Һарғая
{{ТП-Рәсәй|Һарғая
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = [[Һарғая]]
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 53 | lat_min = 20 | lat_sec = 42
  |lon_deg = 57 | lon_min = 47 | lon_sec = 9
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = [[Башҡортостан]]
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = [[Бөрйән районы]]
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 146
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453592
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           =34755 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80219840002
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Һарғая''' ({{lang-ru|Саргая}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бөрйән районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 146 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.
Почта индексы — 453592, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80219840002.

== Географик урыны ==
Ауыл Һарғая йылғаһының тамағы утарында урынлашҡан.
Алыҫлығы:
* Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]]): 49 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Ҡолғана]]): 23 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Белорет (ҡала)|Белорет]]): 115 км

== Тарихы ==
Бөрйән, Ҡарағай-Ҡыпсаҡ һәм [[Түңгәүер]] волостары башҡорттары үҙҙәренең община ерҙәрен һаҡлап ҡалыу маҡсатында [[XVIII быуат]] аҙағында элекке утарҙарҙы ауылдарға әүерелдерә башлай. Ауылдар янында ла күпләп йәйләү, яҙлау, көҙләү урындары һәм утарҙар булған. Шуларҙың береһе Һарғая исемле ҡышлауҙары була, әммә утарға муллалар был урынға бик үк риза булып бармаған. Шулай ҙа йылдар буйы йәйләү, ҡышлау ғына булып ҡала килгән.

1927 йылда [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]] тарафынан тәбиғәт ҡурсаулығы итеп, Һарғая тау һырты, йылғаһы һәм [[Ҡағы]] һәм [[Үҙән]] башы йылғалары араһын Башҡорт дәүләт заповеднигы итергә тигән указға ҡул ҡуйыла.

Башҡортостан Халыҡ Комиссарҙары Советы 1929 йылдың 3 сентябрендә заповедник ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул итә һәм ул 1930 йылдың 11 июнендә эшләй башлай.

Урманға маралдар һәм башҡа йәнлектәр ебәрелә. Эшкә һөнәри белемле кешеләр саҡырыла. Утар урынына яңынан өйҙәр ҡалҡып сыға. Ауыл барлыҡҡа килә. 50‑се йылдарҙан алып ауыл хәҙерге исемен һәм статусын йөрөтә.

Ҡурсаулыҡта [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған урман белгесе [[Шәрәфетдинов Ирек Йосоп улы]], профессор, биология фәндәре докторы [[Гордиюк Николай Михайлович]]<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/83971/ Башҡорт энциклопедияһы. Гордиюк Николай Михайлович]</ref>, Мая Мөнир ҡыҙы Ишбирҙина, [[Яңыбаева Вәсилә Әхәт ҡыҙы|Вәсилә Әхәт ҡыҙы Яныбаева]] һәм башҡалар эшләй<ref name="Һарғая  ауылы тарихы">[https://burzyanmuseum.jimdofree.com/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0/%D2%BB%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%8F/ Һарғая ауылы тарихы]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{БЭ2013|95429}}</ref>.

Һарғая ауылы [[Ҡолғана ауыл советы (Бөрйән районы)|Ҡолғана ауыл Советы]]на ҡарай. Ауылда башланғыс мәктәп, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, бер магазин, ҡурсаулыҡтың тәбиғәт музейы, маралдар үрсетеү фермаһы бар.

== Ауыл эргәһендәге ер-һыу ==
Һарғая йылғаһы үрендә Ҡолоҡая, Асыуҡая Һәм Һарғая (Һары ҡая исемле тау) урынлашҡан Һары, зәр — фарсы телендә алтын төҫтө аңлата.

Яланғас бейек асыҡ таулы ҡаялар ҡыҙғылт, һары төҫтәге мүк менән ҡапланғас, әллә ҡайҙарҙан һары, зәр төҫөнә мансылып күренә. Шуға ла тау Һары ҡая — «Һарғая» тип атала.

Был тирәлә батша осорнда уҡ кислохром сығарыла, әлеге көндә лә уның ҡул көсө менән башҡарылған шахталарына (Рәсәйҙә ике урында ғына) экскурсия яһарға була.

Һарғаяның биръяҡ яры бейек, ә икенсе яры, киреһенсә тәпәш. Аръяҡта — урман. Һарғая йылғаһы башында Ҡолоҡай тигән урын бар. Был урында ҡарағас ағастары күп. Элегерәк кеше ҡарағас һағыҙы йыйып кәсеп иткән.

Дейеү тауы, Ҡыраҡа, Асыу, Һарғая, Яманҡыр, Батыр ҡыры, Крак, Башһырт, Аҡынҡыраҡ,Ҡолаҡай һәм башҡа тауҙар Һарғая һыртын тәшкил итә<ref name="Һарғая ауылы тарихы" />.
  

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||134||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||148||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||137||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||168||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||146 || 73 || 73 || 50,0 || 50,0
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}
Ауылда 100 % башҡорттар йәшәй (2002).

== Урамдары ==
Урам исеме<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/018/000013.html «Налог Белешмәһе» системаһында Һарғая ауылы]</ref>:
* Башарт урамы ({{lang-ru| улица Башарт}})
* Урман урамы ({{lang-ru|улица Лесная}})
* Яр буйы урамы ({{lang-ru|улица Набережная}})
* Үҙәк урам ({{lang-ru|улица Центральная}})

== Арҙаҡлы шәхестәре ==
* [[Яңыбаева Вәсилә Әхәт ҡыҙы]] ([[1 август]] [[1962 йыл]]) — ғалим-биолог, хужалыҡ эшмәкәре. 2002 йылдан Башҡорт дәүләт ҡурсаулығы директоры. Биология фәндәре кандидаты (2002)
* [[Шәрәфетдинов Ирек Йосоп улы]] ([[10 сентябрь]] [[1941 йыл]]) — Башҡорт дәүләт тәбиғи ҡурсаулығы директоры (1995), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған урман хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының Почетлы урман белгесе (1996 йыл)

== Фотогалерия ==
<gallery>
File:Башкирский государственный природный заповедник.jpg |thumb|Башҡорт дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы
File:Дорога к заповеднику.jpg |thumb|Ҡурсаулыҡҡа юл
File:Дорога до заповедника.jpg |thumb|Ҡурсаулыҡҡа тиклемге юл
File:Граница заповедника.jpg |thumb|Ҡурсаулыҡ сиге 
File:Виды вокруг заповедника.jpg |thumb|Ҡурсаулыҡ тирәһендәге күренештәр
File:Леса вокруг заповедника2.jpg |thumb|Ҡурсаулыҡ тирәләй урман
File:Разметка внутри заповедника.jpg |thumb|Ҡурсаулыҡ эсендә билдә
File:Башкирия.jpg |thumb|Башҡортостан
File:Летняя панорама.jpg |thumb|Йәйге панорама
File:Холмистый пейзаж.jpg |thumb|Убалы пейзаж
File:Утро туманное.jpg |thumb|Томанлы иртә
File:Горы и лес на закате.jpg |thumb|Тауҙар һәм урман ҡояш байышында
File:Осенний закат на хребте Ускундуй.jpg |thumb|Оҫҡонлоуй һыртынды көҙгө ҡыҙыл эңер
File:Осенний закат на хребте Ускундуй 2.jpg |thumb|Оҫҡонлоуй һыртынды көҙгө ҡыҙыл эңер
File:Осенний закат на хребте Ускундуй 3.jpg |thumb|Оҫҡонлоуй һыртынды көҙгө ҡыҙыл эңер
File:Вид на кордон.jpg |thumb|Кордон күренеше
File:Клесты10.jpg |thumb|Шыршы турғайҙары
File:Клёст крупно.jpg |thumb|Шыршы турғайы ҙурайтып
File:Чечётки и клесты.jpg |thumb|Таҡыя турғайҙар һәм шыршы турғайҙары
File:Подъемник (бесхлорофильное растение).jpg |thumb|Подъемник (бесхлорофильное растение)
File:Можжевельник и снег.jpg |thumb|Артыш һәм ҡар
File:Көртмәле.jpg |thumb|Көртмәле
File:Артилия однобокая (боровая матка).jpg |thumb|Артилия однобокая (боровая матка)
File:Әтлек.jpg |thumb|Әтлек
File:Суҡмар.jpg |thumb|Суҡмар
File:Ҡолоҡай һырты.jpg |thumb|Ҡолоҡай һырты
</gallery>

== Сығанаҡтар ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4.{{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* [http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/50 А. З. Асфандияров «История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий» стр.50] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220521065623/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/50 |date=2022-05-21 }}
* [https://www.gosspravka.ru/02/018/000013.html «Налог Белешмәһе» системаһында Һарғая ауылы]
* [https://vk.com/club24782051 Һарғая-Саргая-Sargaya, Бурзянский район]
* [https://burzyanmuseum.jimdofree.com/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0/%D2%BB%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%8F/ Һарғая ауылы тарихы]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{БЭ2013|95429}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Бөрйән районы ауылдары}}

[[Категория:Бөрйән районы ауылдары]]
Һарғая () — Башҡортостандың Бөрйән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 146 кеше.
Почта индексы — 453592, ОКАТО коды — 80219840002.

 Географик урыны 
Ауыл Һарғая йылғаһының тамағы утарында урынлашҡан.
Алыҫлығы:
 Район үҙәгенә тиклем (Иҫке Собханғол): 49 км
 Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Ҡолғана): 23 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Белорет): 115 км

 Тарихы 
Бөрйән, Ҡарағай-Ҡыпсаҡ һәм Түңгәүер волостары башҡорттары үҙҙәренең община ерҙәрен һаҡлап ҡалыу маҡсатында XVIII быуат аҙағында элекке утарҙарҙы ауылдарға әүерелдерә башлай. Ауылдар янында ла күпләп йәйләү, яҙлау, көҙләү урындары һәм утарҙар булған. Шуларҙың береһе Һарғая исемле ҡышлауҙары була, әммә утарға муллалар был урынға бик үк риза булып бармаған. Шулай ҙа йылдар буйы йәйләү, ҡышлау ғына булып ҡала килгән.

1927 йылда В. И. Ленин тарафынан тәбиғәт ҡурсаулығы итеп, Һарғая тау һырты, йылғаһы һәм Ҡағы һәм Үҙән башы йылғалары араһын Башҡорт дәүләт заповеднигы итергә тигән указға ҡул ҡуйыла.

Башҡортостан Халыҡ Комиссарҙары Советы 1929 йылдың 3 сентябрендә заповедник ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул итә һәм ул 1930 йылдың 11 июнендә эшләй башлай.

Урманға маралдар һәм башҡа йәнлектәр ебәрелә. Эшкә һөнәри белемле кешеләр саҡырыла. Утар урынына яңынан өйҙәр ҡалҡып сыға. Ауыл барлыҡҡа килә. 50‑се йылдарҙан алып ауыл хәҙерге исемен һәм статусын йөрөтә.

Ҡурсаулыҡта Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған урман белгесе Шәрәфетдинов Ирек Йосоп улы, профессор, биология фәндәре докторы Гордиюк Николай МихайловичБашҡорт энциклопедияһы. Гордиюк Николай Михайлович, Мая Мөнир ҡыҙы Ишбирҙина, Вәсилә Әхәт ҡыҙы Яныбаева һәм башҡалар эшләйҺарғая ауылы тарихы.

Һарғая ауылы Ҡолғана ауыл Советына ҡарай. Ауылда башланғыс мәктәп, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, бер магазин, ҡурсаулыҡтың тәбиғәт музейы, маралдар үрсетеү фермаһы бар.

 Ауыл эргәһендәге ер-һыу 
Һарғая йылғаһы үрендә Ҡолоҡая, Асыуҡая Һәм Һарғая (Һары ҡая исемле тау) урынлашҡан Һары, зәр — фарсы телендә алтын төҫтө аңлата.

Яланғас бейек асыҡ таулы ҡаялар ҡыҙғылт, һары төҫтәге мүк менән ҡапланғас, әллә ҡайҙарҙан һары, зәр төҫөнә мансылып күренә. Шуға ла тау Һары ҡая — «Һарғая» тип атала.

Был тирәлә батша осорнда уҡ кислохром сығарыла, әлеге көндә лә уның ҡул көсө менән башҡарылған шахталарына (Рәсәйҙә ике урында ғына) экскурсия яһарға була.

Һарғаяның биръяҡ яры бейек, ә икенсе яры, киреһенсә тәпәш. Аръяҡта — урман. Һарғая йылғаһы башында Ҡолоҡай тигән урын бар. Был урында ҡарағас ағастары күп. Элегерәк кеше ҡарағас һағыҙы йыйып кәсеп иткән.

Дейеү тауы, Ҡыраҡа, Асыу, Һарғая, Яманҡыр, Батыр ҡыры, Крак, Башһырт, Аҡынҡыраҡ,Ҡолаҡай һәм башҡа тауҙар Һарғая һыртын тәшкил итә.
  

 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар134 1959 йыл 15 ғинуар148 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар137 2002 йыл 9 октябрь168 2010 йыл 14 октябрь146  73  73  50,0  50,0

Ауылда 100 % башҡорттар йәшәй (2002).

 Урамдары 
Урам исеме«Налог Белешмәһе» системаһында Һарғая ауылы:
 Башарт урамы ()
 Урман урамы ()
 Яр буйы урамы ()
 Үҙәк урам ()

 Арҙаҡлы шәхестәре 
 Яңыбаева Вәсилә Әхәт ҡыҙы (1 август 1962 йыл) — ғалим-биолог, хужалыҡ эшмәкәре. 2002 йылдан Башҡорт дәүләт ҡурсаулығы директоры. Биология фәндәре кандидаты (2002)
 Шәрәфетдинов Ирек Йосоп улы (10 сентябрь 1941 йыл) — Башҡорт дәүләт тәбиғи ҡурсаулығы директоры (1995), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған урман хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының Почетлы урман белгесе (1996 йыл)

 Фотогалерия 

 Сығанаҡтар 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4.

 Һылтанмалар 
 А. З. Асфандияров «История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий» стр.50 
 «Налог Белешмәһе» системаһында Һарғая ауылы
 Һарғая-Саргая-Sargaya, Бурзянский район
 Һарғая ауылы тарихы
 

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Бөрйән районы ауылдары