އިސްރާއީލު
{{Infobox Country
|native_name                 = מְדִינַת יִשְׂרָאֵל {{he icon}}<br />''Medīnat Yisrā'el''<br />دَوْلَةُ إِسْرَائِيلَ {{ar icon}}<br />''Dawlat Isrā'īl''
|conventional_long_name      = State of Israel
|common_name                 = Israel
|image_flag                  = Flag of Israel.svg
|image_symbol                = Coat of arms of Israel.svg
|symbol_type                 = Emblem
|image_map                   = Israel in its region (pre 1967 territory).svg
|national_anthem             = [[Hatikvah]]<br /><small>''The Hope''</small>
|official_languages          = [[Hebrew language|Hebrew]], [[Arabic language|Arabic]]<ref name="cia"/>
|ethnic_groups               = 75.4% [[Jews|Jewish]], 20.6% [[Arab]], 4% minority groups<ref>{{cite news |title=Israel on eve of Rosh Hoshanah: Population hits 7.5m, 75.4% Jewish |author=Haaretz Service |newspaper=Haaretz |date=2009-09-16 |url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/1115060.html |accessdate=2009-12-26 |archivedate=1259837324 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091203104844/http://www.haaretz.com/hasen/spages/1115060.html }}</ref>
|demonym                     = Israeli
|capital                     = [[Jerusalem]]{{ref label|capital-disp|a|}}<br /><small>{{Coord|31|47|N|35|13|E}}</small>
|largest_city                = 
|<span style="color:blue;">Largest urban agglomeration</span> = [[Tel Aviv-Yafo]] {{Coord|32°|5'0|"N|34°|48'0|"E}}</small>
|government_type             = [[Parliamentary democracy]]<ref name="cia"/>
|leader_title1               = [[President of Israel|President]]
|leader_name1                = [[Shimon Peres]]
|leader_title2               = [[Prime Minister of Israel|Prime Minister]]
|leader_name2                = [[Benjamin Netanyahu]]
|leader_title3               = [[List of Knesset speakers|Knesset Speaker]]
|leader_name3                = [[Reuven Rivlin]]
|leader_title4               = [[Supreme Court of Israel#Presidents|Supreme Court President]]
|leader_name4                = [[Dorit Beinisch]]
|sovereignty_type            = [[Independence]]
|sovereignty_note            = from [[British Mandate of Palestine]]
|established_event1          = [[Declaration of the Establishment of the State of Israel|Declaration]]
|established_date1           = May 14, 1948
|area_km2                    = 20,770 / 22,072
|area_sq_mi                  = 8,019 / 8,522
|area_rank                   = 151st
|area_magnitude              = 1 E+10
|FR_foot4                    = &nbsp;{{smallsup|1}}
|percent_water               = ~2%
|population_estimate         = 8,051,200{{smallsup|2}}<ref name="cbs_population">{{cite web |url=http://www.cbs.gov.il/reader/newhodaot/hodaa_template.html?hodaa=200911208 |title=Selected Data from the New Israel Statistical Abstract No. 60 - 2009 |date=2009-09-16 |publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]] |accessdate=2009-10-26 }}</ref>
|population_estimate_year    = 2009
|population_estimate_rank    = 96th <!--April 27, 2009 rank-->
|population_census           = 5,548,523
|population_census_year      = 1995
|population_density_km2      = 356.8
|population_density_sq_mi    = 839
|population_density_rank     = 34th
|GDP_PPP_year                = 2008
|GDP_PPP                     = $202.562&nbsp;billion<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=436&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=46&pr.y=11 |title=Israel|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2009-10-01}}</ref> <!--Do not edit!-->
|GDP_PPP_rank                = 50th
|GDP_PPP_per_capita          = $28,473<ref name=imf2/> 
|GDP_PPP_per_capita_rank     = 31st
|GDP_nominal                 = $215.727&nbsp;billion<ref name=imf2/> 
|GDP_nominal_rank            = 39th
|GDP_nominal_year            = 2009
|GDP_nominal_per_capita      = $29,671<ref name=imf2/> 
|GDP_nominal_per_capita_rank = 29th
|HDI_year                    = 2007
|HDI                         = {{increase}} 0.935<ref name="UN">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2009_EN_Complete.pdf|title=Human Development Report 2009. Human development index trends: Table G|publisher=The United Nations|accessdate=2009-10-10}}</ref>
|HDI_rank                    = 27th
|HDI_category                = <span style="color:#090">very&nbsp;high</span>
|Gini                        = 39.2<ref name="cia"/>
|Gini_year                   = 2008
|currency                    = [[Israeli new shekel|Shekel]] ({{rtl-lang|he|₪}})
|currency_code               = ILS or NIS
|time_zone                   = [[Israel Standard Time|IST]]
|utc_offset                  = +2
|time_zone_DST               = [[Israel Summer Time|IDT]]
|utc_offset_DST              = +3
|drives_on                   = right
|cctld                       = [[.il]]
|calling_code                = [[Telephone numbers in Israel|972]]
|footnote1                   = Excluding / Including the [[Golan Heights]] and [[East Jerusalem]]; see [[Israel#Geography and climate|below]].
|footnote2                   = Includes all permanent residents in Israel proper, the Golan Heights and East Jerusalem. Also includes Israeli population in the [[West Bank]]. Excludes non-Israeli population in the [[West Bank]] and the [[Gaza Strip]].
}}

=== އިސްރައިލް ދިވެހިން: ހަރަކާތް އެކުލުމާއި ހުށަހެޅުން ===
'''ސަމަރީ:'''

އިސްރައިލް ދިވެހިން، 1948 އަހަރެއްގައި ހެދިފައި، ޔޫދައިސް މަޤާމަށް ދެއްވުނު ހަރަކާތުގެ އެކުލުމާއި ބައްދަލުކުރެވި ދަތުރުފައިވާ މައިނަން ދެވިފައިވާ މަސައްކަތުގެ ޕެރަލެލް ބަޔާންތަކާ ހެދިފައިވާ އަދިއްތަށް، އިސްރައިލް މިއަދު މިދައްކާ މިދަން، މާމާތް، ހިތްވަރު އަދި ނައިނޯވޭޝަން ކުރެވި ބަލައެއް ދިނުމުގެ ރަނގަޅުވެފައި ދެވިފައިވާ، ދެން މީހާ އަލީގެންދާ އަތުރު ނޭޝަން ހަދަންކުރުން ކޮށްލާ ހުންނާނެއްޖެ.

== ތާރީޚު: ޔޫދައިސް މީހުން ހަރަކާތަށް ކުރާ އެކުލުމާ ==
ޔޫދައިސް މީހުން އިސްރައިލް ބަލައިވާ ރަނގަޅު ބަޔާންތައް އަދި ސްޕީރިޓުއަލް ސަހަލާއިތުގެ އަންނަ ދެއްކުނު ތާރީޚުވެސް ކުރެވޭނެ. އަންނަ އިސްރައިލް އަށް އިނގިރާއިން ރަނގަޅުވުމުގެ ގަވާއިދު ހަދައި އިޔާރަތުވެފައި، ހާޒިރަށް ވެސް ދިރިއުޅުން ކުރެވޭނެ.

ޔޫދައިސް މީހުން ދެއްވިފައިވާ ރަނގަޅުވުމަށް އެއީ ދަންނަވަސް ދާއިރާގެ އިތުރަށް އިދާރާތެރި ބައްދަލުވެގެން ހުރި ތަރައްޤީ ހަވާލުތައް ބަލާލައިފި. ވައްތަރުގައި 19 ވަނަ ޖުމްހޫރު ވަނަވެސް، ސިޔާމުތަކަށް ގެންދާ ރަނގަޅުވުމަށް އެންމެ ޓާއިމް ޒައިއޯނިޒަމް ކުރެވި މަގުގައި އަހަރު ޔޫދައިސް ކަންކަން ދެއްވިފައި، ފަރުވާލުވާލުން، ގަސްގިހާރު ބައިވާލުން އަދި ހިބުރު ބަސް މަސައްކަތުކުރެވިފައި.

ހޮލޯކޯސްޓުގެ ހަމައެކަން އެންމެ ހަރަކާތުގެ ހަރުދަން ބަލާލައިފި. އެއީ އަދިވެސް 6 މިލިޔަން ޔޫދައިސް މީހުން ހަމަޖައްސައި ކުރެވިފައި. 1947 އަހަރެއްގައި، އެއީ ޔެންއޯގެ ހިންގާ ޕްލާންގެ ތެރޭގައި ޕަލަސްޓީން ރަނގަޅު މީހުންގެ ހަރުދަން ބަލާ ސްޓޭޓެއް ހެދިފައި. 1948 މެއި 14 ގައި، ދޭވިޑް ބެން ގޫރިޔަން އިސްރައިލް ދިވެހިން އިސްޓާގުރޭޝަން ހެދިފައި. އިސްރައިލް އަޅަންކުރެއްވުނީ ހުޅުވާލުވެސް ނުވަތަ ދަންނަވަސް ހިމެނޭނެގޮތް އަކުރުމުގެ ރަނގަޅުވެފައި އ

އިސްރައިލް ދިވެހިން ހެދިވެގެން، ނެތްކޮށްފައިވާ ނުވަތަ ނެތްވެސް ހުރި ނޯބަރު މުސުލިމް އާރަބު ރައީސްތައްގެ ތަރުޖަމާއަށް ފަހުގައި ހާޒިރީ ކޮށްފައި. މި އަދިއްތަ ދެއްކޮޅުގައި އިސްރައިލް ގޮތްތަކާ ދާއިރާއިންނާ ހިމެނުން ކޮށްދޭ، އަދި ހޯލޯކޯސް ހަމަޖައްސައި ވާ ޔޫދައިސްތައް އިސްރައިލްގައި ހުރި ހަމަޖައްސަވެއްޖެ. އަދި އާރަބު ދުވަސް އަށް ގަންނަވާލުވެގެން ޔޫދައިސް މީހުން އިސްރައިލްގައި ހަމަޖައްސަވެއްޖެ.

މި ގޮތް ކުރި ތަރުޖަމާ ފޮތުގެ ގޮތަށް ނުވަތަ ފަދަ ކުރެވޭ، އިސްރައިލްގެ އެކުލުމާ އަދި ދަންނަވަސް ހަދަންކުރާނީ މިނިވަރަކުރާ ސުރަހައްދުގެ އެކުލުމާއިން، ހުރިހާ ވެސްވުރެ ރަނގަޅުވާލުމުގެ ދަތުރުފައިވާ ހަރުދަން ކާރުކޮށްފައި އަދި ގޮތަށްފަހު ގޮތްތައް އައިދާރާތްކުރާ މަރުކަޒުތައްވެސް ނޫން.

----

=== މޯޑަރން އިސްރައިލް: ޑެމޮކްރެޓިކް ސޮސައިޓީ ===
އިސްރައިލް އެއް ޕާލަމެނޓަރީ ޑެމޮކްރެސީގެ ރާއްޖެ އެކަން، އެއީ މިހާރު ދުވަސްތަކުން – ޔޫދައިސް، މުސްލިމް، ކްރިސްޓިޔަން، ދުރޫޒު އަދި އެކަން – ހުރި މީހުން ކުރީގެންވެސް ދިރިއުޅުވެސް ހުރިހާ ގޮތް ހަމަޖައްސަވައިގެން އަންނަ މިންގެންވެސް ހުރި ހަރުދަންތަކާ ހަދަންކޮށްފައި.

އާރަބިންސް މީހުން އިސްރައިލްގައި ކަލާމަކު 20% ތަކެއް ބައިވެފައި، އެއީ ކަންކަން ކަންކާއި މަންމަންގެ އެކުލުމާ ހުރިހާގޮތުންނެވެ. ކަސްނެޓް (ޕާލްލަމަންޓު) ގައި ދިމާވެރިކޮށްލަން، ސުޕްރީމް ކޯޓުގައި ހުރި ކުރިން، ރަނގަޅު ދަރިވަރުގައި މެޑިކަލް، ބިޒްނަސް އެއްޗެއްގެ ބައެއްގައި އަދިއްތަށް ވާހަކަ ދިމާވެއްޖެ.

އިސްރައިލްގެ ކޮންސްޓިޓިއުޝަން ހުރިހާ އެކަންވެސް މަންމަންގެ ދިމާވެރިންނާ ހަރުދަން ހަދާނީ. މިހާރު ފްރީޑަމް އޮފް ރިލިޖަން، ޕްރެސް، ސްޕީޗު އަދި ލޯތް ޕްރޮޓެކްޝަންތަކެއް މި ރާއްޖެއަށް ހެދުމަށް ތަމްރީން ވެއްޖެ.

== ނަން ==
“އިސްރާއީލް” މި ނަމަކީ އިބްރާހީމްގެފާނުގެ ދަރިކަލުން އިސްޙާޤުގެފާނުގެ ދަރިކަލުން ޔަޢުޤޫބުގެފާނުގެ ނަންފުޅެކެވެ. ބަނީ އިސްރާއީލުންނަކީ ޔަޢުޤޫބުގެފާނުގެ ދަރިކޮޅު މީހުންނެވެ. އެހެންކަމުން ޔަހޫދީން އެމީހުން އުފެއްދި ޤައުމަށް “އިސްރާއީލް” އޭ ކިޔައި ނަން ދިނީއެވެ.

== ޖުޣުރާފީ ==
އިސްރާއީލުގެ އުތުރުގައި އޮތީ ލުބުނާނެވެ. އިރު އުތުރުގައި އޮތީ [[ސޫރިޔާ]]އެވެ. އިރުމަތީގައި އޮތީ [[އުރުދުން]]އެވެ. ހުޅަނގު ދެކުނުގައި އޮތީ މިޞްރެވެ. އަނެއްކޮޅުން އިރުމަތީގައި އޮތީ ފަލަސްޠީނުގެ ހުޅަނގު އައްސޭރިއެވެ. [[ޣައްޒާ ސްޓްރިޕް]] އޮތީ ހުޅަނގު ދެކުނުގައެވެ.

== ތާރީޚު ==
އިސްރާއީލު އުފެދިފައިވަނީ 1920 ވަނަ އަހަރުން 1948 ވަނަ އަހަރަށް “ބްރިޓިޝް މޭންޑޭޓް ޕަލެސްޓައިން” ގެ ގޮތުގައި އޮތް ސަރަޙައްދުގައެވެ. އެއީ ފަލަސްޠީނުގެ ޤައުމީ ޤަރާރުގައި ބުނާ ގޮތުން އެ މުޅި ސަރަޙައްދަކީ ފަލަސްޠީނުގެ ސަރަޙައްދެވެ.
އެހެން ނަމަވެސް ޢާއްމު ގޮތެއްގައި މިއަދު ފަލަސްޠީނުގެ ނަމުން އިޝާރާތް ކުރެވެނީ ހުޅަނގު އައްސޭރި އާއި ޣައްޒާގައި ފަލަސްޠީނުގެ ޢަރަބިންގެ ވެރިކަން ހިނގާ ސަރަޙައްދަށް އެކަންޏެވެ.
މި ބިމަށް ނުވަތަ ފަލަސްޠީނާއި ޤުދުސް އަށް ދުނިޔޭގެ އެތައް ބައެއްގެ ސަމާލުކަން ލިބިފައިވަނީ ޖުޣުރާފީގޮތުން ފަލަސްޠީނު އޮތް ސަރަޙައްދުގެ ސަބަބުންނެއް ނޫނެވެ. ފަލަސްޠީނާއި ޤުދުސްގެ ދިގު ތާރީޚުގައި ހިނގާފައިވާ މުހިއްމު ޙާދިޘާތަކުގެ ސަބަބުންނެވެ. ސަމާވީ ދީންތަކުގެ އަހުލުވެރިން ކަމުގައިވާ ޔަހޫދީންނާއި ނަޞާރާއިންނާއި މުސްލިމުންގެ ގާތުގައި ފަލަސްޠީނަށް، އަދި ވަކިން ޚާއްޞަކޮށް ޤުދުސަށް ދެވިފައިވާ ޤަދަރުގެ ސަބަބުން ކޮންމެ ބަޔަކު ވެސް ދަނީ ޤުދުސުގެ ނުވަތަ ޔަހޫދީން ކިޔާ ގޮތަށް ނަމަ ޔަރޫޝަލަޔިމް (ޖެރޫސަލަމް) ގެ މިލްކުވެރިކަމަށް ދަޢުވާ ކުރަމުންނެވެ. ޔަހޫދީ ދައުލަތް އުފެދިގެން ދިޔައިރު ޤުދުސް ދެބަޔަކަށް ބައިކުރެވުނެވެ. އެއީ ހުޅަނގު ޤުދުސަށާއި އިރުމަތީ ޤުދުސަށެވެ. ޔަހޫދީ އިސްރާއީލުގެ ވެރިރަށެއްގެ ގޮތުގައި ފުރަތަމަ ކަނޑައަޅާފައި އޮތީ ހަމަ އެކަނި ހުޅަނގު ޤުދުސް ކަމުގައި ވިޔަސް، މިހާރު އިސްރާއީލުން ވަނީ އެ ޤައުމުގެ ވެރިރަށަކީ ޤުދުސް ކަމަށާއި ޤުދުސަކީ ބައިބައި ކުރެވޭނޭ ތަނެއް ނޫން ކަމަށް ކަނޑައަޅާފައެވެ. ފަލަސްޠީނު މީހުން ޤަބޫލު ކުރާ ގޮތުގައި ޤުދުސްގެ ހުޅަނގު ފަޅި އިސްރާއީލުގެ ބައެއްގެ ގޮތުގައި އޮތް ކަމުގައި ވިޔަސް އިރުމަތީ ޤުދުސް ލިބެން ޖެހޭނީ ޢަރަބިންނަށެވެ. އަދި މިނިވަން ޢަރަބި ފަލަސްޠީނުގެ ވެރިރަށަކަށް ވާންޖެހޭނީ ވެސް އިރުމަތީ ޤުދުސްއެވެ. ޤުދުސުގެ އޯލްޑް ސިޓީ ނުވަތަ ޤަދީމީ ޝަހަރު އޮތީ އިރުމަތީ ޤުދުސުގައެވެ. ޤަދީމީ ޝަހަރަކީ ސަމާވީ ދީންތަކުގެ މުޤައްދަސް ތަންތަން ހުރި ޝަހަރު ކަމަށް ވާތީ ޔަހޫދީން ވެސް އިރުމަތީ ޤުދުސް ދޫކޮށްލާކަށް އެއް ބަހެއް ނުވެއެވެ. ޔަހޫދީން ބުނާ ގޮތުގައި ފަލަސްޠީނާއި ޤުދުސަކީ އެމީހުންނަށް ﷲ ދެއްވާފައިވާ ބިމެކެވެ. އެ ތަނުގެ މިލްކުވެރިންނަކީ އެމީހުންނެވެ
ތާރީޚީ ގޮތުން ބަލާއިރު ޔަހޫދީން ފަލަސްޠީނަށް ވަނީ ފަލަސްޠީނުގެ ޙަޤީޤީ ރަށްވެހިން ކަމުގައިވާ ޢަރަބީންގެ ކަންޢާނީ ދަރިކޮޅުގެ މީހުން އެ ކަރައިގައި ވަޒަންވެރިވިތާ 2850 އަހަރު ފަހުންނެވެ. އެހެނީ ފަލަސްޠީނުގައި ޢަރަބީންގެ ކަންޢާނީ ދަރިކޮޅުގެ މީހުން އުޅެން ފެށީ ޢީސާ ޢަލައިހިއްސަލާމުގެ މީލާދުގެ 4000 އަހަރު ކުރިންނެވެ. އަލްޤުދުސުއްޝަރީފު ބިނާ ކުރީ ވެސް މި ދެންނެވި ދަރިކޮޅުގެ މީހުންނެވެ. ފީނީޤީންގެ ބަހުން ފަލަސްޠީނަށް “ކަންޢާން” މި ނަން ދީފައިވަނީ ވެސް މި ސަބަބަށް ޓަކައެވެ. 
ފަލަސްޠީނު އާބާދުވި ފަހުން ވަޑައިގަތް ހުރިހާ ރަސޫލުންނާ ވެސް އެތަނާ ވަނީ ވަރަށް ބޮޑު ގުޅުމެއް އުފެދިފައެވެ. މި ގޮތުން ފަލަސްޠީނު ވެފައި ވަނީ ސަމާވީ ދީންތަކުގެ އަހުލުވެރިންގެ ތެރެއިން ހުރިހާ މީހުންގެ ގާތުގައި ވެސް ވަރަށް މުޤައްދަސް މަރުކަޒެއް ކަމުގައެވެ. ފުރަތަމަ ފަހަރަށް ފަލަސްޠީނުގައި ތައުޙީދުގެ ދިދަ އުފުލިފައިވަނީ ޢީސާ ޢަލައިހިއްސަލާމުގެ 2500 އަހަރު ކުރިން ޔަބޫސީ ޚާންދާނުގެ ވެރިކަމުގައެވެ. 
ޔަހޫދީން ފަލަސްޠީނަށް ވަދެފައިވަނީ ﷲ، މޫސާ ޢަލައިހިއްސަލާމަށާއި އެކަލޭގެފާނުންގެ ޤައުމުން އީމާންވީ މީހުންނަށް، މިޞްރުން ނުކުމެ ފަލަސްޠީނަށް ވަނުމަށް އަމުރު ކުރެއްވުމުން، އެ އަމުރުފުޅަށް ޔަހޫދީން ބީރު ކަންފަތެއް ދިނުމުގެ ސަބަބުން ކުރިމަތިވި މުޞީބާތުގައި 40 އަހަރު ވަންދެން ސަޙަރާ ތެރޭގައި މަގު އޮޅިފައިވުމަށް ފަހުގައެވެ. ޔަހޫދީން މާތް ވެގެންވާ ޤުދުސަށް ވަނީ ޢަރަބީން ފަލަސްޠީނާއި ޤުދުސް ބިނާ ކުރިތާ 3000 އަހަރު ފަހުންނެވެ. އެއީ އެ މީހުން ފަލަސްޠީނަށް ވަންތާ 150 އަހަރު ފަހުންނެވެ. މީލާދުގެ ކުރީގެ ސަނަތުން 720 ވަނަ އަހަރާއި 722 ވަނަ އަހަރާ ދެމެދު އާޝޫރީން، އިސްރާއީލީންނަށް ޙަމަލާދީ އެމީހުން ދިރިއުޅެމުން ދިޔަ ތަންތަން ހަލާކުކޮށް ފަލަސްޠީނުގެ އުތުރުން އެ މީހުން ނެރެލިއެވެ. ބަނީ އިސްރާއީލު ޤަބީލާ ތަކަށް “ގެއްލުނު ޤަބީލާ” ތަކުގެ ނަން ކިޔާފައިވަނީ މި ދުވަސްވަރު ފަލަސްޠީނުގައި “މަމްލަކަތު އިސްރާއީލް” ނުވަތަ އިސްރާއީލީ ރަސްކަން ޤާއިމުކޮށްގެން އެމީހުން ތިބި ތަނުން ބޭރުކޮށްލެވުނު ހިސާބުން ފެށިގެންނެވެ. އޭގެ ފަހުން ޢީސާއީ މީލާދުގެ 586 އަހަރު ކުރިން ބާބިލުގެ މީހުން ފަލަސްޠީނަށް ވަދެ ޤުދުސާއި ހައިކަލް ސުލައިމާން (ފަސްޓް ޓެމްޕަލް) ހަލާކުކޮށްލިއެވެ. މި ހިސާބުގައި ދިރިއުޅެމުން ގެންދިޔަ ޔަހޫދީންގެ ތެރެއިން މަރުނުވެ ބާކީ ތިބި މީހުން ފޮނުވާލެވުނީ ބާބިލަށެވެ. 
މީލާދުގެ ކުރީގެ ސަނަތުން 538 ގައި ފާރިސީން ފަލަސްޠީނު ފަތަޙަ ކުރުމަށް ފަހު، ފާރިސީންގެ ޢަދްލުވެރި ރަސްގެފާނު ޝެހެންޝާހު ޚުސްރޫ ނުވަތަ ޢިބްރީ ބަހުން ކިޔާ ގޮތަށް ނަމަ ކޫރުޝް (ސައިރަސް ދަ ގްރޭޓް) ވަނީ ޔަހޫދީންނަށް ފަލަސްޠީނަށް އެނބުރި އައުމުގެ ހުއްދައާއި އަޅުކަން ކުރުމަށްޓަކައި ހައިކަލެއް ބިނާ ކުރުމުގެ ހުއްދަ ދެއްވާފައެވެ. ތާރީޚީ މުޙައްޤިޤުން ވިދާޅުވާ ގޮތުގައި ކީރިތި ޤުރުއާނުގައި ނަންގަނެވިފައިވާ ޛުލްޤަރްނައިނި ރަސްގެފާނަކީ މިދެންނެވި ޝެހެންޝާހު ޚުސްރޫއެވެ. ޝެހެންޝާހު ޚުސްރޫއަށް ފަހު ރަސްކަމަށް އިސްވެވަޑައިގަތް ބޭފުޅެއް ކަމުގައިވާ ޝެހެންޝާހު ދާރާ ގުޝްތާސަޕް ނުވަތަ ދާރިޔޫޝް (ދާރިއަސް 1 ދަ ގްރޭޓް) ގެ ތާއީދު ލިބިގެން ޔަހޫދީން ހައިކަލެއް (ސެކަންޑް ޓެމްޕަލް) ބިނާ ކުރީ މީލާދުގެ ކުރީގެ ސަނަތުން 516 ވަނަ އަހަރުހާތާނގައެވެ. މީލާދީން 70 ވަނަ އަހަރުގެ އޮގަސްޓު މަހުގެ 4 ވަނަ ދުވަހު ރޫމީން، އޫރު ޝަލީމާއި އެތަނުގައި ޔަހޫދީން ބިނާކޮށްފައިވާ ހައިކަލް (ސެކަންޑް ޓެމްޕަލް) ހަލާކުކޮށްލިއެވެ. ރޫމީންގެ ވެރިކަމުގެ ދަށުގައި އޮތް ފަލަސްޠީނު މީލާދީން 330 ވަނަ އަހަރުން ފެށިގެން މީލާދީން 640 ވަނަ އަހަރާ ހަމައަށް އޮތީ، މީލާދީން 330 ވަނަ އަހަރު ޤާއިމްވި “އަލްއިމްބަރާޠޫރިއްޔާ އައްރޫމާނިއްޔާ އައްޝަރްޤިއްޔާ” ނުވަތަ ބީޒަންޓައިން އެމްޕަޔަރ (އީސްޓަރން ރޯމަން އެމްޕަޔަރ)ގެ ދަށުގައެވެ. މުސްލިމުން ފަލަސްޠީނަށް ވަނީ ރޫމީންނާއި ފާރިސީންގެ އަޅުވެތިކަމުގެ ދަށުގައިވާ ޢަރަބި ބިންތައް މިނިވަންކުރި ދުވަސްވަރުގައެވެ. މުސްލިމުންގެ އެއިރުގެ ޚަލީފާ ޢުމަރު ބިން ޚައްޠާބުގެ ޚިލާފަތުގައެވެ. މުސްލިމުން ފަލަސްޠީނަށް ވަން ދުވަހަކީ މީލާދީން 12 މެއި 636 ވީ އާދީއްތަ ދުވަހެވެ. ހިޖްރީ ގޮތުން ބަލާއިރު އެ ދުވަހަކީ ހިޖްރައިން 15 ވަނަ އަހަރުގެ ރަބީޢުލްއާޚިރު މަހުގެ 1 ވަނަ ދުވަހެވެ. އަލްޤުދުސް މުސްލިމުންނާ ޙަވާލުކުރީ އެ ޝަހަރުގެ ބީޒަންޓައިން ގަވަރުނަރު އަދި އޮތޮޑޮކްސް ޕެޓްރިއާކް އޮފް ޖެރޫސަލަމް ގެ މަޤާމުގައި ހުރި ޕެޓްރިއާކް ސޫފްރޫނިޔޫސް އެވެ. މުސްލިމުންގެ ވެރިކަމުގެ ދަށުގައި ފަލަސްޠީނު އޮތް އިރު އެތަނުގައި ދިރިއުޅެމުން އައި އެހެން ދީން ތަކުގެ އަހުލުވެރިންގެ އެއްވެސް ޙައްޤަކަށް މުސްލިމުން އަރައިގެންފައެއް ނުވެއެވެ. 
މުސްލިމުންގެ އަތްދަށުގައި 15 ޖުލައި 1099 ވަނަ އަހަރާ ހަމައަށް ފަލަސްޠީނު އޮތެވެ. ދެން އެތާނގައި ވެރިކަން ހިންގަން ފެށީ ޞަލީބީންނެވެ. ޞަލީބީންވަނީ ޤުދުސްގައި ތިބި މުސްލިމުންނާއި ޔަހޫދީންގެ އިތުރުން އޮތޮޑޮކްސް ނަޞާރާއިންނާ ދެކޮޅަށް ވެސް ޤަތުލުޢާއްމު ހިންގާފައެވެ. ގާތްގަނޑަކަށް 88 އަހަރު ވަންދެން އެމީހުންގެ އަތްދަށުގައި ފަލަސްޠީނު އޮތުމަށްފަހު އެތަން ފަތަޙަ ކުރީ މަޝްހޫރު ކުރުދީ އިސްލާމީ ފާތިޙު ޞަލާޙުއްދީނު އަލްއައްޔޫބީ އެވެ. ފުރަތަމަ ބޮޑު ހަނގުރާމައާ ހަމަޔަށް ފަލަސްޠީނު އޮތީ ޢުޘްމާނީ ޚިލާފަތުގެ ދަށުގައެވެ.
1917 ވަނަ އަހަރުގެ ނޮވެމްބަރު މަހުގެ 2 ވަނަ ދުވަހު ސަޙްޔޫނީންނަށް ފަލަސްޠީނުގައި މިނިވަން ދައުލަތެއް އުފައްދައި ދިނުމަށް އިނގިރޭސިން ވަޢުދުވެ މަޝްހޫރު ބަލްފޯރ ޑެކްލަރޭޝަން އިޢުލާންކުރިއެވެ. މި ޑެކްލަރޭޝަނުގެ ނަން ނިސްބަތް ކުރެވިފައިވަނީ އެއިރު އިނގިރޭސި ވިލާތުގެ ޚާރިޖީ ވަޒީރަކަށް ހުންނެވި އާތަރ ޖޭމްސް ބަލްފޯރ އަށެވެ. އިނގިރޭސީން 1917 ވަނަ އަހަރުގެ ޑިސެމްބަރު މަހުގެ 11 ވަނަ ދުވަހު ޤުދުސް ހިފިއެވެ. “ލީގު އޮފް ނޭޝަންސް” އިން 1922 ވަނަ އަހަރު ބަލްފޯރ ޑެކްލަރޭޝަން ތަޞްދީޤުކޮށް ޔަހޫދީންނަށް މި ސަރަޙައްދުގައި އަމިއްލަ ދައުލަތެއް އުފައްދައިދިނުމަށް އެހީތެރިވުމުގެ ގޮތުން “މޭންޑޭޓު ފޯރ ޕަލެސްޓައިން” އިދާރީ ގޮތުން ހިންގުމުގެ ފުރިހަމަ ބާރު އިނގިރޭސީންނަށް ދިނެވެ. އިނގިރޭސީންނަށް ފަލަސްޠީނު ހިންގުމުގެ އިދާރީ ބާރު ލިބުމުން ދުނިޔޭގެ އެތަން މިތަނުގައި ތިބި ޔަހޫދީން ފަލަސްޠީނަށް ގެނެސް އާބާދުކުރުވުމުގެ މަސައްކަތް އެމީހުން ފެށިއެވެ. އިނގިރޭސީން 1922 ވަނަ އަހަރު ފަލަސްޠީނުގައި ކުރިޔަށް ގެންދިޔަ ބޯހިމެނުމުގެ ހިސާބުތައް ދައްކާ ގޮތުން އެތަނުގެ އާބާދީގެ %78 އަކީ ޢަރަބި މުސްލިމުންނެވެ. ޢަރަބި ކްރިސްޓިއަނުންގެ އާބާދީ އަކީ %9.6 އެވެ. ޔަހޫދީންގެ އާބާދީއަކީ %11އެވެ. މިޢަދަދު ވަނީ 1945 ވަނަ އަހަރާ ހަމައަށް އައި އިރު ވަރަށް ބޮޑަށް ބަދަލުވެފައެވެ. މި ގޮތުން 1945 ވަނަ އަހަރު ފަލަސްޠީނުގައި ތިބި ޔަހޫދީންނަކީ އެތަނުގެ އާބާދީގެ %31 އެވެ.
އިނގިރޭސީން 4 މެއި 1948 ގައި ޔަހޫދީންގެ އަތްމައްޗަށް ފަލަސްޠީނު ދޫކޮށްލިއެވެ. މިކަމުގެ އެންމެ ފަހު ނަތީޖާއަކީ 1948 ވަނަ އަހަރު މެއިމަހުގެ 14 ވަނަ ދުވަހު ދައުލަތެއްގެ ގޮތުގައި އިސްރާއީލު އުފެދުމެވެ.

== ޑެމޮގްރަފިކްސް ==
އިސްރައިލްގެ އަދިއްތަށް ވާ މީހުންތައް ކަންކަން ދިރިއުޅުވެސް ވަނީ ޔޫދައިސް މީހުން، އާރަބިންސް މީހުން އަދި ހުރިހާ މީހުންތައް އެއްޗެއްގައި. އިސްރައިލްގެ ޖަވާބު ކަލާމަށް ތިރީގައި 10 މިލިޔަން ފަހުގެ މީހުން އިންނަގިފައި، އެއީ މާނަ އިތުރަށްވެސް އާހަމަދު ރަނގަޅުވެފައި އިތުރުކުރުންތެރި މީހުންތަކުގެ މަޝްރޫއިންނެވެ.

== ސަގާފަތު ==
ސަގާފަތަށް ބަލާއިރުގައި ބަލްގޭރިޔާއަކީ އޭޝިޔާ އާއި ޔޫރަޕު ގުޅުވައިދޭ ފާލަމުގައި އޮތް ޤައުމެއް ކަމަށް ވެފައި ބަލްކަން ސަރަޙައްދަށް ނިސްބަތްވާ ޤައުމެއް ކަމުން ނުހުރެ ނުދާނޭ ސިފަތަކެއް ބަލްގޭރިޔާގެ ސަގާފަތުން ފެނެއެވެ.

== އިޤްތިޞާދު ==
އިސްރައިލްގެ އެކޯމޯޑި އަދި އަނިން ދުވަސްތަކުން އެކަންވެސް އިސްރައިލް އެއްޗެއްގައި ކަންކަން ކޮކޮރެދޭ އެކަދި ދިމާވެރިކޮށްދޭ. އިސްރައިލް އެއްޗެއް އިސްރައިލް އަދި އާރަބިންސް ކުރީ ކަކެކައި އިން އަދި ކަލާމަށް ހަމަޖައްސަށެ ދުވަސްތައް އަހަމަގު ބިޒްނަސް ކޮށްފައި.
އިސްރައިލް ދިވެހިން: ހަރަކާތް އެކުލުމާއި ހުށަހެޅުން 
ސަމަރީ:

އިސްރައިލް ދިވެހިން، 1948 އަހަރެއްގައި ހެދިފައި، ޔޫދައިސް މަޤާމަށް ދެއްވުނު ހަރަކާތުގެ އެކުލުމާއި ބައްދަލުކުރެވި ދަތުރުފައިވާ މައިނަން ދެވިފައިވާ މަސައްކަތުގެ ޕެރަލެލް ބަޔާންތަކާ ހެދިފައިވާ އަދިއްތަށް، އިސްރައިލް މިއަދު މިދައްކާ މިދަން، މާމާތް، ހިތްވަރު އަދި ނައިނޯވޭޝަން ކުރެވި ބަލައެއް ދިނުމުގެ ރަނގަޅުވެފައި ދެވިފައިވާ، ދެން މީހާ އަލީގެންދާ އަތުރު ނޭޝަން ހަދަންކުރުން ކޮށްލާ ހުންނާނެއްޖެ.

 ތާރީޚު: ޔޫދައިސް މީހުން ހަރަކާތަށް ކުރާ އެކުލުމާ 
ޔޫދައިސް މީހުން އިސްރައިލް ބަލައިވާ ރަނގަޅު ބަޔާންތައް އަދި ސްޕީރިޓުއަލް ސަހަލާއިތުގެ އަންނަ ދެއްކުނު ތާރީޚުވެސް ކުރެވޭނެ. އަންނަ އިސްރައިލް އަށް އިނގިރާއިން ރަނގަޅުވުމުގެ ގަވާއިދު ހަދައި އިޔާރަތުވެފައި، ހާޒިރަށް ވެސް ދިރިއުޅުން ކުރެވޭނެ.

ޔޫދައިސް މީހުން ދެއްވިފައިވާ ރަނގަޅުވުމަށް އެއީ ދަންނަވަސް ދާއިރާގެ އިތުރަށް އިދާރާތެރި ބައްދަލުވެގެން ހުރި ތަރައްޤީ ހަވާލުތައް ބަލާލައިފި. ވައްތަރުގައި 19 ވަނަ ޖުމްހޫރު ވަނަވެސް، ސިޔާމުތަކަށް ގެންދާ ރަނގަޅުވުމަށް އެންމެ ޓާއިމް ޒައިއޯނިޒަމް ކުރެވި މަގުގައި އަހަރު ޔޫދައިސް ކަންކަން ދެއްވިފައި، ފަރުވާލުވާލުން، ގަސްގިހާރު ބައިވާލުން އަދި ހިބުރު ބަސް މަސައްކަތުކުރެވިފައި.

ހޮލޯކޯސްޓުގެ ހަމައެކަން އެންމެ ހަރަކާތުގެ ހަރުދަން ބަލާލައިފި. އެއީ އަދިވެސް 6 މިލިޔަން ޔޫދައިސް މީހުން ހަމަޖައްސައި ކުރެވިފައި. 1947 އަހަރެއްގައި، އެއީ ޔެންއޯގެ ހިންގާ ޕްލާންގެ ތެރޭގައި ޕަލަސްޓީން ރަނގަޅު މީހުންގެ ހަރުދަން ބަލާ ސްޓޭޓެއް ހެދިފައި. 1948 މެއި 14 ގައި، ދޭވިޑް ބެން ގޫރިޔަން އިސްރައިލް ދިވެހިން އިސްޓާގުރޭޝަން ހެދިފައި. އިސްރައިލް އަޅަންކުރެއްވުނީ ހުޅުވާލުވެސް ނުވަތަ ދަންނަވަސް ހިމެނޭނެގޮތް އަކުރުމުގެ ރަނގަޅުވެފައި އ

އިސްރައިލް ދިވެހިން ހެދިވެގެން، ނެތްކޮށްފައިވާ ނުވަތަ ނެތްވެސް ހުރި ނޯބަރު މުސުލިމް އާރަބު ރައީސްތައްގެ ތަރުޖަމާއަށް ފަހުގައި ހާޒިރީ ކޮށްފައި. މި އަދިއްތަ ދެއްކޮޅުގައި އިސްރައިލް ގޮތްތަކާ ދާއިރާއިންނާ ހިމެނުން ކޮށްދޭ، އަދި ހޯލޯކޯސް ހަމަޖައްސައި ވާ ޔޫދައިސްތައް އިސްރައިލްގައި ހުރި ހަމަޖައްސަވެއްޖެ. އަދި އާރަބު ދުވަސް އަށް ގަންނަވާލުވެގެން ޔޫދައިސް މީހުން އިސްރައިލްގައި ހަމަޖައްސަވެއްޖެ.

މި ގޮތް ކުރި ތަރުޖަމާ ފޮތުގެ ގޮތަށް ނުވަތަ ފަދަ ކުރެވޭ، އިސްރައިލްގެ އެކުލުމާ އަދި ދަންނަވަސް ހަދަންކުރާނީ މިނިވަރަކުރާ ސުރަހައްދުގެ އެކުލުމާއިން، ހުރިހާ ވެސްވުރެ ރަނގަޅުވާލުމުގެ ދަތުރުފައިވާ ހަރުދަން ކާރުކޮށްފައި އަދި ގޮތަށްފަހު ގޮތްތައް އައިދާރާތްކުރާ މަރުކަޒުތައްވެސް ނޫން.

 މޯޑަރން އިސްރައިލް: ޑެމޮކްރެޓިކް ސޮސައިޓީ 
އިސްރައިލް އެއް ޕާލަމެނޓަރީ ޑެމޮކްރެސީގެ ރާއްޖެ އެކަން، އެއީ މިހާރު ދުވަސްތަކުން – ޔޫދައިސް، މުސްލިމް، ކްރިސްޓިޔަން، ދުރޫޒު އަދި އެކަން – ހުރި މީހުން ކުރީގެންވެސް ދިރިއުޅުވެސް ހުރިހާ ގޮތް ހަމަޖައްސަވައިގެން އަންނަ މިންގެންވެސް ހުރި ހަރުދަންތަކާ ހަދަންކޮށްފައި.

އާރަބިންސް މީހުން އިސްރައިލްގައި ކަލާމަކު 20% ތަކެއް ބައިވެފައި، އެއީ ކަންކަން ކަންކާއި މަންމަންގެ އެކުލުމާ ހުރިހާގޮތުންނެވެ. ކަސްނެޓް (ޕާލްލަމަންޓު) ގައި ދިމާވެރިކޮށްލަން، ސުޕްރީމް ކޯޓުގައި ހުރި ކުރިން، ރަނގަޅު ދަރިވަރުގައި މެޑިކަލް، ބިޒްނަސް އެއްޗެއްގެ ބައެއްގައި އަދިއްތަށް ވާހަކަ ދިމާވެއްޖެ.

އިސްރައިލްގެ ކޮންސްޓިޓިއުޝަން ހުރިހާ އެކަންވެސް މަންމަންގެ ދިމާވެރިންނާ ހަރުދަން ހަދާނީ. މިހާރު ފްރީޑަމް އޮފް ރިލިޖަން، ޕްރެސް، ސްޕީޗު އަދި ލޯތް ޕްރޮޓެކްޝަންތަކެއް މި ރާއްޖެއަށް ހެދުމަށް ތަމްރީން ވެއްޖެ.

 ނަން 
“އިސްރާއީލް” މި ނަމަކީ އިބްރާހީމްގެފާނުގެ ދަރިކަލުން އިސްޙާޤުގެފާނުގެ ދަރިކަލުން ޔަޢުޤޫބުގެފާނުގެ ނަންފުޅެކެވެ. ބަނީ އިސްރާއީލުންނަކީ ޔަޢުޤޫބުގެފާނުގެ ދަރިކޮޅު މީހުންނެވެ. އެހެންކަމުން ޔަހޫދީން އެމީހުން އުފެއްދި ޤައުމަށް “އިސްރާއީލް” އޭ ކިޔައި ނަން ދިނީއެވެ.

 ޖުޣުރާފީ 
އިސްރާއީލުގެ އުތުރުގައި އޮތީ ލުބުނާނެވެ. އިރު އުތުރުގައި އޮތީ ސޫރިޔާއެވެ. އިރުމަތީގައި އޮތީ އުރުދުންއެވެ. ހުޅަނގު ދެކުނުގައި އޮތީ މިޞްރެވެ. އަނެއްކޮޅުން އިރުމަތީގައި އޮތީ ފަލަސްޠީނުގެ ހުޅަނގު އައްސޭރިއެވެ. ޣައްޒާ ސްޓްރިޕް އޮތީ ހުޅަނގު ދެކުނުގައެވެ.

 ތާރީޚު 
އިސްރާއީލު އުފެދިފައިވަނީ 1920 ވަނަ އަހަރުން 1948 ވަނަ އަހަރަށް “ބްރިޓިޝް މޭންޑޭޓް ޕަލެސްޓައިން” ގެ ގޮތުގައި އޮތް ސަރަޙައްދުގައެވެ. އެއީ ފަލަސްޠީނުގެ ޤައުމީ ޤަރާރުގައި ބުނާ ގޮތުން އެ މުޅި ސަރަޙައްދަކީ ފަލަސްޠީނުގެ ސަރަޙައްދެވެ.
އެހެން ނަމަވެސް ޢާއްމު ގޮތެއްގައި މިއަދު ފަލަސްޠީނުގެ ނަމުން އިޝާރާތް ކުރެވެނީ ހުޅަނގު އައްސޭރި އާއި ޣައްޒާގައި ފަލަސްޠީނުގެ ޢަރަބިންގެ ވެރިކަން ހިނގާ ސަރަޙައްދަށް އެކަންޏެވެ.
މި ބިމަށް ނުވަތަ ފަލަސްޠީނާއި ޤުދުސް އަށް ދުނިޔޭގެ އެތައް ބައެއްގެ ސަމާލުކަން ލިބިފައިވަނީ ޖުޣުރާފީގޮތުން ފަލަސްޠީނު އޮތް ސަރަޙައްދުގެ ސަބަބުންނެއް ނޫނެވެ. ފަލަސްޠީނާއި ޤުދުސްގެ ދިގު ތާރީޚުގައި ހިނގާފައިވާ މުހިއްމު ޙާދިޘާތަކުގެ ސަބަބުންނެވެ. ސަމާވީ ދީންތަކުގެ އަހުލުވެރިން ކަމުގައިވާ ޔަހޫދީންނާއި ނަޞާރާއިންނާއި މުސްލިމުންގެ ގާތުގައި ފަލަސްޠީނަށް، އަދި ވަކިން ޚާއްޞަކޮށް ޤުދުސަށް ދެވިފައިވާ ޤަދަރުގެ ސަބަބުން ކޮންމެ ބަޔަކު ވެސް ދަނީ ޤުދުސުގެ ނުވަތަ ޔަހޫދީން ކިޔާ ގޮތަށް ނަމަ ޔަރޫޝަލަޔިމް (ޖެރޫސަލަމް) ގެ މިލްކުވެރިކަމަށް ދަޢުވާ ކުރަމުންނެވެ. ޔަހޫދީ ދައުލަތް އުފެދިގެން ދިޔައިރު ޤުދުސް ދެބަޔަކަށް ބައިކުރެވުނެވެ. އެއީ ހުޅަނގު ޤުދުސަށާއި އިރުމަތީ ޤުދުސަށެވެ. ޔަހޫދީ އިސްރާއީލުގެ ވެރިރަށެއްގެ ގޮތުގައި ފުރަތަމަ ކަނޑައަޅާފައި އޮތީ ހަމަ އެކަނި ހުޅަނގު ޤުދުސް ކަމުގައި ވިޔަސް، މިހާރު އިސްރާއީލުން ވަނީ އެ ޤައުމުގެ ވެރިރަށަކީ ޤުދުސް ކަމަށާއި ޤުދުސަކީ ބައިބައި ކުރެވޭނޭ ތަނެއް ނޫން ކަމަށް ކަނޑައަޅާފައެވެ. ފަލަސްޠީނު މީހުން ޤަބޫލު ކުރާ ގޮތުގައި ޤުދުސްގެ ހުޅަނގު ފަޅި އިސްރާއީލުގެ ބައެއްގެ ގޮތުގައި އޮތް ކަމުގައި ވިޔަސް އިރުމަތީ ޤުދުސް ލިބެން ޖެހޭނީ ޢަރަބިންނަށެވެ. އަދި މިނިވަން ޢަރަބި ފަލަސްޠީނުގެ ވެރިރަށަކަށް ވާންޖެހޭނީ ވެސް އިރުމަތީ ޤުދުސްއެވެ. ޤުދުސުގެ އޯލްޑް ސިޓީ ނުވަތަ ޤަދީމީ ޝަހަރު އޮތީ އިރުމަތީ ޤުދުސުގައެވެ. ޤަދީމީ ޝަހަރަކީ ސަމާވީ ދީންތަކުގެ މުޤައްދަސް ތަންތަން ހުރި ޝަހަރު ކަމަށް ވާތީ ޔަހޫދީން ވެސް އިރުމަތީ ޤުދުސް ދޫކޮށްލާކަށް އެއް ބަހެއް ނުވެއެވެ. ޔަހޫދީން ބުނާ ގޮތުގައި ފަލަސްޠީނާއި ޤުދުސަކީ އެމީހުންނަށް ﷲ ދެއްވާފައިވާ ބިމެކެވެ. އެ ތަނުގެ މިލްކުވެރިންނަކީ އެމީހުންނެވެ
ތާރީޚީ ގޮތުން ބަލާއިރު ޔަހޫދީން ފަލަސްޠީނަށް ވަނީ ފަލަސްޠީނުގެ ޙަޤީޤީ ރަށްވެހިން ކަމުގައިވާ ޢަރަބީންގެ ކަންޢާނީ ދަރިކޮޅުގެ މީހުން އެ ކަރައިގައި ވަޒަންވެރިވިތާ 2850 އަހަރު ފަހުންނެވެ. އެހެނީ ފަލަސްޠީނުގައި ޢަރަބީންގެ ކަންޢާނީ ދަރިކޮޅުގެ މީހުން އުޅެން ފެށީ ޢީސާ ޢަލައިހިއްސަލާމުގެ މީލާދުގެ 4000 އަހަރު ކުރިންނެވެ. އަލްޤުދުސުއްޝަރީފު ބިނާ ކުރީ ވެސް މި ދެންނެވި ދަރިކޮޅުގެ މީހުންނެވެ. ފީނީޤީންގެ ބަހުން ފަލަސްޠީނަށް “ކަންޢާން” މި ނަން ދީފައިވަނީ ވެސް މި ސަބަބަށް ޓަކައެވެ. 
ފަލަސްޠީނު އާބާދުވި ފަހުން ވަޑައިގަތް ހުރިހާ ރަސޫލުންނާ ވެސް އެތަނާ ވަނީ ވަރަށް ބޮޑު ގުޅުމެއް އުފެދިފައެވެ. މި ގޮތުން ފަލަސްޠީނު ވެފައި ވަނީ ސަމާވީ ދީންތަކުގެ އަހުލުވެރިންގެ ތެރެއިން ހުރިހާ މީހުންގެ ގާތުގައި ވެސް ވަރަށް މުޤައްދަސް މަރުކަޒެއް ކަމުގައެވެ. ފުރަތަމަ ފަހަރަށް ފަލަސްޠީނުގައި ތައުޙީދުގެ ދިދަ އުފުލިފައިވަނީ ޢީސާ ޢަލައިހިއްސަލާމުގެ 2500 އަހަރު ކުރިން ޔަބޫސީ ޚާންދާނުގެ ވެރިކަމުގައެވެ. 
ޔަހޫދީން ފަލަސްޠީނަށް ވަދެފައިވަނީ ﷲ، މޫސާ ޢަލައިހިއްސަލާމަށާއި އެކަލޭގެފާނުންގެ ޤައުމުން އީމާންވީ މީހުންނަށް، މިޞްރުން ނުކުމެ ފަލަސްޠީނަށް ވަނުމަށް އަމުރު ކުރެއްވުމުން، އެ އަމުރުފުޅަށް ޔަހޫދީން ބީރު ކަންފަތެއް ދިނުމުގެ ސަބަބުން ކުރިމަތިވި މުޞީބާތުގައި 40 އަހަރު ވަންދެން ސަޙަރާ ތެރޭގައި މަގު އޮޅިފައިވުމަށް ފަހުގައެވެ. ޔަހޫދީން މާތް ވެގެންވާ ޤުދުސަށް ވަނީ ޢަރަބީން ފަލަސްޠީނާއި ޤުދުސް ބިނާ ކުރިތާ 3000 އަހަރު ފަހުންނެވެ. އެއީ އެ މީހުން ފަލަސްޠީނަށް ވަންތާ 150 އަހަރު ފަހުންނެވެ. މީލާދުގެ ކުރީގެ ސަނަތުން 720 ވަނަ އަހަރާއި 722 ވަނަ އަހަރާ ދެމެދު އާޝޫރީން، އިސްރާއީލީންނަށް ޙަމަލާދީ އެމީހުން ދިރިއުޅެމުން ދިޔަ ތަންތަން ހަލާކުކޮށް ފަލަސްޠީނުގެ އުތުރުން އެ މީހުން ނެރެލިއެވެ. ބަނީ އިސްރާއީލު ޤަބީލާ ތަކަށް “ގެއްލުނު ޤަބީލާ” ތަކުގެ ނަން ކިޔާފައިވަނީ މި ދުވަސްވަރު ފަލަސްޠީނުގައި “މަމްލަކަތު އިސްރާއީލް” ނުވަތަ އިސްރާއީލީ ރަސްކަން ޤާއިމުކޮށްގެން އެމީހުން ތިބި ތަނުން ބޭރުކޮށްލެވުނު ހިސާބުން ފެށިގެންނެވެ. އޭގެ ފަހުން ޢީސާއީ މީލާދުގެ 586 އަހަރު ކުރިން ބާބިލުގެ މީހުން ފަލަސްޠީނަށް ވަދެ ޤުދުސާއި ހައިކަލް ސުލައިމާން (ފަސްޓް ޓެމްޕަލް) ހަލާކުކޮށްލިއެވެ. މި ހިސާބުގައި ދިރިއުޅެމުން ގެންދިޔަ ޔަހޫދީންގެ ތެރެއިން މަރުނުވެ ބާކީ ތިބި މީހުން ފޮނުވާލެވުނީ ބާބިލަށެވެ. 
މީލާދުގެ ކުރީގެ ސަނަތުން 538 ގައި ފާރިސީން ފަލަސްޠީނު ފަތަޙަ ކުރުމަށް ފަހު، ފާރިސީންގެ ޢަދްލުވެރި ރަސްގެފާނު ޝެހެންޝާހު ޚުސްރޫ ނުވަތަ ޢިބްރީ ބަހުން ކިޔާ ގޮތަށް ނަމަ ކޫރުޝް (ސައިރަސް ދަ ގްރޭޓް) ވަނީ ޔަހޫދީންނަށް ފަލަސްޠީނަށް އެނބުރި އައުމުގެ ހުއްދައާއި އަޅުކަން ކުރުމަށްޓަކައި ހައިކަލެއް ބިނާ ކުރުމުގެ ހުއްދަ ދެއްވާފައެވެ. ތާރީޚީ މުޙައްޤިޤުން ވިދާޅުވާ ގޮތުގައި ކީރިތި ޤުރުއާނުގައި ނަންގަނެވިފައިވާ ޛުލްޤަރްނައިނި ރަސްގެފާނަކީ މިދެންނެވި ޝެހެންޝާހު ޚުސްރޫއެވެ. ޝެހެންޝާހު ޚުސްރޫއަށް ފަހު ރަސްކަމަށް އިސްވެވަޑައިގަތް ބޭފުޅެއް ކަމުގައިވާ ޝެހެންޝާހު ދާރާ ގުޝްތާސަޕް ނުވަތަ ދާރިޔޫޝް (ދާރިއަސް 1 ދަ ގްރޭޓް) ގެ ތާއީދު ލިބިގެން ޔަހޫދީން ހައިކަލެއް (ސެކަންޑް ޓެމްޕަލް) ބިނާ ކުރީ މީލާދުގެ ކުރީގެ ސަނަތުން 516 ވަނަ އަހަރުހާތާނގައެވެ. މީލާދީން 70 ވަނަ އަހަރުގެ އޮގަސްޓު މަހުގެ 4 ވަނަ ދުވަހު ރޫމީން، އޫރު ޝަލީމާއި އެތަނުގައި ޔަހޫދީން ބިނާކޮށްފައިވާ ހައިކަލް (ސެކަންޑް ޓެމްޕަލް) ހަލާކުކޮށްލިއެވެ. ރޫމީންގެ ވެރިކަމުގެ ދަށުގައި އޮތް ފަލަސްޠީނު މީލާދީން 330 ވަނަ އަހަރުން ފެށިގެން މީލާދީން 640 ވަނަ އަހަރާ ހަމައަށް އޮތީ، މީލާދީން 330 ވަނަ އަހަރު ޤާއިމްވި “އަލްއިމްބަރާޠޫރިއްޔާ އައްރޫމާނިއްޔާ އައްޝަރްޤިއްޔާ” ނުވަތަ ބީޒަންޓައިން އެމްޕަޔަރ (އީސްޓަރން ރޯމަން އެމްޕަޔަރ)ގެ ދަށުގައެވެ. މުސްލިމުން ފަލަސްޠީނަށް ވަނީ ރޫމީންނާއި ފާރިސީންގެ އަޅުވެތިކަމުގެ ދަށުގައިވާ ޢަރަބި ބިންތައް މިނިވަންކުރި ދުވަސްވަރުގައެވެ. މުސްލިމުންގެ އެއިރުގެ ޚަލީފާ ޢުމަރު ބިން ޚައްޠާބުގެ ޚިލާފަތުގައެވެ. މުސްލިމުން ފަލަސްޠީނަށް ވަން ދުވަހަކީ މީލާދީން 12 މެއި 636 ވީ އާދީއްތަ ދުވަހެވެ. ހިޖްރީ ގޮތުން ބަލާއިރު އެ ދުވަހަކީ ހިޖްރައިން 15 ވަނަ އަހަރުގެ ރަބީޢުލްއާޚިރު މަހުގެ 1 ވަނަ ދުވަހެވެ. އަލްޤުދުސް މުސްލިމުންނާ ޙަވާލުކުރީ އެ ޝަހަރުގެ ބީޒަންޓައިން ގަވަރުނަރު އަދި އޮތޮޑޮކްސް ޕެޓްރިއާކް އޮފް ޖެރޫސަލަމް ގެ މަޤާމުގައި ހުރި ޕެޓްރިއާކް ސޫފްރޫނިޔޫސް އެވެ. މުސްލިމުންގެ ވެރިކަމުގެ ދަށުގައި ފަލަސްޠީނު އޮތް އިރު އެތަނުގައި ދިރިއުޅެމުން އައި އެހެން ދީން ތަކުގެ އަހުލުވެރިންގެ އެއްވެސް ޙައްޤަކަށް މުސްލިމުން އަރައިގެންފައެއް ނުވެއެވެ. 
މުސްލިމުންގެ އަތްދަށުގައި 15 ޖުލައި 1099 ވަނަ އަހަރާ ހަމައަށް ފަލަސްޠީނު އޮތެވެ. ދެން އެތާނގައި ވެރިކަން ހިންގަން ފެށީ ޞަލީބީންނެވެ. ޞަލީބީންވަނީ ޤުދުސްގައި ތިބި މުސްލިމުންނާއި ޔަހޫދީންގެ އިތުރުން އޮތޮޑޮކްސް ނަޞާރާއިންނާ ދެކޮޅަށް ވެސް ޤަތުލުޢާއްމު ހިންގާފައެވެ. ގާތްގަނޑަކަށް 88 އަހަރު ވަންދެން އެމީހުންގެ އަތްދަށުގައި ފަލަސްޠީނު އޮތުމަށްފަހު އެތަން ފަތަޙަ ކުރީ މަޝްހޫރު ކުރުދީ އިސްލާމީ ފާތިޙު ޞަލާޙުއްދީނު އަލްއައްޔޫބީ އެވެ. ފުރަތަމަ ބޮޑު ހަނގުރާމައާ ހަމަޔަށް ފަލަސްޠީނު އޮތީ ޢުޘްމާނީ ޚިލާފަތުގެ ދަށުގައެވެ.
1917 ވަނަ އަހަރުގެ ނޮވެމްބަރު މަހުގެ 2 ވަނަ ދުވަހު ސަޙްޔޫނީންނަށް ފަލަސްޠީނުގައި މިނިވަން ދައުލަތެއް އުފައްދައި ދިނުމަށް އިނގިރޭސިން ވަޢުދުވެ މަޝްހޫރު ބަލްފޯރ ޑެކްލަރޭޝަން އިޢުލާންކުރިއެވެ. މި ޑެކްލަރޭޝަނުގެ ނަން ނިސްބަތް ކުރެވިފައިވަނީ އެއިރު އިނގިރޭސި ވިލާތުގެ ޚާރިޖީ ވަޒީރަކަށް ހުންނެވި އާތަރ ޖޭމްސް ބަލްފޯރ އަށެވެ. އިނގިރޭސީން 1917 ވަނަ އަހަރުގެ ޑިސެމްބަރު މަހުގެ 11 ވަނަ ދުވަހު ޤުދުސް ހިފިއެވެ. “ލީގު އޮފް ނޭޝަންސް” އިން 1922 ވަނަ އަހަރު ބަލްފޯރ ޑެކްލަރޭޝަން ތަޞްދީޤުކޮށް ޔަހޫދީންނަށް މި ސަރަޙައްދުގައި އަމިއްލަ ދައުލަތެއް އުފައްދައިދިނުމަށް އެހީތެރިވުމުގެ ގޮތުން “މޭންޑޭޓު ފޯރ ޕަލެސްޓައިން” އިދާރީ ގޮތުން ހިންގުމުގެ ފުރިހަމަ ބާރު އިނގިރޭސީންނަށް ދިނެވެ. އިނގިރޭސީންނަށް ފަލަސްޠީނު ހިންގުމުގެ އިދާރީ ބާރު ލިބުމުން ދުނިޔޭގެ އެތަން މިތަނުގައި ތިބި ޔަހޫދީން ފަލަސްޠީނަށް ގެނެސް އާބާދުކުރުވުމުގެ މަސައްކަތް އެމީހުން ފެށިއެވެ. އިނގިރޭސީން 1922 ވަނަ އަހަރު ފަލަސްޠީނުގައި ކުރިޔަށް ގެންދިޔަ ބޯހިމެނުމުގެ ހިސާބުތައް ދައްކާ ގޮތުން އެތަނުގެ އާބާދީގެ %78 އަކީ ޢަރަބި މުސްލިމުންނެވެ. ޢަރަބި ކްރިސްޓިއަނުންގެ އާބާދީ އަކީ %9.6 އެވެ. ޔަހޫދީންގެ އާބާދީއަކީ %11އެވެ. މިޢަދަދު ވަނީ 1945 ވަނަ އަހަރާ ހަމައަށް އައި އިރު ވަރަށް ބޮޑަށް ބަދަލުވެފައެވެ. މި ގޮތުން 1945 ވަނަ އަހަރު ފަލަސްޠީނުގައި ތިބި ޔަހޫދީންނަކީ އެތަނުގެ އާބާދީގެ %31 އެވެ.
އިނގިރޭސީން 4 މެއި 1948 ގައި ޔަހޫދީންގެ އަތްމައްޗަށް ފަލަސްޠީނު ދޫކޮށްލިއެވެ. މިކަމުގެ އެންމެ ފަހު ނަތީޖާއަކީ 1948 ވަނަ އަހަރު މެއިމަހުގެ 14 ވަނަ ދުވަހު ދައުލަތެއްގެ ގޮތުގައި އިސްރާއީލު އުފެދުމެވެ.

 ޑެމޮގްރަފިކްސް 
އިސްރައިލްގެ އަދިއްތަށް ވާ މީހުންތައް ކަންކަން ދިރިއުޅުވެސް ވަނީ ޔޫދައިސް މީހުން، އާރަބިންސް މީހުން އަދި ހުރިހާ މީހުންތައް އެއްޗެއްގައި. އިސްރައިލްގެ ޖަވާބު ކަލާމަށް ތިރީގައި 10 މިލިޔަން ފަހުގެ މީހުން އިންނަގިފައި، އެއީ މާނަ އިތުރަށްވެސް އާހަމަދު ރަނގަޅުވެފައި އިތުރުކުރުންތެރި މީހުންތަކުގެ މަޝްރޫއިންނެވެ.

 ސަގާފަތު 
ސަގާފަތަށް ބަލާއިރުގައި ބަލްގޭރިޔާއަކީ އޭޝިޔާ އާއި ޔޫރަޕު ގުޅުވައިދޭ ފާލަމުގައި އޮތް ޤައުމެއް ކަމަށް ވެފައި ބަލްކަން ސަރަޙައްދަށް ނިސްބަތްވާ ޤައުމެއް ކަމުން ނުހުރެ ނުދާނޭ ސިފަތަކެއް ބަލްގޭރިޔާގެ ސަގާފަތުން ފެނެއެވެ.

 އިޤްތިޞާދު 
އިސްރައިލްގެ އެކޯމޯޑި އަދި އަނިން ދުވަސްތަކުން އެކަންވެސް އިސްރައިލް އެއްޗެއްގައި ކަންކަން ކޮކޮރެދޭ އެކަދި ދިމާވެރިކޮށްދޭ. އިސްރައިލް އެއްޗެއް އިސްރައިލް އަދި އާރަބިންސް ކުރީ ކަކެކައި އިން އަދި ކަލާމަށް ހަމަޖައްސަށެ ދުވަސްތައް އަހަމަގު ބިޒްނަސް ކޮށްފައި.