17 март
{{Ук}}
'''17 март''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 76-сы ([[кәбисә йыл]]ында 77-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 289 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-03-01}}
<onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Һыу аҫты кәмәһе]] көнө.
** Йоҡо көнө (марттың өсөнсө йомаһы).
** Шыбырлау байрамы.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Бангладеш}}: [[Бала]]лар көнө.
* {{Флагификация|Ирландия}}: Изге Патрик көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри

}}</onlyinclude> 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1775]]: Императрица [[Екатерина II]] [[Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—1775)|Крәҫтиәндәр һуғышында]] ҡатнашҡан өсөн [[башҡорттар]]ҙан дүрт мең [[ат]] йыйыу тураһында указға ҡул ҡуя.
* [[1918]]: [[ФСБ|Өфө ГубЧК-һы]] (Өфө губернаһының Ғәҙәттән тыш комиссияһы) ойошторола.
* [[1930]]: [[Дәүләкән районы|Дәүләкән район]] гәзите сыға башлай.
* [[1942]]: [[Өфө]]лә «Прогресс» производство берекмәһе эшләй башлай.
** Өфө эластомер материалдар, изделие һәм конструкциялар заводы эш башлай.
* [[1950]]: [[Менделеевтың периодик таблицаһы]]ндағы 98-се [[химик элемент]] – калифорний асыла (1950).
* [[1960]]: [[Япония]]ла төрлө төҫтәге фломастерҙар һатыла башлай.
* [[1991]]: [[СССР]]-ҙа Бөтә Союз референдумы үткәрелә, унда ҡатнашыусыларҙың дүрттән өс өлөшө СССР-ҙы һаҡлап ҡалыу өсөн тауыш бирә.

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
<onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Ильин Сергей Семёнович]] (1905—1978), ғалим-агроном, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1957—1962 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[ботаника]] кафедраһы мөдире, 1966—1970 йылдарҙа [[Биология институты|СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Биология институтының]] өлкән ғилми хеҙмәткәре. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре докторы (1952), профессор (1952). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Аҡсубай районы]] Сөнчәләй ауылынан.
* [[Никифоров Алексей Фёдорович]] (1915—21.03.1977), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугире, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның отделение командиры, гвардия өлкән сержанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944).
* [[Пашков Алексей Фёдорович]] (1920—15.01.1998), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, артиллерия полкының орудие командиры, гвардия сержанты. Советтар Союзы Геройы (1943).
}}</onlyinclude>

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
<onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* Глухова Зинаида Михайловна (1931—23.08.2023), табип. 1974—1986 йылдарҙа Стәрлетамаҡ ҡалаһының һаулыҡ һаҡлау бүлеге мөдире. Ҡаланың почётлы гражданы (2006).
* [[Мөнир Ҡунафин]] (1971), журналист, шағир. 2020 йылдан [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел» журналының]] баш мөхәррире.  2005 йылдан [[Рәсәй]]ҙең һәм [[Башҡортостан]]дың Журналистар һәм Яҙыусылар союздары ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2015).
}}</onlyinclude>

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
<onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Гулеватый Кирилл Дмитриевич]] (1912—18.10.1996), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, еңел артиллерия полкы командиры, гвардия полковнигы (1943). [[Советтар Союзы Геройы]] (1945).
* [[Нортенко Василий Иванович]] (1922—6.04.2003), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, танк взводы командиры, майор (2000). Советтар Союзы Геройы (1945). Сығышы менән [[Украина]]ның Чаплино станицаһынан, һуғыштан һуң [[Туймазы]] ҡалаһында йәшәй.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Фәйзуллина Мәрйәм Сөнәғәт ҡыҙы]] (1937), хеҙмәт ветераны. 1954—1987 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] Октябрҙең 50 йыллығы исемендәге колхоздың ҡош ҡараусыһы һәм малсыһы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены|Хеҙмәт Даны]] (1976) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]]  ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Үрге Иҙрис]] ауылынан.
* [[Шәһәрова Сания Вәли ҡыҙы]] (1947), [[дәүләт]] хеҙмәте, юғары мәктәп һәм һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны, табип-педиатр. 1999 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның һаулыҡ һаҡлау министры, 2001 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның Өҫтәлмә белем биреү институты хеҙмәткәре. Медицина фәндәре докторы (2004). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2000) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған табибы. 
* [[Зимина Надежда Васильевна]] (1952), хеҙмәт ветераны. [[Күмертау]] ҡалаһы дарыуханаһының элекке мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре. 
* [[Петров Олег Юрьевич]] (1967), [[спорт]] ветераны, [[бобслей]]сы. 1991—2004 йылдарҙа бобслей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы 1992, 1994 һәм 1998 йылдарҙағы [[Олимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2000), Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1994). Күп тапҡыр Рәсәй чемпионы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.   }}
}}</onlyinclude>

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== 
<onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Антоний III]] (донъяуи исеме Храповицкий Алексей Павлович; 1863—10.08.1936), [[дин]] әһеле һәм сәйәси эшмәкәр. 1900—1902 йылдарҙа [[Өфө]] һәм [[Минзәлә]] епискобы. Дини тәғлимәт фәндәре докторы (1890). Архиепископ (1902), архимандрит (1890). 
* [[Осипенко Леонид Иокинфович]] (1918—24.05.1989), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]], [[сәнәғәт]] һәм [[дәүләт]] хеҙмәткәре. 1962 йылдан [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] начальнигы, 1969 йылдан — [[СССР]] химия сәнәғәте министрының 1-се урынбаҫары. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 7-се саҡырылыш (1967—1971) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] һәм Салауат ҡала советы (1967—1971) депутаты. СССР-ҙың нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы сәнәғәте отличнигы (1967). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1963) ордендары кавалеры.  
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = 
* [[Симонов Юрий Гаврилович]] (1923—14.08.2019), [[фән|ғалим]]-[[География|географ]]-геоморфолог. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1950 йылдан [[Мәскәү дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1960—1965 йылдарҙа өлкән ғилми хеҙмәткәр. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы (1999), география фәндәре докторы (1968), профессор (1969). [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған  фән эшмәкәре (1989). [[Рәсәй Федерацияһы]] Хөкүмәтенең Фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (1997). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1982), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) һәм «Почёт Билдәһе» (1961) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Рудольф Нуриев]] (1938—6.01.1993), билдәле [[балет]] артисы, балетмейстер, дирижер. Йәштәр һәм студентттарҙың бөтә донъя фестивале лауреаты (Вена, 1959), Почётлы легион, Сәнғәт һәм әҙәбиәттең командор ордендары кавалеры, [[Австрия]]ның почётлы гражданы.
* [[Шаһапов Владислав Шәйхеләғзәм улы]] (1948), ғалим-[[Механика|механик]]. 2004 йылдан [[Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалы]] уҡытыусыһы, ғәмәли математика һәм механика кафедраһы мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (2012). [[Физика]]-[[математика]] фәндәре докторы (1989), профессор (1993). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2023). [[Башҡортостан комсомолы]]   премияһы лауреаты (1978).  }}
}}</onlyinclude>

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
<onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Губин Виктор Евдокимович]] (1919—3.09.1996), [[инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-[[фән|ғалим]]. 1952—1996 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] [[уҡытыусы]]һы, шул иҫәптән 1952—1958 йылдарҙа [[нефть|нефтте]] һәм [[газ]]ды күсереү һәм һаҡлау кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1952 йылдан нефтемеханика факультеты деканы, 1953 йылдан — институт директорының уҡыу- уҡытыу һәм фәнни эштәр буйынса урынбаҫары, 1954 йылдан — институт директоры, 1961—1964 йылдарҙа — ректор. [[Техника|Техник]] [[фән докторы|фәндәр докторы]] (1973), профессор (1973). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1969), [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1969). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) ордендары кавалеры.
* [[Шаһиев Эдуард Мөстәҡим улы]] (1944), рәссам. СССР-ҙың Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1983). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Дәүләтова (Курамшина) Альбина Фирдинат ҡыҙы]] (1989), инвалид-[[спорт]]сы. Терәк-хәрәкәт аппараты зарарланған инвалид спортсылар араһында коляскала фехтование буйынса [[Башҡортостан]] һәм [[Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2011). [[Сочи]]ҙа уҙған [[Паралимпия уйындары]]ның көмөш призёры (2022), ике тапҡыр [[Ер|донъя]] Кубогын яулаусы, донъя чемпионы, Рәсәй чемпионаты һәм Кубогының күп тапҡыр еңеүсеһе һәм призеры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2023). Сығышы менән хәҙерге [[Төмән өлкәһе]]нең [[Нижневартовск]] ҡалаһынан.  }}
}}</onlyinclude>

=== Дөйөм исемлек ===
''<categorytree depth="0">Категория:17 мартта тыуғандар</categorytree>''
* [[1892]]: [[Бельцова Александра Митрофановна]], [[Латвия]] һәм [[СССР]] рәссамы,
* [[1925]]: Юлия Борисова, [[театр]] һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1969), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1985).
* [[1945]]: Владислав Пази, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең театр режиссёры.
* [[1995]]: Елизавета Арзамасова, Рәсәйҙең театр һәм кино актёры.
* [[1995]]: Анастасия Мартюшева, Рәсәй фигурисы.

== {{Үлем}} == 
''<categorytree depth="0">Категория:17 мартта вафат булғандар</categorytree>''
* [[1956]]: [[Ирен Жолио-Кюри]], [[Франция]] физигы, 1935 йылғы [[Нобель премияһы]] лауреаты.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|В17]]
[[Категория:17 март]]
17 март — григориан стиле буйынса йылдың 76-сы (кәбисә йылында 77-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 289 көн ҡала.

 
  
 1775: Императрица Екатерина II Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашҡан өсөн башҡорттарҙан дүрт мең ат йыйыу тураһында указға ҡул ҡуя.
 1918: Өфө ГубЧК-һы (Өфө губернаһының Ғәҙәттән тыш комиссияһы) ойошторола.
 1930: Дәүләкән район гәзите сыға башлай.
 1942: Өфөлә «Прогресс» производство берекмәһе эшләй башлай.
 Өфө эластомер материалдар, изделие һәм конструкциялар заводы эш башлай.
 1950: Менделеевтың периодик таблицаһындағы 98-се химик элемент – калифорний асыла (1950).
 1960: Японияла төрлө төҫтәге фломастерҙар һатыла башлай.
 1991: СССР-ҙа Бөтә Союз референдумы үткәрелә, унда ҡатнашыусыларҙың дүрттән өс өлөшө СССР-ҙы һаҡлап ҡалыу өсөн тауыш бирә.

  
 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр 
 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар 

 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар 

 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар 

 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар  

 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар 

 Дөйөм исемлек 

 1892: Бельцова Александра Митрофановна, Латвия һәм СССР рәссамы,
 1925: Юлия Борисова, театр һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1969), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1985).
 1945: Владислав Пази, СССР һәм Рәсәйҙең театр режиссёры.
 1995: Елизавета Арзамасова, Рәсәйҙең театр һәм кино актёры.
 1995: Анастасия Мартюшева, Рәсәй фигурисы.

   

 1956: Ирен Жолио-Кюри, Франция физигы, 1935 йылғы Нобель премияһы лауреаты.

  

В17
Категория:17 март