Shennaghys yn oaylleeaght as y çhaghnoaylleeaght
She magher jeh [[shennaghys]] eh '''shennaghys yn oaylleeaght as y çhaghnoaylleeaght''' (SOÇ) ta scrutaghey caghlaa toiggaltys deiney jeh'n [[dooghys|theihll najooragh]] ([[oaylleeaght]]) as jeh'n jargaght ec deiney eh dy stiurey ([[çhaghnoaylleeaght]]) harrish ny milley-vleeantyn. Ta'n magher acadoil shen jannoo studeyrys er eiyrtyssyn [[cultoor]]agh, [[tarmaynys|tarmaynagh]], as [[politickaght|politickagh]] jeh noaidyn oaylleeagh.

Va shennaghyssyn yn oaylleeaght screeut sheese dy bunneydagh liorish oaylleeyn obbree as aa-oaylleeyn, as ny shennaghyssyn shen er nyn doshiaght ec [[William Whewell]], myr saase dys mieyssyn yn oaylleeaght dy insh da'n phobble cadjin. Ayns ny 1930yn leah, lurg papyr ard-ghooagh v'er ny chur magh ec y screeudeyr shennaghys [[UPSS|Soveidjagh]] [[Boris Hessen]], va SOÇ cruinnit dy cho-chruinnaghey er saaseyn va cleeantaghtyn oaylleeagh cochaarjagh marish ymmyrçhee as greesaghtyn jeh'n cho-heks oc. Lurg y [[Nah Chaggey Dowanagh]], va ram saaseyn currit stiagh ayns ynsagh as ronsaghey y vagher, as v'ee yn treisht ayn na lhiggey da'n phobble toiggaltaght ny share dy chur er yn oaylleeaght as y çhaghnoaylleeaght er y fa dy row paart ard-cheimagh aasoil oc 'sy theihll. Ayns ny 1960yn, ayns eiyrtys jeh'n obbyr va jeant ec [[Thomas Kuhn]] er lheh, va currym noa ry-akin 'sy vagher. Hoshee er dy ve ymmydit myr saase dys y treealys oaylleeagh dy scrutaghey dy contoyrtagh. Ec y traa t'ayn nish t'eh çheughit dy mennick lesh magher ny [[studeyryssyn oaylleeagh]].

Va [[oaylleeaght]] [[maddaght]]oil as [[jeshaghteyrys]] [[fishig]]agh myr ta toiggit jiu crooit car y [[çhyndaa oaylleeagh]], ga va'n chooid smoo jeh'n vaddaght as yn oaylleeaght bunnit er obbyr ny [[Yn Çhenn Ghreag|Greagee]], [[Yn Çhenn Egypt|ny h-Egyptee]], [[Mesopotamia|ny Mesopotamee]], [[Shennaghys yn oaylleeaght as y çhaghnoaylleeaght 'sy Çheen|ny Sheenee]], [[Shennaghys yn oaylleeaght as y çhaghnoaylleeaght 'sy Çhenn Injey|ny h-Injinee]] as [[Eash Airhey yn Islam|ny Moslymee]]. Jeeagh er ny h-ard-artyn [[Shennaghys yn oaylleeaght]] as [[Shennaghys y çhaghnoaylleeaght]] son tooilley fys er ny bun-chooishyn shen.

==Screeudeyryn shennaghys ard-ghooagh y vagher==
{{multicol}}
*[[Garland Allen]]
*[[Wiebe Bijker]]
*[[Peter J. Bowler]]
*[[Janet Browne]]
*[[James Burke]]
*[[Edwin Arthur Burtt]]
*[[Johann Beckmann]]
*[[Jim Bennett (screeudeyr shennaghys)|Jim Bennett]]
*[[Herbert Butterfield]] (1900–1979)
*[[Martin Campbell-Kelly]]
*[[Georges Canguilhem]]
*[[Allan Chapman (screeudeyr shennaghys)|Allan Chapman]]
*[[I. Bernard Cohen]] (1914–2003)
*[[A. C. Crombie]] (1915–1996)
*[[Peter Dear]]
*[[E. J. Dijksterhuis]]
*[[Pierre Duhem]]
*[[A. Hunter Dupree]]
*[[George Dyson (screeudeyr shennaghys oaylleeaght)|George Dyson]]
*[[Jacques Ellul]]
*[[Eugene S. Ferguson]]
*[[Peter Galison]]
*[[Sigfried Giedion]]
{{multicol-break}}
*[[Charles Coulston Gillispie]]
*[[Robert Gunther]] (1869–1940)
*[[Paul Forman]]
*[[Donna Haraway]]
*[[Peter Harrison (screeudeyr shennaghys)|Peter Harrison]]
*[[Ahmad Y Hassan]]
*[[John L. Heilbron]]
*[[Reijer Hooykaas]]
*[[Thomas P. Hughes]]
*[[Evelyn Fox Keller]]
*[[Daniel Kevles]]
*[[Robert Kohler]]
*[[Alexandre Koyré]]
*[[Melvin Kranzberg]]
*[[Thomas Kuhn]]
*[[Bruno Latour]]
*[[Simon Lavington]]
*[[David C. Lindberg]]
*[[G. E. R. Lloyd]]
*[[Anneliese Maier]]
*[[Leo Marx]]
*[[Lewis Mumford]]
*[[Otto Neugebauer]] (1899–1990)
{{multicol-break}}
*[[William R. Newman]]
*[[Ronald Numbers]]
*[[David Nye]]
*[[Abraham Pais]] (1918–2000)
*[[Trevor Pinch]]
*[[Theodore Porter]]
*[[Lawrence M. Principe]]
*[[Raul Rojas]]
*[[Michael Ruse]]
*[[A. I. Sabra]]
*[[Jan Sapp]]
*[[George Sarton]]
*[[Simon Schaffer]]
*[[Howard Segel]]
*[[Steven Shapin]]
*[[Wolfgang Schivelbusch]]
*[[Charles Singer]]
*[[Merritt Roe Smith]]
*[[Stephen Snobelen]]
*[[John Staudenmaier]]
*[[M. Norton Wise]]
*[[Frances A. Yates]]
{{multicol-end}}

{{bun}}

[[Ronney:Shennaghys yn oaylleeaght]]
[[Ronney:Shennaghys y çhaghnoaylleeaght]]
[[Ronney:Magheryn shennaghys|Oaylleeaght]]
[[Ronney:Caghlaa çhaghnoaylleeagh]]
She magher jeh shennaghys eh shennaghys yn oaylleeaght as y çhaghnoaylleeaght (SOÇ) ta scrutaghey caghlaa toiggaltys deiney jeh'n theihll najooragh (oaylleeaght) as jeh'n jargaght ec deiney eh dy stiurey (çhaghnoaylleeaght) harrish ny milley-vleeantyn. Ta'n magher acadoil shen jannoo studeyrys er eiyrtyssyn cultooragh, tarmaynagh, as politickagh jeh noaidyn oaylleeagh.

Va shennaghyssyn yn oaylleeaght screeut sheese dy bunneydagh liorish oaylleeyn obbree as aa-oaylleeyn, as ny shennaghyssyn shen er nyn doshiaght ec William Whewell, myr saase dys mieyssyn yn oaylleeaght dy insh da'n phobble cadjin. Ayns ny 1930yn leah, lurg papyr ard-ghooagh v'er ny chur magh ec y screeudeyr shennaghys Soveidjagh Boris Hessen, va SOÇ cruinnit dy cho-chruinnaghey er saaseyn va cleeantaghtyn oaylleeagh cochaarjagh marish ymmyrçhee as greesaghtyn jeh'n cho-heks oc. Lurg y Nah Chaggey Dowanagh, va ram saaseyn currit stiagh ayns ynsagh as ronsaghey y vagher, as v'ee yn treisht ayn na lhiggey da'n phobble toiggaltaght ny share dy chur er yn oaylleeaght as y çhaghnoaylleeaght er y fa dy row paart ard-cheimagh aasoil oc 'sy theihll. Ayns ny 1960yn, ayns eiyrtys jeh'n obbyr va jeant ec Thomas Kuhn er lheh, va currym noa ry-akin 'sy vagher. Hoshee er dy ve ymmydit myr saase dys y treealys oaylleeagh dy scrutaghey dy contoyrtagh. Ec y traa t'ayn nish t'eh çheughit dy mennick lesh magher ny studeyryssyn oaylleeagh.

Va oaylleeaght maddaghtoil as jeshaghteyrys fishigagh myr ta toiggit jiu crooit car y çhyndaa oaylleeagh, ga va'n chooid smoo jeh'n vaddaght as yn oaylleeaght bunnit er obbyr ny Greagee, ny h-Egyptee, ny Mesopotamee, ny Sheenee, ny h-Injinee as ny Moslymee. Jeeagh er ny h-ard-artyn Shennaghys yn oaylleeaght as Shennaghys y çhaghnoaylleeaght son tooilley fys er ny bun-chooishyn shen.

Screeudeyryn shennaghys ard-ghooagh y vagher

Garland Allen
Wiebe Bijker
Peter J. Bowler
Janet Browne
James Burke
Edwin Arthur Burtt
Johann Beckmann
Jim Bennett
Herbert Butterfield (1900–1979)
Martin Campbell-Kelly
Georges Canguilhem
Allan Chapman
I. Bernard Cohen (1914–2003)
A. C. Crombie (1915–1996)
Peter Dear
E. J. Dijksterhuis
Pierre Duhem
A. Hunter Dupree
George Dyson
Jacques Ellul
Eugene S. Ferguson
Peter Galison
Sigfried Giedion

Charles Coulston Gillispie
Robert Gunther (1869–1940)
Paul Forman
Donna Haraway
Peter Harrison
Ahmad Y Hassan
John L. Heilbron
Reijer Hooykaas
Thomas P. Hughes
Evelyn Fox Keller
Daniel Kevles
Robert Kohler
Alexandre Koyré
Melvin Kranzberg
Thomas Kuhn
Bruno Latour
Simon Lavington
David C. Lindberg
G. E. R. Lloyd
Anneliese Maier
Leo Marx
Lewis Mumford
Otto Neugebauer (1899–1990)

William R. Newman
Ronald Numbers
David Nye
Abraham Pais (1918–2000)
Trevor Pinch
Theodore Porter
Lawrence M. Principe
Raul Rojas
Michael Ruse
A. I. Sabra
Jan Sapp
George Sarton
Simon Schaffer
Howard Segel
Steven Shapin
Wolfgang Schivelbusch
Charles Singer
Merritt Roe Smith
Stephen Snobelen
John Staudenmaier
M. Norton Wise
Frances A. Yates

Ronney:Shennaghys yn oaylleeaght
Ronney:Shennaghys y çhaghnoaylleeaght
Oaylleeaght
Ronney:Caghlaa çhaghnoaylleeagh