Иҫке Балтас (Балтас районы)
{{Башҡа мәғәнәләре|Иҫке Балтас}}
{{Ук}}
'''Иҫке Балтас''' ({{lang-ru|Старобалтачево}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Балтас районы]]ндағы ауыл, ошо исемдәге район һәм ауыл Советы үҙәге. [[2010 йыл]] 14 октябренә халыҡ һаны 5598 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.
Почта индексы — 452980, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80208831001.
 
== Тарихы ==
Ҡыр Танып аҫаба башҡорттары ауылдарының береһе, боронғораҡ исеме билдәле түгел. Ихтимал, уны Ҡыр-Танып йәки Танып тип атағандарҙыр. Ауылдың төп исеме Балтас. Әммә административ реформаларҙың береһе үткәрелгәндә ауыл рәсми рәүештә Иҫке Балтас тип атала башлаған, ә ауылдан ете саҡрым төньяҡтараҡ урынлашҡан Уҫаҡ ауылы Яңы Балтасҡа әүерелгән.

Балтас - аҫаба башҡорт, күрәһең, старшина вазифа биләгән. Ул нәҫелдән бирелгәнлектән, был урында  улы тороп ҡала. Улы Ҡолой 1759-1780 йылдарҙа ысынлап та старшина булған, бында ғына түгел, Ҡара-Табын улусына ла етәкселек иткән. Уның исеме менән ауыл Ҡолой тип аталған.

1834 йылда Иҫке Балтаста Ҡолой улдары  йәшәгән: 57 йәшлек йорт старшинаһы Абдулнасир Ҡолоев, уның улдары: Мөхәмәтбасим (уның улдары - Мөғтәсим, Ризуан, Мөхәмәтсадиҡ, Мөхәмәтхөсәйен, Вәлиәхмәт һәм Хасан), 55 йәшлек яу старшинаһы Абдуллатиф Ҡолоев. 1842 йылда Мөхәмәтбасим Абдулнасир улы Балтасов фамилияһын йөрөтә. Башҡа сығанаҡтарҙан күренгәнсә, Крәҫтиән һуғышы ваҡытында Ҡолой Балтасов (Балтачев) хөкүмәт ғәскәрҙәре яғында булған, шуның өсөн уның йорто яндырылған һәм ғаиләһе фетнәселәр тарафынан үлтерелгән. Күтәрелеш баҫтырылғандан һуң, Ҡолой  Красноуфимскиға күсенгән алған һәм Батшабикә Екатерина билдәләгән пенсия алып йәшәгән.

1834 йылғы рәүиз буйынса бында 356 башҡорт йәшәгән,  960 бот ужым арышы  һәм 1728 бот яҙғы ашлыҡ сәселгән. 1834 йылда ауылда 4 һыу тирмәне, улус идараһы, һуңыраҡ урыҫ-башҡорт мәктәбе һәм биш йыллыҡ земство башланғыс мәктәп асыла. Ике мәсеттә [[мәҙрәсә]]ләре лә булған<ref>[http://www.dumrb.ru/?part_id=289,417,420 Музей просветителя XVIII Габдуллы Галиева]</ref>..

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||2160||1094||1066
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||2339||1044||1295
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||2999||1403||1596
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||4407||2469||1938
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||4161||1960||2201
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||5601||2644||2957
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||5598||2624||2974
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Бәкеров Фёдор Ғәйфулла улы]] (10.02.1947), юғары мәктәп ветераны, ғалим-педагог, инженер-механик. 1969 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, [[1980 йыл]]дан киске һәм ситтән тороп уҡыу буйынса проректор, [[1988 йыл]]дан — осоу аппараттары двигателдәре йылылығы физикаһы кафедраһы мөдире, [[1990 йыл]]дан — авиация йылылыҡ техникаһы һәм йылылыҡ энергетикаһы кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1995), профессор (2007). [[СССР]] юғары мәктәбе отличнигы (1982), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1985), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997), [[Рәсәй Федерацияһы]] юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2008),[[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2017).
* [[Гәрәев Вил Мулла улы]] (28.02.1937), ғалим-иҡтисадсы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1969), профессор (1984). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1987).
* [[Ҡасимова Фәрдүнә Ҡасим ҡыҙы]] (9.06.1934), театр актёры, режиссёр. 1972 йылдан [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2008—2013 йылдарҙа режиссура кафедраһы мөдире. 1961 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Профессор (1997). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1984), Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2003), [[Удмурт Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2014). Кәрим Тинчурин исемендәге Республика театр фестивале (Ҡазан, 2000) һәм М. И. Царёв исемендәге премия лауреаты (2007).
* [[Зөфәр Сабирйәнов]] (1.10.1935—24.12.2014), журналист, Рәсәй Федерацияһының һәм [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре<ref>[http://www.bashinform.ru/news/768715-on-byl-istinnym-masterom-pera-k-80-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-zhurnalista-zufara-sabiryanova/ ИА «Башинформ», 1 октября 2015 года]{{ref-ru}}{{V|26|09|2018}}</ref>.
* [[Сибәғәтов Радик Ғәли улы]] (29.05.1934—6.05.2005), ғалим-тел белгесе, 1970—2005 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, 1988 йылдан — [[татар теле|татар]] филологияһы кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (1988), профессор (1990). [[Башҡортостан]] (1993) һәм [[Татарстан]] (2004) Республикаларының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2002)<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/92949/ Башҡорт энциклопедияһы — Сибәғәтов Радик Ғәли улы]{{V|10|02|2022}}</ref>.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с. — ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{V|9|02|2022}}   
* {{ИСДБ}}{{ref-ru}} {{V|9|02|2022}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|77551}}{{V|10|02|2022}}  
* [https://www.komandirovka.ru/cities/starobaltachevo_bash._r./ Село Старобалтачево Балтачевского района РБ. Сайт «Командировка.ру»] {{ref-ru}} {{V|26|05|2019}}
 
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Башҡорттар һаны буйынса Рәсәй тораҡ пункттары}}
{{Baltach-stub}}
{{Балтас районы ауылдары}}
[[Категория:Балтас районы ауылдары]]
[[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]]
Иҫке Балтас () — Башҡортостан Республикаһының Балтас районындағы ауыл, ошо исемдәге район һәм ауыл Советы үҙәге. 2010 йыл 14 октябренә халыҡ һаны 5598 кеше булған.
Почта индексы — 452980, ОКАТО коды — 80208831001.
 
 Тарихы 
Ҡыр Танып аҫаба башҡорттары ауылдарының береһе, боронғораҡ исеме билдәле түгел. Ихтимал, уны Ҡыр-Танып йәки Танып тип атағандарҙыр. Ауылдың төп исеме Балтас. Әммә административ реформаларҙың береһе үткәрелгәндә ауыл рәсми рәүештә Иҫке Балтас тип атала башлаған, ә ауылдан ете саҡрым төньяҡтараҡ урынлашҡан Уҫаҡ ауылы Яңы Балтасҡа әүерелгән.

Балтас - аҫаба башҡорт, күрәһең, старшина вазифа биләгән. Ул нәҫелдән бирелгәнлектән, был урында  улы тороп ҡала. Улы Ҡолой 1759-1780 йылдарҙа ысынлап та старшина булған, бында ғына түгел, Ҡара-Табын улусына ла етәкселек иткән. Уның исеме менән ауыл Ҡолой тип аталған.

1834 йылда Иҫке Балтаста Ҡолой улдары  йәшәгән: 57 йәшлек йорт старшинаһы Абдулнасир Ҡолоев, уның улдары: Мөхәмәтбасим (уның улдары - Мөғтәсим, Ризуан, Мөхәмәтсадиҡ, Мөхәмәтхөсәйен, Вәлиәхмәт һәм Хасан), 55 йәшлек яу старшинаһы Абдуллатиф Ҡолоев. 1842 йылда Мөхәмәтбасим Абдулнасир улы Балтасов фамилияһын йөрөтә. Башҡа сығанаҡтарҙан күренгәнсә, Крәҫтиән һуғышы ваҡытында Ҡолой Балтасов (Балтачев) хөкүмәт ғәскәрҙәре яғында булған, шуның өсөн уның йорто яндырылған һәм ғаиләһе фетнәселәр тарафынан үлтерелгән. Күтәрелеш баҫтырылғандан һуң, Ҡолой  Красноуфимскиға күсенгән алған һәм Батшабикә Екатерина билдәләгән пенсия алып йәшәгән.

1834 йылғы рәүиз буйынса бында 356 башҡорт йәшәгән,  960 бот ужым арышы  һәм 1728 бот яҙғы ашлыҡ сәселгән. 1834 йылда ауылда 4 һыу тирмәне, улус идараһы, һуңыраҡ урыҫ-башҡорт мәктәбе һәм биш йыллыҡ земство башланғыс мәктәп асыла. Ике мәсеттә мәҙрәсәләре лә булғанМузей просветителя XVIII Габдуллы Галиева..

 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙар 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар216010941066 1959 йыл 15 ғинуар233910441295 1970 йыл 15 ғинуар299914031596 1979 йыл 17 ғинуар440724691938 1989 йыл 12 ғинуар416119602201 2002 йыл 9 октябрь560126442957 2010 йыл 14 октябрь559826242974

 Билдәле шәхестәре 
 Бәкеров Фёдор Ғәйфулла улы (10.02.1947), юғары мәктәп ветераны, ғалим-педагог, инженер-механик. 1969 йылдан Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы, 1980 йылдан киске һәм ситтән тороп уҡыу буйынса проректор, 1988 йылдан — осоу аппараттары двигателдәре йылылығы физикаһы кафедраһы мөдире, 1990 йылдан — авиация йылылыҡ техникаһы һәм йылылыҡ энергетикаһы кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1995), профессор (2007). СССР юғары мәктәбе отличнигы (1982), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1985), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997), Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2008),Салауат Юлаев ордены кавалеры (2017).
 Гәрәев Вил Мулла улы (28.02.1937), ғалим-иҡтисадсы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1969), профессор (1984). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1987).
 Ҡасимова Фәрдүнә Ҡасим ҡыҙы (9.06.1934), театр актёры, режиссёр. 1972 йылдан Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2008—2013 йылдарҙа режиссура кафедраһы мөдире. 1961 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Профессор (1997). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1984), Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2003), Удмурт Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2014). Кәрим Тинчурин исемендәге Республика театр фестивале (Ҡазан, 2000) һәм М. И. Царёв исемендәге премия лауреаты (2007).
 Зөфәр Сабирйәнов (1.10.1935—24.12.2014), журналист, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәреИА «Башинформ», 1 октября 2015 года.
 Сибәғәтов Радик Ғәли улы (29.05.1934—6.05.2005), ғалим-тел белгесе, 1970—2005 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, 1988 йылдан — татар филологияһы кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (1988), профессор (1990). Башҡортостан (1993) һәм Татарстан (2004) Республикаларының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2002)Башҡорт энциклопедияһы — Сибәғәтов Радик Ғәли улы.

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с. — ISBN 978-5-87691-038-7.    
  

 Һылтанмалар 
   
 Село Старобалтачево Балтачевского района РБ. Сайт «Командировка.ру»  
 

Категория:Балтас районы ауылдары
Категория:Башҡортостан район үҙәктәре