9 март
{{Ук}}
'''9 март''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 68-се ([[кәбисә йыл]]ында 69) көнө. Йыл аҙағына тиклем 297 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-03-01}}
<onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Стандарт булмаған фекерләүселәр көнө.
** Яман уйҙарҙан арыныу көнө.
** Йорт бөжәктәре көнө.
** [[Барби ҡурсағы]]ның тыуған көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Краб ите көнө.
** Фрикаделькалар көнө.
* {{Флагификация|Бөйөк Британия}}: Тәмәкенән баш тартыу көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Диджей көнө.
* {{Флагификация|АҠШ}}: Диетолог көнө.
* {{Флагификация|Ливан}}: [[Уҡытыусы]]лар көнө.
}}</onlyinclude> 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1497]]: [[Николай Коперник]] тәүге астрономик күҙәтеүҙәр үткәрә.
* [[1822]]: Яһалма тешкә [[Патент хоҡуғы|патент]] алына.
* [[1858]]: [[Филадельфия]]ла почта йәшнигенә патент алына.
* [[1918]]: [[Совет Рәсәйе]]нең баш ҡалаһы [[Петроград]]тан [[Мәскәү]]гә күсерелә.
* [[1919]]: [[Мәскәү]]ҙә [[Башҡорт хөкүмәте]] вәкилдәре һәм [[Үҙəк Совет власы менəн Башҡорт хөкүмəте араһында Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеү|үҙәк Совет власы араһында Башҡортостандың совет автономияһы тураһында баштағы килешеү]] төҙөлә.
* [[1972]]: [[Нижневартовск]] эшселәр ҡасабаһына ҡала статусы бирелә.

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
<onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Нурҡаев Талип Латип улы]] (1925—24.09.1997), [[Нефть|нефтсе]], 1951—1985 йылдарҙа «Туймазынефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы операторы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 9-сы саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944), [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1985), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1975), [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе. СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1979). [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһының почётлы гражданы. 
* [[Мирзаянов Вил Солтан улы]] (1935), ғалим-химик. 1965—1992 йылдарҙа Дәүләт Органик химия һәм технологиялар ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре, 1986 йылдан — бүлек начальнигы. 1996 йылдан [[АҠШ]]-тың Нью Джерси штатындағы Принстон университеты хеҙмәткәре. Химия фәндәре докторы (1985), профессор (1985). Кавалло премияһы лауреаты (1996). 
* [[Солдатов Юрий Фёдорович]] (1940), скульптор. 1977 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1999). 
}}</onlyinclude>

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
<onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Ихсанов Марат Мөхәмәтдин улы]] (1941), [[мәғариф]] ветераны, йәмәғәтсе. 1975 йылдан [[Күгәрсен районы]] [[Ҡалдар]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1980—2006 йылдарҙа — директоры. Күгәрсен район Советының элекке рәйесе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның мәғариф отличнигы. Сығышы менән ошо райондың [[Моҡас (Күгәрсен районы)|Моҡас]] ауылынан.  
}}</onlyinclude>

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
<onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Черняев Валерий Давыдович]] (1937), хеҙмәт ветераны, [[фән|ғалим]]-тау инженеры, [[нефть]] сәнәғәте эшмәкәре. 1970—1978 йылдарҙа Магистраль нефть үткәргестәрҙең Урал-Себер идаралығының ([[Өфө]]) баш инженеры–начальник урынбаҫары; 1980 йылдан [[СССР]] Нефть сәнәғәте министрлығының Нефть ташыу һәм тапшырыу баш идаралығы начальнигы, 1991 йылдан — СССР нефть сәнәғәте министры урынбаҫары; 1993—1998 йылдарҙа «Транснефть» компанияһы президенты. Техник фәндәр докторы, профессор. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған нефтсеһе, СССР-ҙың почётлы нефтсеһе һәм дәүләт премияһы лауреаты (1977), И. М. Губкин исемендәге премия лауреаты. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (1996). 
* [[Гәрәев Ғилемхан Ғилмеғәли улы]] (1947), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны. 1994—2013 йылдарҙа [[Кушнаренко районы|Кушнаренко район]] мәғариф бүлеге методисы, артабан [[Кушнаренко]] ауылы 1-се мәктәбенең директор урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы. Сығышы менән ошо райондан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рим Хәсәнов]] (1947), композитор, яҙыусы. 1973—1978 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]]ның музыкаль бүлек мөдире. 1974 йылдан [[СССР]] Композиторҙар, 2010 йылдан — [[Рәсәй]] Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1979), [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2017), [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Ғабдулла Туҡай]] исемендәге дәүләт премияһы (2009), [[Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы]] лауреаты (1976), [[Өфө ҡалаһы]]ның почётлы гражданы (2017).   
* [[Ғалина Рима Барый ҡыҙы]] (1952), педагогик хеҙмәт ветераны, үҙешмәкәр композитор. 1978—1984 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] [[Ленин ордены|Ленин орденлы]] «Йылайыр» совхоз-техникумының балалар музыка мәктәбе директоры; 1984—1995 йылдарҙа — [[Урғаҙа]] урта мәктәбе, 1995—2008 йылдарҙа хәҙерге Сибай педагогия колледжы уҡытыусыһы. Дүрт тиҫтәгә яҡын йыр авторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994), [[Октябрь революцияһы|Бөйөк Октябрь социалистик революцияһының]] 70 йыллығына арналған [[СССР|Бөтә Союз]] халыҡ ижады фестивале лауреаты ([[Мәскәү]], 1978). Сығышы менән ошо райондың [[Түбә]] ауылынан. 
* [[Ишбулатов Радмир Зөбәйер улы]] (1952), [[дәүләт]] һәм [[КПСС|партия]] органдары, [[Муниципаль район|муниципаль хеҙмәт]] ветераны. 1988 йылдан КПСС-тың Баймаҡ район комитеты инструкторы, ойоштороу бүлеге мөдире; 1989—1991 йылдарҙа район Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары. 1993 йылдан [[Баймаҡ]] ҡалаһы һәм Баймаҡ районы хакимиәтенең иҡтисад бүлеге начальнигы, 1994—1999 йылдарҙа — эштәр идарасыһы, 2003 йылдан — хакимиәте башлығының кадрҙар буйынса урынбаҫары; 2006 йылдан Баймаҡ ҡалаһы хакимиәтенең эштәр идарасыһы, 2011 йылдан — Баймаҡ район Советы секретары. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2009). Сығышы менән Баймаҡ ҡалаһынан.
* [[Подрядов Александр Николаевич]] (1957), [[спорт]] ветераны. Радиоспорт буйынса [[Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы (2006). [[СССР]]-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1988). Ҡыҫҡа тулҡындарҙа радиобәйләнеш булдырыу буйынса ситтән тороп үткәрелгән ярыштарҙа [[Ер|донъя]] (2006) һәм [[Европа]] (1987—1988) чемпионы. Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһынан]].
* [[Сухов Андрей Александрович]] (1977), педагог, муниципаль хеҙмәткәр. 1996 йылдан [[Йылайыр]] урта мәктәбе уҡытыусыһы; 2006 йылдан [[Йылайыр районы|Йылайыр район]] хакимиәтенең эштәр идарасыһы, мәҙәниәт бүлеге начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Хәйбулла районы]] [[Бүребай]] ауылынан.  }}
}}</onlyinclude>

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
<onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Вершинин Болислав Николаевич]] (1928—10.09.1998), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. «Двигательмонтаж» тресының [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһындағы махсуслашҡан монтаж идаралығының элекке слесарҙар бригадиры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе (1980). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Ҡаланың почётлы гражданы (2001). Сығышы менән хәҙерге [[Удмурт Республикаһы]]ның Голюшурма ауылынан.
* [[Ғилданов Әнғәм Хөрмәтулла улы]] (1928—22.01.1997), [[Ветеринария|ветеринар]]. 1959 йылдан [[Дүртөйлө районы]] [[Мәскәү (Дүртөйлө районы)|Мәскәү]] ветеринария участкаһы ветфельдшеры; 1970—1971 йылдарҙа район ветстанцияһының баш ветврачы, 1988—1997 йылдарҙа — ветврачы; 1971—1986 йылдарҙа — райондың баш дәүләт ветеринар врачы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ветеринар врачы (1978). Сығышы менән ошо райондың [[Наҙытамаҡ]] ауылынан.
* [[Камалов Миңлеғәли Хажиғәли улы]] (1928—8.04.1998), ғалим-табип-хирург, дәүләт һәм һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре. 1960—1987 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының һаулыҡ һаҡлау министры. БАССР-ҙың 6—12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Медицина фәндәре кандидаты (1959). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1975). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971) һәм  [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1961, 1966) ордендары кавалеры. 
}}</onlyinclude>

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
<onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Гоц Сергей Степанович]] (1954), радиофизик-[[фән|ғалим]]. 1984 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]], 2022 йылдан —  [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]] уҡытыусыһы. [[Физика]]-[[математика]] [[фән докторы|фәндәре докторы]] (1998), профессор (1999). [[СССР]]-ҙың уйлап табыусыһы (1991).
}}</onlyinclude>

=== Дөйөм исемлек ===
''<categorytree depth="0">Категория:9 мартта тыуғандар</categorytree>''
* [[1845]]: Николай Кутейников, [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби-диңгеҙ эшмәкәре, [[караптар эшләү]]се.
* [[1885]]: Тамара Карсавина, Рәсәй империяһы балеринаһы. 
* [[1890]]: [[Вячеслав Молотов]], [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]] һәм дәүләт эшмәкәре.
* [[1910]]: Александр Константинов, [[ФСБ|СССР Дәүләт именлеге комитетының]] сик буйы ғәскәрҙәре полковнигы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1941).
* [[1930]]: Афанасий Кочетков, СССР-ҙың театр һәм кино актёры, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы (1976).
* [[1934]]: [[Юрий Гагарин]], [[Ер]]ҙең беренсе космонавы.

== {{Үлем}} == 
''<categorytree depth="0">Категория:9 мартта вафат булғандар</categorytree>''
* [[1814]]: [[Тарас Григорьевич Шевченко]], [[Украина]] шағиры рәссам.
* [[1966]]: [[Мөхәммәтша Буранғолов]], [[Башҡортостан]]дың халыҡ сәсәне (1944).
* [[1992]]: [[Менахем Бегин]], [[Израиль дәүләте|Израилдең]] сәйәси эшмәкәре, [[Нобель премияһы]] лауреаты.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|В09]]
[[Категория:9 март]]
9 март — григориан стиле буйынса йылдың 68-се (кәбисә йылында 69) көнө. Йыл аҙағына тиклем 297 көн ҡала.

 
  
 1497: Николай Коперник тәүге астрономик күҙәтеүҙәр үткәрә.
 1822: Яһалма тешкә патент алына.
 1858: Филадельфияла почта йәшнигенә патент алына.
 1918: Совет Рәсәйенең баш ҡалаһы Петроградтан Мәскәүгә күсерелә.
 1919: Мәскәүҙә Башҡорт хөкүмәте вәкилдәре һәм үҙәк Совет власы араһында Башҡортостандың совет автономияһы тураһында баштағы килешеү төҙөлә.
 1972: Нижневартовск эшселәр ҡасабаһына ҡала статусы бирелә.

  
 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр 
 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар 

 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар 

 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар 

 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар 

 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар 

 Дөйөм исемлек 

 1845: Николай Кутейников, Рәсәй империяһының хәрби-диңгеҙ эшмәкәре, караптар эшләүсе.
 1885: Тамара Карсавина, Рәсәй империяһы балеринаһы. 
 1890: Вячеслав Молотов, СССР-ҙың партия һәм дәүләт эшмәкәре.
 1910: Александр Константинов, СССР Дәүләт именлеге комитетының сик буйы ғәскәрҙәре полковнигы, Советтар Союзы Геройы (1941).
 1930: Афанасий Кочетков, СССР-ҙың театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1976).
 1934: Юрий Гагарин, Ерҙең беренсе космонавы.

   

 1814: Тарас Григорьевич Шевченко, Украина шағиры рәссам.
 1966: Мөхәммәтша Буранғолов, Башҡортостандың халыҡ сәсәне (1944).
 1992: Менахем Бегин, Израилдең сәйәси эшмәкәре, Нобель премияһы лауреаты.

  

В09
Категория:9 март