Майкл Фарадей
{{Ук}}
[[Рәсем:Faraday Michael Christmas lecture detail.jpg|thumb|right|250px|Фарадей асыҡ лекция үткәрә.]]

'''Майкл Фарадей''' ({{lang-en|Michael Faraday}} {{IPA|[ˈfæ.rəˌdeɪ]}}; [[22 сентябрь]] [[1791 йыл]] — [[25 август]] [[1867 йыл]]) — [[Бөйөк Британия|инглиз]] [[физика|физигы]] һәм [[химия|химигы]].

1824 йылдан донъялағы иң боронғо (1660 йылда ойошторолған) һәм [[Бөйөк Британия]]ның төп фәнни ойошмаһы ''Лондон король йәмғиәте'' һәм башҡа күп ғилми ойошмалар, шул иҫәптән 1830  йылдан [[Рәсәй империяһы]]ның Санкт-Петербург Фәндәр академияһының сит ил ағзаһы.

Хәҙерге заманда [[электр]]ҙы сәнәғәт етештереүҙең һәм уны күп төрлө ҡулланыуҙың нигеҙен тәшкил иткән [[электромагнит индукцияһы]]н нәҡ Майкл Фарадей аса. Шулай уҡ ул [[Электр двигателе]]нең тәүге өлгөһөн эшләй. Ғалимдың башҡа асыштары исемлегендә — беренсе [[трансформатор]], электр тогының химик тәьҫире, электролиз закондары, магнит яланының яҡтылыҡҡа тәьҫире (Фарадей эффекты), диамагнетизм. [[Электромагнит нурланыш]]ын алдан әйтеүсе лә ул була<ref name=SES/>. [[Ион]], катод, анод, [[электролит]], [[диэлектрик]], диамагнетикттар һәм диамагнетизм, парамагнетиктар һәм парамагнетизм, шулай уҡ тағы ла ҡайһы бер башҡа төшөнсәләрҙе ғилми әйләнешкә Фарадей индерә{{sfn|Цейтлин З.|1939|с=296, 303|name=ZE296}}.

Майкл Фарадей — [[электромагнит яланы]] тәғлимәтенә нигеҙ һалыусы<ref name=SES>{{книга |заглавие=Советский энциклопедический словарь |издание=2-е изд |место=М. |издательство=Советская энциклопедия |год=1982 |страниц=1600 |страницы=1392}}</ref>, уны һуңыраҡ [[математика]] күҙлегенән [[Джеймс Максвелл]] рәссмиләштерә һәм артабан үҫтерә. Электромагнитлы күренештәр физикаһына Фарадейҙың индергән теоретик өлөшө үҙенең милләттәш физигы [[Исаак Ньютон]] нигеҙләгән ''алыҫ һәм яҡын тәьҫир'' принцибынан баш тартыуҙан һәм физикала хәҙер киң ҡулланылған «[[физик ялан]]» — вектор яланының көс һыҙыҡтары менән тотошлайға тулған һәм матдә менән үҙ-ара тәьҫир итешкән арауыҡтың өҙлөкһөҙ өлкәһе — төшөнсәһен ғилми әйләнешкә индереүҙән ғибәрәт{{sfn|Радовский М. И.|1936|с=107—108|name=R107}}.

== Биографияһы ==

=== Бала сағы ===
[[Рәсем:Faraday Cochran Pickersgill.jpg|left|thumb]]
Майкл Фарадей 1791 йылдың 22 сентябрендә Ньюнгтон-Баттсе<ref>Frank A. J. L. James, ‘Faraday, Michael (1791—1867)’, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, Sept 2004; Jan 2008</ref> (хәҙерге Ҙур Лондонда) тыуған.

Уның атаһы Лондон эргәһендәге биҫтәлә бай булмаған тимерсе булған. Өлкән ағаһы Роберт та тимерсе булып китә, Майклдың фәнгә ынтылышын хуплай һәм тәү осорҙа матди ярҙам итә. Фарадейҙың әсәһе, белем алмаған булһала, эшһөйәр аҡыллы ҡатын була, улы уңыштарға өлгәшеп танылыу алған көнгә тиклем йәшәй һәм уның хаҡды рәүештә менән ғорурлана. Ғаиләнең ҙур булмаған килеме Майклға урта мәктәпте тамамларға мөмкинлек бирмәй, 13 йәштән гәзит-китап таратыусы булып эшләй. 14 йәшендә китап кибетенә китап төпләүсе булып эшкә керә. Оҫтаханала ете йыл эшләү дәүере үҫмергә ҡосөргәнешле уҙаллы белем алыу йылдарына әйләнә. Был ваҡытта Фарадей үҙе төпләгән физика, химия буйынса фәнни хеҙмәттәрҙе, «Британ энциклопедияһы» быйынса мәҡәләләрҙе уҡып сығы, унда яҙылған эксперименттарҙы өйөндәге лабораторияла үзе эшләгән электростатик приборҙарҙа эшләп ҡарай.

Ҡала философия йәмғиәтендә физика һәм астрономия буйынса лекциялар тыңлау һәм бәхәстәрҙә ҡатнашыу Фарадей тормошонда мөһим этапҡа әйләнә. Аҡсаны (бер лекция өсөн бер шиллинг) ағаһынан ала. Лекцияларҙа Фарадей яяңы таныштар таба, артабан улар менән хат алыша. Һөйләү телмәрендә ҡыҫҡалыҡ һәм аҙ һүҙлелеккә ирешеү өсөн ораторлыҡ һөнәрен өйрәнә.

=== Короллек институтында эшләй башлау ===
Йәш егеттең [[фән]]гә ынтылышына иғтибар итеп, 1812 йылда китап төпләү өҫтаханаһына йомош менән килеүсе Лондон короллеге йәмғиәтенең ағзаһы Дено, күп химик элементтарҙы асыусы химик һәм физик Г. Дэви лекцияларына билет<ref>http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/fizika/FARADE_MAKL.html</ref> бүләк итә. Майкл ҡыҙыҡһынып тыңлай, һәм дүрт лекцияны ентекләп яҙып, китап итеп төпләп, Короллек институтына эшкә алыуҙарына үтенес яҙыуы менән профессор Дэвиға ебәрә. Ошо «бәләкәй һәм ҡыйыу аҙым», Майкл һүҙҙәре буйынса уның яҙмышын хәл итә. Профессор йәш кешенең киң белеменә һайран ҡала. Инситутта буш урын булмай һәм уның үтенесе бер нисә айҙан ҡәнәғәтләндерелә.

1813 йылда Дэви Фарадейҙы химик лабораторияға эшкә ала. Ошо ваҡытта профессор һәм уның ҡатыны менән Европаның фәнни үҙәктәре буйлап сәйәхәт итә. Был сәйәхәттең мөһимлеге шунда: ул Дэви менән күп лаборатирияларҙа була һәм [[Андре Мари Ампер|А. Ампер]], [[Мишель Эжен Шеврёль|М. Шеврель]], [[Жозеф Луи Гей-Люссак|Ж. Л. Гей-Люссак]] кеүек ғалимдар менән таныша. Ғалимдар йәш инглизлының һәләтенә иғтибар итәләр.

=== Тәүге үҙаллы тикшереүҙәре ===
[[Рәсем:M Faraday Lab H Moore.jpg|Фарадей лабораторияла һынау үткәрә|thumb|250px|right]]
1815 йылда Короллек институтына әйләпеп ҡайтҡас Фарадей үҙаллы тикшереүзәр өҫтөндә эшләй.
1816 йылда физика һәм химия буйынса лекциядар уҡый, ошо уҡ йылда тәүге хеҙмәте нәшер ителә.
[[1820]] йылда [[ҡорос]] менән [[никель]] иретмәһе буйынса бер нисә һынау үткәрә. Был эш тутыҡмай торған ҡорос уйлап табылды, тип билдәләнә һәм ул ваҡыттағы металлургтарҙы ҡыҙыҡһындыра.

[[1821]] йылда токтың магнит тирәләй һәм магниттың ток тирәләй хәрәкәте тураһында хеҙмәттәрен нәшер итә һэм ғөмүмән 40-ҡа яҡын хеҙмәт яҙа.

[[1824]] йылда шыйыҡ хәлдә [[хлор]] алыуға ирешә, ә [[1825]] йылда, [[XX быуат]]та төрлө [[инсектицид]]тарҙа файҙаланылған, гексохлоран синтезлай.

Әкренләп электромагнетизм менән мауыға башлай. 1820 йылда Х. Эрстед электр тогының [[магнит]] көсө барлығын асҡас, Фарадей электр һәм [[магнит]] менән мауыға. [[1822]] йылда көндәлегендә «магнитизмды электрға әйләндерергә» тигән яҙма барлыҡҡа килә.
[[1831]] йылда электр үткәргес сым магнит майҙанында хәрәкәт иткәндә электр тогы барлыҡҡа килә, йәғни [[электромагнит индукцияһы]] тигән күренеште аса.

1832 йылда яңы фән бүеге электрохимия нигеҙендәге электрохимик закондарҙы аса.

=== Короллек йәмғиәтенә һайланыу ===
1824 йылда Дэви менән мөнәсәбәте боҙола, уның ҡаршылығына ҡарамаҫтан Фарадейҙы Короллек йәмғиәтенең ағзаһы итеп һайлайҙар. Шуға ҡарамаҫтан, Дэви иң әһәмиәтле асыш «Фаралей асышы» тип билдәләй, ә Фарадей Дэвины «бөйөк кеше» тип иҫәпләй.
Бер йылдан һуң Короллек институтының лаборатория директоры итеп билдәләнә, 1827 йылда кафедра профессоры итеп тәғәйенләнә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
''Хеҙмәттәре''
* Фарадей М. Силы материи и их взаимоотношения. М.: ГАИЗ, 1940.
* Фарадей М. Экспериментальные исследования по электричеству. В 3 т. М.: Изд. АН СССР, 1947, 1951, 1959.

== Һылтанмалар ==
* [http://ilib.mccme.ru/djvu/bib-kvant/kvant_02.htm Майкл Фарадей. История свечи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160501183541/http://ilib.mccme.ru/djvu/bib-kvant/kvant_02.htm |date=2016-05-01 }}
* [http://www.peoples.ru/science/physics/faraday/ Майкл Фарадей]
* [http://www.alhimik.ru/great/faraday.html Биографии химиков. Фарадей]
* [http://www.2day.ru/14167-show.asp Майкл Фарадей английский физик и химик] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070913172436/http://www.2day.ru/14167-show.asp |date=2007-09-13 }}
* [http://www.krugosvet.ru/articles/04/1000437/1000437a1.htm Статья в энциклопедии «Кругосвет»]
* [http://www.physchem.chimfak.rsu.ru/Source/History/Persones/Faraday.html Майкл Фарадей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131120031017/http://www.physchem.chimfak.rsu.ru/Source/History/Persones/Faraday.html |date=2013-11-20 }}
* [http://p-lab.org/publ/7-1-0-22 Майкл Фарадей — биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100308201614/http://p-lab.org/publ/7-1-0-22 |date=2010-03-08 }}

[[Категория:Алфавит буйынса физиктар]]
[[Категория:Бөйөк Британия физиктары]]
[[Категория:XIX быуат физиктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса химиктар]]
[[Категория:Бөйөк Британия химиктары]]
[[Категория:XIX быуат химиктары]]
[[Категория:Ғалимдар хөрмәтенә аталған физик үлсәү берәмектәре]]
[[Категория:Лондон короллеге йәмғиәте ағзалары]]
[[Категория:Франция фәндәр академияһы ағзалары]]
[[Категория:АҠШ Милли ФА ағзалары һәм мөхбир ағзалары]]
[[Категория:Копли миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Машина төҙөүселәр]]
[[Категория:Румфорд миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Пруссия фәндәр академияһы ағзалары]]
[[Категория:Леопольдина ағзалары]]
[[Категория:Венгрия фәндәр академияһы ағзалары]]
[[Категория:Үҙ аллы өйрәнгәндәр]]
Майкл Фарадей ( ; 22 сентябрь 1791 йыл — 25 август 1867 йыл) — инглиз физигы һәм химигы.

1824 йылдан донъялағы иң боронғо (1660 йылда ойошторолған) һәм Бөйөк Британияның төп фәнни ойошмаһы Лондон король йәмғиәте һәм башҡа күп ғилми ойошмалар, шул иҫәптән 1830  йылдан Рәсәй империяһының Санкт-Петербург Фәндәр академияһының сит ил ағзаһы.

Хәҙерге заманда электрҙы сәнәғәт етештереүҙең һәм уны күп төрлө ҡулланыуҙың нигеҙен тәшкил иткән электромагнит индукцияһын нәҡ Майкл Фарадей аса. Шулай уҡ ул Электр двигателенең тәүге өлгөһөн эшләй. Ғалимдың башҡа асыштары исемлегендә — беренсе трансформатор, электр тогының химик тәьҫире, электролиз закондары, магнит яланының яҡтылыҡҡа тәьҫире (Фарадей эффекты), диамагнетизм. Электромагнит нурланышын алдан әйтеүсе лә ул була. Ион, катод, анод, электролит, диэлектрик, диамагнетикттар һәм диамагнетизм, парамагнетиктар һәм парамагнетизм, шулай уҡ тағы ла ҡайһы бер башҡа төшөнсәләрҙе ғилми әйләнешкә Фарадей индерә.

Майкл Фарадей — электромагнит яланы тәғлимәтенә нигеҙ һалыусы, уны һуңыраҡ математика күҙлегенән Джеймс Максвелл рәссмиләштерә һәм артабан үҫтерә. Электромагнитлы күренештәр физикаһына Фарадейҙың индергән теоретик өлөшө үҙенең милләттәш физигы Исаак Ньютон нигеҙләгән алыҫ һәм яҡын тәьҫир принцибынан баш тартыуҙан һәм физикала хәҙер киң ҡулланылған «физик ялан» — вектор яланының көс һыҙыҡтары менән тотошлайға тулған һәм матдә менән үҙ-ара тәьҫир итешкән арауыҡтың өҙлөкһөҙ өлкәһе — төшөнсәһен ғилми әйләнешкә индереүҙән ғибәрәт.

 Биографияһы 

 Бала сағы 
left|thumb
Майкл Фарадей 1791 йылдың 22 сентябрендә Ньюнгтон-БаттсеFrank A. J. L. James, ‘Faraday, Michael (1791—1867)’, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, Sept 2004; Jan 2008 (хәҙерге Ҙур Лондонда) тыуған.

Уның атаһы Лондон эргәһендәге биҫтәлә бай булмаған тимерсе булған. Өлкән ағаһы Роберт та тимерсе булып китә, Майклдың фәнгә ынтылышын хуплай һәм тәү осорҙа матди ярҙам итә. Фарадейҙың әсәһе, белем алмаған булһала, эшһөйәр аҡыллы ҡатын була, улы уңыштарға өлгәшеп танылыу алған көнгә тиклем йәшәй һәм уның хаҡды рәүештә менән ғорурлана. Ғаиләнең ҙур булмаған килеме Майклға урта мәктәпте тамамларға мөмкинлек бирмәй, 13 йәштән гәзит-китап таратыусы булып эшләй. 14 йәшендә китап кибетенә китап төпләүсе булып эшкә керә. Оҫтаханала ете йыл эшләү дәүере үҫмергә ҡосөргәнешле уҙаллы белем алыу йылдарына әйләнә. Был ваҡытта Фарадей үҙе төпләгән физика, химия буйынса фәнни хеҙмәттәрҙе, «Британ энциклопедияһы» быйынса мәҡәләләрҙе уҡып сығы, унда яҙылған эксперименттарҙы өйөндәге лабораторияла үзе эшләгән электростатик приборҙарҙа эшләп ҡарай.

Ҡала философия йәмғиәтендә физика һәм астрономия буйынса лекциялар тыңлау һәм бәхәстәрҙә ҡатнашыу Фарадей тормошонда мөһим этапҡа әйләнә. Аҡсаны (бер лекция өсөн бер шиллинг) ағаһынан ала. Лекцияларҙа Фарадей яяңы таныштар таба, артабан улар менән хат алыша. Һөйләү телмәрендә ҡыҫҡалыҡ һәм аҙ һүҙлелеккә ирешеү өсөн ораторлыҡ һөнәрен өйрәнә.

 Короллек институтында эшләй башлау 
Йәш егеттең фәнгә ынтылышына иғтибар итеп, 1812 йылда китап төпләү өҫтаханаһына йомош менән килеүсе Лондон короллеге йәмғиәтенең ағзаһы Дено, күп химик элементтарҙы асыусы химик һәм физик Г. Дэви лекцияларына билетhttp://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/fizika/FARADE_MAKL.html бүләк итә. Майкл ҡыҙыҡһынып тыңлай, һәм дүрт лекцияны ентекләп яҙып, китап итеп төпләп, Короллек институтына эшкә алыуҙарына үтенес яҙыуы менән профессор Дэвиға ебәрә. Ошо «бәләкәй һәм ҡыйыу аҙым», Майкл һүҙҙәре буйынса уның яҙмышын хәл итә. Профессор йәш кешенең киң белеменә һайран ҡала. Инситутта буш урын булмай һәм уның үтенесе бер нисә айҙан ҡәнәғәтләндерелә.

1813 йылда Дэви Фарадейҙы химик лабораторияға эшкә ала. Ошо ваҡытта профессор һәм уның ҡатыны менән Европаның фәнни үҙәктәре буйлап сәйәхәт итә. Был сәйәхәттең мөһимлеге шунда: ул Дэви менән күп лаборатирияларҙа була һәм А. Ампер, М. Шеврель, Ж. Л. Гей-Люссак кеүек ғалимдар менән таныша. Ғалимдар йәш инглизлының һәләтенә иғтибар итәләр.

 Тәүге үҙаллы тикшереүҙәре 
Фарадей лабораторияла һынау үткәрә|thumb|250px|right
1815 йылда Короллек институтына әйләпеп ҡайтҡас Фарадей үҙаллы тикшереүзәр өҫтөндә эшләй.
1816 йылда физика һәм химия буйынса лекциядар уҡый, ошо уҡ йылда тәүге хеҙмәте нәшер ителә.
1820 йылда ҡорос менән никель иретмәһе буйынса бер нисә һынау үткәрә. Был эш тутыҡмай торған ҡорос уйлап табылды, тип билдәләнә һәм ул ваҡыттағы металлургтарҙы ҡыҙыҡһындыра.

1821 йылда токтың магнит тирәләй һәм магниттың ток тирәләй хәрәкәте тураһында хеҙмәттәрен нәшер итә һэм ғөмүмән 40-ҡа яҡын хеҙмәт яҙа.

1824 йылда шыйыҡ хәлдә хлор алыуға ирешә, ә 1825 йылда, XX быуатта төрлө инсектицидтарҙа файҙаланылған, гексохлоран синтезлай.

Әкренләп электромагнетизм менән мауыға башлай. 1820 йылда Х. Эрстед электр тогының магнит көсө барлығын асҡас, Фарадей электр һәм магнит менән мауыға. 1822 йылда көндәлегендә «магнитизмды электрға әйләндерергә» тигән яҙма барлыҡҡа килә.
1831 йылда электр үткәргес сым магнит майҙанында хәрәкәт иткәндә электр тогы барлыҡҡа килә, йәғни электромагнит индукцияһы тигән күренеште аса.

1832 йылда яңы фән бүеге электрохимия нигеҙендәге электрохимик закондарҙы аса.

 Короллек йәмғиәтенә һайланыу 
1824 йылда Дэви менән мөнәсәбәте боҙола, уның ҡаршылығына ҡарамаҫтан Фарадейҙы Короллек йәмғиәтенең ағзаһы итеп һайлайҙар. Шуға ҡарамаҫтан, Дэви иң әһәмиәтле асыш «Фаралей асышы» тип билдәләй, ә Фарадей Дэвины «бөйөк кеше» тип иҫәпләй.
Бер йылдан һуң Короллек институтының лаборатория директоры итеп билдәләнә, 1827 йылда кафедра профессоры итеп тәғәйенләнә.

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
Хеҙмәттәре
 Фарадей М. Силы материи и их взаимоотношения. М.: ГАИЗ, 1940.
 Фарадей М. Экспериментальные исследования по электричеству. В 3 т. М.: Изд. АН СССР, 1947, 1951, 1959.

 Һылтанмалар 
 Майкл Фарадей. История свечи 
 Майкл Фарадей
 Биографии химиков. Фарадей
 Майкл Фарадей английский физик и химик 
 Статья в энциклопедии «Кругосвет»
 Майкл Фарадей 
 Майкл Фарадей — биография 

Категория:Алфавит буйынса физиктар
Категория:Бөйөк Британия физиктары
Категория:XIX быуат физиктары
Категория:Алфавит буйынса химиктар
Категория:Бөйөк Британия химиктары
Категория:XIX быуат химиктары
Категория:Ғалимдар хөрмәтенә аталған физик үлсәү берәмектәре
Категория:Лондон короллеге йәмғиәте ағзалары
Категория:Франция фәндәр академияһы ағзалары
Категория:АҠШ Милли ФА ағзалары һәм мөхбир ағзалары
Категория:Копли миҙалы менән бүләкләнеүселәр
Категория:Машина төҙөүселәр
Категория:Румфорд миҙалы менән бүләкләнеүселәр
Категория:Пруссия фәндәр академияһы ағзалары
Категория:Леопольдина ағзалары
Категория:Венгрия фәндәр академияһы ағзалары
Категория:Үҙ аллы өйрәнгәндәр