Joseph Stalin
{{WD Kishtey Fys Dooinney
| ennym        = Joseph Stalin
| ennym_ruggyr = იოსებ ბესარიონის ძე სტალინი<br/>Ioseb Besarionis dze Jughashvili
| enmyn_elley  = Koba
| boayl_ruggyr = [[Gori, y Çhorshey|Gori]], [[Kiannoortys Tiflis]], [[Impiraght y Roosh]] <small>([[Yn Çhorshey|y Çhorshey]] jiu)</small>
| date_ruggyr  = {{date ruggit|df=y|1878|12|6}}
| boayl_baaish = [[Dacha Kuntsevo]], [[Moscow]], [[Pobblaght Hoveidjagh Chonastagh Hoshiallagh y Roosh|PHCH y Roosh]], [[yn Unnaneys Soveidjagh]] <small>([[Yn Roosh|y Roosh]] jiu)</small>
| date_baaish  = {{date baaish as eash|df=y|1953|3|5|1878|12|6}}
}}
She irreyder magh as toshiagh politickagh [[Soveidjee|Soveidjagh]] va '''Joseph Vissarionovich Stalin''' (ruggit myr '''Ioseb Besarionis dze Jughashvili'''; 6 Nollick 1878 - 5 Mayrnt 1953). Ren eh reirey as stiurey [[yn Unnaneys Soveidjagh]] voish 1924 derrey laa e vaaish ayns 1953. Dreill eh cummaght myr [[Ard-scrudeyr Phartee Cummynagh yn Unnaneys Soveidjagh]] (1922–1952) as myr [[Toshiagh yn Unnaneys Soveidjagh|Caairliagh Choonseil Hirveishee yn Unnaneys Soveidjagh]] (1941–1953). Hoshiaght, ren eh gurneil y çheer fo [[Co-leeideilys 'syn Unnaneys Soveidjagh|co-leeideilys]] agh haink er dy ve ny yaghteyr ayns ny 1930yn. Dy eie-oaylleeagh, v'eh lhiantyn tushtey [[Leninaght|Leninagh]] y [[Marksaght|Varksaght]] as ren eh ny h-eieyn shen formoil myr [[Marksaght-Leninaght]], ga dy vel e roonaghtyn hene enmyssit [[Stalinaght]].

Va Stalin ruggit lesh lught thie boght ayns [[Gori, y Çhorshey|Gori]] ayns [[Impiraght y Roosh]] ([[Yn Çhorshey|y Çhorshey]] jiu), hie Stalin dys [[Clere-scoill Anmey Tbilisi]] roish ghow eh ayrn ayns [[Partee Lught Obbyr Deynlagh Soshiallagh y Roosh|Partee Marksagh Lught Obbyr Deynlagh Soshiallagh y Roosh]]. Ren eh reaghey pabyr-naight y phartee, ''[[Pravda]]'', as ren eh troggal argid da cologid [[Bolsheavagh]] [[Vladimir Lenin]] trooid roosteyrys, geid deiney, as [[kialg choadee|kialgyn coadee]]. V'eh goit ec ny poleenyn reesht as reesht as v'eh ceaut er eebyrtys dy mennick dys [[Yn Çhibbeyr|y Çhibbeyr]]. Erreish da ren ny [[Bolsheavee]] goaill greim er cummaght car [[Irree Magh Yerrey Fouyir]] as [[steat un-phartee]] er ny chur er bun fo'n [[Partee Cummynagh yn Unnaneys Soveidjagh|Phartee Cummynagh]] noa ayns 1917, haink er Stalin dy ve cooidjagh 'sy [[Politburo Phartee Cummynagh yn Unnaneys Soveidjagh|Politburo]] stiuree. Erreish da goaill shirveish ayns [[Caggey Theayagh y Roosh]] roish my ren eh freayll rick er [[Conaant cour Crooaght Unnaneys ny Pobblaghtyn Soveidjagh Soshiallagh|bunneeaght yn Unnaneys Soveidjagh]] ayns 1922, ghow Stalin gurneilys er hene er y çheer lurg [[Baase as marroonys steat Vladimir Lenin|baase Lenin ayns 1924]]. Fo Stalin, haink er y [[soshiallys ayns un çheer|toshiallys ayns un çheer]] dy ve ny chrea jeh [[Eie-oaylleeaght Phartee Cummynagh yn Unnaneys Soveidjagh|eie-oaylleeaght y phartee]]. Kyndagh rish e [[Planyn Queig-Bleeaney yn Unnaneys Soveidjagh|Phlanyn Queig-Bleeaney]], hie yn çheer trooid [[Co-hellooderaghey 'syn Unnaneys Soveidjagh|co-hellooderaghey eirinagh]] as [[çhynskylaghey 'syn Unnaneys Soveidjagh|çhynskylaghey bieau]], croo [[tarmaynys plannit]] laarit. Chur boiragheyn geyrey lesh jeeillaght vee rish [[Gortey Soveidjagh 1932–33|gortey eddyr 1930–33]] varr millioonyn dy leih. Son "[[noidyn y lught obbyr]]" y astyrt, chur Stalin y [[Yn Glenney Mooar|Glenney Mooar]] er bun. Kyndagh rish y ghlenney shen, va ny smoo na millioon dy leih currit 'sy phryssoon, ayns corys [[Gulag]] ny [[campyn obbyr eiginit]], as va 700,000 dy leih er y chooid sloo currit gy baase eddyr 1934 as 1939. Roish 1937, va'n partee as y reiltys slane fo smaght echey.

Chur Stalin y Varksaght-Leninaght er oaie ass y çheer trooid [[yn Eddyr-ashoonaght Chummynagh]] (Comintern) as chum eh seose gleashaghtyn [[noi-ashistaghys|noi-ashistagh]] car ny 1930yn, ayns [[Caggey Theayagh y Spaainey]] er lheh. Ayns 1939, ren e ream fo-screeu [[Conaant Molotov–Ribbentrop|conaant neu-aggyrtagh]] lesh [[Yn Ghermaan Natseeagh|y Ghermaan Natseeagh]], as [[ruegys Soveidjagh er y Pholynn]] myr eiyrtys. Chur y Ghermaan jerrey rish y chonaant tra ren ad [[Obbreeaght Barbarossa|ruegey yn Unnaneys Soveidjagh]] ayns 1941. Dyn y wooise da ny chied chraghyn, ren [[yn Armee Jiarg]] Soveidjagh cur grayn er y ruegys Germaanagh as [[Cah Verleen|ghow ad Berleen]] ayns 1945, goaill jerrey lesh [[Yn Nah Chaggey Dowanagh|y Nah Chaggey Dowanagh]] 'syn Oarpey. Fud y chaggee, ren ny Soveidjee [[Cummaltys ny Steatyn Baltagh|goaill stiagh ny Steatyn Baltagh]] as [[Cummaltys Soveidjagh Bessarabia as Bukovina Hwoaie|Bessarabia as Bukovina Hwoaie]], as ny yei shen, cur ad [[Yn Impiraght Hoveidjagh|reiltyssyn er çheu ny Soveidjeee]] er bun er feie'n Oarpey Veanagh as yn Oarpey Hiar as ayns ayrnyn yn Aishey Hiar. Dirree yn Unnaneys Soveidjagh as ny Steatyn Unnaneysit magh myr [[far-chummaght|far-chummaghtyn dowanagh]] as hie ad stiagh ayns eash çhennid va enmyssit [[Yn Caggey Feayr|y Caggey Feayr]]. Ren Stalin reirey harrish yn aahroggal Soveidjagh lurg y chaggey as er [[Shalee bleaystan breneenagh Soveidjagh|lhiassaghey bleaystan breneenagh]] ayns 1949. Car ny bleeantyn shen, hie yn çheer trooid [[Gortey Soveidjagh 1946–47|gortey mooar elley]] as trooid [[Noi-Ewnaghys 'syn Unnaneys Soveidjagh|faghtys noi-Ewnagh]] haink dys y vullagh ayns [[co-chialg ny lheeyn]]. Lurg [[Baase as marroonys steat Joseph Stalin|baase Stalin]] ayns 1953, haink [[Nikita Khrushchev]] er eiyrtyssagh er, as ren eh [[Bentyn rish Cultys y Phersoonid as ny h-Eiyrtyssyn Echey|jannoo cassid er e reill]] as chur eh toshiaght rish [[jee-Stalinaghey]] yn [[Cultoor yn Unnaneys Soveidjagh|çheshaght Hoveidjagh]].

Ta Stalin coontit dy lheeadagh myr fer jeh ny figgyryn smoo trome-cheeallagh 'sy 20d eash. She eshyn va cooish [[Cultys persoonid Joseph Stalin|cultys persoonid]] lhieenagh çheusthie jeh'n ghleashaght Varksagh-Leninagh eddyr-ashoonagh as v'eh jeant ny 'eniagh jeh'n lught obbyr as jeh'n [[soshiallys|toshiallys]]. Voish [[skeaylley yn Unnaneys Soveidjagh]] ayns 1991, ta Stalin er ny reayll ard-ghoo 'sy Roosh as 'sy Çhorshey myr toshiagh caggee barriaghtagh ren gleiaghey staydys yn Unnaneys Soveidjagh myr cummaght ghowanagh hoshee. Er y laue elley, ta sleih elley cur sheese er e ream myr fer [[ooilley-smaghtys|ooilley-smaghtagh]], as t'eh er ny ve deyrit cour y rick y reayll eh harrish [[smaghtey politickagh 'syn Unnaneys Soveidjagh|y smaghtey mooar]], [[glenney kynneeagh]], [[astreeaghey pobbylyn 'syn Unnaneys Soveidjagh|mooar-eebyrtyssyn]], keeadyn dy housaneyn dunveryssyn, as gortaghey [[Rouyr marvaanaght 'syn Unnaneys Soveidjagh fo Joseph Stalin|varr ny millioonyn]].

==Kianglaghyn magh==
{{Commonscat}}
{{wikiquote}}
{{gurneil eaghtyrys}}
{{DEFAULTSORT:Stalin, Joseph}}
[[Ronney:Joseph Stalin| ]]
[[Ronney:Stalinaght]]
[[Ronney:Ruggyryn 'sy vlein 1878]]
[[Ronney:Baaseyn 'sy vlein 1953]]
[[Ronney:Noi-ashistee]]
[[Ronney:Noi-impiroilaghys]]
[[Ronney:Noi-Pholynnaghys]]
[[Ronney:Noi-Romaanaghys]]
[[Ronney:Noi-Hurkaghys]]
[[Ronney:Noi-Ewnaghys 'sy Roosh]]
[[Ronney:Bolsheavee]]
[[Ronney:Feallee Comintern]]
[[Ronney:Cummynys 'sy Roosh]]
[[Ronney:Feeleeyn cummynagh Rooshagh]]
[[Ronney:Reireyderyn cummynagh]]
[[Ronney:Screeudeyryn cummynagh Rooshagh]]
[[Ronney:Cummynee Horshagh]]
[[Ronney:Jantee chynney-ghunverys]]
[[Ronney:Jantee yn Ghlenney Mooar]]
[[Ronney:King Phartee Cummynagh yn Unnaneys Soveidjagh]]
[[Ronney:King reiltys yn Unnaneys Soveidjagh]]
[[Ronney:Fenee yn Unnaneys Soveidjagh]]
[[Ronney:Holodomor]]
[[Ronney:Studeyryssyn yn impiroilaghys]]
[[Ronney:Feeleeyn firryn Shorshagh]]
[[Ronney:Marshylyn yn Unnaneys Soveidjagh]]
[[Ronney:Shenn-Volsheavee]]
[[Ronney:Feallee ass Gori, y Çhorshey]]
[[Ronney:Feallee ass Kiannoortys Tiflis]]
[[Ronney:Feallee 'sy Chaggey Feayr]]
[[Ronney:Feallee 'sy Chaggey Polynnagh-Soveidjagh]]
[[Ronney:Feallee ayns Caggey Theayagh y Roosh]]
[[Ronney:Feallee ayns Irree Magh Yerrey Fouyir]]
[[Ronney:Feallee 'sy Nah Chaggey Dowanagh]]
[[Ronney:Politickeyryn firryn Shorshagh]]
[[Ronney:Irreyderyn magh Shorshagh]]
[[Ronney:Screeudeyryn politickagh Rooshagh]]
[[Ronney:Irreyderyn magh Rooshagh]]
[[Ronney:Olteynyn Phartee Lught Obbyr Deynlagh Soshiallagh y Roosh]]
[[Ronney:Rooshaghey]]
[[Ronney:Gineraalyn Shorshagh Soveidjagh]]
[[Ronney:Shirveishee Choadee Hoveidjagh]]
[[Ronney:Feallee Hoveidjagh y Nah Chaggey Dowanagh]]
[[Ronney:Politickeyryn Soveidjagh]]
[[Ronney:Time Person of the Year]]
[[Ronney:Toshee pholitickagh y Nah Chaggey Dowanagh]]
[[Ronney:Noi-Heionaght 'syn Unnaneys Soveidjagh]]
[[Ronney:Ooilley-smaghtys]]
She irreyder magh as toshiagh politickagh Soveidjagh va Joseph Vissarionovich Stalin (ruggit myr Ioseb Besarionis dze Jughashvili; 6 Nollick 1878 - 5 Mayrnt 1953). Ren eh reirey as stiurey yn Unnaneys Soveidjagh voish 1924 derrey laa e vaaish ayns 1953. Dreill eh cummaght myr Ard-scrudeyr Phartee Cummynagh yn Unnaneys Soveidjagh (1922–1952) as myr Caairliagh Choonseil Hirveishee yn Unnaneys Soveidjagh (1941–1953). Hoshiaght, ren eh gurneil y çheer fo co-leeideilys agh haink er dy ve ny yaghteyr ayns ny 1930yn. Dy eie-oaylleeagh, v'eh lhiantyn tushtey Leninagh y Varksaght as ren eh ny h-eieyn shen formoil myr Marksaght-Leninaght, ga dy vel e roonaghtyn hene enmyssit Stalinaght.

Va Stalin ruggit lesh lught thie boght ayns Gori ayns Impiraght y Roosh (y Çhorshey jiu), hie Stalin dys Clere-scoill Anmey Tbilisi roish ghow eh ayrn ayns Partee Marksagh Lught Obbyr Deynlagh Soshiallagh y Roosh. Ren eh reaghey pabyr-naight y phartee, Pravda, as ren eh troggal argid da cologid Bolsheavagh Vladimir Lenin trooid roosteyrys, geid deiney, as kialgyn coadee. V'eh goit ec ny poleenyn reesht as reesht as v'eh ceaut er eebyrtys dy mennick dys y Çhibbeyr. Erreish da ren ny Bolsheavee goaill greim er cummaght car Irree Magh Yerrey Fouyir as steat un-phartee er ny chur er bun fo'n Phartee Cummynagh noa ayns 1917, haink er Stalin dy ve cooidjagh 'sy Politburo stiuree. Erreish da goaill shirveish ayns Caggey Theayagh y Roosh roish my ren eh freayll rick er bunneeaght yn Unnaneys Soveidjagh ayns 1922, ghow Stalin gurneilys er hene er y çheer lurg baase Lenin ayns 1924. Fo Stalin, haink er y toshiallys ayns un çheer dy ve ny chrea jeh eie-oaylleeaght y phartee. Kyndagh rish e Phlanyn Queig-Bleeaney, hie yn çheer trooid co-hellooderaghey eirinagh as çhynskylaghey bieau, croo tarmaynys plannit laarit. Chur boiragheyn geyrey lesh jeeillaght vee rish gortey eddyr 1930–33 varr millioonyn dy leih. Son "noidyn y lught obbyr" y astyrt, chur Stalin y Glenney Mooar er bun. Kyndagh rish y ghlenney shen, va ny smoo na millioon dy leih currit 'sy phryssoon, ayns corys Gulag ny campyn obbyr eiginit, as va 700,000 dy leih er y chooid sloo currit gy baase eddyr 1934 as 1939. Roish 1937, va'n partee as y reiltys slane fo smaght echey.

Chur Stalin y Varksaght-Leninaght er oaie ass y çheer trooid yn Eddyr-ashoonaght Chummynagh (Comintern) as chum eh seose gleashaghtyn noi-ashistagh car ny 1930yn, ayns Caggey Theayagh y Spaainey er lheh. Ayns 1939, ren e ream fo-screeu conaant neu-aggyrtagh lesh y Ghermaan Natseeagh, as ruegys Soveidjagh er y Pholynn myr eiyrtys. Chur y Ghermaan jerrey rish y chonaant tra ren ad ruegey yn Unnaneys Soveidjagh ayns 1941. Dyn y wooise da ny chied chraghyn, ren yn Armee Jiarg Soveidjagh cur grayn er y ruegys Germaanagh as ghow ad Berleen ayns 1945, goaill jerrey lesh y Nah Chaggey Dowanagh 'syn Oarpey. Fud y chaggee, ren ny Soveidjee goaill stiagh ny Steatyn Baltagh as Bessarabia as Bukovina Hwoaie, as ny yei shen, cur ad reiltyssyn er çheu ny Soveidjeee er bun er feie'n Oarpey Veanagh as yn Oarpey Hiar as ayns ayrnyn yn Aishey Hiar. Dirree yn Unnaneys Soveidjagh as ny Steatyn Unnaneysit magh myr far-chummaghtyn dowanagh as hie ad stiagh ayns eash çhennid va enmyssit y Caggey Feayr. Ren Stalin reirey harrish yn aahroggal Soveidjagh lurg y chaggey as er lhiassaghey bleaystan breneenagh ayns 1949. Car ny bleeantyn shen, hie yn çheer trooid gortey mooar elley as trooid faghtys noi-Ewnagh haink dys y vullagh ayns co-chialg ny lheeyn. Lurg baase Stalin ayns 1953, haink Nikita Khrushchev er eiyrtyssagh er, as ren eh jannoo cassid er e reill as chur eh toshiaght rish jee-Stalinaghey yn çheshaght Hoveidjagh.

Ta Stalin coontit dy lheeadagh myr fer jeh ny figgyryn smoo trome-cheeallagh 'sy 20d eash. She eshyn va cooish cultys persoonid lhieenagh çheusthie jeh'n ghleashaght Varksagh-Leninagh eddyr-ashoonagh as v'eh jeant ny 'eniagh jeh'n lught obbyr as jeh'n toshiallys. Voish skeaylley yn Unnaneys Soveidjagh ayns 1991, ta Stalin er ny reayll ard-ghoo 'sy Roosh as 'sy Çhorshey myr toshiagh caggee barriaghtagh ren gleiaghey staydys yn Unnaneys Soveidjagh myr cummaght ghowanagh hoshee. Er y laue elley, ta sleih elley cur sheese er e ream myr fer ooilley-smaghtagh, as t'eh er ny ve deyrit cour y rick y reayll eh harrish y smaghtey mooar, glenney kynneeagh, mooar-eebyrtyssyn, keeadyn dy housaneyn dunveryssyn, as gortaghey varr ny millioonyn.

Kianglaghyn magh

 
Ronney:Stalinaght
Ronney:Ruggyryn 'sy vlein 1878
Ronney:Baaseyn 'sy vlein 1953
Ronney:Noi-ashistee
Ronney:Noi-impiroilaghys
Ronney:Noi-Pholynnaghys
Ronney:Noi-Romaanaghys
Ronney:Noi-Hurkaghys
Ronney:Noi-Ewnaghys 'sy Roosh
Ronney:Bolsheavee
Ronney:Feallee Comintern
Ronney:Cummynys 'sy Roosh
Ronney:Feeleeyn cummynagh Rooshagh
Ronney:Reireyderyn cummynagh
Ronney:Screeudeyryn cummynagh Rooshagh
Ronney:Cummynee Horshagh
Ronney:Jantee chynney-ghunverys
Ronney:Jantee yn Ghlenney Mooar
Ronney:King Phartee Cummynagh yn Unnaneys Soveidjagh
Ronney:King reiltys yn Unnaneys Soveidjagh
Ronney:Fenee yn Unnaneys Soveidjagh
Ronney:Holodomor
Ronney:Studeyryssyn yn impiroilaghys
Ronney:Feeleeyn firryn Shorshagh
Ronney:Marshylyn yn Unnaneys Soveidjagh
Ronney:Shenn-Volsheavee
Ronney:Feallee ass Gori, y Çhorshey
Ronney:Feallee ass Kiannoortys Tiflis
Ronney:Feallee 'sy Chaggey Feayr
Ronney:Feallee 'sy Chaggey Polynnagh-Soveidjagh
Ronney:Feallee ayns Caggey Theayagh y Roosh
Ronney:Feallee ayns Irree Magh Yerrey Fouyir
Ronney:Feallee 'sy Nah Chaggey Dowanagh
Ronney:Politickeyryn firryn Shorshagh
Ronney:Irreyderyn magh Shorshagh
Ronney:Screeudeyryn politickagh Rooshagh
Ronney:Irreyderyn magh Rooshagh
Ronney:Olteynyn Phartee Lught Obbyr Deynlagh Soshiallagh y Roosh
Ronney:Rooshaghey
Ronney:Gineraalyn Shorshagh Soveidjagh
Ronney:Shirveishee Choadee Hoveidjagh
Ronney:Feallee Hoveidjagh y Nah Chaggey Dowanagh
Ronney:Politickeyryn Soveidjagh
Ronney:Time Person of the Year
Ronney:Toshee pholitickagh y Nah Chaggey Dowanagh
Ronney:Noi-Heionaght 'syn Unnaneys Soveidjagh
Ronney:Ooilley-smaghtys