Апеннин ярымутрауы
{{Полуостров
| Название = Апеннин ярымутрауы
| Карта = 
 |Координаты              = 42/0/N/14/0/E
 |CoordScale    = 5000000
 |Акватории                 = Тиррен диңгеҙе/Адриатик диңгеҙе/Ионик диңгеҙе
| Площадь = 149000
 |Страны   = Италия/Сан-Марино/Ватикан/Мальта ордены
| Изображение =
| Подпись =
|Позиционная карта = Европа
|Позиционная карта 1 = Италия
}}
'''Апенни́н ярымутрауы́''' ([[Итальян теле|итал.]] ''Penisola italiana'' — Италия ярымутрауы; шулай уҡ ''Penisola appenninica'') — [[Европа]]ның иң ҙур [[ярымутрау]]ҙарҙың береһе. Европаның [[көньяҡ|көньяғында]] урынлашҡан, [[Урта диңгеҙ]] һыуҙары менән йыуыла. Ярымутрауҙа [[Италия]]ның төп өлөшө, [[Сан-Марино]] һәм теократик дәүләт тип һаналған [[Ватикан]] һәм [[Мальта ордены]] кәрлә дәүләте урынлашҡан. Ярымутрауҙың майҙаны — 149 мең [[Квадрат километр|км²]]. Оҙонлоғо 1100 км, киңлеге 130—300 км. Үҙ исемен ярымутрауҙың күпселек өлөшө буйлап һуҙылған [[Апеннин тауҙары]]нан алған. Ярымутрауҙың төньяғында Падан уйпатлығы менән сикләнгән, көнбайышта Тиррен диңгеҙе, көнсығышта — Адриатик диңгеҙ, көньяҡта Ион диңгеҙе менән йыуыла. Ярымутрау, бейек үксәле итек формаһына оҡшауы арҡаһында, иң таныулы географик объекттарҙың береһе булып тора. Сейсмиклығы юғары булыуы, заманса тауҙар яһалышы, боронғо һәм хәҙерге вулкан әүҙемлеге (Альбан тауҙары, Амиата, Вульсини, Вультуре, [[Везувий]], [[Флегрей яландары]]) Апеннин ярымутрауының үҙенсәлеге булып тора.

Көслө ер тетрәү — Апеннин ярымутрауы өсөн йыш осраған күренеш. Был процестар литосфера плиталары хәрәкәтенең глобаль тектоник процесы, Африка плитаһының  Европа урынлашҡан Евразия плитаһы аҫтына хәрәкәт итеүе, менән аңлатыла.

== Ярымутрауҙағы дәүләттәр ==
Нигеҙҙә, Апеннин ярымутрауында Италия дәүләте, шулай уҡ Ватикан һәм Сан-Марино кеүек микродәүләттәр урынлашҡан.

== Рельефы ==
Төп мәҡәлә: '''[[Италия географияһы]]'''

=== Тауҙары ===
Ярымутрауҙың төньяғынан көньяғына ҡарай Апеннин тауҙары (ярымутрауҙың исеме лә шунан) һуҙылған, уларҙың бейек нөктәһе - Корно-Гранде тауы (2914 м). Был тау системаһында бер нисә һүнгән һәм ғәмәлдәге янартау: [[Амиата]] (1734 м) һәм [[Везувий]] (1277 м) урынлашҡан. Бер нисә лава яйлалары бар. Көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә - Монте-Гаргано һәм Ле-Мурдже карстҡа әйләнгән эзбизташ яйлаһы. Ярымутрауҙың көньяҡ өлөшөндә Калабрий Апеннины урынлашҡан (бейеклеге 1956 метрға тиклем).

=== Тигеҙлектәре ===
Альп тауынан көньяҡтараҡ Падан тигеҙлеге ята, уның аша По йылғаһы аға. Үҙәндең өҫтө көнсығышҡа табан Адриатик диңгеҙгә табан түбәнәйә. Альп һәм Апеннин итәктәрендәге бейек тигеҙлектәр бейеклеге 200-500 м тәшкил итә, По йылғаһы буйлап 50-100 м бейеклектәге һаҙмат балсыҡлы уйһыу тигеҙлектәр урынлашҡан.

=== Йылғалары ===
Основная статья: '''[[Реки Италии]]'''
{| class="wikitable sortable"
!№
!Йылға
!Итальянса атамаһы 
!Дөйөм оҙонлоғо,
км
|-
|1
|[[По (река)|По]]
|Po
|676
|-
|2
|[[Адидже]]
|Adige
|410
|-
|3
|[[Тибр]]
|Tevere
|404
|-
|4
|[[Адда]]
|Adda
|313
|-
|5
|[[Тичино (река)|Тичино]]
|Ticino
|248
|-
|6
|[[Танаро (река)|Танаро]]
|Tanaro
|242
|-
|7
|[[Арно (река, впадает в Лигурийское море)|Арно]]
|Arno
|241
|-
|8
|[[Пьяве]]
|Piave
|220
|-
|9
|[[Рено (река)|Рено]]
|Reno
|211
|-
|10
|[[Ольо]]
|Oglio
|191
|-
|11
|[[Вольтурно]]
|Volturno
|177
|-
|12
|[[Тальяменто (река)|Тальяменто]]
|Tagliamento
|172
|-
|13
|[[Панаро (река)|Панаро]]
|Panaro
|165
|-
|14
|[[Дора-Бальтеа]]
|Dora Baltea
|162
|-
|15
|[[Брента]]
|Brenta
|160
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{БСЭ3|заглавие=Апеннинский полуостров}}
* {{ССГН|Апеннинский полуостров}}

== Һылтанмалар ==
* {{из БСЭ|http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00003/79600.htm}}{{ref-ru}}
* [http://slovari.yandex.ru/dict/geography/article/geo/geo1/geo-0236.htm Апеннин ярымутрауы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — Хәҙерге заман география исемдәре һүҙлеге{{ref-ru}}

{{Geo-stub}}
[[Категория:Урта диңгеҙ]]
[[Категория:Италияның ярымутрауҙары]]
[[Категория:Италия географияһы]]
[[Категория:Европа ярымутрауҙары]]
Апенни́н ярымутрауы́ (итал. Penisola italiana — Италия ярымутрауы; шулай уҡ Penisola appenninica) — Европаның иң ҙур ярымутрауҙарҙың береһе. Европаның көньяғында урынлашҡан, Урта диңгеҙ һыуҙары менән йыуыла. Ярымутрауҙа Италияның төп өлөшө, Сан-Марино һәм теократик дәүләт тип һаналған Ватикан һәм Мальта ордены кәрлә дәүләте урынлашҡан. Ярымутрауҙың майҙаны — 149 мең км². Оҙонлоғо 1100 км, киңлеге 130—300 км. Үҙ исемен ярымутрауҙың күпселек өлөшө буйлап һуҙылған Апеннин тауҙарынан алған. Ярымутрауҙың төньяғында Падан уйпатлығы менән сикләнгән, көнбайышта Тиррен диңгеҙе, көнсығышта — Адриатик диңгеҙ, көньяҡта Ион диңгеҙе менән йыуыла. Ярымутрау, бейек үксәле итек формаһына оҡшауы арҡаһында, иң таныулы географик объекттарҙың береһе булып тора. Сейсмиклығы юғары булыуы, заманса тауҙар яһалышы, боронғо һәм хәҙерге вулкан әүҙемлеге (Альбан тауҙары, Амиата, Вульсини, Вультуре, Везувий, Флегрей яландары) Апеннин ярымутрауының үҙенсәлеге булып тора.

Көслө ер тетрәү — Апеннин ярымутрауы өсөн йыш осраған күренеш. Был процестар литосфера плиталары хәрәкәтенең глобаль тектоник процесы, Африка плитаһының  Европа урынлашҡан Евразия плитаһы аҫтына хәрәкәт итеүе, менән аңлатыла.

 Ярымутрауҙағы дәүләттәр 
Нигеҙҙә, Апеннин ярымутрауында Италия дәүләте, шулай уҡ Ватикан һәм Сан-Марино кеүек микродәүләттәр урынлашҡан.

 Рельефы 
Төп мәҡәлә: Италия географияһы

 Тауҙары 
Ярымутрауҙың төньяғынан көньяғына ҡарай Апеннин тауҙары (ярымутрауҙың исеме лә шунан) һуҙылған, уларҙың бейек нөктәһе - Корно-Гранде тауы (2914 м). Был тау системаһында бер нисә һүнгән һәм ғәмәлдәге янартау: Амиата (1734 м) һәм Везувий (1277 м) урынлашҡан. Бер нисә лава яйлалары бар. Көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә - Монте-Гаргано һәм Ле-Мурдже карстҡа әйләнгән эзбизташ яйлаһы. Ярымутрауҙың көньяҡ өлөшөндә Калабрий Апеннины урынлашҡан (бейеклеге 1956 метрға тиклем).

 Тигеҙлектәре 
Альп тауынан көньяҡтараҡ Падан тигеҙлеге ята, уның аша По йылғаһы аға. Үҙәндең өҫтө көнсығышҡа табан Адриатик диңгеҙгә табан түбәнәйә. Альп һәм Апеннин итәктәрендәге бейек тигеҙлектәр бейеклеге 200-500 м тәшкил итә, По йылғаһы буйлап 50-100 м бейеклектәге һаҙмат балсыҡлы уйһыу тигеҙлектәр урынлашҡан.

 Йылғалары 
Основная статья: Реки Италии
№ЙылғаИтальянса атамаһы Дөйөм оҙонлоғо,
км1ПоPo6762АдиджеAdige4103ТибрTevere4044АддаAdda3135ТичиноTicino2486ТанароTanaro2427АрноArno2418ПьявеPiave2209РеноReno21110ОльоOglio19111ВольтурноVolturno17712ТальяментоTagliamento17213ПанароPanaro16514Дора-БальтеаDora Baltea16215БрентаBrenta160

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 
 

 Һылтанмалар 
 
 Апеннин ярымутрауы — Хәҙерге заман география исемдәре һүҙлеге

Категория:Урта диңгеҙ
Категория:Италияның ярымутрауҙары
Категория:Италия географияһы
Категория:Европа ярымутрауҙары