Папуа — Яңы Гвинея
{{Дәүләт
|Башҡортса исеме=Папуа — Яңы Гвинея бойондороҡһоҙ дәүләте 
|Оригиналь исеме=Independent State of Papua New Guinea, Independen Stet bilong Papua Niugini
|Эйәлек килеш=Папуа — Яңы Гвинея
|Герб = [[File:National Emblem of Papua New Guinea.svg|100px]]
<!--|Герб урынына=-->
|Девиз=
|Гимн исеме=O Arise All You Sons
|Идара итеү төрө=[[Конституцион монархия]]
 |lat_dir =S |lat_deg =6 |lat_min =29 |lat_sec =0 
 |lon_dir =E |lon_deg =147 |lon_min =22 |lon_sec =0 
 |region                 = PG
 |CoordScale             =10000000
|Картала=[[File:Papua New Guinea (orthographic projection).svg|300px]]
|Рәсми тел=[[Инглиз теле|инглиз]], [[ток-писин]] һәм [[хири-моту]]
|Бойондороҡһоҙлок датаһы=[[16 сентября]] [[1975]]
|тан бойондороҡһоҙлоҡ=[[Австралия]]
|Баш ҡала=[[Порт-Морсби]]
|Эре ҡала=Порт-Морсби
|Етәкселәрҙең вазифалары=[[Королева]]<br>Папуа-Яңы Гвинея<br> Генерал-губернаторы<br>
|Етәкселәр=[[Елизавета II]]<br>[[Огио, Майкл|Майкл Огио]]<br>[[Питер О’Нил]]
|Территория буйынса урыны=54
|Территория=462 840 
|% һыу өҫтө=2
|Халҡы буйынса урыны=104
|Халыҡ=6 187 591
|Иҫәп алыу йылы=2011
|Халыҡ тығыҙлығы=13
|ЭТП=14,363 млрд
|ЭТП-ны иҫәпләү йылы=2005
|ЭТП буйынса урыны=126
|Йән башына ЭТП=2,418
|КПҮИ= {{рост}} 0.541
|Год расчета КПҮИ=2007
|КПҮИ буйынса урыны=148
|Валюта=[[Кина]]
|Домен=[[.pg]]
|Телефон коды=675
|Сәғәт бүлкәте= +10
}}
'''Па́пуа — Яңы́ Гвине́я''', тулы исеме '''Па́пуа — Яңы́ Гвине́я бойондороҡһоҙ дәүләте́''' ({{lang-en|Papua New Guinea}} {{IPA|[ˈpæpuːə njuː ˈɡɪni]}} (шулай уҡ {{IPA|ˈpɑːpuːə}}, {{IPA|ˈpæpjuːə}}), {{lang-tpi|Papua Niugini}}, {{lang-ho|Papua Niu Gini}}) — [[Океания]]лағы [[дәүләт]]. [[Тымыҡ океан]]дың көньяк-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Майҙаны — 462 840 км². Халыҡ һаны — яҡынса 6 млн кеше, башлыса папуастар һәм меланезиялылар. Ҡала халҡы һаны — 15,2 % ([[1991 йыл|1991]]).

Рәсми телдәр — [[инглиз теле|инглиз]], ток-писин, хари-моту теләре. Халыҡтың күп өлөшө — [[христиандар]], ҡалғандары урындағы йола буйынса барлыҡҡа килгән дин тоталар. Административ яҡтан дәүләт 20 провинцияға бүленә. Баш ҡалаһы — [[Порт-Морсби]]. Дәүләт башлығы — генерал-губернатор тәҡдим иткән королева. [[Милләттәр дуҫлығы]]на керә.

Ҡанун сығарыу органы — Милли парламент.

== Атамаһы ==
''«Папуа»'' һүҙе [[малай теле]]ндәге ''«папува»'' һүҙенән килеп сыҡҡан, «бөҙрә сәсле» тигәнде аңлата (башҡа фараз буйынса «оранг папуа» — «бөҙрә ҡара сәсле кеше» тигәнде аңлата<ref name='Vtor1'>
{{cite web
 | url         = http://geography.su/books/item/f00/s00/z0000012/st003.shtml
 | title       = Остров райских птиц. История Папуа Новой Гвинеи (Малаховский К.В.)
 | publisher   = Geography.su: Географический атлас для учащихся
 | accessdate  = 2010-02-15
 | lang        = ru
 | description = Вторжение, часть 1
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/6177PRwBE
 | archivedate = 2011-08-22
}}</ref>). Был исемде [[Яңы Гвинея]]ға [[1526]] йылда португал Менезеш биргән.<ref name='Butinov1'>{{книга
 |автор         = Бутинов, Н. А.
 |часть         = Краткие исторические сведения
 |заглавие      = Народы Папуа Новой Гвинеи (От племенного строя к независимому государству) 
 |оригинал      = 
 |ссылка        = 
 |издание       = 
 |ответственный = Под ред. А. М. Решетова
 |место         = СПб.
 |издательство  = Петербургское востоковедение
 |год           = 2000
 |том           = 
 |страницы      = 17-20
 |страниц       = 382
 |isbn          = 5-85803-146-3
}}</ref>. [[1545]] йылда утрауға [[Ортис де Ретес, Иньиго|Иньиго Ортис де Ретес]] килә һәм утрауға «Яңы Гвинея» тигән исем бирә, уның фекеренсә урындағы халыҡ [[Африка]]ның [[Гвинея]] аборигендарына оҡшаған була.<ref name='Vtor1'/><ref name='Butinov1'/>).

Европалылар колонизацияһы башланғандан алып бойондороҡһоҙлоҡ алғанға тиклем ил исемен бер нисә тапҡыр алыштыра. 1884—1906 йылдарҙа көньяҡ-көнсығыш өлөшө Британия Яңы Гвинеяһы тип атала.<ref name='Kolonian2'>
{{cite web
 | url         = http://geography.su/books/item/f00/s00/z0000012/st009.shtml
 | title       = Остров райских птиц. История Папуа Новой Гвинеи (Малаховский К.В.)
 | publisher   = Geography.su: Географический атлас для учащихся
 | accessdate  = 2010-02-15
 | lang        = ru
 | description = Колониальный раздел, часть 2
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/6177Qc16P
 | archivedate = 2011-08-22
}}</ref>, 1906—1949 йылдарҙа — [[Папуа (австралия территорияһы)|Папуа]]<ref name='Butinov1'/><ref name='Kolonian2'/> ([[Австралия]] контролендә). Төньяҡ-нөнсығыш өлөшө [[Германия]] колонияһы була һәм 1884—1920 йылдарҙа [[Германия Яңы Гвинеяһы]] тип атала (1914 йылдан Австралия контроле)<ref name='Butinov1'/><ref name='Kolonian3'>
{{cite web
 | url         = http://geography.su/books/item/f00/s00/z0000012/st010.shtml
 | title       = Остров райских птиц. История Папуа Новой Гвинеи (Малаховский К.В.)
 | publisher   = Geography.su: Географический атлас для учащихся
 | accessdate  = 2010-02-15
 | lang        = ru
 | description = Колониальный раздел, часть 3
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/6177Rb5pA
 | archivedate = 2011-08-22
}}</ref>, 1920—1949 йылдарҙа, Милләттәр Лигаһы ҡарары менән Яңы Гвинея тип атала.<ref name='Butinov1'/><ref name='Australian2'>
{{cite web
 | url         = http://geography.su/books/item/f00/s00/z0000012/st012.shtml
 | title       = Остров райских птиц. История Папуа Новой Гвинеи (Малаховский К.В.)
 | publisher   = Geography.su: Географический атлас для учащихся
 | accessdate  = 2010-02-15
 | lang        = ru
 | description = Под австралийским господством, часть 2
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/6177Sa3Gd
 | archivedate = 2011-08-22
}}</ref>. [[1949]] йылда ике Австралия колониялары берлешеп Папуа һәм Яңы Гвинея тип атала<ref name='Butinov1'/><ref name='Australian5'>
{{cite web
 | url         = http://geography.su/books/item/f00/s00/z0000012/st015.shtml
 | title       = Остров райских птиц. История Папуа Новой Гвинеи (Малаховский К.В.)
 | publisher   = Geography.su: Географический атлас для учащихся
 | accessdate  = 2010-02-15
 | lang        = ru
 | description = Под австралийским господством, часть 5
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/6177TWtfy
 | archivedate = 2011-08-22
}}</ref>.

[[1972]] йылда провинция Папуа — Яңы Гвинея исемен ала<ref name='HistofNat'>
{{cite web
 | url         = http://www.historyofnations.net/oceania/papuanewguinea.html
 | title       = History of Papua New Guinea
 | publisher   = History of Nations
 | accessdate  = 2010-02-15
 | lang        = en
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/6177UdZEj
 | archivedate = 2011-08-22
}}</ref>. [[1975]] йылда ирекле дәүләттең исеме Папуа — Яңы Гвинея тип атала.<ref name='Butinov1'/>.

=== Флора һәм фауна ===
Папуа — Яңы Гвинеяның үҫемлектәр һәм хауандар донъяһы бай һәм төрлө.
Утрау яры буйлап киң (урыны менән 35 км-ға тиклем) [[мангр ҡыуаҡлыҡтары]] үҫә. Бында үҫәмлектәрҙең 20 мең төрө үҫә. Был үтеп сыҡҡыһыҙ һаҙлыҡлы урын, йылға үҙәне буйлап тик йөҙөп кенә үтергә мөмкин. Йылға буйлап ҡырағай [[шәкәр ҡамышы]], һаҙлы урындарҙы [[саговник]] урманы ҡаплаған.

Йөҙҙәрсә төр ағас үҫкән ҡуйы дымлы тропик урман тау биттәрен ҡаплаған. Тик хәҙер бында плантациялар һәм үҫемлек баҡсалары барлыҡҡа килгән. Кокос пальмаһы, банан, шәкәр ҡамышы, папая ағастары, [[таро (үҫемлек)|таро]], [[ямс]], [[батат]], [[маниока]] бүлбе емештәре үҫтерелә. Баҡсалар урмандар менән сиратлашҡан. Ер 2−3 йылға бер ешкәртелә, һуңынан 10 — 12 йыл урман ҡаплап ала. Шулай итеп ерҙен үңдырышлылығы кире ҡайтарыла.

Хайуандар донъяһы [[һөйрәлеүселәр]], [[бөжәктәр]] һәм [[ҡоштар]]ға бай. [[Һөтимәрҙәр]] фаунаһында е күрше Австралиялағы кеүек муҡсалылар вәкилдәр — [[бандикут]] (муҡсалы бурһыҡ), [[валлаби]] (ағаста йәшәусе кенгуру), [[кускус (хайуан)|кускус]] һәм башҡалар . Урман һәм яр буйҙарында йыландар, шул иҫәптән ағыулылар, [[кәҫәрткеләр]] бик күп. Диңгеҙ һәм ҙур йылға ярҙарында [[крокодилдар]], кәҫәрткеләр һәм [[ташбаҡалар]] тереклек итә. Ҡоштар вәкилдәре: [[казуар]]тар, [[ожмах ҡоштары]], батша күгәрсендәре, [[тутыйғош]]тар, тауыҡтар. Европалылар утрауға [[сусҡа]], [[тауыҡтар]] һәм [[эттәр]] алып килә. Шулай уҡ [[ҡомаҡ]], [[ҡыр сысҡаны]], ҡырағайланған сусҡалар утрауҙа киң таралған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Океания илдәре}}

[[Категория:Папуа — Яңы Гвинея]]
[[Категория:Парламентар монархиялар]]
[[Категория:Утрауҙағы дәүләттәр]]
[[Категория:Унитар дәүләттәр]]
[[Категория:Инглиз телле илдәр һәм территориялар]]
[[Категория:Мәрйен диңгеҙе буйындағы илдәр]]
Па́пуа — Яңы́ Гвине́я, тулы исеме Па́пуа — Яңы́ Гвине́я бойондороҡһоҙ дәүләте́ (  (шулай уҡ , ), , ) — Океаниялағы дәүләт. Тымыҡ океандың көньяк-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Майҙаны — 462 840 км². Халыҡ һаны — яҡынса 6 млн кеше, башлыса папуастар һәм меланезиялылар. Ҡала халҡы һаны — 15,2 % (1991).

Рәсми телдәр — инглиз, ток-писин, хари-моту теләре. Халыҡтың күп өлөшө — христиандар, ҡалғандары урындағы йола буйынса барлыҡҡа килгән дин тоталар. Административ яҡтан дәүләт 20 провинцияға бүленә. Баш ҡалаһы — Порт-Морсби. Дәүләт башлығы — генерал-губернатор тәҡдим иткән королева. Милләттәр дуҫлығына керә.

Ҡанун сығарыу органы — Милли парламент.

 Атамаһы 
«Папуа» һүҙе малай телендәге «папува» һүҙенән килеп сыҡҡан, «бөҙрә сәсле» тигәнде аңлата (башҡа фараз буйынса «оранг папуа» — «бөҙрә ҡара сәсле кеше» тигәнде аңлата). Был исемде Яңы Гвинеяға 1526 йылда португал Менезеш биргән.. 1545 йылда утрауға Иньиго Ортис де Ретес килә һәм утрауға «Яңы Гвинея» тигән исем бирә, уның фекеренсә урындағы халыҡ Африканың Гвинея аборигендарына оҡшаған була.).

Европалылар колонизацияһы башланғандан алып бойондороҡһоҙлоҡ алғанға тиклем ил исемен бер нисә тапҡыр алыштыра. 1884—1906 йылдарҙа көньяҡ-көнсығыш өлөшө Британия Яңы Гвинеяһы тип атала., 1906—1949 йылдарҙа — Папуа (Австралия контролендә). Төньяҡ-нөнсығыш өлөшө Германия колонияһы була һәм 1884—1920 йылдарҙа Германия Яңы Гвинеяһы тип атала (1914 йылдан Австралия контроле), 1920—1949 йылдарҙа, Милләттәр Лигаһы ҡарары менән Яңы Гвинея тип атала.. 1949 йылда ике Австралия колониялары берлешеп Папуа һәм Яңы Гвинея тип атала.

1972 йылда провинция Папуа — Яңы Гвинея исемен ала. 1975 йылда ирекле дәүләттең исеме Папуа — Яңы Гвинея тип атала..

 Флора һәм фауна 
Папуа — Яңы Гвинеяның үҫемлектәр һәм хауандар донъяһы бай һәм төрлө.
Утрау яры буйлап киң (урыны менән 35 км-ға тиклем) мангр ҡыуаҡлыҡтары үҫә. Бында үҫәмлектәрҙең 20 мең төрө үҫә. Был үтеп сыҡҡыһыҙ һаҙлыҡлы урын, йылға үҙәне буйлап тик йөҙөп кенә үтергә мөмкин. Йылға буйлап ҡырағай шәкәр ҡамышы, һаҙлы урындарҙы саговник урманы ҡаплаған.

Йөҙҙәрсә төр ағас үҫкән ҡуйы дымлы тропик урман тау биттәрен ҡаплаған. Тик хәҙер бында плантациялар һәм үҫемлек баҡсалары барлыҡҡа килгән. Кокос пальмаһы, банан, шәкәр ҡамышы, папая ағастары, таро, ямс, батат, маниока бүлбе емештәре үҫтерелә. Баҡсалар урмандар менән сиратлашҡан. Ер 2−3 йылға бер ешкәртелә, һуңынан 10 — 12 йыл урман ҡаплап ала. Шулай итеп ерҙен үңдырышлылығы кире ҡайтарыла.

Хайуандар донъяһы һөйрәлеүселәр, бөжәктәр һәм ҡоштарға бай. Һөтимәрҙәр фаунаһында е күрше Австралиялағы кеүек муҡсалылар вәкилдәр — бандикут (муҡсалы бурһыҡ), валлаби (ағаста йәшәусе кенгуру), кускус һәм башҡалар . Урман һәм яр буйҙарында йыландар, шул иҫәптән ағыулылар, кәҫәрткеләр бик күп. Диңгеҙ һәм ҙур йылға ярҙарында крокодилдар, кәҫәрткеләр һәм ташбаҡалар тереклек итә. Ҡоштар вәкилдәре: казуартар, ожмах ҡоштары, батша күгәрсендәре, тутыйғоштар, тауыҡтар. Европалылар утрауға сусҡа, тауыҡтар һәм эттәр алып килә. Шулай уҡ ҡомаҡ, ҡыр сысҡаны, ҡырағайланған сусҡалар утрауҙа киң таралған.

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Папуа — Яңы Гвинея
Категория:Парламентар монархиялар
Категория:Утрауҙағы дәүләттәр
Категория:Унитар дәүләттәр
Категория:Инглиз телле илдәр һәм территориялар
Категория:Мәрйен диңгеҙе буйындағы илдәр