Ҡырғыҙ теле
{{Тел
|төҫ           = алтай, төрки
|исем            = Ҡырғыҙ теле
|үҙатама   = Кыргыз тили, кыргызча (قىرعىز تىلى, قىرعىزچا)
|илдәр         = [[Ҡырғыҙстан]], [[Ҡытай]], [[Рәсәй]], [[Тажикстан]], [[Ҡаҙағстан]], [[Үзбәкстан]], 
|региондар        =
|рәсми тел         = [[Ҡырғыҙстан]]
|яйға һалыусы ойошма =
|һөйләшеүселәр һаны          = 5,1 млн
|рейтинг        = 
|статус         = 
|үле          = 
|категория      = [[Евразия телдәре]]
|классификация  = [[Алтай телдәр|Алтай ғаиләһе]]
: [[Төрки телдәр|Төрки  тармағы]]
:: [[Үрге Алтай (үҙәк-көнсығыш) төркөм]]
:::[[Ҡырғыҙ-ҡыпсаҡ төркөмсәһе]]
|яҙма         = [[Ҡырғыҙ әлифбәһе]]
|ГОСТ 7.75–97 = кыр 305

|ISO1 = ky
|ISO2 = kir
|ISO3 = kir
}}

[[Рәсем:2005-10-04 Kyrgyz alphabet.jpg|thumb|290 px|[[Ҡырғыҙ әлифбәһе]]]]
'''Ҡырғыҙ теле''' – [[Ҡырғыҙҙар|ҡырғыҙ]] халҡының милли теле, [[Ҡырғыҙстан]] Республикаһының дәүләт теле. [[Төрки телдәре|Төрки телдәренең]] Үрге Алтай (үҙәк-көнсығыш) төркөмөнөң Ҡырғыҙ-ҡыпсаҡ төркөмсәһенә ҡарай. Ҡырғыҙ телендә 5,1 млн самаһы кеше һөйләшә, күпселеге Ҡырғыҙстанда йәшәй.
[[1928]] йылғаса ҡырғыҙ теле [[ғәрәп әлифбәһе]]ндә яҙылған; [[Ҡытай]]ҙа йәшәгән ҡырғыҙҙар әле лә ғәрәп яҙмаһын ҡуллана. Заманса ҡырғыҙ яҙмаһы [[кириллица]] яҙмаһында нигеҙләнгән, 3 өҫтәлмә хәреф (Өө, Үү, Ңң) индерелгән.

== Башҡа төрки телдәр араһында ҡырғыҙ теленең урыны ==
Ҡырғыҙ теле [[Үрге Алтай телдәре]] менән оҡшаш, сығышы менән көнсығыш төрки телдәрҙең бере булып тора, [[хакас теле|хакас]], [[тува теле|тува]], [[алтай теле|алтай]] телдәренә яҡынлығы бар. Әммә [[Урта Азия]]ла таралған телдәрҙең бере булараҡ, хәҙерге ҡырғыҙ теле лексик яҡтан [[ҡыпсаҡ телдәре]]нә яҡын. 

== Тәүге яҙма сығанаҡтар ==

Һуң [[урта быуаттар|урта быуат]] дәүерендә ҡырғыҙ телендә күп фольклор текстар яҙылып ҡалған.

[[XVII]]—[[XVIII]] быуаттарҙа ҡырғыҙҙар [[Жуңғар ханлығы]]на ҡушыла һәм үҙ үҙен тамам берҙәм милләт тип күрә башлай. Ошо осорҙа [[Манас]] эпосы һалынып бөтә — ул ҡырғыҙ халҡының берҙәм үҙаңы барлыҡҡа килә.


[[XVIII]]—[[XIX]] быуаттарҙа ҡырғыҙҙар [[Коканд ханлылығына]] инә, [[сығатай]] телендә яҙа.

[[XIX]] быуатының икенсе яртыһында ҡырғыҙҙар [[Рәсәй империяһы]]ның составына инә; Ҡырғыҙ теленә [[урыҫ теле]] йоғонто яһай башлай.

Бөгөнгө көндә ҡырғыҙ теленең нормаһы актив рәүештә төҙөлә һәм урыҫ теленең артыҡ йоғонтоһонан таҙара бара.

== Яҙмаһы ==
{{Төп мәҡәлә|Ҡырғыҙ яҙмаһы}}
Ҡырғыҙ теленең хәҙерге заман  [[әлифба]]һы —  [[Кириллица|кириллица]] нигеҙендә:
{| class="wikitable"
!Хәреф
![[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ХФА]]
|-
|А a
|a
|-
|Б б
|b
|-
|В в
|v
|-
|Г г
|g~ɣ
|-
|Д д
|d
|-
|Е е
|e, je
|-
|Ё ё
|jo
|-
|Ж ж
|dʒ
|-
|З з
|z
|-
|И и
|i
|-
|Й й
|j
|-
|К к
|k~q
|-
|Л л
|l
|-
|М м
|m
|-
|Н н
|n
|-
|Ң ң
|ŋ
|-
|О о
|o
|-
|Ө ө
|ø
|-
|П п
|p
|-
|Р р
|r
|-
|С с
|s
|-
|Т т
|t
|-
|У у
|u
|-
|Ү ү
|y
|-
|Ф ф
|f
|-
|Х х
|x
|-
|Ц ц
|ʦ
|-
|Ч ч
|ʧ
|-
|Ш ш
|ʃ
|-
|Щ щ
|ʃ
|-
|Ъ ъ
|-
|-
|Ы ы
|ɯ
|-
|Ь ь
|-
|-
|Э э
|e
|-
|Ю ю
|ju
|-
|Я я
|ja<br>
|}
== Фонетика ==

=== Тартынҡылар ===
{| class="wikitable"
|+
Тартынҡылар
! colspan="2" |
!Лабиаль
!Альвеоляр
!Тел алды
!Тел арты
|-
! colspan="2" |Назаль
|m
|n
|
|ŋ
|-
! rowspan="2" |Плозив
!Һаңрау
|p
|t
|
|k
|-
!Яңғырау
|b
|d
|
|ɡ
|-
! rowspan="2" |Аффрикаты
!Һаңрау
|
|(t͡s)
|t͡ʃ
|
|-
!Яңғырау
|
|
|d͡ʒ
|
|-
! rowspan="2" |Фрикатив
!Һаңрау
|(f)
|s
|ʃ
|(x)
|-
!Яңғырау
|(v)
|z
|
|
|-
! colspan="2" |Аппроксиманттар
|
|l
|
|j
|-
! colspan="2" |Шартлауыҡ
|
|r
|
|
|}

=== Һуҙынҡылар ===
{| class="wikitable"
|+Һуҙынҡы фонемалар
! rowspan="2" |
! colspan="2" |Алғы
! colspan="2" |Артҡы
|-
!Иренләшмәгән
!Иренләшкән
!Иренләшмәгән
!Иренләшкән
|-
!Өҫкө күтәрелеш
|i
|y
|ɯ
|u
|-
!Урта күтәрелеш
|e
|ø
|
|o
|-
!Аҫҡы күтәрелеш
|(a)
|
|ɑ
|
|}
Ҡырғыҙ телендә оҙон һуҙынҡылар ҡулланыла. Яҙмала улар икешәр хәреф менән бирелә. Оҙон һуҙынҡыны ҡыҫҡартыу ҡайһы саҡ һүҙҙең мәғәнәһен үҙгәртә : '''''уу'''л'''уу''''' «ыулы (ағыулы)» — ''ул'''уу''''' «оло» — '''''уу'''лу'' «улы»; ''с'''аа'''т'' «сәғәт» — ''сат'' «һат»<ref name="автоссылка1">http://journals.tsu.ru/uploads/import/1320/files/17.pdf</ref>. Ҡырғыҙ телендәге 8 һуҙынҡынан алтауһы ғына оҙон була ала — ''а'', ''э'', ''о'', ''у'', ''ө'' и ''ү''<ref name="автоссылка1" />.

== Лексикаһы ==
Ҡырғыҙ телендә малсылыҡ теле яҡшы үҫеш алған, шулай уҡ [[ат спорты]] [[Лексика|лексикаһы]] үҫешкән. 1984 йылғы ҡырғыҙ телендә ат спорты лексикаһына арналған  тикшеренеүҙәр аттарҙың бары тик йәше буйынса ғына ла  ундан артыҡ билдәләмәне асыҡлаған<ref>[http://www.dissercat.com/content/konnosportivnaya-leksika-v-kirgizskom-yazyke Диссертация на тему «Конноспортивная лексика в киргизском языке» автореферат по специальности ВАК 10.02.02 — Языки народов Российской Федерации]</ref>.

Туғанлыҡ терминдары системаһы — бифуркатив-коллатераль, йәғни атай һәм әсәй яғынан туғандар бер иш аталмай: ''чоң ата'' «атай яғынан олатай», ''таята'' (''тай ата'') «әсәй яғынан олатай». Шулай уҡ башҡа айырмалар бар, мәҫәлән, ағай кеше өсөн һеңлеһе  — ''ҡарындаш'', апай өсөн һеңлеһе — ''сиңди''.

Шулай уҡ ҡатындарға иренең туғандарына исем менән өндәшеү тыйыла.

== Исемдәр ==
[[Исем]]дәрҙә грамматик енес (род) категорияһы юҡ. Күплек һаны 12 фонетик варианты булған [[суффикс]]тар ярҙамында барлыҡҡа килтерелә (''-лар'','' -лер'','' -лор'','' -лөр'', ''-дар'','' -дер'','' -дор'', ''-дөр'','' -тар'', ''-тер'', ''-тор'','' -төр''). Суффикстар [[сингармонизм]] законына ярашлы ҡулланыла, ашулай уҡ нигеҙ тамамланған өнгә лә бәйле: ''дос — достор ''«дуҫ — дуҫтар»; ''китеп — китептер'' «китап — китаптар»; ''гүл — гүлдөр'' «гөл — гөлдәр»; ''шаар — шаарлар'' «ҡала — ҡалалар».

Исем  [[Һан (һүҙ төркөмө)|һан]] менән килә икән, күплек ялғауы ҡушылмай: ''эки күн ''«ике көн», ''беш үй ''«биш өй»'' .''

== Ҡырғыҙ алфавиты  компьютерҙарҙа ==
[[Файл:KB_Kyrgyz.svg|thumb|290 px| Өө, Ңң, Үү хәрефтәре клавиатурала]]
Төп шрифттар тулыһынса [[Кириллица|кириллицанан]] тора. Мәҫәлән, ОС ''Windows''-та система көйләүҙәрендә  [[урыҫ теле]] урынына ҡырғыҙ телен күрһәтеп, уң баҫмаҡ ярҙамында ''Alt'' [О], [Н], [У]  баҫмаҡтарына баҫып  ''Өө'', ''Ңң'', ''Үү'' хәрефтәрен яҙып була. Икенсе операция системаларында проблема икенсе юлдар менән эшләнә. Мәҫәлән,''Linux'' ОС-ында  ''Өө'', ''Ңң'', ''Үү''хәрефтәрен яҙыу өсөн -, +, \ тамғалары ҡулланыла.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://in-yaz-book.ru/kirgiz.html Ҡырғыҙ теле грамматикаһы һәм һүҙлеге] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100909205859/http://in-yaz-book.ru/kirgiz.html |date=2010-09-09 }}
* [http://www.presskg.com Ҡырғыҙ гәзиттәре]

{{Interwiki|ky|Башбарак|Ҡырғыҙ Википедияһы|}}
{{Төрки телдәр}}

[[Категория:Ҡырғыҙ теле]]
Ҡырғыҙ теле – ҡырғыҙ халҡының милли теле, Ҡырғыҙстан Республикаһының дәүләт теле. Төрки телдәренең Үрге Алтай (үҙәк-көнсығыш) төркөмөнөң Ҡырғыҙ-ҡыпсаҡ төркөмсәһенә ҡарай. Ҡырғыҙ телендә 5,1 млн самаһы кеше һөйләшә, күпселеге Ҡырғыҙстанда йәшәй.
1928 йылғаса ҡырғыҙ теле ғәрәп әлифбәһендә яҙылған; Ҡытайҙа йәшәгән ҡырғыҙҙар әле лә ғәрәп яҙмаһын ҡуллана. Заманса ҡырғыҙ яҙмаһы кириллица яҙмаһында нигеҙләнгән, 3 өҫтәлмә хәреф (Өө, Үү, Ңң) индерелгән.

 Башҡа төрки телдәр араһында ҡырғыҙ теленең урыны 
Ҡырғыҙ теле Үрге Алтай телдәре менән оҡшаш, сығышы менән көнсығыш төрки телдәрҙең бере булып тора, хакас, тува, алтай телдәренә яҡынлығы бар. Әммә Урта Азияла таралған телдәрҙең бере булараҡ, хәҙерге ҡырғыҙ теле лексик яҡтан ҡыпсаҡ телдәренә яҡын. 

 Тәүге яҙма сығанаҡтар 

Һуң урта быуат дәүерендә ҡырғыҙ телендә күп фольклор текстар яҙылып ҡалған.

XVII—XVIII быуаттарҙа ҡырғыҙҙар Жуңғар ханлығына ҡушыла һәм үҙ үҙен тамам берҙәм милләт тип күрә башлай. Ошо осорҙа Манас эпосы һалынып бөтә — ул ҡырғыҙ халҡының берҙәм үҙаңы барлыҡҡа килә.

XVIII—XIX быуаттарҙа ҡырғыҙҙар Коканд ханлылығына инә, сығатай телендә яҙа.

XIX быуатының икенсе яртыһында ҡырғыҙҙар Рәсәй империяһының составына инә; Ҡырғыҙ теленә урыҫ теле йоғонто яһай башлай.

Бөгөнгө көндә ҡырғыҙ теленең нормаһы актив рәүештә төҙөлә һәм урыҫ теленең артыҡ йоғонтоһонан таҙара бара.

 Яҙмаһы 

Ҡырғыҙ теленең хәҙерге заман  әлифбаһы —  кириллица нигеҙендә:
ХәрефХФАА aaБ бbВ вvГ гg~ɣД дdЕ еe, jeЁ ёjoЖ жdʒЗ зzИ иiЙ йjК кk~qЛ лlМ мmН нnҢ ңŋО оoӨ өøП пpР рrС сsТ тtУ уuҮ үyФ фfХ хxЦ цʦЧ чʧШ шʃЩ щʃЪ ъЫ ыɯЬ ьЭ эeЮ юjuЯ яja
 Фонетика 

 Тартынҡылар 
+
ТартынҡыларЛабиальАльвеолярТел алдыТел артыНазальmnŋПлозивҺаңрауptkЯңғырауbdɡАффрикатыҺаңрау(t͡s)t͡ʃЯңғырауd͡ʒФрикативҺаңрау(f)sʃ(x)Яңғырау(v)zАппроксиманттарljШартлауыҡr

 Һуҙынҡылар 
+Һуҙынҡы фонемаларАлғыАртҡыИренләшмәгәнИренләшкәнИренләшмәгәнИренләшкәнӨҫкө күтәрелешiyɯuУрта күтәрелешeøoАҫҡы күтәрелеш(a)ɑ
Ҡырғыҙ телендә оҙон һуҙынҡылар ҡулланыла. Яҙмала улар икешәр хәреф менән бирелә. Оҙон һуҙынҡыны ҡыҫҡартыу ҡайһы саҡ һүҙҙең мәғәнәһен үҙгәртә : уулуу «ыулы (ағыулы)» — улуу «оло» — уулу «улы»; саат «сәғәт» — сат «һат»http://journals.tsu.ru/uploads/import/1320/files/17.pdf. Ҡырғыҙ телендәге 8 һуҙынҡынан алтауһы ғына оҙон була ала — а, э, о, у, ө и ү.

 Лексикаһы 
Ҡырғыҙ телендә малсылыҡ теле яҡшы үҫеш алған, шулай уҡ ат спорты лексикаһы үҫешкән. 1984 йылғы ҡырғыҙ телендә ат спорты лексикаһына арналған  тикшеренеүҙәр аттарҙың бары тик йәше буйынса ғына ла  ундан артыҡ билдәләмәне асыҡлағанДиссертация на тему «Конноспортивная лексика в киргизском языке» автореферат по специальности ВАК 10.02.02 — Языки народов Российской Федерации.

Туғанлыҡ терминдары системаһы — бифуркатив-коллатераль, йәғни атай һәм әсәй яғынан туғандар бер иш аталмай: чоң ата «атай яғынан олатай», таята (тай ата) «әсәй яғынан олатай». Шулай уҡ башҡа айырмалар бар, мәҫәлән, ағай кеше өсөн һеңлеһе  — ҡарындаш, апай өсөн һеңлеһе — сиңди.

Шулай уҡ ҡатындарға иренең туғандарына исем менән өндәшеү тыйыла.

 Исемдәр 
Исемдәрҙә грамматик енес (род) категорияһы юҡ. Күплек һаны 12 фонетик варианты булған суффикстар ярҙамында барлыҡҡа килтерелә (-лар, -лер, -лор, -лөр, -дар, -дер, -дор, -дөр, -тар, -тер, -тор, -төр). Суффикстар сингармонизм законына ярашлы ҡулланыла, ашулай уҡ нигеҙ тамамланған өнгә лә бәйле: дос — достор «дуҫ — дуҫтар»; китеп — китептер «китап — китаптар»; гүл — гүлдөр «гөл — гөлдәр»; шаар — шаарлар «ҡала — ҡалалар».

Исем  һан менән килә икән, күплек ялғауы ҡушылмай: эки күн «ике көн», беш үй «биш өй» .

 Ҡырғыҙ алфавиты  компьютерҙарҙа 
thumb|290 px| Өө, Ңң, Үү хәрефтәре клавиатурала
Төп шрифттар тулыһынса кириллицанан тора. Мәҫәлән, ОС Windows-та система көйләүҙәрендә  урыҫ теле урынына ҡырғыҙ телен күрһәтеп, уң баҫмаҡ ярҙамында Alt [О], [Н], [У]  баҫмаҡтарына баҫып  Өө, Ңң, Үү хәрефтәрен яҙып була. Икенсе операция системаларында проблема икенсе юлдар менән эшләнә. Мәҫәлән,Linux ОС-ында  Өө, Ңң, Үүхәрефтәрен яҙыу өсөн -, +, \ тамғалары ҡулланыла.

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 Ҡырғыҙ теле грамматикаһы һәм һүҙлеге 
 Ҡырғыҙ гәзиттәре

Категория:Ҡырғыҙ теле