Ҡарағош (ҡош)
{{Taxobox
| name = Ҡарағош
| image file = Greater Spotted Eagle.jpeg
| regnum = Хайуандар
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Ҡоштар]]
| ordo = [[Falconiformes|Ыласын һымаҡтар]]
| familia = [[Ҡарсығалар]]
| subfamilia = [[Һарҙар]]
| genus = [[Бөркөттәр]]
| species = '''Ҡарағош'''
| wikispecies = Aquila clanga
| latin = {{btname|Aquila clanga| <br>[[Pallas]], 1811}}
| commons = Category:Aquila clanga
| range map = Aquila clanga distribution map.png
| range legend = {{Легенда2|#66ff88|Оялау урындары}}{{Легенда2|#6699ff|Ҡышлау урындары}}
| itis = 175411
| ncbi = 52409
}}
{{Международная Красная книга|VU|106003531}}
'''Ҡарағош''' (урыҫ.Большой подорлик) ({{lang-la|Aquila clanga}}) — [[ҡарсығалар]] ғаиләһендәге ҡош.

== Ҡылыҡһырлама ==
Ҡарағоштоң ҙурлығы ҡаҙҙай. Кәүҙә оҙонлоғо 65 — 73 см һәм ауырлығы 1,6 — 3,2 кг. Инә ҡоштар аталарына ҡарағанда ҙурыраҡ. Йәйелгән ҡанаттарының оҙонлоғо: ата ҡоштоҡо 158—176 см, инә ҡоштоҡо — 167—182 см, кәүҙәләренең оҙонлоғо — ата ҡоштоҡо 65 — 70 см һәм инә ҡоштоҡо 67 — 73 см. Дөйөм төҫө ҡара көрән, ҡойроғоноң өҫтө һәм аяғының ҡауырһындары арҡаһына ҡарағанда аҡһылыраҡ, ҡойроҡ аҫты һарғылт һәм ваҡ аҡ таптар бар, яурындары һорғолт. Елкәһе, муйыны аҡһылыраҡ, ҡойроғо ҡара көрән. Ҡарағоштоң күҙе, суҡышы — көрәндән ҡара төҫкә тиклем, тырнаҡтары бөтөнләй ҡара, ауыҙ тирәһе һәм аяҡтары һары төҫтә.
Ҡарағош еңел оса. Ергә йыш ултыра һәм ваҡ [[кимереүселәр]]гә, [[бөжәктәр]]гә һунар итә. Ҡорбандарын һағалағанда бер урында оҙаҡ баҫып тора ала. Ҡарсыға кеүек, йыш ҡына йәшеренеп торған еренән һөжүм итә.

== Таралыуы ==
Европала [[Финляндия]]ла, [[Польша]]ла, [[Венгрия]]ла һәм [[Румыния]]ла, [[Азия]] [[континент|ҡитға]]һында [[Монголия]]ла, [[Ҡытай]]ҙа һәм [[Пакистан]]да осрай. Рәсәй биләмәләрендә [[Калининград]]тан алып [[Алыҫ Көнсығыш|Алыҫ Көнсығышҡа]] тиклем таралған. [[Һиндостан]]да, [[Иран]]да һәм [[Һинд-Ҡытай|Һиинд-Ҡытай]] ярымутрауында ҡышлайҙар.

Башҡортостан биләмәләрендә ҡарағош XIX быуат аҙағында — XX быуат башында бөтә ерҙә лә осраған һәм оя ҡорған, ә таулы райондарҙа һирәгерәк. С. В. Кириков (1952), мәҫәлән, 1931 һәм 1940 йылда уны Йылайыр янында Бараҡал йылғаһы һәм [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғаһы үҙәнендә осратҡан. Әммә В. Е. Фомин (1983) өс миҙгел (1973—1975 йылдар) күҙәтеүҙәр ваҡытында тик бер генә ҡошто Ағиҙел йылғаһы үҙәнендә осратҡан һәм ҡарағош беҙҙә оялауҙан туҡтаған тигән һығымтаға килгән. Н. М. Лоскутова ла шундай фекерҙә була, ул 1985—1988 йылдарҙағы күҙәтеүҙәрендә ҡарағоштарҙы ҡоштарҙың күсеү ваҡыттарында ғына күргән. И. В. Карякин (1998) белдереүенсә, ҡарағош [[Благовещен районы|Благовещенск]] янында Ағиҙел йылғаһы үҙәненән түбәнгәсә, [[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар]], [[Нөгөш (йылға)|Нөгөш]], Йылым, Сөм, [[Инйәр]], Танып, Өфө һәм уның ҡушылдыҡтары — Әй, Йүрүҙән йылғалары буйҙарында, ә шулай уҡ Урал аръяғында — Оҙонкүл, Яҡтыкүл күлдәре тирәһендә 50-ләп пар оя ҡорған. 1994—2001 йылда ҡарағоштоң Кушнаренко районы Дмитриевск урмансылығы биләмәһендә осрағаны теркәлгән. Ырымбур өлкәһендә оялай.

== Йәшәү рәүеше ==
Ҡарағош ҡатнаш урмандарҙа, шулай уҡ һыубаҫар болондар, һаҙлыҡтар, йылғалар һәм күлдәр янында йәшәй. Асыҡ ерҙәрҙә һунар итә. Кешенән ҡурҡа, йомортҡа баҫып ултырған ояһынан да осоп китә.

Күсмә ҡош. Һирәк осрай. Ҡарағош бөтөнләй юғалып барған ҡоштар иҫәбенә инә. Рәсәй Федерацияһының һәм [[Башҡортостандың Ҡыҙыл китабы|Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабы]]на (1-се категория) индерелгән. Ҡарағош үрсеһен өсөн, аҡландарҙы, һаҙлыҡлы һыу ятҡылыҡтарын һаҡларға кәрәк. Оя ҡорған урындарҙа заказниктар булдырыу отошло.

=== Туҡланыуы ===
Күберәк ерҙә һунар итә, әммә һыу ятҡылығының һайыраҡ урындарында осоп барғанында балыҡты эләктереп ала. Уның аҙыҡтары — ваҡ кимереүселәр, һирәгерәк ҡоштар, эре тура ҡанатлы бөжәктәр. [[Тәлмәрйендәр|Тәлмәрйен]], [[Кеҫәрткеләр|кеҫәртке]] һәм [[йылан]] да уның ҡорбаны булырға мөмкин.

=== Үрсеүе ===
[[Рәсем:Great spotted Eagle I2 IMG 8358.jpg|thumb|left|200px|Ҡарағош Һиндостанда]]
[[Файл:Clanga clanga MHNT.ZOO.2010.11.91.12.jpg|thumb| ''Clanga clanga'']]

Бөтә йыртҡыс ҡоштар кеүек үк ҡарағоштар ҙа парлы ғаилә булып йәшәйҙәр һәм ояларын күп йылдар ҡулланалар. Беҙгә ҡарағоштар апрелдең икенсе яртыһында осоп ҡайталар. Ҡарағоштар ояларын ағас башында 3 м-ҙан 25 м-ға тиклемге бейеҡлектә ҡоралар. Ҡайһы саҡта сит ояны ҡулланалар йәки үҙгәртеп ҡоралар.

Йомортҡа һалыу ваҡыты — май урталарына тиклем, ояла һорғолт көрән таптар менән ҡапланған 1-3 аҡ йомортҡа була, йышыраҡ — 2. Инә ҡош 42-44 тәүлек йомортҡа баҫа, әммә ғәҙәттә берәүһе генә тере ҡала. Ҡошсоҡто ашатыуҙа ата ҡош та ҡатнаша. 6-7 аҙналыҡ ҡошсоҡ оса башлай. Август аҙағына тиклем ғаилә оя янында ҡала, һуңынан ҡышлауға осҡанға саҡлы урындан-урынға күсеп йөрөйҙәр.

== Һылтанмалар ==
{{примечания}}

== Әҙәбиәт ==
* Баянов М. Г., Маматов А. Ф. Птицы Южного Урала. — Уфа: Китап, 2009. — 376 с.
* Бейчек В., Штясны К. Птицы. Иллюстрированная энциклопедия. М.: Лабиринт-пресс 2004
* Жизнь животных Т.6 Птицы. М.: Просвещение 1986
* [[Э. Ф. Ишбирҙин]]. Башҡортостан ҡоштары. — Өфө, 1986.
{{Красная книга России|2}}



[[Категория:Башҡортостан ҡоштары]]
[[Категория:Ҡоштар]]
[[Категория:1811 йылда тасуирланған хайуандар]]
Ҡарағош (урыҫ.Большой подорлик) () — ҡарсығалар ғаиләһендәге ҡош.

 Ҡылыҡһырлама 
Ҡарағоштоң ҙурлығы ҡаҙҙай. Кәүҙә оҙонлоғо 65 — 73 см һәм ауырлығы 1,6 — 3,2 кг. Инә ҡоштар аталарына ҡарағанда ҙурыраҡ. Йәйелгән ҡанаттарының оҙонлоғо: ата ҡоштоҡо 158—176 см, инә ҡоштоҡо — 167—182 см, кәүҙәләренең оҙонлоғо — ата ҡоштоҡо 65 — 70 см һәм инә ҡоштоҡо 67 — 73 см. Дөйөм төҫө ҡара көрән, ҡойроғоноң өҫтө һәм аяғының ҡауырһындары арҡаһына ҡарағанда аҡһылыраҡ, ҡойроҡ аҫты һарғылт һәм ваҡ аҡ таптар бар, яурындары һорғолт. Елкәһе, муйыны аҡһылыраҡ, ҡойроғо ҡара көрән. Ҡарағоштоң күҙе, суҡышы — көрәндән ҡара төҫкә тиклем, тырнаҡтары бөтөнләй ҡара, ауыҙ тирәһе һәм аяҡтары һары төҫтә.
Ҡарағош еңел оса. Ергә йыш ултыра һәм ваҡ кимереүселәргә, бөжәктәргә һунар итә. Ҡорбандарын һағалағанда бер урында оҙаҡ баҫып тора ала. Ҡарсыға кеүек, йыш ҡына йәшеренеп торған еренән һөжүм итә.

 Таралыуы 
Европала Финляндияла, Польшала, Венгрияла һәм Румынияла, Азия ҡитғаһында Монголияла, Ҡытайҙа һәм Пакистанда осрай. Рәсәй биләмәләрендә Калининградтан алып Алыҫ Көнсығышҡа тиклем таралған. Һиндостанда, Иранда һәм Һиинд-Ҡытай ярымутрауында ҡышлайҙар.

Башҡортостан биләмәләрендә ҡарағош XIX быуат аҙағында — XX быуат башында бөтә ерҙә лә осраған һәм оя ҡорған, ә таулы райондарҙа һирәгерәк. С. В. Кириков (1952), мәҫәлән, 1931 һәм 1940 йылда уны Йылайыр янында Бараҡал йылғаһы һәм Ағиҙел йылғаһы үҙәнендә осратҡан. Әммә В. Е. Фомин (1983) өс миҙгел (1973—1975 йылдар) күҙәтеүҙәр ваҡытында тик бер генә ҡошто Ағиҙел йылғаһы үҙәнендә осратҡан һәм ҡарағош беҙҙә оялауҙан туҡтаған тигән һығымтаға килгән. Н. М. Лоскутова ла шундай фекерҙә була, ул 1985—1988 йылдарҙағы күҙәтеүҙәрендә ҡарағоштарҙы ҡоштарҙың күсеү ваҡыттарында ғына күргән. И. В. Карякин (1998) белдереүенсә, ҡарағош Благовещенск янында Ағиҙел йылғаһы үҙәненән түбәнгәсә, Һаҡмар, Нөгөш, Йылым, Сөм, Инйәр, Танып, Өфө һәм уның ҡушылдыҡтары — Әй, Йүрүҙән йылғалары буйҙарында, ә шулай уҡ Урал аръяғында — Оҙонкүл, Яҡтыкүл күлдәре тирәһендә 50-ләп пар оя ҡорған. 1994—2001 йылда ҡарағоштоң Кушнаренко районы Дмитриевск урмансылығы биләмәһендә осрағаны теркәлгән. Ырымбур өлкәһендә оялай.

 Йәшәү рәүеше 
Ҡарағош ҡатнаш урмандарҙа, шулай уҡ һыубаҫар болондар, һаҙлыҡтар, йылғалар һәм күлдәр янында йәшәй. Асыҡ ерҙәрҙә һунар итә. Кешенән ҡурҡа, йомортҡа баҫып ултырған ояһынан да осоп китә.

Күсмә ҡош. Һирәк осрай. Ҡарағош бөтөнләй юғалып барған ҡоштар иҫәбенә инә. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына (1-се категория) индерелгән. Ҡарағош үрсеһен өсөн, аҡландарҙы, һаҙлыҡлы һыу ятҡылыҡтарын һаҡларға кәрәк. Оя ҡорған урындарҙа заказниктар булдырыу отошло.

 Туҡланыуы 
Күберәк ерҙә һунар итә, әммә һыу ятҡылығының һайыраҡ урындарында осоп барғанында балыҡты эләктереп ала. Уның аҙыҡтары — ваҡ кимереүселәр, һирәгерәк ҡоштар, эре тура ҡанатлы бөжәктәр. Тәлмәрйен, кеҫәртке һәм йылан да уның ҡорбаны булырға мөмкин.

 Үрсеүе 
thumb|left|200px|Ҡарағош Һиндостанда
thumb| Clanga clanga

Бөтә йыртҡыс ҡоштар кеүек үк ҡарағоштар ҙа парлы ғаилә булып йәшәйҙәр һәм ояларын күп йылдар ҡулланалар. Беҙгә ҡарағоштар апрелдең икенсе яртыһында осоп ҡайталар. Ҡарағоштар ояларын ағас башында 3 м-ҙан 25 м-ға тиклемге бейеҡлектә ҡоралар. Ҡайһы саҡта сит ояны ҡулланалар йәки үҙгәртеп ҡоралар.

Йомортҡа һалыу ваҡыты — май урталарына тиклем, ояла һорғолт көрән таптар менән ҡапланған 1-3 аҡ йомортҡа була, йышыраҡ — 2. Инә ҡош 42-44 тәүлек йомортҡа баҫа, әммә ғәҙәттә берәүһе генә тере ҡала. Ҡошсоҡто ашатыуҙа ата ҡош та ҡатнаша. 6-7 аҙналыҡ ҡошсоҡ оса башлай. Август аҙағына тиклем ғаилә оя янында ҡала, һуңынан ҡышлауға осҡанға саҡлы урындан-урынға күсеп йөрөйҙәр.

 Һылтанмалар 

 Әҙәбиәт 
 Баянов М. Г., Маматов А. Ф. Птицы Южного Урала. — Уфа: Китап, 2009. — 376 с.
 Бейчек В., Штясны К. Птицы. Иллюстрированная энциклопедия. М.: Лабиринт-пресс 2004
 Жизнь животных Т.6 Птицы. М.: Просвещение 1986
 Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. — Өфө, 1986.

Категория:Башҡортостан ҡоштары
Категория:Ҡоштар
Категория:1811 йылда тасуирланған хайуандар