Хисмәтуллин Мәғәфүр Хисмәтулла улы
{{Музыкант
 |Имя              = Хисмәтуллин Мәғәфүр Хисмәтулла улы
 |Изображение     = KHISMATULLIN Magafur KHismatullovich.jpg
 |Описание изображения = 
 |Дата рождения    = 10.01.1915 
 |Место рождения   = {{ТУ|Өфө губернаһы}} [[Өфө өйәҙе]]<ref name="МР">Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның  {{ТУ|Иглин районы}}</ref> [[Яңы Ҡобау]] ауылы
 |Дата смерти      = 5.10.2004
 |Место смерти     = {{ВБУ|Өфө|Өфөлә}} ҡалаһы
 |Страна           = {{Флагификация|Российская империя}} →<br /> {{Флагификация|Башҡурдистан}} →<br /> {{Флагификация|СССР}}→<br />{{Флагификация|Рәсәй}} 
 |Профессии        = опера йырсыһы, театр режиссёры, театр педагогы
 |Певческий голос  = тенор
 |Жанры            = 
 |Награды          = {{{!}} style="background:transparent"
{{!}}{{Орден Трудового Красного Знамени}}
{{!}}}
{{{!}} style="background:transparent"
{{!}} {{Народный артист РСФСР}} {{!!}} {{Заслуженный артист РСФСР}}{{!!}}{{БАССР халыҡ артисы|1953}}{{!!}}{{Салауат Юлаев исемендәге премияһы}}
{{!}}}
 |Викисклад        = 
}}
{{фамилиялаш|Хисмәтуллин}}

'''Хисмәтуллин Мәғәфүр Хисмәтулла улы''' ([[10 ғинуар]] [[1915 йыл]] — [[5 октябрь]] [[2004 йыл]]) — йырсы, режиссёр, педагог. 1939—1982 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. 1969—1995 йылдарҙа [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. [[РСФСР]]-ҙың (1965) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1953) халыҡ артисы, [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1969). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры.

== Биографияһы ==
* 1915 йылдың 10 ғинуарында Өфө губернаһы Өфө өйәҙе (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Иглин районы]]) [[Яңы Ҡобау]] ауылында тыуған.
* 1931—1935 йылдарҙа Башҡорт сәнғәт техникумының театр бүлегендә уҡый.
* 1936—1938 йылдарҙа П. И. Чайковский исемендәге консерваторияһының башҡорт бүлегендә (Е. В. Еханович класында) уҡый.
* 1932—1936 Баймаҡ колхоз-совхоз театрында эшләй.
* 1932 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы.
* 1964 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының баш режиссёры.
* 1965 йылдан [[Өфө сәнғәт училищеһы]]нда уҡытыусы.
* 1969 йылдан [[Өфө сәнғәт институты]]нда уҡытыусы.

== Ижады ==
Башҡорт опера һәм балет театрында эшләгән осорҙа ул илленән ашыу опера партияһын башҡара. Тәүге башҡорт операһы булған «Һаҡмар»ҙа (Мәсәлим Вәлиев) — Фәхри, Ерошка — А. П. Бородин «Кенәз Игорь», Арлекин — Р. Леонкавалло, «Паяцы», Бомелий — Н. А. Римский-Корсаков, «Батша кәләше», Юламан — Н. Чемберджи, «Ҡарлуғас», «[[Салауат Юлаев (опера)|Салауат Юлаев]]» — Заһир Исмәғилев, «Салауат», Ғәйнулла — З. Исмәғилев, «Ағиҙел тулҡындары» операларында ҡатнаша.

Режиссер булараҡ, Заһир Исмәғилевтың «Ҡоҙаса» музыкаль комедияһын, «Шәүрә» операһын, үзбәк композиторы С. Юдаковтың «Мәйсәрәнең мутлыҡтары» комик операһын, П. Чайковскийҙың «Пиковая дама»һын, Ж. Бизеның «Кармен»ын, А. Бородиндың «Кенәз Игорь», Х. Әхмәтовтың «Замандаштар» операларын ҡуя.

{| class="wikitable" style="text-align:center"
|+'''Опера йырҙары'''<ref name="Незабываемый образ">Бициева Ф. Б. Незабываемый образ. — Уфа: Гилем, 2006. — 62 с.</ref>
|-
! Опера йәки музыкаль комедия !! Композитор !! Партия !! Беренсе тапҡыр башҡарыу йылы
|-
| Аршын мал алған || У.Гаджибеков || Вели || 1939
|-
| Евгений Онегин || П.Чайковский || Трике || 1940
|-
| Һаҡмар || М.Вәлиев || Фәхри || 1940
|-
| Мәргән || А.Эйхенвальд || Юламан || 1941
|-
| Аҡбуҙат || Х.Заимов, А. Спадавеккиа || Шүлгән || 1942
|-
| Маджибад || М.Вәлиев || Маджибад || 1943
|-
| Ҡарлуғас || Н.Чембеджи || Шатморат|| 1944
|-
| Алтынсәс || Н.Жиганов || Урмай || 1946
|-
| Чио-чио-сан || Д.Пуччини || Горо || 1946
|-
| Паяцы || Р.Леонкавалло || Арлекин || 1946
|-
| Батша кәләше — Царьская невеста || Н.Римский-Корсаков || Бомелий || 1948
|-
| Ромео и Джульетта || Ш.Гуно || Тибальд || 1949
|-
| Дубровский || Э.Направник || Дефорж || 1949
|-
| Кармен || Ж.Бизе || Ремендадо || 1949
|-
| Князь Игорь || А.Бородин || Ерошка || 1950
|-
| Кэто и Котэ || В.Долидзе || Сико || 1950
|-
| Мазепа || П.Чайковский || Иҫерек казак|| 1950
|-
| Черевички || П.Чайковский || Мәктәп уҡытыусыһы|| 1950
|-
| Майская ночь || Н.Римский-Корсаков || Винокур || 1950
|-
| Сыған бароны — Цыганский барон || И.Штраус || Граф Карнеро || 1950
|-
| Айһылыу || Н.Пейко || Фәхри || 1953
|-
| Салауат Юлаев || З.Исмәғилов || Салауат || 1955
|-
| Тымыҡ Дон — Тихий Дон || И.Дзержинский || Пантелей || 1956
|-
| Дауылға — В бурю || Т.Хренников || Антонов || 1957
|-
| Чародейка || П.Чайковский || Паисий || 1957
|-
| Ҡоҙаса || З.Исмәғилев || Яппар || 1959
|-
| Йәш гвардия — Молодая Гвардия || Ю.Мейтус || Тюленин || 1959
|-
| Куба ҡыҙы — Дочь Кубы || К. Листов || Хосс || 1962
|-
| Севастополь вальсы — Севостопольский вальс || К.Листов || Рахмет || 1962
|-
| Отелло || Д.Верди || Родриго || 1962
|-
| Овод || А. Спадавеккиа ||  Карди || 1963
|-
| Пиковая дама || П.Чайковский || Чекалинский || 1964
|-
| Шәүрә || З.Исмәғилов || Көбәк || 1964
|-
| Үткән мөхәббәт || Ш.Ҡолбарыҫов || Ҡотлобай || 1964
|-
| Оптимистик трагедия || А.Холминов || Сиплый || 1967
|-
| Гөлзифа || З.Исмәғилов || Ғәйнулла || 1967
|-
| Саламандрҙар менән һуғыш || В.Успенский || Энди || 1968
|-
| Фра-Дьяволо|| Д.Обер || Беппо || 1968
|-
| Донья Жуанита || Ф. Зуппе || Дворецкий || 1968
|-
| Корневиль ҡыңғырауҙары — Корневильские колокола || Р.Планкет || Сыған || 1970
|-
| Ағиҙел тулҡындары || З.Исмәғилов || Ғәйнулла || 1970
|-
| Ватандаштар || Х.Әхмәтов || Таһир || 1970
|-
| Бирйән һәм Сара || М.Төлөбаев || Естай || 1972
|-
| Кейәүҙәр || С.Садыҡова, Р.Ғөбәйҙуллин || Йамалый || 1973
|-
| Салауат Юлаев || З.Исмәғилов || Бохаир || 1975
|-
| || || ||
|}

{| class="wikitable" style="text-align:center"
|+'''Сәхнәләштерелгән спектаклдәр'''<ref name="Незабываемый образ" />
|-
! Спектакль исеме !! Композитор !! Сәхәнәләштерелгән йылы
|-
| Ҡоҙаса || З.Исмәғилов || 1959 (Өфө)
|-
| Аҡбуҙут || Х.Заимов, А.Спадавеккиа || 1959
|-
| Айһылыу || М.Пейко || 1961
|-
| Мәйсәрә мажаралары || С.Юдаков || 1961
|-
| Ҡоҙаса || З.Исәмғилов || 1963 (Ҡазан)
|-
| Шәүрә || З.Исмагилов || 1964
|-
| Пиковая дама || П.Чайковский || 1964
|-
| Кармен || Ж.Бизе || 1965
|-
| Князь Игорь || А.Бородин || 1966
|-
| Мыйыҡһыҙ тылсымсы || Н.Сабитов ||
|-
| Ватандаштар || Х.Әхмәтов ||  1970
|}

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены.
* «Почёт Билдәһе» ордены.
* БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1949).
* БАССР-ҙың халыҡ артисы (1953).
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1955).
* РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1965).
* Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1969).

Мәғәфүр Хисмәтуллинға 1949 йылда «БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы», дүрт йылдан «БАССР-ҙың халыҡ артисы», тағы ике йылдан — Мәскәүҙә үткәрелгән Башҡортостан әҙәбиәте һәм сәнғәте көндәрендәге ҡаҙаныштарын иҫәпкә алып — «РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы», 1965 йылда «РСФСР-ҙың халыҡ артисы» тигән юғары исемдәр, ә 1969 йылда Салауат Юлаев исемендәге премия бирелә. Йырсы Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары менән бүләкләнә.

== Хәтер ==
{{Section-stub}}

== Иҫкәрмәләр ==
<references/>

== Әҙәбиәт ==
'''Башҡорт телендә'''
* Рәшит Шәкүр. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫмаһы. — Өфө: Китап, 2005. — 367 бит.
'''рус телендә'''
* Бициева Ф. Б. Незабываемый образ. — Уфа: Гилем, 2006. — 62 с.
* Магафур Хисматуллин // Сов. Башкирия. Уфа. 1955. 15 мая.
* Сподиков В. Концерты башкирских артистов // Сов. Татария. Казань. 1957. 9 февр.
* Хайруллин Р. Судьба певца // Сов. Башкирия. Уфа. 1961. 25 июля.
* Шафиков Г. Трепетная струна души // Ленинец. Уфа. 1963. 21 марта.
* Мясагутов Ш. Народный артист // Ленинец. Уфа. 1965. 2 марта.
* [[Газим Шафиков|Шафиков Г]]. Жизнь, озаренная творчеством // Сов. Башкирия. Уфа. 1965. 3 марта.
* Шумская Н. Артист, любимый народом // МЖ. 1965. № 10. С. 24.
* Юбилей артиста // Сов. Башкирия. Уфа. 1965. 6 марта.
* Ахунзянов Т. Свидание с искусством // Сов. культура. 1973. 19 янв.
* Хайруллин Р. Магафур Хисматуллин. — Уфа., 1975. 46 с.
* Хайруллин Р. Многогранный талант // Сов. Башкирия. Уфа. 1975. 23 янв.
* Янгиров Р. Народный артист // Веч. Уфа. 1975. 8 авг.
* Хисматуллин Магафур Хисматуллович // Муз. энциклопедия. — М., 1982. Т. 6. С. 965.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/16017-khism-tullin-m-f-r-khism-tulla-uly}}{{V|8|01|2020}}
* [http://encycl.bash-portal.ru/hismat_1.htm статья в Башкирской энциклопедии]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.bashinform.ru/news/689635/ Его называли «башкирским соловьем» (К 100-летию со дня рождения Магафура Хисматуллина)]
* [http://www.onlinegazeta.info/bashkortostan/bashkortostan_gazeta_kizil_tan_online.htm Җыр өчен яратылган зат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314030047/http://onlinegazeta.info/bashkortostan/bashkortostan_gazeta_kizil_tan_online.htm |date=2016-03-14 }}

[[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артистары]]
[[Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Өфө сәнғәт училищеһы уҡытыусылары]]
[[Категория:Шәхестәр:Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]
[[Категория:Башҡорт йырсылары]]
[[Категория:Рәсәй опера йырсылары]]
[[Категория:Башҡорт опера йырсылары]]
[[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусылары]]
Хисмәтуллин Мәғәфүр Хисмәтулла улы (10 ғинуар 1915 йыл — 5 октябрь 2004 йыл) — йырсы, режиссёр, педагог. 1939—1982 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы. 1969—1995 йылдарҙа Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы. РСФСР-ҙың (1965) һәм Башҡорт АССР-ының (1953) халыҡ артисы, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1969). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры.

 Биографияһы 
 1915 йылдың 10 ғинуарында Өфө губернаһы Өфө өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Иглин районы) Яңы Ҡобау ауылында тыуған.
 1931—1935 йылдарҙа Башҡорт сәнғәт техникумының театр бүлегендә уҡый.
 1936—1938 йылдарҙа П. И. Чайковский исемендәге консерваторияһының башҡорт бүлегендә (Е. В. Еханович класында) уҡый.
 1932—1936 Баймаҡ колхоз-совхоз театрында эшләй.
 1932 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы.
 1964 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының баш режиссёры.
 1965 йылдан Өфө сәнғәт училищеһында уҡытыусы.
 1969 йылдан Өфө сәнғәт институтында уҡытыусы.

 Ижады 
Башҡорт опера һәм балет театрында эшләгән осорҙа ул илленән ашыу опера партияһын башҡара. Тәүге башҡорт операһы булған «Һаҡмар»ҙа (Мәсәлим Вәлиев) — Фәхри, Ерошка — А. П. Бородин «Кенәз Игорь», Арлекин — Р. Леонкавалло, «Паяцы», Бомелий — Н. А. Римский-Корсаков, «Батша кәләше», Юламан — Н. Чемберджи, «Ҡарлуғас», «Салауат Юлаев» — Заһир Исмәғилев, «Салауат», Ғәйнулла — З. Исмәғилев, «Ағиҙел тулҡындары» операларында ҡатнаша.

Режиссер булараҡ, Заһир Исмәғилевтың «Ҡоҙаса» музыкаль комедияһын, «Шәүрә» операһын, үзбәк композиторы С. Юдаковтың «Мәйсәрәнең мутлыҡтары» комик операһын, П. Чайковскийҙың «Пиковая дама»һын, Ж. Бизеның «Кармен»ын, А. Бородиндың «Кенәз Игорь», Х. Әхмәтовтың «Замандаштар» операларын ҡуя.

+Опера йырҙарыБициева Ф. Б. Незабываемый образ. — Уфа: Гилем, 2006. — 62 с. Опера йәки музыкаль комедия  Композитор  Партия  Беренсе тапҡыр башҡарыу йылы Аршын мал алған  У.Гаджибеков  Вели  1939 Евгений Онегин  П.Чайковский  Трике  1940 Һаҡмар  М.Вәлиев  Фәхри  1940 Мәргән  А.Эйхенвальд  Юламан  1941 Аҡбуҙат  Х.Заимов, А. Спадавеккиа  Шүлгән  1942 Маджибад  М.Вәлиев  Маджибад  1943 Ҡарлуғас  Н.Чембеджи  Шатморат 1944 Алтынсәс  Н.Жиганов  Урмай  1946 Чио-чио-сан  Д.Пуччини  Горо  1946 Паяцы  Р.Леонкавалло  Арлекин  1946 Батша кәләше — Царьская невеста  Н.Римский-Корсаков  Бомелий  1948 Ромео и Джульетта  Ш.Гуно  Тибальд  1949 Дубровский  Э.Направник  Дефорж  1949 Кармен  Ж.Бизе  Ремендадо  1949 Князь Игорь  А.Бородин  Ерошка  1950 Кэто и Котэ  В.Долидзе  Сико  1950 Мазепа  П.Чайковский  Иҫерек казак 1950 Черевички  П.Чайковский  Мәктәп уҡытыусыһы 1950 Майская ночь  Н.Римский-Корсаков  Винокур  1950 Сыған бароны — Цыганский барон  И.Штраус  Граф Карнеро  1950 Айһылыу  Н.Пейко  Фәхри  1953 Салауат Юлаев  З.Исмәғилов  Салауат  1955 Тымыҡ Дон — Тихий Дон  И.Дзержинский  Пантелей  1956 Дауылға — В бурю  Т.Хренников  Антонов  1957 Чародейка  П.Чайковский  Паисий  1957 Ҡоҙаса  З.Исмәғилев  Яппар  1959 Йәш гвардия — Молодая Гвардия  Ю.Мейтус  Тюленин  1959 Куба ҡыҙы — Дочь Кубы  К. Листов  Хосс  1962 Севастополь вальсы — Севостопольский вальс  К.Листов  Рахмет  1962 Отелло  Д.Верди  Родриго  1962 Овод  А. Спадавеккиа   Карди  1963 Пиковая дама  П.Чайковский  Чекалинский  1964 Шәүрә  З.Исмәғилов  Көбәк  1964 Үткән мөхәббәт  Ш.Ҡолбарыҫов  Ҡотлобай  1964 Оптимистик трагедия  А.Холминов  Сиплый  1967 Гөлзифа  З.Исмәғилов  Ғәйнулла  1967 Саламандрҙар менән һуғыш  В.Успенский  Энди  1968 Фра-Дьяволо Д.Обер  Беппо  1968 Донья Жуанита  Ф. Зуппе  Дворецкий  1968 Корневиль ҡыңғырауҙары — Корневильские колокола  Р.Планкет  Сыған  1970 Ағиҙел тулҡындары  З.Исмәғилов  Ғәйнулла  1970 Ватандаштар  Х.Әхмәтов  Таһир  1970 Бирйән һәм Сара  М.Төлөбаев  Естай  1972 Кейәүҙәр  С.Садыҡова, Р.Ғөбәйҙуллин  Йамалый  1973 Салауат Юлаев  З.Исмәғилов  Бохаир  1975   

+Сәхнәләштерелгән спектаклдәр Спектакль исеме  Композитор  Сәхәнәләштерелгән йылы Ҡоҙаса  З.Исмәғилов  1959 (Өфө) Аҡбуҙут  Х.Заимов, А.Спадавеккиа  1959 Айһылыу  М.Пейко  1961 Мәйсәрә мажаралары  С.Юдаков  1961 Ҡоҙаса  З.Исәмғилов  1963 (Ҡазан) Шәүрә  З.Исмагилов  1964 Пиковая дама  П.Чайковский  1964 Кармен  Ж.Бизе  1965 Князь Игорь  А.Бородин  1966 Мыйыҡһыҙ тылсымсы  Н.Сабитов  Ватандаштар  Х.Әхмәтов   1970

 Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре 
 Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены.
 «Почёт Билдәһе» ордены.
 БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1949).
 БАССР-ҙың халыҡ артисы (1953).
 РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1955).
 РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1965).
 Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1969).

Мәғәфүр Хисмәтуллинға 1949 йылда «БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы», дүрт йылдан «БАССР-ҙың халыҡ артисы», тағы ике йылдан — Мәскәүҙә үткәрелгән Башҡортостан әҙәбиәте һәм сәнғәте көндәрендәге ҡаҙаныштарын иҫәпкә алып — «РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы», 1965 йылда «РСФСР-ҙың халыҡ артисы» тигән юғары исемдәр, ә 1969 йылда Салауат Юлаев исемендәге премия бирелә. Йырсы Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары менән бүләкләнә.

 Хәтер 

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
Башҡорт телендә
 Рәшит Шәкүр. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫмаһы. — Өфө: Китап, 2005. — 367 бит.
рус телендә
 Бициева Ф. Б. Незабываемый образ. — Уфа: Гилем, 2006. — 62 с.
 Магафур Хисматуллин // Сов. Башкирия. Уфа. 1955. 15 мая.
 Сподиков В. Концерты башкирских артистов // Сов. Татария. Казань. 1957. 9 февр.
 Хайруллин Р. Судьба певца // Сов. Башкирия. Уфа. 1961. 25 июля.
 Шафиков Г. Трепетная струна души // Ленинец. Уфа. 1963. 21 марта.
 Мясагутов Ш. Народный артист // Ленинец. Уфа. 1965. 2 марта.
 Шафиков Г. Жизнь, озаренная творчеством // Сов. Башкирия. Уфа. 1965. 3 марта.
 Шумская Н. Артист, любимый народом // МЖ. 1965. № 10. С. 24.
 Юбилей артиста // Сов. Башкирия. Уфа. 1965. 6 марта.
 Ахунзянов Т. Свидание с искусством // Сов. культура. 1973. 19 янв.
 Хайруллин Р. Магафур Хисматуллин. — Уфа., 1975. 46 с.
 Хайруллин Р. Многогранный талант // Сов. Башкирия. Уфа. 1975. 23 янв.
 Янгиров Р. Народный артист // Веч. Уфа. 1975. 8 авг.
 Хисматуллин Магафур Хисматуллович // Муз. энциклопедия. — М., 1982. Т. 6. С. 965.

 Һылтанмалар 
 
 статья в Башкирской энциклопедии
 Его называли «башкирским соловьем» (К 100-летию со дня рождения Магафура Хисматуллина)
 Җыр өчен яратылган зат 

Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артистары
Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар
Категория:Өфө сәнғәт училищеһы уҡытыусылары
Категория:Шәхестәр:Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры
Категория:Башҡорт йырсылары
Категория:Рәсәй опера йырсылары
Категория:Башҡорт опера йырсылары
Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусылары