Үрге Сәлим
{{Ук}}
'''Үрге Сәлим''' ({{lang-ru|Верхнесалимово}}, элекке исеме '''Сәлим''') — [[Башҡортостан Республикаһы]]нң [[Йылайыр районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 174 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.
Почта индексы — 453694, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80227825003.
 

== Халыҡ һаны ==
; Милли составы
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса [[башҡорттар]] 99 % тәшкил итә<ref name='справочник' />

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||106||59||47||55,7||44,3
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||182||71||111||39,0||61,0
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||280||136||144||48,6||51,4
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||268||139||129||51,9||48,1
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||214||112||102||52,3||47,7
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||187||95||92||50,8||49,2
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||174||83||91||47,7||52,3
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Йылайыр]]): 63 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Матрай (Башҡортостан)|Матрай]]): 5 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 110 км

== Урамдары ==
{{Колонки|2}}
* З. Вәлиди урамы ({{lang-ru|З.Валиди (улица)}})
* Йылға аръяғы урамы ({{lang-ru|Заречная (улица)}})
* М. Ғафури урамы ({{lang-ru|М.Гафури (улица)}})
* С. Юлаев урамы ({{lang-ru|С.Юлаева (улица)}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/023/000051.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 37 по Республике Башкортостан]</ref>
{{Колонки|конец}}

== Тарихы ==
1950 йылдарҙың аҙағына тиклем районда Сәлим ([[Түбәнге Сәлим]]) һәм Үрге Сәлим исемле ике ауыл булған. Бөгөн уларҙың береһе генә бар — Үрге Сәлим.

Беренсе Сәлим ауылы (Түбәнге Сәлим) Йылайыр районының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә [[Быҙаулыҡ (Һамар ҡушылдығы)|Быҙаулыҡ йылғаһы]] һәм уға көнсығыштан ҡойған Суртанлы-Үҙәк йылғаһының һул ярында урынлашҡан. Үрге Сәлим ауылы Быҙаулыҡ йылғаһының уң ярында, Быҙаулыҡ йылғаһы ағымы буйлап беренсе ауылдан 2 км бейегерәк урынлашҡан, унда уға көнбайыштан ауылдың төп өлөшөн ярымутрауҙа ҡалдырып, Ҡамышлыүҙәк йылғаһы ҡоя.

Сәлим ауылы тураһында рәсми документ X ревизия (1859 йыл) ваҡытынан алып һаҡланған. Ошонда уҡ уның IX ревизия (1850 йыл) менән иҫәпкә алыныуы хаҡында күрһәтмә бар. Тимәк, Сәлим ауылы [[1850 йыл]]ға булған. Ләкин, әйтелеүенсә, VIII ревизия ([[1834 йыл]]) һәм [[1842 йыл|1842 йылғы]] материалдарҙа уның тураһында мәғлүмәттәр юҡ. Сәлим, ауыл булараҡ, 1842-се һәм 1850-се йылдар араһында хасил була. Тәүҙә ул Мәҡсүт ауылының утары була. Мәҫәлән, XIX быуаттың [[Ырымбур өйәҙе]] картаһында «Быҙаулыҡ» йылғаһының һул ярында «Мәҡсүт утары» күрһәтелгән һәм был урын Сәлим ауылы тәүге урыны менән тап килә<ref>https://gradinf.ru/russia/bashkortostan/zilairskij-rajon/verhnesalimovo {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331171828/https://gradinf.ru/russia/bashkortostan/zilairskij-rajon/verhnesalimovo |date=2022-03-31 }}</ref>.

== Матбуғатта ==
* Үрге Сәлим ауылында яңы ФАП төҙөлә<ref>https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2021-10-02/rge-s-lim-auylynda-ya-y-fap-t-l-2528331 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331175947/https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2021-10-02/rge-s-lim-auylynda-ya-y-fap-t-l-2528331 |date=2022-03-31 }}</ref>

== Видеофильмдар ==

== Тарихи урындары ==
* Ҡасаба янында, Быҙаулыҡ йылғаһының уң ярынан көнбайышҡа табан, Ҡамышлы-Үҙәк йылғаһын киҫеп үтеп, боронғо сауҙа юлы — '''«[[Ҡәнифә юлы|Ҡанифа юлы]]»''' урынлашҡан, ул ҡасандыр Башҡортостанды Азия илдәре менән тоташтырған. «Ҡанифа юлы» Төньяҡ түңгәүерҙәрҙең Һаҡмар башы ауылы ([[Әбйәлил районы]] Әхмәт ауылы) ерҙәренән килеп сыға һәм [[Аҡтүбә (Ҡаҙағстан)|Аҡтүбәгә]], йәғни Аҡтүбә ҡалаһына барып етә<ref>https://gradinf.ru/russia/bashkortostan/zilairskij-rajon/verhnesalimovo {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331171828/https://gradinf.ru/russia/bashkortostan/zilairskij-rajon/verhnesalimovo |date=2022-03-31 }}</ref>.
* Байтаҡ атамалары археологик ҡомартҡылар менән бәйле. Уларҙың иҫәбендә бейеклеге яҡынса 4 метрлыҡ '''«Ҡәҙир убаһы»''' ла бар. Легенда буйынса, бында Түңгәүер ырыуы батыры Ҡәҙир ерләнгән. Быҙаулыҡ йылғаһы буйында «Ереклек» («Ольховый») болонында «Ҡарға бутҡаһы», «Һабантуй» байрамдары уҙғарылған. Ошо урында бейеклеге яҡынса 1,5 метрлыҡ боронғо '''[[Мәжүсилек|мәжүсиҙәр]] менгиры''' ла урынлашҡан. Бер легенда буйынса, бында атлы яугирҙар — башҡорт казактары ерләнгән, икенсеһе буйынса, йәнәһе лә был таш ер аҫтынан үҫкән<ref>https://gradinf.ru/russia/bashkortostan/zilairskij-rajon/verhnesalimovo {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331171828/https://gradinf.ru/russia/bashkortostan/zilairskij-rajon/verhnesalimovo |date=2022-03-31 }}</ref>.

== Ер-һыу атамалары ==
{{Колонки|4}}
«Ете аршин»
«Ат йөҙҙөргөс»
«Тәрән ятыу»
«Ҙур Ҡабаҡҡайын»
«Бәләкәй Ҡабаҡҡайын»
«Аҡбулат сыбаһы»
«Ҡоҙоҡ аҫты»
«Ташүҙәк»
«Әҙел үҙәге»
«Оҫҡон үҙәге»
«Әҙел ташы»
«Сусаҡтау»)
«Ҡаятау»
«Малҡантау»
«Ҡәһәрмән туғайы»
«Кәрим үҙәге»<ref>https://gradinf.ru/russia/bashkortostan/zilairskij-rajon/verhnesalimovo {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331171828/https://gradinf.ru/russia/bashkortostan/zilairskij-rajon/verhnesalimovo |date=2022-03-31 }}</ref>
{{Колонки|конец}}

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Сөләймәнов Фоат Мырҙағәли улы]] (1965 йылда тыуған) — тарихсы. Тарих фәндәре кандидаты (1998), доцент (2002).
* [[Азат Ярмуллин]] (4.11.1975), [[Журналистика|журналист]], [[тарих]]сы, дәүләт хеҙмәткәре һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2018 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Милли архивының бүлек начальнигы. [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]]ның Башҡарма комитет һәм Башҡарма комитеттың Совет ағзаһы (2016). [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2010).
* [[Сәлмән Ярмуллин]] (24.09.1969), журналист. 2006 йылдан [[Аманат (журнал)|«Аманат»]] журналының баш мөхәррире. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2018). [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2009) һәм мәғариф отличнигы (2009). Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге (1998) һәм [[Шәйехзада Бабич исемендәге республика йәштәр дәүләт премияһы]] (2005) лауреаты.
* [[Сәлимов Рамаҙан Әғзәм улы]] ([[1917 йыл]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, өлкән сержант. «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән (1942)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/12891-s-l-jm-nov-kildebaj-s-l-jm-n-uly}}{{V|20|02|2019}}
* Сулейманов Ф. М. [http://www.vatandash.ru/index.php?article=2331 История деревни Салимово Зилаирского района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201080758/http://vatandash.ru/index.php?article=2331 |date=2017-12-01 }}{{ref-ru}}

{{Йылайыр районы ауылдары}}

[[Категория:Йылайыр районы ауылдары]]
Үрге Сәлим (, элекке исеме Сәлим) — Башҡортостан Республикаһынң Йылайыр районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 174 кеше.
Почта индексы — 453694, ОКАТО коды — 80227825003.
 

 Халыҡ һаны 
 Милли составы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 99 % тәшкил итә

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар106594755,744,3 1959 йыл 15 ғинуар1827111139,061,0 1970 йыл 15 ғинуар28013614448,651,4 1979 йыл 17 ғинуар26813912951,948,1 1989 йыл 12 ғинуар21411210252,347,7 2002 йыл 9 октябрь187959250,849,2 2010 йыл 14 октябрь174839147,752,3

 Географик урыны 
 Район үҙәгенә тиклем (Йылайыр): 63 км
 Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Матрай): 5 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 110 км

 Урамдары 

 З. Вәлиди урамы ()
 Йылға аръяғы урамы ()
 М. Ғафури урамы ()
 С. Юлаев урамы ()Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 37 по Республике Башкортостан

 Тарихы 
1950 йылдарҙың аҙағына тиклем районда Сәлим (Түбәнге Сәлим) һәм Үрге Сәлим исемле ике ауыл булған. Бөгөн уларҙың береһе генә бар — Үрге Сәлим.

Беренсе Сәлим ауылы (Түбәнге Сәлим) Йылайыр районының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Быҙаулыҡ йылғаһы һәм уға көнсығыштан ҡойған Суртанлы-Үҙәк йылғаһының һул ярында урынлашҡан. Үрге Сәлим ауылы Быҙаулыҡ йылғаһының уң ярында, Быҙаулыҡ йылғаһы ағымы буйлап беренсе ауылдан 2 км бейегерәк урынлашҡан, унда уға көнбайыштан ауылдың төп өлөшөн ярымутрауҙа ҡалдырып, Ҡамышлыүҙәк йылғаһы ҡоя.

Сәлим ауылы тураһында рәсми документ X ревизия (1859 йыл) ваҡытынан алып һаҡланған. Ошонда уҡ уның IX ревизия (1850 йыл) менән иҫәпкә алыныуы хаҡында күрһәтмә бар. Тимәк, Сәлим ауылы 1850 йылға булған. Ләкин, әйтелеүенсә, VIII ревизия (1834 йыл) һәм 1842 йылғы материалдарҙа уның тураһында мәғлүмәттәр юҡ. Сәлим, ауыл булараҡ, 1842-се һәм 1850-се йылдар араһында хасил була. Тәүҙә ул Мәҡсүт ауылының утары була. Мәҫәлән, XIX быуаттың Ырымбур өйәҙе картаһында «Быҙаулыҡ» йылғаһының һул ярында «Мәҡсүт утары» күрһәтелгән һәм был урын Сәлим ауылы тәүге урыны менән тап киләhttps://gradinf.ru/russia/bashkortostan/zilairskij-rajon/verhnesalimovo .

 Матбуғатта 
 Үрге Сәлим ауылында яңы ФАП төҙөләhttps://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2021-10-02/rge-s-lim-auylynda-ya-y-fap-t-l-2528331 

 Видеофильмдар 

 Тарихи урындары 
 Ҡасаба янында, Быҙаулыҡ йылғаһының уң ярынан көнбайышҡа табан, Ҡамышлы-Үҙәк йылғаһын киҫеп үтеп, боронғо сауҙа юлы — «Ҡанифа юлы» урынлашҡан, ул ҡасандыр Башҡортостанды Азия илдәре менән тоташтырған. «Ҡанифа юлы» Төньяҡ түңгәүерҙәрҙең Һаҡмар башы ауылы (Әбйәлил районы Әхмәт ауылы) ерҙәренән килеп сыға һәм Аҡтүбәгә, йәғни Аҡтүбә ҡалаһына барып етәhttps://gradinf.ru/russia/bashkortostan/zilairskij-rajon/verhnesalimovo .
 Байтаҡ атамалары археологик ҡомартҡылар менән бәйле. Уларҙың иҫәбендә бейеклеге яҡынса 4 метрлыҡ «Ҡәҙир убаһы» ла бар. Легенда буйынса, бында Түңгәүер ырыуы батыры Ҡәҙир ерләнгән. Быҙаулыҡ йылғаһы буйында «Ереклек» («Ольховый») болонында «Ҡарға бутҡаһы», «Һабантуй» байрамдары уҙғарылған. Ошо урында бейеклеге яҡынса 1,5 метрлыҡ боронғо мәжүсиҙәр менгиры ла урынлашҡан. Бер легенда буйынса, бында атлы яугирҙар — башҡорт казактары ерләнгән, икенсеһе буйынса, йәнәһе лә был таш ер аҫтынан үҫкәнhttps://gradinf.ru/russia/bashkortostan/zilairskij-rajon/verhnesalimovo .

 Ер-һыу атамалары 

«Ете аршин»
«Ат йөҙҙөргөс»
«Тәрән ятыу»
«Ҙур Ҡабаҡҡайын»
«Бәләкәй Ҡабаҡҡайын»
«Аҡбулат сыбаһы»
«Ҡоҙоҡ аҫты»
«Ташүҙәк»
«Әҙел үҙәге»
«Оҫҡон үҙәге»
«Әҙел ташы»
«Сусаҡтау»)
«Ҡаятау»
«Малҡантау»
«Ҡәһәрмән туғайы»
«Кәрим үҙәге»https://gradinf.ru/russia/bashkortostan/zilairskij-rajon/verhnesalimovo 

 Билдәле шәхестәре 
 Сөләймәнов Фоат Мырҙағәли улы (1965 йылда тыуған) — тарихсы. Тарих фәндәре кандидаты (1998), доцент (2002).
 Азат Ярмуллин (4.11.1975), журналист, тарихсы, дәүләт хеҙмәткәре һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2018 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Милли архивының бүлек начальнигы. Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының Башҡарма комитет һәм Башҡарма комитеттың Совет ағзаһы (2016). Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2010).
 Сәлмән Ярмуллин (24.09.1969), журналист. 2006 йылдан «Аманат» журналының баш мөхәррире. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2018). Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2009) һәм мәғариф отличнигы (2009). Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге (1998) һәм Шәйехзада Бабич исемендәге республика йәштәр дәүләт премияһы (2005) лауреаты.
 Сәлимов Рамаҙан Әғзәм улы (1917 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, өлкән сержант. «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән (1942)

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.

 Һылтанмалар 
 
 Сулейманов Ф. М. История деревни Салимово Зилаирского района 

Категория:Йылайыр районы ауылдары