Сыуаш теле
{{Төҙөкләндереүгә}}
{{Универсальная карточка}}
'''Сыуаш теле''' ({{lang-cv|Чăваш чĕлхи, Çovaş Çölhi, چأۋاش چۀلخې}}) — [[сыуаштар|сыуаш]] халҡының милли теле, [[урыҫ теле]] менән бер рәттән [[Сыуаш Республикаһы]]ның дәүләт теле итеп иғлан ителгән.

Сыуаш теле [[Төрки телдәре|төрки телдәренең]] Иҫке Болғар бүлегенә ҡарай.

== Тарих ==
Сыуаш теле — төрки телдәрҙең береһе (болғар төркөмө), Сыуашстандың дәүләт теле. Шулай уҡ [[Башҡортостан]]да, [[Татарстан]]да, [[Һамар өлкәһе|Һамар]], [[Ульяновск өлкәһе|Ульяновск өлкәләрендә]] һәм Рәсәйҙең ҡайһы бер башҡа төбәктәрендә таралған. Һөйләшеүселәр һаны — 1 млн 300 меңдән ашыу. Башҡортостанда 98 меңдән күберәк кеше сыуаш телен белә, шул иҫәптән уларҙың 91 меңдән ашыуы — сыуаштар (2002).

Тарихи нигеҙҙә болғар теленә барып тоташа. Сыуаш телендә 2 төп диалект айырып ҡарала: үрге (о‑лаштырып һөйләшеү) һәм түбәнге (у‑лаштырып һөйләшеү). Хәҙерге әҙәби сыуаш теле [[XIX быуат]]тың икенсе яртыһында үрге диалект нигеҙендә формалаша башлай. Сыуаш теле башҡа төрки телдәрҙән бик ныҡ айырыла.

== Фонетик үҙенсәлектәре ==
Сыуаш телендәге [р] өнө дөйөм төрки [з], [л] — [ш] өндәренә тап килә, мәҫәлән, сыуашса «хур» (ҡаҙ) ху[р] — дөйөм төрки «ҡаз» ҡа[з], «утмãл» (алтмыш) утмã[л] — «алтмыш» алтмы[ш]; [ы] һуҙынҡы фонемаһы тик беренсе ижектә генә ҡулланыла, мәҫәлән, сыуашса «тымар» — башҡортса «тамыр», ҡалған һуҙынҡылар бөтә позицияларҙа ла осрай; сонор тартынҡылар төрлө фонетик позицияларҙа була ала; тартынҡыларҙың йомшаҡлығы һәм ҡатылығы уларҙың һүҙҙәге позицияһы менән билдәләнә, тик [л], [н], [т] тартынҡыларының йомшаҡлығы ғына позицион яҡтан сикләнмәгән — уларҙың үҙ аллы йомшаҡ варианттары бар [л'], [н'], [т']: «халь» (хәҙер) — «хал» (көс), «юрать» (ярай, бара) — «юрат» (яратырға) һ. б.

== Морфология ==
Морфологияһы өсөн дөйөм төрки телендәге күплекте күрһәткән -лар урынына эйәлек аффиксы менән бер үк ваҡытта ҡулланылғанда, унан һуң килгән (башҡа төрки телдәрҙә — уға тиклем) -сем ҡулланыла, мәҫәлән, сыуашса «сěтел-ěм-ěр-сем» — [[башҡорт теле|башҡортса]] «өҫтәл-дәр-ебеҙ»; алмаш һүҙҙәр яһаған та-/те- һәм ни- префикстары ҡулланыла, мәҫәлән, «такам» (кемдер), «никам» (бер кем); төп һандарҙың тулы (абстракт иҫәпләүҙә ҡулланыла) һәм ҡыҫҡа (предметтарҙың һанын билдәләү өсөн) формалары бар, мәҫәлән, сыуашса «пěррě» һәм «пěр» — башҡортса «бер», «виҫҫě» һәм «виҫě» — «өс». Сыуаш теле синтаксисы зат мәғәнәһен белдергән хәбәрлектең суффиксы булмауы: «эпир студентсем» (беҙ студенттар); хәбәр алдынан әйтелгәндәрҙең мәғәнәүи үҙәген ҡуйыу менән характерлана: «пичче ыран яла каять» (өлкән ағай иртәгә бара ауылға), «пичче яла ыран каять» (өлкән ағай ауылға бара иртәгә) һ.б.

== Сыуаш теленең алфавиты ==
[[Файл: chuvas-rus-avtovkzal.jpeg|300px|thumb|right| Чебоксар автовокзалы. Cыуаш һәм урыҫ телдәрендә яҙылған алтаҡта]]
[[Файл: chuvas-rus-vokzal-2.jpeg|300px|thumb|right| Чебоксар. Cыуаш һәм урыҫ телдәрендәге урам күрһәткесе]]

Сыуаш теле хәрефтәре кириллицаға нигеҙләнгән. Милли алфавитта улар 37.
{| style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF"
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[А]] а
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[Ӑ]] ӑ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[Б]] б
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[В]] в
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[Г]] г
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[Д]] д
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[Е]] е
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[Ё]] ё
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[Ӗ]] ӗ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[Ж]] ж
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[З]] з
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[И]] и
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[Й]] й
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[К]] к
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[Л]] л
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[М]] м
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[Н]] н
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[О]] о
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[П]] п
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[Р]] р
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[С]] с
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[Ҫ]] ҫ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[Т]] т
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[У]] у
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[Ӳ]] ӳ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[Ф]] ф
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[Х]] х
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[Ц]] ц
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[Ч]] ч
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[Ш]] ш
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[Щ]] щ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[Ъ]] ъ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[Ы]] ы
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[Ь]] ь
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[Э]] э
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[Ю]] ю
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[Я]] я
|}

{| class="wikitable"
! Хәреф
! Исеме
! [[IPA]]
! Башҡортса
|-
| [[А (кириллица)|{{nowrap|А а}}]]
| а
| [{{МФА2||a}}]
| Аа
|-
| [[Ӑ (кириллица)|{{nowrap|Ӑ ӑ}}]]
| ă
| [{{МФА2||ɒ~ɔ}}]
| Әә
|-
| [[Б (кириллица)|{{nowrap|Б б}}]]
| бӑ
| [{{МФА2||b}}]
| Бб
|-
| [[В (кириллица)|{{nowrap|В в}}]]
| вӑ
| [{{МФА2||ʋ}}]
| Вв
|-
| [[Г|{{nowrap|Г г}}]]
| гӑ
| [{{МФА2||ɡ}}]
| Гг; Ғғ
|-
| [[Д|{{nowrap|Д д}}]]
| дӑ
| [{{МФА2||d}}]
| Дд
|-
| [[Е|{{nowrap|Е е}}]]
| е
| [{{МФА2||je}}]
| Ее
|-
| [[Ё|{{nowrap|Ё ё}}]]
| ё
| [{{МФА2||jo}}]
| Ёё
|-
| [[Ӗ (кириллица)|{{nowrap|Ӗ ӗ}}]]
| ӗ
| [{{МФА2||ɘ}}]
| Өө
|-
| [[Ж|{{nowrap|Ж ж}}]]
| жӑ
| [{{МФА2||ʒ}}]
| Жж
|-
| [[З (кириллица)|{{nowrap|З з}}]]
| зӑ
| [{{МФА2||z}}]
| Зз
|-
| [[И (кириллица)|{{nowrap|И и}}]]
| и
| [{{МФА2||i}}]
| Ии
|-
| [[Й (кириллица)|{{nowrap|Й й}}]]
| йӑ
| [{{МФА2||j}}]
| Йй
|-
| [[К (кириллица)|{{nowrap|К к}}]]
| кӑ
| [{{МФА2||k}}]
| Кк; Ҡҡ
|-
| [[Л (кириллица)|{{nowrap|Л л}}]]
| лӑ
| [{{МФА2||l}}]
| Лл
|-
| [[М (кириллица)|{{nowrap|М м}}]]
| мӑ
| [{{МФА2||m}}]
| Мм
|-
| [[Н (кириллица)|{{nowrap|Н н}}]]
| нӑ
| [{{МФА2||n}}]
| Нн
|-
| [[О (кириллица)|{{nowrap|О о}}]]
| о
| [{{МФА2||o}}]
| Оо
|-
| [[П (кириллица)|{{nowrap|П п}}]]
| пӑ
| [{{МФА2||p}}]
| Пп
|-
| [[Р (кириллица)|{{nowrap|Р р}}]]
| рӑ
| [{{МФА2||r}}]
| Рр
|-
| [[С (кириллица)|{{nowrap|С с}}]]
| сӑ
| [{{МФА2||s}}]
| Сс
|-
| [[Ҫ (кириллица)|{{nowrap|Ҫ ҫ}}]]
| çӑ
| [{{МФА2||ɕ}}]
| Щщ
|-
| [[Т (кириллица)|{{nowrap|Т т}}]]
| тӑ
| [{{МФА2||t}}]
| Тт
|-
| [[У (кириллица)|{{nowrap|У у}}]]
| у
| [{{МФА2||u}}]
| Уу
|-
| [[Ӳ (кириллица)|{{nowrap|Ӳ ӳ}}]]
| ӳ
| [{{МФА2||y}}]
| Үү
|-
| [[Ф (кириллица)|{{nowrap|Ф ф}}]]
| фӑ
| [{{МФА2||f}}]
| Фф
|-
| [[Х (кириллица)|{{nowrap|Х х}}]]
| хӑ
| [{{МФА2||χ}}]
| Хх; Һһ
|-
| [[Ц (кириллица)|{{nowrap|Ц ц}}]]
| цӑ
| [{{МФА2||ʦ}}]
| Цц
|-
| [[Ч (кириллица)|{{nowrap|Ч ч}}]]
| чӑ
| [{{МФА2||ʧ}}]
| Чч
|-
| [[Ш (кириллица)|{{nowrap|Ш ш}}]]
| шӑ
| [{{МФА2||ʃ}}]
| Шш
|-
| [[Щ (кириллица)|{{nowrap|Щ щ}}]]
| щӑ
| [{{МФА2||ʃ͡ʧ}}]
| Щщ
|-
| [[Ъ (кириллица)|{{nowrap|Ъ ъ}}]]
| хытӑлӑх палли
|
| Ъъ
|-
| [[Ы (кириллица)|{{nowrap|Ы ы}}]]
| ы
| [{{МФА2||ɯ}}]
| Ыы
|-
| [[Ь (кириллица)|{{nowrap|Ь ь}}]]
| çемçелӗх палли
| [{{МФА2||ʲ}}]
| Ьь
|-
| [[Э|{{nowrap|Э э}}]]
| э
| [{{МФА2||ɛ}}]
| Ээ
|-
| [[Ю (кириллица)|{{nowrap|Ю ю}}]]
| ю
| [{{МФА2||j|u}}]
| Юю
|-
| [[Я|{{nowrap|Я я}}]]
| я
| [{{МФА2||ja}}]
| Яя
|}

== Башҡортостанда cыуаш теле ==
[[Башҡортостан Республикаһы]]нда cыуаш телен уҡытыу 27 мәктәптә һәм 4 мәктәп филиалында алып барыла; тел предмет булараҡ 93 мәктәптә өйрәнелә. Сыуаш теле буйынса белгестәр [[Башҡорт дәүләт университеты|БДУ]]-ның Стәрлетамаҡ филиалында (Стәрлетамаҡ педагогия академияһы), Бәләбәй педагогия колледжында һәм Стәрлетамаҡ киң профилле һөнәр биреү колледжында әҙерләнә. «Аургаза хыпарси» («Аургазинский вестник», «Урал сасси», «Щуда щул» гәзиттәре сыуаш телендә сыға).

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Чувашский язык: история и современность. Чебоксары, 1994.
* Эктор Алос-и-Фонт, «Преподавание чувашского языка и проблема языкового поведения родителей», Чувашский государственный институт гуманитарных наук, 2015, Шупашкар.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|75616|автор=Власова Л. В.}}
* [http://chuvash.org/blogs/comments/2783.html Скоро чувашский язык останется «какой-то культурной традицией»]
* [https://chuvash.org/content/3156-Прощай%2C%20исчезающий%20чувашский%20язык%3F.html Прощай, исчезающий чувашский язык?]
* [https://chuvash.org/news/17092.html Чăваш чĕлхине Страсбургра хӳтĕлĕç]
* [https://chuvash.org/news/17162.html Тутарстанра чӗлхе пирки сӑмахларӗҫ]
* [https://chuvash.org/content/3180-Об%20угрозе%20развала%20страны%20в%20будущем%2C%20о%20съезде%20ЧНК%2C%20и%20об%20обращении%20к%20президенту.html Об угрозе развала страны в будущем, о съезде ЧНК, и об обращении к президенту]

[[Категория:Алфавит буйынса телдәр һәм диалекттар]]
[[Категория:Сыуаш теле|*]]
[[Категория:Рәсәй телдәре]]
[[Категория:Болғар телдәре]]
Сыуаш теле () — сыуаш халҡының милли теле, урыҫ теле менән бер рәттән Сыуаш Республикаһының дәүләт теле итеп иғлан ителгән.

Сыуаш теле төрки телдәренең Иҫке Болғар бүлегенә ҡарай.

 Тарих 
Сыуаш теле — төрки телдәрҙең береһе (болғар төркөмө), Сыуашстандың дәүләт теле. Шулай уҡ Башҡортостанда, Татарстанда, Һамар, Ульяновск өлкәләрендә һәм Рәсәйҙең ҡайһы бер башҡа төбәктәрендә таралған. Һөйләшеүселәр һаны — 1 млн 300 меңдән ашыу. Башҡортостанда 98 меңдән күберәк кеше сыуаш телен белә, шул иҫәптән уларҙың 91 меңдән ашыуы — сыуаштар (2002).

Тарихи нигеҙҙә болғар теленә барып тоташа. Сыуаш телендә 2 төп диалект айырып ҡарала: үрге (о‑лаштырып һөйләшеү) һәм түбәнге (у‑лаштырып һөйләшеү). Хәҙерге әҙәби сыуаш теле XIX быуаттың икенсе яртыһында үрге диалект нигеҙендә формалаша башлай. Сыуаш теле башҡа төрки телдәрҙән бик ныҡ айырыла.

 Фонетик үҙенсәлектәре 
Сыуаш телендәге [р] өнө дөйөм төрки [з], [л] — [ш] өндәренә тап килә, мәҫәлән, сыуашса «хур» (ҡаҙ) ху[р] — дөйөм төрки «ҡаз» ҡа[з], «утмãл» (алтмыш) утмã[л] — «алтмыш» алтмы[ш]; [ы] һуҙынҡы фонемаһы тик беренсе ижектә генә ҡулланыла, мәҫәлән, сыуашса «тымар» — башҡортса «тамыр», ҡалған һуҙынҡылар бөтә позицияларҙа ла осрай; сонор тартынҡылар төрлө фонетик позицияларҙа була ала; тартынҡыларҙың йомшаҡлығы һәм ҡатылығы уларҙың һүҙҙәге позицияһы менән билдәләнә, тик [л], [н], [т] тартынҡыларының йомшаҡлығы ғына позицион яҡтан сикләнмәгән — уларҙың үҙ аллы йомшаҡ варианттары бар [л'], [н'], [т']: «халь» (хәҙер) — «хал» (көс), «юрать» (ярай, бара) — «юрат» (яратырға) һ. б.

 Морфология 
Морфологияһы өсөн дөйөм төрки телендәге күплекте күрһәткән -лар урынына эйәлек аффиксы менән бер үк ваҡытта ҡулланылғанда, унан һуң килгән (башҡа төрки телдәрҙә — уға тиклем) -сем ҡулланыла, мәҫәлән, сыуашса «сěтел-ěм-ěр-сем» — башҡортса «өҫтәл-дәр-ебеҙ»; алмаш һүҙҙәр яһаған та-/те- һәм ни- префикстары ҡулланыла, мәҫәлән, «такам» (кемдер), «никам» (бер кем); төп һандарҙың тулы (абстракт иҫәпләүҙә ҡулланыла) һәм ҡыҫҡа (предметтарҙың һанын билдәләү өсөн) формалары бар, мәҫәлән, сыуашса «пěррě» һәм «пěр» — башҡортса «бер», «виҫҫě» һәм «виҫě» — «өс». Сыуаш теле синтаксисы зат мәғәнәһен белдергән хәбәрлектең суффиксы булмауы: «эпир студентсем» (беҙ студенттар); хәбәр алдынан әйтелгәндәрҙең мәғәнәүи үҙәген ҡуйыу менән характерлана: «пичче ыран яла каять» (өлкән ағай иртәгә бара ауылға), «пичче яла ыран каять» (өлкән ағай ауылға бара иртәгә) һ.б.

 Сыуаш теленең алфавиты 
300px|thumb|right| Чебоксар автовокзалы. Cыуаш һәм урыҫ телдәрендә яҙылған алтаҡта
300px|thumb|right| Чебоксар. Cыуаш һәм урыҫ телдәрендәге урам күрһәткесе

Сыуаш теле хәрефтәре кириллицаға нигеҙләнгән. Милли алфавитта улар 37.
 А а Ӑ ӑ Б б В в Г г Д д Е е Ё ё Ӗ ӗ Ж ж З з И и Й й К к Л л М м Н н О о П п Р р С с Ҫ ҫ Т т У у Ӳ ӳ Ф ф Х х Ц ц Ч ч Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я

 Хәреф Исеме IPA Башҡортса  а [] Аа  ă [] Әә  бӑ [] Бб  вӑ [] Вв  гӑ [] Гг; Ғғ  дӑ [] Дд  е [] Ее  ё [] Ёё  ӗ [] Өө  жӑ [] Жж  зӑ [] Зз  и [] Ии  йӑ [] Йй  кӑ [] Кк; Ҡҡ  лӑ [] Лл  мӑ [] Мм  нӑ [] Нн  о [] Оо  пӑ [] Пп  рӑ [] Рр  сӑ [] Сс  çӑ [] Щщ  тӑ [] Тт  у [] Уу  ӳ [] Үү  фӑ [] Фф  хӑ [] Хх; Һһ  цӑ [] Цц  чӑ [] Чч  шӑ [] Шш  щӑ [] Щщ  хытӑлӑх палли Ъъ  ы [] Ыы  çемçелӗх палли [] Ьь  э [] Ээ  ю [] Юю  я [] Яя

 Башҡортостанда cыуаш теле 
Башҡортостан Республикаһында cыуаш телен уҡытыу 27 мәктәптә һәм 4 мәктәп филиалында алып барыла; тел предмет булараҡ 93 мәктәптә өйрәнелә. Сыуаш теле буйынса белгестәр БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалында (Стәрлетамаҡ педагогия академияһы), Бәләбәй педагогия колледжында һәм Стәрлетамаҡ киң профилле һөнәр биреү колледжында әҙерләнә. «Аургаза хыпарси» («Аургазинский вестник», «Урал сасси», «Щуда щул» гәзиттәре сыуаш телендә сыға).

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Чувашский язык: история и современность. Чебоксары, 1994.
 Эктор Алос-и-Фонт, «Преподавание чувашского языка и проблема языкового поведения родителей», Чувашский государственный институт гуманитарных наук, 2015, Шупашкар.

 Һылтанмалар 
 
 Скоро чувашский язык останется «какой-то культурной традицией»
 Прощай, исчезающий чувашский язык?
 Чăваш чĕлхине Страсбургра хӳтĕлĕç
 Тутарстанра чӗлхе пирки сӑмахларӗҫ
 Об угрозе развала страны в будущем, о съезде ЧНК, и об обращении к президенту

Категория:Алфавит буйынса телдәр һәм диалекттар
*
Категория:Рәсәй телдәре
Категория:Болғар телдәре