Симфония

{{Ук}}
'''Симфо́ния''' ({{lang-el|συμφωνία}} — оҡшаш яңғыраш (созвучие) — оркестр өсөн яҙылып, бер-береһенән музыкаһы һәм темпы менән айырылып торған 3-4 өлөшлө ҙур музыкаль әҫәр; оркестр өсөн яҙылған ҙур күләмле музыкаль әҫәр.

Ҡағиҙә булараҡ, симфониялар ҡатнаш композициялы (симфоник) ҙур оркестр өсөн яҙыла, шулай уҡ ҡыл, камера, тынлы һәм башҡа оркестрҙар өсөн симфониялар ҙа бар; симфонияға хор һәм яңғыҙ вокаль тауыштар индерелеүе ихтимал. Жанрҙың симфоник концерт (яңғыҙ музыка ҡораллы оркестр өсөн) һәм концерт симфонияһы (икенән туғыҙға тиклем яңғыҙ музыка ҡоралы) кеүек төрҙәре бар, улар структураһы буйынса [[концерт]]ҡа яҡын. Симфония башҡа музыкаль жанрҙар менән берләшә ала, улар симфоник сюита, симфоник фантазия, симфоник поэма, симфоник кантата кеүек гибрид жанрҙар барлыҡҡа килтерә<ref name="muze">{{статья|автор=[[Штейнпресс, Борис Соломонович|Штейнпресс Б. С.]] |заглавие= Симфония |ссылка= |язык= |издание=Музыкальная энциклопедия / под ред. Ю. В. Келдыша |тип= |место=М. |издательство=Советская энциклопедия |год=1981 |том=5 |страницы=21—26 |ref= Штейнпресс. Симфония}}</ref>.
Әҙәбиәттә драма йәки роман ниндәй урын биләһә, академик музыкала шундай уҡ урынды симфония биләй<ref name="muze" />. Ул быға тиклем билдәле булмаған оркестр составына һәм инструменталь музыканың иң мөһим өлкәһенә — уның  «симфоник музыка» төшөнсәһе менән 
берләштерелгән формалары һәм жанрҙарының киң спектрына яңы исем бирә <ref name="sim_mus"> Штейнпресс Б. С. Симфоническая музыка // Музыкальная энциклопедия / под ред. Ю. В. Келдыша. — М.: Советская энциклопедия, 1981. — Т. 5. — С. 16—17.</ref>.

== Термин тарихы ==
Антик дәүерҙә [[Боронғо Греция]]ла һәм [[Боронғо Рим]]да «симфония» тип тондарҙың эвфоник ҡушылыуын һанайҙар, улар йыш ҡына мәғәнәһе ҡапма-ҡаршы булған терминдар — «диафония» йәки «антифония» терминдары менән парлаша<ref>{{статья|автор=|заглавие= Symphonia (1)|ссылка= |язык= en|издание=[[Музыкальный словарь Гроува|The New Grove Dictionary of Music]]|тип= |место=London; New York|издательство=|год=2001|том=|страницы=}}</ref><ref>{{книга|автор= [[Апель, Вилли|Apel W.]]|заглавие=Harvard Dictionary of Music. 2nd revised ed. 8th printing|место=Cambridge (Mass.)|издательство=|год=1974|страниц=820|ref=}}</ref>. Ул ваҡытта «симфония» термины сфераларҙың гармонияһы тип күҙаллана, мәҫәлән, Аристотелдең «Күккә» трактатында<ref>{{статья|автор=[[Аристотель]]|заглавие= О небе|ссылка= |язык= |издание=Сочинения. В 4-х т.|тип= |место=М.|издательство=Мысль|год=1990|том=3:  Перевод /статья и примеч. П. Д. Рожанский|страниц=613|страницы=263—378}}</ref><ref>{{книга|автор=|заглавие=[[Музыкальный словарь Римана|Riemann Musiklexikon]]. Sachteil|язык=de|место=Mainz|издательство=|год=1967|страниц=924}}</ref> (яҡынса б.э.т. II—I быуаттарҙа) συμφωνία һүҙе бер үк контекста өс тапҡыр осрай, әммә ҡайһы музыка ҡоралы симфония төшөнсәһен аңлатыуын аныҡ ҡына әйтеп булмай. Пифагорейҙар симфонияға (консонансҡа) октаваны, квинтаны, квартаны, ҡалған аһәңдәрҙе — диссонанстарға (диафонияларға) индерәләр<ref>{{статья|автор=[[Холопов, Юрий Николаевич|Холопов Ю. Н.]]|заглавие= Консонанс и диссонанс|ссылка= |язык= |издание=Музыкальный энциклопедический словарь|тип= |место=М.|издательство=Советская энциклопедия|год=1990|том=5|страницы= 267}}</ref>. Клавдий Птолемей, пифагорейҙарҙан айырмалы рәүештә шулай уҡ ундециманы консонанс тип һанай<ref>{{книга|автор=|заглавие=Клавдий Птолемей. Гармоника в трех книгах.[[Порфирий (философ)|Порфирий]]. Комментарий к «Гармонике» Птолемея / Издание подготовил В. Г. Цыпин|ссылка=|место=М.|издательство=Научно-издательский центр «Московская консерватория»|год=2013|страниц=456|страницы=414, 434|isbn=978-5-89598-288-4}}</ref>. «Симфония» термины өсөн шул уҡ мәғәнәләр музыка теорияһында боронғо римлеләрҙә  ҡулланыла, шул иҫәптән күренекле рим ғалимы-музыканты Боэций ҙа был терминды атаған<ref>{{книга|автор=А. М. С. Боэций|заглавие=Основы музыки / Подготовка текста, перевод с латинского и комментарий С. Н. Лебедева|ссылка=|место=М.|издательство=Научно-издательский центр «Московская консерватория»|год=2012|страниц=408|страницы=|isbn=978-5-89598-276-1}}</ref>.

[[Урта быуат]]тар тулыһынса «Симфонияның» боронғо мәғәнәләрен тулыһынса мираҫ итеп ала.
Ҡайһы берҙә был термин ҡулланылған музыка ҡоралдары исемлеге билдәһеҙ барабан төрө менән тулыландырыла (Исидор Севильскийҙың "Этимологиялар"ында, VII б.), Иоанн де Муристың трактатында органистр тарафынан (XIII б.) һәм башҡа урындағы иҫке француз, иҫке инглиз, иҫке герман һәм башҡалар — тәгәрмәс сазы төрҙәре<ref>{{книга|автор=Marx H.J.|заглавие=Zur Bedeutung des Begriffs «Symphonia» im Mittelalter|ссылка=|язык= de|место=Copenhagen|издательство=IMSCR XI|год=1972|страниц=541|страницы=7|isbn=978-5-89598-276-1}}</ref><ref>{{статья|автор=|заглавие= Symphonia (2)|ссылка= |язык= en|издание=[[Музыкальный словарь Гроува|The New Grove Dictionary of Music]]|тип= |место=London; New York|издательство=|год=2001|том=|страницы=}}</ref>.

XVI быуатта «симфония» һүҙе [[мотет]]тар һәм башҡа рухани музыка — сиркәү йәки паралитургия музыкаһы — йыйынтыҡтары исемдәрендә ҡулланыла һәм вокаль полифонияһына ҡарай. Билдәле ноталар нәшер итеүсе Георг Рау коллекцияһы шундай ҡулланылышҡа миҫал булып тора. «Ҡолаҡҡа ятышлы һәм, өҫтәүенә, ҡыҫҡа симфониялар» (''Symphoniae iucundae atque adeo breves''; 1538), унда XV—XVI быуаттарҙа билдәле композиторҙарҙың дүрт тауышлы мотеталары бар. XVI һәм XVII быуаттар сиктәрендә вокаль һәм инструменталь композициялар, мәҫәлән, Дж. Габриелиҙың «Изге симфониялар» (''Sacrae symphoniae'', 1597, һәм ''Symphoniae sacrae'', 1615) атамаларында һәм Генрих Шютцтың (''Symphoniae Sacrae'', 1629, 1647, 1650), ә шулай уҡ Лодовико Виадандың «Музыкаль симфониялар» (''Sinfonie musicali'', 1610) кеүек инструменталь әҫәрҙәрҙең исемдәрендә «симфония» һүҙе барлыҡҡа килә{{sfn|Штейнпресс. Симфония|1981|с=22|name="muze1"}}.

[[XVI быуат]]та «[[соната]]», «симфония» һәм «концерт» төшөнсәләре араһында аныҡ айырма әле булмай<ref name="sonata">{{статья|автор=Валькова В. Б.|заглавие= Соната|ссылка= |язык= |издание=Музыкальная энциклопедия / под ред. Ю. В. Келдыша|тип= |место=М.|издательство=Советская энциклопедия|год=1981|том=5|страницы=193}}</ref>, һәм, мәҫәлән, әгәр Джованни Габриели XVI быуат аҙағында «симфония» төшөнсәһен тауыштарҙың һәм инструменттарҙың аһәңлеге тип аңлаһа, Адриано Банкьери һәм Саломоне Росси XVII быуат башында был төшөнсәне инструменттарҙың тауышһыҙ берлектәге аһәңлеге тип һанай<ref name="muze1"/>.

[[Опера]] барлыҡҡа килгәндән алып, XVI быуат аҙағында һәр саҡ инструменталь эпизодтар була: һәр акт менән таныштырыу, тауыш-визуаль картиналар, киңәйтелгән бейеү интерлюдиялары — бындай эпизодтар «симфония» тип атала. Ваҡыт үтеү менән спектаклдең сиктәренән сығарылған инструменталь эпизодтар сағыштырмаса үҫешкән һәм тулыһынса тамамланған әҫәргә — увертюраға әүерелә{{sfn|Конен|1975|с=347—348|name=}}. XVIII быуатта «симфония» атамаһы яйлап инструменталь һәм вокаль-инструменталь әҫәрҙәрҙә — сюиталарҙа, кантаталарҙа һәм операларҙа оркестр увертюралары йәки инструменталь һәм вокаль-инструменталь әҫәрҙәрҙәге интерлюдиялар өсөн нығытыла.<ref name="muze1"/>.

== Төзөлөшө ==
[[Соната]] менән оҡшашлығы арҡаһында, соната менән симфонияны йыш ҡына «[[соната-симфоник цикл]]» тип берләштереп әйтәләр. Классик симфонияла (йәғни Вена классиктары — Гайдн, Моцарт, Бетховен ижадында) ғәҙәттә дүрт өлөштән тора.
* 1-се өлөш, тиҙ темпта, соната формаһында яҙыла.
* 2-се өлөш, әкрен хәрәкәттә, вариациялар формаһында, рондо, рондо-соната, ҡатмарлы өс өлөшлө, һирәк кенә соната формаһында яҙыла.
* 3-сө өлөш — скерцо йәки мэнуэт — өс-өлөшлө формала da capo трио менән (йәғни A-trio-A схемаһы буйынса)
* 4-се өлөш, тиҙ темпта — соната формаһында, рондо яки рондо-соната формаһында яҙыла.
Программала яҙылған билдәле эстәлеккә бәйле, симфонияны программалы симфония дип атайҙар.
Мәҫәлән, [[Бетховен]]дың «Пастораль симфонияһы», [[Берлиоз]]дың «Фантастик симфонияһы» һәм башҡаларҙы әйтергә мөмкин.

= Музыкаль фрагменттар =

{{Listen
| Имя_файла = Ludwig van Beethoven - Symphonie 5 c-moll - 4. Allegro.ogg
| Название = 4th movement
| Описание = [[Симфония № 5 (Бетховен)]], 4th movement
}}
{{Listen
| Имя_файла = Ludwig van Beethoven - Symphonie 5 c-moll - 3. Allegro.ogg
| Название = 3rd movement
| Описание = [[Симфония № 5 (Бетховен)]], 3rd movement
}}
{{Listen
| Имя_файла = Ludwig van Beethoven - Symphonie 5 c-moll - 2. Andante con moto.ogg
| Название = 2nd movement
| Описание = [[Симфония № 5 (Бетховен)]], 2nd movement
}}
{{Listen
| Имя_файла = Ludwig van Beethoven - Symphonie 5 c-moll - 1. Allegro con brio.ogg
| Название = 1st movement
| Описание = [[Симфония № 5 (Бетховен)]], 1st movement
}}
<br clear=all>

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
=== Һылтанмалар ===
* [http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/SIMFONIYA.html «Кругосвет» энциклопедияһында симфония]{{ref-ru}}
* {{ЭСБЕ}}
== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Алексаеева Л. Н., Григорьев В. Ю.|заглавие=Страницы зарубежной музыки XIX века|место=М.|издательство=[[Знание (издательство, Москва)|Знание]]|год=1983|страниц=112|ref=Алексеева, Григорьев}}
* {{книга|автор=[[Асафьев, Борис Владимирович|Асафьев Б. В.]]|заглавие=Музыкальная форма как процесс. Книга вторая. Интонация|место=М.—Л.|год=1947}}
* {{книга|автор=[[Барсова, Инна Алексеевна|Барсова И. А.]]|заглавие=Симфонии Густава Малера|издательство=Советский композитор|место=М.|год=1975|страниц=496|ref=Барсова. Симфонии}}
* {{книга|автор=Беккер П.|заглавие=Симфония от Бетховена до Малера|ответственный=Под ред. И. Глебова|место=Л.|год=1926}}
* {{книга|автор=[[Браудо, Евгений Максимович|Браудо Е. М.]] |часть= |заглавие=Всеобщая история музыки |ссылка=http://www.opentextnn.ru/music/epoch%20/braudo/Bd.2.%20XVII-XIX%20century/?id=2547 |место=М. |год=1930 |том=2. От начала 17 до середины 19 столетия |ref=Браудо}}
* {{статья|автор=Житомирский Д. В.|заглавие=К истории музыкального «классицизма» XX века|издание=Западное искусство. XX век (сборник статей)|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1978|страницы=251—291|ref=Житомирский. К истории музыкального «классицизма»}}
* {{статья|автор=[[Кандинский, Алексей Иванович|Кандинский А. И.]]|заглавие=Из истории русского симфонизма конца XIX — начала XX века|издание=Из истории русской и советской музыки (сборник статей)|ответственный= Редактор-составитель А. Кандинский|место=М.|издательство=Музыка|год=1971|страниц=336|страницы=3—28|ref=Кандинский}}
* {{книга|автор=Кенигсберг А. К., Михеева Л. В. |заглавие=111 симфоний |место=СПб |издательство=Культ-информ-пресс |год=2000 |страниц=669 |isbn=5-8392-0174-X |ref=Кенигсберг, Михеева}}
* {{книга|автор=[[Конен, Валентина Джозефовна|Конен В. Д.]]|заглавие=Театр и симфония|место=М.|издательство=Музыка|год=1975|страниц=376|ref=Конен}}
* {{статья |автор=Коннов В. |заглавие=Антон Брукнер и Вена на рубеже XIX—XX веков |ссылка=http://www.opentextnn.ru/music/personalia/brukner/ |издание=[[Музыкальная академия (журнал)|Музыкальная академия]] |год=2006 |номер=4 |страницы=172—181 |ref=Коннов |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180121125757/http://www.opentextnn.ru/music/personalia/brukner/ |archivedate=2018-01-21 }}
* {{статья|автор=Петров В. О.|заглавие=Вокальная симфония: к вопросу о синтезе музыки и слова|ссылка=|издание=Культура и искусство|тип=журнал|год=2013|номер=1|страницы=104—114}}
* {{книга|автор=Попова Т.|заглавие=Симфония|место=М.—Л.|год=1951}}
* {{книга|автор=Рыцарев С.|заглавие=Симфония во Франции до Берлиоза|место=М.|издательство=Музыка|год=1977|страниц=104}}
* {{книга|автор=Соколов О. В. |заглавие=Морфологическая система музыки и её художественные жанры |место=Нижний Новгород |год=1994 |страниц=256 |ref=Соколов}}
* {{статья|автор=[[Штейнпресс, Борис Соломонович|Штейнпресс Б. С.]] |заглавие= Симфония |ссылка= |язык= |издание=Музыкальная энциклопедия / под ред. Ю. В. Келдыша |тип= |место=М. |издательство=Советская энциклопедия |год=1981 |том=5 |страницы=21—26 |ref= Штейнпресс. Симфония}}
* {{книга|автор=|заглавие=The Cambridge Companion to the Symphony|ответственный=Horton, Julian|место=Cambridge and New York|издательство=Cambridge University Press|год=2013|isbn=978-0-521-88498-3|ref=The Cambridge Companion}}
* {{книга|автор=Finscher L. |заглавие=Symphonie |издательство=MGG Prisma, Verlage Bärenreiter (Kassel) und J. B. Metzler (Stuttgart) |год=2001 |isbn=3-7618-1620-0}}

{{Внешние ссылки}}
[[Төркөм:Музыка]]
[[Төркөм:Классик музыка жанрҙары]]
Симфо́ния ( — оҡшаш яңғыраш (созвучие) — оркестр өсөн яҙылып, бер-береһенән музыкаһы һәм темпы менән айырылып торған 3-4 өлөшлө ҙур музыкаль әҫәр; оркестр өсөн яҙылған ҙур күләмле музыкаль әҫәр.

Ҡағиҙә булараҡ, симфониялар ҡатнаш композициялы (симфоник) ҙур оркестр өсөн яҙыла, шулай уҡ ҡыл, камера, тынлы һәм башҡа оркестрҙар өсөн симфониялар ҙа бар; симфонияға хор һәм яңғыҙ вокаль тауыштар индерелеүе ихтимал. Жанрҙың симфоник концерт (яңғыҙ музыка ҡораллы оркестр өсөн) һәм концерт симфонияһы (икенән туғыҙға тиклем яңғыҙ музыка ҡоралы) кеүек төрҙәре бар, улар структураһы буйынса концертҡа яҡын. Симфония башҡа музыкаль жанрҙар менән берләшә ала, улар симфоник сюита, симфоник фантазия, симфоник поэма, симфоник кантата кеүек гибрид жанрҙар барлыҡҡа килтерә.
Әҙәбиәттә драма йәки роман ниндәй урын биләһә, академик музыкала шундай уҡ урынды симфония биләй. Ул быға тиклем билдәле булмаған оркестр составына һәм инструменталь музыканың иң мөһим өлкәһенә — уның  «симфоник музыка» төшөнсәһе менән 
берләштерелгән формалары һәм жанрҙарының киң спектрына яңы исем бирә  Штейнпресс Б. С. Симфоническая музыка // Музыкальная энциклопедия / под ред. Ю. В. Келдыша. — М.: Советская энциклопедия, 1981. — Т. 5. — С. 16—17..

 Термин тарихы 
Антик дәүерҙә Боронғо Грецияла һәм Боронғо Римда «симфония» тип тондарҙың эвфоник ҡушылыуын һанайҙар, улар йыш ҡына мәғәнәһе ҡапма-ҡаршы булған терминдар — «диафония» йәки «антифония» терминдары менән парлаша. Ул ваҡытта «симфония» термины сфераларҙың гармонияһы тип күҙаллана, мәҫәлән, Аристотелдең «Күккә» трактатында (яҡынса б.э.т. II—I быуаттарҙа) συμφωνία һүҙе бер үк контекста өс тапҡыр осрай, әммә ҡайһы музыка ҡоралы симфония төшөнсәһен аңлатыуын аныҡ ҡына әйтеп булмай. Пифагорейҙар симфонияға (консонансҡа) октаваны, квинтаны, квартаны, ҡалған аһәңдәрҙе — диссонанстарға (диафонияларға) индерәләр. Клавдий Птолемей, пифагорейҙарҙан айырмалы рәүештә шулай уҡ ундециманы консонанс тип һанай. «Симфония» термины өсөн шул уҡ мәғәнәләр музыка теорияһында боронғо римлеләрҙә  ҡулланыла, шул иҫәптән күренекле рим ғалимы-музыканты Боэций ҙа был терминды атаған.

Урта быуаттар тулыһынса «Симфонияның» боронғо мәғәнәләрен тулыһынса мираҫ итеп ала.
Ҡайһы берҙә был термин ҡулланылған музыка ҡоралдары исемлеге билдәһеҙ барабан төрө менән тулыландырыла (Исидор Севильскийҙың "Этимологиялар"ында, VII б.), Иоанн де Муристың трактатында органистр тарафынан (XIII б.) һәм башҡа урындағы иҫке француз, иҫке инглиз, иҫке герман һәм башҡалар — тәгәрмәс сазы төрҙәре.

XVI быуатта «симфония» һүҙе мотеттар һәм башҡа рухани музыка — сиркәү йәки паралитургия музыкаһы — йыйынтыҡтары исемдәрендә ҡулланыла һәм вокаль полифонияһына ҡарай. Билдәле ноталар нәшер итеүсе Георг Рау коллекцияһы шундай ҡулланылышҡа миҫал булып тора. «Ҡолаҡҡа ятышлы һәм, өҫтәүенә, ҡыҫҡа симфониялар» (Symphoniae iucundae atque adeo breves; 1538), унда XV—XVI быуаттарҙа билдәле композиторҙарҙың дүрт тауышлы мотеталары бар. XVI һәм XVII быуаттар сиктәрендә вокаль һәм инструменталь композициялар, мәҫәлән, Дж. Габриелиҙың «Изге симфониялар» (Sacrae symphoniae, 1597, һәм Symphoniae sacrae, 1615) атамаларында һәм Генрих Шютцтың (Symphoniae Sacrae, 1629, 1647, 1650), ә шулай уҡ Лодовико Виадандың «Музыкаль симфониялар» (Sinfonie musicali, 1610) кеүек инструменталь әҫәрҙәрҙең исемдәрендә «симфония» һүҙе барлыҡҡа килә.

XVI быуатта «соната», «симфония» һәм «концерт» төшөнсәләре араһында аныҡ айырма әле булмай, һәм, мәҫәлән, әгәр Джованни Габриели XVI быуат аҙағында «симфония» төшөнсәһен тауыштарҙың һәм инструменттарҙың аһәңлеге тип аңлаһа, Адриано Банкьери һәм Саломоне Росси XVII быуат башында был төшөнсәне инструменттарҙың тауышһыҙ берлектәге аһәңлеге тип һанай.

Опера барлыҡҡа килгәндән алып, XVI быуат аҙағында һәр саҡ инструменталь эпизодтар була: һәр акт менән таныштырыу, тауыш-визуаль картиналар, киңәйтелгән бейеү интерлюдиялары — бындай эпизодтар «симфония» тип атала. Ваҡыт үтеү менән спектаклдең сиктәренән сығарылған инструменталь эпизодтар сағыштырмаса үҫешкән һәм тулыһынса тамамланған әҫәргә — увертюраға әүерелә. XVIII быуатта «симфония» атамаһы яйлап инструменталь һәм вокаль-инструменталь әҫәрҙәрҙә — сюиталарҙа, кантаталарҙа һәм операларҙа оркестр увертюралары йәки инструменталь һәм вокаль-инструменталь әҫәрҙәрҙәге интерлюдиялар өсөн нығытыла..

 Төзөлөшө 
Соната менән оҡшашлығы арҡаһында, соната менән симфонияны йыш ҡына «соната-симфоник цикл» тип берләштереп әйтәләр. Классик симфонияла (йәғни Вена классиктары — Гайдн, Моцарт, Бетховен ижадында) ғәҙәттә дүрт өлөштән тора.
 1-се өлөш, тиҙ темпта, соната формаһында яҙыла.
 2-се өлөш, әкрен хәрәкәттә, вариациялар формаһында, рондо, рондо-соната, ҡатмарлы өс өлөшлө, һирәк кенә соната формаһында яҙыла.
 3-сө өлөш — скерцо йәки мэнуэт — өс-өлөшлө формала da capo трио менән (йәғни A-trio-A схемаһы буйынса)
 4-се өлөш, тиҙ темпта — соната формаһында, рондо яки рондо-соната формаһында яҙыла.
Программала яҙылған билдәле эстәлеккә бәйле, симфонияны программалы симфония дип атайҙар.
Мәҫәлән, Бетховендың «Пастораль симфонияһы», Берлиоздың «Фантастик симфонияһы» һәм башҡаларҙы әйтергә мөмкин.

 Музыкаль фрагменттар 

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 «Кругосвет» энциклопедияһында симфония
 
 Әҙәбиәт 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Төркөм:Музыка
Төркөм:Классик музыка жанрҙары