Filosofi
'''Filosofi''' (‘pengerindu penemu’ dalam jaku Gerika Kuno) iya nya pansik ti sistematik pasal tanya ti besai sereta fundamental bekaul enggau topik baka eksistensi, akal, penemu, nilai, runding, enggau jaku. Iya nya pansik ti rasional sereta kritikal ti belematika chara enggau anggap iya.

Ari sukut sejarah, mayuh ari sains individu, baka fizik enggau psikologi, nyadi sebagi ari filosofi. Taja pia, sida dianggap nyadi disiplin akademik kediri dalam reti moden. Tradisyen ti bepengaruh dalam sejarah filosofi nyengkaum [[filosofi Barat]], [[Filosofi Islam|Arab-Persia]], [[filosofi India|India]], enggau [[filosofi China|China]]. Filosofi Barat bepun ari menua Gerika Kuno lalu mungkur mayuh bengkah subbidang filosofi. Siti topik sentral dalam filosofi Arab–Persia iya nya kaul entara akal enggau penerang. filosofi India begulaika penanggul rohani baka ni deka ngulihka penerang enggau pengawa mansik tukuh realiti sereta chara-chara ngulihka penemu. Filosofi China fokus kelebih agi ngagai isu praktikal pasal ulah sosial ti betul, perintah, enggau chara nerenakka diri.

Pampang besai filosofi iya nya epistemologi, etika, logik, enggau metafizik. Epistemologi mansik nama utai ke dikumbai penemu enggau chara ngulihka iya. Etika mansik prinsip moral enggau utai ti nyadi ulah ti betul. Logik nya pansik pasal runding ti betul lalu mansik baka ni penemu ti manah ulih dibida ari penemu ti enda manah. Metafizik mansik fitur ti pemadu amt ba realiti, eksistensi, objek, enggau sifat. Subbidang bukai iya nya estetika, filosofi jaku, filosofi runding, filosofi pengarap, filosofi sains, filosofi matematik, filosofi sejarah, enggau filosofi politik. Dalam tiap iti pampang, bisi sekula filosofi ti bepekit ti ngelakuka prinsip, teori tauka chara ti bebida.

== Etymology ==
Leka ''filosofi'' ditinjau ari leka jaku Inggeris, ke bepun ari leka [[Jaku Gerika Kuno]] {{lang|grc|φίλος}} ({{Transliteration|grc|philos}}) {{gloss|penyayau}} enggau {{lang|grc|σοφία}} ([[Sophia (penemu)#Tradisyen Gerika|{{Transliteration|grc|sophia}}]]) {{gloss|penemu}}.<ref>{{multiref |1={{harvnb|Hoad|1993|p=350}} |2={{harvnb|Simpson|2002|loc=Philosophy}} |3={{harvnb|Jacobs|2022|p=[https://books.google.com/books?id=Kw9sEAAAQBAJ&pg=PA23 23]}} }}</ref> Sekeda bunsu penemu madahka leka jaku tu ditumbuhka pakar filosofi [[pra-Socratik]] [[Pythagoras]], tang tu bedau tentu agi.<ref>{{multiref |1={{harvnb|Bottin|1993|p=[https://books.google.com/books?id=FJ7UBP_jYeMC&pg=PA151 151]}} |2={{harvnb|Jaroszyński|2018|p=[https://books.google.com/books?id=fsZKDwAAQBAJ&pg=PA12 12]}} }}</ref>

[[File:Doctor Zirkel follows Newton's famous steps under the fabled Wellcome V0011942.jpg|alt=Wood engraving of Isaac Newton under an apple tree|thumb|left|upright=1|Fizik bepun ari bagi filosofi, baka pemandang [[Isaac Newton]] pasal baka ni [[Kayu ipul Isaac Newton|graviti meri aruh ngagai pengelabuh ipul]].]]

Sebedau jeman moden, leka jaku ''filosofi'' dikena dalam reti ti tebal. Iya nyengkaum tebal agi tukuh pansik [[rasional]], baka individu [[sains]], nyadi subdisiplin iya.<ref>{{multiref |1={{harvnb|Ten|1999|p=[https://books.google.com/books?id=04yBhMdnd3MC&pg=PA9 9]}} |2={{harvnb|Tuomela|1985|p=[https://books.google.com/books?id=2Hg9rKafnHsC&pg=PA1 1]}} |3={{harvnb|Grant|2007|p=[https://books.google.com/books?id=-g26ckhZ21wC&pg=PA303 303]}} }}</ref> Ngambika chunto, [[filosofi natural]] nya pampang besai filosofi.<ref>{{multiref |1={{harvnb|Kenny|2018|p=[https://books.google.com/books?id=fn9xDwAAQBAJ&pg=PA189 189]}} |2={{harvnb|Grant|2007|p=[https://books.google.com/books?id=-g26ckhZ21wC&pg=PA163 163]}} |3={{harvnb|Cotterell|2017|p=[https://books.google.com/books?id=hpA4DwAAQBAJ&pg=PA458 458]}} |4={{harvnb|Maddy|2022|p=[https://books.google.com/books?id=6_dQEAAAQBAJ&pg=PA24 24]}} }}</ref> Pampang filosofi tu mungkur mayuh macham bidang, nyengkaum disiplin baka fizik, [[kimia]], enggau [[biologi]].<ref>{{multiref |1={{harvnb|Grant|2007|p=[https://books.google.com/books?id=BxbLDAAAQBAJ&pg=PA318 318]}} |2={{harvnb|Ten|1999|p=[https://books.google.com/books?id=04yBhMdnd3MC&pg=PA9 9]}} }}</ref> Chunto guna tu bisi ba dalam bup ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'' ke ditulis [[Isaac Newton]]. Bup tu ngenang pasal filosofi alam ba tajuk iya, tang kemaya hari tu iya dianggap bup fizik.<ref>{{multiref |1={{harvnb|Cotterell|2017|p=[https://books.google.com/books?id=hpA4DwAAQBAJ&pg=PA458 458]}} |2={{harvnb|Maddy|2022|p=[https://books.google.com/books?id=6_dQEAAAQBAJ&pg=PA24 24]}} |3={{harvnb|Regenbogen|2010|loc=[https://meiner.de/enzyklopadie-philosophie-14071.html Philosophiebegriffe]}} }}</ref>

Reti ''filosofi'' berubah nuju ujung jeman moden lebuh iya bulih reti ti sempit agi ti suah nyadi kemaya hari tu. Dalam reti baru tu, leka jaku tu tebal agi dikaitka enggau disiplin baka metafizik, epistemologi, enggau etika. Entara topik bukai, iya mungkur pansik rasional pasal realiti, penemu, enggau nilai. Iya dibida ari disiplin pansik rasional bukai baka sains empirikal enggau [[matematik]].<ref>{{multiref |1={{harvnb|Grayling|2019|loc=Philosophy in the Nineteenth Century}} |2={{harvnb|Regenbogen|2010}} |3={{harvnb|Ten|1999|p=[https://books.google.com/books?id=04yBhMdnd3MC&pg=PA9 9]}} |4={{harvnb|AHD Staff|2022}} }}</ref>

== Konsep filosofi ==

=== Konsep rama ===
Pengawa filosofi tu ditanda enggau beberapa fitur umum: iya nya siti tukuh pansik rasional, iya ngembuan juluk ati deka sistematik, lalu iya suah agi belematika chara enggau praanggapan iya empu enggau kritikal.<ref>{{multiref |1={{harvnb|Audi|2006|loc=[https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/philosophy/philosophy-terms-and-concepts/philosophy Lead Section, § Conclusion]}} |2={{harvnb|Quinton|2005|p=702}} |3={{harvnb|Regenbogen|2010|loc=[https://meiner.de/enzyklopadie-philosophie-14071.html Philosophiebegriffe]}} |4={{harvnb|EB Staff|2023a}} |5={{harvnb|OUP Staff|2020}} |6={{harvnb|Adler|2000}} }}</ref> Iya begunaka runding ti panjai sereta bejimat pasal penanggul ti provokatif, ngasuh ati tusah, sereta meruan nyadi palan mensia.{{sfn|Perry|Bratman|Fischer|2010|p=[https://books.google.com/books?id=0ndAAQAAIAAJ 4]}}

Pengawa ngulihka penemu-dalam ngena chara filosofi nya nyengkaum nanya tanya ti amat sereta fundamental. Suah mega iya enda ngujungka saut ti lurus tang engka ulih nulung orang meretika topik nya enggau manah agi, meresa pengidup sida, muai saru penemu, sereta mutarka runding ti salah sereta penemu ti nipu diri empu ti bekaul enggau akal ti betul.<ref>{{multiref |1={{harvnb|Russell|1912|p=91}} |2={{harvnb|Blackwell|2013|p=[https://books.google.com/books?id=rRrfO14H5i0C&pg=PA148 148]}} |3={{harvnb|Pojman|2009|page=2}} |4={{harvnb|Kenny|2004|p=xv}} |5={{harvnb|Vintiadis|2020|p=[https://books.google.com/books?id=t8P4DwAAQBAJ&pg=PT137 137]}} }}</ref> Ngambika chunto, [[Socrates]] madahka "pengidup ti enda diperesa enda berega diidupka" dikena mantaika pengawa pansik filosofi dalam meretika eksistensi diri empu.{{sfn|Plato|2023|loc=[https://standardebooks.org/ebooks/plato/dialogues/benjamin-jowett/text/apology#apology-text Apology]}}{{sfn|McCutcheon|2014|p=[https://books.google.com/books?id=vpzCBQAAQBAJ&pg=PA26 26]}} Lalu nitihka [[Bertrand Russell]], "orang ke nadai tincture filosofi nengah pengidup ti dijil dalam prasangka ti datai ari akal ti manah, ari pengarap ti udah nyadi tebiat umur iya tauka bansa iya, enggau ari pengarap ti udah mansang dalam runding iya enggau nadai kerejasama tauka pemendar ari akal ti sengaja iya."<ref>{{multiref |1={{harvnb|Russell|1912|p=91}} |2={{harvnb|Blackwell|2013|p=[https://books.google.com/books?id=rRrfO14H5i0C&pg=PA148 148]}} }}</ref>

=== Definisyen akademik ===
Uji meri definisyen ti tepat agi pasal filosofi nya kontroversial<ref>{{multiref |1={{harvnb|Quinton|2005|p=702}} |2={{harvnb|Regenbogen|2010|loc=[https://meiner.de/enzyklopadie-philosophie-14071.html Philosophiebegriffe]}} }}</ref> lalu dipelajarka ba [[metafilosofi]].{{sfn|Overgaard|Gilbert|Burwood|2013|pp=vii, 17}} Sekeda chara madahka bisi set fitur ti beguna ti dikunsi semua bagi filosofi. Orang bukai semina meda sebaka ruang bilik ti lemi agi tauka bepenemu nya semina leka jaku ti puang.<ref>{{multiref |1={{harvnb|Overgaard|Gilbert|Burwood|2013|pp=[https://www.cambridge.org/core/books/abs/an-introduction-to-metaphilosophy/what-is-philosophy/9D6F6F1186D1FF68A23B97B17CC810EE 20, 44]|loc=What Is Philosophy?}} |2={{harvnb|Mittelstraß|2005|loc=[https://www.springer.com/de/book/9783476021083 Philosophie]}} }}</ref> Definisyen ti engkeman suah agi semina diterima bala ahli teori ti begulai enggau sesebengkah [[gerakan filosofi]] lalu betukuh revisionistik nitihka Søren Overgaard et al. dalam nya mayuh bagi ti dianggap dalam filosofi enda patut nerima gelar "filosofi" enti iya amat.<ref>{{multiref |1={{harvnb|Joll}} |2={{harvnb|Overgaard|Gilbert|Burwood|2013|pp=[https://www.cambridge.org/core/books/abs/an-introduction-to-metaphilosophy/what-is-philosophy/9D6F6F1186D1FF68A23B97B17CC810EE 20–21, 25, 35, 39]|loc=What Is Philosophy?}} }}</ref>

Mayuh definisyen filosofi ngemeratka kaul iya ti rapat enggau sains.{{sfn|Regenbogen|2010|loc=[https://meiner.de/enzyklopadie-philosophie-14071.html Philosophiebegriffe]}} Dalam reti tu, filosofi kekadang diperetika nyadi sains ti betul dalam diri iya empu. Nitihka sekeda [[Naturalisme (filosofi)|ahli filosofi naturalistik]], baka [[W. V. O. Quine]], filosofi nya sains empirikal tang abstrak ti bekaul enggau pola empirikal ti mayuh macham nganti perati ti spesifik.<ref>{{multiref |1={{harvnb|Overgaard|Gilbert|Burwood|2013|pp=[https://www.cambridge.org/core/books/abs/an-introduction-to-metaphilosophy/what-is-philosophy/9D6F6F1186D1FF68A23B97B17CC810EE 26–27]|loc=What Is Philosophy?}} |2={{harvnb|Hylton|Kemp|2020}} }}</ref> Science-based definitions usually face the problem of explaining why philosophy in its long history has not progressed to the same extent or in the same way as the sciences.<ref>{{multiref |1={{harvnb|Overgaard|Gilbert|Burwood|2013|pp=[https://www.cambridge.org/core/books/abs/an-introduction-to-metaphilosophy/what-is-philosophy/9D6F6F1186D1FF68A23B97B17CC810EE 25–27]|loc=What Is Philosophy?}} |2={{harvnb|Chalmers|2015|pp=[https://philpapers.org/rec/CHAWIT-15 3–4]}} |3={{harvnb|Dellsén|Lawler|Norton|2021|pp=814–815}} }}</ref> This problem is avoided by seeing philosophy as an immature or provisional science whose subdisciplines cease to be philosophy once they have fully developed.<ref>{{multiref |1={{harvnb|Regenbogen|2010|loc=[https://meiner.de/enzyklopadie-philosophie-14071.html Philosophiebegriffe]}} |2={{harvnb|Mittelstraß|2005|loc=[https://www.springer.com/de/book/9783476021083 Philosophie]}} |3={{harvnb|Overgaard|Gilbert|Burwood|2013|pp=[https://www.cambridge.org/core/books/abs/an-introduction-to-metaphilosophy/what-is-philosophy/9D6F6F1186D1FF68A23B97B17CC810EE 27–30]|loc=What Is Philosophy?}} }}</ref> In this sense, philosophy is sometimes described as "the midwife of the sciences".<ref>{{multiref |1={{harvnb|Hacker|2013|p=[https://books.google.com/books?id=8W1BAQAAQBAJ&pg=PA6 6]}} |2={{harvnb|Regenbogen|2010|loc=[https://meiner.de/enzyklopadie-philosophie-14071.html Philosophiebegriffe]}} }}</ref>

==Penyanding==
{{reflist}}
Filosofi (‘pengerindu penemu’ dalam jaku Gerika Kuno) iya nya pansik ti sistematik pasal tanya ti besai sereta fundamental bekaul enggau topik baka eksistensi, akal, penemu, nilai, runding, enggau jaku. Iya nya pansik ti rasional sereta kritikal ti belematika chara enggau anggap iya.

Ari sukut sejarah, mayuh ari sains individu, baka fizik enggau psikologi, nyadi sebagi ari filosofi. Taja pia, sida dianggap nyadi disiplin akademik kediri dalam reti moden. Tradisyen ti bepengaruh dalam sejarah filosofi nyengkaum filosofi Barat, Arab-Persia, India, enggau China. Filosofi Barat bepun ari menua Gerika Kuno lalu mungkur mayuh bengkah subbidang filosofi. Siti topik sentral dalam filosofi Arab–Persia iya nya kaul entara akal enggau penerang. filosofi India begulaika penanggul rohani baka ni deka ngulihka penerang enggau pengawa mansik tukuh realiti sereta chara-chara ngulihka penemu. Filosofi China fokus kelebih agi ngagai isu praktikal pasal ulah sosial ti betul, perintah, enggau chara nerenakka diri.

Pampang besai filosofi iya nya epistemologi, etika, logik, enggau metafizik. Epistemologi mansik nama utai ke dikumbai penemu enggau chara ngulihka iya. Etika mansik prinsip moral enggau utai ti nyadi ulah ti betul. Logik nya pansik pasal runding ti betul lalu mansik baka ni penemu ti manah ulih dibida ari penemu ti enda manah. Metafizik mansik fitur ti pemadu amt ba realiti, eksistensi, objek, enggau sifat. Subbidang bukai iya nya estetika, filosofi jaku, filosofi runding, filosofi pengarap, filosofi sains, filosofi matematik, filosofi sejarah, enggau filosofi politik. Dalam tiap iti pampang, bisi sekula filosofi ti bepekit ti ngelakuka prinsip, teori tauka chara ti bebida.

 Etymology 
Leka filosofi ditinjau ari leka jaku Inggeris, ke bepun ari leka Jaku Gerika Kuno  ()  enggau  () . Sekeda bunsu penemu madahka leka jaku tu ditumbuhka pakar filosofi pra-Socratik Pythagoras, tang tu bedau tentu agi.

alt=Wood engraving of Isaac Newton under an apple tree|thumb|left|upright=1|Fizik bepun ari bagi filosofi, baka pemandang Isaac Newton pasal baka ni graviti meri aruh ngagai pengelabuh ipul.

Sebedau jeman moden, leka jaku filosofi dikena dalam reti ti tebal. Iya nyengkaum tebal agi tukuh pansik rasional, baka individu sains, nyadi subdisiplin iya. Ngambika chunto, filosofi natural nya pampang besai filosofi. Pampang filosofi tu mungkur mayuh macham bidang, nyengkaum disiplin baka fizik, kimia, enggau biologi. Chunto guna tu bisi ba dalam bup Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica ke ditulis Isaac Newton. Bup tu ngenang pasal filosofi alam ba tajuk iya, tang kemaya hari tu iya dianggap bup fizik.

Reti filosofi berubah nuju ujung jeman moden lebuh iya bulih reti ti sempit agi ti suah nyadi kemaya hari tu. Dalam reti baru tu, leka jaku tu tebal agi dikaitka enggau disiplin baka metafizik, epistemologi, enggau etika. Entara topik bukai, iya mungkur pansik rasional pasal realiti, penemu, enggau nilai. Iya dibida ari disiplin pansik rasional bukai baka sains empirikal enggau matematik.

 Konsep filosofi 

 Konsep rama 
Pengawa filosofi tu ditanda enggau beberapa fitur umum: iya nya siti tukuh pansik rasional, iya ngembuan juluk ati deka sistematik, lalu iya suah agi belematika chara enggau praanggapan iya empu enggau kritikal. Iya begunaka runding ti panjai sereta bejimat pasal penanggul ti provokatif, ngasuh ati tusah, sereta meruan nyadi palan mensia.

Pengawa ngulihka penemu-dalam ngena chara filosofi nya nyengkaum nanya tanya ti amat sereta fundamental. Suah mega iya enda ngujungka saut ti lurus tang engka ulih nulung orang meretika topik nya enggau manah agi, meresa pengidup sida, muai saru penemu, sereta mutarka runding ti salah sereta penemu ti nipu diri empu ti bekaul enggau akal ti betul. Ngambika chunto, Socrates madahka "pengidup ti enda diperesa enda berega diidupka" dikena mantaika pengawa pansik filosofi dalam meretika eksistensi diri empu. Lalu nitihka Bertrand Russell, "orang ke nadai tincture filosofi nengah pengidup ti dijil dalam prasangka ti datai ari akal ti manah, ari pengarap ti udah nyadi tebiat umur iya tauka bansa iya, enggau ari pengarap ti udah mansang dalam runding iya enggau nadai kerejasama tauka pemendar ari akal ti sengaja iya."

 Definisyen akademik 
Uji meri definisyen ti tepat agi pasal filosofi nya kontroversial lalu dipelajarka ba metafilosofi. Sekeda chara madahka bisi set fitur ti beguna ti dikunsi semua bagi filosofi. Orang bukai semina meda sebaka ruang bilik ti lemi agi tauka bepenemu nya semina leka jaku ti puang. Definisyen ti engkeman suah agi semina diterima bala ahli teori ti begulai enggau sesebengkah gerakan filosofi lalu betukuh revisionistik nitihka Søren Overgaard et al. dalam nya mayuh bagi ti dianggap dalam filosofi enda patut nerima gelar "filosofi" enti iya amat.

Mayuh definisyen filosofi ngemeratka kaul iya ti rapat enggau sains. Dalam reti tu, filosofi kekadang diperetika nyadi sains ti betul dalam diri iya empu. Nitihka sekeda ahli filosofi naturalistik, baka W. V. O. Quine, filosofi nya sains empirikal tang abstrak ti bekaul enggau pola empirikal ti mayuh macham nganti perati ti spesifik. Science-based definitions usually face the problem of explaining why philosophy in its long history has not progressed to the same extent or in the same way as the sciences. This problem is avoided by seeing philosophy as an immature or provisional science whose subdisciplines cease to be philosophy once they have fully developed. In this sense, philosophy is sometimes described as "the midwife of the sciences".

Penyanding