is en en is pt en en hu en is en is ceb is en en is it cs is ca is sv is is is en fr fi is it es en is fr is en zh is en is it is nb nl es is is is is en id en is is is id is is is is is is is is is is is is da nb is is da is is is is is is is is et is is is is en is is is is is is is en is is is is pt de is is is is is is is is is en is is is is en is is is is is en en de is is is is is is is is is is is is is is is is vi en en da is is is is en is pt en is es is is is is en is is en nl en is de sv nn is is is is sv is is is is en is is is is is de de is is en is en en is is en is gl de en pl is is pt is pt is en is en is is is en is id is hbs_lat is is is cs is hbs_lat is hbs_lat id hbs_lat is is pt is is is is is is is is is tl is hbs_lat is cs is cs cs is eo is is en is is is is zh is is nl de am an ar arz en az ku uz de ru sv bg bn bo bpy br hbs_lat ca pt en mhr id tr mzn it hbs_lat vi cy da de fr hi el ca en eo es et eu ast fa fi hbs_lat nn fr fy de ja gd lt de is ku de he hi hbs_lat tl hu hy it id en es it ja jv ka uz en ko kk ko en ku pl it it lb it nl hu fa lt lv en ru en en ml be mr ru ms my en ceb nds ne nl nb is nl fr ta pa id cs en pl pms pnb pt io it ro ru bxr es jbo en hbs_lat si en sk sl et sq hbs_lat nl sv da en ta te th ceb tr oc en it ug fy ur uz fr fi vi tr pl zh xmf he da zh zh fr zh hbs_lat is is is pt is is is is
San Francisco - Wikipedia, frjálsa alfræðiritið
Viðurnefni: The City By The Bay
Kort sem sýnir staðsetningu í Kaliforníu
San Francisco er fjórða stærsta borg Kaliforníuríkis og er á vesturströnd Bandaríkjanna. Hún liggur á milli San Francisco-flóa og Kyrrahafsins. Þar búa 805.235 manns 2010) en ef borgin San Jose, sem liggur þétt upp að San Francisco, er talin með búa um 7 milljónir á svæðinu og er það þá fjórða fjölmennasta svæði Bandaríkjanna. Helstu kennileiti eru Golden Gate-brúin, Alcatraz, Transamerica Pyramid-byggingin og sporvagnarnir.
2.1 Byggð Indjána og fyrstu Evrópubúarnir
2.2 Frá 19. öld til okkar tíma
4 Menning, daglegt líf og kennileiti
5 Fyrirtæki í San Francisco
6 Þekktir einstaklingar frá San Francisco
Borgin liggur á norðurodda San Francisco-skagans, sem myndar San Francisco-flóa. Borgarmörkin afmarkast í norðri af Golden Gate-brúnni, í vestri af Kyrrahafinu, í austri af San Francisco-flóanum og í suðri af hinum 300m háu Twin-Peaks-hólum, sem spænskir trúboðar nefndu vegna útlits síns Los Pechos de la Chola eða Brjóst Indíánastelpunnar.
San Francisco er einnig þekkt fyrir samtals 42 hæðir sínar, sem eru allt að 30m háar. Þær eru gjarnan mjög brattar og eru ástæða þess að sporvagnakerfi var tekið í notkun í borginni árið 1873.
Borgin er ein mikilvægasta hafnarborg vesturstrandar Bandaríkjanna, aðallega vegna mjög góðra náttúrulegra hafnaraðstæðna.
Í og við flóann er að finna eyjarnar Treasure Island, Farallon Island að ógleymdri fyrrum fangaeyjunni Alcatraz, sem nú hýsir safn.
Sökum nálægðar borgarinnar við San Andreas misgengið eru jarðskjálftar tíðir. Sá stærsti kom 18. apríl 1906 og var 7,8 á Richter. Honum fylgdu miklir brunar og eyðilagðist stærsti hluti San Francisco.
Árið 1989 kom Loma-Prieta jarðskjálftinn, sem er síðasti stóri skjálftinn á svæðinu. Hann var 7,1 á Richter og fylgdu honum miklar skemmdir á mannvirkjum, sérstaklega á samgöngumannvirkjum.
Í borginni hafa innflytjendur myndað sérstök hverfi eftir uppruna sínum, sérstaklega Kínverjar og Japanir. Kínahverfi San Francisco er ein stærsta byggð Kínverja utan Kína. Þá eru önnur hverfi oft kennd við einhverja hópa íbúa þeirra eða staðalímyndir og eru þeirra helst:
Crocker Amazon er hverfi Filippseyinga
North Beach er ítalska hverfið
French Quarter eða franska hverfið
Richmond District er sagt hverfi Íra og Rússa
Haight-Ashbury var á 7. áratugnum einn þekktasti samkomustaður hippa
Castro ku hafa hæsta hlutfall samkynhneigðra í Bandaríkjunum
Soma er frægt fyrir fjölmörg gallerí og listir.
Richmond er hverfi þar sem fjölmargir asískir innflytjendur búa.
Loftslag[breyta | breyta frumkóða]
Lega borgarinnar við Kyrrahafið hefur talsverð áhrif á loftstlagið, sem líkist annars mjög miðjarðarhafsloftslagi. Veðrið er milt allt árið um kring með svölum, nær úrkomulausum sumrum og hlýjum vetrum. Dagshitinn að sumarlagi er yfirleitt milli 15 og 25 gráður á celsius, en yfir veturinn frystir sjaldan. Sumarhitinn er þónokkuð lægri en annars staðar í Kaliforníu. Hlýjasti mánuðurinn er september og mesta úrkoman er milli nóvembers og mars. San Francisco er þekkt fyrir þoku sem kemur á morgnanna inn frá hafinu.
Saga[breyta | breyta frumkóða]
Byggð Indjána og fyrstu Evrópubúarnir[breyta | breyta frumkóða]
Upprunalega var San Francisco-flói byggður af Muwekma Ohlone Indjánum, sem var nær útrýmt á 19. öld.
Á 16. öld sendu Spánverjar tvo leiðangra í norður eftir vesturströnd Ameríku. Hernan Cortés uppgötvaði Kaliforníu-skaga og kannaði Juan Rodriguez Cabrillo hann 10 árum seinna. Þótt margir aðrir landkönnuðir hafi á 16. öld farið um Kaliforníu (t.d. Sir Francis Drake) fannst San Francisco flói ekki fyrr en árið 1775, líklega vegna tíðrar þoku sem umlykur flóann.
1776 hófst landnám Evrópumanna á því landsvæði þar sem borgin stendur nú. Spænskir hermenn og trúboðar stofnuðu kirkjuna Mission Dolores 29. júní það ár við lón sem þeir nefndu Nuestra Senora de los Dolores, þar sem nú er Presidio (virki) við Golden Gate. Trúboðanir nefndu borgina till heiðurs heilögum Frans af Assisi og hét borgin þá San Francisco de Asís, sem síðar varð Saint Francis og enn seinn aftur San Francisco.
Frá 19. öld til okkar tíma[breyta | breyta frumkóða]
Eftir stríð Bandaríkjanna við Mexíkó varð borgin bandarísk árið 1848. Gullaldartímabil borgarinnar hófst án efa með gullæðinu í Kaliforníu 1848 og dregur Golden Gate nafn sitt af þessu tímabili. Íbúatalan óx frá um 900 upp í yfir 20.000 á örfáum árum. Mörgum lá svo á að komast í land að þeir skildu báta sína í höfninni sem fylltist fljótlega. Fljótt fór að bera á skorti á landrými og brugðu men þá á það ráð að gera landfyllingar út í höfnina, og stendur hluti miðbæjarins enn þann dag í dag á þessari landfyllingu.
Á þessum tíma þróaðist borgin einnig í miðpunkt viðskipta í Kaliforníu. Bæði bankar (t.d. Wells Fargo) voru stofnaðir sem og mörg nafntoguð fyrirtæki eins og Levi Strauss & Co. og Ghirardelli Chocolate Company.
Að morgni 18. apríl 1906 skók jarðskjálfti borgina. Jarðskjálftinn og bruninn sem fylgdi í kjölfarið eyðilögðu borgina að stærstum hluta. Talið er að um 700 hafi látist en sumir telja töluna þrisvar eða fjórum sinnum hærri. Bygging trúboðanna skemmdist ekkert og er hún því elsta bygging svæðisins í dag.
Árið 1939 var heimssýningin haldin á Treasure Island undir yfirskriftinni Golden Gate International Exposition. Eyjan er landfylling og var sérstaklega búin til við hlið Yerba Buena-eyju fyrir heimssýninguna.
1945 var haldin eftirstríðsráðstefna í San Francisco, sem samdi Stofnskrá Sameinuðu þjóðanna.
Á sjöunda áratugi 20. aldar varð borgin að miðdepli bandarísku 68-hreyfingarinnar. Hippar fögnuðu sumarið 1967, Summer of Love, í borginni. Hljómsveitir á borð við Grateful Dead, Jefferson Airplane og Janis Joplin höfðu mikil áhrif á rokktónlist um allan heim. Lag með Scott McKenzies San Francisco (Be Sure to Wear Some Flowers In Your Hair) varð að einkennislagi borgarinnar og komst á topp vinsældarlista um allan heim.
Á áttunda áratugnum byrjuðu samkynhneigðir að flytja í borgina í stórum stíl, sérstaklega í Castro hverfið. Borgin hefur verið kölluð helsta borg samkynhneigðra í Bandaríkjunum og hafa samkynhneigðir á síðustu árum haft mikil áhrif á borgarpólitíkina.
Í lok 20. aldar varð borgin og nærliggjandi Silicon Valley að brennidepli tölvuvæðingar og internetbyltingar og fluttust mörg hugbúnaðarfyrirtæki, athafnamenn og markaðsfræðingar til San Francisco og höfðu mikil áhrif í viðskiptalífi borgarinnar. Mörg verkamannahverfi breyttust í hátískuhverfi og fasteignaverð rauk upp á þessum tíma.
Lýðfræði[breyta | breyta frumkóða]
San Francisco er ein þéttbyggðasta borg Bandaríkjanna. Hvítir eru 50% íbúa, 31% asískir, 14% af rómönskum uppruna og 8% af afrískum uppruna. Öfugt við flest önnur samfélög búa fleiri menn en konur í San Francisco og er hlutfallið 103,1 á móti 100.
Menning, daglegt líf og kennileiti[breyta | breyta frumkóða]
San Francisco er enn í fremstu röð þegar kemur að bandarískri samtímamenningu.
Kennileiti[breyta | breyta frumkóða]
Frægasta kennileiti borgarinnar er án efa Golden Gate-brúin sem áður segir. Einnig er Transamerica Pyramid skrifstofubyggingin þekkt merki. Elsta byggingin er Mission Dolores og var reist 1776 af Spánverjum.
Fjöldi almenningsgarða er í borginni, m.a. Golden Gate Park, 'Yerba Buena Park og Buena Vista Park, en sá síðastnefndi er elsti garðurinn eða frá 1867.
Söfn[breyta | breyta frumkóða]
Alcatraz eyjan og fangelsið
Alcatraz, áður fangelsi, er nú orðið safn sem varðveitir sögu eyjarinnar sem vita, virkis og fangelsis.
The Science Center er stórt og nútímalegt vísindasafn
California Academy of Science er náttúrumynjasafn þar sem m.a. er hægt að skoða eftirlíkingu af jarðskjálfta.
Telegraph Hill og hinn 64m hái Coit Tower hafa frábært útsýni yfir flóann.
Asian Art Museum sýnir listmuni frá Asíu
The Cable Car museum sýnir ýmsar hliðar sporvagnsins.
The Californian Palace of the Legion of Honor er safn sem sýnir safn sitt af evrópskum listaverkum og sérstökum verkum franskra listamanna.
San Francisco Museum of Modern Art býður upp á nútímalist með breytilegum sýningum
The Wax Museum sýnir ýmsar frægar persónur í formi vaxmynda
de Young Museum er safn í Golden Gate-garðinum
Palace of Fine Arts
Comic Art Museum er einstakt sinnar tegundar í Bandaríkjunum. Það á yfir 6000 eintök af teiknimyndum, teiknimyndasögum og dagblaðs-teiknimyndasögum.
Fort Mason var áður hersvæði en er nú opið öllum.
Íþróttir[breyta | breyta frumkóða]
San Francisco séð frá Twin Peaks.
San Francisco er heimabær þriggja bandarískra stórliða
San Francisco 49ers (ruðningur)
San Francisco Giants (hafnabolti)
San Francisco Pilots ( körfubolti)
Háskólar[breyta | breyta frumkóða]
San Francisco hefur fjölda háskóla og eru þeirra frægastir
University of San Francisco var fyrsti háskólinn á vesturströnd Bandaríkjanna. Í dag er hann sérstaklega þekktur fyrir lagadeild sína, sem hefur getið sér mjög góðan orðstír.
University of California (UCSF) er einnig í San Francisco og er leiðandi á sviði heilbrigðisvísinda
Þá eru tveir þekktir háskólar í nágrenni San Francisco:
University of California, Berkeley er 19 km frá borgarmörkunum
Stanford er rúmlega 50 km suður af borginni í Palo Alto.
Fyrirtæki í San Francisco[breyta | breyta frumkóða]
Í San Francisco eru ýmsar höfuðstöðvar stórfyrirtækja. Helst ber að nefna VISA greiðslukortafyrirtækið, GAP fatakeðjuna, Levi Strauss & Co. gallabuxnafyrirtækið, Walls Fargo Bank og Industrial Light and Magic fyrirtæki George Lucas, en það fyrirtæki útbýr tæknibrellur í myndum á borð við Harry Potter og Star Wars. Önnur fyrirtæki eru CNET, LucasArts og Bechtel Corporation. Fyrirtæki sem eru nálægt San Francisco en tæknilega utan borgarmarkanna eru m.a. Hewlett Packard, Intel og Yahoo!. San Francisco er einnig mjög mikilvæg fjármálaborg í Kaliforníu.
Í lok 20. aldar fluttust mörg hugbúnaðarfyrirtæki til San Francisco og upplifði borgin mikinn vöxt við það.
Þekktir einstaklingar frá San Francisco[breyta | breyta frumkóða]
Luis Walter Alvarez, eðlisfræðingur og Nóbelsverðlaunahafi
Matthew Barney, listamaður og barnsfaðir Bjarkar Guðmundsdóttur
Owen Chamberlain, eðlisfræðingur og Nóbelsverðlaunahafi
Jule Gregory Charney, veðurfræðingur
Margaret Cho, leikkona og grínisti
Delmer Daves, leikstjóri og handritshöfundur
Mike Dirnt, tónlistarmaður og stofnmeðlimur hljómsveitarinnar Green Day
Robert Frost, skáld og Pulitzer-verðlaunahafi
Clifford Geertz, þjóð- og fornleifafræðingur
William Randolph Hearst, útgefandi og fjölmiðlakóngur
Paul Kantner, tónlistarmaður og meðstofnandi sveitarinnar Jefferson Airplane
Monica Lewinsky, fyrrv. lærlingur í Hvíta húsinu
Courtney Love, tónlistamaður og leikkona
Robert McNamara, fyrrv. varnarmálaráðherra Bandaríkjanna
Gordon Moore, meðstofnandi Intel og höfundur Moore lögmálsins
Allen Newell, tölvunarfræðingur og gervigreindarsálfræðingur
Dennis Ross, þekktur diplómati
Alma Rubens, leikkona í þöglum myndum
Pierre Salinger, blaðamaður og blaðafulltrúi John F. Kennedy og Lyndon B. Johnson
Frederick Seitz, rektor Rockefeller University
Thomas E. Selfridge, fyrsta fórnarlamb flugslyss
Orenthal James Simpson (betur þekktur sem O.J. Simpson), leikari og íþróttamaður
Taran Noah Smith, leikari
Lincoln Steffens, blaðamaður og útgefandi
James Patrick Walsh, leikari
Caspar Weinberger, fyrrverandi landvarnarráðherra Bandaríkjanna
John W. Young, geimfari
San Francisco að nóttu
Tenglar[breyta | breyta frumkóða]
Grein um borgina á Wikivoyage (á ensku)
Opinber heimasíða San Francisco (á ensku)
Stórt myndasafn frá San Francisco
Wikimedia Commons er með margmiðlunarefni sem tengist
Vitna í þessa síðu
Þessari síðu var síðast breytt 13. september 2016, klukkan 03:56.
Textinn er gefinn út samkvæmt Creative Commons Tilvísun-DeilaEins leyfi. Sjá nánar í notkunarskilmálum.