Йылҡысылыҡ
[[Рәсем:ArabMare.jpg|thumb|250px|Йылҡы малы]]
'''Йылҡысылыҡ''' — малсылыҡтың бер тармағы. Ул йылҡы малы үрсетеү менән шөғөлләнә. [[Башҡортостан]]да йылҡысылыҡ үҫешкән. [[Өфө]]лә, [[Мәләүез]]дә, [[Баймаҡ]]та һәм тағы ла бер нисә йылҡы үрсетеү хужалығы бар. Унда шулай уҡ диетик йылҡы ите, шифалы эсемлек ҡымыҙ әҙерләнә.

[[Рәсем:Башкорт_аты.jpeg|thumb|250px|Башҡорт аты]]

== Башҡорттар һәм йылҡысылыҡ ==
Йылҡысылыҡ — борондан ҡалған, матди мәҙәниәтебеҙҙең ҙур өлөшөн тәшкил иткән тармаҡ.
Башҡорттар биләгән ер үҙе үк йылҡысылыҡ өсөн уңайлы булған. Сәскәле болондар, ҡылғанлы далалар, ҡарҙан иң тәү әрселә торған түмәләсле яландар, ҡыш көндәре ышыҡланыу өсөн ҡалын урмандар йылҡысылыҡты үҫтереү өсөн бигерәк тә ыңғай шарттар тыуҙырған.
Шуғалыр ҙа [[башҡорттар]] борон-борондан йылҡысылыҡ менән шөғөлләнгән. Атһыҙ башҡорт булмаған. Ҡайһы бер сығанаҡтарға ҡарағанда, 20-се быуатҡа хәтле башҡорттар йылҡыһыҙ йәшәмәгәндәр. Иң ярлы һаналған башҡорттоң да 15-ләп аты булған.

Башҡорт тормошон өйрәнеүсе И. Г. Георгиҙың яҙмаларында күрһәтелгәнсә, 18-се быуат аҙағында иң ябай башҡорттоң да 30-50 аты булған, күптәренең 500 башҡа еткән, байҙарҙың 1000, ҡайһыларының 2000 һәм унан да күберәк иҫәпләнгән.

Башҡорттарҙа башлыса ат өс йүнәлештә аҫыралған. Иң беренсе, әлбиттә ау өсөн. Улар айырым тотолған, өйөрҙәге иң етеҙ, йылдам аттар һайлап алынып, махсус рәүештә тәрбиәләнгән.
Икенсе йүнәлеш: эш аттары.

Өсөнсөһө: ит һәм һөт өсөн. Бейә һөтөнән шифалы эсемлек — [[ҡымыҙ]] яһалған. Итенән [[ҡаҙылыҡ|ҡаҙы]] әҙерләнгән.

[[Рәсем:Trot animated.gif|right]]

== Хәҙерге Башҡортостанда йылҡысылыҡ ==
Башҡорт халҡының тарихы, ғөмүмән, йәшәйеше ат менән айырылғыһыҙ бәйләнгән. Ат кешене борон-борондан туйындырған, кейендергән, яуҙарҙа һаҡлаған. Ә инде бөгөнгө көндә йылҡысылыҡты үҫтереүгә ихтыяж бермә-бер үҫә. Әлеге ваҡытта Башҡортостан аттар һаны буйынса Рәсәйҙең башҡа төбәктәре араһында беренсе урынды алып тора. Тоҡомло аттар үрсетеү, йылҡы ите, ҡымыҙ етештереү агросәнәғәт комплексының өҫтөнлөклө йүнәлештәренең береһенә әүерелде. Әйтәйек, 2006—2009 йылдарҙа аттар һаны ун процентҡа артҡан һәм ағымдағы йыл башына уларҙың һаны 136,9 мең баш иҫәпләнә. Былтыр республика буйынса 22398 центнер ҡымыҙ етештерелгән. 2009 йыл менән сағыштырғанда, йылҡы ите етештереү 4,7 процентҡа артҡан.
«Өфө» дәүләт завод ат һарайы дәүләт учреждениеһы республикала йылҡысылыҡ өлкәһендә өлгәшкән уңыштарҙа әһәмиәтле урын биләй. Уның төп эшмәкәрлеге аттар һанын арттырыуға, уларҙың тоҡом сифатын яҡшыртыуға, продуктлы йылҡысылыҡҡа ирешеү маҡсатына йүнәлтелгән. Ул йылҡысылыҡ менән шөғөлләнеүсе хужалыҡтарға методик һәм практик ярҙам күрһәтеү үҙәге лә.
Башҡорт аты хаҡлы рәүештә иғтибар үҙәгендә тора. Халыҡтың үҙенсәлекле селекцияһы һәм ҡырыҫ тәбиғи шарттарҙа һайланыш һөҙөмтәһендә быуаттар төпкөлөнән беҙҙең көнгәсә килеп еткән тоҡом ул. Башҡорт аттары юғары үрсем, күп һөт һәм ит биреү, ифрат ҙур эш һәләтенә эйә. Улар шулай уҡ талымһыҙ, сыҙамлы, йыл әйләнәһенә көтөүлектә йөрөп тә үҙен туйындыра ала. Был тоҡом аттар иҡтисади яҡтан бик файҙалы. Һауыу осоронда 4 — 8 килограмм, айырым бейәләр 15 — 18 килограмға тиклем һөт бирә. Ә ит сығышы 50 — 54 процент тәшкил итә.

== Хисаплау динамикаһы ==
{| class="wikitable" align="center" width="100%"
|-
! colspan="10" align="center" | '''Донъя илдәрендә йылҡы малын иҫәпләү динамикаһы(мең баш)'''
|-
! Дәүләттәр \ Йыл || 1964 й. || 1966 й. || 1971 й. || 1981 й. ||  1985 й. || 1988 й. || 1990 й. || 1998 й.||2007 й.
|-
| '''[[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]]''' || 7600 || 7600 || 8883 || 11100 || 10987 || 10691 || 10294 || 8859
|-
| '''[[Бразилия]]''' || 8600 || 9500 || - || 6300 || 6330 || 5850 || 6000 || 6400
|-
| '''[[Мексика]]''' || 4500 || 4200 || 5579 || 6502 || 6135 || 6160 || 6170 || 6250
|-
| '''[[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]''' || 3500 || н/д || 7667 || 9928 || н/д || н/д || 2456 [http://www.agcensus.usda.gov/Publications/1992/v1-tbl39.pdf]|| 2427 [http://www.agcensus.usda.gov/Publications/1997/Vol_1_Chapter_1_U._S._National_Level_Data/us-51/us1_39.pdf] || 4028 [http://www.agcensus.usda.gov/Publications/2007/Full_Report/index.asp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180725063549/https://www.agcensus.usda.gov/Publications/2007/Full_Report/index.asp |date=2018-07-25 }}
|-
| '''[[Монголия]]''' || 2500 || 2300 || 2262 || 1985 || 1961 || 2047 || 2200 || 2900
|-
| '''[[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]''' || - || - || - || 5619 || 2600 || - || 2620 || 2201 || 1343 [http://www.gks.ru/news/perepis2006/T5/tabl_t5k1.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707062637/http://www.gks.ru/news/perepis2006/T5/tabl_t5k1.pdf |date=2011-07-07 }}
|-
| '''[[Ҡаҙағстан]]''' || - || - || - || 1295 || 1455 || - || 1610 || 1083
|-
| '''[[Румыния]]''' || - || - || 686 || - || 660 || 693 || 663 || 820
|-
| '''[[Германия]]''' || - || - || 411 || 452 || 471 || - || 477 || 680
|-
| '''[[Польша]]''' || 2600 || 2600 || 2573 || - || 1404 || 1051 || 941 || 558
|-
| '''[[Франция]]''' || 1500 || 1400 || 691 || 317 || 310 || 315 || 319 || 347
|-
| '''Италия''' || - || - || 292 || 273 || 245 || - || 256 || 323
|-
| '''Бөтә донъя''' || || || || || 65683 || - || 61164 || 60946
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Ливанова Т. К., Ливанова М. А.'' Всё о лошади. — М.: АСТ-ПРЕСС СКД, 2002. — 384 с.: ил. — (Серия «1000 советов»).
* «Халҡыбыҙ кеүек талымһыҙ ул башҡорт аты», «Йәшлек» 8-01-2011,
* «Башҡорт аты — тормош ҡото», «Йәшлек» 22-03-2011

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/6092-jyl-ysyly}}
[[Категория:Йылҡысылыҡ]]
[[Категория:Малсылыҡ]]
[[Категория:Ауыл хужалығы]]
[[Категория:Ҡымыҙ]]
Йылҡысылыҡ — малсылыҡтың бер тармағы. Ул йылҡы малы үрсетеү менән шөғөлләнә. Башҡортостанда йылҡысылыҡ үҫешкән. Өфөлә, Мәләүездә, Баймаҡта һәм тағы ла бер нисә йылҡы үрсетеү хужалығы бар. Унда шулай уҡ диетик йылҡы ите, шифалы эсемлек ҡымыҙ әҙерләнә.

thumb|250px|Башҡорт аты

 Башҡорттар һәм йылҡысылыҡ 
Йылҡысылыҡ — борондан ҡалған, матди мәҙәниәтебеҙҙең ҙур өлөшөн тәшкил иткән тармаҡ.
Башҡорттар биләгән ер үҙе үк йылҡысылыҡ өсөн уңайлы булған. Сәскәле болондар, ҡылғанлы далалар, ҡарҙан иң тәү әрселә торған түмәләсле яландар, ҡыш көндәре ышыҡланыу өсөн ҡалын урмандар йылҡысылыҡты үҫтереү өсөн бигерәк тә ыңғай шарттар тыуҙырған.
Шуғалыр ҙа башҡорттар борон-борондан йылҡысылыҡ менән шөғөлләнгән. Атһыҙ башҡорт булмаған. Ҡайһы бер сығанаҡтарға ҡарағанда, 20-се быуатҡа хәтле башҡорттар йылҡыһыҙ йәшәмәгәндәр. Иң ярлы һаналған башҡорттоң да 15-ләп аты булған.

Башҡорт тормошон өйрәнеүсе И. Г. Георгиҙың яҙмаларында күрһәтелгәнсә, 18-се быуат аҙағында иң ябай башҡорттоң да 30-50 аты булған, күптәренең 500 башҡа еткән, байҙарҙың 1000, ҡайһыларының 2000 һәм унан да күберәк иҫәпләнгән.

Башҡорттарҙа башлыса ат өс йүнәлештә аҫыралған. Иң беренсе, әлбиттә ау өсөн. Улар айырым тотолған, өйөрҙәге иң етеҙ, йылдам аттар һайлап алынып, махсус рәүештә тәрбиәләнгән.
Икенсе йүнәлеш: эш аттары.

Өсөнсөһө: ит һәм һөт өсөн. Бейә һөтөнән шифалы эсемлек — ҡымыҙ яһалған. Итенән ҡаҙы әҙерләнгән.

right

 Хәҙерге Башҡортостанда йылҡысылыҡ 
Башҡорт халҡының тарихы, ғөмүмән, йәшәйеше ат менән айырылғыһыҙ бәйләнгән. Ат кешене борон-борондан туйындырған, кейендергән, яуҙарҙа һаҡлаған. Ә инде бөгөнгө көндә йылҡысылыҡты үҫтереүгә ихтыяж бермә-бер үҫә. Әлеге ваҡытта Башҡортостан аттар һаны буйынса Рәсәйҙең башҡа төбәктәре араһында беренсе урынды алып тора. Тоҡомло аттар үрсетеү, йылҡы ите, ҡымыҙ етештереү агросәнәғәт комплексының өҫтөнлөклө йүнәлештәренең береһенә әүерелде. Әйтәйек, 2006—2009 йылдарҙа аттар һаны ун процентҡа артҡан һәм ағымдағы йыл башына уларҙың һаны 136,9 мең баш иҫәпләнә. Былтыр республика буйынса 22398 центнер ҡымыҙ етештерелгән. 2009 йыл менән сағыштырғанда, йылҡы ите етештереү 4,7 процентҡа артҡан.
«Өфө» дәүләт завод ат һарайы дәүләт учреждениеһы республикала йылҡысылыҡ өлкәһендә өлгәшкән уңыштарҙа әһәмиәтле урын биләй. Уның төп эшмәкәрлеге аттар һанын арттырыуға, уларҙың тоҡом сифатын яҡшыртыуға, продуктлы йылҡысылыҡҡа ирешеү маҡсатына йүнәлтелгән. Ул йылҡысылыҡ менән шөғөлләнеүсе хужалыҡтарға методик һәм практик ярҙам күрһәтеү үҙәге лә.
Башҡорт аты хаҡлы рәүештә иғтибар үҙәгендә тора. Халыҡтың үҙенсәлекле селекцияһы һәм ҡырыҫ тәбиғи шарттарҙа һайланыш һөҙөмтәһендә быуаттар төпкөлөнән беҙҙең көнгәсә килеп еткән тоҡом ул. Башҡорт аттары юғары үрсем, күп һөт һәм ит биреү, ифрат ҙур эш һәләтенә эйә. Улар шулай уҡ талымһыҙ, сыҙамлы, йыл әйләнәһенә көтөүлектә йөрөп тә үҙен туйындыра ала. Был тоҡом аттар иҡтисади яҡтан бик файҙалы. Һауыу осоронда 4 — 8 килограмм, айырым бейәләр 15 — 18 килограмға тиклем һөт бирә. Ә ит сығышы 50 — 54 процент тәшкил итә.

 Хисаплау динамикаһы 
 Донъя илдәрендә йылҡы малын иҫәпләү динамикаһы(мең баш) Дәүләттәр \ Йыл  1964 й.  1966 й.  1971 й.  1981 й.   1985 й.  1988 й.  1990 й.  1998 й.2007 й. Ҡытай  7600  7600  8883  11100  10987  10691  10294  8859 Бразилия  8600  9500  -  6300  6330  5850  6000  6400 Мексика  4500  4200  5579  6502  6135  6160  6170  6250 АҠШ  3500  н/д  7667  9928  н/д  н/д  2456  2427   4028   Монголия  2500  2300  2262  1985  1961  2047  2200  2900 Рәсәй  -  -  -  5619  2600  -  2620  2201  1343   Ҡаҙағстан  -  -  -  1295  1455  -  1610  1083 Румыния  -  -  686  -  660  693  663  820 Германия  -  -  411  452  471  -  477  680 Польша  2600  2600  2573  -  1404  1051  941  558 Франция  1500  1400  691  317  310  315  319  347 Италия  -  -  292  273  245  -  256  323 Бөтә донъя      65683  -  61164  60946

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Ливанова Т. К., Ливанова М. А. Всё о лошади. — М.: АСТ-ПРЕСС СКД, 2002. — 384 с.: ил. — (Серия «1000 советов»).
 «Халҡыбыҙ кеүек талымһыҙ ул башҡорт аты», «Йәшлек» 8-01-2011,
 «Башҡорт аты — тормош ҡото», «Йәшлек» 22-03-2011

 Һылтанмалар 
 
Категория:Йылҡысылыҡ
Категория:Малсылыҡ
Категория:Ауыл хужалығы
Категория:Ҡымыҙ