ޒެމްބިއާ
{{Infobox Country
|native_name              = Republic of Zambia
|common_name              = Zambia
|image_flag               = Flag of Zambia.svg
|image_coat               =Coat_of_arms_of_Zambia.svg
|image_map                = LocationZambia.svg
|national_anthem          = ''[[Stand and Sing of Zambia, Proud and Free]]''
|national_motto           ="One Zambia, One Nation"
|official_languages       = [[English language|English]]
|regional_languages       = [[Nyanja]], [[Bemba language|Bemba]], [[Lunda language|Lunda]], [[Tonga language (Zambia)|Tonga]], [[Lozi language|Lozi]], [[Luvale language|Luvale]], [[Kaonde]].
|demonym                  = Zambian
|capital                  = [[Lusaka]]
|latd                     =15 |latm=25 |latNS=S |longd=28 |longm=17 |longEW=E
|government_type          = [[Republic]]
|leader_title1            = [[List of Presidents of Zambia|President]]
|leader_name1             = [[Edgar Lungu]]
|leader_title2            = [[List of Vice Presidents of Zambia|Vice President]]
|leader_name2             = [[Inonge Wina]]
|largest_city             = Lusaka
|area_km2                 = 752,618
|area_sq_mi               = 290,587 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]-->
|area_rank                = 39th
|area_footnote            = <ref name="area">{{cite web| url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf | title=Population by sex, rate of population increase, surface area and density| format=PDF| author=United Nations Statistics Division| accessdate=2007-11-09}}</ref>
|area_magnitude           = 1 E11
|percent_water            = 1
|population_estimate      = 12,935,000<ref name=unpop>{{cite paper | url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf | title=World Population Prospects, Table A.1| version=2008 revision  | format=.PDF | publisher=United Nations | author=Department of Economic and Social Affairs
Population Division | date=2009 | accessdate= 2009-03-12}}</ref>
|population_estimate_year = 2009
|population_estimate_rank = 71st
|population_census        = 9,885,591<ref name="censubibpibjnii">{{cite web| url=http://www.zamstats.gov.zm/media/chapter_3_population_comp._size_and_growth-_final.pdf| title=Population size, growth and composition| format=PDF| author=Central Statistical Office, Government of Zambia| accessdate=2007-11-09}}</ref>
|population_census_year   = 2000
|population_density_km2   = 17.2
|population_density_sq_mi = 44.5 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]-->
|population_density_rank  = 191st
|GDP_PPP_year             = 2008
|GDP_PPP                  = $17.409 billion<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=754&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=69&pr.y=11 |title=Zambia|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2009-10-01}}</ref>
|GDP_PPP_rank             = 
|GDP_PPP_per_capita       = $1,482<ref name=imf2/>
|GDP_PPP_per_capita_rank  =
|GDP_nominal              = $14.654 billion<ref name=imf2/>
|GDP_nominal_year         = 2008
|GDP_nominal_per_capita   = $1,247<ref name=imf2/>
|HDI_year                 = 2007
|HDI                      = {{increase}} 0.434
|HDI_rank                 = 165th
|HDI_category             = <span style="color:#e0584e;">low</span>
|Gini                     = 42.1
|Gini_year                = 2002–03
|Gini_category            = <span style="color:#fc0;">medium</span>
|sovereignty_type         = [[Independence]]
|sovereignty_note         = from the [[United Kingdom]]
|established_event1       = Date
|established_date1        = 24 October 1964
|currency                 = [[Zambian kwacha]]
|currency_code            = ZMK
|time_zone                = [[Central Africa Time|CAT]]
|utc_offset               = +2
|time_zone_DST            = ''not observed''
|utc_offset_DST           = +2
|drives_on                    = left
|cctld                    = [[.zm]]
|calling_code             = 260
}}

ޒެންބިޔާއަކީ އެފްރިކާގެ ދެކުނު ބިތުގައި އޮންނަ ބިންބަންދު ޤައުމެކެވެ.

== އަވަސް ކަޅިއަކުން ބަލައިލުމެއް ==
ޒެންބިޔާގެ ރަސްމީ ބަހަކީ އިނގިރޭސި ބަހެވެ. މީގެ އިތުރުން ނިޔަންޖާ އާއި ބެންބާ އާއި ލުންޑާ އާއި ތޮންގާ އާއި ލޯޒީ އާއި ލުވާލޭ އާއި ކައޮންޑޭ ބަސް އެކި ފެންވަރުގައި ބޭނުން ކުރެވެމުންދެއެވެ. އިނގިރޭސި ބަހުން މި ޤައުމުގެ މީހުންނަށް ކިޔަނީ ޒެންބިޔަންސްއެވެ.
ޤައުމުގެ އެންމެ ބޮޑު ޝަހަރަކީ ލުސާކާއެވެ. ޒެންބިޔާގެ ވެރި ރަށަކީ ވެސް މިއީއެވެ.
މި ޤައުމަކީ ޖުމްހޫރިއްޔާއެކެވެ. 
ޤައުމުގެ އާބާދީއަކީ 13 މިލިއަނެވެ. އެހެންކަމުން މިއީ ދުނިޔޭގައި 70 ވަނައަށް އެންމެ އާބާދީ ބޮޑު ޤައުމެވެ. 
ބިމުގެ ބޮޑުމިނަކީ 0.75 މިލިޔަން އަކަކިލޯމީޓަރެވެ. ދުއްވާއެއްޗެހި ދުއްވަނީ ވާތްފަރާތުންނެވެ. އިންޓަނެޓް ކޯޑަކީ zm. އެވެ. ކޯލިން ކޯޑަކީ +260 އެވެ. ފައިސާގެ ގޮތުން ބޭނުންކުރަނީ ޒެންބިޔަން ކްވާޗާއެވެ.

== ނަން ==
ޒެންބިޔާގެ ރަސްމީ ނަމަކީ ރިޕަބްލިކް އޮފް ޒެންބިޔާއެވެ. ޒެންބިޔާގެ ނަން ނިސްބަތް ވަނީ ޒެންބޭޒީ ބޭސިންއަށް ކަމަށް ބައެއް ލިޔުންތެރީން ލިޔުއްވާފައި ހުރެއެވެ.

== ޖުޣުރާފީ ==
ޒެންބިޔާގެ އުތުރުގައި އޮތީ ޑިމޮކްރެޓިކް ރިޕަބްލިކް އޮފް ކޮންގޯއެވެ. އިރުއުތުރުގައި އޮތީ ޓެންޒޭނިޔާއެވެ. އިރުމަތީގައި އޮތީ މަލާވީއެވެ. ދެކުނުގައި އޮތީ މުސިންބީ އާއި ޒިންބާބުވޭ އާއި ބޮޓްސްވާނާ އާއި ނެމީބިޔާއެވެ. ހުޅަނގުގައި އޮތީ އެންގޯލާއެވެ.
ޒެންބިޔާއަކީ މުޅި ދުނިޔެއަށް ބަލާއިރު 39 ވަނަ އަށް އެންމެ ބޮޑު ޤައުމެވެ. ޒެންބިޔާގެ ބޮޑުމިން އެމެރިކާގެ ޓެކްސަސްއާ އަޅާ ކިޔާ ކަމުގައިވާ ނަމަ ޓެކްސަސްއަށް ވުރެ ކުޑަ ތަންކޮޅެއް ބޮޑެވެ. 

== ތާރީޚު ==
މިހާރުގެ ޒެންބިޔާ ސަރަޙައްދުގައި އެންމެ ފުރަތަމަ ދިރިއުޅެން ފަށާފައިވަނީ ޝިކާރަކުރާ މީހުންނެވެ. 
މީލާދީން 300 ވަނަ އަހަރާ ހަމަޔަށް މި ސަރަޙައްދުގައި ވަޒަންވެރިވެގެން ތިބީ މި ދެންނެވި ޝިކާރަވެރީންނެވެ. މީލާދީން 12 ވަނަ ޤަރުނުގެ ތެރޭގައި ބަންޓޫ ދަރިކޮޅުގެ މީހުން ވަނީ މި ސަރަޙައްދަށް ވަދެފައެވެ. 
މި މީހުންގެ ތެރެއިން ޒެންބިޔާ ސަރަޙައްދުގައި އެންމެ ފުރަތަމަ ވަޒަންވެރިވި ބަޔަކީ ތޮންގާއިންނެވެ. އެންކޯޔާ މީހުން ޒެންބިޔާއަށް އައިސްފައިވަނީ ވެސް ގާތްގަނޑަކަށް މި ދުވަސްވަރުއެވެ.
އެންމެ ފުރަތަމަ ފަހަރަށް ޔޫރަޕުގެ މީހުން މި ސަރަޙައްދަށް ވަދެފައިވަނީ 18 ވަނަ ޤަރުނުގެ ތެރޭގައެވެ. އޭގެ ފަހުން ގިނަ ބަޔަކު އައިސްފައިވަނީ 19 ވަނަ ޤަރުނުގެ ތެރޭގައެވެ. 
މީގެ ތެރެއިން އެންމެ ފާހަގަކޮށްލެވޭ އެކަކީ ޑޭވިޑް ލިވިންގސްޓޯނެވެ. ޑޭވިޑް ލިވިންގސްޓޯނަކީ ތިން “ސީ” ގެ ބޭނުންކޮށްގެން އަޅުންގެ ވިޔަފާރި ހުއްޓުވުމުގެ ނަޒަރިއްޔާއެއް ގެންގުޅުއްވި ބޭފުޅެކެވެ. 
އޭނާގެ ތިން ސީ އަކީ؛ “ކްރިސްޓިއަނިޓީ، ކޮމާސް، ސިވިލައިޒޭޝަން” މި ތިން މައިގަނޑެވެ. ޑޭވިޑް ލިވިންގސްޓޯނަކީ މުޅި އެފްރިކާ ބައްރަށް ވެސް ކްރިސްޓިޔަން ދީން ފެތުރުއްވުމަށް މަސައްކަތް ކުރެއްވި ބޭފުޅެކެވެ. މި ގޮތުން ގަދަކަމުން ވެސް މީހުންގެ ދީން ބަދަލު ކުރުވާފައިވާ ކަން ފާހަގަކުރެވެެއެވެ.
ލިވިންގސްޓޯން ވަނީ ޒަންބޭޒީ ކޯރާ ގުޅިފައިވާ ވޯޓަރ ފޯލްއަކަށް ވިކްޓޯރިޔާ ފޯލްސްއޭ ކިޔާފައި ނަން ވެސް ދެއްވާފައެވެ. މިއީ ދުނިޔޭގެ އެހެން ތަންތަނުގައި ހުންނަ ތަކެއްޗަށް ވެސް ވިލާތުގެ މީހުން ދަޢުވާކޮށް އަމިއްލަ ކުރަމުން ދިޔަކަން ދައްކައިދޭ ސާބިތު ހެތްކެކެވެ.
ޒެންބިޔާއަށް އިނގިރޭސީންގެ ކިބައިން މިނިވަންކަން ލިބިފައިވަނީ 1964 ވަނަ އަހަރުގެ އޮކްޓޯބަރު މަހުގެ 24 ވަނަ ދުވަހުއެވެ.

== ޑެމޮގްރަފިކްސް ==
ޒެންބިޔާއަކީ ސަބް ސަހާރަން އެފްރިކާއަށް ނިސްބަތްވާ ޤައުމުތަކުގެ ތެރެއިން އެންމެ ބޮޑަށް އާބަންވެފައިވާ ޤައުމުތަކުގެ ތެރެއިން އެއް ޤައުމެވެ. އެހެން ނަމަވެސް ވަޒީފާގައި ނޫޅޭ މީހުންނާއި ވަޒީފާ ނެތުން ވަނީ ޒެންބިޔާގައި ވަރަށް ބޮޑު މައްސަލައަކަށް ވެފައެވެ. ޒެންބިޔާއަށް ބަލާއިރުގައި އެ ޤައުމުގެ ރަށްފުށުގެ ސަރަޙައްދުތަކުގައި ދިރިއުޅެމުން ދަނީ ދަނޑުވެރިކަން ކުރާ މީހުންނެވެ. 

== ސަގާފަތު ==
ރަސްމީ ސިފައެއްގައި ބަލާއިރު ޒެންބިޔާއަކީ ކްރިސްޓިޔަން ޤައުމެކެވެ. އެހެން ނަމަވެސް އެހެން ދީން ތަކަށް ތަބަޢަވާ މީހުން ވެސް މަދެއް ނޫނެވެ. ޒެންބިޔާގެ އާބާދީގެ 5% މީހުންނަކީ މުސްލިމުންނެވެ.

== އިޤްތިޞާދު ==
ޒެންބިޔާގެ އާބާދީގެ 68% މީހުން ދިރިއުޅެމުން ދަނީ ފަޤީރުކަމުގެ ލައިނަށް ވުރެ ދަށުގައެވެ. އެ ޤައުމުގެ ޖީ.ޑީ.ޕީ ޕަރކެޕިޓާ އަކީ 1482 ޑޮލަރެވެ.
ޒެންބިޔާއަކީ އެފްރިކާގެ ދެކުނު ބިތުގައި އޮންނަ ބިންބަންދު ޤައުމެކެވެ.

 އަވަސް ކަޅިއަކުން ބަލައިލުމެއް 
ޒެންބިޔާގެ ރަސްމީ ބަހަކީ އިނގިރޭސި ބަހެވެ. މީގެ އިތުރުން ނިޔަންޖާ އާއި ބެންބާ އާއި ލުންޑާ އާއި ތޮންގާ އާއި ލޯޒީ އާއި ލުވާލޭ އާއި ކައޮންޑޭ ބަސް އެކި ފެންވަރުގައި ބޭނުން ކުރެވެމުންދެއެވެ. އިނގިރޭސި ބަހުން މި ޤައުމުގެ މީހުންނަށް ކިޔަނީ ޒެންބިޔަންސްއެވެ.
ޤައުމުގެ އެންމެ ބޮޑު ޝަހަރަކީ ލުސާކާއެވެ. ޒެންބިޔާގެ ވެރި ރަށަކީ ވެސް މިއީއެވެ.
މި ޤައުމަކީ ޖުމްހޫރިއްޔާއެކެވެ. 
ޤައުމުގެ އާބާދީއަކީ 13 މިލިއަނެވެ. އެހެންކަމުން މިއީ ދުނިޔޭގައި 70 ވަނައަށް އެންމެ އާބާދީ ބޮޑު ޤައުމެވެ. 
ބިމުގެ ބޮޑުމިނަކީ 0.75 މިލިޔަން އަކަކިލޯމީޓަރެވެ. ދުއްވާއެއްޗެހި ދުއްވަނީ ވާތްފަރާތުންނެވެ. އިންޓަނެޓް ކޯޑަކީ zm. އެވެ. ކޯލިން ކޯޑަކީ +260 އެވެ. ފައިސާގެ ގޮތުން ބޭނުންކުރަނީ ޒެންބިޔަން ކްވާޗާއެވެ.

 ނަން 
ޒެންބިޔާގެ ރަސްމީ ނަމަކީ ރިޕަބްލިކް އޮފް ޒެންބިޔާއެވެ. ޒެންބިޔާގެ ނަން ނިސްބަތް ވަނީ ޒެންބޭޒީ ބޭސިންއަށް ކަމަށް ބައެއް ލިޔުންތެރީން ލިޔުއްވާފައި ހުރެއެވެ.

 ޖުޣުރާފީ 
ޒެންބިޔާގެ އުތުރުގައި އޮތީ ޑިމޮކްރެޓިކް ރިޕަބްލިކް އޮފް ކޮންގޯއެވެ. އިރުއުތުރުގައި އޮތީ ޓެންޒޭނިޔާއެވެ. އިރުމަތީގައި އޮތީ މަލާވީއެވެ. ދެކުނުގައި އޮތީ މުސިންބީ އާއި ޒިންބާބުވޭ އާއި ބޮޓްސްވާނާ އާއި ނެމީބިޔާއެވެ. ހުޅަނގުގައި އޮތީ އެންގޯލާއެވެ.
ޒެންބިޔާއަކީ މުޅި ދުނިޔެއަށް ބަލާއިރު 39 ވަނަ އަށް އެންމެ ބޮޑު ޤައުމެވެ. ޒެންބިޔާގެ ބޮޑުމިން އެމެރިކާގެ ޓެކްސަސްއާ އަޅާ ކިޔާ ކަމުގައިވާ ނަމަ ޓެކްސަސްއަށް ވުރެ ކުޑަ ތަންކޮޅެއް ބޮޑެވެ. 

 ތާރީޚު 
މިހާރުގެ ޒެންބިޔާ ސަރަޙައްދުގައި އެންމެ ފުރަތަމަ ދިރިއުޅެން ފަށާފައިވަނީ ޝިކާރަކުރާ މީހުންނެވެ. 
މީލާދީން 300 ވަނަ އަހަރާ ހަމަޔަށް މި ސަރަޙައްދުގައި ވަޒަންވެރިވެގެން ތިބީ މި ދެންނެވި ޝިކާރަވެރީންނެވެ. މީލާދީން 12 ވަނަ ޤަރުނުގެ ތެރޭގައި ބަންޓޫ ދަރިކޮޅުގެ މީހުން ވަނީ މި ސަރަޙައްދަށް ވަދެފައެވެ. 
މި މީހުންގެ ތެރެއިން ޒެންބިޔާ ސަރަޙައްދުގައި އެންމެ ފުރަތަމަ ވަޒަންވެރިވި ބަޔަކީ ތޮންގާއިންނެވެ. އެންކޯޔާ މީހުން ޒެންބިޔާއަށް އައިސްފައިވަނީ ވެސް ގާތްގަނޑަކަށް މި ދުވަސްވަރުއެވެ.
އެންމެ ފުރަތަމަ ފަހަރަށް ޔޫރަޕުގެ މީހުން މި ސަރަޙައްދަށް ވަދެފައިވަނީ 18 ވަނަ ޤަރުނުގެ ތެރޭގައެވެ. އޭގެ ފަހުން ގިނަ ބަޔަކު އައިސްފައިވަނީ 19 ވަނަ ޤަރުނުގެ ތެރޭގައެވެ. 
މީގެ ތެރެއިން އެންމެ ފާހަގަކޮށްލެވޭ އެކަކީ ޑޭވިޑް ލިވިންގސްޓޯނެވެ. ޑޭވިޑް ލިވިންގސްޓޯނަކީ ތިން “ސީ” ގެ ބޭނުންކޮށްގެން އަޅުންގެ ވިޔަފާރި ހުއްޓުވުމުގެ ނަޒަރިއްޔާއެއް ގެންގުޅުއްވި ބޭފުޅެކެވެ. 
އޭނާގެ ތިން ސީ އަކީ؛ “ކްރިސްޓިއަނިޓީ، ކޮމާސް، ސިވިލައިޒޭޝަން” މި ތިން މައިގަނޑެވެ. ޑޭވިޑް ލިވިންގސްޓޯނަކީ މުޅި އެފްރިކާ ބައްރަށް ވެސް ކްރިސްޓިޔަން ދީން ފެތުރުއްވުމަށް މަސައްކަތް ކުރެއްވި ބޭފުޅެކެވެ. މި ގޮތުން ގަދަކަމުން ވެސް މީހުންގެ ދީން ބަދަލު ކުރުވާފައިވާ ކަން ފާހަގަކުރެވެެއެވެ.
ލިވިންގސްޓޯން ވަނީ ޒަންބޭޒީ ކޯރާ ގުޅިފައިވާ ވޯޓަރ ފޯލްއަކަށް ވިކްޓޯރިޔާ ފޯލްސްއޭ ކިޔާފައި ނަން ވެސް ދެއްވާފައެވެ. މިއީ ދުނިޔޭގެ އެހެން ތަންތަނުގައި ހުންނަ ތަކެއްޗަށް ވެސް ވިލާތުގެ މީހުން ދަޢުވާކޮށް އަމިއްލަ ކުރަމުން ދިޔަކަން ދައްކައިދޭ ސާބިތު ހެތްކެކެވެ.
ޒެންބިޔާއަށް އިނގިރޭސީންގެ ކިބައިން މިނިވަންކަން ލިބިފައިވަނީ 1964 ވަނަ އަހަރުގެ އޮކްޓޯބަރު މަހުގެ 24 ވަނަ ދުވަހުއެވެ.

 ޑެމޮގްރަފިކްސް 
ޒެންބިޔާއަކީ ސަބް ސަހާރަން އެފްރިކާއަށް ނިސްބަތްވާ ޤައުމުތަކުގެ ތެރެއިން އެންމެ ބޮޑަށް އާބަންވެފައިވާ ޤައުމުތަކުގެ ތެރެއިން އެއް ޤައުމެވެ. އެހެން ނަމަވެސް ވަޒީފާގައި ނޫޅޭ މީހުންނާއި ވަޒީފާ ނެތުން ވަނީ ޒެންބިޔާގައި ވަރަށް ބޮޑު މައްސަލައަކަށް ވެފައެވެ. ޒެންބިޔާއަށް ބަލާއިރުގައި އެ ޤައުމުގެ ރަށްފުށުގެ ސަރަޙައްދުތަކުގައި ދިރިއުޅެމުން ދަނީ ދަނޑުވެރިކަން ކުރާ މީހުންނެވެ. 

 ސަގާފަތު 
ރަސްމީ ސިފައެއްގައި ބަލާއިރު ޒެންބިޔާއަކީ ކްރިސްޓިޔަން ޤައުމެކެވެ. އެހެން ނަމަވެސް އެހެން ދީން ތަކަށް ތަބަޢަވާ މީހުން ވެސް މަދެއް ނޫނެވެ. ޒެންބިޔާގެ އާބާދީގެ 5% މީހުންނަކީ މުސްލިމުންނެވެ.

 އިޤްތިޞާދު 
ޒެންބިޔާގެ އާބާދީގެ 68% މީހުން ދިރިއުޅެމުން ދަނީ ފަޤީރުކަމުގެ ލައިނަށް ވުރެ ދަށުގައެވެ. އެ ޤައުމުގެ ޖީ.ޑީ.ޕީ ޕަރކެޕިޓާ އަކީ 1482 ޑޮލަރެވެ.