fi en en en en is en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en is is en is is en is en is en is en vi en en en en en is en en en en en en is en is en en is en it en it de en en cs en en is en is en en is en is en it en en en en en pl en en is en is en tr en hbs_lat en it en en ceb en tr ceb tr en en en en en en en ru is en is en en it sv en it it de fr fr en en en is is en en is en hbs_lat en is en is is is es is en en is is en is es is en en en it it ca en en en en it en is en en is en is is is is is is is en is en en id en is en is tk en en en en is en is la fr fr en en en is en pt pt pt en vi ceb fr nb de en en en en en en en is en en pt pt pt en en en en is is en en en fi en is is is is is is en is en is is en en nb en is pl ru ca en fr is is is is is is en is en en is is en is en en is en is is is es is en en en is en en pt en is es is en en en en en en en en en pt en en is en is en en pt fr is en cs en en ru en en pl en en ru en en en en en en en is pt en en en pt en en en is cs en te is en es en en en en en en it en en en en en en es en en en ja en en nl en en en es en en fr en en en ru en en en en is en is is en is en is es is is en en it it ca en en en en it en is is en en is en en en is en is da da da da da en is is is en is it it en it it it en es en en it en en it en en it en en en is is ru it fr id en en en pt en fr en tr en en is da da da et en is en en is en is en is fr is en is en en en is da da da da da da da da en is en en is en is en en is cs cs cs cs cs cs cs cs cs en is et en is en en fi en is en en cs it es en ru oc en en fr en en ca en hu en pt en en fr en is en is en is en is en en is is pl is pl is pl is pl en is en is en is en is en is en is is is en is en is is is en is en en en is en is is is en is is en is en is is is en is is is en is en en en fi en is is sv fr fr es en tr en it en en is is is fr fr it en be en it en en is is da nb nl nb en tr en eo en en en is is pt is ca it nl de en en it en en cs en en ru es en it nl en it en en en is is pt is fr it nl ca en en zh en en fr pl en it sv en it pl en ru ru en en en is is is is en en cs uk en en it es en de pl en la en en it es en pt en en en is is is is la en fr sv it en en en en he uk en zh nl en it en en eu uk en en is en en en is en is en is en is en is en is en en en is is hu is is is pl is is en is is is en is cs is en is is is en is is is is en is en en en is en is en is en is en is en en is is is is en is en en en is en is es pt fr en is is es pt en en it en en en fi en en en es en nl en nb en fr en en en en fr en it hu en en fr es en ca en en ca en ro fr en en ru en is en is en is en is en is en is en en da en is en is en is is en ru en is is cs es pl pl pl pl pl en is en fr en en is is et is en is en en is en is is en is is en is is en fr pt en cs en fi en en is en is en is en is en is en is en is en is en en da en is en en is en is en en is en is en en en cs en is es es es es es en is en is en is en is is is is en is en da en is en is en is is is en et et et is is is en is en is en is en is en is is is is en is is is en is en is en is is is en is en is en is en is is is en is is is en is is is en is en en en is en is da da da en is en is en is en is en is en en is is is is en is en is en is en is en en en et is en is is is is de is fr is de en is hu en is is is en en is is en is fr is is en en is is is is en en is is is en is is is en is en is en en en is en is is is is ceb is ceb fr ceb en ceb is is ceb fr ceb sk ceb is ceb en ceb en is is is is is is is is en is sk en is is is cs ca is lt de en en de en en de en it en en en cs it en en en en cs it en en en en de en es en en en en en en en da en is en is is is cs es is hu de en en it en en ceb en it en en en de it en en en en eo it en en en en pt it en en en en de en de en en en en en en en da en is is is is is is de en en it ceb it en en cs en en en it en it en de it en en en en is is is is is pt it en en cs it en en de en it en fi en it en de it en en de en it en en en is is en is en en en is en is en is en jv fr is it en is en is en is en is en is en is en en is is is en is is is en is en hu en is en is en is nb fr is it en is is is is is is is is is en is en en en is en is en en is en en en is en en en en fi en is is is is is is is en is is is is is is is en is is is is is en en is is is is is en is en is en is en is en en is en en is is is is en is en en is en is en is en is en en is en en is is is en is en en en is en is en is en is en is en is en is en en is en is en is en is en en is en en en is en is en is de is en is en en is en is is is en en is en is en is en is en is en is en is en is en is en is is is en is en is en en is en lt en is en is en is en is is en is fr en is en en en is en en is ceb en is en fi en is hu hu en is en is hu hu gl en is is en is is is en is en is is is en is en is is et en is en is en is en is en is en is en is en is en is en is en en cs en is en is is en is en en is is en is en is en is en is en is en en en is en is en en is is en is en en is is en en is en is is is is en is is is is is is en is en es en en es es en is en is en is is en is en cs en is en sk en is en is en en en is is en is en is en is en is is is is is en is en is en is is is en is en en id en is is en is en en is en ast en is en en is en en is en is is en is is en it da it da en da en da en is en es en en is en is en en is en en en is en is is en en is en en is en en is en en en fi en is en is en is en is en is et et en is is is en is en is en is en en is en is en is en is en is en is en is en is en is en en is is et en is en is en is en is en is en is en is en en is en is en fi sv es es gl en en sv es es gl en is is is is is en is is is is is en is en is en is en is en is en is en is en is en is is is is en is is is is is en is en en en is en is es es en is is is en is en is is is en is is is en en is is is is en is en en is en en en is en en en en is en is is is is en en is is is en is is is en fi en is is nb is is is is is en en en is is is is is is is is en fi en is is is en en is en is is is is is is is is is is is is is is en is en is is is en da is is is is en is is en fi en is is is en en is is is en is is is is en en fi en is is en en en is is is is is is is is is is en is en is is is is is en en is is en is is is is is en da da is is is is is en is en is is is en is en is is is is is is is is en is is is is en is is is is is en is en is is en en is is en is en is is is is en fi en is is is is is en en is en is is is is is is pl is es es ja en en fr es es fr it fa de es es en it en sv pl eo en en en en is is is en en en is is is is is en en is is is is is en en en is hu is en is is nl en war en is is is is is is is de uk uk uk uk en en en is uk uk uk uk uk en is en is is is te tl en is en fr is en is en is en is is en is is is is is en is is is en is is is is is en is is is en is is is is is is en en cs is en is is is en is is en is is is en is is is is en is is is is en is is is en is is is en is is is en is is is is en is is is is en is is is is hbs_lat is is is pms is is is is is is is is is pl is is is is en is is en is is cs is sk is is is en pt en is is is is hbs_lat en en is is is is is is is en is en en is is is is is is is is is is is is is is is is is en is es is nn ca is is is hu is is is is is is is is is is is is en is nn cs is is is de en es pl is is is da vi is is is is en hbs_lat is wuu is mk is en
Copyright © 2016 by Helmut Hinrichsen and Jóna Guðmundsdóttir
Bókin er styrkt af Þróunarsjóði námsgagna 2016.
Þessi bók kemur nú í fyrsta skipti út sem rafbók en fyrri hluti hennar er að mestu byggður á kennslubókinni Verslunarreikningur sem kom fyrst út hjá IÐNÚ árið 1991 og var síðan endurbætt og endurútgefin nokkrum sinnum.. Fleiri dæmum hefur verið bætt við og efnið verið aðlagað breyttum aðstæðum eins og nýjum lánsformum og nýrri vísitölu. Auk viðbótarefnis og prófa fylgja nú hverjum kafla leiðbeiningar og æfingar fyrir Microsoft Excel og Libre Office Spreadsheet. Með því móti má nýta innbyggðar formúlur til útreikninga á viðskiptadæmum og kennslan getur farið fram að hluta til eða öllu leyti á tölvum.
Með því að smella á töflureiknismerkið opnast viðkomandi dæmi í Microsoft Excel eða Libre Office Spreadsheet.
Kennslubókin myndar eftir sem áður fastan ramma en krækjur í ítarefni og Excel-æfingar bjóða upp á tækifæri til að nýta nýja tækni við lausnaraðferðir og nota Internet til að fá ávallt nýjustu upplýsingar um gengi, vexti, vísitölur o.fl.
Seinni hlutinn er síðan samantekt á efni sem ekki hefur verið gefið út áður en verið nýtt við kennslu í tölfræði. Þar eru ítarleg sýnidæmi í texta sem ætlast er til að nemendur geri sjálfir samhliða því sem þeir fara í gegnum þau og síðan eru æfingadæmi eftir hvern kafla sem nemendur leysa sjálfir. Eins og í fyrri hlutanum opnast dæmin í Microsoft Excel eða Libre Office Spreadsheet og einnig eru krækjur í ítarefni þar sem það á við.
Kennarar og nemendur eru hvattir til að hafa bein afskipti af bókinni og senda athugasemdir til útgáfunnar eða höfundarins með tölvupósti og verður reynt að bregðast strax við með viðeigandi breytingum í rafbókinni. Við vonum að vefbókin falli í frjóan jarðveg og lesendur láti álit sitt í ljós með virkri þátttöku.
með Excel-æfingum og ítarefni á Vefnum
Að kunna að leysa jöfnur hjálpar þér við alla útreikninga í verslunarreikningi. Í þessum kafla færð þú tækifæri að rifja upp þá kunnáttu og æfa þig enn meira. Dæmin 21- 50 eru tekin aftan úr bókinni og þá oft annar bókstafur notaður en x. Við lausn þessarra viðskipta‑jafna eru nemendur hvattir til að nota vasareikni. Æskilegt er að þú leysir allar jöfnur í þessum kafla og lærir að prófa jöfnurnar svo að svörin verða óþarfi. Jöfnurnar 1- 20 ættir þú að þekkja úr stærðfræði­kennslu. Rifjaðu upp reglurnar áður en þú lærir að nota vasatölvuna við útreikn­ingana.
Reyndu nú sjálf(ur) að leysa nokkrar jöfnur:
5x - 2 = x + 6
3x + 17 - x = 13 + 4x
2x + (x - 3) = 6
(x + 5) - (12 - 3x) = 5
0,5x + 8 = 5,5 - 2x
3,20 + 7x = 6x - 7,80
4,5x - 1,7x + 3,2x = 180
2,5(2x - 4) = 3(x + 14)
Smelltu hér til að sjá svör við dæmum 1-10.
Ekki eru lausnir alltaf heiltölur eins og hér á undan. Þar sem lausnin er brot svaraðu með almennu broti eða tugabroti með tveimur aukastöfum eftir kommuna.
ATH. Ef þú átt að svara með 2 aukastöfum skaltu ávallt reikna 3 stafi eftir kommuna. Þegar 3. auka­stafurinn er 5 eða stærri er 2. aukastafurinn hækk­aður um 1, annars er hann óbreyttur.
Reyndu nú sjálf(ur) að leysa eftirfarandi jöfnur:
2x - 2 = 7 - 2x
Smelltu hér til að sjá svör við dæmum 11-20.
Prófaðu lausnirnar úr síðustu tíu jöfnum sjálf(ur) á vasatölv­unni þinni. Engin svör fyrir þessi dæmi eru í bókinni. Leystu jöfnurnar og settu lausnirnar síðan í upp­hafsjöfnurnar. Ef sama útkoman færst beggja megin við jafnaðarmerkið er lausnin rétt!
Hér eru gagnvírkar æfingar til frekari þjálfunar:
Þú getur endurtekið æfingarnar og færð nýjar æfingar í hvert skipti.
Algengt er að skipta þurfi ákveðinni upphæð í fleiri eða færri staði. Er það kallað að skipta í hlutföllum.
Þrjár vörutegundir eru fluttar til landsins og er flutningskostnaðurinn alls 87.500 kr.
Kostnaðinum er skipt í hlutfalli við magnið.
Kílóin eru í þessu dæmi hlutfallstölur (skiptitölur).
Við byrjum á því að finna hlut(fall) hverrar tegundar af heildarmagninu og síðan hlut af heildarkostnaðinum.
Reiknið út kostnaðinn fyrir hverja vörutegund, leggið saman kostnaðartölurnar og stemmið af við heildarkostnaðinn!
Skiptu 20.000 kr. á milli Péturs, Önnu og Árna í hlut­föllunum 2 : 5 : 7.
Fyrir þrjár vörutegundir voru greiddar 42.325,70 kr. í flutningskostnað. Kostnaðinum var skipt í hlutfalli við magnið (vara A 150 kg, vara B 620 kg og vara C 190 kg). Hver var kostnaðurinn á hverja vörutegund?
Skiptu 7.500 kr. í þrjá staði í hlutföllunum 1,5 : 3,2 : 5.
Skiptu 57.654 kr. á milli A, B og C í hlutfalli við rúmmálið (A 0,5 m3, B 1,2 m3 og C 0,15 m3).
Þrír menn keyptu í sameiningu getraunseðla fyrir 20.000 kr. Pétur borgaði 10.000 kr., Hannes 6.000 kr. og Friðrik 4.000 kr. Hvað fengi hver um sig ef þeir hlytu 3.000.000 kr. vinning og skiptu honum í hlutfalli við framlag hvers og eins?
Einar, Skúli og Bogi unnu við sama verk og fengu 300.000 kr. Skipt er í hlutfalli við vinnu­tíma. Einar vann 3 daga, 8 tíma á dag, Skúli vann 5 daga, 6 tíma á dag og Bogi vann 4 daga, 4 tíma á dag. Hvað fær hver um sig í kaup?
Smelltu hér til að sjá svör við dæmum 1-7.
Um ójöfn hlutföll er talað ef skipt er eftir fleiri hlutföllum en einu.
Sjómaður nokkur fékk 156.430 kr. fyrir ýsu úr einum róðri. Ýsan var flokkuð í þrjá flokka.
1. fl. ýsa 250 kg
3. fl. ýsa 100 kg
Við notum kg sem hlutfallstölur, en aðrar hlutfallstölur bætast við þar sem mismunandi verð fæst fyrir hvern flokk. 1. fl. af ýsu var þrisvar sinnum dýrari en 3. fl. og 2. fl. var tvisvar sinnum dýrari en 3. fl.
Við margföldum saman hlutfallstölurnar sem tilheyra einum flokki og fáum nýjar hlutfallstölur:
Því næst deilum við með heildarsummunni (1550) í nýju hlut­fallstölurnar. Síðan margföldum við hlutfallsbrotin með heildarverðinu. Reiknið núna sjálf hvert kílóverðið er í hverjum flokki fyrir sig.
56.740 kr. fengust fyrir 700 kg af kartöflum sem skiptust í þrjá flokka, 200 kg af 1. fl., 350 kg af 2. fl. og 150 kg af 3. fl. 1.fl. kartöflur voru 4 sinnum dýrari en 3. flokkur og 2. flokkur var 1,5 sinnum dýrari en 3. fl. Hvert er kílóverðið í hverjum flokki fyrir sig?
Hulda, Hafsteinn og Rannveig fengu 45.000 kr. fyrir sam­eiginlega vinnu sína. Þau skiptu í hlutfalli við vin­nutíma, en Hulda fékk 1,7 sinnum meira í tímakaup en Rannveig og Hafsteinn 1,2 sinnum meira en Rannveig. Hulda vann 2 tíma, Hafsteinn 4 tíma og Rannveig 5 tíma. Hvað fékk hver í sinn hlut?
55.000 kr. flutningskostnaði er skipt á milli 3 vöruteg­unda í hlutfalli við magn og flutningsvegalengd. Vara A er 2 tonn og var flutt 2000 km, vara B er 4 tonn og var flutt 1200 km og vara C er 1,5 tonn og var flutt 700 km. Hver er kostnaður fyrir hverja tegund?
Skiptu 50.000 kr. á milli A, B og C þannig að A fái 3,2 sinnum meira en B og B fái 1,3 sinnum meira en C.
Skiptu 150.000 kr. á milli þriggja manna A, B og C þannig að A fái 50% meira en B og B fái 20% meira en C.
Skiptu 85.000 kr. á milli Jóns, Margrétar og Sveins þannig að Jón fái 20% meira en Sveinn og Sveinn hins vegar 25% minna en Margrét.
Smelltu hér til að sjá svör við dæmum 1-6.
Hér eru gagnvírkar æfingar til frekari þjálfunar:
Þú getur endurtekið æfingarnar og færð nýjar æfingar í hvert skipti.
SJÁLFSPRÓF (1. og 2. kafli)
Leystu eftirfarandi jöfnur og prófaðu lausnirnar.
a) 3,7x - 18 + 2,9x + 7 = 11,5 - 7,2x
Haraldur, Hildur og Hans unnu að sama verki og fengu 128.750 kr. fyrir það. Þau skipta upphæðinni í hlutfalli við vinnutíma. Haraldur vann 3 daga, 5 tíma á dag, Hildur vann 1 dag, 8 tíma á dag og Hans vann 5 daga, 6 tíma á dag. Hvað fékk hver um sig í vinnulaun?
Skiptu 120.000 kr. á milli A, B og C þannig að A fái 3,5 sinnum meira en B og B fái 1,4 sinnum meira en C.
Skiptu 250.000 kr. á milli þriggja manna A, B og C þannig að A fái 20% meira en B og B fái helmingi minna en C.
Auglýsingakostnaður fyrirtækis nokkurs skiptist sem hér segir: útvarp 40.000 kr., sjónvarp 135.000 kr., dagblöð 60.000 kr., tímarit 35.000 kr. og annað 10.000 kr.
a) Reiknaðu hve hátt hlutfall hver kostnaðarliður er af heildarkostnaðinum.
b) Í desembermánuði ætlar fyrirtækið að veita kr. 300.000,- í auglýsingar. Ef hlutföllin verða eins og hér fyrir ofan, hvaða upphæð fer þá í hvern kostnaðarlið?
Smelltu hér til að sjá svör við dæmum 1-6.
Orðið prósent er komið úr latnesku pro cento og þýðir af hundraði. Við táknum prósent með merkinu %. Þetta hugtak sem upphaflega hefur verið notað einungis á milli kaupmanna er orðið svo algengt í daglegu máli okkar að enginn getur komið hjá því að kynna sér hvaða reikningur stendur á bak við það.
Áður höfum við kynnst hlutföllum í skiptireikningi en þar hefur verið talað um hluta af 1. Lítum hérna nánar á samband þessara hlutfallsreiknisaðferða.
Þrjár vörutegundir eru fluttar til landsins og er flutningskostnaðurinn alls 87.500 kr.
Kostnaðinum er skipt í hlutfalli við magnið:
Við byrjum að finna hlutföll af 1.
Hlutföllin eru hérna hluti af 1 (samanlagt gefa þau alltaf 1). Þar sem prósentur eru hluti af 100 getum við breytt hlutföll­unum í prósentur með því að margfalda þau með 100 (færa kom­muna um tvö sæti til hægri).
Breyttu eftirfarandi tugabrotum (hlutfallstölum) í prósentur.
Breyttu eftirfarandi prósentutölum í tugabrot (hlutfallstölu).
3.2. Prósenta reiknuð af ákveðinni upphæð
Í dæmunum hér á undan sjáum við hvernig farið er að því að breyta prósentum í tugabrot og öfugt.
Lítum nú á hvernig auðveldast er að reikna prósentu af ákveðinni upphæð.
Við breytum prósentutölunni aftur í tugabrot (hlut­fallstölu) með því að færa kommuna um tvö sæti til vinstri (sama og að deila með 100) og margfalda síðan með heildar­kostnaðinum.
Reiknaðu út kostnaðinn fyrir hverja vörutegund fyrir sig. (Í Excel þarf ekki að breyta prósentum í tugabrot!)
p stendur fyrir prósentuna, h fyrir höfuðstólinn (heild) og v fyrir prósentuupphæð (vexti).
Reiknaðu staðgreiðsluskatt af eftirfarandi mánaðar­launum. Dragðu síðan persónuafslátt frá.
Staðgreiðsluskattur árið 2017 er 36,94% fyrir mánaðarlaun upp að 834.707 kr. og 46,24% fyrir mánaðarlaun þar fyrir ofan. Persónuafsláttur árið 2017 er 52.907 kr. á mánuði. Nýjustu upplýsingar um staðgreiðsluskatt eru á vef Ríkisskattstjóra.
Reiknaðu virðisaukaskatt af eftirfarandi upphæðum. Almenn virðisaukaskattur árið 2015 er 24%. Nánari upplýsingar eru á vef Ríkisskattstjóra.
a) 15% af 2.500 t
b) 2¼% af 6.000 m²
c) 3% launaskatt af kr. 76.432,50
d) 1,5% félagsgjald af kr. 56.360
Smelltu hér til að sjá svör við dæmum 1-4.
4% af 250 reiknum við á þann hátt:
og við fáum: v = 10
Á sama hátt getum við reiknað út prósentu (p) þegar höfuðstól­linn (h) og prósentuupphæð (v) eru tiltekin.
b) 70 kr. af 840 kr.?
c) 32.500 kr. af 224.654 kr.?
d) 5,45 kr. af 436,25 kr.?
e) 2.890 kr. af 2.455 kr.?
f) 125 kr. af 625 kr.?
g) 600 kr. af 400 kr.?
h) 15,25 tonn af 163,75 tonnum?
Smelltu hér til að sjá svör við dæmunum.
Svo finnum við höfuðstól (h) þegar prósentan (p) og prósentu­upphæð (v) eru tilteknar.
b) 75% eru 1500 kr. af
c) 150% eru 400 kr. af
d) 7,5% eru 120.000 kr. af
e) 4½% eru 70 kr. af
f) 2,5% eru 6.750 kr. af
g) 24,5% eru 566,25 kr. af
h) 200% eru 40.000 kr. af
i) 12% eru 35,55 kr. af
Kaupmaður nokkur greiðir kr. 325.434 í virðisaukaskatt (19,35% af sölunni). Hver var salan alls?
Nettóvigt vöru er 455 g, sem er 91% af heildarvigtinni. Hver er brúttóvigt vörunnar?
Smelltu hér til að sjá svör við dæmum 1-3.
Reiknaðu út það sem vantar í töflunni hér fyrir neðan.
Hve mörg % eru 750 t af 3.250 t?
Páll fékk 225.500 kr. í laun. Hann greiðir 33.210 kr. í skatta. Hve mörg % eru það af launum hans?
Flokkur W fékk 24,5% af 63.055 atkvæðum í þingkosningum í Suðvesturkjördæmi en 35,6% af 90.156 atkvæðum í Reykjavík. Hve mörg % atkvæðanna fékk flokkurinn alls?
Í öðru sveitarfélagi fékk flokkur R 5,7% af 1200 gildum atkvæðum og flokkur S 3,2%. Hve mörg % fengu hinir flokkarnir?
Fyrirtæki nokkuð greiddi í auglýsingar sem hér segir. Finndu hvað hver liður er mörg % af heildarkostnaðinum.
Gróði fyrirtækis nokkurs nam 12% af sölu þess eða 2.175.430 kr. Hver var salan?
Pétur eyddi 14% af launum sínum strax fyrsta daginn með því að kaupa tölvuleik fyrir 7.500 kr., skó fyrir 13.400 kr. og föt fyrir 26.350 kr. Hvað átti hann eftir af launum sínum?
Prestur nokkur gefur 5% af launum sínum til líknarmála. Á síðasta ári var þessi upphæð 450.000 kr. Hver voru laun hans það árið?
Hve mörg % af launum sínum greiðir Jón í lífeyrissjóð ef hann greiddi 168.000 kr. í iðgjald en árslaun hans voru 4.200.000 kr.?
Verð á sjónvarpi hækkaði úr kr. 229.000 í kr. 235.000. Hve mörg % var hækkunin?
a) Hve mörgum % er 500 minna en 600?
b) Hve mörgum % er 600 meira en 500?
(Ath. að höfuðstóllinn er ekki sá sami í a- og b-liði!)
Bóksali fékk fyrir sölu á bókum 525.430 kr. í sölulaun sem var 30% af sölunni. Hver var bókasalan alls?
Í skoðunarkönnun fékk flokkur A 444 atkvæði, flokkur B fékk 312 atkvæði, flokkur C 153 atkvæði og 101 vildu ekki taka afstöðu.
a) Hvert er prósentufylgi flokkanna af öllum greiddum atkvæðum?
b) Hvert er prósentufylgi flokkanna af þeim sem tóku afstöðu?
Smelltu hér til að sjá svör við dæmum 1-14.
Kostnaðarverð vöru er 650 kr. og leggur kaupmaður 20% á vöruna.
Viðmiðunarstærðin (kostnaðarverðið KV) er alltaf 100%.
KV (100%) + álagning (20%) = SV (120%)
Þannig að söluverð (SV) vörunnar er 120% af kostnaðarverðinu (KV).
Söluverð: 1,20 · 650 = 780
Tugabrotið 1,20 sem við fengum með því að bæta álagni­ngarprósentuna við 100% köllum við hér eftir álagningarstuðul eða vaxtastuðul.
30% afsláttur er gefinn af vöru sem átti að seljast á 1.200 kr.
Hér er miðað við söluverðið (SV).
SV (100%) - afsláttur (30%) = verð (70%)
Endanlegt verð vörunnar er þá 70% af söluverðinu.
Endanlegt verð: 0,70 · 1.200 = 840
Tugabrotið 0,70 sem við fengum með því að draga afslátt­arprósentuna frá 100% köllum við hér eftir afsláttarstuðul eða minnkunarstuðul.
0,24 · 365 = 88
Bættu 24% virðisaukaskatt í við eftirfarandi vöruverð:
1,24 · 475 = 589
Reiknaðu 19,35% skatt af söluverði:
560 · 0,1935 = 108
324 · 0,15 = 48,60
450 · 1,05 = 472,50
750 · 0,12 = 90
Reiknaðu verð að frádregnum afslætti:
250 · 0,65 = 162,50
Smelltu hér til að sjá svör við dæmum 1-7.
3.9 Að finna upphaflega verðið
Oft leitum við til baka til að finna upphaflega verðið áður en álagning (skattur, smásölu- eða heildsöluálagning) hefur verið lagt á eða afsláttur hefur verið veittur.
A: Varan kostar með 24% virðisaukaskatti kr. 745. Hvað átti varan að kosta án virðisaukaskatts?
Við setjum dæmið upp eins og venjulegt álagningardæmi en setjum x þar sem upphaflega verðið ætti að standa:
B: Eftir að 5% staðgreiðsluafsláttur hefur verið dreginn frá kostar varan kr. 42.750.
Aftur setjum við dæmið upp eins og venjulegt afsláttar­dæmi en skrifum x þar sem upphaflega verðið ætti að standa.
Reiknaðu upp­haflega verðið þegar varan kostar:
a) kr. 6.543 með 24% virðisaukaskatti.
b) kr. 34.500 með 30% smásöluálagningu.
c) kr. 345,75 með 12% heildsöluálagningu.
d) kr. 68.452,50 með 5% staðgreiðsluafslætti.
e) kr. 7.455,40 með 30% tolli.
f) kr. 65,45 með 4,5% álagningu.
g) kr. 325.450 með 23% afslætti.
h) kr. 11.076,45 með 5% staðgreiðsluafslætti.
Bóksala nokkur seldi bækur fyrir 2,5 millj. kr. með 24% virðisaukaskatti.
a) Hvert var söluverðið án virðisaukaskatts?
b) Hvað þarf bóksalan að greiða í útskatt?
Pétur fær að frádregnum skatti (37,30%) kr. 144.336 í laun.
a) Hver voru brúttólaun hans?
b) Hvað greiðir hann í skatt?
Söluverð vöru er kr. 7.550 með 15% álagningu og að frádregnum 5% staðgreiðsluafslætti.
a) Hvert var kostnaðarverð vörunnar?
b) Hver var álagningin í krónum (15% af kostnaðarverði)?
Söluverð vöru er kr. 54.740 með 15% heildsöluálagningu, 22,5% smásöluálagningu og 24% virðisaukaskatti.
a) Hvert var kostnaðarverð vörunnar?
b) Hver er virðisaukaskattur í krónum?
c) Hve mörg % er virðisaukaskatturinn af söluverðinu?
Smelltu hér til að sjá svör við dæmum 1-5.
3.10. Að finna álagningar- / afsláttarstuðul
C: Vísitalan hækkaði úr 1.956 stigum í 2.115 stig. Um hve mörg % hækkaði vísitalan?
Í þessu dæmi setjum við x í staðinn fyrir vaxtastuðul­inn (álagningarstuðul). Höfuðstóllinn er 1.956.
D: Látum okkur dreyma um að vísitalan lækki úr 2.552 stigum í 2.412 stig.
Við setjum x í staðinn fyrir minnkunarstuðulinn (afslátt­arstuðul). Höfuðstóll­inn er 2.552.
Reiknaðu prósentuhækkun eða -lækkun:
a) Vísitalan hækkaði úr 1.566 stigum í 1.775 stig.
b) Vísitalan lækkaði úr 2.052 stigum í 1.950 stig.
c) Kostnaðarverð vöru er kr. 34.550 en söluverðið kr. 40.000.
Smelltu hér til að sjá svör við liðum a-c.
Reiknaðu þær tölur sem vantar í töflunni hér fyrir neðan: KV kostnaðar­verð, SV söluverð og VSK virðisaukaskattur.
SV + VSK (24%)
Vara kostar í innkaupi 4000 kr. Álagning er 45%. Hvert er söluverðið ásamt 24% virðisaukaskatti?
Vara er seld á 500 kr. með 24% virðisaukaskatti en kostaði 350 kr. í innkaupi. Hver var álagningin í prósentum?
Sjónvarp á að kosta 140.000 kr. en við fáum 5% stað­greiðsluafslátt. Hvað verðum við að borga?
Pétur selur skuldabréf að nafnverði kr. 100.000 og fær kr. 87.500 fyrir bréfið. Hve mörg % eru afföll bréfsins?
Kaupmáttur taxtakaups rýrnaði úr 100 stigum í 94,5 stig. Um hve mörg % lækkaði kaupmátturinn?
Smelltu hér til að sjá svör við dæmum 1-6.
3.12. Keðjuálagning og -afsláttur
Peysa kostar í innkaupi 3.200 kr. en verslunin leggur 35% álagningu á það verð og 24% virðisaukaskatt þar á ofan. Peysan reyndist örlítið gölluð og gaf verslunin því 15% afslátt af söluverðinu. Hvert var endanlegt verð peysunnar?
Í þessu dæmi mætti auðvitað reikna hvern lið fyrir sig sem sérstakt dæmi:
Auðveldara er að reikna dæmið í einni keðju:
3.200 · 1,35 · 1,24 · 0,85 = 4.553,28
Reiknaðu söluverðin í einni keðju:
a) Kostnaðarverð er kr. 5.000, álagningin 15%, virðis­aukaskattur 24% og afsláttur 15%.
b) Innkaupsverð er kr. 25.000, heildsöluálagning 17,5%, smásöluálagn­ing 20% og virðisaukaskattur 24%.
c) Innkaupsverð er kr. 450.000, heildsöluálagning 12%, staðgreiðsluaf­sláttur 4,5%, smásöluálagning 30% og virðisaukaskattur 24%.
Smelltu hér til að sjá svör við liðum a-c.
3.13. Að finna heildarprósentuhækkun / -lækkun
Oft er ranglega farið með prósentutölur.
Þessi grein birtist í Morgunblaðinu 30. nóvember 1989.
Áfengi og tóbak hækkar um rúm 6%
ÁFENGI og tóbak hækkaði í gær. Áfengi hækkaði að meðaltali um 6,2% en tóbak um 6,3%. Þetta er þriðja hækkunin á þessum vörum á árinu. Í febrúar nam hækkunin 11,5% og í júlí 8%. Hækkunin nemur því samtals tæplega 26% á þessu ári.
Áfengi hækkaði þrívegis árið 1989: 11,5%, 8% og 6,2%. En hækkunin nemur samtals ALLS EKKI 25,7% eða tæplega 26% eins og haldið er fram í greininni. Prósentutölurnar má ekki leggja saman þar sem höfuðstóll­inn breytist við hverja hækkun.
Heildarálagningarstuðullinn er margfeldi vaxta­stuðlanna þriggja. Upphaflega verðið skiptir engu máli.
1,115 · 1,08 · 1,062 = 1,279
127,9% - 100% = 27,9%
Heildarhækkunin nemur því samtals 27,9%.
Peysan kostar í innkaupi kr. 3.200. Verslunin leggur 35% álagningu á það verð og síðan 24% virðisaukaskatt. Af söluverðinu er síðan veittur 15% afsláttur. Í kaflanum 3.12. reiknuðum við endanlega verðið í einni keðju. En hver er heildarálagningin?
Á innkaupsverð vöru er bætt 15% heildsöluálagning, 20% smásöluálagning og 24% virðisaukaskattur. Hver er heildarálagningin?
Á kostnaðarverð vöru er lögð 35% álagning og 24% virð­is­aukaskattur. Síðan er veittur 5% staðgreiðsluafslátt­ur. Hver er heildarálagningin?
Vísitalan hækkaði fyrsta hálfa árið um 12% og seinna hluta ársins um 13%. Um hve mörg % hækkaði vísitalan alls?
Launin hækkuðu þrisvar á síðasta ári: um 5%, 3,5% og 3%. Hver var heild­arprósentuhækkunin?
Gengi verðbréfs lækkaði tvívegis um 50%. Um hve mörg % lækkaði verðbréfið alls?
Kaupmaður nokkur lagði 25% álagningu á vörurnar sínar en veitti vini sínum 25% afslátt. Hver er heil­darprósentu­hækkun eða -lækkun?
Smelltu hér til að sjá svör við dæmum 1-7.
3.15. Samsvarandi prósentuhækkun og -lækkun
Síðasta dæmið um kaupmanninn sem leggur 25% á vöruna og veitir 25% afslátt og tapar leiðir til spurningarinnar við hvaða af­slátt­ hann hefði komið út að sléttu. Við gefum okkur þær forsendur að varan kosti kr. 100 og upphaflega kostnaðarverðið verði sama og endanlega söluverðið.
Alveg sama hvaða verð við hefðum valið upphaflega alltaf hefðum við fengið sömu jöfnuna. Margfeldi stuðlanna (1,25 og x) verður 1.
Núna er auðvelt að reikna út afsláttarstuðulinn x og síðan prósentuafslátt­inn.
Áður en virðisaukaskattur var innleiddur átti að leggja 25% söluskatt á flestar vörur. En hins vegar greiddi kaup­maðurinn 20% af sölunni í söluskatt.
Á sama hátt getum við reiknað hvað kaupmaðurinn þarf að greiða í útskatt af sölunni þegar virðisaukaskattur er 24%.
Reiknaðu hve mörg % af sölunni þarf að greiða í skatt þegar virðisaukaskatturinn er:
Hvert er söluverð vöru þar sem kostnaðarverðið er 245,45 kr. og álagningin 45%?
Hvert var kostnaðarverð vöru sem kostar með 37% álagningu 2168,25 kr. í sölu?
Finndu álagningu í prósentum fyrir vöru sem kostar í sölu 636,40 kr. ef kostnaðarverðið er 415,70 kr.
Kaupmaður nokkur borgar fyrir vöru 150,00 kr. og selur hana á 270,00 kr.
a) Hvað var álagningin mörg %?
b) Hve mörg % er kostnaðarverðið af söluverðinu?
c) Hve mörg % er gróðinn af söluverðinu?
Innkaupsverð vöru er 25.400 kr. Hvert er söluverð þegar fyrst er lögð 40% álagning og síðan 24% virðisauka­skattur á vöruna?
Hve mörg % er taran af brúttóvigt, ef brúttóvigtin er 500 kg og nettóvigtin 450 kg?
Sala fyrirtækis nokkurs var 2.675.810 kr. Upphæðin er með 24% virðisaukaskatti. Hvað þurfti þetta fyrir­tæki að greiða í útskatt?
Finndu kostnaðarverð vöru sem kostar með 30% álagningu og 24% virðisaukaskatti 3200 kr.
Innkaupsverð vöru er 34.565 kr. og kostnaðarverðið 37.342,30 kr.
a) Hve mörg % er kostnaðurinn af innkaupsverðinu?
b) Hve mörg % er kostnaðurinn af kostnaðarverðinu?
Brúttóvigt vöru er 735 kg. Hver er nettóvigtin ef taran er 5%
Innkaupsverð vöru er 500 kr. og söluverðið með 24% virðisaukaskatti kr. 1.200.
a) Hve mörg % er álagningin alls?
b) Hve mörg % er álagningin án virðisaukaskatts?
Verðbólgan mældist 1,2% á tímabilinu frá janúar-apríl, 0,9% frá maí-águst og 1,1% frá sept.-desember. Hver var ársverðbólgan?
I. flokks egg eru 30% dýrari en II. flokks egg. Hve mörgum % eru II. flokks egg ódýrari en I. flokks?
Jón hefur 30.000 kr. í laun, sem er 12% lægra en Jóna fær. Hve mörgum % eru laun Jónu hærra en Jóns?
Við innflutning kostaði varan kr. 20.500. Á það verð bætast 55% kostnaður við innflutninginn. Heildsal­inn leggur 20% á kostnaðarverðið og smásalinn 15% á heildsöluverðið. Síðan leggst 24% virðisaukaskattur á. Hvert verður söluverðið og hver er heildarálagningin (%)?
Innkaupsverð vöru er 32.275 kr. Flutningsgjald er kr. 2.550 bankakostnaður kr. 750, geymslugjald kr. 400, tollur er 30% af innkaupsverði.
a) Hvert er kostnaðarverð vörunnar?
b) Hve mörg % er hver kostnaðarliður (flutningsgjald, bankakostnaður o.s.frv.) af kostnaðarverði?
c) Hve mörg % er kostnaðurinn alls af kostnaðarverði?
Vara nokkur átti að kosta með virðisaukaskatti kr. 12.400. Kaupmaðurinn veitir afslátt og selur vöruna á kr. 10.000.
a) Hvað er afslátturinn mörg % af söluverði?
b) Hvað þarf kaupmaðurinn að greiða í útskatt (VSK 24%)?
Virðisaukaskatturinn var lækkaður úr 25,5% í 24%. Um hve mörg % lækkaði virðisaukaskatturinn?
Verð á kartöflum hækkaði tvisvar á þessu ári, fyrst um 13%, síðan um 7,5%. Síðasta hækkun var seinna leiðrétt og verðið lækkað um 5%. Um hve mörg % hækkuðu eða lækkuðu kartöflunar alls?
Innkaupsverð vöru er kr. 45.000 og leggst ofan á það 7,5% heildsöluálagning, 14,5% smásöluálagning og 24% virðisaukaskattur.
a) Hvert er söluverðið?
b) Hver er heildarálagningin í %?
Samið var um launahækkanir í áföngum. Launin hækka um 4% þ. 1. okt., um 3% þ. 1. des. og um 2,5% þ. 1. mars. Um hve mörg % hækka launin alls?
Verð á bensíni hækkaði um 5% þ. 1. maí, síðan hefur bensín lækkað tvívegis í verði fyrst um 4% þ. 1. júlí og síðan um 3,5% þ. 1. sept. Um hve mörg % hefur bensín lækkað alls?
Grænmeti hefur lækkað þrívegis, fyrst um 5%, síðan um 6% og síðast um 9%. Um hve mörg % hefur grænmetið lækkað alls?
Vísitalan hækkaði um 1,5% í september og um 2,5% í október.
a) Um hve mörg % hefur vísitalan hækkað alls?
b) Hver er samsvarandi hækkunin á ársgrundvelli?
Verðbólgan mældist 1,8% í mars, 2,1% í apríl og 1,2% í maí.
a) Hver er ársverðbólgan miðað við verðbólgu í mars?
b) Hver er ársverðbólgan miðað við verðbólguna á þessu þriggja mánaða tímabili?
Neysluvísitalan hækkaði úr 216,3 í október 2001 í 217,7 í nóvember 2001.
a) Um hve mörg % hækkaði vísitalan?
b) Hver er samsvarandi hækkun á ársgrundvelli?
Smelltu hér til að sjá svör við dæmum 1-27.
a) 54 ½% af 750
b) 0,5% af 1200
c) 125% af 400
35 af 60 þingmönnum greiddu atkvæði með tillögu nokkurri. Hvað voru það mörg %?
Kostnaðarverð vöru var 600 kr. Síðan var lagt á hana 30% (heildsöluálagn­ing). Smásalinn fékk 5% staðgreiðsluaf­slátt, en hann lagði aftur á móti 40% á vöruna (smásölu­álagningu) og ofan á það bættist svo 24% virðisauka­skattur. Hvert verður endanlega verð vörunnar?
Íbúum Reykjavíkur fjölgaði úr 8.742 frá árinu 1910 í 89.645 á árinu 1982. Um hve mörg % fjölgaði borgarbúum?
Haraldur keypti sér tvo hátalara, en fékk 12% afslátt af öðrum. Hann borgaði samanlagt 6016 kr. fyrir báða. Hvað áttu hátalararnir upphaflega að kosta?
Verslun auglýsti fyrir 52.600 kr. sem var 2% af sölunni. Hver var salan?
Vara kostar í innkaupi 300.000 kr. Álagning er 35%.
a) Hver er álagningin í kr.?
b) Hvert er söluverðið?
c) Verslunin þarf að greiða kostnað 40.000 kr. Hve mörg % af álagn­ingunni eru það?
Vara er seld á 4400 kr. með 24% virðisaukaskatti. Reiknið út hvað kaupmaðurinn þarf að greiða í útskatt.
Fjármálaráðherra gerði tillögu um að lækka virðisaukaskattinn úr 24% í 22%. Þegar nýi virðisaukaskatturinn kemur til framkvæmdar og 22% eru lagðar á allar vörur, hve mörg % af endanlegu verði þarf kaupmaðurinn þá að greiða í útskatt?
Launin hækkuðu þrisvar á þessu ári, fyrst um 3%, síðan um 2,5% og síðast um 2%. Um hve mörg prósent hækkuðu launin alls?
Smelltu hér til að sjá svör við sjálfprófinu.
Í daglegu máli skiljum við vexti sem einhvers konar leigu sem við borgum fyrirfram (víxlar) eða eftirá fyrir fengin lán.
Almennt megum við tala um vexti sem prósentuhækkun eða –lækkun miðað við einhvern ákveðinn tíma.
Við tökum 100.000 kr. lán og verðum að greiða 5% vexti fyrir eitt lánsár.
Eftir eitt ár greiðum við:
0,05 · 100.000 = 5000
0,05 · 100.000 · ½ = 2500
0,05 · 100.000 · ¼ = 1250
Við prósentuformúluna v = p/100 · h bætist tímastuðull­inn t sem segir til um hluta vaxtatímabilsins.
Vaxtaformúlan verður: v = p/100 · h · t
Algengasta vaxtatímabilið er eitt ár, skammstafað p.a. (latína: per anno)
Ef ekkert annað er tiltekið, þá reiknast 360 dagar fyrir hvert vaxtaár og 30 dagar fyrir hvern mánuð, til að einfalda reikninginn.
Vaxtaformúlurnar fyrir 1 árs vaxtatímabil eru:
d = dagafjöldi og m = mánaðafjöldi
Reiknaðu vexti fyrir 100.000 kr. lán eftir 20 daga, ef vextir eru:
b) 5% á mánuði
c) 5% fyrir hálft ár
Palli og Siggi tóku lán í einn mánuð. Palli fékk 20.000 kr. SMS-lán og verður að greiða þá upp­hæð til baka eftir mánuð ásamt 733 kr. kostnaði. Siggi fékk 20.000 kr. yfirdrátt í banka sínum og greiðir 13,45% vexti p.a. Hvað borgar Siggi í vexti fyrir kr. 20.000 yfirdrátt eftir einn mánuð?
Kolbrún fær 250.000 kr. lán til tölvukaupa sem hún þarf að greiða eftir 90 daga. Hvað borgar hún í vexti með 9,75% vöxtum p.a.?
Pétur borgar 70.000 kr. af nýja hjólinu með vixli sem fellur í gjalddaga eftir 3 mánuði. Hvað þarf hann að greiða í forvexti, ef bankavextir eru 12,8% p.a.?
Vigdís greiðir eftir mánuð fyrstu af 5 afborgunum 150.000 kr. skuldabréfs. Hún þarf að greiða 7,9% p.a. í vexti. Hvað er það í krónum?
María keypti hjól að upphæð kr. 250.000 með greiðslukortadreifingu til 5 mánaða. Hún greiðir kr. 50.000 í hvert skipti ásamt 13,25% ársvöxtum fyrir eftirstöðvar skuldarinnar.
a) Hvað greiðir hún í fyrstu greiðslu eftir mánuð ásamt vöxtum?
b) Hvað greiðir hún í síðustu greiðslu eftir 5 mánuði ásamt vöxtum?
Hans var með kr. 550.000 í sumartekjur. Hann ætlar að leggja upphæðina inn á óverðtryggðan sparisjóðsreikning í eitt ár. Bankinn býður honum 4,9% p.a. vexti. Ef hann bindur innistæðu reikningsins til eins árs býður bankinn honum 5,55% p.a. vexti. Hver verður innistæðan ásamt vöxtum eftir eitt ár:
a) með 4,9% p.a. vöxtum?
b) með 5,55% p.a. vöxtum?
Helga greiðir skuld að upphæð kr. 65.500 15 dögum eftir eindaga. Hún þarf að greiða 13,25% p.a. í dráttarvexti. Hvað eru dráttarvextir háir?
Smelltu hér til að sjá svör við dæmum 1-8.
4.3. Að telja daga
Í vaxtareikningi eru alltaf taldir 360 dagar í árinu og 30 dagar í hverjum mánuði hvort sem hann hefur 28, 30 eða 31 dag.
Við skulum aðeins athuga þetta atriði nánar.
Frá 5. janúar til 10. mars:
Frá 28. febrúar til 31. maí:
Hvað teljast margir vaxtadagar:
a) frá 15. janúar til 27. júní?
b) frá 11. mars til 31. mars?
c) frá 28. febr. til 1. mars?
d) frá 15. júní til 3. febr.?
e) frá 1. janúar til 28. febr.?
f) frá 27. febr. til 13. des.?
g) frá 30. júní til 31. águst?
Smelltu hér til að sjá svör við liðum a-g.
Gerðu bankareikninginn upp til næstu áramóta.
Gerðu bankareikninginn upp til næstu áramóta.
Innistæða í sparisjóðsbók 1. janúar 2015 var 250.000 kr. Eftirfarandi tafla sýnir inn‑ og útfærslu á þessu ári. Ársvextir eru 4,75%. Gerðu upp bókina til næstu áramóta.
Eftirfarandi tafla er sýnishorn af sparisjóðsbók. Bank­inn greiðir 4,5% í vexti p.a. Hver er innistæðan að viðbættum vöxtum um áramótin?
Hans opnaði sparisjóðsreikning þann 11.2.2015 og lagði 25.000 kr. inn. Hann lagði inn þ. 12.5. 7.000 kr., þ. 3.6. 14.000 kr. og þ. 31.8. 5.000 kr. Aftur á móti tók hann 7.000 kr. út þ. 3.4. og 12.000 kr. þ. 15.7. Hver var inni­stæðan ásamt vöxtum um áramótin, ef banka­vextir eru 5% p.a.?
Bankinn greiðir 4,25% ársvexti. Þ. 4.2. eru 22.000 kr. lagðar inn á reikninginn, kr. 7.350 eru teknar út þ. 4.5. Þ. 11.6. eru 32.500 kr. lagðar inn en 20.000 kr. teknar út þ. 10.8. Gerðu bankabókina upp til áramóta.
Smelltu hér til að sjá svör við dæmum 1-6.
4.5. Vextir greiddir eftirá (skuldabréf)
Vextir skuldabréfa eru greiddir eftirá við greiðslu lánsins.
Jón fær þ. 4.3. skuldabréf að upphæð kr. 200.00. Hann greiðir lánið ásamt 7,9% p.a. vöxtum þ. 4.6. á sama ári. Hvað greiðir hann í lok lánstímabilsins?
200.000 · 0,079 · 3/12 = 3.950
200.000 + 3.950 = 203.950
Reiknaðu vexti af 45.000 kr. láni í 3 mánuði ef ársvextir eru 6,5%.
Reiknaðu vexti af 100.000 kr. skuldabréfi í 4 mánuði ef ársvextir eru 7,5%.
Reiknaðu vexti af 75.000 kr. láni í 100 daga ef ársvexti eru 8,5%.
Páll fær þ. 3.2. skuldabréf að upphæð kr. 45.000. Árs­vextir eru 6,75% og gjalddagi er 4.6. á sama ári. Hvað þarf Páll að greiða þá?
Jónas fær þ. 30.6. 150.000 kr. lán. Hann greiðir lánið ásamt 8% p.a. vöxtum þ. 1.10. Hvað þurfti hann að greiða þá?
Reiknaðu vexti af 20.000 kr. láni í 2 mánuði ef árs­vextir eru 8,5%.
Birna fær skuldabréf þ. 4.5. til þriggja mánaða að upphæð kr. 200.000. Vextir eru 8,5% p.a. Lántökugjald er 2% af nafnverði bréfsins, auk þess þarf hún að greiða kr. 2.000 þinglýsingargjald.
a) Hvaða upphæð fær hún til ráðstöfunar þ. 4.5.?
b) Hvað þarf hún að greiða þ. 4.8.?
Nafnverð skuldabréfs er kr. 150.000, vextir eru 7,5% p.a.
a) Hvað þarf að greiða í vexti eftir 2 mánuði?
b) Hvað þarf að greiða í vexti eftir 4 mánuði?
Smelltu hér til að sjá svör við dæmum 1-8.
Í viðskiptum með víxla eru vextir reiknaðir fyrirfram og nefndir forvextir. Þeir eru dregnir frá nafnverði víxilsins við kaup þess.
Víxill að nafnverði 50.000 kr. var seldur þ. 12.3. og fellur í gjalddaga þ. 15.6. á sama ári. Bankinn dregur 13% p.a. vexti af nafnverðinu við kaup víxilsins. Hvað er eftir til ráðstöfunar?
Á gjalddaganum þ. 15.6. þarf eingöngu að greiða nafn­verð víxilsins eða kr. 50.000. En hins vegar er minna til ráðstöfunar lánstímabilið þar sem vextir eru dregnir frá við sölu víxilsins.
50.000 · 0,13 · 93/360 = 1.679
50.000 – 1.679 = 48.321
Reiknaðu vexti af eftirfarandi víxlum:
Nafnverð kr. 150.000, 12,5% p.a. vextir, vaxtadagar 90.
Nafnverð kr. 45.000, 13,5% p.a. vextir, 2 vaxtamánuðir.
Nafnverð kr. 70.000, 12% p.a. vextir, 75 vaxtadagar.
Nafnverð kr. 25.000, 12,5% p.a. vextir frá 3.2.-3.5.
Nafnverð kr. 37.500, 11,5% p.a. vextir frá 15.3.-15.6.
Nafnverð kr. 50.000, 13% p.a. vextir frá 4.4.-12.5.
Nafnverð kr. 80.000, 12,4% p.a. vextir frá 17.5.-3.6.
Víxill að nafnverði 80.000 kr. fellur í gjalddaga þ. 1.4. Hann er seldur í banka þ. 10.3. Forvextir eru 12% p.a., þinglýsingargjald 2% af nafnverði víxilsins og umsýslugjald kr. 1.500. Hvað greiðir bankinn fyrir víxilinn?
Smelltu hér til að sjá svör við dæmum 1-8.
4.7. Að finna höfuðstól, prósentu eða daga
Að finna vaxtatímann (daga)
Hve miklir eru vextir af:
15.000 kr. frá 19. mars til 19. okt. með 12% p.a.?
40.000 kr. frá 3. febr. til 15. apr. með 11,5% p.a.?
20.000 kr. frá 16. nóv. til 15. febr. með 13% p.a.?
65.000 kr. frá 1. mars til 1. júní með 12,6% p.a.?
250.000 kr. frá 15. jan. til 5. febr. með 14% p.a.?
50.000 kr. frá 19. des. til 3. jan. með 12,5% p.a.?
Hve hár er höfuðstóllinn, ef:
39 daga vextir eru 920 kr. með 14% p.a.?
5 mánaða vextir eru 1.240 kr. með 8% p.a.?
Vextir eru 214,25 kr. frá 15.1. til 12.3. með 12,7% p.a.?
Vextir eru 4.125,60 kr. frá 12.6. til 12.9. með 12% p.a.?
125 daga vextir eru 2.112,60 kr. með 12% p.a.?
5 daga vextir eru 40,90 kr. með 11,55% p.a.?
Hve mörg % eru ársvextir, ef:
213,50 kr. fást í vexti af 4.000 kr. á 3 mánuðum?
613,60 kr. fást í vexti af 20.000 kr. á 50 dögum?
79 kr. fást í vexti af 4.500 kr. frá 16.4. til 12.5.?
1.246,40 kr. þarf að greiða í vexti af 6.225 kr. frá 28.2.- 31.12.?
Hver er höfuðstóllinn með vöxtum, ef:
80.000 kr. liggja í 4 mánuði á sparisjóðsreikningi með 7% p.a.?
75.000 kr. lán greiðist með 12% p.a. vöxtum eftir 124 daga?
Verðbætur, sem eru 4,8% p.a., eru fyrir einn mánuð lagðar á höfuðstólinn sem er 54.423,50 kr. að upphæð?
Verðbætur 5,7% p.a. eru fyrir 3 mánuði lagðar á höfuð­stólinn sem er 160.000 kr.?
Smelltu hér til að sjá svör við dæmum 1-20.
4.9. Höfuðstóll að viðbættum vöxtum
Ég legg fjárhæð í banka sem greiðir 13% p.a. vexti. Eftir þrjá mánuði tek ég út úr bankanum 18.585 kr. og er það bæði höfuðstóllinn sem ég lagði inn og vextir sem bankinn greiðir mér af innistæðunni. Hve há var upphæðin sem ég lagði inn fyrir þremur mánuðum?
Hér eru raunar tvær óþekktar stærðir þ.e. upp­haflegur höfuð­stóll og vextir. Þetta getum við sett upp í jöfnu á þennan hátt:
Nú skulum við setja inn í jöfnuna þær tölur sem eru tilteknar.
Reiknaðu höfuðstólinn í eftirfarandi dæmum:
Hver var upphaflegi höfuðstóllinn, ef lán ásamt 12,5% vöxtum p.a. er greitt til baka með 15.422 kr. Lánstíma­bilið var 3 mánuðir.
Hver var upphaflegi höfuðstóllinn, ef lán sem tekið var þ. 12. febr. er borgað ásamt viðbættum vöxtum 12,6% p.a. til baka þ. 13. maí með kr. 6.477,60.
Þ. 4.5. greiðir þú lán ásamt 12,5% p.a. vöxtum með kr. 52.524,30 kr. Lánið var tekið þ. 1.2. á sama ári. Hver var lánsupphæðin upphaflega?
Smelltu hér til að sjá svör við dæmum 1-3.
4.10. Höfuðstóll að frádregnum vöxtum
Á sama hátt og í kafla 4.8. getum við fundið höfuðstól­inn þegar vextir voru dregnir frá.
Við seljum víxil með gjalddaga eftir 3 mánuði og 12% p.a. forvexti. Bankinn greiðir okkur kr. 58.200 fyrir víxilinn. Hvert er nafnverð víxilsins?
Í þessu dæmi er höfuðstóllinn (nafnverð víxilsins) að frádregnum vöxtum tiltekinn og jafnan því á þessu formi:
Þegar við setjum tölurnar inn í jöfnuna fáum við:
Reiknaðu á sama hátt:
Helga selur víxil með gjalddaga eftir 2 mánuði og fær kr. 57.300 fyrir hann. Bankinn dregur 11% p.a. vexti frá. Hvert er nafnverð víxils­ins?
Reiknaðu nafnverð víxils sem er seldur á kr. 44.250. Gjalddagi er eftir 3 mánuði og forvextir eru 12,5% p.a.
Smelltu hér til að sjá svör við dæmum 1-2.
Frans lagði þ. 1.sept. sumarlaunin sín á sparisjóðs­bók. Sparisjóðurinn greiðir 5,75% vexti p.a. Þ. 31. desember á sama ári var innistæðan ásamt vöxtum orðin kr. 256.275. Hver voru sumarlaun Frans?
Sigurjón fékk gjaldfrest á skuld sem hann átti að greiða þ. 7. október. Hann greiddi svo skuldina ásamt 12% vöxtum p.a. þ. 15. nóvember, með kr. 57.204. Hve mikið hefði hann þurft að borga þ. 7. okt.?
Halla keypti sér reiðhjól sem kostaði 60.000 kr. fyrir sumartekjur sínar. Afganginn lagði hún á sparisjóðsbók þ. 15. ágúst. Innistæðan ásamt vöxtum 12% p.a. voru 15. janúar árið á eftir kr. 311.785. Hversu miklar voru sumar­tekjur hennar? (Ath. að reikna vexti eingöngu til áramóta.)
Þ. 4.5. greiðir þú lán ásamt 7,5% p.a. vöxtum með kr. 52.524,30. Lánið var tekið þ. 1.2. á sama ári. Hver var lánsupphæðin upphaflega?
Hans þarf að fá kr. 50.000 til að geta keypt sér nýja eldavél. Hann ákveður að taka víxil með gjalddaga eftir 2 mánuði og 12% p.a. forvöxtum. Hvert er nafnverð víxil­sins svo Hans hafi kr. 50.000 til ráðstöfunar?
María kaupir sjónvarpstæki sem á að kostar kr. 65.000. Hún staðgreiðir 35.000 kr. en borgar afganginn með víxli til 3 mánaða og 11% p.a. forvöxt­um. Hvert er nafnverð víxilsins?
Hans tók lán til þriggja mánaða til að greiða bíl. Hann greiðir lánið ásamt 15% p.a. vöxtum og er upphæðin þá alls kr. 465.000. Hvað átti bíllinn að kosta upphaflega?
María ákveður að spara í hálft ár og ætlar að leggja ákveðna upphæð í hverjum mánuði inn á bankabókina sína til að geta keypt sér hljómtæki. Bankinn greiðir henni 11,75% p.a. í vexti. Hvaða upphæð þarf hún að leggja inn á hverjum mánuði ef hún byrjaði strax í dag og þarf að eiga kr. 300.000 eftir hálft ár? Hún leggur sex sinnum inn á bankareikninginn.
Pétur ætlar að greiða bíl með víxli. Bíllinn á að kosta 650.000 kr. Forvextir eru 15% p.a. Gjalddagi víxilsins er 15.4. og víxillinn seldur þ. 15.1. á sama ári. Hvert þarf nafnverð víxilsins að vera?
Frans tók innistæðu bankabókar sínar ásamt 6,5% p.a. vöxtum út þ. 5.11. og voru það 324.387,88 kr. Hver hafði innistæðan verið um áramótin ef engar færslur hafa átt sér stað til 5.11.?
Smelltu hér til að sjá svör við dæmum 1-10.
4.12. Samanburður á vöxtum
Er hagkvæmara að greiða vexti fyrir fram eða eftir á? Til að geta borið saman forvexti og önnur lán þar sem greiðum vexti eftir á þurfum við að bera saman upp­hæðina sem við fáum til ráðstöfunar, vexti sem við greiðum og lánstímabilið.
Við seljum víxil að nafnverði 100.000 kr. og með 10% ársvöxtum. Gjalddagi er eftir 3 mánuði.
Forvextir: 100.000 · 0,10 · 3/12 = 2.500
Við getum núna hæglega reiknað út hverjar samsvarandi vaxtaprósentur láns eru sem við greiðum eftir á. Höfuðstóll lánsins samsvarar ráðstöfunarfé víxilsins. Vextir eru sömu eða kr. 2.500 og lánstímabilið 3 mánuðir.
Hverjir eru samsvarandi vextir sem væru greiddir eftirá:
Nafnverð víxilsins er kr. 35.000, forvextir 12,5% p.a. og gjalddaginn eftir 60 daga.
Nafnverð víxilsins er kr. 75.000, forvextir 15% p.a. og gjalddaginn eftir 4 mánuði.
Páll selur víxil að nafnverði kr. 127.500 þ. 4.3., forvextir eru 9% p.a. og gjalddaginn þ. 11.5.
Smelltu hér til að sjá svör við liðum a-c.
Ari tekur 140.000 kr. lán, sem hann á að greiða eftir 3 mánuði með 14% ársvöxtum. Hve mikið verður hann að greiða?
Anna fær ársfjórðungslega greiddan námsstyrk frá ríkum frænda. Upp­hæðin er greidd 10.jan., 10.apr., 10.júli og 10.okt. og er jafnhá í öll skiptin. Anna leggur penin­gana samdægurs á banka og þeir liggja óhreyfðir til áramóta. Þá eru vextir orðnir 4968,90 kr. Hve háa upphæð greiðir frændinn Önnu í hvert skipti? Bankinn sem Anna skiptir við borgar 6,5% ársvexti.
Hve mörg % eru ársvextir ef 2358,70 kr. fást í vexti af 15.050 kr. frá 11.febr. til 13.águst?
Ég lagði peninga inn í banka þ. 24.nóv. á síðasta ári. Ársvextir fyrir áramót voru 5,8% p.a. og fékk ég 580 kr. í vexti. Um áramót bættust vextirnir við höfuð­stólinn og bankinn lækkaði vextina. Hverjir eru hinir nýju ársvextir bankans ef ég tek út 101.750 kr. þ. 24.mars og eru það bæði höfuðstóll og vextir (eyðilegg bókina)?
Hvað þarf Markús að greiða í forvexti fyrir 75.000 kr. víxil sem fellur í gjalddaga eftir tvo mánuði? Vextir eru þeir hæstu sem Seðlabanki Íslands leyfir þann tíma eða 13% p.a.
Hvaða lán er hagkvæmara: víxill að nafnverði kr. 50.000 til þriggja mánaða með 12% p.a. forvöxtum eða skuldabréf að upphæð kr. 48.500 með 12,5% p.a. til þriggja mánaða?
Bankinn greiðir 4,9% ársvexti. Þ. 4.2. eru 22.000 kr. lagðar inn á reikninginn, 7.350 kr. eru teknar út þ. 4.5. Þ. 11.6. eru 32.500 kr. lagðar inn en 20.000 kr. teknar út þ. 10.8. Hver verður innistæðan ásamt vöxtum um næstu áramót?
Þú mátt velja að taka annaðhvort 3 mánaða skuldabréf að upphæð 100.000 kr. og greiða 12,5% p.a. í vexti eða taka víxil til þriggja mánaða.
a) Hvað þarft þú að greiða í vexti fyrir skuldabréfið að lánstímanum loknum?
b) Hvað mega forvextir víxilsins vera háir (í %) svo þú fáir sömu upphæð til umráða og greiðir ekki hærri vexti?
Þ. 1.maí eru kr. 50.000 lagðar inn á banka sem greiðir 9,2% p.a. í vexti. Hvenær er innistæðan ásamt vöxtum orðin að kr. 52.000?
Kr. 60.000 eru lagður inn á bankareikning. Eftir 3 mánuði er innistæðan ásamt vöxtum orðin að kr. 60.800. Hve mörg % vexti greiddi bankinn?
Smelltu hér til að sjá svör við sjálfsprófinu.
Við höfum hér á undan verið að tala um einfalda vexti, þ.e. þegar vextir eru reiknaðir af höfuðstólnum einu sinni.
Þegar vextir eru reiknaðir af höfuðstól og lagðir við hann í lok tímabils og síðan reiknaðir vextir af höfuðstólnum að viðbættum vöxtunum í lok næsta tímabils og þannig koll af kolli þá er talað um vaxtavexti.
Ég legg 25.000 kr. inn á bankabók með 13% p.a. vöxtum.
Hver er innistæðan ásamt vöxtum og vaxtavöxtum eftir 4 ár?
Þetta er auðvitað hægt að reikna á þennan hátt:
25.000 · 1,13 · 1,13 · 1,13 · 1,13 = 40.762
Þetta getum við skrifað:
Af þessu leiðir formúlan:
H = höfuðstóll að viðbættum vöxtum
h = upphaflegur höfuðstóll
i = prósentutugabrot (p/100)
n = fjöldi vaxtatímabila
Þú leggur 10.000 kr. inn á sparisjóð sem greiðir 6% p.a. í vexti. Hver er innistæðan orðin eftir:
Þú tekur 150.000 kr. lán hjá lífeyrissjóði. Lánið er verðtryggt. Ef engar afborganir væru fyrstu 5 árin, hvað yrði þá lánið hátt ásamt verðbótum þegar vextir+verðbætur eru 12% p.a. að meðaltali?
Jóhann leggur 250.000 kr. inn á sparisjóð sem greiðir honum í vexti 4,9% p.a. fyrstu 2 árin, 5,2% p.a. næstu 3 ár og síðan 5,5% p.a. Hver verður innistæðan ásamt vöxtum eftir:
Bára gleymdi að borga fasteignagjöldin að upphæð 32.000 kr. Hún borgar þau þ.12.mai ásamt 5% dráttarvöxtum fyrir hvern byrjaðan mánuð, en gjalddagi var 10. febrúar. Hvað borgaði hún mikið?
(Ath. Dráttarvextir þessir eru ekki reiknaðir sem vaxta­vextir!!)
Spámaður nokkur í efnahagsmálum lagði eftirfarandi dæmi fyrir áheyrendur sína. Ef verðbólgan myndi vera 5% p.a. að meðaltali næstu árin, hvað kostaði þá kennslubók eins og þessi sem kostar núna u.þ.b. 1000 kr.:
a) eftir 5 ár?
b) eftir 10 ár?
Eftir 5 ár er innistæða í sparisjóði ásamt vöxtum orðin 191.442 kr. Bankinn greiddi 5% p.a. vexti. Hvaða upphæð var lögð inni á sparisjóðinn?
Þú leggur 50.000 kr. á sparisjóð sem greiðir fyrstu 2 árin 4,5% p.a. vexti, næstu 5 ár 5% og þar á eftir 5,5% p.a. Hver verður innistæðan ásamt vöxtum:
a) eftir 3 ár?
b) eftir 10 ár?
Eftir 7 ár er innistæða á sparisjóði ásamt vöxtum orðin 123.456,25 kr. Fyrstu 3 árin greiddi bankinn 5% p.a. í vexti, næstu árin 5,8% p.a. Hver var upphaflega inni­stæðan?
Boðið er upp á tvo leigusamninga. Í öðrum samningi A er gert ráð fyrir að leigan hækki á 3 mánaða fresti um 2,5%, í hinum samningi B hækkar leigan einu sinni á ári um 10%. Leiga í janúar er upphaflega 75.000 kr.
a) Hver verður leigan í janúar á næsta ári í hvorum samningi fyrir sig?
b) Hver er samsvarandi árshækkun í samningi A?
Hver var upphaflega leigan 1. mars 2014, þegar leigan hækkaði um 2,5% á 3 mánaða fresti og er núna þ. 16.11 2015 kr. 105.000?
Njáll leggur 500.000 kr. inn á sparisjóð Landeyja. Hann fær 5% p.a. í vexti. Hver verður innistæðan ásamt vöxtum og vaxtavöxtum eftir 8 ár?
Kári leggur arf sinn inn á bankabók og fær 7,5% p.a. í vexti. Eftir 25 ár er upphæðin ásamt vöxtum og vaxtavöxtum orðin að kr. 2.500.000. Hvað erfði hann upphaflega?
Sparisjóður nokkur hækkaði vexti sína sem hér segir: 2008 voru vextir 8% p.a., 2009 9% p.a., 2010 7% p.a., 2011 6% p.a. og 2012 5% p.a. Hve mörg % eru vextir alls frá byrjun árs 2008 til lok árs 2012?
Að 16 árum liðnum er innistæða í banka orðin 96.640 kr. Bankinn greiddi fyrstu 5 árin 11% p.a. og næstu sjö árin 14% p.a. en síðan 16% p.a. Hver var innstæðan fyrir sextán árum?
Um áramótin var innistæða bankareiknings kr. 150.000. Bankinn greiðir 6% p.a. Hver verður innistæðan í bankanum eftir 5 ár?
20.000 kr. eru lagðar inn á bankareikning. Fyrstu 10 árin greiddi bankinn 5,5% p.a. í vexti, næstu 4 ár 6,5% p.a. og eftir það 7% p.a. Hver verður innistæðan ásamt vöxtum eftir 20 ár?
Eftir 10 ár þarf Lára að greiða 500.000 kr. lán sem var óverðtryggt. Ef verðbólgan hefði verið að jafnaði 4,5% p.a., hvers mikils virði væri þessar 500.000 kr. þá?
Jóhanna leggur 150.000 kr. inn á bankareikning. Fyrstu tvö árin greiðir bankinn 7% p.a. í vexti, næstu þrjú ár 7,5% p.a. og eftir það 8,5% p.a. Hver verður innistæðan ásamt vöxtum og vaxtavöxtum eftir 10 ár?
Smelltu hér til að sjá svör við dæmum 1-18.
Oft heyrum við í fréttum hver verbólgan sem mæld hefur verið á einum mánuði er á ársgrundvelli. EKKI nægir að margfalda vaxtaprósentuna með 12, þar sem hér er að ræða um vaxtavexti (verðhækkun ofan á verðhækkun).
Verðbólgan mældist 0,5% á einum mánuði.
Hver er samsvarandi ársverðbólgan?
Vaxtastuðullinn er 1,005 og vaxtatímabilin eru 12 á ári.
Hver er samsvarandi ársprósentuhækkun, ef hækkunin á 3 mánaða fresti er 2%?
Hver er samsvarandi ársprósentuhækkun, ef hækkunin á hálfsárs fresti er 2,5%?
Pétur tekur smálán að upphæð 50.000 kr. og greiðir 5% í vexti eftir 1 mánuð. Hverjir eru samsvar­andi ársvextir?
Vísitalan hækkaði um 0,4% á einum mánuði. Hver er sam­svarandi árspró­sentuhækkun?
Hver er ársverðbólgan þegar verbólgan mældist 0,5% í janúar og 0,75% í febrúar?
Smelltu hér til að sjá svör við dæmum 1-5.
Hér á undan lærðir þú að reikna veldi á vasatölvu þína til að einfalda síendur­tekna margföldun eins og:
En hvað ef við viljum leita til baka?
Hver er sú tala sem er margfölduð með sjálfri sér 2,25?
Svarið er sjálfsagt kvaðratrót af 2,25.
(Ath.: Vasatölvan þín er með sérlykil til að reikna út kvaðratrót!)
En hver er sú tala sem er fjórum sinnum margfölduð með sjálfri sér 2,0736?
Kannski veistu nú þegar hvernig á að reikna fjórðu rót. Ef ekki, fylgdu þá þessum leiðbeiningum:
Skrifaðu fyrst 2,0736 inn á vasatölvuna þína.
Finndu nú rótarlykilinn (ekki kvaðratrót) og ýttu á hann.
Þá er bara eftir að segja tölvunni hvaða rót hún á að reikna.
Skrifaðu 4 og ýttu á jafnaðarmerkið.
(Ath.: Á sumum tölvum er röð aðgerða öfug. Talaðu við kennara þinn.)
Finndu svör við eftir­farandi dæmum:
Hvaða tala er 5 sinnum margfölduð með sjálfri sér 3,5?
Finndu töluna sem er þrisvar margfölduð með sjálfri sér 15,75?
Hver er sú tala sem er margfölduð 10 sinnum með sjálfri sér 4,1111?
Finndu töluna sem fyrst er margfölduð 4 sinnum með sjálfri sér og síðan með 4000 og gefur þá 12.000? (Smá hjálp: x4 · 4000 = 12.000).
a) x3 = 1,475
b) i5 = 2,1
c) x2 = 1,44
d) m15 = 40
e) x7 · 375 = 1500
f) i5 · 24.000 = 210.000
Smelltu hér til að sjá svör við dæmum 1-5.
5.5. Að finna vaxtavaxtaprósentu
En til hvers þyrftir þú að læra að reikna rætur?
Athugum spurningu í vaxtavöxtum eins og þessa:
Þú leggur 50.000 kr. inn á lokaðan bankareikning. Eftir 5 ár er innistæðan ásamt vöxtum orðin 60.000 kr. Hve mörg % ársvexti greiddi bankinn þér?
Við setjum h = 50.000, H = 60.000 og n = 5 inn í formúluna:
Reyndu nú sjálf(ur) að leysa eftirfarandi dæmið:
Hve háir þyrftu ársvextir bankans að vera ef 20.000 kr. eiga að verða að 50.000 kr. eftir 10 ár? (svarið er: 9,6%)
Hve mörg % ársvextir fékk maður, sem lagði 400.000 kr. inn á bankareikning og á 450.000 kr. ásamt vöxtum eftir 2 ár?
Séra Páll lagði 100.000 kr. inn á bankareikning. Eftir 20 ár er upphæðin ásamt vöxtum orðin að 200.000 kr. Bankinn greiddi sömu ársvexti öll þessi ár. Hve mörg % ársvexti greiddi bankinn séra Páli?
Leiga hækkaði fjórum sinnum á þessu ári um sömu prósentu. Hún var upphaflega 120.000 kr. og er núna 160.000 kr. Hver var prósentuhækkun í hvert skipti?
Í kjarasamningum var nýlega samið um þrjár jafnar prósentu­hækkanir, 1.jan., 1.mai og 1.sept. Mánaðarlaunin voru fyrir þessa hækkun 370.000 kr. og hækkuðu í 390.000 kr. þ. 1.sept. Hver var prósentuhækkunin í hvert sinn?
Hve mörg % ársvexti þyrfti bankinn að greiða til þess að innistæðan:
a) tvöfaldist á 5 árum?
b) ferfaldist á 5 árum?
c) ferfaldist á 10 árum?
(Berðu svörin í a og b liðum svo og í b og c liðum saman. Hefðir þú giskað á það sama?)
Vísitalan þrefaldaðist á 10 árum. Hve mörg % var hækkunin á ári hverju?
Hve mörg % þyrfti verðbólgan að vera árlega til að vöruverð tífaldaðist á 10 árum?
Vísitalan hækkaði úr 192 í 276 á 6 mánuðum.
a) Um hve mörg % hækkaði vísitalan alls?
b) Um hve mörg % hækkaði vísitalan á einum mánuði?
Smelltu hér til að sjá svör við dæmum 1-8.
Eitt vandamál í vaxtavöxtum er enn óleyst:
Hvernig er hægt að reikna út vaxtatímabilið?
Við leggjum 100.000 kr. inn á bankareikning sem greiðir okkur 4,9% p.a. í vexti. Eftir hve mörg ár verður innistæðan ásamt vöxtum 120.000 kr.?
Til að svara þessari spurningu þurfum við að læra undir­stöðuatriði í svokölluðum logra‑reikningi.
Á vasatölvu þinni eru skráðir allir veldisvísar (hvort sem þeir séu heiltölur eða brot) af veldisstofni 10. Sem sagt, tölvan þín getur sagt þér hvaða veldisvísir gerir 10 að 1000.
Þessi reikningur er andhverft fall við veldisvísisfallið og er kallaður tíundarlogri.
Finndu lykilinn á vasatölvu þinni sem heitir log.
Skrifaðu 1000 inn á vasatölvuna þína.
Svarið ætti að vera 3. Að sjálfsögðu: 103 = 1000.
Prófaðu núna þennan lykil til að finna nokkra veldisvísa:
svar: x = log 100.000 = 5
svar: x = log 1.000.000 = 6
svar: x = log 1 = 0
svar: x = log 50 = 1,7
Fannstu réttu svörin? Ef ekki, lestu þá kaflann hér á undan einu sinnu enn.
Reynum nú aftur að leysa upphaflega vandamál okkar.
Við leggjum 100.000 kr. inn á bankareikning sem greiðir okkur 4,9% p.a. í vexti. Eftir hve mörg ár verður innistæðan ásamt vöxtum 120.000 kr.?
Svar: Eftir tæplega 4 ár.
5.8. Að finna vaxtatímabilið
Reiknaðu þessi sýnidæmi ef þú ert ekki nógu örugg(ur), áður en þú snýrð þér að æfingunum.
Hve mörg ár þurfa 5000 kr. að liggja óhreyfðar á banka­reikningi með 25% p.a. ávöxtun til að verða að 20.000 kr.?
Svar: Eftir rúmlega 6 ár.
Eftir hve mörg ár tvöfaldast verðmætið ef verðbólgan yrði stöðugt 5% (H = 2h)?
Svar: Eftir rúmlega 14 ár.
Hve mörg ár þurfa 14.000 kr. að vera ávaxtaðar með 10% p.a. til að hækka með vöxtum og vaxtavöxtum í 100.000 kr.?
Kr. 150.000 eru lagðar inn á sparisjóð sem greiðir 7% p.a. í vexti. Eftir hve mörg ár er innistæðan ásamt vöxtum og vaxtavöxtum orðin að 295.500 kr.?
Í leigusamningi Jóns stendur að leiga hans skuli hækka um 1% á mánuði. Hann borgaði upphaflega 70.000 kr. en greiðir í dag 140.000 kr. Hve langan tíma hefur Jón búið í íbúð sinni eftir að þessi samningur var gerður?
Hve mörg ár þarf innistæða bankareiknings sem greiðir 6% p.a. í vexti að liggja óhreyfðar til að tvöfaldast?
Hve lengi er vísitala að þrefaldast, ef:
a) mánaðarlega prósentuhækkun er 1%?
b) mánaðarlega prósentuhækkun er 0,5%?
Spámaður okkar er aftur að spá fram í tímann. Ef verð­bólgan yrði 4,5% p.a., hve langan tíma taki þá að 5.000 kr. verða:
a) að 10.000 kr.?
b) að 50.000 kr.?
Ef verðbólgan væri 5% p.a. eftir hve mörg ár myndi vöruverðið þá tvöfaldast.
Ef verðbólgan væri 10% p.a. næstu árin, eftir hve mörg ár tvöfaldast þá verðin?
Hans tekur 500.000 kr. verðtryggt lán sem hækkar skv. vísitölu. Ef vísitalan hækkaði um 5,5% p.a. næstu árin, eftir hve mörg ár yrði lánið ásamt verðbótum þá 750.000 kr.?
Smelltu hér til að sjá svör við dæmum 1-9.
Kr. 15.000 eru lagðar inn á sparisjóðsreikning og ávaxtaðar með 4,5% p.a. fyrstu 2 árin, 4,9% p.a. næstu 2 ár og síðan með 5,3% p.a. Hver verður innistæða ásamt vöxtum eftir 5 ár?
Innistæða spari­sjóðsreiknings var óhreyfð í 5 ár. Vextir á þessu tímabili voru 5,5% p.a. Eftir þessi 5 ár var innistæða ásamt vöxtum orðin 44.555,35 kr. Hver hefur innistæðan verið í upphafi?
Ef samið væri um 1% launahækkun á mánuði, um hve mörg % hækkuðu launin þá alls á einu ári?
Þ. 13.sept. voru 50.000 kr. lagðar inn á bankareikning. Vextir voru 4,5% p.a. fram til áramóta og 5,5% p.a. næsta árið. Hver var innistæða ásamt vöxtum í lok seinna ársins?
20.000 kr. voru lagðar á ávaxtareikning. Eftir 5 ár var innistæðan ásamt vöxtum og vaxtavöxtum orðin 30.000 kr. Bankinn reiknaði sömu vaxta­prósentu öll þessi ár. Hve mörg % voru það?
Hve mörg ár er skuld að fimmfaldast, ef vextir eru 12% p.a. allan tíma?
Verðbólguhraðinn mældist 0,4% í október og 0,6% í nóvember. Hver er samsvarandi ársverðbolgan?
Leigan hækkaði í maí um 1,4%, í júní um 1,5% og í júlí um 2%.
a) Um hve mörg % hækkaði leigan alls?
b) Hver er samsvarandi ársprósentuhækkun?
Hve mörg ár þarf að bíða þangað til innistæða bankabókar hefur þrefaldast með 10% ársvöxtum?
Ársverðbólga var 3,2% á síðustu ári. Hver hefur verðbólgan þá verið á einum mánuði?
Smelltu hér til að sjá svör við dæmum 1-10 í sjálfsprófinu.
Gjaldeyrir er núna seldur í flestum bönkum og sparisjóðum hérl­endis. Gjaldeyrir er skráður og seldur á ákveðnu verði sem nefnt er gengi. Getur það verið breytilegt frá degi til dags.
Seðlabankinn skráir daglega gengi á gjaldeyri helstu viðskipta­þjóða okkar:
Eins og fram kemur á gengisskránni er skráð tvöfalt gengi, þ.e. kaupgengi og sölugengi, og er sölugengi örlítið hærra. Þetta stafar af því að bankarnir kaupa gjaldeyri á kaupgengi en selja á sölugengi. Mismunurinn er því þóknun sem bankinn tekur fyrir viðskiptin. Miðgengi er meðaltal sölugengis og kaupgengis. Við tollafgreiðslu er miðað við miðlgengi sem skráð var af Seðlabanka Íslands síðasta virka dag á undan tollafgreiðslu.
Bankinn kaupir erlendan gjaldeyri (kaupgengi):
Bankinn selur erlendan gjaldeyri (sölugengi):
Bankin kaupir erl. gjaldeyri fyrir ákveðna upphæð í ísl.kr.
a) US $ fyrir 100.000 ISK (ísl. krónur)
b) € fyrir 45.000 ISK
c) £ fyrir 75.000 ISK
d) Japönsk jen fyrir 50.000 ISK
Bankinn selur erl. gjaldeyri fyrir ákveðna upphæð í ísl.kr.
a) US $ fyrir 100.000 ISK (ísl. krónur)
b) € fyrir 45.000 ISK
c) £ fyrir 75.000 ISK
d) Japönsk jen fyrir 50.000 ISK
Ég kaupi 200 $ í banka í dag. Hvað þarf ég að borga í ísl. krónum?
Þú kaupir Evrur fyrir 75.000 ísl. kr. Hvað færð þú margar?
Ég skipti 65 Sterlingspundum í ísl. kr. Hve margar krónur fæ ég?
Þú ætlar að kaupa € fyrir 150.000 ísl. kr. Minnstu seðlar í Evrum eru 5 €. Hvað getur þú fengið margar Evrur?
Þú ætlar að kaupa japönsk jen fyrir 100.000 ísl.kr. Minnstu seðlar eru 1000 jen seðlar. Hvað getur þú fengið mörg jen?
Ég ætla að kaupa 700 €. Hvað verð ég að borga í ísl. kr.?
Hvað færð þú marga $ fyrir 500 Sterlingspund?
Hvað er hægt að fá margar Evrur fyrir 2500 danskar krónur?
Þrjár tegundir prentaraborða, Alpha, Beta og Omega, voru fluttar inn. Alpha kostaði DKK 45, Beta DKK 37,50 og Omega DKK 60,75 p. stykki. Keyptir voru 20 kassar af Alpha 24 borðar í hverjum kassa, 35 kassar af Beta 24 borðar í hverjum kassa og 10 kassar af Omega 16 borðar í hverjum kassa. Flutningskostnaðurinn var $ 750. Notaðu tollgengi til að skipta í ísl. krónur (https://www.tollur.is/tollafgreidslugengi/).
a) Hvað kostuðu prentaraborðarnir í ísl. krónum?
b) Skiptið flutningskostnaðinum í hlutfalli við fjölda kassa.
c) Um hve mörg % hækka prentaraborðarnir (hver tegund fyrir sig) þegar flutningskostnaðinum hefur verið bætt ofan á innkaupsverðið?
Pétur kaupir bílavarahluti erlendis og flýtur þá til landsins. Erlenda verðið nam alls 2.200 €. Notaðu tollgengi til að skipta í ísl. krónur (https://www.tollur.is/tollafgreidslugengi/).
a) Reiknaðu verð í ísl. krónum.
b) Flutningskostnaðurinn var $150 og vátrygging 1% af verðinu. Hvert er verð varahlutanna við komuna til landsins (CIF-verð)?
c) Áður en Pétur fær varahlutina þarf hann að greiða 1,5% tollgeymslugjald, 1% bankakostnað, 23% vörugjald og 35% toll (allar prósentur reiknast af CIF-verði). Hvað þarf Pétur að greiða alls fyrir varahlutina?
d) Um hve mörg % hækkuðu varahlutirnir alls frá upphaflegu erlendu kaupverði?
Smelltu hér til að sjá svör við dæmum 1-14.
Skiptið í ísl.kr. (bankinn kaupir erlendan gjaldeyri).
Kaupið erlendan gjaldeyri (bankinn selur gjaldeyri).
a) Norskar kr. fyrir 25.000 ísl.kr.
b) € fyrir 40.000 ísl.kr.
Þið ætlið að kaupa sterlingspund og eigið 35.000 ísl.kr. Bankinn á ekki minna en 1£‑seðla. Hvað getið þið fengið mörg pund? Hvað þurfið þið að greiða í ísl.kr.?
Maður nokkur á leiðinni frá New York til Frankfurt stoppar nokkra daga í Reykjavík. Hann ætlar að skipta $5000 í Evrur. Minnsti seðill sem til er í Evrum er 5€‑­seðillinn, afganginn fær hann í ísl.kr.
a)       Hvað fær hann margar Evrur?
b) Hvort er hagkvæmara fyrir hann að skipta, hér eða í Frankfurt? (kaupgengi í Frankfurt 3.3.2016: fyrir 1$ fást 0.9170 €)
Heildsali pantar 270 kristalskálar frá Þýskalandi á 32 € stk. en fær 12% magnafslátt.
a) Hve margar Evrur þarf hann að greiða fyrir alla pöntun­ina?
b) Hver er heildarkostnaðurinn í ísl.kr. ef flutn­ingsgjald $245 bætist á það verð? (Notið tollgengi!)
Kaupmaður flýtur inn þrjár mismunandi stærðir af kertum. Tegund A kostar 0,35 sænskar krónur (SEK) stykkið, tegund B 0,45 SEK og tegund C 0,50 SEK. Hann kaupir 4 kassa af tegund A, 2 kassa af tegund B og 1 kassa af tegund C. Í hverjum kassa eru 200 kerti. Flutningskostnaður er 150 DKK. (Notið tollgengi!)
a) Hvað kostuðu kertin í ísl. krónum?
b) Skiptu flutningskostnaðinum í hlutfalli við fjölda kassa.
c) Um hve mörg % hækka kertin eftir að flutningkostnaðinum hefur verið verið bætt ofan á verðið?
Smelltu hér til að sjá svör við dæmum 1-6 í sjálfsprófinu.
1. Innsláttur, röðun og vistun gagna
Í þessari æfingu ætlum við að læra að setja inn gögn, raða þeim og vista.
Við byrjum á að opna Excel og veljum Blank Workbook og þá er okkur ekkert að vanbúnaði að byrja að vinna.
Við ætlum að setja upp gögn sem sýna nemendafjölda á bóknámsbrautum nokkurra framhaldsskóla haustið 2015. Þetta eru alls ekki allir skólar og athugið að þetta segir ekkert um stærðina þar sem þetta eru bara nemendur á bóknámsbrautum en hvorki nemendur í heilbrigðisgreinum né iðnnemendur.
Þið skuluð slá þessi sömu gögn inn hjá ykkur (getið sparað innslátt með smella á Excel merkið hér fyrir neðan).
Eftir að hafa slegið inn þessa töflu getum við skoðað hana. Við gætum viljað raða skólunum í stafrófsröð eða eftir stærð. Til þess að raða veljum við þann dálk sem við ætlum að raða eftir. Ef það er stafrófsröð þá lýsum við upp nöfn skólanna og veljum síðan Sort & Filter valkostinn í hægra horninu. Þar getum við valið nokkra kosti og við veljum A to Z. Þá opnast lítill gluggi sem spyr okkur (á ensku) hvort við viljum ekki að talnadálkurinn sé með í þessari röðun og við viljum það – þá fylgja tölurnar réttum skólum.
Við getum líka lýst upp talnadálkinn og valið Sort & Filter. Þá getum við valið stækkandi eða minnkandi röð og aftur erum við spurð hvort röðunin eigi ekki örugglega að taka með báða dálka sem við játum.
Segjum sem svo að við séum búin að raða eftir stærð. Þá lítur skjalið okkar svona út og nú er kominn tími til að snyrta þessa töflu aðeins til:
Við getum sett ramma og reiti og valið lit á töfluna. Þetta getum við gert handvirkt með því að velja flipana sem ég hef litað gula á myndinni. Við getum líka leyft forritinu að hanna töfluna fyrir okkur – það gerum við með því að velja Format as Table (merkt með grænu). Þar birtast allskonar valkostir og þið getið valið þann sem ykkur finnst smekklegastur.
Hér er fyrir neðan er mín útgáfa. Ég valdi litina sjálf og setti haus á töfluna. (Lýsti upp reitina tvo fyrir ofan, hægri smellti og valdi Format Cells , Alignment flipann og þar hakaði ég við Merge cells og Wrap Text. Síðan skrifaði ég fyrirsögn og stækkaði letur og miðjaði með því að velja viðeigandi flipa undir Alignment.
Þegar þið eruð búin að gera þessa töflu skuluð þið huga að því að vista. Þið getið vistað á ykkar svæði hjá skólanum, í Skýi eða Drop Box, á USB-lykli eða þið getið sent ykkur skjalið sem viðhengi í tölvupósti og vistað síðan á heimatölvu þegar heim er komið.
Gefin er tafla sem sýnir hæð og þyngd nokkurra fermingardrengja. Raðið drengjunum eftir
c) í stafrófsröð. (Ath. að afrita töfluna þannig að þið eigið allar útgáfurnar). Tafla 1.1.1
Hér erum við að vinna með töflu sem sýnir meðalhitastig í nokkrum bandarískum borgum. Hún sýnir bæði hámarks- og lágmarkshita (að meðaltali). Þið eigið að raða
a) eftir hámarkshita og
b) eftir stafrófsröð fylkja.
c) síðan eigið þið að raða eftir stafrófsröð fylkja og hámarkshita (frá hæsta til lægsta) og stafrófsröð borga allt í sömu töflu. Það gerið þið með því að velja Custom Sort undir Sort & Filter, byrja á fylkinu, síðan veljið þið Add Level og takið hámarkshitann næst og loks stafrófsröð borga (þannig að ef það eru tvær borgir í sama fylki með sama hámarkshita þá ræður stafrófsröð). Tafla 1.1.2
2. Myndræn framsetning gagna
Næst ætlum við að setja gögnin um nemendafjölda (á bóknámsbrautum) framhaldsskóla myndrænt fram – það er að segja sem súlurit.
Við opnum töfluna sem við gerðum í síðasta kafla og lýsum nú upp báða dálkana. Við veljum svo INSERT flipann og þar undir finnum við þetta:
Hér getum við valið „Recommended“ eða valið sjálf súlurit undir Chart. Við fáum þá mynd sem ætti að líta svona út:
Takkarnir hægra megin eru síðan til að laga og snyrta. Þið prófið ykkur áfram en ég hvet ykkur til að nota valkostinn Data labels sem setur nákvæm gildi fyrir ofan hverja súlu.
Það er líka hægt að velja úr ýmsum fyrirfram tilbúnum myndum undir Chart Tools uppi á stikunni:
Farið þá leið sem ykkur hugnast og reynið að gera súluritið smekklegt.
Hér kemur mín útgáfa:
Hér er tafla sem sýnir fjölda erlendra ferðamanna á Íslandi á árunum 2000 - 2015. Gerðu myndrit sem sýnir þetta á skýran og smekklegan hátt. Tafla 2.1.1
Yfirlit yfir meðal hitastig á Akureyri eftir mánuðum árið 2015. Settu fram í greinilegu myndriti. Tafla 2.1.2
Tafla 2.1.3 frá Veiðimálastofnun er sýnir röð 10 laxveiðiáa sumarið 2014 skipt eftir veiði. Settu fram í myndriti.
3. Einfaldar formúlur og afritun þeirra
Í þessari æfingu ætlum við að læra að afrita formúlur og vinna með fleiri en einn talnadálk í einu.
Verkefnið fjallar um heimilisstörf. 2000 einstaklingar voru spurðir hve mörgum tímum þeir eyddu á viku við ýmis störf sem tilheyra heimilishaldi. Svörin má sjá í töflunni hér fyrir neðan og nú skuluð þið opna Excel og gera eins töflu. Í þetta skiptið þurfið þið sjálf að slá inn tölunar og gera töfluna.
Athugið að þegar þið byrjið að slá inn tímana fáið þið ekki 1 – 5 heldur 1. maí og í stað 6 – 10 fáið þið 6. október. Þetta er vegna þess að forritið veit ekki betur. Við getum hinsvegar lagað þetta með því að lýsa upp þá reiti sem tölurnar eiga að birtast í eða reiti A2 til A8, hægrismella síðan og velja svo Format Cells og þar veljum við svo flipan Number og undir því er valkosturinn Text sem við veljum – þá ætti innsláttur að vera kominn í lag.
Næst ætlum við að leggja saman tölurnar í dálkunum. Það gerum við með því að fara í reit B8 og velja summuhnappinn og þá ættum við að fá heildartöluna eða 1230 konur alls.
(Summuhnappinn má líka finna í stærri útgáfu undir flipanum Formulas en hann gerir það sama – leggur saman allar tölurnar í dálkinum). Við endurtökum svo leikinn fyrir karlana – annaðhvort með því að nota summuhnappinn aftur eða með því að afrita formúluna. Það gerum við með því að fara með bendilinn neðst í hægra horn reitsins þar sem summutölu kvennanna er að finna (hér B8),
og draga svo græna kassann í horninu yfir í næsta reit sem á þá að sýna summuna 570
Þetta gerum við alltaf þegar við afritum formúlur. Takið eftir að ef þið farið í reit C8 þá stendur í aðgerðalínunni fyrir ofan reitina hvaða formúla er að baki tölunni 570:
Hér er það summa allra talna í reitum C2 til C7 eins og vera ber.
Næst ætlum við að setja upplýsingarnar um heimilsstörf fram í mynd. Til að gera tölurnar samanburðarhæfar breytum við þeim í prósentur. Það gerum við með því að búa til nýja dálka: Konur % og Karlar %. Við setjum dálk fyrir aftan karlana með heitinu Karlar %. Það má gera á marga vegu, gott er að afrita bara reiti C1 til C8 til hægri og eyða síðan innihaldi reita D2 til D8 og bæta við prósentumerki í reit D1. Þá verður taflan svona:
Við getum hinsvegar ekki afritað konudálkinn því þá fer hann yfir karlana. Við setjum því inn dálk með því að fara í C-dálkinn (karladálkinn) og lýsa hann upp allan, hægrismella og velja svo Insert af stikunni sem þá birtist og haka síðan við „Shift cells right“. Þá kemur aukadálkur milli kynjanna og við skírum hann Konur%. Þá lítur taflan okkar einhvernvegin svona út:
Næst ætlum við að setja inn formúlu sem reiknar fjöldatölurnar yfir í prósentur. Við byrjum á konunum og staðsetjum okkur í reit C2, veljum svo reitinn þar sem stendur að konur hafi unnið 20 tíma á viku (B2) og deilum svo með heildarfjöldanum með því að smella á reitinn með heildinni 1230 (hér B8). Nú viljum við hinvegar afrita formúluna niður allan dálkinn og þurfum því að „festa“ reitinn. Það gerum við með því að setja dollaramerki fyrir framan línunúmerið. Við getum reyndar fest bæði línu og dálk með því að smella á F4 þó að hér nægi reyndar línunúmer. Þá lítur skjalið okkar svona út:
Og eftir að við ýtum á Enter verður það svona:
Við breytum 0,01626 í prósentur með því að smella á prósentutakkann á stikunni efst á skjánum og afritum síðan niður dálkinn. Sömu aðgerð framkvæmum við svo á körlunum og þá ætti skjalið okkar að líta svona út:
Nú erum við komin með samanburðarhæfa dálka. Það segir okkur lítið að 170 konur og 210 karlar vinni 1 – 5 stundir á viku við heimilsstörf; betra er að segja að 13,8% kvenna og 36,8% karla vinni þetta mikið (lítið!) vikulega og við notum að sjálfsögðu prósenturnar þegar við setjum þetta fram á myndrænan hátt. En áður en að því kemur skulum við vista þetta skjal á góðum stað til síðari nota.
Hér eru gögn sem sýna árangur 32 nemenda á tveimur tölfræði prófum. Þú átt að reikna hlutfallstíðni fyrir bæði prófin. Tafla 3.1.1
Dæmið sýnir vinnu nemenda með skóla árin 2010 og 2015 (skáldaðar tölur). Reiknaðu hlutfallstíðni, fyrir bæði árin. Tafla 3.1.2
Gerð var könnun meðal fólks sem kom á námskeið til að hætta reykingum. Þátttakendur voru spurðir hve gamlir þeir voru þegar þeir byrjuðu að reykja. Niðurstöðurnar má sjá í meðfylgjandi töflu. Tafla 3.1.3. Hér á að reikna hlutfallstíðni fyrir allan hópinn og hvort kyn fyrir sig.
4. Myndræn framsetning ósamhangandi svæða
Við ætlum að vinna áfram með skjalið um heimilisstörf. Nú ætlum við að setja það fram sem súlurit og til þess byrjum á því að opna það og síðan lýsum við upp dálkana sem eiga að sjást á myndinni nefninlega fyrsta, þriðja og fimmta dálk (eða A, C og E dálka):
Til að lýsa upp (blokka) svæði eins og þessi sem ekki eru samhangandi byrjum við á fyrsta svæðinu (A1-A7) og höldum síðan niðri Ctrl hnappnum meðan við blokkum hin tvö. Að því loknu veljum við flipann Insert og þar er kassi fyrir myndrit (chart)
Og þar getum við valið annað hvort stóra takkann „Recommended Charts (best) eða valið litla takkann efst til vinstri (mynd af súluriti) og valið okkar eigin súlurit. Fyrsta myndin getur litið einhvern vegin svona út:
Eftir þetta eigum við nær endalausa möguleika á því að breyta og fegra myndina. Við getum valið flipann CHART TOOLS – DESIGN og valið eina af þeim útgáfum sem þar eru í boði eða við getum valið litlu flipana til hægri við myndina sem bjóða okkur að setja titil á myndina, titla á ásana, velja nýja liti og setja inn merkingar á súlurnar (Data Labels). Að því loknu gæti myndin litið svona út:
Hjá ykkur er hún kannski allt öðruvísi og vonandi ennþá smekklegri. Þegar myndin er tilbúin gætum við viljað hafa hana á eigin vinnublaði. Það gerum við með því að hægrismella á myndina og velja síðan „Move Chart og valkostinn „As new sheet“ og setja nafn á herlegheitin áður en við vistum síðan vinnubókina enn og aftur.
Að þessu loknu erum við harla góð og byrjum næst á nýju verkefni. Athugið samt að nú þegar vinnublaðið með myndinni heitir svona fínu nafni (Myndrit – heimilsstörf) þá væri ekki úr vegi að nefna hitt vinnublaðið Tafla – heimilisstörf. Það gerum við með því að hægrismella á flipann (Sheet1), velja Rename og setja síðan nýtt nafn í stað þess sjálfgefna.
Taktu töfluna um einkunnir nemenda á tveimur tölfræðiprófum (Æfing 3.1.1) og settu hlutfallstíðnina fram í súluriti á skýran og greinagóðan hátt.
Taktu sömuleiðis töfluna um vinnu nemenda með skóla (Æfing 3.1.2) og settu fram sem skemmtilega og lýsandi mynd.
Loks skaltu gera það sama við töfluna um reykingafólkið. (Æfing 3.1.3) Settu hlutfallstölurnar fram sem súlurit og gættu þess að hafa titli og aðrar merkingar í lagi.
5. Myndræn framsetning tveggja talnadálka
Stundum erum við með tvo talnadálka og viljum gera myndrit þó ekki eigi að setja báða dálkana fram sem súlur eða þessháttar. Skoðum eftirfarandi töflu sem eru tilbúin gögn um útköll björgunarsveitarinnar Miskunnsami Samverjinn á árunum 2005 til 2014:
Ef við blokkum þessi gögn og veljum að gera súlurit þá gætum við fengið svona mynd, sem er ekki það sem við viljum:
Forritið gerir ekki greinamun á talnadálkunum og setur báða upp í súlur þó að í raun séu það bara útköllin sem eiga að mynda súlurnar. Hér hefðum við sloppið við þetta með því að velja „recommended charts“ af Insert flipanum eða þegar hér er komið sögu; með því að hægri smella á myndina og velja „Select Data“ og þá fáum við þessa mynd:
Hér tökum við burt hakið sem er við „ár“ þannig að aðeins sé hakað við fjölda. Síðan þurfum við að setja ártölin á x-ásinn og það gerum við með því að smella á Edit hægra megina og fara svo með músina og lýsa upp dálkinn með ártölunum – þau flytjast þá á réttan stað þegar við smellum á OK.
Við tökum svo í burt nafnið á súlunum – hér er bara ein tegund af súlum og óþarfi að láta nafnið standa neðst – setjum það frekar í titilinn og þá verður myndin svona:
Þið getið svo litað súlur og föndrað við myndina að vild áður en þið flytjið hana yfir á eigið vinnublað (munið Move Chart og að setja nafn á blaðið) og síðan skulið þið vista á góðum stað áður en þið hættið.
Hér er tafla sem sýnir einkunnir nemenda á miðannarprófi í tölfræði. Settu hana fram sem súlurit og gættu þess að réttar einingar séu á ásunum. Tafla 5.1.1
Í töflunni sem fylgir þessu dæmi eru skuldir Íslendinga sýndar í samanburði við nokkur önnur lönd. Annarsvegar sýnir taflan skuldir fyrirtækja (annarra en fjármálafyrirtækja) sem hlutfall af vergri landsframleiðslu og hinsvegar skuldir heimila sem hlutfall af ráðstöfunartekjum. Settu gögnin fram í tveimur myndritum á skýran og greinargóðan hátt. Tafla 5.1.2
Sjötíu ungar mæður svöruðu spurningunni „Hve gömul varstu þegar þú áttir þitt fyrsta barn“. Svörin voru sem hér segir:
Nú viljum við finna safntíðni eða með öðrum orðum uppsafnaða tíðni. Til þess notum við fallið SUM sem er innibyggt fall í Excel og er annaðhvort hægt að kalla upp með því að velja flipann Formulas, síðan Math & trig og loks SUM eða það sem fljótlegra er að slá inn SUM og velja svo reitinn fyrir framan tvisvar með tvípunkt á milli. Til að geta síðan afritað niður festum við fyrri reitarmerkinguna með dollaramerki (með því að velja F4).
Við ýtum svo á enter og afritum svo niður allan dálkinn (án þess þó að taka summutöluna 70 með) og fáum svona töflu:
Þessi tafla svarar beint spurningum eins og „Hve margar konur voru 21 árs eða yngri þegar þær áttu fyrsta barn“ en samkvæmt henni eru það 26 konur.
Næst viljum við reikna hlutfallstíðni og safnhlutfallstíðni. Hlutfallstíðnin (prósentur) er reiknuð því að taka hvern reit í tíðnidálknum og deila með heildarfjöldanum. Munið að festa reitinn með heildarfjölda með því að ýta á F4 (dollaramerkið góða).
Hér er ég sem sagt að reikna hlutfallstíðni fyrir fyrstu tölu í tíðnidálknum. Ég afrita svo niður og fæ 0,0285 í fyrsta reit og svo framvegis. Til að breyta í prósentur ýti ég á prósentutakkann á Home- flipanum. Sama geri ég svo til að finna safnhlutfallstíðnina. Ég nota enn D11 til að deila með og festi þann reit og fæ að lokum töflu sem lítur svona út:
Hér er mikið af upplýsingum og ef við viljum gera myndrit gæti það litið svona út:
Hér sjáum við fjöldatölur á vinstri lóðrétta ásnum og síðan prósenturnar hægra megin og getum lesið af grafinu að 7 konur voru 22ja ára við fæðingu fyrsta barns og að það eru 10% allra kvennanna sem voru í úrtakinu.
Munið svo að vista.
Hér eru tölur sem sýna aldur fólks sem leitaði sér lækninga á „Snúrunni – áfengismeðferðarstöð unga fólksins“ (tilbúið dæmi). Tafla 6.1.1. Haltu áfram að vinna með töfluna og reiknaðu hlutfallstíðni og safnhutfallstíðni. Settu síðan hlutfallstíðnina fram í myndriti.
Tafla 6.1.2 sýnir yfirlit yfir veikindadaga í 200 manna vinnustað fyrir árið 2015. Gerðu dálka sem sýna safntíðni, hlutfallstíðni og safnhlutfallstíðni. Notfærðu þér að afrita formúlur niður dálkana og mundu að festa reiti þar sem við á. Notaðu síðan töfluna til að svara eftirfarandi spurningum:
a) Hve mörg prósent starfsmanna voru með 15 eða færri veikindadaga?
b) Hve margir starfsmenn voru með 11 - 20 veikindadaga?
c) Hve mörg prósent starfsmanna voru með fleiri en 25 veikindadaga?
7. Miðsækni og dreifing
Í þessum kafla ætlum við að skoða miðsækni og dreifingu gagna og byrjum á að virða fyrir okkur eftirfarandi töflu sem sýnir þyngdartap þátttakenda í heilsuræktarátaki:
Nú viljum við vita dreifinguna – það er meðalþyngdartap, mesta tap, minnsta og tíðasta gildi og þess háttar og þá er komið að því að nota innibyggðu föllin í Excel sem svara öllum okkar spurningum.
Við kunnum vissulega að reikna meðaltal: Þá leggjum við saman allar tölur og deilum í með fjöldanum. Það getum við gert á blaði, með vasareikni og með Excel eins og við ætlum að gera hér:
Fyrst viljum við vita hve margir voru í þessu átaki. Við gerum það með því að láta forritið telja reitina. Við byrjum á því að fara í þann reit sem við viljum láta fjöldatöluna birtast og veljum svo flipann sem merktur er FORMULAS og svo Insert Function og fá þá upp þennan glugga:
Síðan förum við niður í glugganum þar sem stendur Select a function þar til við finnum fallið COUNT, veljum það og blokkum síðan alla reitina þar sem tölurnar eru B3 til F12 og veljum OK. Þá eigum við að fá töluna 50 því þátttakendur í þessu átaki voru 50 eins og glöggir nemendur sáu reyndar strax.
Svona förum við eins með allt hitt. Við þurfum bara að vita nöfnin sem notuð eru yfir þau föll sem við erum að nota en þau eru sem hér segir:
Tíðasta gildi: MODE (Betra er reyndar að nota MODE.MULT sem lætur vita ef það eru fleiri en eitt tíðasta gildi)
Miðgildi: MEDIAN (gildið sem lendir í miðjunni ef tölunum er raðað eftir stærð)
Loks er spönnun eða dreifisvið einfaldlega MAX – MIN.
Þegar þið eruð búin að finna þetta allt ættu niðurstöðurnar að vera eins og þessar hér:
Takið eftir að hér notaði ég MODE.MULT og afritaði síðan til hægri og fékk þar með út að gildin 6 og 3 eru tíðuðstu gildin og koma jafn oft fyrir í töflunni.
Skoðaðu meðfylgjandi gagnasafn sem sýnir fjölda innbyrtra hitaeininga (tilbúin gögn) sem þátttakendur í heilsuræktarátaki skráðu hjá sér einn af dögunum í átakinu. Teldu síðan fjölda þátttakenda, meðalfjölda hitaeininga, hæsta og lægsta gildi, tíðasta gildi og spönn og settu fram á svipaðan hátt og gert er í dæminu hér á undan. Tafla 7.1.1
Taflan sem fylgir þessu dæmi sýnir verð seldra fasteigna í mars hjá fasteignasölunni Kotbýli. (Tölur eru í milljónum króna). Notaðu innibyggð föll til að finna fjöldann, meðalverð fasteigna, hæsta og lægsta gildi, tíðasta gildi og spönn í gagnasafninu. Tafla 7.1.2
Í þessu dæmi þurfið þið sjálf að slá upplýsingar inn í Excel. Gögnin í töflunni hér fyrir neðan sýna aldur hrossa á hestabúgarði og þið eigið að nota innibyggð föll til að finna fjölda hrossa, meðalaldur, hæsta, lægsta og tíðasta aldur. Loks eigið þið að láta forritið telja hversu mörg hross eru yngri en 10 ára. Það gerið þið með því að velja fallið COUNTIF og setja inn allt safnið í efri reitinn og síðan skilyrðin <10 í þann neðri.
8. Meðalfrávik og staðalfrávik
Til að geta notað innbyggðu föllin (eins og kennt var í æfingunni hér á undan) þurfum við að hafa til ráðstöfunar gagnasafn en stundum er því ekki til að dreifa heldur eru upplýsingar okkar í tíðnitöflu. Hér er fyrir neðan er dæmi um aldur leikskólabarna:
Ef við kjósum að nota AVERAGE-fallið til að reikna meðaltal eins og áðan þurfum við að gera töflu þar sem við sláum inn öllum börnunum og aldri þeirra eða 1,1,1,1,2,2,2,2,2,……., og svo framvegis og því nennum við ekki. Við notum því formúlur fyrir meðaltal sem er
þar sem x f er tíðni, x er aldur og N er heildarfjöldi barna
Við gerum því nýjan dálk þar sem við margföldum aldur og fjölda. Það gerum við bara einu sinni – í efstu línu og afritum síðan niður dálkinn:
og fáum þá töflu eins og þessa til hægri. Hér er búið að finna summuna neðst (reitur C8) og þar sést að samanlagður aldur allra barnanna 442 ár og þar sem þau eru alls 116 er auðvelt að reikna meðalaldurinn með formúlunni hér fyrir ofan eða 442/116 = 3,810345 eða eins og við gerum það í Excel:
Nú höldum við áfram að vinna með þessa töflu. Við viljum að þessu loknu finna meðalfrávikið. Meðalfrávik segir til um hve mikið gögnin víkja frá meðaltalinu. Hátt meðalfrávik þýðir að dreifing er mikil en ef meðalfrávikið er lágt eru gögnin ekki mikið dreifð heldur liggja nálægt meðaltalinu í safninu.
Formúla fyrir meðalfráviki er
og til að reikna meðalfrávik gerum við einn dálk enn í töfluna okkar sem inniheldur mismuninn á hverjum aldri fyrir sig og meðalaldrinum. En við viljum ekki bara mismuninn heldur tölugildið eða gildið án þess að horfa á formerki. Til þess notum við innibyggða fallið ABS (absolute value) og notum síðan meðaltalið sem við vorum búin að finna áðan:
Hér set ég formúlu í reit D2 og fyrst er ég með ABS (til að fá tölugildið), síðan vel ég fyrsta x-ið (fyrsta aldurinn) og svo næ ég í meðaltalið í reit C10. Ég festi reit C10 með dollaramerkjum eins og áður (með því að velja F4).
Til að fá x með striki yfir (í reit D1) nota ég valkostinn „Symbol“ á INSERT flipanum; staðset bendilinn fyrir aftan x-ið sem á að fá strikið og vel síðan „combining overline“ – smáflókið en lærist fljótt:
Til viðbótar við þetta þarf svo að margfalda allar tölur í dálk D með tíðninni (f) sem er í dálk F. Þegar það hefur verið gert verður taflan okkar svona:
Skoðum aðeins línu 2 sem hér hefur verið lituð græn. Í fremsta dálk er aldurinn (2 ár) og næsti dálkur segir okkur að það eru 19 börn sem eru tveggja ára. Í fjórða dálki (D) er síðan búið að finna mismuninn á þessum aldri og meðalaldrinum (sem við vorum búin að finna og var 3,8 ár) og þessi mismunur er 1,8 ár. Síðan eru það 19 börn sem víkja 1,8 ár frá meðalaldri og margfeldið af því er 34,4. Þetta gerum við svo fyrir hverja línu og fáum þá út að samtals víkja börnin 133 ár frá meðaladrinum og ef við deilum svo með fjölda barnanna (116) fáum við út meðalfrávik sem var einmitt það sem við vorum að leita að.
Meðalfrávik er samt ekki eina aðferðin til að mæla dreifingu í kringum meðaltal. Í raun er algengara að nota svokallað staðalfrávik sem vissulega er aðeins flóknara en formúla þess er:
Hér finnum við eins og áðan mismun frá meðaltali en í stað þess að reikna tölugildi setjum við mismuninn í annað veldi og margföldum með tíðninni. Því næst er deilt; ekki með fjöldanum; n heldur með (n – 1) (flóknar ástæður sem ekki verður farið út í hér) og loks er tekin kvaðratrót af öllu saman.
Við höldum áfram að vinna með leikskólabörnin og gerum enn einn dálk með
Hér er komin formúla í reit F2 (ath. Að til að setja tölu í annað veldi notum við ^ merkið sem er að finna einhversstaðar á lyklaborðinu) og hana afritum við svo niður dálkinn og finnum samtöluna (summuna) í reit F8. Niðurstaðan verður þessi:
Hér er samtalan 217,8 og það er talan sem fer upp á strik í staðalfráviks- formúlunni. Kvaðratrót heitir Square root á ensku og er innibyggt fall sem við sækjum líkt og áður og deilum svo með fjöldanum sem er að finna í reit B8. Ef rétt er reiknað eigið þið að fá útkomuna 1,38 sem er þá staðalfrávikið í þessu dæmi.
Hér fylgir tíðnitafla er sýnir hæð 220 barna í 5. bekk. Þú átt að setja inn formúlur og reikna meðalhæð, meðalfrávik og staðalfrávik á sama hátt og gert er í sýnidæminu hér að framan. Tafla 8.1.1
Þessu dæmi fylgir tafla er sýnir aldur barna í Tónlistarskólanum Fuglakvaki. Nú átt þú að setja inn formúlur og reikna meðalaldur, meðalfrávik og staðalfrávik. Gættu þess að í þessu dæmi þarftu að setja merkingar á dálkana eftir því sem við á. Tafla 8.1.2
Oft erum við með gagnasafn sem er ekki búið að flokka á neinn hátt. Skoðum tildæmis eftirfarandi talnasafn:
Þarna voru 60 vistmenn á öldrunarheimili spurðir hversu mörg börn þeir ættu eða hefðu eignast um æfina. Nokkrir höfðu aldrei átt barn en einn hafði eignast alls 14 börn um dagana. Við viljum setja þetta upp í tíðnitöflu þar sem fjöldi barna er í einum dálki og tíðnin í öðrum:
Til að búa til tíðnitöflu notum við sérstakt innbyggt fall; Frequency-fallið. Þegar við notum það þurfum við að byrja á að lýsa upp alla reiti þar sem tíðnin á að birtast. Það eru þeir sem ég hef litað bláa á myndinni hér fyrir ofan en sjást líka enn betur á myndinni hér fyrir neðan:
Þegar ég vel FREQUENCY-fallið fæ ég tvær línur að fylla út. Sú fyrri Data-array spyr mig hvar gögnin séu og ég lýsi upp reiti A2 til F11 og sú seinni spyr mig um Bins_array eða eftir hverju eigi að flokka gögnin og ég lýsi upp reiti H1 til H16. Nú kemur það skrýtna: Ekki smella á OK heldur haldið niðri tökkunum með CTRL og SHIFT á meðan þið ýtið rólega á Enter takkann. Þá telur forritið fyrir okkur hve margir eiga ekkert barn, hve margir eiga (eða áttu) 1 barn og svo framvegis. Rétt lítur talningin svona út:
Vonandi hafið þið fengið sömu niðurstöðu – annars er bara að reyna aftur.
Síðan má leika sér með þetta að vild og reikna meðalbarnafjöldann (4,6 börn?) og einnig er hægt að setja upp smekklegt súlurit yfir barnafjölda vistmanna á öldrunarheimilinu Kuðungi:
Tafla 9.1.1 sýnir fjölda heimsókna sem vistmennirnir 60 á öldrunarheimilinu Kuðungi fengu í liðnum mánuði. Gerðu tíðnitöflu með því að nota frequency-fallið eins og gert er í sýnidæminu hér að framan. Settu síðan upp súlurit er sýnir þetta myndrænt.
Tafla 9.1.2 sýnir verð á stórum bjór (í Evrum) á 40 veitingahúsum í erlendri borg. Hér erum við með gagnasafnið í heild og síðan tíðnitöflu sem byggð er á gögnunum.
a) Þið eigið að nota innibyggðu föllin á gagnasafnið og finna meðaltal, tíðasta gildi, miðgildi, max og min (sjá kafla 7) og einnig meðalfrávik og staðalfrávik (AVEDEV og STDEV.S).
b) Síðan eigið þið að nota formúlur og finna þetta út frá tíðnitöflunni (á sama hátt og gert er í sýnidæminu hér á undan).
c) Fullvissið ykkur um að þið fáið það sama í a og b lið.
Að sumarleyfi loknu voru 40 nemendur spurðir hve mikið þeir ættu eftir af sumarkaupi sínu. Niðurstöður má sjá í töflunni hér fyrir neðan:
Með því að nota MAX og MIN föllin sjáum við að sá sem á minnst eftir á 13.000 kr. en sá sem á mest á 340.000 kr. Dreifingin þar á milli er ótrúlega mikil og engin leið að gera tíðnitöflu nema að skipta upp í bil. Við veljum að hafa fyrsta bilið 0 – 49.000 kr. næsta bil 50.000 til 99.000 og svo framvegis. Við sláum þær tölur inn í dálk og aftan við hann höfum við endapunktana í dálknum því það er eftir þeim tölum sem forritið telur.
Við fáum svona mynd:
Aftur notum við FREQUENCY-fallið til að telja í reitina og nú eru það endapunktarnir sem fara í „Bins_array“
Ef rétt er að farið (munið fyrst að lýsa upp alla reitina þar sem tíðnin á að birtast og munið svo CTRL/SHIFT/ENTER) ættum við að fá svona töflu:
Nú er spurning hvað við viljum með þessar upplýsingar. Við getum til dæmis reiknað meðaltal (=meðalupphæð sem nemendur eiga eftir af sumarkaupinu). Ef við förum tilbaka í heildartalnasafnið og notum AVERAGE-fallið ættum við að fá niðurstöðuna 92.325 kr. Hinsvegar vandast málið ef við erum búin að glata þeim gögnum og höfum bara tíðnitöfluna til að reikna meðaltalið. Ef það er tilfellið þurfum við að notast við miðpunkt í hverju bili til að áætla upphæð í því bili. Miðpunktur er einfaldlega meðaltal endapunkta og í fyrsta bili er hann (0+49000)/2 = 24500, í því næsta 74500 og svo koll af kolli. Munið að þið þurfið bara að slá inn þessum fyrstu tveimur og látið svo forritið um afganginn með því að draga niður.
Taflan okkar lítur að lokum svona út og meðaltalið verður samkvæmt þessu 92000 kr. sem er lygilega nálægt hinni („réttu“) tölunni. Það er ekki alltaf tilfellið í svona bilskiptum töflum því við erum að ekki að vinna með nákvæmar tölur heldur miðpunkt í hverju bili og áætlum að allar tölur í því bili hafi gildi miðpunkts.
Ef við viljum reikna meðalfrávik og staðalfrávik förum við að eins og áður; við merkjum dálka og      og reiknum svo eins og áður. Prófið sjálf. Niðurstöðurnar eiga að vera þær að meðalfrávik er 56.126 kr. og staðalfrávikið er 74.722 kr. – eða kannski hef ég reiknað vitlaust? Hvað fáið þið?
Tafla 10.1.1 sýnir skuldastöðu 85 heimila í milljónum króna.
a) Reiknaðu meðaltal, meðalfrávik og staðalfrávik með því að nota innibyggð föll.
b) Gerðu bilskipta tíðnitöflu, hafðu fyrsta bilið 0 – 9 og láttu tölvuna telja fjölda í hverjum flokki.
c) Reiknaðu síðan meðaltal, meðalfrávik og staðalfrávik með því að nota bilskiptu töfluna.
d) Berðu saman niðurstöður í a og c lið.
Hér er tafla sem sýnir verð seldra fasteigna hjá fasteignasölu í milljónum króna. Tafla 10.1.2
a) Reiknaðu meðalverð, meðalfrávik og staðalfrávik með því að nota innibyggð föll.
b) Finndu hæsta og lægsta gildi og gerðu síðan bilskipta tíðnitöflu með því að nota frequency-fallið
c) Reiknaðu síðan meðaltal, meðalfrávik og staðalfrávik með því að nota bilskiptu töfluna.
d) Berðu saman niðurstöður í a og c lið.
Jóhanna ætlar að kaupa sér fólksbíl. Hún er búin að kanna málið og niðurstaðan er sú að til greina koma þrjár gerðir; Nissan, Toyota eða Hyundai. Síðan getur hún valið um hvort bíllinn á að vera beinskiptur eða sjálfskiptur, ganga fyrir bensíni, díselolíu eða rafmagni og loks getur hún valið um hvort hann á að vera silfurlitaður eða gulllitaður (Jóhanna er gullsmiður og lítur ekki við öðrum litum) Þetta gefur fjölmarga möguleika eins og sjá má á myndinni:
Alls eru möguleikarnir 36 og dæmi um einn þeirra má sjá neðst á myndinni.
Ef við hefðum ekki teiknað mynd hefðum við getað fengið þetta með því að margfalda saman valkostina í hverju þrepi:
Við erum með 5 mislita jafnstóra efnisbúta og ætlum að sauma þá saman í einn regnbogafána. Litirnir er gulur, rauður, grænn, blár og bleikur og við megum ráða röðinni að vild.
Við veljum fyrsta litinn – það er hægt að gera á 5 vegu.
Síðan þarf að velja næsta lit og þá eru bara 4 litir eftir úr að velja.
Því næst getum við valið 3, svo 2 og loks 1.
og fáninn okkar getur litið svona út:
og þá er bara eftir að teikna upp hina 118 fánana sem eftir eru!
Ef litirnir eru fleiri segjum 12, þá væru möguleikarnir
Þetta er seinlegt að slá allt inn og því nennum við ekki.
Ef við erum með vasareikni þá er sérstakur takki sem gerir þetta fyrir okkur . Hann er merktur:
eða jafnvel bara svona
Við sláum inn 5 og svo þennan takka og fáum 120 (fánadæmið) og ef við skoðum dæmið með 12 litum væri svarið (möguleikarnir á litaröð) alls 479.001.600 eða nærri 480 milljónir ! Ekki láta ykkur dreyma um að teikna þá möguleika alla.
Hugsum okkur annað dæmi. Ég er með alla 5 litina en ætla bara að setja þrjá (3) þeirra saman í fána. (Hinir tveir efnisbútarnir fara þá bara í tuskur til að bóna bílinn.) Ég þarf semsagt að velja 3 liti (af 5) og raða þeim upp.
Til að velja 3 liti hugsa ég mér að fyrsta litinn geti ég valið á 5 vegu, þann næsta á 4 vegu og loks þann síðasta á 3 vegu. Þannig eru möguleikarnir á að velja litina 5 · 4 · 3 = 60. Hér get ég ekki notað x! takkann en í staðinn er á vasareikninum okkar sérstakur takki fyrir slíkar umraðanir. Hann er merktur nPr og við sláum 5 nPr 3 og fáum 60. Við gátum líka notað hann á fyrra dæmið þ.e. þegar við vorum með 5 liti og ætluðum að velja þá alla og raða þeim upp. Þá sláum við inn 5 nPr 5 og fáum 120.
Fyrir daga reiknivéla voru formúlurnar settar upp og síðan reiknað (á blaði). Til að velja og raða k mismunandi hlutum úr hópi n hluta reiknuðum við:
Hér skulum við reikna dæmið með 5 hluti (efnisbúta) og velja 3 þeirra til fánagerðar:
Prófið nú að reikna eftirfarandi dæmi með vasareikni.
1.      Fyrir tónleika er skólakórinn búinn að æfa 8 lög.
a)      Á hve marga vegu er hægt að raða þeim upp til flutninga?
b)      Á hve marga vegu er hægt að velja og raða 6 af þessum 8 lögum.
c)      Á hve marga vegu er hægt að velja 3 lög til að setja nemendum fyrir að læra utan að fyrir næstu æfingu?
2.      Fjórir krakkar fara í leikhús með mömmu sinni og raða sér í fimm samliggjandi sæti.
a)      Á hve marga vegu geta krakkarnir valið sæti ef mamman situr í miðjunni.
b)      Á hve marga vegu geta krakkarnir valið sæti ef mamman situr á öðrum hvorum endanum.
Nú er það stundum svo að við viljum velja nokkur stök úr stærra mengi án þess að röðin skipti máli. Við viljum til dæmis velja 3 nemendur úr 18 manna bekk til að vera bekkjarfulltrúar og þá skiptir ekki máli hver er valinn fyrstur og hver síðastur. Það kallast samantektir og er reiknað á svipaðan hátt og umraðanir; það er að segja að fyrst finnum við P(n, k) eins og áður en síðan deilum við með k!
Í þessu dæmi með 3 fulltrúa úr hópi 18 manna reiknum við:
Nú vandast málið því hægra megin í þessari jöfnu er brot uppi á striki. Slík brot eru stundum kölluð brotabrot og við munum að þegar við reiknum slíkt brot þá kemur brotið uppi á striki óbreytt en ef við erum líka með brot undir aðalstrikinu þá snýst það brot við.
Hér er ekkert brot niðri, bara uppi svo við fáum:
Þetta dæmi er heldur flókið og eins gott að eiga góðan vasareikni. Hér getum við notað nCr takkann sem reiknar þetta beint – við sláum inn 18 nCr 3 og fáum að sjálfsögðu 816
Skoðum eitt dæmi sem sýnir muninn.
a)      Við erum með 28 manns á vinnustað og viljum velja 3 til að vera í skemmtinefnd. Í skemmtinefnd skiptir röð ekki máli (allir gera allt) og við reiknum 28 nr 3 = 3276 eða ef við viljum nota formúluna:
b)      Á sama vinnustað á að velja 3 starfsmenn af þessum 28. Þann fyrsta til að vera trúnaðarmann (merkilegt embætti) og þann næsta til að kveikja á kaffivélinni á morgnana og þann síðasta til að fara í bakarí á föstudögum. Hér skiptir augljóslega máli hver röðin er (skemmtilegra að fara í bakarí en að sjá um kaffivélina) og þá reiknum við með nPr takkanum og sláum inn:
28 nPr 3 = 19656
Möguleikarnir eru fleiri í þessum seinni lið því ef við hugsum okkur að skemmtinefndin hefði tekið þetta að sér þá sjáum við að fyrir hverja þriggja manna nefnd (alls voru möguleikarnir á slíkum nefndum 3276) er hægt að raða nefndarmönnum upp á 3! vegu eða 6 mismunandi vegu og þannig fáum við
Formúlur eru fínar og vasareiknar gagnlegir en við skulum samt ekki gleyma því að flesta daga sitja menn við tölvur og ef það er tilfellið er sjálfsagt að nota þær til þessara verka. Við höldum áfram að nota Excel til að reikna dæmi þar sem við erum að
a) velja k stök úr mengi n staka án þess að raða. Til þess notum við innibyggt fall sem heitir COMBIN
b) velja og raða k stökum úr mengi n staka. Í því tilfelli notum við fall sem heitir PERMUTE
Í dæminu hér á undan vorum við með 28 manns þar sem velja átti 3 án þess að raða sérstaklega:
Og síðan átti að velja 3 af 28 og skipa í hlutverk:
Átta einstaklingar gefa kost á sér á framboðslista Miðjuflokksins. Á hve marga vegu er hægt að raða þeim í sæti?
Stína fór á skólasetningu og kom heim með lista yfir tólf bækur sem hún átti að kaupa. Þær kosta allar það sama en hún hefur ekki ráð á að kaupa fleiri en sjö bækur til að byrja með.
a) Á hve marga vegu getur hún valið þessar sjö bækur sem hún ætlar að kaupa strax?
b) Á hve marga vegu getur hún valið fimm bækur til að kaupa seinna?
Bjössi fór til útlanda og missti sig í HM. Hann keypti sex boli, þrennar buxur og fjóra jakka.
Á hve marga vegu gat hann klætt sig í buxur, bol og jakka þegar hann kom upp á hótel ef hann fór í allt nýtt?
Veisluþjónustan „Södd og sæl“ býður fyrirtækjum að útbúa fyrir þau þriggja rétta árshátíðamatseðil. Í boði eru 12 forréttir, 6 aðalréttir og 8 eftirréttir.
a) Á hve marga vegu er hægt að setja saman þriggja rétta matseðil frá þessari veisluþjónustu?
b) Á hve marga vegu er hægt að setja saman tveggja rétta matseðil sem samanstendur annað hvort af forrétti og aðalrétti eða forrétti og eftirrétti?
Á hve marga vegu er hægt að raða bókstöfunum U, M, B, E, R, A
a) ef engin takmörk eru sett?
b) ef fyrsti stafur verður að vera sérhljóði?
c) ef skilyrði er að það séu sérhljóðar og samhljóðar til skiptis?
Þriggja stafa tala er mynduð úr tölustöfunum 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 og 8 þannig að engin tala kemur fyrir oftar en einu sinni
a) Hve margar verða tölurnar alls?
b) Hve margar talnanna eru stærri en 300?
c) Hve margar talnanna eru milli 400 og 700
Á hve marga vegu er hægt að taka stafi úr orðinu T, V, Í, B, Ö, K, U, R og mynda
a) fjögurra stafa „orð“ með ólíkum bókstöfum?
b) fjögurra stafa „orð“ án nokkurra skilyrða?
Gunna á 11 bækur (fjórar ljóðabækur og sjö leynilögreglusögur) sem hún vill hafa í bókahillu.
a) Á hve marga vegu getur hún raðað bókunum í hilluna engin takmörk eru sett?
b) Á hve marga vegu getur hún raðað bókunum í hilluna ef hún vill hafa ljóðabækurnar saman og leynilögreglusögurnar saman?
Í vetur tóku 4 stelpur og 7 strákar þátt í upplestrarkeppni framhaldsskóla Ytri-Suðurfjarðar.
a) Á hve marga vegu er hægt að velja fimm nemendur og raða í sæti?
b) Á hve marga vegu er hægt að velja tvær stúlkur og tvo drengi úr þessum hópi í lið (án þess að raða þeim) til að taka þátt í landskeppni skólanna?
Í skólabekk eru 5 drengir og 8 stúlkur. Velja skal 3 fulltrúa í bekkjarráð og skipa í hlutverk formanns, ritara og gjaldkera.
a) Á hve marga vegu er hægt að skipa í þessi hlutverk ef engin takmörk eru sett?
b) Á hve marga vegu er hægt að skipa í þessi hlutverk ef stúlka verður að skipa að minnsta kosti eitt þessara hlutverka?
c) Á hve marga vegu er hægt að skipa í þessi hlutverk ef bæði kynin verða að eiga fulltrúa?
Í STÆR2HS eru skráðir 28 nemendur, 18 stúlkur og 10 piltar. Velja skal sex nemendur í nefnd úr þessum hópi.
a) Á hve marga vegu er hægt að velja nefndina ef í henni eiga að vera nákvæmlega þrír af hvoru kyni?
b) Á hve marga vegu er hægt að velja í nefndina þannig að bæði kynin eigi fulltrúa í nefndinni?
c) Á hve marga vegu er hægt að velja í nefndina ef engin takmörk eru sett á því hvernig hún er skipuð?
Í félagsmiðstöðinni Krukkuborg eru 16 stelpur, 12 drengir og 5 fullorðnir starfsmenn (2 karlar og 3 konur). Vegna árshátíðar á að mynda 5 manna skemmtinefnd.
a) Á hve marga vegu er hægt að mynda nefnd með fjórum krökkum og einum starfsmanni?
b) Á hve marga vegu er hægt að mynda nefnd, með tveimur drengjum, tveimur stúlkum og einum starfsmanni?
c) Á hve marga vegu er hægt að mynda nefnd, með fjórum krökkum og einum fullorðnum ef þess er gætt að ekki sé einn fullorðinn karlmaður í nefnd með eingöngu stúlkum?
Í kaflanum um talningafræðina vorum við að kanna fjölda möguleika þegar við veljum ákveðin fjölda staka úr gefnu mengi. Í þessum kafla ætlum við aðeins að skoða líkindi og þá er gott að gera sér grein fyrir því í hvaða mengi við erum að vinna hverju sinni. Mengi koma sem sagt aftur við sögu í þessum kafla og því er gott að rifja upp grunnhugtök mengjafræðinnar.
Mengi: Safn hluta (staka) með einhver ákveðin sérkenni.
allar sléttar tölur lægri en 50,
öll börn á leikskólum Reykjavíkur sem fædd eru árið 2011,
allir nemendur sem útskrifuðust frá FÁ í desember 2015
Öll þessi mengi eru afmarkanleg og auðvelt að greina hvort um sé að ræða stak úr menginu eða ekki. Hinsvegar eru hóparnir
allir ríkir menn á Íslandi,
allir gáfaðir unglingar í Hafnarfirði
allar fallegar jarðir á Suðurlandi
ekki afmarkanlegir og ekki hægt að tala um þá sem mengi.
Mengi táknum við með mengjasviga og síðan upptalningu á öllum stökum eða nógu mörgum til að ljóst sé hvert innhaldi mengisins er:
A = {1, 3, 5, 7, …. 49} (oddatölur minni en 50)
B = { 7, 14, 21, …. 49} (allar jákvæðar tölur minni en 50 sem eru deilanlegar með 7)
Sniðmengi A og B er síðan mengi sem inniheldur tölur sem er að finna í báðum mengjunum A og B eða
A ∩ B = {7, 21, 35, 49} (oddatölur minni en 50 sem eru deilanlegar með 7).
Sammengi A og B er hinsvegar mengi með öllum stökum sem er að finna í öðru mengjanna eða báðum.
A U B = {1, 3, 5, 7, 9, 11, 13, 14, 15, 17, 19, 21, 23, 25, 27, 28, 29, 31, 33, 35, 37, 39, 41, 42, 43, 45, 47, 49}
Til viðbótar við þetta erum við með tákn fyrir hlutmengi, mengjamínus og fyllimengi en geymum þau þar til að þeim kemur.
Helstu hugtök sem við notum þegar við tölum um líkindi eru
Notað um athugun, t.d. þegar teningi er kastað og niðurstaðan skoðuð.
Einstök niðurstaða tilraunar, t.d. þegar teningi er kastað getum við fengið útkomuna 1,2,3,4,5 eða 6.
Mengi allra mögulegra útkoma úr tilraun köllum við úrtaksrúm og táknum það með U.
Mengi útkoma með einhver sérkenni.
Ef A er atburður með k jafn líklegum útkomum og n er heildarfjöldi útkoma þá gildir:
Líkindi þess að atburður A eigi sér stað er P(A) = k/n
Hér notum við P fyrir líkindi (probability)
Dæmi: Teningi er kastað. Hverjar eru líkurnar á oddatölu?
P(oddatöla)=þrjár oddatölur/sex hliðar alls = 3/6=0,5
Köstum aftur upp teningi og skoðum líkindi þess að fá hærri tölu en 4?
Hér er úrtaksrúm U=1,2,3,4,5,6
Líkindin á því að fá hærri tölu en 4 eru 1/3 eða
P(hærri tala en fjórir) = P(5 eða 6) = 2/6 = 1/3
Hver eru líkindin á því að fá fjóra eða lægri tölu?
Aftur er úrtaksrúm það sama: U=1,2,3,4,5,6
Hér eru líkindin því P(1,2,3 eða 4) = 4/6 = 2/3
Næst skulum við skoða hvað gerist þegar við köstum tveimur teningum samtímis. Hugsum okkur að við viljum finna líkindi þess að samtalan á tenginunum tveimur sé 6. Þá erum við að tala um að við getum fengið 1 og 5, 2 og 4 eða 3 og 3. Við þetta bætist að við getum fengið 1 og 5 eða 5 og 1 (hugsum okkur að annar teningurinn sé rauður og hinn svartur, þá getum við fengið 5 á rauða og 1 á svarta eða öfugt. Skoðum eftirfarandi mynd:
Hér sjáum við að úrtaksrúmið (allar mögulegar útkomur) inniheldur alls 36 útkomur og að 5 þeirra hafa samtöluna 6 eða 5/36. Það eru semsagt 13,9% líkur á að fá samtöluna 6 ef tveimur teningum er kastað.
Ef við hefðum ekki haft þessa töflu hefði mátt skoða mögulegar útkomur:
1 og 5: líkindin 1/6 á að fá 1 og 1/6 á að fá 5 og því alls 1/6 ∙ 1/6 = 1/36
2 og 4: líkindin 1/6 á að fá 2 og 1/6 á að fá 4 og því alls 1/6 ∙ 1/6 = 1/36
3 og 3: líkindin 1/6 á að fá 3 og 1/6 á að fá 3 og því alls 1/6 ∙ 1/6 = 1/36
4 og 2: líkindin 1/6 á að fá 4 og 1/6 á að fá 2 og því alls 1/6 ∙ 1/6 = 1/36
5 og 1: líkindin 1/6 á að fá 5 og 1/6 á að fá 1 og því alls 1/6 ∙ 1/6 = 1/36
Við leggjum svo saman allar niðurstöður og fáum 5/36 sem má lika rita 13,6%
Skoðið nú töfluna eða teiknið líkindatré og kannið líkurnar á að fá samtöluna 10 og prófið það líka með margföldun (samtalan 10 fæst með því að fá 4 og 6, 5 og 5 eða 6 og 4)
Hér er mynd af því þegar teningi er kastað þrisvar og líkindi þess að fá sexu/ekki sexu eru skoðuð
Hér eru litaðir gulir möguleikar á að fá aðeins eina sextu þegar teningi er kastað þrisvar. Möguleikarnir eru (frá vinstri til hægri)
sexa – ekki sexa– ekki sexa og líkindin eru
ekki sexa– sexa – ekki sexa og þá eru líkindin
ekki sexa – ekki sexa – sexa og þá eru líkindin
Við leggjum svo saman öll þessi líkindi og fáum sem eru líkindin á að fá nákvæmlega eina sexu ef teningi er kastað þrisvar.
Prófið sjálf að nota myndina og reikna möguleika á að fá að minnsta kosti eina sexu.
Eitt spil er dregið úr spilastokk. Hverjar eru líkurnar á að það sé
b) mannspil (gosi, drottning eða kóngur)
Teningi er kastað. Reiknaðu líkurnar á að fá
a) 1 eða 6
c) hærri tölu en 2
Tveimur teningum er kastað. Hverjar eru líkurnar á að fá
a) samtölu sem er slétt tala
b) slétta tölu á báða teninga
c) samtöluna 4 eða 9
d) þrjá á annan hvorn teninginn eða báða
Í skátahópi eru 11 drengir og 9 stúlkur. Valin er þriggja manna ferðanefnd.
a) á hve marga vegu er hægt að mynda slíka nefnd?
b) hverjar eru líkurnar á að engin stúlka lendi í nefndinni?
Anna, Svana, Nína, Erla, Rósa og Björg eru saman í saumaklúbb. Tvær þeirra eru sendar á vegum klúbbsins í búð til að kaupa veitingar fyrir helgarferð.
a) á hve marga vegu er hægt að velja tvær dömur í þessa búðarferð?
b) hverjar eru líkurnar á að Anna lendi í því að fara í búðina?
c) hverjar eru líkurnar á að Nína og Erla sleppi báðar við að fara í búðina?
Jón og Gunna eiga tvö börn. Hverjar eru líkurnar á því að það séu
c) drengur og stúlka
Hjón eiga saman fjögur börn. Hverjar eru líkurnar á að í barnahópnum séu
Hjón eiga saman þrjá drengi og von á fjórða barninu. Hverjar eru líkurnar á að það verði stúlka?
Í poka eru 9 glerkúlur: 4 rauðar, 3 grænar og 2 bláar. Við setjum hönd í pokann og drögum tvær kúlur upp af handahófi hvora á eftir annarri. Hverjar eru líkurnar á að þær séu
b) græn og blá
c) eins á litinn
Jón kastar krónu fjórum sinnum. Hverjar eru líkurnar á að hann fái
a) þorsk í þrjú fyrstu skiptin?
b) þorsk að minnsta kosti tvisvar?
c) þorsk nákvæmlega þrisvar?
Saldó er hugtak úr bókhaldi og táknar reikningsjöfnuð (e. balance), þ.e. innistæðu á reikningi.
Valkvæmt ítarefni sem hentar sérstaklega nemendum á viðskipta- og hagfræðibraut