Yn Nah Chaggey Dowanagh
{{Kishtey fys caggey
 |mooadys        =300px
 |caggey         =Yn Nah Chaggey Dowanagh
 |cooid_jeh      =
 |jalloo         =WW2Montage.PNG
 |mooadys_jalloo =280px
 |teidyl_yalloo  =
 |date           =1 Mean Fouyir 1939 &ndash; 2 Mean Fouyir 1945
 |boayl          =[[Yn Oarpey]], [[Yn Keayn Sheealtagh|y Keayn Sheealtagh]], [[Yn Keayn Sheear|y Keayn Sheear]], [[yn Aishey Hiar Yiass]], [[Yn Çheen|y Çheen]], [[yn Niar Meanagh|y Niar Meanagh]], [[Yn Veanvooir|y Veanvooir]], as [[yn Affrick]]; taghyrtyn eigsoylagh ayns [[America Hwoaie]] as [[America Yiass]]
 |troar          =Barriaght ny [[Ny Forseyn Cochaarjagh (Yn Nah Chaggey Dowanagh)|Forseyn Cochaarjagh]]<br />&ndash; Tuittym y [[Yn Ghermaan Natseeagh|Treeoo Reich]]<br />&ndash; Tuittym [[Impiraght ny Shapaan|Impiraghtyn ny Shapaan]] as [[Impiraght ny h-Iddaal|ny h-Iddaal]]<br />&ndash; Bunneeaght [[ny h-Ashoonyn Unnaneysit]]<br />&ndash; Irree seose [[ny Steatyn Unnaneysit|SUA]] as [[Unnaneys ny Pobblaghtyn Soveidjagh Soshiallagh|UPSS]] myr ard-phooaryn<br />&ndash; Toshiaght [[Yn Caggey Feayr|y Chaggey Feayr]] ([[Yn Nah Chaggey Dowanagh#Eiyrtys|tooilley...]])
 |caggeyder1     =<center>[[Forseyn Cochaarjagh y Nah Chaggey Dowanagh|'''Ny Forseyn Cochaarjagh''']]</center><br />{{brattagh|the Soviet Union (1923-1955)|UPSS}} <small>(1941-1945)</small><br />[[Coadan:US flag 48 stars.svg|22px|border]]&nbsp;[[Ny Steatyn Unnaneysit|SUA]] <small>(1941-1945)</small><br />{{brattagh|the United Kingdom|Reeriaght Unnaneysit}}<br />{{brattagh|the Republic of China|Pobblaght ny Sheen (1912-1949){{!}}Y Çheen}} <small>(1937-1945)</small><br />{{brattagh|France|Pobblaght ny Frank (1870-1940){{!}}Y Rank}}<br />{{brattagh|Poland|Pobblaght ny Polynn (1918-1939){{!}}Y Pholynn}}<br />[[Coadan:Canadian Red Ensign 1921-1957.svg|border|22px]]&nbsp;[[Yn Chanadey|Y Chanadey]]<br />{{brattagh|Australia|Yn Austrail}}<br />[[Coadan:Flag of the Democratic Federal Yugoslavia.svg|22px|border]]&nbsp;[[Pobblaght Chonastagh Hoshiallagh ny Yugoslaavey|Yn Yugoslaavey]] <small>(1941-1945)</small><br />[[Coadan:State_Flag_of_Greece_(1863-1924_and_1935-1970).svg|22px|border]]&nbsp;[[Reeriaght ny Greag|Y Ghreag]] <small>(1940-1945)</small><br />{{brattagh|Belgium|Yn Velg{{!}}Y Velg}} <small>(1940-1945)</small><br />{{brattagh|the Netherlands|Yn Çheer Injil{{!}}Y Çheer Injil}} <small>(1940-1945)</small><br />{{brattagh|New Zealand|Yn Teelynn Noa{{!}}Y Teelynn Noa}}<br />{{brattagh|Norway|Norlynn}} <small>(1940-1945)</small><br />{{brattagh|South Africa 1928-1994|Unnaneys ny h-Affrick Yiass{{!}}Yn Affrick Yiass}}<br />{{brattagh|Brazil|Yn Vrasseel{{!}}Y Vrasseel}} <small>(1942-1945)</small><br />{{brattagh|Mexico|Meksico}} <small>(1942-1945)</small><br />{{brattagh|Czechoslovakia|Pobblaght ny Sheckoslovack (1918-1938){{!}}Y Çheckoslovack}}<br />{{brattagh|the People's Republic of Mongolia (1924-1940)|Deynphobblaght ny Mongoil{{!}}Y Vongoil}} <small>(1945)</small><hr />{{nowrap|{{brattagh|the Philippines (navy blue)|Co-unnaneys ny h-Ellanyn Philippeenagh{{!}}Ny Philippeenyn}} <small>(1941-1945)</small>}}
 |caggeyder2     =<center>'''[[Ny Forseyn Essylagh]]'''</center><br />{{brattagh|Germany 1933|Yn Ghermaan Natseeagh{{!}}Yn Ghermaan}}<br />[[Coadan:Merchant flag of Japan (1870).svg|22px|border]]&nbsp;[[Impiraght ny Shapaan|Y Çhapaan]] <small>(1937-1945)</small><br />{{brattagh|Italy (1861-1946) crowned|Impiraght ny h-Iddaal{{!}}Yn Iddaal}} <small>(1940-1943)</small><br />{{brattagh|Hungary (1920–1946)|Reeriaght ny h-Ungaar (1920-1946){{!}}Yn Ungaar}} <small>(1940-1945)</small><br />{{brattagh|Romania|Reeriaght ny Romaan{{!}}Y Romaan}} <small>(1941-1945)</small><br />{{brattagh|Bulgaria|Reeriaght ny Bulgeyr{{!}}Y Vulgeyr}} <small>(1941-1945)</small><hr />Co-hroiddee<br />{{brattagh|Finland|Finnlynn}} <small>(1941-1944)</small><br />{{brattagh|Thailand|Yn Çheer Thai{{!}}Y Çheer Thai}} <small>(1942-1945)</small><br />{{brattagh|Iraq (1924–1959)|Reeriaght ny h-Earack{{!}}Yn Earack}} <small>(1941)</small><hr />Fo-steatyn as steatyn babbanagh<br />{{brattagh|Manchukuo|Manchukuo}}<br />[[Coadan:War_flag_of_the_Italian_Social_Republic.svg|22px|border]]&nbsp;[[Pobblaght Hoshiallagh ny h-Iddaal|Yn Iddaal]] <small>(1943-1945)</small><br />{{brattagh|Independent State of Croatia|Steat Seyr ny Croit{{!}}Y Chroit}} <small>(1941-1945)</small><br />{{nowrap|[[Coadan:Philippines Flag Original.svg|22px|border]]&nbsp;[[Pobblaght ny h-Ellanyn Philippeenagh (1943-1945)|Ny Philippeenyn]] <small>(1944-1945)</small>}}<br />{{brattagh|First Slovak Republic 1939-1945|Pobblaght ny Slovack (1939-1945){{!}}Y Clovack}}
 |fer_toshee1    ={{brattagh|the Soviet Union (1923-1955)|Joseph Stalin}}<br />[[Coadan:US flag 48 stars.svg|22px|border]]&nbsp;[[Franklin D. Roosevelt]]<br />{{brattagh|the United Kingdom|Winston Churchill}}<br />{{brattagh|the Republic of China|Chiang Kai-shek}}<br />
 |fer_toshee2    ={{brattagh|Germany 1933|Adolf Hitler}}<br />[[Coadan:Merchant flag of Japan (1870).svg|22px|border]]&nbsp;[[Hirohito]]<br />{{brattagh|Italy (1861-1946) crowned|Benito Mussolini}}
 |lhieeney_troddanee1=
 |lhieeney_troddanee2=
 |guintee1       =Baaseyn:<br />''Cahnagh'': >16,000,000<br />''Shivoilee'': >45,000,000
 |guintee2       =Baaseyn:<br />''Cahnagh'': >8,000,000<br />''Shivoilee'': >4,000,000
 |noteyn         =
}}
She [[caggey dowanagh]] va'n '''Nah Chaggey Dowanagh'''. Dy cadjin, t'eh er coontey dy doshee eh 'sy vlein 1939 as dy daink jerrey lesh 'sy vlein 1945. Ansherbee, va caggaghyn ayn hannah hene 'syn Aishey as, lurg tammylt, v'ad coontit myr paart jeh'n Nah Chaggey Dowanagh. Va tromlagh jeh ashoonyn y dowan troiddey 'sy chaggey as ad rang-oardit ayns daa phossan jeh cochaarjyssyn cahnagh: [[Forseyn Cochaarjagh y Nah Chaggey Dowanagh|ny Forseyn Cochaarjagh]] as ny [[Forseyn Essylagh]]. V'eh ny chaggey smoo lheeadagh v'ayn rieau as ny smoo na 100 millioon dy gheiney goaill shirveish ayns unnidyn cahnagh. Va ny commee vooarey ayns staydys slane chaggey, as va jargaghtyn tarmaynagh, çhynskyllagh as oaylleeagh currit rish yn eab caggee. Ayns ny çheeraghyn va'n anchaslys eddyr y chooid heayagh as y chooid chahnagh dollit magh. By eh yn eiyrtys smoo baghtal ayn na mooad ny guintee hivoilagh, goaill stiagh adsyn va currit gy baase 'sy [[Yn Deherree|Deherree]] as yn ymmyd va jeant jeh [[Bleaystanys çheshveanagh Hiroshima as Nagasaki|bleaystanyn çheshveanagh]]. T'eh er ooley dy dooar eddyr 50 millioon as 85 millioon dooinney baase 'sy chaggey.

V'eh yn dean ec [[Impiraght y Çhapaan]] na [[yn Aishey Hiar]] y chur fo'n chosh eck, as, ec toshiaght y chaggey, v'ee troiddey noi [[Pobblaght ny Sheen (1912-1949)|Pobblaght ny Sheen]] veih'n vlein 1937. Jiu, t'eh coontit dy doshee yn Nah Chaggey Dowanagh er 1 Mean Fouyir 1939 tra ren [[Yn Ghermaan Natseeagh|y Ghermaan]] ruegey [[Pobblaght ny Polynn (1918-1939)|yn Pholynn]]. Ren y [[Reeriaght Unnaneysit]] as [[Pobblaght ny Frank (1870-1940)|y Rank]] fogrey magh dy row ad ayns staydys caggey noi'n Ghermaan myr eiyrtys er y ruegys er y Pholynn. Myr eiyrtys er faghtyssyn as [[Conaant Tree-phaartagh|conaantyn]], chur y Ghermaan y cochaarjys Essylagh er bun marish [[Reeriaght ny h-Iddaal|yn Iddaal]], as ren ad cur cooid vie jeh'n Oarpey vooarheeragh fo smaght. Lurg [[Conaant Molotov-Ribbentrop]], ren y Ghermaan as [[Unnaneys ny Pobblaghtyn Soveidjagh Soshiallagh|yn Unnaneys Soveidjagh]] rheynn magh as goaill stiagh thallooyn jeh ny çheeraghyn gerroil eddyr oc, goaill stiagh [[Ruegys Soveidjagh er y Pholynn|y Pholynn]] as [[Cummaltys ny çheeraghyn Baltagh|ny çheeraghyn Baltagh]]. Cha row çheer elley, faagail magh y Reeriaght Unnaneysit as çheeraghyn elley jeh'n [[Co-unnaneys ny h-Ashoonyn|Cho-unnaneys Goaldagh]], troiddey noi ny Forseyn Essylagh, as caggaghyn taghyrt 'syn [[Faghtys 'syn Aasagh Heear|Affrick Hwoaie]] as [[Cah yn Atlantagh]]. Ayns Mean Souree 1941, ren ny Forseyn Essylagh [[Ruegys er yn Unnaneys Soveidjagh|ruegey yn Unnaneys Soveidjagh]], red ren cur cribbag er y chooid smoo jeh ny Forseyn Essylagh derrey jerrey yn chaggey. Ayns Mee ny Nollick 1941, ren y Çhapaan çheet er çheu ny Forseyn Essylagh, [[Soiaghey Pearl Harbour|soiaghey ny Steatyn Unnaneysit]] as thallooyn Oarpagh harrish [[Yn Keayn Sheealtagh|y Cheayn Sheealtagh]] as, dy tappee, va'n chooid smoo jeh ard heear y Cheayn Sheealtagh fo smagh ec ny Shapaanee.

Va stadd currit er gleashaghey ny Forseyn Essylagh 'sy vlein 1942. Chaill y Çhapaan caggey criticoil er [[Cah Midway|Midway]], faggys da [[Hawaii|Hawaiʻi]], as cha ren ad cosney yn ghleashaght reesht. Va'n Ghermaan castit [[Nah Chah El Alamein|'syn Affrick Hwoaie]] as, dy briwnyssagh, ayns [[Cah Stalingrad|Stalingrad]] 'sy Roosh. 'Sy vlein 1943, lurg straih [[Cah Kursk|taartyssyn]] ec ny Germaanee 'syn Oarpey Hiar, [[Ruegys Cochaarjagh er y Çhissyl|y ruegys Cochaarjagh]] er yn Iddaal as eh cur rish livrey seose eck, as barriaghtyn Americaanagh 'sy Cheayn Sheealtagh, ren ny Forseyn Essylagh cooyllaghey dy ro-inçhynagh er dagh çheu. 'Sy vlein 1944, ren ny Forseyn Cochaarjagh [[Tarlheimyn ny Norman|ruegey yn Rank]], as ren yn Unnaneys Soveidjagh aaghoaill dagh cooid jeh'n thalloo va caillt as ren ny forseyn Soveidjagh ruegey yn Ghermaan as ny cochaarjyn eck. Car ny bleeantyn 1944 as 1945, ren ny h-Americaanee cur [[Lhuingys Chaggee Impiroil ny Shapaan]] fo haart as ghow ad smaght er ram ellanyn ogheragh 'sy Cheayn Sheealtagh Heear.

Haink jerrey lesh y chaggey 'syn Oarpey tra ren ny Forseyn Cochaarjagh [[Ruegys Cochaarjagh Heear er y Ghermaan|ruegey yn Ghermaan]] as y ruegys shen çheet gys mullagh lesh [[Cah Verleen|goaill Verleen]] ec forseyn Soveidjagh as Polynnagh. Ren y Ghermaan [[Livrey Seose ny Germaan|livrey seose gyn conaant]] er [[Laa VE|8 Boaldyn 1945]]. Lurg [[Fogrey Potsdam]] ec ny Cochaarjee er 26 Averil 1945, ren ny Steatyn Unnaneysit [[Bleaystanys çheshveanagh Hiroshima as Nagasaki|ceau bleaystanyn breneenagh]] er daa chaayr Shapaanagh, [[Hiroshima]] as [[Nagasaki]], er y 6 Luanistyn as y 9 Luanistyn er lheh. Ren [[Livrey Seose ny Shapaan|y Çhapaan livrey seose]] er 15 Luanistyn 1945 er yn oyr do row ruegys er yn Ellanragh Shapaanagh er gerrey as er yn oyr dy ren yn Unnaneys Soveidjagh fogrey magh staydys caggey noi'n Çhapaan roish dy ren ad ruegey [[yn Vançhoor|y Vançhoor]].

Ren y Nah Chaggey Dowanagh caghlaa çheughey politickagh as strughtoor sheshoil y dowan. Va [[ny h-Ashoonyn Unnaneysit]] currit er bun ry-hoi co-obbraghey eddyr-ashoonagh as son caggaghyn y haghney. Haink er ny pooaryn barriaghtagh&mdash;ny Steatyn Unnaneysit, yn Unnaneys Soveidjagh, y Çheen, y Reeriaght Unnaneysit, as y Rank&mdash;dy ve nyn olteynyn beayn er [[Coonseil Hickyrys ny h-Ashoonyn Unnaneysit]]. Dirree ny Steatyn Unnaneysit as yn Unnaneys Soveidjagh magh myr mooar-phooaryn trughanagh as eh cur rish toshiaght [[Yn Caggey Feayr|y Chaggey Feayr]]. Ec y traa cheddin, hoshee niart as cleayney ny pooaryn Oarpagh goll sheese as hoshee lesh [[jee-choloinaghey ny h-Aishey]] as [[Jee-choloinaghey ny h-Affrick|ny h-Affrick]]. Dirree co-hymey politickagh magh, [[Co-hymey ny h-Oarpey|'syn Oarpey]] er lheh, myr eab son mooinjerys eear-chahnagh y hickyraghey as dy cho-obbraghey ny s'breeoil car y Chaggey Feayr.

==Chron-oaylleeaght==
Ta screeuderyn shennaghys smooinaghtyn dy nee 1 Mean Fouyir 1939 date toshee yn chaggey tra ren y Ghermaan [[ruegey er y Pholynn]]. Ren y Reeriaght Unnaneysit as y Rank fogrey magh staydys caggee daa laa ny lurg. Ansherbee, ta dateyn elley ayn son toshiaght y chaggey, goaill stiagh 7 Jerrey Souree 1937 - date toshee [[Yn Nah Chaggey Sheenagh-Shapaanagh|yn nah chaggey eddyr y Çheen as y Çhapaan]].<ref name="För&Ges 2005 64">{{cite book| author = Förster, Stig; Gessler, Myriam | date=2005|chapter= The Ultimate Horror: Reflections on Total War and Genocide | title= A World at Total War: Global Conflict and the Politics of Destruction, 1937–1945 | editor= Roger Chickering, Stig Förster as Bernd Greiner, lgn. |page=dg. 53–68|publisher= Cambridge University Press |location = Cambridge|isbn= 978-0-521-83432-2}}</ref>

Ta deiney elley goll rish barel y screeudeyr shennaghys Goaldagh [[A. J. P. Taylor]]. T'eh coontey dy row daa chaggey ayn 'syn Oarpey as ny coloinyn eck as 'syn Aishey as dy daink ad ry cheilley 'sy vlein 1941. Ta dateyn elley son toshiaght y chaggey goaill stiagh [[Yn Nah Chaggey Iddaalagh-Abysseenagh|y ruegys Iddaalagh er yn Abysseen]] er 3 Jerrey Fouyir 1935.<ref>{{cite book|author = Ben-Horin, Eliahu |date=1943| title= The Middle East: Crossroads of History|location= York Noa|publisher= W. W. Norton & Company}}</ref><ref>{{cite book| author=Taylor, A. J. P. |date=1961|title= The Origins of the Second World War | location= Lunnin|publisher= Hamish Hamilton}}</ref><ref>{{cite book|author=Yisreelit, Hevrah Mizrahit |date=1965 |title=Asian and African Studies| page=dg. 191}}</ref><ref>{{cite book| author=Kellogg, William O |date=2003 |title=American History the Easy Way |publisher= Barron's Educational Series |page=dg. 236 |isbn= 0-7641-1973-7}}</ref> Ta'n screeudeyr shennaghys Goaldagh [[Antony Beevor]] coontey dy doshee yn Nah Chaggey Dowanagh ec [[Cahyn Khalkhin Gol]] eddyr y Çhapaan er un çheu as y Vongoil as yn Unnaneys Soveidjagh er y çheu elley veih Boaldyn derrey Mean Fouyir 1939.<ref name="Beevor 2012 10">{{cite book |author=Beevor, Anthony |date=2012 |title=The Second World War |location=Lunnin |publisher= Weidenfeld & Nicolson| isbn= 978-0-297-84497-6}}</ref> Ta'n art shoh goll rish ny dateyn cadjinchliaghtagh.

Cha nel coardailys ayn mychione jerrey yn chaggey chammah. Ta deiney ennagh gra dy nee yn aash caggee er 14 Luanistyn 1945 ([[Laa V-J]]) y laa jerrinagh, gyn bwooise da livrey seose formoil jeh'n Çhapaan er er 2 Mean Fouyir 1945; ayns shennaghyssyn Oarpagh er lheh t'eh coontit dy nee 8 Boaldyn 1945 ([[Laa V-E]]) jerrey lesh y chaggey. Ansherbee, cha row [[Conaant San Francisco|Conaant cour Shee lesh y Çhapaan]] fo-screeuit agh 'sy vlein 1951,<ref name="Masaya 1990">{{cite book| author=Masaya, Shiraishi |date=1990 |title= Japanese Relations with Vietnam, 1951–1987| location= Ithaca |publisher= SEAP Publications |isbn= 978-0-87727-122-2}}</ref> as cha row [[Conaant er y Reaghys Jerrinagh lesh y Ghermaan|y conaant son shee lesh y Ghermaan]] fo-screeuit agh 'sy vlein 1990.<ref>{{cite web|title=History of German-American Relations » 1989–1994 – Reunification » "Two-plus-Four-Treaty": Treaty on the Final Settlement with Respect to Germany, 12 Mean Fouyir 1990|url=http://usa.usembassy.de/etexts/2plusfour8994e.htm|publisher=usa.usembassy.de|accessdate=6 Boaldyn 2012}}</ref>

==Cooylrey==
==Taghyrtyn roish y chaggey==
===Ruegys Iddaalagh er yn Abysseen (1935)===
===Caggey Theayagh ny Spaainey (1936-39)===
===Ruegys Shapaanagh er y Çheen (1937)===
===Ruegys Shapaanagh er y Vongoil as yn Unnaneys Soveidjagh (1938)===
===Cummaltyssyn as conaantyn 'syn Oarpey===
==Coorse y chaggey==
===Toshiaght y chaggey 'syn Oarpey (1939-40)===
===Yn Oarpey Heear (1940-41)===
===Y Veanvooir (1940-41)===
===Soiagh Essylagh er yn UPSS (1941)===
===Toshiaght y chaggey 'sy Cheayn Sheealtagh (1941)===
===Scuirr er gleashaghey ny Forseyn Essylagh (1942-43)===
====Y Cheayn Sheealtagh (1942-43)====
====Y Toshiaght Hiar (1942-43)====
====Yn Oarpey Heear/Y Keayn Sheear as y Veanvooir (1942-43)====
===Gleashaghey ny Forseyn Cochaarjagh (1943-44)===
===Ny Forseyn Cochaarjagh er beeal y varriaght (1944)===
===Tuittym ny Forseyn Essylagh as y varriagh Chochaarjagh (1944-45)===
==Eiyrtys==
==Builley==
===Guintee as loghtyn caggee===
===Sleih-champyn as obbyr sleab===
===Cooishyn-leigh eear-chaggee===
{{ardart|Cooish leigh Nuremburg|Cooish leigh Majdanek|Bun-chooish Hraartys Malmedy|Bun-chooishyn Treblinka}}

==Imraaghyn==
{{rolleyimraaghyn}}

==Kianglaghyn magh==
{{commons}}
{{Gurneil eaghtyrys}}

{{DEFAULTSORT:Nah Chaggey Dowanagh}}
[[Ronney:Yn Nah Chaggey Dowanagh| ]]
[[Ronney:Ny Caggaghyn Dowanagh]]
[[Ronney:Streeughyn 'sy vlein 1939]]
[[Ronney:Streeughyn 'sy vlein 1940]]
[[Ronney:Streeughyn 'sy vlein 1941]]
[[Ronney:Streeughyn 'sy vlein 1942]]
[[Ronney:Streeughyn 'sy vlein 1943]]
[[Ronney:Streeughyn 'sy vlein 1944]]
[[Ronney:Streeughyn 'sy vlein 1945]]
[[Ronney:Streeughyn dowanagh]]
[[Ronney:Yn Oarpey noa-emshiragh yeianagh]]
[[Ronney:Caggey çheshveanagh]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh yn Albaan]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh yn Affrick Yiass]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh yn Araab Saudi]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh yn Austeyr]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh yn Austrail]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh y Chamboyd]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh y Chanadey]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh y Çhapaan]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh y Chassaghstaan]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh y Çheckoslovack]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh y Çheer Injil]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh y Çheer Thai]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh y Çhillee]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh y Cholombey]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh y Choobey]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh y Choose Berçhagh]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh y Chroit]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh y Clovack]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh y Clovean]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh y Danvarg]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh Ecuador]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh yn Earack]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh yn Eeraan]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh yn Eeslynn]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh yn Eetoip]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh yn Egypt]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh ny h-Ellanyn Philippeenagh]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh yn Estaan]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh Finnlynn]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh y Ghermaan]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh y Ghreag]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh y Ghuatemaley]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh Haiti]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh ny Hondooraghyn]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh yn Iddaal]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh yn Indoneesh]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh yn Injey]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh yn Injey Ghoaldagh]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh y Laibeer]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh Laos]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh y Latvey]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh y Litaan]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh y Livaan]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh Lucsemburg]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh Meksico]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh Montenegro]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh Myanmar]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh Nepaal]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh y Nickeraag]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh Norlynn]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh y Phanamaa]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh y Pharaguay]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh y Pheroo]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh y Phobblaght Ghominicagh]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh y Pholynn]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh Pobblaght y Çheen]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh yn Ooraguay]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh y Rank]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh y Reeriaght Unnaneysit]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh y Rhodeesh]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh y Romaan]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh Sri Lanka]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh ny Steatyn Unnaneysit]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh y Talvador]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh y Teer]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh y Terb]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh yn Ungaar]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh yn Unnaneys Soveidjagh]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh y Velg]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh y Veneswaaley]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh y Vietnam]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh y Volivia]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh y Vongoil]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh y Vrasseel]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh y Vulgeyr]]
[[Ronney:Caggaghyn lesh yn Yugoslaavey]]
She caggey dowanagh va'n Nah Chaggey Dowanagh. Dy cadjin, t'eh er coontey dy doshee eh 'sy vlein 1939 as dy daink jerrey lesh 'sy vlein 1945. Ansherbee, va caggaghyn ayn hannah hene 'syn Aishey as, lurg tammylt, v'ad coontit myr paart jeh'n Nah Chaggey Dowanagh. Va tromlagh jeh ashoonyn y dowan troiddey 'sy chaggey as ad rang-oardit ayns daa phossan jeh cochaarjyssyn cahnagh: ny Forseyn Cochaarjagh as ny Forseyn Essylagh. V'eh ny chaggey smoo lheeadagh v'ayn rieau as ny smoo na 100 millioon dy gheiney goaill shirveish ayns unnidyn cahnagh. Va ny commee vooarey ayns staydys slane chaggey, as va jargaghtyn tarmaynagh, çhynskyllagh as oaylleeagh currit rish yn eab caggee. Ayns ny çheeraghyn va'n anchaslys eddyr y chooid heayagh as y chooid chahnagh dollit magh. By eh yn eiyrtys smoo baghtal ayn na mooad ny guintee hivoilagh, goaill stiagh adsyn va currit gy baase 'sy Deherree as yn ymmyd va jeant jeh bleaystanyn çheshveanagh. T'eh er ooley dy dooar eddyr 50 millioon as 85 millioon dooinney baase 'sy chaggey.

V'eh yn dean ec Impiraght y Çhapaan na yn Aishey Hiar y chur fo'n chosh eck, as, ec toshiaght y chaggey, v'ee troiddey noi Pobblaght ny Sheen veih'n vlein 1937. Jiu, t'eh coontit dy doshee yn Nah Chaggey Dowanagh er 1 Mean Fouyir 1939 tra ren y Ghermaan ruegey yn Pholynn. Ren y Reeriaght Unnaneysit as y Rank fogrey magh dy row ad ayns staydys caggey noi'n Ghermaan myr eiyrtys er y ruegys er y Pholynn. Myr eiyrtys er faghtyssyn as conaantyn, chur y Ghermaan y cochaarjys Essylagh er bun marish yn Iddaal, as ren ad cur cooid vie jeh'n Oarpey vooarheeragh fo smaght. Lurg Conaant Molotov-Ribbentrop, ren y Ghermaan as yn Unnaneys Soveidjagh rheynn magh as goaill stiagh thallooyn jeh ny çheeraghyn gerroil eddyr oc, goaill stiagh y Pholynn as ny çheeraghyn Baltagh. Cha row çheer elley, faagail magh y Reeriaght Unnaneysit as çheeraghyn elley jeh'n Cho-unnaneys Goaldagh, troiddey noi ny Forseyn Essylagh, as caggaghyn taghyrt 'syn Affrick Hwoaie as Cah yn Atlantagh. Ayns Mean Souree 1941, ren ny Forseyn Essylagh ruegey yn Unnaneys Soveidjagh, red ren cur cribbag er y chooid smoo jeh ny Forseyn Essylagh derrey jerrey yn chaggey. Ayns Mee ny Nollick 1941, ren y Çhapaan çheet er çheu ny Forseyn Essylagh, soiaghey ny Steatyn Unnaneysit as thallooyn Oarpagh harrish y Cheayn Sheealtagh as, dy tappee, va'n chooid smoo jeh ard heear y Cheayn Sheealtagh fo smagh ec ny Shapaanee.

Va stadd currit er gleashaghey ny Forseyn Essylagh 'sy vlein 1942. Chaill y Çhapaan caggey criticoil er Midway, faggys da Hawaiʻi, as cha ren ad cosney yn ghleashaght reesht. Va'n Ghermaan castit 'syn Affrick Hwoaie as, dy briwnyssagh, ayns Stalingrad 'sy Roosh. 'Sy vlein 1943, lurg straih taartyssyn ec ny Germaanee 'syn Oarpey Hiar, y ruegys Cochaarjagh er yn Iddaal as eh cur rish livrey seose eck, as barriaghtyn Americaanagh 'sy Cheayn Sheealtagh, ren ny Forseyn Essylagh cooyllaghey dy ro-inçhynagh er dagh çheu. 'Sy vlein 1944, ren ny Forseyn Cochaarjagh ruegey yn Rank, as ren yn Unnaneys Soveidjagh aaghoaill dagh cooid jeh'n thalloo va caillt as ren ny forseyn Soveidjagh ruegey yn Ghermaan as ny cochaarjyn eck. Car ny bleeantyn 1944 as 1945, ren ny h-Americaanee cur Lhuingys Chaggee Impiroil ny Shapaan fo haart as ghow ad smaght er ram ellanyn ogheragh 'sy Cheayn Sheealtagh Heear.

Haink jerrey lesh y chaggey 'syn Oarpey tra ren ny Forseyn Cochaarjagh ruegey yn Ghermaan as y ruegys shen çheet gys mullagh lesh goaill Verleen ec forseyn Soveidjagh as Polynnagh. Ren y Ghermaan livrey seose gyn conaant er 8 Boaldyn 1945. Lurg Fogrey Potsdam ec ny Cochaarjee er 26 Averil 1945, ren ny Steatyn Unnaneysit ceau bleaystanyn breneenagh er daa chaayr Shapaanagh, Hiroshima as Nagasaki, er y 6 Luanistyn as y 9 Luanistyn er lheh. Ren y Çhapaan livrey seose er 15 Luanistyn 1945 er yn oyr do row ruegys er yn Ellanragh Shapaanagh er gerrey as er yn oyr dy ren yn Unnaneys Soveidjagh fogrey magh staydys caggey noi'n Çhapaan roish dy ren ad ruegey y Vançhoor.

Ren y Nah Chaggey Dowanagh caghlaa çheughey politickagh as strughtoor sheshoil y dowan. Va ny h-Ashoonyn Unnaneysit currit er bun ry-hoi co-obbraghey eddyr-ashoonagh as son caggaghyn y haghney. Haink er ny pooaryn barriaghtagh—ny Steatyn Unnaneysit, yn Unnaneys Soveidjagh, y Çheen, y Reeriaght Unnaneysit, as y Rank—dy ve nyn olteynyn beayn er Coonseil Hickyrys ny h-Ashoonyn Unnaneysit. Dirree ny Steatyn Unnaneysit as yn Unnaneys Soveidjagh magh myr mooar-phooaryn trughanagh as eh cur rish toshiaght y Chaggey Feayr. Ec y traa cheddin, hoshee niart as cleayney ny pooaryn Oarpagh goll sheese as hoshee lesh jee-choloinaghey ny h-Aishey as ny h-Affrick. Dirree co-hymey politickagh magh, 'syn Oarpey er lheh, myr eab son mooinjerys eear-chahnagh y hickyraghey as dy cho-obbraghey ny s'breeoil car y Chaggey Feayr.

Chron-oaylleeaght
Ta screeuderyn shennaghys smooinaghtyn dy nee 1 Mean Fouyir 1939 date toshee yn chaggey tra ren y Ghermaan ruegey er y Pholynn. Ren y Reeriaght Unnaneysit as y Rank fogrey magh staydys caggee daa laa ny lurg. Ansherbee, ta dateyn elley ayn son toshiaght y chaggey, goaill stiagh 7 Jerrey Souree 1937 - date toshee yn nah chaggey eddyr y Çheen as y Çhapaan.

Ta deiney elley goll rish barel y screeudeyr shennaghys Goaldagh A. J. P. Taylor. T'eh coontey dy row daa chaggey ayn 'syn Oarpey as ny coloinyn eck as 'syn Aishey as dy daink ad ry cheilley 'sy vlein 1941. Ta dateyn elley son toshiaght y chaggey goaill stiagh y ruegys Iddaalagh er yn Abysseen er 3 Jerrey Fouyir 1935. Ta'n screeudeyr shennaghys Goaldagh Antony Beevor coontey dy doshee yn Nah Chaggey Dowanagh ec Cahyn Khalkhin Gol eddyr y Çhapaan er un çheu as y Vongoil as yn Unnaneys Soveidjagh er y çheu elley veih Boaldyn derrey Mean Fouyir 1939. Ta'n art shoh goll rish ny dateyn cadjinchliaghtagh.

Cha nel coardailys ayn mychione jerrey yn chaggey chammah. Ta deiney ennagh gra dy nee yn aash caggee er 14 Luanistyn 1945 (Laa V-J) y laa jerrinagh, gyn bwooise da livrey seose formoil jeh'n Çhapaan er er 2 Mean Fouyir 1945; ayns shennaghyssyn Oarpagh er lheh t'eh coontit dy nee 8 Boaldyn 1945 (Laa V-E) jerrey lesh y chaggey. Ansherbee, cha row Conaant cour Shee lesh y Çhapaan fo-screeuit agh 'sy vlein 1951, as cha row y conaant son shee lesh y Ghermaan fo-screeuit agh 'sy vlein 1990.

Cooylrey
Taghyrtyn roish y chaggey
Ruegys Iddaalagh er yn Abysseen (1935)
Caggey Theayagh ny Spaainey (1936-39)
Ruegys Shapaanagh er y Çheen (1937)
Ruegys Shapaanagh er y Vongoil as yn Unnaneys Soveidjagh (1938)
Cummaltyssyn as conaantyn 'syn Oarpey
Coorse y chaggey
Toshiaght y chaggey 'syn Oarpey (1939-40)
Yn Oarpey Heear (1940-41)
Y Veanvooir (1940-41)
Soiagh Essylagh er yn UPSS (1941)
Toshiaght y chaggey 'sy Cheayn Sheealtagh (1941)
Scuirr er gleashaghey ny Forseyn Essylagh (1942-43)
Y Cheayn Sheealtagh (1942-43)
Y Toshiaght Hiar (1942-43)
Yn Oarpey Heear/Y Keayn Sheear as y Veanvooir (1942-43)
Gleashaghey ny Forseyn Cochaarjagh (1943-44)
Ny Forseyn Cochaarjagh er beeal y varriaght (1944)
Tuittym ny Forseyn Essylagh as y varriagh Chochaarjagh (1944-45)
Eiyrtys
Builley
Guintee as loghtyn caggee
Sleih-champyn as obbyr sleab
Cooishyn-leigh eear-chaggee

Imraaghyn

Kianglaghyn magh

 
Ronney:Ny Caggaghyn Dowanagh
Ronney:Streeughyn 'sy vlein 1939
Ronney:Streeughyn 'sy vlein 1940
Ronney:Streeughyn 'sy vlein 1941
Ronney:Streeughyn 'sy vlein 1942
Ronney:Streeughyn 'sy vlein 1943
Ronney:Streeughyn 'sy vlein 1944
Ronney:Streeughyn 'sy vlein 1945
Ronney:Streeughyn dowanagh
Ronney:Yn Oarpey noa-emshiragh yeianagh
Ronney:Caggey çheshveanagh
Ronney:Caggaghyn lesh yn Albaan
Ronney:Caggaghyn lesh yn Affrick Yiass
Ronney:Caggaghyn lesh yn Araab Saudi
Ronney:Caggaghyn lesh yn Austeyr
Ronney:Caggaghyn lesh yn Austrail
Ronney:Caggaghyn lesh y Chamboyd
Ronney:Caggaghyn lesh y Chanadey
Ronney:Caggaghyn lesh y Çhapaan
Ronney:Caggaghyn lesh y Chassaghstaan
Ronney:Caggaghyn lesh y Çheckoslovack
Ronney:Caggaghyn lesh y Çheer Injil
Ronney:Caggaghyn lesh y Çheer Thai
Ronney:Caggaghyn lesh y Çhillee
Ronney:Caggaghyn lesh y Cholombey
Ronney:Caggaghyn lesh y Choobey
Ronney:Caggaghyn lesh y Choose Berçhagh
Ronney:Caggaghyn lesh y Chroit
Ronney:Caggaghyn lesh y Clovack
Ronney:Caggaghyn lesh y Clovean
Ronney:Caggaghyn lesh y Danvarg
Ronney:Caggaghyn lesh Ecuador
Ronney:Caggaghyn lesh yn Earack
Ronney:Caggaghyn lesh yn Eeraan
Ronney:Caggaghyn lesh yn Eeslynn
Ronney:Caggaghyn lesh yn Eetoip
Ronney:Caggaghyn lesh yn Egypt
Ronney:Caggaghyn lesh ny h-Ellanyn Philippeenagh
Ronney:Caggaghyn lesh yn Estaan
Ronney:Caggaghyn lesh Finnlynn
Ronney:Caggaghyn lesh y Ghermaan
Ronney:Caggaghyn lesh y Ghreag
Ronney:Caggaghyn lesh y Ghuatemaley
Ronney:Caggaghyn lesh Haiti
Ronney:Caggaghyn lesh ny Hondooraghyn
Ronney:Caggaghyn lesh yn Iddaal
Ronney:Caggaghyn lesh yn Indoneesh
Ronney:Caggaghyn lesh yn Injey
Ronney:Caggaghyn lesh yn Injey Ghoaldagh
Ronney:Caggaghyn lesh y Laibeer
Ronney:Caggaghyn lesh Laos
Ronney:Caggaghyn lesh y Latvey
Ronney:Caggaghyn lesh y Litaan
Ronney:Caggaghyn lesh y Livaan
Ronney:Caggaghyn lesh Lucsemburg
Ronney:Caggaghyn lesh Meksico
Ronney:Caggaghyn lesh Montenegro
Ronney:Caggaghyn lesh Myanmar
Ronney:Caggaghyn lesh Nepaal
Ronney:Caggaghyn lesh y Nickeraag
Ronney:Caggaghyn lesh Norlynn
Ronney:Caggaghyn lesh y Phanamaa
Ronney:Caggaghyn lesh y Pharaguay
Ronney:Caggaghyn lesh y Pheroo
Ronney:Caggaghyn lesh y Phobblaght Ghominicagh
Ronney:Caggaghyn lesh y Pholynn
Ronney:Caggaghyn lesh Pobblaght y Çheen
Ronney:Caggaghyn lesh yn Ooraguay
Ronney:Caggaghyn lesh y Rank
Ronney:Caggaghyn lesh y Reeriaght Unnaneysit
Ronney:Caggaghyn lesh y Rhodeesh
Ronney:Caggaghyn lesh y Romaan
Ronney:Caggaghyn lesh Sri Lanka
Ronney:Caggaghyn lesh ny Steatyn Unnaneysit
Ronney:Caggaghyn lesh y Talvador
Ronney:Caggaghyn lesh y Teer
Ronney:Caggaghyn lesh y Terb
Ronney:Caggaghyn lesh yn Ungaar
Ronney:Caggaghyn lesh yn Unnaneys Soveidjagh
Ronney:Caggaghyn lesh y Velg
Ronney:Caggaghyn lesh y Veneswaaley
Ronney:Caggaghyn lesh y Vietnam
Ronney:Caggaghyn lesh y Volivia
Ronney:Caggaghyn lesh y Vongoil
Ronney:Caggaghyn lesh y Vrasseel
Ronney:Caggaghyn lesh y Vulgeyr
Ronney:Caggaghyn lesh yn Yugoslaavey