Күгәрсен (Ҡалтасы районы)
{{ТП-Рәсәй|Күгәрсен
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Күгәрсен
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 55 | lat_min = 52 | lat_sec = 24
  |lon_deg = 55 | lon_min = 5 | lon_sec = 9
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Ҡалтасы районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 178
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 452865
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           =34779 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80233805003
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Күгәрсен''' ({{lang-ru|Кугарчино}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ҡалтасы районы]]ндағы ауыл, [[Оло Ҡасаҡ]] ауыл советына ҡарай. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 178 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.
Почта индексы — 452865, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80233805003<ref>[http://www.gosspravka.ru/02/027/000026.html Күгәрсен ауылы «Госсправка» сайтында]</ref>.

== Географик урыны ==
[[Файл:Кугарчино (Башкортостан) Калтасинский район.JPG|thumb|320px|Күгәрсен ауылы]]
* Район үҙәгенә тиклем ([[Ҡалтасы]]): 32 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Оло Ҡасаҡ]]): 9 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Яңауыл]]): 70 км

Ауыл [[Етеҙ Танып]] буйында ята. Был йылға [[Пермь крайы]]ндағы һаҙлыҡтарҙан алып [[Тәтешле районы|Тәтешле]], [[Балтас районы|Балтас]], [[Борай районы|Борай]] һәм [[Ҡалтасы районы|Ҡалтасы]] райондары буйлап Күгәрсенгә ҡәҙәр 287 километр ара үтә, артабан [[Краснокама районы]]на сыға һәм, тағы ла алтмыш саҡрым тирәһе ағып барып, [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]]гә ҡоя.

== Топоним ==
Ҡайһы бер ғалимдарҙың фекеренсә, ауылдың исеме «Күгәрсе» булырға тейеш, «күгәрсен» атамалы ҡошҡа бер ниндәй ҙә бәйләнеше юҡ. Һәр хәлдә, килеп сығышы ныҡлы тикшерелмәгәнлектән, төпкөл рәсми телдә Күгәрсен булып нығынып ҡалған, урыҫса уны «Кугарчино» тип йөрөтәләр.

== Тарих ==

Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа билдәләнеүенсә, [[Бөрө өйәҙе]] [[Йылан|Эске-Йылан]] улусының [[аҫаба]] башҡорттары ерҙәрендә нигеҙләнгән Күгәрсен ауылы документтарҙа тәүләп 1783 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1765 йылда<ref>{{БЭ2013|http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/7364-k-g-rsen-altasy-r-nynda-y-auyl|автор=[[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Әсфәндиәров Ә. З.]]}}</ref>) телгә алынған. Ә инде 1795 йылғы V ревизия мәғлүмәттәренән күренеүенсә, бында (исеме урыҫса Кугарчинова тип бирелгән) йәшәгән халыҡ башҡорт тип яҙылған. Ауылда 11 йорт-хужалыҡ, 36 ир-ат һәм 31 ҡатын-ҡыҙ теркәлгән. Артабанғы, 1834 йылдағы, VIII ревизия йомғаҡтарына ҡарағанда, Бикмәт түбәһенә ҡараған был ерҙә (урыҫса — Кугарчина) 200-гә яҡын кеше йәшәгән.

1859 йылғы ошондай тикшереүҙән һуң ауылға «Күгәрсе» тигән исем бирелгән. Төп ер биләүсе — халыҡ, тип билдәләнгән. Ундағы 67 йорт-хужалыҡта 203 ир-егет һәм 180 ҡатын-ҡыҙ теркәлгән. Ә инде 1917 йылда үткәрелгән Дөйөм Рәсәй ауыл хужалығы һәм ер иҫәбен алыу мәғлүмәттәренән күренеүенсә, 165 йортта 884 башҡорт, 16 йортта 95 татар һәм бер хужалыҡта урыҫ милләтле һигеҙ кеше йәшәгән.

Октябрь революцияһына тиклем халыҡ башлыса [[малсылыҡ]] һәм [[игенселек]] менән шөғөлләнгән, [[умартасылыҡ|бал ҡорто үрсеткән]], [[балыҡсылыҡ|балыҡ тотҡан]]. Ауылда [[һыу тирмәне]], [[Етеҙ Танып]] аша йөрөгән паром булғаны билдәле. Ә 1906 йылғы мәғлүмәттәргә ҡарағанда, Күгәрсендә [[мәсет]], ике лавка, икмәк кибете эшләгән.

1961 йылда нәшер ителгән «Башҡорт АССР-ының административ-территориаль бүленеше» тигән белешмә-китапта күрһәтелеүенсә, ауылда шул осорҙа 877 башҡорт йәшәгән. 1981 йылда сыҡҡан ошо уҡ баҫмала ла «Ҡыҙыл йондоҙ» колхозына ҡараған Күгәрсендең милләттәштәребеҙҙең төйәге булыуы хаҡында яҙылған.

2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата мәғлүмәт буйынса ауылда 242 кеше йәшәгән. Бөгөн иһә ете урамда 139 йорт иҫәпләнә, шуларҙың 43-ө буш тора, ҡалған 96-һында 211 кеше (106 ир-егет һәм 105 ҡатын-ҡыҙ) ғүмер итә. Халыҡтың күп өлөшөн урта йәштән уҙғандар тәшкил итә. Иң өлкәне — 97 йәшлек Хәлисә инәй Сәләхова, бер йәшкә тиклемге өс сабый бар.

Күгәрсен халҡы Совет йылдарында гөрләп йәшәгән, малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгән. Колхозда [[һыйыр]], һарыҡ фермалары, ишле [[йылҡы]] өйөрө булған, бер ни тиклем ваҡыт [[сусҡа]] ла аҫрағандар. Өлкәндәрҙең хәтерләүенсә, тау битләүҙәрендә ҡарбуз да үҫтергәндәр. Ә инде ҡыяр, помидор, һуған, кишер, картуф, ҡауын тураһында әйтеп тораһы ла түгел.

Уҙған быуаттың икенсе яртыһында кирбес заводында бер миҙгел эсендә миллиондан ашыу дана яҡшы сифатлы төҙөлөш материалы сығарғандар. Күптәр һалабаш һыҙырып мул ғына табыш алған. 1890 йылда уҡ асылған ауыл мәктәбе был осорҙа ун йыллыҡ булған. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, барыһы хаҡында ла үткән заманда һөйләргә тура килә. Күмәк хужалыҡ тарҡалған, кирбес заводы, мәктәп, магазин, почта бүлексәһе ябылған… Ауыл халҡы бөгөн башлыса эшһеҙ, үҙ йүнен үҙе күрә. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, төшөнкөлөккә бирелгәндәрҙе, аҙып-туҙып йөрөгәндәрҙе осратманыҡ Күгәрсендә.

Совет осоронда ауылдарына газдың, асфальт юлдың килеп етмәүенә, һыу үткәргестең яртылаш ҡына һалыныуына ҡайғырыуҙан күптән туҡтаған күгәрсендәр. Был мәсьәләләрҙең хәҙер хәл ителеренә лә өмөттәре тулыһынса тиерлек өҙөлгән. Ваҡытында күтәрелгән таш юлдың ураулығы теңкәләрен ҡоротһа ла, Красный Холмға ҡарай һуҙылған асфальтҡа сығырлыҡ таш юл тураһындағы уйҙары әлегә хыял ғына булып ҡала. Күҙ менән ҡаш араһында колхоздың тарҡалыуына, мәктәптең, магазиндың ябылыуына оҙаҡ ҡына ҡайғырһалар ҙа, хәҙер хәленә күнеккән күгәрсендәр.

== Халыҡ һаны ==

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||1048||511||537||48,8||51,2
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||885||376||509||42,5||57,5
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||857||374||483||43,6||56,4
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||593||252||341||42,5||57,5
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||308||128||180||41,6||58,4
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||263||128||135||48,7||51,3
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||178||86||92||48,3||51,7
|-
|}

{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.{{ref-ru}} ISBN 978-5-87691-038-7.
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4.{{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
{{Викитека|Ҡандарында - моңо, етеҙлеге - Етеҙ Таныптан}}
* [http://bashgazet.ru/obshestvo/13469-andarynda-moo-etelege-ete-tanypty.html А. Нуретдинов. Ҡандарында — моңо, етеҙлеге Етеҙ Таныптың. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]]. 2014, 6 июнь.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202073112/http://bashgazet.ru/obshestvo/13469-andarynda-moo-etelege-ete-tanypty.html |date=2017-02-02 }}<nowiki>Википедияла ҡулланырға автор рөхсәте бар</nowiki>
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/7364-k-g-rsen-altasy-r-nynda-y-auyl|автор=[[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Әсфәндиәров Ә. З.]]}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Ҡалтасы районы ауылдары}}

[[Категория:Ҡалтасы районы ауылдары]]
Күгәрсен () — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл, Оло Ҡасаҡ ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 178 кеше.
Почта индексы — 452865, ОКАТО коды — 80233805003Күгәрсен ауылы «Госсправка» сайтында.

 Географик урыны 
thumb|320px|Күгәрсен ауылы
 Район үҙәгенә тиклем (Ҡалтасы): 32 км
 Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Оло Ҡасаҡ): 9 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Яңауыл): 70 км

Ауыл Етеҙ Танып буйында ята. Был йылға Пермь крайындағы һаҙлыҡтарҙан алып Тәтешле, Балтас, Борай һәм Ҡалтасы райондары буйлап Күгәрсенгә ҡәҙәр 287 километр ара үтә, артабан Краснокама районына сыға һәм, тағы ла алтмыш саҡрым тирәһе ағып барып, Ағиҙелгә ҡоя.

 Топоним 
Ҡайһы бер ғалимдарҙың фекеренсә, ауылдың исеме «Күгәрсе» булырға тейеш, «күгәрсен» атамалы ҡошҡа бер ниндәй ҙә бәйләнеше юҡ. Һәр хәлдә, килеп сығышы ныҡлы тикшерелмәгәнлектән, төпкөл рәсми телдә Күгәрсен булып нығынып ҡалған, урыҫса уны «Кугарчино» тип йөрөтәләр.

 Тарих 

Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа билдәләнеүенсә, Бөрө өйәҙе Эске-Йылан улусының аҫаба башҡорттары ерҙәрендә нигеҙләнгән Күгәрсен ауылы документтарҙа тәүләп 1783 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1765 йылда) телгә алынған. Ә инде 1795 йылғы V ревизия мәғлүмәттәренән күренеүенсә, бында (исеме урыҫса Кугарчинова тип бирелгән) йәшәгән халыҡ башҡорт тип яҙылған. Ауылда 11 йорт-хужалыҡ, 36 ир-ат һәм 31 ҡатын-ҡыҙ теркәлгән. Артабанғы, 1834 йылдағы, VIII ревизия йомғаҡтарына ҡарағанда, Бикмәт түбәһенә ҡараған был ерҙә (урыҫса — Кугарчина) 200-гә яҡын кеше йәшәгән.

1859 йылғы ошондай тикшереүҙән һуң ауылға «Күгәрсе» тигән исем бирелгән. Төп ер биләүсе — халыҡ, тип билдәләнгән. Ундағы 67 йорт-хужалыҡта 203 ир-егет һәм 180 ҡатын-ҡыҙ теркәлгән. Ә инде 1917 йылда үткәрелгән Дөйөм Рәсәй ауыл хужалығы һәм ер иҫәбен алыу мәғлүмәттәренән күренеүенсә, 165 йортта 884 башҡорт, 16 йортта 95 татар һәм бер хужалыҡта урыҫ милләтле һигеҙ кеше йәшәгән.

Октябрь революцияһына тиклем халыҡ башлыса малсылыҡ һәм игенселек менән шөғөлләнгән, бал ҡорто үрсеткән, балыҡ тотҡан. Ауылда һыу тирмәне, Етеҙ Танып аша йөрөгән паром булғаны билдәле. Ә 1906 йылғы мәғлүмәттәргә ҡарағанда, Күгәрсендә мәсет, ике лавка, икмәк кибете эшләгән.

1961 йылда нәшер ителгән «Башҡорт АССР-ының административ-территориаль бүленеше» тигән белешмә-китапта күрһәтелеүенсә, ауылда шул осорҙа 877 башҡорт йәшәгән. 1981 йылда сыҡҡан ошо уҡ баҫмала ла «Ҡыҙыл йондоҙ» колхозына ҡараған Күгәрсендең милләттәштәребеҙҙең төйәге булыуы хаҡында яҙылған.

2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата мәғлүмәт буйынса ауылда 242 кеше йәшәгән. Бөгөн иһә ете урамда 139 йорт иҫәпләнә, шуларҙың 43-ө буш тора, ҡалған 96-һында 211 кеше (106 ир-егет һәм 105 ҡатын-ҡыҙ) ғүмер итә. Халыҡтың күп өлөшөн урта йәштән уҙғандар тәшкил итә. Иң өлкәне — 97 йәшлек Хәлисә инәй Сәләхова, бер йәшкә тиклемге өс сабый бар.

Күгәрсен халҡы Совет йылдарында гөрләп йәшәгән, малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгән. Колхозда һыйыр, һарыҡ фермалары, ишле йылҡы өйөрө булған, бер ни тиклем ваҡыт сусҡа ла аҫрағандар. Өлкәндәрҙең хәтерләүенсә, тау битләүҙәрендә ҡарбуз да үҫтергәндәр. Ә инде ҡыяр, помидор, һуған, кишер, картуф, ҡауын тураһында әйтеп тораһы ла түгел.

Уҙған быуаттың икенсе яртыһында кирбес заводында бер миҙгел эсендә миллиондан ашыу дана яҡшы сифатлы төҙөлөш материалы сығарғандар. Күптәр һалабаш һыҙырып мул ғына табыш алған. 1890 йылда уҡ асылған ауыл мәктәбе был осорҙа ун йыллыҡ булған. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, барыһы хаҡында ла үткән заманда һөйләргә тура килә. Күмәк хужалыҡ тарҡалған, кирбес заводы, мәктәп, магазин, почта бүлексәһе ябылған… Ауыл халҡы бөгөн башлыса эшһеҙ, үҙ йүнен үҙе күрә. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, төшөнкөлөккә бирелгәндәрҙе, аҙып-туҙып йөрөгәндәрҙе осратманыҡ Күгәрсендә.

Совет осоронда ауылдарына газдың, асфальт юлдың килеп етмәүенә, һыу үткәргестең яртылаш ҡына һалыныуына ҡайғырыуҙан күптән туҡтаған күгәрсендәр. Был мәсьәләләрҙең хәҙер хәл ителеренә лә өмөттәре тулыһынса тиерлек өҙөлгән. Ваҡытында күтәрелгән таш юлдың ураулығы теңкәләрен ҡоротһа ла, Красный Холмға ҡарай һуҙылған асфальтҡа сығырлыҡ таш юл тураһындағы уйҙары әлегә хыял ғына булып ҡала. Күҙ менән ҡаш араһында колхоздың тарҡалыуына, мәктәптең, магазиндың ябылыуына оҙаҡ ҡына ҡайғырһалар ҙа, хәҙер хәленә күнеккән күгәрсендәр.

 Халыҡ һаны 

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар104851153748,851,2 1959 йыл 15 ғинуар88537650942,557,5 1970 йыл 15 ғинуар85737448343,656,4 1979 йыл 17 ғинуар59325234142,557,5 1989 йыл 12 ғинуар30812818041,658,4 2002 йыл 9 октябрь26312813548,751,3 2010 йыл 14 октябрь178869248,351,7

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с. ISBN 978-5-87691-038-7.
 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4.

 Һылтанмалар 

 А. Нуретдинов. Ҡандарында — моңо, етеҙлеге Етеҙ Таныптың. «Башҡортостан» гәзите. 2014, 6 июнь. Википедияла ҡулланырға автор рөхсәте бар
 

Категория:Ҡалтасы районы ауылдары