Kaamatan

{{Infobox holiday|holiday_name=Kaamatan|type=ethnic|image=KAAMATAN 15.jpg|imagesize=350px|alt=Bobohizan and their apprentices|caption=A group of ''[[bobohizan]]'' and their apprentices leads the procession of guests of honour during Kaamatan Festival, at the Hongkod Koisaan {{abbr|KDCA|Kadazan Dusun Cultural Association}}, [[Penampang District]], Sabah|official_name=''Kaamatan''|nickname=''Tadau Kaamatan'',<ref>{{cite web|url=https://www.komunikasi.gov.my/65-bahankpkk/dokumen/509-perayaan-tadau-kaamatan|title=Perayaan Tadau Kaamatan|trans-title=Tadau Kaamatan Festival|lang=ms|work=Ministry of Communication, Malaysia|access-date=8 May 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250508035722/https://www.komunikasi.gov.my/65-bahankpkk/dokumen/509-perayaan-tadau-kaamatan|archive-date=8 May 2025|url-status=dead}}</ref> ''Pesta Kaamatan''<ref>{{cite web|url=https://library.sabah.gov.my/index.php/ms/pautan/paparan-artikel/pesta-kaamatan-22|title=Pesta Kaamatan|trans-title=Kaamatan Festival|lang=ms|work=Sabah State Library|access-date=8 May 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20220803202900/https://library.sabah.gov.my/index.php/ms/pautan/paparan-artikel/pesta-kaamatan-22|archive-date=3 August 2022|url-status=live}}</ref><ref name="festive activities">{{cite web|url=https://sabahtourism.com/article/harvest-festival-pesta-kaamatan/|title=Harvest Festival (Pesta Kaamatan)|work=Sabah Tourism|access-date=8 May 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250508040518/https://sabahtourism.com/article/harvest-festival-pesta-kaamatan/|archive-date=8 May 2025|url-status=live}}</ref>|observedby=[[Kadazan-Dusun]], [[Murut people|Murut]] (''Kalimaran''), [[Rungus people|Rungus]]|longtype=Ethnic, cultural|significance=Commemoration of ''[[Huminodun]]'', the sacrificed ''Ponompuan'' — Daughter of ''Kinoingan'' (God)<ref name="Huminodun commemoration">{{cite web|url=https://kdca.org.my/about/kaamatan|title=The Kaamatan cultural meanings and purposes|work=Kadazan-Dusun Cultural Association (KDCA)|access-date=7 May 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20170515115449/https://kdca.org.my/about/kaamatan|archive-date=15 May 2017|url-status=dead}}</ref>|celebrations=Family and other social gatherings, symbolic decoration|observances=[[Beauty pageant]] of ''[[Unduk Ngadau]]'', dance performance of ''[[Sumazau]]'', ''Sugandoi'' [[singing]] competition, and other arts and crafts performances|begins=30 May|ends=31 May|scheduling=Same day each year|duration=2 days|frequency=Annual|relatedto=''Kalimaran''}}

'''Kaamatan''', '''Tadau Kaamatan''' tauka '''Pesta Kaamatan''' nya sebengkah bansa pengerami ngetau ti diintu kena 30 enggau 31 Mei ninting taun di negeri [[Sabah]] enggau [[Labuan|Wilayah Persekutuan Labuan]] di [[Malaysia]].<ref>{{cite web|url=https://sabah.gov.my/en/cuti-umum|title=Events Calendar [Public Holiday]|work=Government of Sabah|year=2025|access-date=28 April 2025|archive-date=22 February 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250222042753/https://sabah.gov.my/en/cuti-umum|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://sagc.sabah.gov.my/sites/default/files/law/HolidaysOrdinance.pdf|title=State of Sabah [Holidays Ordinance] (Sabah Cap. 56)]|work=The State Attorney-General's Chambers of Sabah|page=4|year=2010|access-date=28 April 2025|archive-date=28 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250428003545/https://sagc.sabah.gov.my/sites/default/files/law/HolidaysOrdinance.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.kabinet.gov.my/bkpp/pdf/hari_kelepasan_am/hka_2025.pdf|title=Jadual Hari Kelepasan Am Persekutuan 2025|trans-title=Federal General Holiday Schedule 2025|lang=ms|work=Cabinet, Constitutional and Intergovernmental Relations Division, Prime Minister's Department, Malaysia|year=2025|access-date=27 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250427024623/https://www.kabinet.gov.my/bkpp/pdf/hari_kelepasan_am/hka_2025.pdf|archive-date=27 April 2025|url-status=live}}</ref>

Pengerami tu diintu raban bansa [[Kadazan-Dusun]], [[Murut]], enggau [[Rungus]] ninting taun kena bulan Mei nyadika pengingat piring ''Huminodun'' ngagai komuniti iya ke alai bemacham pengawa mandangka budaya enggau kraf dipandangka sepemanjai pengerami nya ulih Dewan sosial KDCA Hongkod Koisaan Pelilih Menua Penampang enggau iyas simbolik beseretai enggau pengawa begempuru.<ref>{{cite news|url=https://hellosabah.com/kaamatan-a-celebration-of-culture-spirit-community/|title=Kaamatan: A Celebration of Culture, Spirit & Community|last=Roslyna|first=Geena|work=Hello Sabah|date=2 May 2025|access-date=8 May 2025}} </ref>

== Sejarah ==
Maya "Aum Ketuai Pelilih Menua enggau Ketuai Orang Asal" koloni Mahkota Borneo Utara dalam taun 1956, tuai asal [[Dusun]] Menua Pesisir, OKK Sedomon Gunsanad Kina, merambu ngambika pengerami ''Kaamatan'' ditukuka sereta digazet nyadi hari kemisi rama rasmi Borneo Utara dalam taun 1956.<ref name="Kaamatan and Unduk Ngadau">{{cite news|url=https://www.dailyexpress.com.my/news/193506/sedomon-first-to-request-the-kaamatan-holiday/|title=Sedomon first to request the Kaamatan holiday|last=Thien|first=David|work=Daily Express|date=3 June 2022|access-date=30 April 2025|url-access=subscription|archive-date=30 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250430042337/https://www.dailyexpress.com.my/news/193506/sedomon-first-to-request-the-kaamatan-holiday/|url-status=live}} </ref> Piak bekuasa kolonial British setuju enggau perambu nya maya aum besai nya lalu kena 9 Mei 1960, pengerami nya digazet piak bekuasa kolonial British nyadi hari besai rasmi ungkup kandang menua Borneo Utara,{{Sfn|Ministry of Culture, Arts and Heritage Malaysia|2006}}{{Sfn|Gin|2017}} ke alai iya dipadahka maya "Aum Ninting Taun Gerempung Kadazan" di baruh Donald Stephens ke udah nya nyadi Kepala Menteri.<ref>{{cite news|url=https://www.pressreader.com/malaysia/the-borneo-post-sabah/20170430/281535110886753|title=Kadazan Society Sabah Hontog Kaamatan May 7|work=The Borneo Post|via=PressReader|date=30 April 2017|access-date=7 May 2025}} </ref><ref>{{cite news|url=https://www.dailyexpress.com.my/read/2554/kaamatan-is-for-unity-for-all/|title=Kaamatan is for Unity for all|last=Luping|first=Herman|work=Daily Express|date=21 May 2017|access-date=7 May 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250507012650/https://www.dailyexpress.com.my/read/2554/kaamatan-is-for-unity-for-all/|archive-date=7 May 2025|url-status=live}} </ref> Pengerami keterubah diatur dalam taun 1961 lalu dianggap nyadi pengerami ke spesial laban nya keterubah iya hari besai pengerami nya diberi status rasmi pengangkun, ke alai iya agi dikeingat enggau terang agi sereta enggau pengeransing agi ari hari pengerami merdeka taun 1963.{{Sfn|Universiti Sains Malaysia|1990}}

== Reti simbolik Kaamatan ==
[[Fail:Penampang_Sabah_HongkodKoisaan-UnityHall-16.jpg|kiri|thumb| Dewan Serakup KDCA Hongkod Koisaan di Pelilih Menua Penampang ke alai pengerami besai ninting taun ''Kaamatan'' benung diatur ninting taun.]]
Nitihka pengarap ti dikunsi semua [[Dusun|bansa Dusun]], enggau sekeda variasyen, bansa mensia, ti ditempa Petara ti Pemadu Tinggi ''Kinoingan'',{{Sfn|Zaenuddin|Wiratri|Hidayat|Nadila|2015}} ngasaika lapar pungkang ti balat ba pun jeman.<ref name="Kaamatan celebration">{{cite web|url=https://explore.airasia.com/assets/bltfe9bb4bc30727dd1/what-is-kaamatan-and-why-is-it-celebrated|title=What Is Kaamatan and Why Is It Celebrated?|last=Hong Chieh|first=Yow|work=Explore AirAsia|date=30 May 2024|access-date=24 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250424062844/https://explore.airasia.com/assets/bltfe9bb4bc30727dd1/what-is-kaamatan-and-why-is-it-celebrated|archive-date=24 April 2025|url-status=live}}</ref> Anak indu dara ''Kinoingan'', ''Ponompuan'' (udah nya diberi nama ''Huminodun''), udah berambun nyawa nyendiaka pemakai ungkup mensia, ngujungka pengawa ngasilka padi nyadika batang pemakai, begulai enggau utai tanam bukai ti beguna baka [[nyiur]], rungan, [[lia]], jagung, enggau keladi ari bagi tubuh iya ti bebida.<ref name="Kaamatan celebration" /><ref name="Kaamatan cultural celebration">{{cite web|url=https://sabahtourism.com/article/kaamatan-a-celebration-of-culture/|title=Kaamatan, A Celebration of Culture|work=Sabah Tourism|access-date=24 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250424023930/https://sabahtourism.com/article/kaamatan-a-celebration-of-culture/|archive-date=24 April 2025|url-status=live}}</ref> Mitos nya madahka agi ''Huminodun'' diubah nyadi ''Bambaazon'', semengat ti pansut ari jag besai ti ngundan padi ti diketau mensia ba hari keterubah.{{Sfn|Leong|1992}}<ref name="Kaamatan highlight">{{cite web|url=https://www.borneoecotours.com/v1/blog/kaamatan-how-its-celebrated-today-and-why-its-a-highlight/|title=Kaamatan: How it's celebrated today and why it's a highlight|work=Borneo Eco Tours|date=9 June 2023|access-date=26 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250426084739/https://www.borneoecotours.com/v1/blog/kaamatan-how-its-celebrated-today-and-why-its-a-highlight/|archive-date=26 April 2025|url-status=live}}</ref> Siti aspek ti beguna amat dalam mitos nya nyengkaum jaku ajar ''Huminodun'' ti madahka, sebedau berengkah ngetau, apai patut ngambi tujuh tangkai padi (dikumbai ''toguruon'' ), ngikat iya ba sepiak ujung kayu buluh ti udah disambung, nanam iya ba tengah-tengah umai, lalu udah nya nyimpan iya dalam kontena padi pengudah ngetau.{{Sfn|Barlocco|2011}} Tujuh tangkai padi tu melambangka semengat padi, ''bambaazon'' (tauka ''bambarayon'' dalam dialek menua pesisir), ti dipelabaka nyadika kebuah asil ti mayuh.{{Sfn|Kok On|Yok Fee|2012}}
[[Fail:Penampang_Sabah_Kaamatan-Celebrations-2014-01.jpg|kanan|thumb| Bala ''bobohizan'' ngereja pengawa ''[[Kadazan|magavau.]]'']]
Cherita penempa tu nyadika palan tengah dalam sistem pengarap asal bansa Dusun lalu nyadika pelasar mayuh macham ritual ti dikereja ninting taun maya ngetau padi.{{Sfn|Barlocco|2011}} Pekara ti pemadu besai reti ari ritual tu iya nya pengerami ''[[Kadazan|magavau]]'', ti betuaika bala pakar ritual ti dikelala enggau nama ''bobohizan'', dikena ngulihka baru biji-biji padi ti engka lenyau tauka ditinggalka ba umai, mai ''Bambaazon'' enggau sida lalu enggau nya nagang penanggul suntuk utai tanam jemah ila.{{Sfn|Kok On|Yok Fee|2012}}<ref>{{cite web|url=http://sabah.edu.my/skm015.wcdd/Kaamatan.htm|title=Lagenda Pesta Kaamatan [Asal Usul Magavou]|trans-title=The Legend of the Kaamatan Festival [The Origin of Magavou]|lang=ms|work=Sabah Education Department|access-date=14 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20030907081120/https://sabah.edu.my/skm015.wcdd/Kaamatan.htm|archive-date=7 September 2003|url-status=dead}}</ref> Ritual bekaul enggau ngetau nya ke pemadu beguna dalam taun nya, ti ngaul pengerami enggau pengerami makai besai dalam kampung. Siti agi ritual asal iya nya ''moginakan'', ke begunaka belanja ti besai sereta diatur maya ngetau kelebih agi manah, sereta mega maya pengawa baka ngaga baru rumah, beranak, tauka gerai ari penyakit.{{Sfn|Barlocco|2011}}

== Pengawa maya pengerami ==
[[Fail:Penampang_Sabah_Unduk-Ngadau-2014-Candidates-99.jpg|kiri|thumb| ''[[wiktionary:Sumandak|Sumandak]]'' (Kadazan-Dusun), ''[[:ms:wikt:Ralaa|Ralaa]]'' (Murut) enggau ''[[:ms:wikt:Sumuni|Sumuni/Suni]]'' (Rungus) ari tetiap pelilih menua enggau kandang menua Sabah ke ngambi bagi sereta mega pengari pampang KDCA ari [[Semenanjung Malaysia|Malaysia Barat]] deka nyereta pekit pemajik ninting taun ''Unduk Ngadau'' nyerumba ''Kaamatan 2019.'']]
''Kaamatan'' suah diintu etnik [[Kadazan-Dusun]], pia mega etnik bukai ke bekaul di negeri tu baka [[Murut]] (diberi nama ''Kalimaran'') enggau [[Rungus]], lalu pengerami nya dipejalaika sepemanjai bulan Mei, lalu diujungka enggau hari kemisi rama ba haribulan ke dipilih siku manang indu ke dikelala enggau nama ''bobohizan''.<ref>{{cite news|url=http://says.com/my/lifestyle/malaysians-need-to-know-about-kaamatan-and-gawai|title=11 Things About Kaamatan And Gawai You Should Know Before Going To Sabah Or Sarawak|work=Says.com|date=29 May 2017|accessdate=4 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20250507231853/https://says.com/my/lifestyle/malaysians-need-to-know-about-kaamatan-and-gawai|archive-date=7 May 2025|url-status=live}} </ref>{{Sfn|Barlocco|2010}}

Pekit pemajik ke dikelala enggau nama ''Unduk Ngadau'' deka diatur lalu nya ngujungka pengerami ngetau enggau ''Unduk Ngadau'' ke baru dipegai ba pelilih tuan rumah ninting taun, Penampang. Pesta Ngetau tu datai ari baruh ambit utai ke dikelala enggau nama Momolianisme, sistem pengarap enggau falsafah pengidup Kadazan-Dusun. Bisi mega pengawa mandangka main ke dikumbai ''Sumazau'' begulai enggau mayuh macham gaya main enggau pengawa mandangka tiap sub-raban Kadazan-Dusun ke bebida begulai enggau pekit [[belagu]] ke dikumbai ''Sugandoi'', pekit ngangkatka tubuh, sereta pengawa mandangka seni enggau kraf bukai.<ref name="Kaamatan festive celebration">{{cite web|url=https://mppenampang.sabah.gov.my/?seni-dan-budaya|title=Perayaan Rasmi [Pesta Kaamatan]|trans-title=Official Celebration [Kaamatan Festival]|lang=ms|work=Penampang Municipal Council|access-date=8 May 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250507235618/https://mppenampang.sabah.gov.my/?seni-dan-budaya|archive-date=7 May 2025|url-status=live}}</ref> Pekit baka malu ''gong'' enggau lumba enggau main rayat baka: ''mipulos'' (gusti lengan), ''mipadsa'' (gusti buku lali), ''monopuk'' (paip tiup), ''momolositik'' (setik), enggau ''migayat lukug'' (tarik tali) mega udah nyadi siti ari batang pengawa ba pengerami tu.<ref name="Kaamatan festive celebration" />

Ai irup ke tebilang maya pengerami tu iya nya ''tapai'' (baka tuak) enggau ''kinomol'', iya nya ai irup asal alak. ''Tapai'' diirup ari periuk buluh mit ti dikelala enggau nama ''sumbiling'' tauka ari gelas khas ti dikumbai ''singgarung'', sama mega digaga ari buluh.{{Sfn|Mohamad (Wan.)|2010}}
{{Galeri|File:Penampang Sabah Kaamatan-Drinking-of-Tapai-01.jpg|Laki Dusun ke ngena pekayan asal ngirup ''tapai'' ngena stro ari jag maya ''Kaamatan''|File:KAAMATAN 06.jpg|Raban adat merindang maya ''Kaamatan''|File:SUMANDAK OM TANAKWAGU TOBILUNG KDCA 2024.jpg|Orang Dusun Tobilung ngena gari asal sida maya ''Kaamatan''|File:WK DAY 1 12.jpg|Belagu maya ''Kaamatan''|File:Dusun Kimaragang mantad Kampung Tinogu id KDCA.jpg|Pemerindang lagu ari Dusun Kimaragang|File:Aksesori yang dijual di KDCA 01.jpg|Bemacham aksesori ke dijual maya ''Kaamatan''|File:Ginumuan tulun momoli id KDCA.jpg|Bemacham kedai dibuka maya pengerami ''Kaamatan'' ba {{abbr|KDCA|Kadazan Dusun Cultural Association}}}}

== Penyanding ==
{{Reflist|30em}}

=== Bibliografi ===

* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=z95uAAAAMAAJ&q=kaamatan |title=Journal of Malaysian Studies |date=1990 |publisher=Universiti Sains Malaysia |language=ms |ref={{sfnref|Universiti Sains Malaysia|1990}}}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=StlV-zyvz8IC&q=unduk+ngadau+1960s |title=Hari-hari perayaan masyarakat Malaysia |date=2006 |publisher=Ministry of Culture, Arts and Heritage Malaysia |isbn=978-983-3374-11-3 |trans-title=Malaysian community holidays |ref={{sfnref|Ministry of Culture, Arts and Heritage Malaysia|2006}}}}
*  {{Cite book |last=Mohamad (Wan.) |first=Ramli Wan |url=https://books.google.com/books?id=mtxRAQAAMAAJ&q=tapai+sumbiling |title=Malaysian Customs and Traditions |date=2010 |publisher=National Department for Culture and Arts, Ministry of Information, Communication and Culture, Malaysia |isbn=978-967-5552-01-4}}
*  {{Cite book |last=Zaenuddin |first=Dundin |url=https://books.google.com/books?id=vmfM3wPgiMYC&q=kaamatan |title=Myth, Local Wisdom, and Forest Management in Southeast Asia: A Case Study in Malaysia |last2=Wiratri |first2=Amorisa |last3=Hidayat |first3=Anang |last4=Nadila |first4=Syarfina Mahya |date=2015 |publisher=PSDR LIPI |isbn=978-602-7797-51-2}}
* {{Cite book |last=Gin |first=Ooi Keat |url=https://books.google.com/books?id=hEdADwAAQBAJ&pg=PA358 |title=Historical Dictionary of Malaysia |date=18 December 2017 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-5381-0885-7 |author-link=Ooi Keat Gin}}

== Laman web ke bukai ==

* {{Commons category-inline}}
Kaamatan, Tadau Kaamatan tauka Pesta Kaamatan nya sebengkah bansa pengerami ngetau ti diintu kena 30 enggau 31 Mei ninting taun di negeri Sabah enggau Wilayah Persekutuan Labuan di Malaysia.

Pengerami tu diintu raban bansa Kadazan-Dusun, Murut, enggau Rungus ninting taun kena bulan Mei nyadika pengingat piring Huminodun ngagai komuniti iya ke alai bemacham pengawa mandangka budaya enggau kraf dipandangka sepemanjai pengerami nya ulih Dewan sosial KDCA Hongkod Koisaan Pelilih Menua Penampang enggau iyas simbolik beseretai enggau pengawa begempuru. 

 Sejarah 
Maya "Aum Ketuai Pelilih Menua enggau Ketuai Orang Asal" koloni Mahkota Borneo Utara dalam taun 1956, tuai asal Dusun Menua Pesisir, OKK Sedomon Gunsanad Kina, merambu ngambika pengerami Kaamatan ditukuka sereta digazet nyadi hari kemisi rama rasmi Borneo Utara dalam taun 1956.  Piak bekuasa kolonial British setuju enggau perambu nya maya aum besai nya lalu kena 9 Mei 1960, pengerami nya digazet piak bekuasa kolonial British nyadi hari besai rasmi ungkup kandang menua Borneo Utara, ke alai iya dipadahka maya "Aum Ninting Taun Gerempung Kadazan" di baruh Donald Stephens ke udah nya nyadi Kepala Menteri.   Pengerami keterubah diatur dalam taun 1961 lalu dianggap nyadi pengerami ke spesial laban nya keterubah iya hari besai pengerami nya diberi status rasmi pengangkun, ke alai iya agi dikeingat enggau terang agi sereta enggau pengeransing agi ari hari pengerami merdeka taun 1963.

 Reti simbolik Kaamatan 
kiri|thumb| Dewan Serakup KDCA Hongkod Koisaan di Pelilih Menua Penampang ke alai pengerami besai ninting taun Kaamatan benung diatur ninting taun.
Nitihka pengarap ti dikunsi semua bansa Dusun, enggau sekeda variasyen, bansa mensia, ti ditempa Petara ti Pemadu Tinggi Kinoingan, ngasaika lapar pungkang ti balat ba pun jeman. Anak indu dara Kinoingan, Ponompuan (udah nya diberi nama Huminodun), udah berambun nyawa nyendiaka pemakai ungkup mensia, ngujungka pengawa ngasilka padi nyadika batang pemakai, begulai enggau utai tanam bukai ti beguna baka nyiur, rungan, lia, jagung, enggau keladi ari bagi tubuh iya ti bebida. Mitos nya madahka agi Huminodun diubah nyadi Bambaazon, semengat ti pansut ari jag besai ti ngundan padi ti diketau mensia ba hari keterubah. Siti aspek ti beguna amat dalam mitos nya nyengkaum jaku ajar Huminodun ti madahka, sebedau berengkah ngetau, apai patut ngambi tujuh tangkai padi (dikumbai toguruon ), ngikat iya ba sepiak ujung kayu buluh ti udah disambung, nanam iya ba tengah-tengah umai, lalu udah nya nyimpan iya dalam kontena padi pengudah ngetau. Tujuh tangkai padi tu melambangka semengat padi, bambaazon (tauka bambarayon dalam dialek menua pesisir), ti dipelabaka nyadika kebuah asil ti mayuh.
kanan|thumb| Bala bobohizan ngereja pengawa magavau.
Cherita penempa tu nyadika palan tengah dalam sistem pengarap asal bansa Dusun lalu nyadika pelasar mayuh macham ritual ti dikereja ninting taun maya ngetau padi. Pekara ti pemadu besai reti ari ritual tu iya nya pengerami magavau, ti betuaika bala pakar ritual ti dikelala enggau nama bobohizan, dikena ngulihka baru biji-biji padi ti engka lenyau tauka ditinggalka ba umai, mai Bambaazon enggau sida lalu enggau nya nagang penanggul suntuk utai tanam jemah ila. Ritual bekaul enggau ngetau nya ke pemadu beguna dalam taun nya, ti ngaul pengerami enggau pengerami makai besai dalam kampung. Siti agi ritual asal iya nya moginakan, ke begunaka belanja ti besai sereta diatur maya ngetau kelebih agi manah, sereta mega maya pengawa baka ngaga baru rumah, beranak, tauka gerai ari penyakit.

 Pengawa maya pengerami 
kiri|thumb| Sumandak (Kadazan-Dusun), Ralaa (Murut) enggau Sumuni/Suni (Rungus) ari tetiap pelilih menua enggau kandang menua Sabah ke ngambi bagi sereta mega pengari pampang KDCA ari Malaysia Barat deka nyereta pekit pemajik ninting taun Unduk Ngadau nyerumba Kaamatan 2019.
Kaamatan suah diintu etnik Kadazan-Dusun, pia mega etnik bukai ke bekaul di negeri tu baka Murut (diberi nama Kalimaran) enggau Rungus, lalu pengerami nya dipejalaika sepemanjai bulan Mei, lalu diujungka enggau hari kemisi rama ba haribulan ke dipilih siku manang indu ke dikelala enggau nama bobohizan. 

Pekit pemajik ke dikelala enggau nama Unduk Ngadau deka diatur lalu nya ngujungka pengerami ngetau enggau Unduk Ngadau ke baru dipegai ba pelilih tuan rumah ninting taun, Penampang. Pesta Ngetau tu datai ari baruh ambit utai ke dikelala enggau nama Momolianisme, sistem pengarap enggau falsafah pengidup Kadazan-Dusun. Bisi mega pengawa mandangka main ke dikumbai Sumazau begulai enggau mayuh macham gaya main enggau pengawa mandangka tiap sub-raban Kadazan-Dusun ke bebida begulai enggau pekit belagu ke dikumbai Sugandoi, pekit ngangkatka tubuh, sereta pengawa mandangka seni enggau kraf bukai. Pekit baka malu gong enggau lumba enggau main rayat baka: mipulos (gusti lengan), mipadsa (gusti buku lali), monopuk (paip tiup), momolositik (setik), enggau migayat lukug (tarik tali) mega udah nyadi siti ari batang pengawa ba pengerami tu.

Ai irup ke tebilang maya pengerami tu iya nya tapai (baka tuak) enggau kinomol, iya nya ai irup asal alak. Tapai diirup ari periuk buluh mit ti dikelala enggau nama sumbiling tauka ari gelas khas ti dikumbai singgarung, sama mega digaga ari buluh.

 Penyanding 

 Bibliografi 

 
 
  
  
 

 Laman web ke bukai