Бүздәк районы
{{Ук}}
'''Бүздәк районы''' ({{lang-ru|Буздякский район}}) – [[Башҡортостан]]дағы муниципаль район. Республиканың көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. 1930 ойошторолған. Майҙаны — 1710 км². Халыҡ һаны (мең кеше): 1979  йыл — 33,9; 1989 йыл  — 30,5; 1995 йыл— 31,0; 2010  йыл—29,9. Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 1 км²-ға 18 кеше. Күпселек [[татарҙар]], [[башҡорттар]] һәм [[урыҫтар]] йәшәй. Үҙәге — [[Бүздәк]] ауылы (2010  йыл — 10.4 мең кеше), Өфөнән 112 км алыҫлыҡта ята.

== Географияһы ==
Бүздәк районы [[Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы]]ның төньяғында урынлашҡан, уның өҫтө йырынлы селтәр менән ҡапланған. Төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай һуҙылып, Урал алды далаһына инә. Йылға селтәре [[Сәрмәсән]] йылғаһының үрге ағымынан һәм уның ҡуш-рынан тор.

Ере — нигеҙҙә ғәҙәти ҡара тупраҡ, көньяҡ-та урыны менән һоро урман тупрағы. Урмандарында күпселек [[йүкә]], [[имән]], [[уҫаҡ]], [[ҡайын]] үҫә, улар төрлө урында өйкөм-өйкөм утрауҙар хасил итә, барыһы бергә район еренең 12% тәшкил итә.

Ер аҫты ресурстары Һынны, Петропавловка, Ташлыкүл нефть ятҡылыҡтарынан, Сергеевка һәм Таулар төҙөлөш материалдары өсөн сеймал, балсыҡ һәм Ҡыҙылъяр, Урал, Вознесенка ҡом-ҡырсынташ ҡатнашмаһы ятҡылыҡтарынан тора.

Район [[ауыл хужалығы]] районы. Колхоз һәм совхоздар иген культуралары, шәкәр сөгөлдөрө, көнбағыш үҫтереү, һөт-ит малсылығы һәм сусҡасылыҡ буйынса махсуслашҡан. Районда элеватор, май заводы, «Еләк» кооперативы, шулай уҡ РТП һ.б. предприятиелар бар. Нефть ятҡылыҡтары «Октябрскнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы тарафынан файҙаланылауылы

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Ибраев Рәшит Әхмәтзыя улы]] (24.02.1959), ғалим-математик, океандағы физик процесстарҙы математик моделләштереү өлкәһендәге белгес, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (2008), физика-математика фәндәре докторы (2002), профессор (2008). Табанлыкүл  ауылынан (хәҙер Бүздәккә ҡушылған-?).
* [[Маннапов Әлфир Ғабдулла улы]] (24.02.1954), ғалим-зооинженер, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (1999), профессор (1999). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2013). [[Иҫке Боғаҙы (Башҡортостан)|Иҫке Боғаҙы]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/8980-mannapov-lfir-abdulla-uly Башҡорт энциклопедияһы — Маннапов Әлфир Ғабдулла улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421074036/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8980-mannapov-lfir-abdulla-uly |date=2016-04-21 }}{{V|18|02|2019}}</ref>..
* [[Мәүлитов Миҙхәт Рәхмәтулла улы]] (16.02.1928—8.12.2000), ғалим-тау инженеры, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (1995), техник фәндәр докторы (1973), профессор (1974). РСФСР‑ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1988), БАССР‑ҙың атҡаҙанған нефтсеһе (1973), СССР‑ҙың нефть сәнәғәте (1978) һәм Газ сәнәғәте министрлығы отличнигы (1988), СССР‑ҙың почётлы нефтсеһе (1978). Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең Фән һәм техника өлкәһендәге премияһы (2000), И. М. Губкин исемендәге премия (1973, 1980) лауреаты. [[Почёт Билдәһе ордены]] кавалеры (1976). [[Шланлыкүл]] ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9604-m-litov-mi-kh-t-r-khm-tulla-uly Башҡорт энциклопедияһы — Мәүлитов Миҙхәт Рәхмәтулла улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421131022/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9604-m-litov-mi-kh-t-r-khm-tulla-uly |date=2016-04-21 }}{{V|15|02|2018}}</ref>. 
* [[Мәүлитова Мөнәүәрә Ғәбдрәҡип ҡыҙы]] (16.08.1923),  ғалим-табип, балалар хирургы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1979), профессор (1980). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989), СССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1963). С. Д. Терновский исемендәге премия лауреаты (2008). [[Урҙайбаш]] ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/10465-m-litova-m-n-r-bdr-ip-y-y. Башҡортостан энциклопедияһы — Мәүлитова Мөнәүәрә Ғәбдрәҡип ҡыҙы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|13|08|2018}}</ref>. 
* [[Никифоров Михаил Тихонович]] (7.11.1918—30.10.1993), ауыл хужалығы хеҙмәткәре, 1936—1954 йылдарҙа «Бүздәк» совхозының тракторсыһы, шофёры, ферма мөдире, 1954—1978 йылдарҙа бүлексә идарасыһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). Казанка ауылынан (хәҙер бөткән)<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9160-nikiforov-mikhail-tikhonovich. Башҡортостан энциклопедияһы — Никифоров Михаил Тихонович]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|04|11|2018}}</ref>.
* [[Собханҡолова Рида Таһир ҡыҙы]] (20.05.1958), иҡтисадсы, дәүләт эшмәкәре. 2013 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның финанс министры. Башҡортостандың атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2012). [[Яңы Таулар (Бүздәк районы)|Яңы Таулар]] ауылынан<ref>[http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=956213 Справочно-информационный ресурс «Кто есть кто в Республике Башкортостан». Субханкулова Рида Тагировна]{{ref-ru}}{{V|29|04|2018}}</ref>. 
* [[Солтанов Хәтмулла Аҫылгәрәй улы]] (20.08.1924—4.03.1994), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан яугир, уҡсы, гвардия өлкән сержанты. Нефтсе. Дан орденының тулы кавалеры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). Нефть сығарыу сәнәғәте отличнигы (1969). [[Кәпәй-Ҡобау]] ауылынан.  
* [[Спивак Александр Иванович]] (17.11.1923—20.01.2007), тау инженеры-ғалим, юғары мәктәп эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1976—1994 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] ректоры. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы]]ның почётлы академигы (1991), техник фәндәр докторы (1972), профессор (1972). [[РСФСР]]‑ҙың (1974) һәм [[БАССР]]‑ҙың (1967) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, СССР‑ҙың почётлы нефтсеһе (1980)<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/11570-spivak-aleksandr-ivanovich. Башҡортостан энциклопедияһы — Спивак Александр Иванович]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|04|11|2018}}</ref>.  Михайловка ауылынан.
* [[Төхвәтуллин Яҡуп Зәйнулла улы]] (8.06.1923—16.08.2010), энергетик, 1938—1984 йылдарҙа «[[Башкирэнерго]]» район энергетика идаралығының [[Өфө]]ләге 2‑се ТЭЦ‑ы өлкән электромонтёры, 1957 йылдан — өлкән мастеры, 1968 йылдан — электр цехы начальнигы урынбаҫары. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). [[СССР]]‑ҙың энергетика һәм электрификация отличнигы (1983). [[Шланлыкүл]] ауылынан  <ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/14509-t-khv-tullin-ya-up-z-jnulla-uly Башҡорт энциклопедияһы — Төхвәтуллин Яҡуп Зәйнулла улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421202155/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/14509-t-khv-tullin-ya-up-z-jnulla-uly |date=2016-04-21 }}{{V|4|05|2018}}</ref>.
* [[Шәүәлиев Рәүил Рәшит улы]] (3.02.1958), ғалим-хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2005. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998). Табанлыкүл ауылынан<ref>[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/1426-shavaleev-ravil-rashitovich.html  Шавалеев Равиль Рашитович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224065527/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/1426-shavaleev-ravil-rashitovich.html |date=2019-12-24 }}{{ref-ru}}{{V|31|01|2018}}</ref>.
* [[Чанбарисов Шәйхулла Хәбибулла улы]] (9.05.1916—4.10.1996), [[СССР|совет]] һәм [[Рәсәй]] ғалимы, фән һәм мәғарифты ойоштороусы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның беренсе ректоры. Тарих фәндәре докторы (1975), профессор (1975). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1976). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Бүздәк]] ауылынан.

== Халыҡ һаны ==
'''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):'''
{{Wikidata/Population}}

== Транспорт ==
Районды көнсығыштан көнбайышҡа ҡарай Шишмә—Ульяновск тимер юлы һәм Өфө—Октябрский автомобиль юлы, ә төньяҡтан көньяҡҡа Саҡмағош—Бүздәк— Дәүләкән автомобиль юлы киҫеп үтә.

== Социаль-мәҙәни өлкә ==
Районда 55 дөйөм белем биреү мәктәбе,  шул иҫәптән 21 урта мәктәп, Ҡаран ПУ, 28 китапхана, 53 клуб, 3 дауахана бар.

Урыҫ һәм татар телдәрендә «Буздякские новости» гәзите сыға.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/2876-b-zd-k-rajony}} {{V|4|12|2018}}
* [http://ufagen.ru/places/buzdyakskiy ufagen.ru История Района и населённых пунктов]
* [http://www.bashkortostan.ru/state/municipality/municip/detail.php?ID=1816 www.bashkortostan.ru район на сайте Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110130162414/http://bashkortostan.ru/state/municipality/municip/detail.php?ID=1816 |date=2011-01-30 }}
* [http://www.buzdyak-mr.ru www.buzdyak-mr.ru Официальный информационный сайт Буздякского района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201204165446/https://buzdyak-mr.ru/ |date=2020-12-04 }}
 

{{Бүздәк районы ауылдары}} 
{{Бүздәк районы муниципаль берәмектәре}}
{{Башҡортостан райондары}}
[[Категория:Башҡортостан райондары]]
[[Категория:Бүздәк районы]]
Бүздәк районы () – Башҡортостандағы муниципаль район. Республиканың көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. 1930 ойошторолған. Майҙаны — 1710 км². Халыҡ һаны (мең кеше): 1979  йыл — 33,9; 1989 йыл  — 30,5; 1995 йыл— 31,0; 2010  йыл—29,9. Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 1 км²-ға 18 кеше. Күпселек татарҙар, башҡорттар һәм урыҫтар йәшәй. Үҙәге — Бүздәк ауылы (2010  йыл — 10.4 мең кеше), Өфөнән 112 км алыҫлыҡта ята.

 Географияһы 
Бүздәк районы Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығының төньяғында урынлашҡан, уның өҫтө йырынлы селтәр менән ҡапланған. Төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай һуҙылып, Урал алды далаһына инә. Йылға селтәре Сәрмәсән йылғаһының үрге ағымынан һәм уның ҡуш-рынан тор.

Ере — нигеҙҙә ғәҙәти ҡара тупраҡ, көньяҡ-та урыны менән һоро урман тупрағы. Урмандарында күпселек йүкә, имән, уҫаҡ, ҡайын үҫә, улар төрлө урында өйкөм-өйкөм утрауҙар хасил итә, барыһы бергә район еренең 12% тәшкил итә.

Ер аҫты ресурстары Һынны, Петропавловка, Ташлыкүл нефть ятҡылыҡтарынан, Сергеевка һәм Таулар төҙөлөш материалдары өсөн сеймал, балсыҡ һәм Ҡыҙылъяр, Урал, Вознесенка ҡом-ҡырсынташ ҡатнашмаһы ятҡылыҡтарынан тора.

Район ауыл хужалығы районы. Колхоз һәм совхоздар иген культуралары, шәкәр сөгөлдөрө, көнбағыш үҫтереү, һөт-ит малсылығы һәм сусҡасылыҡ буйынса махсуслашҡан. Районда элеватор, май заводы, «Еләк» кооперативы, шулай уҡ РТП һ.б. предприятиелар бар. Нефть ятҡылыҡтары «Октябрскнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы тарафынан файҙаланылауылы

 Билдәле шәхестәре 
 Ибраев Рәшит Әхмәтзыя улы (24.02.1959), ғалим-математик, океандағы физик процесстарҙы математик моделләштереү өлкәһендәге белгес, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (2008), физика-математика фәндәре докторы (2002), профессор (2008). Табанлыкүл  ауылынан (хәҙер Бүздәккә ҡушылған-?).
 Маннапов Әлфир Ғабдулла улы (24.02.1954), ғалим-зооинженер, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (1999), профессор (1999). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2013). Иҫке Боғаҙы ауылынанБашҡорт энциклопедияһы — Маннапов Әлфир Ғабдулла улы ..
 Мәүлитов Миҙхәт Рәхмәтулла улы (16.02.1928—8.12.2000), ғалим-тау инженеры, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (1995), техник фәндәр докторы (1973), профессор (1974). РСФСР‑ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1988), БАССР‑ҙың атҡаҙанған нефтсеһе (1973), СССР‑ҙың нефть сәнәғәте (1978) һәм Газ сәнәғәте министрлығы отличнигы (1988), СССР‑ҙың почётлы нефтсеһе (1978). Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең Фән һәм техника өлкәһендәге премияһы (2000), И. М. Губкин исемендәге премия (1973, 1980) лауреаты. Почёт Билдәһе ордены кавалеры (1976). Шланлыкүл ауылынанБашҡорт энциклопедияһы — Мәүлитов Миҙхәт Рәхмәтулла улы . 
 Мәүлитова Мөнәүәрә Ғәбдрәҡип ҡыҙы (16.08.1923),  ғалим-табип, балалар хирургы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1979), профессор (1980). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989), СССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1963). С. Д. Терновский исемендәге премия лауреаты (2008). Урҙайбаш ауылынанБашҡортостан энциклопедияһы — Мәүлитова Мөнәүәрә Ғәбдрәҡип ҡыҙы. 
 Никифоров Михаил Тихонович (7.11.1918—30.10.1993), ауыл хужалығы хеҙмәткәре, 1936—1954 йылдарҙа «Бүздәк» совхозының тракторсыһы, шофёры, ферма мөдире, 1954—1978 йылдарҙа бүлексә идарасыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). Казанка ауылынан (хәҙер бөткән)Башҡортостан энциклопедияһы — Никифоров Михаил Тихонович.
 Собханҡолова Рида Таһир ҡыҙы (20.05.1958), иҡтисадсы, дәүләт эшмәкәре. 2013 йылдан Башҡортостан Республикаһының финанс министры. Башҡортостандың атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2012). Яңы Таулар ауылынанСправочно-информационный ресурс «Кто есть кто в Республике Башкортостан». Субханкулова Рида Тагировна. 
 Солтанов Хәтмулла Аҫылгәрәй улы (20.08.1924—4.03.1994), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, уҡсы, гвардия өлкән сержанты. Нефтсе. Дан орденының тулы кавалеры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). Нефть сығарыу сәнәғәте отличнигы (1969). Кәпәй-Ҡобау ауылынан.  
 Спивак Александр Иванович (17.11.1923—20.01.2007), тау инженеры-ғалим, юғары мәктәп эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1976—1994 йылдарҙа Өфө нефть институты һәм Өфө дәүләт нефть техник университеты ректоры. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының почётлы академигы (1991), техник фәндәр докторы (1972), профессор (1972). РСФСР‑ҙың (1974) һәм БАССР‑ҙың (1967) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, СССР‑ҙың почётлы нефтсеһе (1980)Башҡортостан энциклопедияһы — Спивак Александр Иванович.  Михайловка ауылынан.
 Төхвәтуллин Яҡуп Зәйнулла улы (8.06.1923—16.08.2010), энергетик, 1938—1984 йылдарҙа «Башкирэнерго» район энергетика идаралығының Өфөләге 2‑се ТЭЦ‑ы өлкән электромонтёры, 1957 йылдан — өлкән мастеры, 1968 йылдан — электр цехы начальнигы урынбаҫары. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). СССР‑ҙың энергетика һәм электрификация отличнигы (1983). Шланлыкүл ауылынан  Башҡорт энциклопедияһы — Төхвәтуллин Яҡуп Зәйнулла улы .
 Шәүәлиев Рәүил Рәшит улы (3.02.1958), ғалим-хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2005. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998). Табанлыкүл ауылынан Шавалеев Равиль Рашитович .
 Чанбарисов Шәйхулла Хәбибулла улы (9.05.1916—4.10.1996), совет һәм Рәсәй ғалимы, фән һәм мәғарифты ойоштороусы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡорт дәүләт университетының беренсе ректоры. Тарих фәндәре докторы (1975), профессор (1975). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1976). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Бүздәк ауылынан.

 Халыҡ һаны 
1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):

 Транспорт 
Районды көнсығыштан көнбайышҡа ҡарай Шишмә—Ульяновск тимер юлы һәм Өфө—Октябрский автомобиль юлы, ә төньяҡтан көньяҡҡа Саҡмағош—Бүздәк— Дәүләкән автомобиль юлы киҫеп үтә.

 Социаль-мәҙәни өлкә 
Районда 55 дөйөм белем биреү мәктәбе,  шул иҫәптән 21 урта мәктәп, Ҡаран ПУ, 28 китапхана, 53 клуб, 3 дауахана бар.

Урыҫ һәм татар телдәрендә «Буздякские новости» гәзите сыға.

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
  
 ufagen.ru История Района и населённых пунктов
 www.bashkortostan.ru район на сайте Республики Башкортостан 
 www.buzdyak-mr.ru Официальный информационный сайт Буздякского района 
 

 

Категория:Башҡортостан райондары
Категория:Бүздәк районы