Уҫманғәле
{{Башҡа мәғәнәләре|Уҫман (мәғәнәләр)}}
{{ТП-Рәсәй|Уҫманғәле
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Уҫманғәле
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 54 | lat_min = 13 | lat_sec = 38
  |lon_deg = 57 | lon_min = 30 | lon_sec = 40
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Белорет районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 404
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453560
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           = 34792 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80211820011
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Уҫманғәле''' ({{lang-ru|Усмангали}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Белорет районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 404 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.
Почта индексы — 453560, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80211820011.
[[Файл:Река Большой Инзер, Усмангали, Башкортостан - panoramio.jpg|thumb|Оло Инйәр йылғаһы, Уҫманғәле, Башҡортостан ]]


== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||404||196||208||48,5||51,5
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Белорет (ҡала)|Белорет]]): 101 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Инйәр (Башҡортостан)|Инйәр]]): 4 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Инзер): 5 км

== Ҡыҫҡаса тарихы ==
Халҡы: 1900 йылда — 278 кеше; 1920 йылда — 323; 1939 йылда — 386; 1959 йылда — 538; 1989 йылда йылда — 326; 2002 йылда — 374; 2010 йылда — 404 кеше. Башҡорт ауылы, 20-се быуат урталарында ауылда бер нисә латыш ғаиләһе лә көн иткән. Хәҙер ауылда башҡорттар йәшәй (2002).

Ауылға 18-се быуат уртаһында Нуғай даруғаһы Ҡатай улусы башҡорттары нигеҙ һала. Атамаһы тәүге төпләнеүсе исеменән, уның улы Әлимғол Уҫманғәлин билдәле. Шулай уҡ йылғалары исеменән Өшөрә, Ҡажмажы тип тә йөрөткәндәр.

1795 йылда 19 йортта — 106 кеше, 1866 йылда 39 йортта 200 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, солоҡсолоҡ, ағас эше менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, пристань булған.

1900 йылда мәсет, һыу тирмәне теркәлгән. [[ХХ быуат]]тың 40‑сы йылдарында шунан 10 йыл элек Яңы Уҫманғәле тип нигеҙләнгән ауыл ҡушылған<ref>Уҫманғәле [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/14784-u-man-le-beloret-r-nynda-y-auyl.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>

== Уҫманғәле — сәнғәттә ==
1928 йылда рәссам [[Ҡасим Дәүләткилдеев]] Белорет районына килгәндә Уҫманғәле ауылында булып, бер нисә тарихи әҫәрен яҙып китә. «[[Зәңгәр күлдәкле башҡорт ҡыҙы]]», «Башҡорт йортоноң болдоро» тап ошонда яҙылған. Зәңгәр күлдәкле ҡыҙҙың Мәрйәм исемле булыуы билдәле.

== Фотогалерея ==
<center><gallery perrow="6" widths="px" heights="px">

Файл:Девлеткильдеев Девушка-башкирка в голубом.jpg|<small>[[Ҡасим Дәүләткилдеев]]. Зәңгәр күлдәкле башҡорт ҡыҙы</small>

Файл:Девлеткильдеев Крыльцо башкирской избы 1928.jpg|<small>[[Ҡасим Дәүләткилдеев]]. Башҡорт йорто болдоро 1928</small>

File:Village Usmangali.jpg|<small>Уҫманғәле күперенән ауыл күренеше</small>

File:UsmangaliMosque.jpg|<small>Уҫманғәле мәсете</small>

|thumb|Өшөрә яғынан тауға күренеш.[[Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы|Г. Ситдиҡова]] атаһы менән. 1955 йыл
</gallery></center>

== Иҫтәлекле ваҡиғалар ==
2001 йылда ауылдың трасса буйындағы тау башында ике манаралы мәһабәт мәсет асылды.

== Билдәле шәхестәр ==
* [[Байдәүләтов Рафаэль Ибраһим улы]] — дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. Рәсәй Берҙәм энергетика системаһының атҡаҙанған хеҙмәткәре ([[2003]]), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған энергетигы ([[1993]]), Рәсәйҙең яғыулыҡ—энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре ([[2003]]).
* [[Ғәзизов Чингиз Барый улы]] — Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юрисы, [[Башҡортостан  Республикаһы]]ның беренсе Кеше хоҡуҡтары буйынса вәкиле ([[1996]]—[[2004]])
* [[Ғәйнетдинов Рамаҙан Бирғәли улы]] — педагог. БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[1971]])
* [[Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы]] — яҙыусы, тәржемәсе һәм йәмәғәт эшмәкәре.

== Видео ==
* {{YouTube|J11RSn4pf7w|logo=1}}Кейеҙ баҫыу
* {{YouTube|vmG46a-V7PI|logo=1}} Деревня Усмангали
* {{YouTube|dy2pTPzXJJI|logo=1}} Бирнә һандығы

== Сығанаҡтар ==
* Ағы барҙың — туғы бар, йәки, Һөттөң ҡәҙерен белеүселәр тураһында[http://kurultay-ufa.ru/ru/2017/05/25/%D0%B0%D2%93%D1%8B-%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%99%D1%8B%D2%A3-%D1%82%D1%83%D2%93%D1%8B-%D0%B1%D0%B0%D1%80-%D0%B9%D3%99%D0%BA%D0%B8-%D2%BB%D3%A9%D1%82%D1%82%D3%A9%D2%A3-%D2%A1%D3%99%D2%99%D0%B5/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200814080129/https://kurultay-ufa.ru/ru/2017/05/25/%D0%B0%D2%93%D1%8B-%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%99%D1%8B%D2%A3-%D1%82%D1%83%D2%93%D1%8B-%D0%B1%D0%B0%D1%80-%D0%B9%D3%99%D0%BA%D0%B8-%D2%BB%D3%A9%D1%82%D1%82%D3%A9%D2%A3-%D2%A1%D3%99%D2%99%D0%B5/ |date=2020-08-14 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Белорет районы ауылдары}}

[[Категория:Белорет районы ауылдары]]
Уҫманғәле () — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 404 кеше.
Почта индексы — 453560, ОКАТО коды — 80211820011.
thumb|Оло Инйәр йылғаһы, Уҫманғәле, Башҡортостан 

 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар 1959 йыл 15 ғинуар 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар 2002 йыл 9 октябрь 2010 йыл 14 октябрь40419620848,551,5

 Географик урыны 
 Район үҙәгенә тиклем (Белорет): 101 км
 Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Инйәр): 4 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Инзер): 5 км

 Ҡыҫҡаса тарихы 
Халҡы: 1900 йылда — 278 кеше; 1920 йылда — 323; 1939 йылда — 386; 1959 йылда — 538; 1989 йылда йылда — 326; 2002 йылда — 374; 2010 йылда — 404 кеше. Башҡорт ауылы, 20-се быуат урталарында ауылда бер нисә латыш ғаиләһе лә көн иткән. Хәҙер ауылда башҡорттар йәшәй (2002).

Ауылға 18-се быуат уртаһында Нуғай даруғаһы Ҡатай улусы башҡорттары нигеҙ һала. Атамаһы тәүге төпләнеүсе исеменән, уның улы Әлимғол Уҫманғәлин билдәле. Шулай уҡ йылғалары исеменән Өшөрә, Ҡажмажы тип тә йөрөткәндәр.

1795 йылда 19 йортта — 106 кеше, 1866 йылда 39 йортта 200 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, солоҡсолоҡ, ағас эше менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, пристань булған.

1900 йылда мәсет, һыу тирмәне теркәлгән. ХХ быуаттың 40‑сы йылдарында шунан 10 йыл элек Яңы Уҫманғәле тип нигеҙләнгән ауыл ҡушылғанУҫманғәле 

 Уҫманғәле — сәнғәттә 
1928 йылда рәссам Ҡасим Дәүләткилдеев Белорет районына килгәндә Уҫманғәле ауылында булып, бер нисә тарихи әҫәрен яҙып китә. «Зәңгәр күлдәкле башҡорт ҡыҙы», «Башҡорт йортоноң болдоро» тап ошонда яҙылған. Зәңгәр күлдәкле ҡыҙҙың Мәрйәм исемле булыуы билдәле.

 Фотогалерея 

 Иҫтәлекле ваҡиғалар 
2001 йылда ауылдың трасса буйындағы тау башында ике манаралы мәһабәт мәсет асылды.

 Билдәле шәхестәр 
 Байдәүләтов Рафаэль Ибраһим улы — дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. Рәсәй Берҙәм энергетика системаһының атҡаҙанған хеҙмәткәре (2003), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (1993), Рәсәйҙең яғыулыҡ—энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (2003).
 Ғәзизов Чингиз Барый улы — Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юрисы, Башҡортостан  Республикаһының беренсе Кеше хоҡуҡтары буйынса вәкиле (1996—2004)
 Ғәйнетдинов Рамаҙан Бирғәли улы — педагог. БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1971)
 Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы — яҙыусы, тәржемәсе һәм йәмәғәт эшмәкәре.

 Видео 
 Кейеҙ баҫыу
  Деревня Усмангали
  Бирнә һандығы

 Сығанаҡтар 
 Ағы барҙың — туғы бар, йәки, Һөттөң ҡәҙерен белеүселәр тураһында 

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Белорет районы ауылдары