Ҡариҙел (йылға)
{{Башҡа мәғәнәләре|Ҡариҙел (мәғәнәләр)}}
{{Башҡа мәғәнәләре|Өфө (төшөнсә)}}
{{Река
 |Название        = Ҡариҙел
 |Оригинальное название = {{lang-ru|Уфа}}
 |Изображение       = UfaRiver.jpg
 |Ширина изображения   = 300px
 |Подпись        = 
 |Карта          = Belaya_basin.png
 |Ширина карты      = 
 |Подпись карты     = Ағиҙел йылғаһы бассейны
 |Длина          = 918
 |Площадь бассейна    = 53100
 |Бассейн         = [[Каспий диңгеҙе]]
 |Бассейн рек       = [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]], [[Кама]], [[Волга]]
 |Расход воды       = 388
 |Место измерения    = 
 |Исток          = Уралтау һыртындағы Хлебное күле ([[Көньяҡ Урал]])
 |Местоположение истока = 
 |Высота истока     = 
 |s_lat_dir = N |s_lat_deg = 55 |s_lat_min = 31 |s_lat_sec = 45
 |s_lon_dir = E |s_lon_deg = 60 |s_lon_min = 07 |s_lon_sec = 04
 |Устье          = [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]]
 |Местоположение устья  = [[Өфө]]
 |Высота устья      = 
 |m_lat_dir = N |m_lat_deg = 54 |m_lat_min = 40 |m_lat_sec = 38
 |m_lon_dir = E |m_lon_deg = 55 |m_lon_min = 59 |m_lon_sec = 22
 |Уклон реки       = 
 |Страна         = Рәсәй
 |Регион         = [[Силәбе өлкәһе]], [[Свердловск өлкәһе]], [[Башҡортостан]]
 |Категория на Викискладе = Ufa River
}}

[[Рәсем:View over Ufa River.jpg|thumb|300px|right]]
'''Ҡариҙел''' (''Өфө''; {{lang-ru|Уфа}}) — [[Көньяҡ Урал]]дағы йылға. Ҡариҙел, йылға, [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғаның уң ҡушылдығы.
[[Файл:Belaya basin.png|мини|Ағиҙел бассейны|слева]]
[[Силәбе өлкәһе]], Ҡарабаш тау итәгендәге Өфө күленән башлана.

Силәбе, [[Свердловск өлкәһе|Сведловск]] өлкәләре, [[Башҡортостан]]дың [[Дыуан районы|Дыуан]], [[Ҡариҙел районы|Ҡариҙел]], [[Нуриман районы|Нуриман]], [[Благовещен районы|Благовещен]], [[Иглин районы|Иглин]], [[Өфө районы|Өфө]] райондары аша аға.

[[Өфө]] ҡалаһының көньяғында [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғаһына уң яҡтан ҡушыла.

Ҡариҙел йылғаһының оҙонлоғы 918 км.

Төп ҡушылдыҡтары: [[Бисәрт (йылға)|Бисәрт]], [[Төй (йылға)|Төй]] уң яҡтан, [[Әй (йылға)|Әй]], [[Йүрүҙән (йылға)|Йүрүҙән]] һул яҡтан
[[Файл:Ҡариҙел.JPG|мини|справа|Ҡариҙел йылғаһы Өфө янында]]

== Географияһы ==

Оҙонлоғо — 918 км, бассейн майҙаны — 53,1 тыс. км². Уртаса йыллыҡ һыу тотоноу күләме: 388 м³/с, иң күбе: 3740 м³/с, иң кәме: 55 м³/с. Октябрь уртаһынан — декабрь башы аралығында туңа, апрелдә — май башында боҙ китә. Башлыса ҡар һыуҙарынан туйына.

[[Өфө күле]]нән, Силәбе өлкәһе [[Ҡарабаш (ҡала)|Ҡарабаш]] ҡалаһынан 5 км төньяҡ-көнбайыштараҡ баш ала. Баш өлөшөндә Ҡариҙел үҙен тау йылғаларына хас тота, тар ғына үҙәндән аға. [[Әй (йылға)|Әй]] ҡилеп ҡушылғандан һуң ул бер аҙ олпатлана, бында инде моторлы бәләкәй кәмәләр йөрөй ала. Әммә йырҙа бормалы һәм һайлыҡтар ҙа осрай.[[Ҡариҙел (ауыл)|Ҡариҙел]] ауылынан түбәнерәк Павловка һыуһаҡлағысы быуаһы тәьҫирендә һыу тәрәнәйә һәм киңәйә башлай. Һыуһаҡлағыс оҙонлоғо 100 километр тәшкил итә. Плотинанан түбәнге өлөштә йылға тәрән һәм ярайһы тиҙ ағымлы. Йылға бассейнында [[карст]] йыш осрай..

1760-сы йылдарҙа [[Рычков, Пётр Иванович|П. И. Рычков]] үҙенең «Топография Оренбургская» тигән китабында былай тип яҙған:
{{начало цитаты}}
«Уфа, по [[Татарский язык|Татарски]] Уфи Идель, вышла изъ [[Уральские горы|Уральских горъ]] на [[Сибирская даруга|Сибирской дорогѣ]], въ [[Вотчинное право башкир|вотчинѣ]] Купаканской и Каратабынской [[Волость|волостей]] [[Башкиры|Башкирцовъ]], въ [[Урочище|урочищѣ]] называемомъ Кара Ташъ, то есть Черной камень. Въ вершинахъ теченіемъ своимъ захватываетъ она нѣсколько [[Соликамская провинция|Пермской провинціи]], потомъ идетъ почти самого срединою [[Уфимская провинция|Уфинской провинціи]], и выше города Уфы версты съ двѣ впала въ рѣку Бѣлую. Во время послѣдняго [[Башкирское восстание|Башкирскаго замѣшанія]] построены по ней двѣ крѣпости: [[Красноуфимская крепость|Красноуфинская]] и [[Ельдяцкая крепость|Ельдяцкая]], въ коихъ понынѣ регулярные гарнизоны и нерегулярные [[Служилые люди|служивые люди]] содержатся. По ней и по впадающимъ въ нее рѣкамъ [[Медные руды|мѣдных]] и [[Железная руда|желѣзныхъ рудъ]], такожъ и всякихъ [[Лес|лѣсовъ]] имѣется довольно, для которыхъ заводчикомъ [[Осокин, Пётр Игнатьевич|Петромъ Осокинымъ]] построенъ [[Нязепетровский краностроительный завод|желѣзной заводъ]], но по продажѣ отъ него Осокина состоитъ нынѣ за Тулянами Масаловыми; и хотя оной заводъ построенъ близъ ея вершинъ, однако внизъ по ней суда съ желѣзомъ свободно ходятъ.»
{{конец цитаты|источник=[[Рычков, Пётр Иванович|Рычков П. И.]]<ref>{{книга |автор = [[Рычков, Пётр Иванович|Рычков Пётр Иванович]] |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топографія Оренбургская. Часть первая |ссылка = |ответственный = |издание = |место = СПб. |издательство = Типографія [[Петербургская академия наук|Императорской Академіи Наукъ]] |год = 1762 |страницы = 229—230 |страниц = 331 |язык = ru}}</ref>}}

== Этимологияһы ==
Ағиҙел һәм Ҡариҙел йылғалары ҡушылған урында йылғалар араһындағы аҡһыл һәм ҡараһыу сик бик асыҡ күренә.Риүәйәттә былай тип әйтелә: ''Урал тигән бәһлеүәндең еткән ике ҡыҙы була. Уларҙың ҡайһыһы баш булырға тейешлеге тураһында йыш бәхәсләшәләр. Урал ҡыҙҙарын үҙаллы сығарып ебәреп, үҙҙәрен нисек тотоуҙарын күрергә, һуңынан кем баш булыуын хәл итергә була. Мөһабәт гранит ҡапҡаһын асып ҡыҙҙарын сығарып ебәрә. Аталары ҡыҙҙарының көс-ҡеүәтен, ныҡышлығын һынай: әле юлдарына ҡая таш сығарып ҡуя, әле һаҙлыҡ менән юлдарын бүлдерә. Атаһы күреп тора: көньяҡҡа табан йүгергән ҡыҙы ҡеүәтләнә һәм ныҡлыраҡ була бара ғына түгел, ә йөрәге лә яҡтырып, юлындағы барыһын да арбап алған. Ә икенсеһе дыуамал, үҙ һүҙле — ҡаяларға ташлана, ҡаралып-ҡарайып, һыуҙары һалҡынайып килеп сыға''<ref name="karaidel">{{cite web |author = |url = http://www.southural.ru/articles/358 |title = Три путешествия по рекам. Река Уфа |lang = ru |website = www.southural.ru |date = |accessdate = 2019-05-16 |deadlink = no|publisher = По Тропам Южного Урала}}</ref>

Йылғаны урыҫ телендә Уфимка, Уфа тип йөрөтһәләр ҙә, башҡорттар һәм татарҙар Ҡариҙел тип атайҙар<ref name="synonim">{{cite web |author = |url = http://yuzhnyj-ural.ru/obekty/reki/106-reka-ufa-karaidel.html |title = Река Уфа (Караидель) |lang = ru |website = yuzhnyj-ural.ru |publisher = Весь Южный Урал |date = |accessdate = 2019-05-16 |deadlink = no}}</ref>

== Ҡушылдыҡтары ==
''(км — тамағынан)''<br>
''(йылға оҙонлоғо >50 км)''

{{колонки|3}}
* 21 км: [[Юрмаш (йылға)|Юрмаш]] (оҙонлоғо 64 км)
* 27 км: [[Шөғөр]]
* 47 км: [[Тыуыш (Ҡариҙел ҡушылдығы)]]
* 63 км: [[Бәләкәс]]
* 71 км: [[Иҙәк (Оло Иҙәк)]] (оҙонлоғо 72 км)
* 74 км: '''[[Уҫы (Өфө йылғаһы ҡушылдығы)]]''' (оҙонлоғо 126 км)
* 117 км: [[Һалдыбаш]] (оҙонлоғо 79 км)
* 138 км: [[Бурна]]
* 145 км: [[Эҫем (Ҡариҙел ҡушылдығы)|Эҫем]]
* 158 км: Воложка ҡылымығы
* 166 км: [[Яманйылға (йылға)|Яманйылға]]
* [[Павловка һыуһаҡлағысы]]:
** 191 км: [[Үреш]]
** 221 км: [[Атерь]]
** 224 км: [[Кирҙә (йылға)]] - карталарҙа -Сырая Кирзя
** 236 км: [[Сөндө]]
** 239 км: [[Әйҙос]]
** 252 км: '''[[Йүрүҙән]]''' (оҙонлоғо 404 км)
** 257 км: [[Бирҙәш]]
** 269 км: [[Байҡы (йылға)|Байҡы]]
** 295 км: '''[[Төй (йылға)|Төй]]''' (оҙонлоғо 193 км)
* 340 км: [[Ҡорош (Ҡариҙел ҡушылдығы)|Ҡорош]]
* 374 км: [[Аяҙ]]
* 382 км: '''[[Әй (йылға)|Әй]]''' (оҙонлоғо 549 км)
* 406 км: [[Һарығая (Ҡариҙел ҡушылдығы)|Һарығая]]
* 421 км: [[Боғалыш]]
* 453 км: [[Йыуа (Ҡариҙел ҡушылдығы)]]
* 473 км: [[Һарына (Ҡариҙел ҡушылдығы)|Һарына]] (оҙонлоғо 57 км)
* 499 км: [[Сарга (приток Уфы)|Сарга]]
* 510 км: [[Зюрзя]]
* 514 км: '''Бисер (Бисерть)''' (оҙонлоғо 193 км)
* 517 км: [[Баяк]]
* 550 км: [[Манчаж (река)|Манчаж]]
* 551 км: [[Бардым (приток Уфы)|Бардым]]
* 559 км: река без названия
* 564 км: [[Еманзелга]] (оҙонлоғо 63 км)
* 573 км: [[Межевка]]
* 579 км: [[Средняя Курка]]
* 587 км: [[Артя]] (оҙонлоғо 59 км)
* 593 км: [[Югыз]]
* 606 км: [[Кокай (приток Уфы)|Кокай]]
* 616 км: [[Латыш (приток Уфы)|Латыш]]
* 642 км: [[Упуда]]
* 646 км: [[Шарама]]
* 647 км: [[Урмикеевка]]
* 649 км: '''[[Серга (приток Уфы)|Серга]]''' (оҙонлоғо 113 км)
* 677 км: [[Шокурка]]
* 688 км: [[Кусейка]]
* 692 км: [[Шемаха (приток Уфы)|Шемаха]]
* 713 км: [[Рассыпная (приток Уфы)|Рассыпная]]
* 713 км: [[Табуска (приток Уфы)|Табуска]]
* 719 км: [[Арганча]]
* 741 км: [[Белянка (приток Уфы)|Белянка]]
* 743 км: [[Масҡары (Ҡариҙел ҡушылдығы)]]
* 757 км: [[Курга (приток Уфы)|Курга]]
* 782 км: [[Кабанка (приток Уфы)|Кабанка]]
* 788 км: [[Ураим]] (оҙонлоғо 74 км)
* 791 км: [[Наҙы (Ҡариҙел ҡушылдығы)]] (оҙонлоғо 53 км)
* [[Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысы]]
** 803 км: [[Куказар]]
** 816 км: [[Красная (приток Уфы)|Красная]]
* 840 км: [[Суроям]]
* 846 км: [[Карсанак]]
* 849 км: [[Мерзела]]
* 853 км: [[Уфалейка]] (оҙонлоғо 70 км)
* 868 км: [[Тахта (приток Уфы)|Тахта]]
* [[Долгобродское водохранилище]]
** 878 км: [[Ҡыҙыл (Ҡариҙел ҡушылдығы)]]
** 885 км: [[Большая Егуста]]
* 893 км: [[Шигир]]
* 903 км: [[Азяш]]
{{колонки|конец}}

== Галерея ==
<gallery class="center" widths="200">
View over Ufa River.jpg|
River Ufimka.jpg|
Яман-таш 02.jpg|
</gallery>

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/9261-f-jyl-a|Өфө, йылға|автор=Бадков В. А.}}

{{Ағиҙел (йылға)}}
{{Ҡариҙел бассейны, Әй йылғаһынан башҡа}}

[[Категория:Ҡариҙел]]
[[Категория:Кама бассейны округы йылғалары]]
[[Категория:Башҡортостан йылғалары]]
[[Категория:Балаҡатай районы йылғалары]]
[[Категория:Иглин районы йылғалары]]
[[Категория:Өфө районы йылғалары]]
[[Категория:Свердловск өлкәһе йылғалары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]]
[[Категория:Наҙы-Петровск районы йылғалары]]
[[Категория:Ағиҙел ҡушылдыҡтары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
Ҡариҙел (Өфө; ) — Көньяҡ Уралдағы йылға. Ҡариҙел, йылға, Ағиҙел йылғаның уң ҡушылдығы.
мини|Ағиҙел бассейны|слева
Силәбе өлкәһе, Ҡарабаш тау итәгендәге Өфө күленән башлана.

Силәбе, Сведловск өлкәләре, Башҡортостандың Дыуан, Ҡариҙел, Нуриман, Благовещен, Иглин, Өфө райондары аша аға.

Өфө ҡалаһының көньяғында Ағиҙел йылғаһына уң яҡтан ҡушыла.

Ҡариҙел йылғаһының оҙонлоғы 918 км.

Төп ҡушылдыҡтары: Бисәрт, Төй уң яҡтан, Әй, Йүрүҙән һул яҡтан
мини|справа|Ҡариҙел йылғаһы Өфө янында

 Географияһы 

Оҙонлоғо — 918 км, бассейн майҙаны — 53,1 тыс. км². Уртаса йыллыҡ һыу тотоноу күләме: 388 м³/с, иң күбе: 3740 м³/с, иң кәме: 55 м³/с. Октябрь уртаһынан — декабрь башы аралығында туңа, апрелдә — май башында боҙ китә. Башлыса ҡар һыуҙарынан туйына.

Өфө күленән, Силәбе өлкәһе Ҡарабаш ҡалаһынан 5 км төньяҡ-көнбайыштараҡ баш ала. Баш өлөшөндә Ҡариҙел үҙен тау йылғаларына хас тота, тар ғына үҙәндән аға. Әй ҡилеп ҡушылғандан һуң ул бер аҙ олпатлана, бында инде моторлы бәләкәй кәмәләр йөрөй ала. Әммә йырҙа бормалы һәм һайлыҡтар ҙа осрай.Ҡариҙел ауылынан түбәнерәк Павловка һыуһаҡлағысы быуаһы тәьҫирендә һыу тәрәнәйә һәм киңәйә башлай. Һыуһаҡлағыс оҙонлоғо 100 километр тәшкил итә. Плотинанан түбәнге өлөштә йылға тәрән һәм ярайһы тиҙ ағымлы. Йылға бассейнында карст йыш осрай..

1760-сы йылдарҙа П. И. Рычков үҙенең «Топография Оренбургская» тигән китабында былай тип яҙған:

«Уфа, по Татарски Уфи Идель, вышла изъ Уральских горъ на Сибирской дорогѣ, въ вотчинѣ Купаканской и Каратабынской волостей Башкирцовъ, въ урочищѣ называемомъ Кара Ташъ, то есть Черной камень. Въ вершинахъ теченіемъ своимъ захватываетъ она нѣсколько Пермской провинціи, потомъ идетъ почти самого срединою Уфинской провинціи, и выше города Уфы версты съ двѣ впала въ рѣку Бѣлую. Во время послѣдняго Башкирскаго замѣшанія построены по ней двѣ крѣпости: Красноуфинская и Ельдяцкая, въ коихъ понынѣ регулярные гарнизоны и нерегулярные служивые люди содержатся. По ней и по впадающимъ въ нее рѣкамъ мѣдных и желѣзныхъ рудъ, такожъ и всякихъ лѣсовъ имѣется довольно, для которыхъ заводчикомъ Петромъ Осокинымъ построенъ желѣзной заводъ, но по продажѣ отъ него Осокина состоитъ нынѣ за Тулянами Масаловыми; и хотя оной заводъ построенъ близъ ея вершинъ, однако внизъ по ней суда съ желѣзомъ свободно ходятъ.»

 Этимологияһы 
Ағиҙел һәм Ҡариҙел йылғалары ҡушылған урында йылғалар араһындағы аҡһыл һәм ҡараһыу сик бик асыҡ күренә.Риүәйәттә былай тип әйтелә: Урал тигән бәһлеүәндең еткән ике ҡыҙы була. Уларҙың ҡайһыһы баш булырға тейешлеге тураһында йыш бәхәсләшәләр. Урал ҡыҙҙарын үҙаллы сығарып ебәреп, үҙҙәрен нисек тотоуҙарын күрергә, һуңынан кем баш булыуын хәл итергә була. Мөһабәт гранит ҡапҡаһын асып ҡыҙҙарын сығарып ебәрә. Аталары ҡыҙҙарының көс-ҡеүәтен, ныҡышлығын һынай: әле юлдарына ҡая таш сығарып ҡуя, әле һаҙлыҡ менән юлдарын бүлдерә. Атаһы күреп тора: көньяҡҡа табан йүгергән ҡыҙы ҡеүәтләнә һәм ныҡлыраҡ була бара ғына түгел, ә йөрәге лә яҡтырып, юлындағы барыһын да арбап алған. Ә икенсеһе дыуамал, үҙ һүҙле — ҡаяларға ташлана, ҡаралып-ҡарайып, һыуҙары һалҡынайып килеп сыға

Йылғаны урыҫ телендә Уфимка, Уфа тип йөрөтһәләр ҙә, башҡорттар һәм татарҙар Ҡариҙел тип атайҙар

 Ҡушылдыҡтары 
(км — тамағынан)
(йылға оҙонлоғо >50 км)

 21 км: Юрмаш (оҙонлоғо 64 км)
 27 км: Шөғөр
 47 км: Тыуыш (Ҡариҙел ҡушылдығы)
 63 км: Бәләкәс
 71 км: Иҙәк (Оло Иҙәк) (оҙонлоғо 72 км)
 74 км: Уҫы (Өфө йылғаһы ҡушылдығы) (оҙонлоғо 126 км)
 117 км: Һалдыбаш (оҙонлоғо 79 км)
 138 км: Бурна
 145 км: Эҫем
 158 км: Воложка ҡылымығы
 166 км: Яманйылға
 Павловка һыуһаҡлағысы:
 191 км: Үреш
 221 км: Атерь
 224 км: Кирҙә (йылға) - карталарҙа -Сырая Кирзя
 236 км: Сөндө
 239 км: Әйҙос
 252 км: Йүрүҙән (оҙонлоғо 404 км)
 257 км: Бирҙәш
 269 км: Байҡы
 295 км: Төй (оҙонлоғо 193 км)
 340 км: Ҡорош
 374 км: Аяҙ
 382 км: Әй (оҙонлоғо 549 км)
 406 км: Һарығая
 421 км: Боғалыш
 453 км: Йыуа (Ҡариҙел ҡушылдығы)
 473 км: Һарына (оҙонлоғо 57 км)
 499 км: Сарга
 510 км: Зюрзя
 514 км: Бисер (Бисерть) (оҙонлоғо 193 км)
 517 км: Баяк
 550 км: Манчаж
 551 км: Бардым
 559 км: река без названия
 564 км: Еманзелга (оҙонлоғо 63 км)
 573 км: Межевка
 579 км: Средняя Курка
 587 км: Артя (оҙонлоғо 59 км)
 593 км: Югыз
 606 км: Кокай
 616 км: Латыш
 642 км: Упуда
 646 км: Шарама
 647 км: Урмикеевка
 649 км: Серга (оҙонлоғо 113 км)
 677 км: Шокурка
 688 км: Кусейка
 692 км: Шемаха
 713 км: Рассыпная
 713 км: Табуска
 719 км: Арганча
 741 км: Белянка
 743 км: Масҡары (Ҡариҙел ҡушылдығы)
 757 км: Курга
 782 км: Кабанка
 788 км: Ураим (оҙонлоғо 74 км)
 791 км: Наҙы (Ҡариҙел ҡушылдығы) (оҙонлоғо 53 км)
 Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысы
 803 км: Куказар
 816 км: Красная
 840 км: Суроям
 846 км: Карсанак
 849 км: Мерзела
 853 км: Уфалейка (оҙонлоғо 70 км)
 868 км: Тахта
 Долгобродское водохранилище
 878 км: Ҡыҙыл (Ҡариҙел ҡушылдығы)
 885 км: Большая Егуста
 893 км: Шигир
 903 км: Азяш

 Галерея 

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 

Категория:Ҡариҙел
Категория:Кама бассейны округы йылғалары
Категория:Башҡортостан йылғалары
Категория:Балаҡатай районы йылғалары
Категория:Иглин районы йылғалары
Категория:Өфө районы йылғалары
Категория:Свердловск өлкәһе йылғалары
Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары
Категория:Наҙы-Петровск районы йылғалары
Категория:Ағиҙел ҡушылдыҡтары
Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы