Бөрө (ҡала)
{{Башҡа мәғәнәләре|Бөрө}}
{{Ук}}
'''Бөрө ҡалаһы''' — [[Башҡортостан]]дың иң боронғо ҡалаларының береһе, [[Бөрө (йылға)|Бөрө]] йылғаһының [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙелгә]] ҡойған ерендә урынлашҡан. Халҡы — 41635 кеше.

== Этимологияһы ==
[[Бөрө (йылға)|Бөрө йылғаһының]] исеменән барлыҡҡа килгән. «Энциклопедический лексикон» (1836) хеҙмәтенә ярашлы, [[башҡорттар]] был йылғаны «[[Бүре]] һыуы» тип атағандар<ref>[https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004103487?page=45 Бирь]{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Энциклопедический лексикон. Том VI: БИН—БРА. СПб, 1836. — С. 37.</ref><ref name=":02">{{книга|автор=Поспелов Евгений Михайлович|заглавие=Географические названия России: топонимический словарь|год=2008.|язык=ru|место=Москва|издательство=АСТ; Астрель|страницы=109|страниц=523|isbn=978-5-17-054966-5}}</ref>.

== Тарихы ==

Ҡаланы [[1663]] йылда батша Алексей Михайлович әмере буйынса [[Өфө]] воеводаһы Ф. И. Сомов һалдыра башлай. Ҡала, [[Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуы|Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан]] һуң, хозур тәбиғәтле был төбәктәргә күпләп килеп ултыра башлаған [[урыҫтар]]ҙың яңынан-яңы ерҙәргә хужа булып, унда ауылдар, [[сиркәү]]ҙәр һалдырыуына ризаһыҙ башҡорттар яндырған Архангельский ауылы урынында ҡалҡып сыға. [[Өфө]]нән 98 км [[төньяҡ]]та урынлашҡан ҡәлғә-ҡала төбәктәге һыу юлдарын да, ҡоро ер юлдарын да контролдә тота.

[[XVIII]] быуаттың икенсе яртыһына тиклем ул батша дәүләтенең [[көнсығыш]]тағы форпосы була.

[[1774]] йылда [[Салауат Юлаев]] етәкселегендәге башҡорттар Бөрөнө штурм менән ала һәм, янғын сығып, ҡала бөтөнләй янып бөтә яҙа. Ике йылдан ул ҡайтанан аяҡҡа баҫтырыла.

Ҡала [[Ырымбур губернаһы]]ның Бөрө өйәҙе  үҙәге булды.

[[1774]] йылда ҡалала 437 йорт, 1 897 ир заты, 1 949 ҡатын-ҡыҙ, өс [[сиркәү]], өс училище, ҡыҙҙар гимназияһы, шәхси китапхана, бер дауахана, хатта төрмәһе лә була. [[1781]] йылда өйәҙ ҡалаһы статусын ала.

[[1897]] йылғы отчетта Бөрөлә таҡта ярыу, тире иләү күн, шарап ҡыуыу заводтары, пар тирмәндәре һ. б. эшкәртеү предприятиелары булыуы әйтелә. [[1882]] йылда урыҫ булмаған халыҡтар өсөн йәнә бер [[сиркәү]] төҙөлә, ул батша хөкүмәтенең [[урыҫлаштырыу]] сәйәсәтен үткәреүгә әүҙем булышлыҡ итә. Хәҙер был бинала тыуған яҡты өйрәнеү музейы урынлашҡан.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||34735||15011||19724||43,2%||56,8%
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||39992||17542||22450||43,9%||56,1%
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||41635||18320||23315||44,0||56,0
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Билдәле шәхестәр ==
* [[Ахунйәнов Әнүәр Мәхмүт улы]] (3.02.1914—19.05.1986), тел белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Филология фәндәре докторы (1967), профессор (1969). [[Татарстан|Татар АССР‑ының]] атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984). 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы, [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/1231-akhunj-nov-n-r-m-khm-t-uly Башҡорт энциклопедияһы — Ахунйәнов Әнүәр Мәхмүт улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405215005/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/1231-akhunj-nov-n-r-m-khm-t-uly |date=2016-04-05 }}{{V|27|01|2019}}</ref>.
* [[Борисова Нинель Андреевна]] (7.11.1924), ғалим-невролог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (1995). Медицина фәндәре докторы (1972), профессор (1973). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971)<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/2451-borisova-ninel-andreevna Башҡорт энциклопедияһы — Борисова Нинель Андреевна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406001331/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/2451-borisova-ninel-andreevna |date=2016-04-06 }}{{V|06|11|2018}}</ref>.
* [[Ожиганов Дмитрий Герасимович]] (30.10.1892—27.10.1978), ғалим-геолог, 1930—1972 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Геология-минералогия фәндәре докторы (1954), профессор (1955). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1957). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1949) кавалеры.
* [[Пегишев Юрий Петрович]] (2.01.1939—1.09.2005), хеҙмәт алдынғыһы, 1962—1994 йылдарҙа «Бөрө‑1» күсмә механизацияланған колоннаһының бригадиры һәм мастеры. Хеҙмәт Даны орденының тулы һәм «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Ҡалаһының Пономарёвка ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/11415-pegishev-yurij-petrovich Башҡорт энциклопедияһы — Пегишев Юрий Петрович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421185354/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/11415-pegishev-yurij-petrovich |date=2016-04-21 }}{{V|29|12|2018}}</ref>. 
* [[Солтанов Байраҡ Зәки улы]] (21.09.1933—24.10.2012), ғалим-тау инженеры, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почетлы академигы (2002), техник фәндәре докторы (1983), профессор (1986). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1995), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1988), [[РСФСР]]-ҙың почётлы нефтсеһе (1988).
* [[Фәүәрисова Софья Бәҙретдин ҡыҙы]] (28.08.1938), мәғариф ветераны, 9-сы мәктәптең элекке [[инглиз теле]] уҡытыусыһы, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы.

== Иҡтисад ==
Һуңғы тиҫтә йылдарҙа ҡалала еңел, урман эшкәртеү, аҙыҡ етештереү сәнәғәте тармаҡтары үҫеш алды. XX быуаттың икенсе яртыһынан башлап, ул [[Башҡортостан]]дың [[төньяҡ]]-[[көнсығыш]]ында нефть-газ эҙләү базаһына әйләнде.

Ҡалалағы төп иҡтисади ойошмалар:
* «Спектр» асыҡ акционерҙар йәмғиәте
* электр механика приборҙары заводы
* тегеү фабрикаһы
* трикотаж фабрикаһы
* ҡоро һөт комбинаты
* ит комбинаты
* икмәк заводы
Барлыҡ предприятияларҙа банкрот хәлендә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|80987|автор=Хисмәтов М. Ф.}}
* [http://www.birsk.info/ Бирск.info — ҡаланың мәғлүмәт веб-порталы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051028012312/http://www.birsk.info/ |date=2005-10-28 }}
* [http://www.forum.birsk.info/ Форум города Бирск] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517034829/http://forum.birsk.info/ |date=2008-05-17 }}
* [http://www.foto.birsk.info/ Фотогалерея] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080211175449/http://www.foto.birsk.info/ |date=2008-02-11 }}
* [http://www.photoblog.birsk.info/ Бөрө фотоблогы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081219132435/http://photoblog.birsk.info/ |date=2008-12-19 }}
* [http://www.birsk.com/ Бөрө ҡалаһының рәсми булмаған сайты]
{{Башҡорттар һаны буйынса Рәсәй тораҡ пункттары}}
{{Башҡортостан ҡалалары}}

[[Категория:Башҡортостан ҡалалары]]
[[Категория:Бөрө]]
[[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]]
[[Категория:Ағиҙел буйындағы ҡалалар]]
Бөрө ҡалаһы — Башҡортостандың иң боронғо ҡалаларының береһе, Бөрө йылғаһының Ағиҙелгә ҡойған ерендә урынлашҡан. Халҡы — 41635 кеше.

 Этимологияһы 
Бөрө йылғаһының исеменән барлыҡҡа килгән. «Энциклопедический лексикон» (1836) хеҙмәтенә ярашлы, башҡорттар был йылғаны «Бүре һыуы» тип атағандарБирь // Энциклопедический лексикон. Том VI: БИН—БРА. СПб, 1836. — С. 37..

 Тарихы 

Ҡаланы 1663 йылда батша Алексей Михайлович әмере буйынса Өфө воеводаһы Ф. И. Сомов һалдыра башлай. Ҡала, Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң, хозур тәбиғәтле был төбәктәргә күпләп килеп ултыра башлаған урыҫтарҙың яңынан-яңы ерҙәргә хужа булып, унда ауылдар, сиркәүҙәр һалдырыуына ризаһыҙ башҡорттар яндырған Архангельский ауылы урынында ҡалҡып сыға. Өфөнән 98 км төньяҡта урынлашҡан ҡәлғә-ҡала төбәктәге һыу юлдарын да, ҡоро ер юлдарын да контролдә тота.

XVIII быуаттың икенсе яртыһына тиклем ул батша дәүләтенең көнсығыштағы форпосы була.

1774 йылда Салауат Юлаев етәкселегендәге башҡорттар Бөрөнө штурм менән ала һәм, янғын сығып, ҡала бөтөнләй янып бөтә яҙа. Ике йылдан ул ҡайтанан аяҡҡа баҫтырыла.

Ҡала Ырымбур губернаһының Бөрө өйәҙе  үҙәге булды.

1774 йылда ҡалала 437 йорт, 1 897 ир заты, 1 949 ҡатын-ҡыҙ, өс сиркәү, өс училище, ҡыҙҙар гимназияһы, шәхси китапхана, бер дауахана, хатта төрмәһе лә була. 1781 йылда өйәҙ ҡалаһы статусын ала.

1897 йылғы отчетта Бөрөлә таҡта ярыу, тире иләү күн, шарап ҡыуыу заводтары, пар тирмәндәре һ. б. эшкәртеү предприятиелары булыуы әйтелә. 1882 йылда урыҫ булмаған халыҡтар өсөн йәнә бер сиркәү төҙөлә, ул батша хөкүмәтенең урыҫлаштырыу сәйәсәтен үткәреүгә әүҙем булышлыҡ итә. Хәҙер был бинала тыуған яҡты өйрәнеү музейы урынлашҡан.

 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар) 1920 йыл 26 август 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар 1959 йыл 15 ғинуар 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар34735150111972443,2%56,8% 2002 йыл 9 октябрь39992175422245043,9%56,1% 2010 йыл 14 октябрь41635183202331544,056,0

 Билдәле шәхестәр 
 Ахунйәнов Әнүәр Мәхмүт улы (3.02.1914—19.05.1986), тел белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Филология фәндәре докторы (1967), профессор (1969). Татар АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984). 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы, Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалерыБашҡорт энциклопедияһы — Ахунйәнов Әнүәр Мәхмүт улы .
 Борисова Нинель Андреевна (7.11.1924), ғалим-невролог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы (1995). Медицина фәндәре докторы (1972), профессор (1973). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1971)Башҡорт энциклопедияһы — Борисова Нинель Андреевна .
 Ожиганов Дмитрий Герасимович (30.10.1892—27.10.1978), ғалим-геолог, 1930—1972 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. Геология-минералогия фәндәре докторы (1954), профессор (1955). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1957). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1949) кавалеры.
 Пегишев Юрий Петрович (2.01.1939—1.09.2005), хеҙмәт алдынғыһы, 1962—1994 йылдарҙа «Бөрө‑1» күсмә механизацияланған колоннаһының бригадиры һәм мастеры. Хеҙмәт Даны орденының тулы һәм «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Ҡалаһының Пономарёвка ауылынанБашҡорт энциклопедияһы — Пегишев Юрий Петрович . 
 Солтанов Байраҡ Зәки улы (21.09.1933—24.10.2012), ғалим-тау инженеры, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы (2002), техник фәндәре докторы (1983), профессор (1986). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1995), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1988), РСФСР-ҙың почётлы нефтсеһе (1988).
 Фәүәрисова Софья Бәҙретдин ҡыҙы (28.08.1938), мәғариф ветераны, 9-сы мәктәптең элекке инглиз теле уҡытыусыһы, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы.

 Иҡтисад 
Һуңғы тиҫтә йылдарҙа ҡалала еңел, урман эшкәртеү, аҙыҡ етештереү сәнәғәте тармаҡтары үҫеш алды. XX быуаттың икенсе яртыһынан башлап, ул Башҡортостандың төньяҡ-көнсығышында нефть-газ эҙләү базаһына әйләнде.

Ҡалалағы төп иҡтисади ойошмалар:
 «Спектр» асыҡ акционерҙар йәмғиәте
 электр механика приборҙары заводы
 тегеү фабрикаһы
 трикотаж фабрикаһы
 ҡоро һөт комбинаты
 ит комбинаты
 икмәк заводы
Барлыҡ предприятияларҙа банкрот хәлендә.

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 
 Бирск.info — ҡаланың мәғлүмәт веб-порталы 
 Форум города Бирск 
 Фотогалерея 
 Бөрө фотоблогы 
 Бөрө ҡалаһының рәсми булмаған сайты

Категория:Башҡортостан ҡалалары
Категория:Бөрө
Категория:Башҡортостан район үҙәктәре
Категория:Ағиҙел буйындағы ҡалалар