މަންމޯހަން ސިންގ
{{faruma}}
{{Infobox officeholder
| name                = މަންމޯހަން ސިންގ
| image               = Official Portrait of the Prime Minister Dr. Manmohan Singh.jpg
| caption             = ރަސްމީ ތަސްވީރު، 2004
| office              = 13ވަނަ [[އިންޑިޔާގެ ބޮޑުވަޒީރު|އިންޑިއާގެ ބޮޑުވަޒީރު]]
| president           = {{ubl|[[އޭ. ޕީ. ޖޭ. ޢަބްދުލްކަލާމް]]|[[ޕްރަތިބާހ ޕާޓިލް]]|[[ޕްރަނާބް މުކަރްޖީ]]}}
| term_start          = 22 މޭއި 2004
| term_end            = 26 މޭއި 2014
| predecessor         = [[އަތަލް ބިހާރީ ވަޖަޕާއީ]]
| successor           = [[ނަރެންދުރަ މޯދީ]]
| birth_date          = {{birth date|1932|09|26|df=y}}
| birth_place         = {{ubl|[[:en:Gah, Pakistan|ގަހް]]، [[:en:Punjab Province (British India)|ޕުންޖާބު]]، [[:en:British India|ބްރިޓިޝް އިންޑިއާ]]|(މިހާރު ޕުންޖާބު، ޕާކިސްތާން)}}
| death_date          = {{death date and age|2024|12|26|1932|09|26}}
| death_place         = [[ނިއުދިއްލީ]]، އިންޑިއާ
| party               = އިންޑިއަން ނޭޝަނަލް ކޮންގްރެސް
| nationality         = 
| spouse              = ގުރުޝަރަން ކައުރ (ކ. 1958)
| children            = 3
| profession          = {{hlist|އިކޮނޮމިސްޓް}}
| awards              = 
| signature           =
}}


'''މަންމޯހަން ސިންގ''' (26 ސެޕްޓެމްބަރ 1932 – 26 ޑިސެމްބަރ 2024) އަކީ އިންޑިއާގެ ސިޔާސީ މީހެއް، އިޤްތިޞާދީ މާހިރެއް، ތަޢުލީމީ މީހެއް އަދި ސަރުކާރުގެ އިސް މުވައްޒަފެކެވެ. އޭނާ 2004 އިން 2014 އަށް އިންޑިއާގެ 13 ވަނަ ބޮޑުވަޒީރުގެ މަޤާމު ފުރުއްވިއެވެ. ޖަވާހަރުލާލް ނެހްރޫ، އިންދިރާ ގާންދީ އަދި ނަރެންދްރަ މޯދީގެ ފަހުން އެންމެ ދިގު މުއްދަތަކަށް ބޮޑުވަޒީރުކަން ކުރެއްވި ހަތަރުވަނަ މީހާއަކީ އޭނާއެވެ. އިންޑިއަން ނެޝަނަލް ކޮންގްރެސްގެ މެންބަރެއް ކަމުގައިވާ ސިންގ އަކީ އިންޑިއާގެ ފުރަތަމަ ސިކް ބޮޑުވަޒީރެވެ. އަދި ނެހްރޫގެ ފަހުން ފުރިހަމަ ފަސް އަހަރުގެ ދައުރެއް ނިންމުމަށްފަހު އަލުން އިންތިޚާބުވި ފުރަތަމަ ބޮޑުވަޒީރުވެސް މެއެވެ.

މިހާރު ޕާކިސްތާނުގައި ހިމެނޭ ގާ ގައި އުފަންވި ސިންގް، 1947 ގައި އިންޑިޔާ ބައިބައިވުމާއެކު އޭނާގެ އާއިލާ އިންޑިޔާއަށް ހިޖުރަކުރިއެވެ. އޮކްސްފޯޑް ޔުނިވަރސިޓީން އިޤްތިޞާދީ ދާއިރާއިން ޑޮކްޓަރޭޓް ހާސިލުކުރުމަށްފަހު، ސިންގް 1966 އިން 1969 އަށް އދ. ގައި މަސައްކަތްކުރިއެވެ. އޭގެފަހުން ލަލިތް ނަރާޔަން މިޝްރާ އޭނާ ވިޔަފާރިއާއި ޞިނާޢަތުގެ މިނިސްޓްރީގެ ލަފާދޭ ފަރާތެއްގެ ގޮތުގައި ހަމަޖެއްސުމާއެކު އޭނާގެ ސަރުކާރުގެ ވަޒީފާގެ ދާއިރާ ފެށުނެވެ. 1970 އަދި 1980 ގެ އަހަރުތަކުގައި، ސިންގް އިންޑިޔާ ސަރުކާރުގެ އެކި މުހިންމު މަޤާމުތައް ފުރުއްވިއެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި ޗީފް އިކޮނޮމިކް އެޑްވައިޒަރ (1972-1976)، ރިޒަރވް ބޭންކުގެ ގަވަރނަރު (1982-1985) އަދި ޕްލޭނިންގ ކޮމިޝަންގެ އިސްވެރިޔާ (1985-1987) ހިމެނެއެވެ.

1991 ގައި އިންޑިޔާ ބޮޑު އިޤްތިޞާދީ ހީނަރުކަމަކާ ކުރިމަތިލަމުންދިޔައިރު، އަލަށް އިންތިޚާބުވި ބޮޑުވަޒީރު ޕީ.ވީ. ނަރަސިމްހަ ރާއޯ، ސިޔާސީ ގޮތުން ވަކި ފަރާތަކަށް ނުޖެހޭ ސިންގް އޭނާގެ ކެބިނެޓަށް މާލީ ވަޒީރުގެ ގޮތުގައި ވެއްދިއެވެ. އޭގެ ފަހުގެ އަހަރުތަކުގައި، ވަރުގަދަ އިދިކޮޅު ބަސްތަކާ ކުރިމަތިލާންޖެހުނު ނަމަވެސް، އޭނާ އިންޑިޔާގެ އިޤްތިޞާދު ލިބަރަލައިޒްކުރުމަށް ގިނަ އޮނިގަނޑުގެ އިޞްލާޙުތަކެއް ގެނައެވެ. މި ފިޔަވަޅުތަކުން ކުރިމަތިވެފައިވާ ހީނަރުކަން ހުއްޓުވުމަށް ކާމިޔާބުވެ، އިޞްލާޙަށް ލޯބިކުރާ އިޤްތިޞާދީ މާހިރެއްގެ ގޮތުގައި ސިންގްގެ ނަން ދުނިޔޭގެ ފެންވަރުގައި މަޝްހޫރުވި ނަމަވެސް، ވެރިކަމުގައި ހުރި ކޮންގްރެސް ޕާޓީއަށް 1996 ގެ އާންމު އިންތިޚާބުގައި ރަނގަޅު ނަތީޖާއެއް ނުލިބުނެވެ. އޭގެފަހުން، 1998 އިން 2004 އަށް އަޓަލް ބިހާރީ ވަޖްޕާއީގެ ވެރިކަމުގައި ސިންގް ހުންނެވީ ރާޖްޔަ ސަބާ (އިންޑިޔާ ޕާލިމެންޓުގެ މަތީ މަޖިލިސް) ގެ އިދިކޮޅު ފަރާތުގެ ލީޑަރުގެ ގޮތުގައެވެ.

2004 ގައި، ކޮންގްރެސްގެ ލީޑަރުޝިޕްގެ ދަށުން އުފެދުނު ޔުނައިޓެޑް ޕްރޮގްރެސިވް އެލަޔަންސް ވެރިކަމަށް އައުމާއެކު، އެ އިއްތިހާދުގެ ޗެއަރޕާސަން ސޯނިޔާ ގާންދީ އެއްވެސް ފަރާތަކުން އުންމީދު ނުކުރާ ގޮތަކަށް ބޮޑުވަޒީރުކަން ސިންގްއާ ހަވާލުކުރިއެވެ. އޭނާގެ ފުރަތަމަ ވަޒީރުކަމުގައި އެތައް މުހިންމު ޤާނޫނުތަކަކާއި މަޝްރޫޢުތަކެއް ތަންފީޒުކުރެވުނެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި ޤައުމީ ރަށްފުށު ޞިއްޙީ މިޝަން، ޔުނީކް އައިޑެންޓިފިކޭޝަން އޮތޯރިޓީ، ރަށްފުށު ވަޒީފާގެ ގެރެންޓީ ސްކީމް އަދި މަޢުލޫމާތު ލިބިގަތުމުގެ ޙައްޤުގެ ޤާނޫނު ހިމެނެއެވެ. 2008 ގައި، އެމެރިކާ އެކު ވެވުނު ތާރީޚީ މަދަނީ ނިއުކްލިއަރ އެއްބަސްވުމަކަށް އިދިކޮޅު ފަރާތްތަކުން ދެކޮޅުހެދުމުގެ ސަބަބުން، ލެފްޓް ފްރަންޓް ޕާޓީތަކުން އެމީހުންގެ ތާއީދު އަނބުރާ ގެންދިއުމާ ގުޅިގެން ސިންގްގެ ސަރުކާރު ވެއްޓޭ ހިސާބަށް ދިޔައެވެ. 2009 ގައި، އޭނާ ބްރިކްސް އުފެއްދުމުގައި ބައިވެރިވިއެވެ. އޭނާގެ ދައުރުގައި އިންޑިއާގެ އިޤްތިޞާދު އަވަސް ދުވެލީގައި ކުރިއަރައިގެން ދިޔައެވެ.

2009 ގެ އާންމު އިންތިޚާބުގައި ޔޫ.ޕީ.އޭ އަށް އިތުރު ބާރަކާއެކު އަނބުރާ އައުމާއެކު، ސިންގް ވަޒީރުލްއަޢުޒަމްކަމުގެ މަޤާމުގައި ދެމިހުންނެވިއެވެ. އޭނާގެ ދައުރު ނިމުމަށްފަހު، 2014 ގެ އިންޑިއާގެ އާންމު އިންތިޚާބުގައި ވަޒީރުލްއަޢުޒަމްކަމުގެ މަޤާމަށް ކުރިމަތިލުމުން ތަނާޒުލުވިއެވެ. ސިންގް އަކީ ލޯކް ސަބާގެ މެންބަރެއް ކަމުގައި ދުވަހަކުވެސް ނުވިނަމަވެސް، 1991 އިން 2019 އަށް އާސާމް ސްޓޭޓް ތަމްސީލުކުރައްވާ އަދި 2019 އިން 2024 އަށް ރާޖަސްތާން ތަމްސީލުކުރައްވާ ރާޖްޔަ ސަބާގެ މެންބަރެއްގެ ގޮތުގައި ޚިދުމަތްކުރެއްވިއެވެ.

== ދިރިއުޅުމުގެ ކުރީކޮޅު ==
މަންމޯހަން ސިންގ އުފަންވީ ގުރްމުޚް ސިންގ ކޯލީ އާއި އަމްރިތް ކައުރަށް 26 ސެޕްޓެމްބަރ 1932 ގައި، ގާ، ޕަންޖާބް، ބްރިޓިޝް އިންޑިއާ (މިހާރުގެ ޕަންޖާބް، ޕާކިސްތާން) ގައި، ޕަންޖާބީ ސިޚް ވިޔަފާރިވެރިންގެ ޚަތްރީ އަސްލަކަށް ނިސްބަތްވާ ޢާއިލާއަކަށެވެ.<ref name="Caravan_2011">{{cite magazine |last1=Jose |first1=Vinod K. |date=1 October 2011 |title=Manmohan Singh at the centre of the storm |url=https://caravanmagazine.in/reportage/falling-man |magazine=[[The Caravan]] |access-date=26 December 2024}}</ref><ref name="dr mms">{{cite web|title=Detailed Profile: Dr. Manmohan Singh |url=http://india.gov.in/govt/rajyasabhampbiodata.php?mpcode=2 |access-date=18 December 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111207031001/http://india.gov.in/govt/rajyasabhampbiodata.php?mpcode=2 |archive-date=7 December 2011}}</ref> އޭނާގެ މަންމަ ނިޔާވީ އޭނާ ވަރަށް ޅަފުރައިގައެވެ.<ref name=":1" /><ref name=":0">{{Cite news |title=PM Manmohan Singh celebrates 77th birthday on board Aircraft |url=https://economictimes.indiatimes.com/pm-manmohan-singh-celebrates-77th-birthday-on-board-aircraft/articleshow/5060201.cms |work=The Economic Times |issn=0013-0389 |date=26 September 2009 |access-date=7 June 2024 |archive-date=7 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240607064015/https://economictimes.indiatimes.com/pm-manmohan-singh-celebrates-77th-birthday-on-board-aircraft/articleshow/5060201.cms |url-status=live }}</ref> އޭނާގެ ބައްޕަގެ މަންމަ ޖަމްނާ ދޭވީ އޭނާ ބޮޑުކުރިއެވެ، އަދި އޭނާ އެ މީހާއާ ވަރަށް ގާތް ގުޅުމެއް އޮތެވެ. އޭނާގެ ފުރަތަމަ ތަޢުލީމު ހާސިލުކުރީ އުރުދޫ މީޑިއަމްގައި 10 އަހަރު ވަންދެނެވެ. އޭގެ ފަހުން އޭނާ ޕެޝަވާރުގެ މަތީ ޕްރައިމަރީ ސްކޫލެއްގައި ވަނީ ރަޖިސްޓްރީ ކުރެވިފައެވެ. އަހަރުތަކެއް ފަހުން ބޮޑުވަޒީރުކަން ކުރިއިރުވެސް، ސިންގ އޭނާގެ ހިންދީ ތަޤްރީރުތައް ލިޔަމުން ގެންދިޔައީ އުރުދޫ އަކުރުންނެވެ.<ref name="Caravan_2011"/><ref>{{cite news |last1=Chowdhury |first1=Neerja |date=26 December 2024 |title=Manmohan Singh: The 'accidental PM' who proved, time and again, that he was no accident |url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/manmohan-singh-accidental-pm-proved-9745984/ |work=The Indian Express |access-date=26 December 2024 |archive-date=26 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226172027/https://indianexpress.com/article/political-pulse/manmohan-singh-accidental-pm-proved-9745984/ |url-status=live }}</ref> ނަމަވެސް ބައެއް ފަހަރު އޭނާ ބޭނުންކުރަމުން ދިޔައީ ގުރުމުޚީ، އެއީ އޭނާގެ މާދަރީ ބަސްކަމުގައިވާ ޕަންޖާބީ ލިޔުމަށް ބޭނުންކުރާ އަކުރެކެވެ.<ref>{{cite news |last1=Rawat |first1=Sudeep Singh |date=26 September 2024 |title=Happy Birthday Dr Manmohan Singh; PM Modi, Rahul Gandhi extend best wishes |url=https://www.business-standard.com/india-news/happy-birthday-dr-manmohan-singh-pm-modi-rahul-gandhi-extend-best-wishes-124092600271_1.html |work=Business Standard |access-date=26 December 2024 |archive-date=27 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227065802/https://www.business-standard.com/india-news/happy-birthday-dr-manmohan-singh-pm-modi-rahul-gandhi-extend-best-wishes-124092600271_1.html |url-status=live }}</ref>

އިންޑިއާ ބައިބައިވުމަށްފަހު، އޭނާގެ އާއިލާ ހިޖުރަކުރީ އިންޑިއާގެ ހަލްދްވާނީއަށެވެ. 1948 ގައި އެމީހުން އަމްރިތްސަރަށް ބަދަލުވިއެވެ.<ref name=":1" /><ref>{{Cite news |title=Manmohan Singh Visits Alma Mater In Amritsar, Remembers College Days |url=https://www.ndtv.com/india-news/70-years-after-graduation-manmohan-singh-remembers-college-days-1828252 |work=NDTV |agency=PTI |date=25 March 2018 |access-date=7 June 2024 |archive-date=7 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240607065750/https://www.ndtv.com/india-news/70-years-after-graduation-manmohan-singh-remembers-college-days-1828252 |url-status=live }}</ref> އެތާނގައި އޭނާ ކިޔެވީ ހިންދޫ ކޮލެޖް، އަމްރިތްސަރުގައެވެ.<ref>{{cite web |url=http://www.punjabcolleges.com/522-indiacolleges-Government-College-Hoshiarpur/ |title=Government College, Hoshiarpur &#124; Colleges in Hoshiarpur Punjab |publisher=Punjabcolleges.com |access-date=26 September 2011 |archive-date=22 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211222065933/https://www.punjabcolleges.com/522-indiacolleges-Government-College-Hoshiarpur/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=http://portal.bsnl.in/bsnl/asp/content%20mgmt/html%20content/hotnews/hotnews35448.html |title=Three sardars and their Hoshiarpur connection |publisher=Portal.bsnl.in |date=23 March 1932 |access-date=26 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111128174157/http://portal.bsnl.in/bsnl/asp/content%20mgmt/html%20content/hotnews/hotnews35448.html |archive-date=28 November 2011 }}</ref><ref>{{cite news| url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/keyword/hoshiarpur/recent/4 | archive-url=https://archive.today/20120712035246/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/keyword/hoshiarpur/recent/4 | url-status=dead | archive-date=12 July 2012 | work=[[The Times of India]] | title=Hoshiarpur}}</ref> އޭނާ ޕަންޖާބް ޔުނިވަރސިޓީގައި ކިޔެވިއެވެ. އެއީ އޭރު ހޯޝިއާރްޕޫރު، ޕަންޖާބްގައި ހުރި ޔުނިވަރސިޓީއެކެވެ. އޭނާ އިޤްތިޞާދު ކިޔަވައި 1952 އަދި 1954 ގައި ބެޗްލަރސް އަދި މާސްޓަރސް ޑިގްރީ ހާސިލުކުރިއެވެ. އޭނާގެ މުޅި ތަޢުލީމީ ދައުރުގައި އެންމެ މޮޅު ދަރިވަރުގެ ގޮތުގައި ހުރިއެވެ. އޭނާ 1957 ގައި ކޭމްބްރިޖް ޔުނިވަރސިޓީން އިކޮނޮމިކްސް ޓްރައިޕޮސް ފުރިހަމަކުރިއެވެ. އޭނާއަކީ ސެއިންޓް ޖޯންސް ކޮލެޖްގެ މެންބަރެކެވެ.<ref name=":1">{{Cite news |last=Swamya |first=M.R. Narayan |date=2 July 2022 |title=Rajeev Shukla Does an Autopsy on What Politics Can Do When Injected With Religion |url=https://thewire.in/books/book-review-scars-of-1947-partition-politics-religion |work=The Wire |access-date=7 June 2024 |archive-date=7 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240607064011/https://thewire.in/books/book-review-scars-of-1947-partition-politics-religion |url-status=live}}</ref>

ކެމްބްރިޖުން ނިމުމަށްފަހު، ސިންގ އިންޑިޔާއަށް އެނބުރި ވަޑައިގެން ޕަންޖާބު ޔުނިވަރސިޓީގައި މުދައްރިސެއްގެ ގޮތުގައި މަސައްކަތް ކުރެއްވިއެވެ. 1960 ގައި އޭނާ އޮކްސްފޯޑް ޔުނިވަރސިޓީއަށް ޑީފިލް ހެއްދެވުމަށް ވަޑައިގަތެވެ.<ref name="TULLY">[[Mark Tully]]. "[https://web.archive.org/web/20130701144359/http://www.alumni.cam.ac.uk/uploads/File/CAMArticles/Michalemas2005/cam_2005_46_profile1.pdf Architect of the New India]". ''Cambridge Alumni Magazine''. Michaelmas 2005. Retrieved on 28 February 2013. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130701144359/http://www.alumni.cam.ac.uk/uploads/File/CAMArticles/Michalemas2005/cam_2005_46_profile1.pdf |date=1 July 2013 }}</ref> އެތާނގައި އޭނާ ނަފީލްޑް ކޮލެޖުގެ މެންބަރެއްގެ ގޮތުގައި ހުންނެވިއެވެ. އިޔާން ލިޓްލްގެ ބެއްލެވުމުގެ ދަށުން 1962 ގައި ނިންމެވި އޭނާގެ ޑޮކްޓަރަލް ތީސިސްގެ ސުރުޚީއަކީ "އިންޑިޔާގެ އެކްސްޕޯޓް ޕަރފޯމަންސް، 1951-1960، އެކްސްޕޯޓް ޕްރޮސްޕެކްޓްސް އެންޑް ޕޮލިސީ އިމްޕްލިކޭޝަންސް" އެވެ. އަދި ފަހުން މިއީ އޭނާގެ ފޮތް "އިންޑިޔާސް އެކްސްޕޯޓް ޓްރެންޑްސް އެންޑް ޕްރޮސްޕެކްޓްސް ފޯ ސެލްފް-ސަސްޓެއިންޑް ގްރޯތް" އަށް އަސާސް ކަމުގައި ވިއެވެ.<ref>{{cite web|url=http://pmindia.nic.in/cv.pdf |title=Curriculum Vitae |access-date=11 December 2008 |publisher=[[Prime Minister of India|Prime Minister's Office]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070221094735/http://pmindia.nic.in/cv.pdf |archive-date=21 February 2007 }}</ref>
== ބޮޑުވަޒީރުކަން (2004–2014) ==
=== ފުރަތަމަ ދައުރު: 2004–2009 ===
2004 ވަނަ އަހަރުގެ އާންމު އިންތިޚާބަށްފަހު، އިންޑިއަން ނޭޝަނަލް ކޮންގްރެސްއިން ލޯކް ސަބާގައި އެންމެ ގިނަ ގޮނޑި ހޯދި ސިޔާސީ ޕާޓީއަށްވެ، އޭރު ވެރިކަމުގައި އޮތް ނޭޝަނަލް ޑިމޮކްރެޓިކް އެލަޔަންސް (އެންޑީއޭ) ގެ ދައުރު ނިމުމަކަށް ގެނުވިއެވެ. އެމީހުން ޔުނައިޓެޑް ޕްރޮގްރެސިވް އެލަޔަންސް (ޔޫޕީއޭ) އެކުލަވާލައި، އެހެން ޕާޓީތަކާއެކު ސަރުކާރު އުފެއްދުމަށް ކްލެއިމް ކުރިއެވެ. ހައިރާންކުރުވަނިވި ގޮތަކަށް، ޗެއަރޕާސަން ސޯނިއާ ގާންދީ ބޮޑުވަޒީރުކަމަށް ޔޫޕީއޭގެ ކެންޑިޑޭޓެއްގެ ގޮތުގައި ޓެކްނޮކްރެޓެއް ކަމުގައިވާ މަންމޯހަން ސިންގް ހުށަހެޅިއެވެ. ސިންގްއަކީ އެއްވެސް އިރެއްގައި ސީދާ ރައްޔިތުންގެ ވޯޓަކުން ކާމިޔާބު ކޮށްފައިވާ މީހެއް ނޫން ނަމަވެސް، ބީބީސީގެ ބަހުން ބުނާނަމަ، "އޭނާއަށް ވަރަށް ބޮޑު ރައްޔިތުންގެ ތާއީދެއް ލިބުނެވެ. އެންމެ މުހިންމު ސަބަބަކީ، އިންޑިއާގެ ގިނަ އިދާރާތަކުގައި ފެތުރިފައިވާ ކޮރަޕްޝަންގެ ހަޑިމުޑުދާރުކަމުން ސަލާމަތްވެފައިވާ ސާފު ސިޔާސަތްވެރިއެއްގެ ގޮތުގައި ގިނަ ބަޔަކު އޭނާ ދެކުނުކަމެވެ".<ref name="bbcprofile">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/3725357.stm|title=Profile: Manmohan Singh|work=BBC News|date=30 March 2009|access-date=7 April 2010|archive-date=30 April 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090430013006/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/3725357.stm|url-status=live}}</ref> އޭނާ 22 މެއި 2004 ގައި އިންޑިއާގެ ބޮޑުވަޒީރުގެ ގޮތުގައި ޤާނޫނީ ހުވާކުރިއެވެ.<ref>{{cite news|title=Manmohan to Advani: Change your astrologers, stop abuse against me|work=Thaindian News|date=22 July 2008|url=http://www.thaindian.com/newsportal/south-asia/manmohan-to-advani-change-your-astrologers-stop-abuse-against-me_10074778.html|access-date=23 July 2008|archive-date=13 April 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090413065737/http://www.thaindian.com/newsportal/south-asia/manmohan-to-advani-change-your-astrologers-stop-abuse-against-me_10074778.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Manmohan takes on Advani: Babri destruction his only contribution|work=Southasia Times|date=25 March 2009}}</ref>

=== އިޤްތިޞާދު ===
[[File:The President of Maldives, Mr. Maumoon Abdul Gayoom meeting with the Prime Minister, Dr. Manmohan Singh, in New Delhi on February 11, 2008.jpg|thumb|ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ [[މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް]] އާއި އެކު ނިއު ދިއްލީ ގައި، 2008]]
1991 ގައި، ސިންގ، ފައިނޭންސް މިނިސްޓަރެއްގެ ހައިސިއްޔަތުން، އިންޑިއާގެ އިޤްތިޞާދުގައި އެތައް ދުވަހެއް ވަންދެން ލަސް އިޤްތިޞާދީ ކުރިއެރުމާއި ކޮރަޕްޝަންގެ މަސްދަރަކަށްވެފައިވާ ލައިސަންސް ރާޖް އުވާލިއެވެ. އޭނާ އިންޑިއާގެ އިޤްތިޞާދު ލިބަރަލައިޒްކޮށް، އިޤްތިޞާދީ ތަރައްޤީ އަވަސްވެގެން ދިއުމަށް މަގުފަހިކޮށްދިނެވެ. ބޮޑުވަޒީރުކަމުގެ ދައުރުގައި، ސިންގ އިންޑިއާގެ މާކެޓްގައި ކުރިއެރުން ހޯދުމަށް ހިތްވަރުދީ، މިކަންކަމުގައި ފުޅާ ދާއިރާއެއްގައި ކާމިޔާބު ހޯދިއެވެ. ސިންގ، އޭނާގެ ފައިނޭންސް މިނިސްޓަރު ޕީ. ޗިދަމްބަރަމްއާއެކު، އިންޑިއާގެ އިޤްތިޞާދު 8-9% ގެ ރޭޓުން ކުރިއަރަމުންދިޔަ ދުވަސްވަރެއްގެ މައްޗަށް ވެރިކަން ކުރިއެވެ. 2007 ގައި، އިންޑިއާއިން 9% ގެ އެންމެ މަތީ ޖީޑީޕީ ކުރިއެރުމުގެ ރޭޓެއް ހާސިލުކޮށް، ދުނިޔޭގެ އެންމެ ބާރަށް ކުރިއަރަމުންދާ ދެވަނަ އިޤްތިޞާދަކަށް ވެގެންދިޔައެވެ.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/india/ |title=CIA – The World Factbook |publisher=Cia.gov |access-date=15 February 2011 |archive-date=18 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210318202107/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/india |url-status=live }}</ref><ref name="astaire">{{cite web|url=http://www.ukibc.com/ukindia2/files/India60.pdf |title=The India Report |publisher=Astaire Research |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114195859/http://www.ukibc.com/ukindia2/files/India60.pdf |archive-date=14 January 2009 }}</ref> ސިންގގެ މިނިސްޓްރީން 2005 ގައި ނެޝަނަލް އެމްޕްލޯއިމަންޓް ގެރެންޓީ އެކްޓެއް (އެމްޖީއެންއާރްއީޖީއޭ) ތަންފީޒުކުރިއެވެ.<ref>{{cite web|url=https://haryanarural.gov.in/mahatma-gandhi-national-rural-employment-guarantee-scheme-mgnregs/#:~:text=The%20Government%20of%20India%20passed,to%20do%20unskilled%20manual%20work.|title=MAHATMA GANDHI NATIONAL RURAL EMPLOYMENT GUARANTEE SCHEME (MGNREGS)|publisher=HaryanaRural.gov|accessdate=26 December 2024|archive-date=26 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241226214300/https://haryanarural.gov.in/mahatma-gandhi-national-rural-employment-guarantee-scheme-mgnregs/#:~:text=The%20Government%20of%20India%20passed,to%20do%20unskilled%20manual%20work.|url-status=live}}</ref>

ސިންގގެ ސަރުކާރުން ވަޖްޕާއީގެ ސަރުކާރުން ފަށާފައިވާ ގޯލްޑަން ކުއަޑްރިލެޓަރަލް އަދި ހައިވޭ މޮޑަނައިޒޭޝަން ޕްރޮގްރާމް ކުރިއަށް ގެންދިޔައެވެ. އަދި ސިންގ ބޭންކިންގ އަދި ފައިނޭންޝަލް ސެކްޓަރުތަކާއި، ޕަބްލިކް ސެކްޓަރ ކުންފުނިތައް އިސްލާހުކުރުމަށްވެސް މަސައްކަތްކުރިއެވެ. ފައިނޭންސް މިނިސްޓްރީން ދަނޑުވެރިންގެ ދަރަނި ލުއިކޮށްދިނުމަށާއި، އިންޑަސްޓްރީއަށް ފައިދާވާނެ ސިޔާސަތުތަކަށް މަސައްކަތްކުރިއެވެ. 2005 ގައި، ސިންގގެ ސަރުކާރުން ސޭލްސް ޓެކްސްގެ ބަދަލުގައި ވެލިއު އެޑެޑް ޓެކްސް ތަޢާރަފުކުރިއެވެ. 2007 އަދި 2008 ގެ ކުރީކޮޅު، ދުނިޔޭގެ އިންފްލޭޝަންގެ މައްސަލައިން އިންޑިއާއަށް އަސަރުކުރިއެވެ.<ref>{{cite news|title=Global inflation climbs to historic levels|url=https://www.nytimes.com/2008/02/12/business/worldbusiness/12iht-inflate.1.9963291.html|newspaper=The New York Times|author=Kevin Plumberg|author2=Steven C. Johnson|access-date=17 June 2011|date=2 November 2008|archive-date=1 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110501111029/http://www.nytimes.com/2008/02/12/business/worldbusiness/12iht-inflate.1.9963291.html|url-status=live}}</ref>
=== ދެވަނަ ދައުރު: 2009–2014 ===
އިންޑިއާގައި 15 ވަނަ ލޯކް ސަބާއަށް އާންމު އިންތިޚާބު ބޭއްވުނީ 2009 އޭޕްރީލް 16 އާއި 2009 މެއި 13 އާ ދެމެދު ފަސް މަރުހަލާއެއްގެ މައްޗަށެވެ. މި އިންތިޚާބުގެ ނަތީޖާ އިއުލާން ކުރެވުނީ 2009 މެއި 16 ގައެވެ. އާންދްރާ ޕްރަދޭޝް، ރާޖަސްތާން، މަހާރާޝްޓްރާ، ތަމިލް ނާޑޫ، ކޭރަލާ، ވެސްޓް ބެންގާލް އަދި އުއްތަރު ޕްރަދޭޝްގައި ވަރުގަދަ ނަތީޖާއެއް ހޯދުމުގެ ސަބަބުން ޔުނައިޓެޑް ޕްރޮގްރެސިވް އެލަޔަންސް (ޔޫޕީއޭ) އަށް އެވަގުތު ވެރިކަމުގައި ހުރި ސިންގްގެ ދަށުން އައު ސަރުކާރެއް އުފެއްދުމަށް މަގުފަހިވިއެވެ. މިއީ 1962 ގައި ޖަވާހަރުލާލް ނެހްރޫއަށްފަހު ފުރިހަމަ ފަސް އަހަރުގެ ދައުރެއް ނިންމުމަށްފަހު އަލުން އިންތިޚާބުވި ފުރަތަމަ ބޮޑުވަޒީރެވެ. ކޮންގްރެސް އާއި އޭގެ ބައިވެރިންނަށް މަޖިލީހުގެ 543 މެންބަރުންގެ ތެރެއިން 322 މެންބަރުންގެ އެހީތެރިކަމާއެކު ފަސޭހަކަމާއެކު އަޣުލަބިއްޔަތު ހޯދުމަށް ކާމިޔާބުވިއެވެ. މީގެ ތެރޭގައި ހިމެނެނީ ޔޫޕީއޭގެ މެންބަރުންނާއި ބަހުޖަން ސަމާޖް ޕާޓީ (ބީއެސްޕީ)، ސަމާޖްވާދީ ޕާޓީ (އެސްޕީ)، ޖަނަތާ ދަލް (ސެކިއުލަރ) (ޖޭޑީ(އެސް))، ރާޝްޓްރީޔާ ޖަނަތާ ދަލް (އާރްޖޭޑީ) އަދި އެހެނިހެން ކުދި ޕާޓީތަކުން ބޭރުން ލިބުނު އެހީތެރިކަމެވެ.

2009 މެއި 22 ގައި ރާޝްޓްރަޕަތި ބަވަންގައި ބޭއްވުނު ރަސްމިއްޔާތެއްގައި މަންމޯހަން ސިންގް ބޮޑުވަޒީރުކަމުގެ ހުވާ ކުރެއްވިއެވެ.

އިންޑިއާގެ ޕާލިމަންޓަށް ހުށަހެޅުނު 2012 ގެ ކޮންޓްރޯލަރ އެންޑް އޮޑިޓަރ ޖެނެރަލް (ސީއޭޖީ) ގެ ރިޕޯޓުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުގައި، ބައެއް އަމިއްލަ ކުންފުނިތަކަށް ބިޑިންގ ޕްރޮސެސްއެއް ނެތި ބޮގު ބްލޮކްތައް ދޫކުރުމުގެ ސަބަބުން، މަންމޯހަން ސިންގް އިންޑިއާގެ ބޮގު ވަޒީރުކަން ކުރެއްވި 2005 އާއި 2009 އާ ދެމެދު ގައުމަށް ގާތްގަނޑަކަށް 1.85 ޓްރިލިއަން ރުޕީސް (ކުރު މިންގަނޑުން) ގެ ގެއްލުމެއް ލިބިފައިވެއެވެ.

މަންމޯހަން ސިންގް 2013 އޭޕްރީލްގައި ޖޮއިންޓް ޕާލިމެންޓަރީ ކޮމިޓީ (ޖޭޕީސީ) އަށް ހާޒިރުވުމަށް އިންކާރު ކުރެއްވިއެވެ. މިއީ ޖޭޕީސީގެ މެންބަރެއް ކަމުގައިވާ ޔަޝްވަންތް ސިންހާ އޭނާގެ 2ޖީ މައްސަލައިގައި ބައިވެރިވެފައިވާ ކަމަށް ތުހުމަތުކޮށް ހާޒިރުވުމަށް އެދުމުންނެވެ.

== އަވަހާރަވުން ==
ސިންގް ވަނީ ގިނަ ފަހަރު މަތިން ހިތުގެ ބައިޕާސް ސަރޖަރީ ހަދާފައެވެ. އޭގެ ތެރެއިން އެންމެ ފަހުގެ ސަރޖަރީ ހެދުނީ 2009 ވަނަ އަހަރުގެ ޖަނަވަރީ މަހުގައެވެ.<ref>{{cite news |date=24 January 2009 |title=One graft successfully performed on Manmohan Singh |url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/000200901241640.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090414041423/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/000200901241640.htm |archive-date=14 April 2009 |access-date=24 January 2009 |work=The Hindu |location=Chennai, India}}</ref> 2020 ވަނަ އަހަރުގެ މެއި މަހު، ސިންގް ވަނީ ބޭސް ބޭނުންކުރުމުގެ ސަބަބުން ނޭދެވޭ އަސަރެއް ކުރުމާ ގުޅިގެން އޯލް އިންޑިއާ އިންސްޓިޓިއުޓް އޮފް މެޑިކަލް ސައިންސަސް (އޭއައިއައިއެމްއެސް) ގައި ހޮސްޕިޓަލައިޒްކުރެވިފައެވެ. 2021 ވަނަ އަހަރުގެ އޭޕްރީލް މަހު، ސިންގްގެ ކޮވިޑް-19 ޓެސްޓް ޕޮޒިޓިވްވުމާ ގުޅިގެން އޭނާ ވަނީ އަނެއްކާވެސް ހޮސްޕިޓަލްގައި އެޑްމިޓްކުރެވިފައެވެ.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2021/apr/21/ex-indian-pm-manmohan-singh-admitted-hospital-covid |title=Ex-Indian PM Manmohan Singh admitted to hospital with Covid |publisher=The Guardian |accessdate=27 December 2024|date=21 April 2021}}</ref> 2021 ވަނަ އަހަރުގެ އޮކްޓޯބަރ މަހު، ބަލިކަށިކަމާއި ހުންއައުމާ ގުޅިގެން ސިންގް ވަނީ އަލުން އޭއައިއައިއެމްއެސްގައި ހޮސްޕިޓަލައިޒްކުރެވިފައެވެ.<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/india/manmohan-singh-hospitalised-health-update-6404101/|title=Manmohan Singh stable, developed reaction to medication: Hospital sources|publisher=Indian Express|date=11 May 2020|accessdate=26 December 2024|archive-date=26 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241226221538/https://indianexpress.com/article/india/manmohan-singh-hospitalised-health-update-6404101/|url-status=live}}</ref>

2024 ވަނަ އަހަރުގެ ޑިސެމްބަރ 26 ވަނަ ދުވަހު، ސިންގް ވަނީ ނިއު ދިއްލީގައި ހުރި އޭނާގެ ގޭގައި ވެއްޓި، އޭއައިއައިއެމްއެސް ދިއްލީގެ އިމަޖެންސީ ޑިޕާޓްމަންޓަށް ގެންދެވިފައެވެ.<ref>{{cite news |last1=Phabhu |first1=Sunil |title=Former PM Manmohan Singh, 92, Admitted To AIIMS In Delhi |url=https://www.ndtv.com/india-news/ex-pm-manmohan-singh-admitted-to-aiims-in-delhi-7337980 |work=www.ndtv.com |publisher=NDTV |date=26 December 2024 |language=en |archive-date=26 December 2024 |access-date=26 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226164701/https://www.ndtv.com/india-news/ex-pm-manmohan-singh-admitted-to-aiims-in-delhi-7337980 |url-status=live }}</ref><ref name=toiobit>{{Cite news |date=26 December 2024 |title=Former PM and Congress veteran Manmohan Singh passes away at 92 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/manmohan-singh-passes-away-at-92-former-prime-minister-congress-leader/articleshow/116689736.cms |access-date=26 December 2024 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref><ref name=toiobit/><ref>{{cite web|url=https://www.cnbc.com/2024/12/26/indias-former-pm-manmohan-singh-dies-aged-92.html|title=Manmohan Singh, India's 'reluctant' prime minister, dies aged 92|publisher=CNBC|accessdate=26 December 2024|date=26 December 2024}}</ref> ހޮސްޕިޓަލަށް ގެންދެވުނުތާ މަދު ގަޑިއިރުތަކެއްގެ ތެރޭގައި، އުމުރުން 92 އަހަރުގައި ސިންގް ވަނީ އަވަހާރަވެފައެވެ.<ref>{{cite news |last1=Achom |first1=Debanish |date=26 December 2024 |title=Manmohan Singh, 2-Time PM And Architect Of India's Economic Reforms, Dies At 92 |url=https://www.ndtv.com/india-news/manmohan-singh-2-time-pm-and-architect-of-indias-economic-reforms-dies-at-92-7338451 |work=NDTV |access-date=26 December 2024 |archive-date=26 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226171144/https://www.ndtv.com/india-news/manmohan-singh-2-time-pm-and-architect-of-indias-economic-reforms-dies-at-92-7338451 |url-status=live }}</ref><ref name="bloomberg">{{cite web |date=26 December 2024 |title=Manmohan Singh, Premier Who Unleashed Indian Economy, Dies at 92 |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-12-26/manmohan-singh-premier-who-unleashed-indian-economy-dies-at-92?embedded-checkout=true |accessdate=26 December 2024 |publisher=Bloomberg}}</ref><ref>{{cite news |title=India's former PM Manmohan Singh dies aged 92 |url=https://www.reuters.com/world/india/indias-former-pm-manmohan-singh-dies-aged-92-2024-12-26/ |access-date=26 December 2024 |work=Reuters |date=26 December 2024}}</ref> އޭގެ ފަހުން ސަރުކާރުން ވަނީ 2025 ވަނަ އަހަރުގެ ޖަނަވަރީ 1 ވަނަ ދުވަހާ ހަމައަށް ޤައުމީ ހިތާމައިގެ މުއްދަތެއް އިޢުލާންކޮށް، ސިންގްއަށް ދައުލަތުގެ ޖަނާޒާއެއް ކުރިއަށް ގެންދާނެ ކަމަށް ބަޔާންކޮށްފައެވެ.<ref>{{cite news |title=India announces state funeral for ex-PM Manmohan Singh |url=https://www.france24.com/en/live-news/20241227-india-announces-state-funeral-for-ex-pm-manmohan-singh |access-date=27 December 2024 |work=France 24 |date=27 December 2024}}</ref>

== މަޞްދަރު ==
{{Reflist}}
މަންމޯހަން ސިންގ (26 ސެޕްޓެމްބަރ 1932 – 26 ޑިސެމްބަރ 2024) އަކީ އިންޑިއާގެ ސިޔާސީ މީހެއް، އިޤްތިޞާދީ މާހިރެއް، ތަޢުލީމީ މީހެއް އަދި ސަރުކާރުގެ އިސް މުވައްޒަފެކެވެ. އޭނާ 2004 އިން 2014 އަށް އިންޑިއާގެ 13 ވަނަ ބޮޑުވަޒީރުގެ މަޤާމު ފުރުއްވިއެވެ. ޖަވާހަރުލާލް ނެހްރޫ، އިންދިރާ ގާންދީ އަދި ނަރެންދްރަ މޯދީގެ ފަހުން އެންމެ ދިގު މުއްދަތަކަށް ބޮޑުވަޒީރުކަން ކުރެއްވި ހަތަރުވަނަ މީހާއަކީ އޭނާއެވެ. އިންޑިއަން ނެޝަނަލް ކޮންގްރެސްގެ މެންބަރެއް ކަމުގައިވާ ސިންގ އަކީ އިންޑިއާގެ ފުރަތަމަ ސިކް ބޮޑުވަޒީރެވެ. އަދި ނެހްރޫގެ ފަހުން ފުރިހަމަ ފަސް އަހަރުގެ ދައުރެއް ނިންމުމަށްފަހު އަލުން އިންތިޚާބުވި ފުރަތަމަ ބޮޑުވަޒީރުވެސް މެއެވެ.

މިހާރު ޕާކިސްތާނުގައި ހިމެނޭ ގާ ގައި އުފަންވި ސިންގް، 1947 ގައި އިންޑިޔާ ބައިބައިވުމާއެކު އޭނާގެ އާއިލާ އިންޑިޔާއަށް ހިޖުރަކުރިއެވެ. އޮކްސްފޯޑް ޔުނިވަރސިޓީން އިޤްތިޞާދީ ދާއިރާއިން ޑޮކްޓަރޭޓް ހާސިލުކުރުމަށްފަހު، ސިންގް 1966 އިން 1969 އަށް އދ. ގައި މަސައްކަތްކުރިއެވެ. އޭގެފަހުން ލަލިތް ނަރާޔަން މިޝްރާ އޭނާ ވިޔަފާރިއާއި ޞިނާޢަތުގެ މިނިސްޓްރީގެ ލަފާދޭ ފަރާތެއްގެ ގޮތުގައި ހަމަޖެއްސުމާއެކު އޭނާގެ ސަރުކާރުގެ ވަޒީފާގެ ދާއިރާ ފެށުނެވެ. 1970 އަދި 1980 ގެ އަހަރުތަކުގައި، ސިންގް އިންޑިޔާ ސަރުކާރުގެ އެކި މުހިންމު މަޤާމުތައް ފުރުއްވިއެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި ޗީފް އިކޮނޮމިކް އެޑްވައިޒަރ (1972-1976)، ރިޒަރވް ބޭންކުގެ ގަވަރނަރު (1982-1985) އަދި ޕްލޭނިންގ ކޮމިޝަންގެ އިސްވެރިޔާ (1985-1987) ހިމެނެއެވެ.

1991 ގައި އިންޑިޔާ ބޮޑު އިޤްތިޞާދީ ހީނަރުކަމަކާ ކުރިމަތިލަމުންދިޔައިރު، އަލަށް އިންތިޚާބުވި ބޮޑުވަޒީރު ޕީ.ވީ. ނަރަސިމްހަ ރާއޯ، ސިޔާސީ ގޮތުން ވަކި ފަރާތަކަށް ނުޖެހޭ ސިންގް އޭނާގެ ކެބިނެޓަށް މާލީ ވަޒީރުގެ ގޮތުގައި ވެއްދިއެވެ. އޭގެ ފަހުގެ އަހަރުތަކުގައި، ވަރުގަދަ އިދިކޮޅު ބަސްތަކާ ކުރިމަތިލާންޖެހުނު ނަމަވެސް، އޭނާ އިންޑިޔާގެ އިޤްތިޞާދު ލިބަރަލައިޒްކުރުމަށް ގިނަ އޮނިގަނޑުގެ އިޞްލާޙުތަކެއް ގެނައެވެ. މި ފިޔަވަޅުތަކުން ކުރިމަތިވެފައިވާ ހީނަރުކަން ހުއްޓުވުމަށް ކާމިޔާބުވެ، އިޞްލާޙަށް ލޯބިކުރާ އިޤްތިޞާދީ މާހިރެއްގެ ގޮތުގައި ސިންގްގެ ނަން ދުނިޔޭގެ ފެންވަރުގައި މަޝްހޫރުވި ނަމަވެސް، ވެރިކަމުގައި ހުރި ކޮންގްރެސް ޕާޓީއަށް 1996 ގެ އާންމު އިންތިޚާބުގައި ރަނގަޅު ނަތީޖާއެއް ނުލިބުނެވެ. އޭގެފަހުން، 1998 އިން 2004 އަށް އަޓަލް ބިހާރީ ވަޖްޕާއީގެ ވެރިކަމުގައި ސިންގް ހުންނެވީ ރާޖްޔަ ސަބާ (އިންޑިޔާ ޕާލިމެންޓުގެ މަތީ މަޖިލިސް) ގެ އިދިކޮޅު ފަރާތުގެ ލީޑަރުގެ ގޮތުގައެވެ.

2004 ގައި، ކޮންގްރެސްގެ ލީޑަރުޝިޕްގެ ދަށުން އުފެދުނު ޔުނައިޓެޑް ޕްރޮގްރެސިވް އެލަޔަންސް ވެރިކަމަށް އައުމާއެކު، އެ އިއްތިހާދުގެ ޗެއަރޕާސަން ސޯނިޔާ ގާންދީ އެއްވެސް ފަރާތަކުން އުންމީދު ނުކުރާ ގޮތަކަށް ބޮޑުވަޒީރުކަން ސިންގްއާ ހަވާލުކުރިއެވެ. އޭނާގެ ފުރަތަމަ ވަޒީރުކަމުގައި އެތައް މުހިންމު ޤާނޫނުތަކަކާއި މަޝްރޫޢުތަކެއް ތަންފީޒުކުރެވުނެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި ޤައުމީ ރަށްފުށު ޞިއްޙީ މިޝަން، ޔުނީކް އައިޑެންޓިފިކޭޝަން އޮތޯރިޓީ، ރަށްފުށު ވަޒީފާގެ ގެރެންޓީ ސްކީމް އަދި މަޢުލޫމާތު ލިބިގަތުމުގެ ޙައްޤުގެ ޤާނޫނު ހިމެނެއެވެ. 2008 ގައި، އެމެރިކާ އެކު ވެވުނު ތާރީޚީ މަދަނީ ނިއުކްލިއަރ އެއްބަސްވުމަކަށް އިދިކޮޅު ފަރާތްތަކުން ދެކޮޅުހެދުމުގެ ސަބަބުން، ލެފްޓް ފްރަންޓް ޕާޓީތަކުން އެމީހުންގެ ތާއީދު އަނބުރާ ގެންދިއުމާ ގުޅިގެން ސިންގްގެ ސަރުކާރު ވެއްޓޭ ހިސާބަށް ދިޔައެވެ. 2009 ގައި، އޭނާ ބްރިކްސް އުފެއްދުމުގައި ބައިވެރިވިއެވެ. އޭނާގެ ދައުރުގައި އިންޑިއާގެ އިޤްތިޞާދު އަވަސް ދުވެލީގައި ކުރިއަރައިގެން ދިޔައެވެ.

2009 ގެ އާންމު އިންތިޚާބުގައި ޔޫ.ޕީ.އޭ އަށް އިތުރު ބާރަކާއެކު އަނބުރާ އައުމާއެކު، ސިންގް ވަޒީރުލްއަޢުޒަމްކަމުގެ މަޤާމުގައި ދެމިހުންނެވިއެވެ. އޭނާގެ ދައުރު ނިމުމަށްފަހު، 2014 ގެ އިންޑިއާގެ އާންމު އިންތިޚާބުގައި ވަޒީރުލްއަޢުޒަމްކަމުގެ މަޤާމަށް ކުރިމަތިލުމުން ތަނާޒުލުވިއެވެ. ސިންގް އަކީ ލޯކް ސަބާގެ މެންބަރެއް ކަމުގައި ދުވަހަކުވެސް ނުވިނަމަވެސް، 1991 އިން 2019 އަށް އާސާމް ސްޓޭޓް ތަމްސީލުކުރައްވާ އަދި 2019 އިން 2024 އަށް ރާޖަސްތާން ތަމްސީލުކުރައްވާ ރާޖްޔަ ސަބާގެ މެންބަރެއްގެ ގޮތުގައި ޚިދުމަތްކުރެއްވިއެވެ.

 ދިރިއުޅުމުގެ ކުރީކޮޅު 
މަންމޯހަން ސިންގ އުފަންވީ ގުރްމުޚް ސިންގ ކޯލީ އާއި އަމްރިތް ކައުރަށް 26 ސެޕްޓެމްބަރ 1932 ގައި، ގާ، ޕަންޖާބް، ބްރިޓިޝް އިންޑިއާ (މިހާރުގެ ޕަންޖާބް، ޕާކިސްތާން) ގައި، ޕަންޖާބީ ސިޚް ވިޔަފާރިވެރިންގެ ޚަތްރީ އަސްލަކަށް ނިސްބަތްވާ ޢާއިލާއަކަށެވެ. އޭނާގެ މަންމަ ނިޔާވީ އޭނާ ވަރަށް ޅަފުރައިގައެވެ. އޭނާގެ ބައްޕަގެ މަންމަ ޖަމްނާ ދޭވީ އޭނާ ބޮޑުކުރިއެވެ، އަދި އޭނާ އެ މީހާއާ ވަރަށް ގާތް ގުޅުމެއް އޮތެވެ. އޭނާގެ ފުރަތަމަ ތަޢުލީމު ހާސިލުކުރީ އުރުދޫ މީޑިއަމްގައި 10 އަހަރު ވަންދެނެވެ. އޭގެ ފަހުން އޭނާ ޕެޝަވާރުގެ މަތީ ޕްރައިމަރީ ސްކޫލެއްގައި ވަނީ ރަޖިސްޓްރީ ކުރެވިފައެވެ. އަހަރުތަކެއް ފަހުން ބޮޑުވަޒީރުކަން ކުރިއިރުވެސް، ސިންގ އޭނާގެ ހިންދީ ތަޤްރީރުތައް ލިޔަމުން ގެންދިޔައީ އުރުދޫ އަކުރުންނެވެ. ނަމަވެސް ބައެއް ފަހަރު އޭނާ ބޭނުންކުރަމުން ދިޔައީ ގުރުމުޚީ، އެއީ އޭނާގެ މާދަރީ ބަސްކަމުގައިވާ ޕަންޖާބީ ލިޔުމަށް ބޭނުންކުރާ އަކުރެކެވެ.

އިންޑިއާ ބައިބައިވުމަށްފަހު، އޭނާގެ އާއިލާ ހިޖުރަކުރީ އިންޑިއާގެ ހަލްދްވާނީއަށެވެ. 1948 ގައި އެމީހުން އަމްރިތްސަރަށް ބަދަލުވިއެވެ. އެތާނގައި އޭނާ ކިޔެވީ ހިންދޫ ކޮލެޖް، އަމްރިތްސަރުގައެވެ. އޭނާ ޕަންޖާބް ޔުނިވަރސިޓީގައި ކިޔެވިއެވެ. އެއީ އޭރު ހޯޝިއާރްޕޫރު، ޕަންޖާބްގައި ހުރި ޔުނިވަރސިޓީއެކެވެ. އޭނާ އިޤްތިޞާދު ކިޔަވައި 1952 އަދި 1954 ގައި ބެޗްލަރސް އަދި މާސްޓަރސް ޑިގްރީ ހާސިލުކުރިއެވެ. އޭނާގެ މުޅި ތަޢުލީމީ ދައުރުގައި އެންމެ މޮޅު ދަރިވަރުގެ ގޮތުގައި ހުރިއެވެ. އޭނާ 1957 ގައި ކޭމްބްރިޖް ޔުނިވަރސިޓީން އިކޮނޮމިކްސް ޓްރައިޕޮސް ފުރިހަމަކުރިއެވެ. އޭނާއަކީ ސެއިންޓް ޖޯންސް ކޮލެޖްގެ މެންބަރެކެވެ.

ކެމްބްރިޖުން ނިމުމަށްފަހު، ސިންގ އިންޑިޔާއަށް އެނބުރި ވަޑައިގެން ޕަންޖާބު ޔުނިވަރސިޓީގައި މުދައްރިސެއްގެ ގޮތުގައި މަސައްކަތް ކުރެއްވިއެވެ. 1960 ގައި އޭނާ އޮކްސްފޯޑް ޔުނިވަރސިޓީއަށް ޑީފިލް ހެއްދެވުމަށް ވަޑައިގަތެވެ.Mark Tully. "Architect of the New India". Cambridge Alumni Magazine. Michaelmas 2005. Retrieved on 28 February 2013.  އެތާނގައި އޭނާ ނަފީލްޑް ކޮލެޖުގެ މެންބަރެއްގެ ގޮތުގައި ހުންނެވިއެވެ. އިޔާން ލިޓްލްގެ ބެއްލެވުމުގެ ދަށުން 1962 ގައި ނިންމެވި އޭނާގެ ޑޮކްޓަރަލް ތީސިސްގެ ސުރުޚީއަކީ "އިންޑިޔާގެ އެކްސްޕޯޓް ޕަރފޯމަންސް، 1951-1960، އެކްސްޕޯޓް ޕްރޮސްޕެކްޓްސް އެންޑް ޕޮލިސީ އިމްޕްލިކޭޝަންސް" އެވެ. އަދި ފަހުން މިއީ އޭނާގެ ފޮތް "އިންޑިޔާސް އެކްސްޕޯޓް ޓްރެންޑްސް އެންޑް ޕްރޮސްޕެކްޓްސް ފޯ ސެލްފް-ސަސްޓެއިންޑް ގްރޯތް" އަށް އަސާސް ކަމުގައި ވިއެވެ.
 ބޮޑުވަޒީރުކަން (2004–2014) 
 ފުރަތަމަ ދައުރު: 2004–2009 
2004 ވަނަ އަހަރުގެ އާންމު އިންތިޚާބަށްފަހު، އިންޑިއަން ނޭޝަނަލް ކޮންގްރެސްއިން ލޯކް ސަބާގައި އެންމެ ގިނަ ގޮނޑި ހޯދި ސިޔާސީ ޕާޓީއަށްވެ، އޭރު ވެރިކަމުގައި އޮތް ނޭޝަނަލް ޑިމޮކްރެޓިކް އެލަޔަންސް (އެންޑީއޭ) ގެ ދައުރު ނިމުމަކަށް ގެނުވިއެވެ. އެމީހުން ޔުނައިޓެޑް ޕްރޮގްރެސިވް އެލަޔަންސް (ޔޫޕީއޭ) އެކުލަވާލައި، އެހެން ޕާޓީތަކާއެކު ސަރުކާރު އުފެއްދުމަށް ކްލެއިމް ކުރިއެވެ. ހައިރާންކުރުވަނިވި ގޮތަކަށް، ޗެއަރޕާސަން ސޯނިއާ ގާންދީ ބޮޑުވަޒީރުކަމަށް ޔޫޕީއޭގެ ކެންޑިޑޭޓެއްގެ ގޮތުގައި ޓެކްނޮކްރެޓެއް ކަމުގައިވާ މަންމޯހަން ސިންގް ހުށަހެޅިއެވެ. ސިންގްއަކީ އެއްވެސް އިރެއްގައި ސީދާ ރައްޔިތުންގެ ވޯޓަކުން ކާމިޔާބު ކޮށްފައިވާ މީހެއް ނޫން ނަމަވެސް، ބީބީސީގެ ބަހުން ބުނާނަމަ، "އޭނާއަށް ވަރަށް ބޮޑު ރައްޔިތުންގެ ތާއީދެއް ލިބުނެވެ. އެންމެ މުހިންމު ސަބަބަކީ، އިންޑިއާގެ ގިނަ އިދާރާތަކުގައި ފެތުރިފައިވާ ކޮރަޕްޝަންގެ ހަޑިމުޑުދާރުކަމުން ސަލާމަތްވެފައިވާ ސާފު ސިޔާސަތްވެރިއެއްގެ ގޮތުގައި ގިނަ ބަޔަކު އޭނާ ދެކުނުކަމެވެ". އޭނާ 22 މެއި 2004 ގައި އިންޑިއާގެ ބޮޑުވަޒީރުގެ ގޮތުގައި ޤާނޫނީ ހުވާކުރިއެވެ.

 އިޤްތިޞާދު 
thumb|ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އާއި އެކު ނިއު ދިއްލީ ގައި، 2008
1991 ގައި، ސިންގ، ފައިނޭންސް މިނިސްޓަރެއްގެ ހައިސިއްޔަތުން، އިންޑިއާގެ އިޤްތިޞާދުގައި އެތައް ދުވަހެއް ވަންދެން ލަސް އިޤްތިޞާދީ ކުރިއެރުމާއި ކޮރަޕްޝަންގެ މަސްދަރަކަށްވެފައިވާ ލައިސަންސް ރާޖް އުވާލިއެވެ. އޭނާ އިންޑިއާގެ އިޤްތިޞާދު ލިބަރަލައިޒްކޮށް، އިޤްތިޞާދީ ތަރައްޤީ އަވަސްވެގެން ދިއުމަށް މަގުފަހިކޮށްދިނެވެ. ބޮޑުވަޒީރުކަމުގެ ދައުރުގައި، ސިންގ އިންޑިއާގެ މާކެޓްގައި ކުރިއެރުން ހޯދުމަށް ހިތްވަރުދީ، މިކަންކަމުގައި ފުޅާ ދާއިރާއެއްގައި ކާމިޔާބު ހޯދިއެވެ. ސިންގ، އޭނާގެ ފައިނޭންސް މިނިސްޓަރު ޕީ. ޗިދަމްބަރަމްއާއެކު، އިންޑިއާގެ އިޤްތިޞާދު 8-9% ގެ ރޭޓުން ކުރިއަރަމުންދިޔަ ދުވަސްވަރެއްގެ މައްޗަށް ވެރިކަން ކުރިއެވެ. 2007 ގައި، އިންޑިއާއިން 9% ގެ އެންމެ މަތީ ޖީޑީޕީ ކުރިއެރުމުގެ ރޭޓެއް ހާސިލުކޮށް، ދުނިޔޭގެ އެންމެ ބާރަށް ކުރިއަރަމުންދާ ދެވަނަ އިޤްތިޞާދަކަށް ވެގެންދިޔައެވެ. ސިންގގެ މިނިސްޓްރީން 2005 ގައި ނެޝަނަލް އެމްޕްލޯއިމަންޓް ގެރެންޓީ އެކްޓެއް (އެމްޖީއެންއާރްއީޖީއޭ) ތަންފީޒުކުރިއެވެ.

ސިންގގެ ސަރުކާރުން ވަޖްޕާއީގެ ސަރުކާރުން ފަށާފައިވާ ގޯލްޑަން ކުއަޑްރިލެޓަރަލް އަދި ހައިވޭ މޮޑަނައިޒޭޝަން ޕްރޮގްރާމް ކުރިއަށް ގެންދިޔައެވެ. އަދި ސިންގ ބޭންކިންގ އަދި ފައިނޭންޝަލް ސެކްޓަރުތަކާއި، ޕަބްލިކް ސެކްޓަރ ކުންފުނިތައް އިސްލާހުކުރުމަށްވެސް މަސައްކަތްކުރިއެވެ. ފައިނޭންސް މިނިސްޓްރީން ދަނޑުވެރިންގެ ދަރަނި ލުއިކޮށްދިނުމަށާއި، އިންޑަސްޓްރީއަށް ފައިދާވާނެ ސިޔާސަތުތަކަށް މަސައްކަތްކުރިއެވެ. 2005 ގައި، ސިންގގެ ސަރުކާރުން ސޭލްސް ޓެކްސްގެ ބަދަލުގައި ވެލިއު އެޑެޑް ޓެކްސް ތަޢާރަފުކުރިއެވެ. 2007 އަދި 2008 ގެ ކުރީކޮޅު، ދުނިޔޭގެ އިންފްލޭޝަންގެ މައްސަލައިން އިންޑިއާއަށް އަސަރުކުރިއެވެ.
 ދެވަނަ ދައުރު: 2009–2014 
އިންޑިއާގައި 15 ވަނަ ލޯކް ސަބާއަށް އާންމު އިންތިޚާބު ބޭއްވުނީ 2009 އޭޕްރީލް 16 އާއި 2009 މެއި 13 އާ ދެމެދު ފަސް މަރުހަލާއެއްގެ މައްޗަށެވެ. މި އިންތިޚާބުގެ ނަތީޖާ އިއުލާން ކުރެވުނީ 2009 މެއި 16 ގައެވެ. އާންދްރާ ޕްރަދޭޝް، ރާޖަސްތާން، މަހާރާޝްޓްރާ، ތަމިލް ނާޑޫ، ކޭރަލާ، ވެސްޓް ބެންގާލް އަދި އުއްތަރު ޕްރަދޭޝްގައި ވަރުގަދަ ނަތީޖާއެއް ހޯދުމުގެ ސަބަބުން ޔުނައިޓެޑް ޕްރޮގްރެސިވް އެލަޔަންސް (ޔޫޕީއޭ) އަށް އެވަގުތު ވެރިކަމުގައި ހުރި ސިންގްގެ ދަށުން އައު ސަރުކާރެއް އުފެއްދުމަށް މަގުފަހިވިއެވެ. މިއީ 1962 ގައި ޖަވާހަރުލާލް ނެހްރޫއަށްފަހު ފުރިހަމަ ފަސް އަހަރުގެ ދައުރެއް ނިންމުމަށްފަހު އަލުން އިންތިޚާބުވި ފުރަތަމަ ބޮޑުވަޒީރެވެ. ކޮންގްރެސް އާއި އޭގެ ބައިވެރިންނަށް މަޖިލީހުގެ 543 މެންބަރުންގެ ތެރެއިން 322 މެންބަރުންގެ އެހީތެރިކަމާއެކު ފަސޭހަކަމާއެކު އަޣުލަބިއްޔަތު ހޯދުމަށް ކާމިޔާބުވިއެވެ. މީގެ ތެރޭގައި ހިމެނެނީ ޔޫޕީއޭގެ މެންބަރުންނާއި ބަހުޖަން ސަމާޖް ޕާޓީ (ބީއެސްޕީ)، ސަމާޖްވާދީ ޕާޓީ (އެސްޕީ)، ޖަނަތާ ދަލް (ސެކިއުލަރ) (ޖޭޑީ(އެސް))، ރާޝްޓްރީޔާ ޖަނަތާ ދަލް (އާރްޖޭޑީ) އަދި އެހެނިހެން ކުދި ޕާޓީތަކުން ބޭރުން ލިބުނު އެހީތެރިކަމެވެ.

2009 މެއި 22 ގައި ރާޝްޓްރަޕަތި ބަވަންގައި ބޭއްވުނު ރަސްމިއްޔާތެއްގައި މަންމޯހަން ސިންގް ބޮޑުވަޒީރުކަމުގެ ހުވާ ކުރެއްވިއެވެ.

އިންޑިއާގެ ޕާލިމަންޓަށް ހުށަހެޅުނު 2012 ގެ ކޮންޓްރޯލަރ އެންޑް އޮޑިޓަރ ޖެނެރަލް (ސީއޭޖީ) ގެ ރިޕޯޓުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުގައި، ބައެއް އަމިއްލަ ކުންފުނިތަކަށް ބިޑިންގ ޕްރޮސެސްއެއް ނެތި ބޮގު ބްލޮކްތައް ދޫކުރުމުގެ ސަބަބުން، މަންމޯހަން ސިންގް އިންޑިއާގެ ބޮގު ވަޒީރުކަން ކުރެއްވި 2005 އާއި 2009 އާ ދެމެދު ގައުމަށް ގާތްގަނޑަކަށް 1.85 ޓްރިލިއަން ރުޕީސް (ކުރު މިންގަނޑުން) ގެ ގެއްލުމެއް ލިބިފައިވެއެވެ.

މަންމޯހަން ސިންގް 2013 އޭޕްރީލްގައި ޖޮއިންޓް ޕާލިމެންޓަރީ ކޮމިޓީ (ޖޭޕީސީ) އަށް ހާޒިރުވުމަށް އިންކާރު ކުރެއްވިއެވެ. މިއީ ޖޭޕީސީގެ މެންބަރެއް ކަމުގައިވާ ޔަޝްވަންތް ސިންހާ އޭނާގެ 2ޖީ މައްސަލައިގައި ބައިވެރިވެފައިވާ ކަމަށް ތުހުމަތުކޮށް ހާޒިރުވުމަށް އެދުމުންނެވެ.

 އަވަހާރަވުން 
ސިންގް ވަނީ ގިނަ ފަހަރު މަތިން ހިތުގެ ބައިޕާސް ސަރޖަރީ ހަދާފައެވެ. އޭގެ ތެރެއިން އެންމެ ފަހުގެ ސަރޖަރީ ހެދުނީ 2009 ވަނަ އަހަރުގެ ޖަނަވަރީ މަހުގައެވެ. 2020 ވަނަ އަހަރުގެ މެއި މަހު، ސިންގް ވަނީ ބޭސް ބޭނުންކުރުމުގެ ސަބަބުން ނޭދެވޭ އަސަރެއް ކުރުމާ ގުޅިގެން އޯލް އިންޑިއާ އިންސްޓިޓިއުޓް އޮފް މެޑިކަލް ސައިންސަސް (އޭއައިއައިއެމްއެސް) ގައި ހޮސްޕިޓަލައިޒްކުރެވިފައެވެ. 2021 ވަނަ އަހަރުގެ އޭޕްރީލް މަހު، ސިންގްގެ ކޮވިޑް-19 ޓެސްޓް ޕޮޒިޓިވްވުމާ ގުޅިގެން އޭނާ ވަނީ އަނެއްކާވެސް ހޮސްޕިޓަލްގައި އެޑްމިޓްކުރެވިފައެވެ. 2021 ވަނަ އަހަރުގެ އޮކްޓޯބަރ މަހު، ބަލިކަށިކަމާއި ހުންއައުމާ ގުޅިގެން ސިންގް ވަނީ އަލުން އޭއައިއައިއެމްއެސްގައި ހޮސްޕިޓަލައިޒްކުރެވިފައެވެ.

2024 ވަނަ އަހަރުގެ ޑިސެމްބަރ 26 ވަނަ ދުވަހު، ސިންގް ވަނީ ނިއު ދިއްލީގައި ހުރި އޭނާގެ ގޭގައި ވެއްޓި، އޭއައިއައިއެމްއެސް ދިއްލީގެ އިމަޖެންސީ ޑިޕާޓްމަންޓަށް ގެންދެވިފައެވެ. ހޮސްޕިޓަލަށް ގެންދެވުނުތާ މަދު ގަޑިއިރުތަކެއްގެ ތެރޭގައި، އުމުރުން 92 އަހަރުގައި ސިންގް ވަނީ އަވަހާރަވެފައެވެ. އޭގެ ފަހުން ސަރުކާރުން ވަނީ 2025 ވަނަ އަހަރުގެ ޖަނަވަރީ 1 ވަނަ ދުވަހާ ހަމައަށް ޤައުމީ ހިތާމައިގެ މުއްދަތެއް އިޢުލާންކޮށް، ސިންގްއަށް ދައުލަތުގެ ޖަނާޒާއެއް ކުރިއަށް ގެންދާނެ ކަމަށް ބަޔާންކޮށްފައެވެ.

 މަޞްދަރު