Байым (Баймаҡ районы)
{{ТП-Рәсәй|Байым
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Байым
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 52 | lat_min = 51 | lat_sec = 56
  |lon_deg = 57 | lon_min = 59 | lon_sec = 39
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Баймаҡ районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 574
  |иҫәп алыу йылы       = 2009
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453672
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           =34751 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80206840006
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Байым''' ({{lang-ru|Баимово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 487 кеше<ref name='белешмә китабы'>[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>.
Почта индексы — 453672, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80206840006.

== Исеменең килеп сығышы ==
Указлы мулла булып хеҙмәт иткән тәүге төпләнеүсе Байым Тәнебәков (1733—1816) исеме менән ''Муллабайым'' тип аталған. 1786 һәм 1802 йылдарҙағы карталарҙа әлеге ауыл ''Кинйәғол'' тип күрһәтелгән<ref name="Әсфәндиәров">{{Китап:История сёл и деревень Башкортостана|страница =89 }}</ref>. Филолог-тикшеренеүсе [[Усманова Миңһылыу Ғөбәйт ҡыҙы|Усманова М. Ғ.]] үҙенең хеҙмәтендә ауыл исеме ''Байым'' антропонимынан алынған тип яҙа, шулай уҡ ауылдың башҡа исемдәрен күрһәтә: ''Ҡырҡсусҡалар'', ''Атъетәр'' (гидронимдар). Информанттар мәғлүмәттәренә ярашлы, Байым хәҙрәт үҙ дәүеренә өсөн бик уҡымышлы, белемле кеше булғанға күрә, Атъетәр ауылының исеме 175 йылдан һуң Байым хәҙрәт хөрмәтенә Байым тип үҙгәртелә. 1795, 1816 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, [[Ырымбур губернаһы]] [[Верхнеурал өйәҙе]] [[Бөрйән улусы]] составында Байым ауылы (Мулла Байым йорто, Муллабаимова) теркәлгән<ref>Усманова М. Г. Имя отчей земли. Историко лингвистическое исследование топонимов бассейна реки Сакмар. — Уфа: Китап, 1994, — 272 стр.. ISBN 5-295-01337-5 160 бит</ref>

== Географик урыны ==
[[Таулы]] һәм [[Саҡмағош (Таулы ҡушылдығы)|Саҡмағош]] йылғалары янында урынлашҡан<ref name="Баймакский край">{{китап |автор=Ред.составитель А. Багуманов |заглавие=Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание |место=Уфа |издательство=[[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]] |год=2002|страниц=332|ISBN=5-295-03157-8 69 бит}}</ref>
* Район үҙәгенә тиклем ([[Баймаҡ (ҡала)|Баймаҡ]]): 41 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[2-се Эткол]]): 5 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 89 км

== Тарихы ==
Проф. [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Ә. З. Әсфәндиәров]] билдәдәүенсә, ауыл [[XVIII быуат]]тың 70-се йылдарында [[Таулы]] йылғаһы буйында барлыҡҡа килгән. 1775 йылдан алып Муллабайым исеме аҫтында билдәле, 1786, 1802 йылдарҙағы карталарҙа Кинйәғол тип күрһәтелгән. Хәҙерге ваҡытта Байым тип йөрөтөлә<ref name="Әсфәндиәров"></ref>. Байым ауылына [[2-се Этҡол]] һәм [[Түбәнге Яйыҡбай|Яйыҡбай]] ауылы кешеләре нигеҙ һалған.
Байымдың улдары — Мөхәмәтғәле (уның улдары — Мифтахетдин, Тажетдин), Заһритдин (улдары — Насибулла, Сәхиулла, Әхтәм, Ғәзиз), Хәжиәхмәт (улдары — Хәммәт, Ғәлләмитдин), Тажиәхмәт. Был ауылда Байым мулланың ҡустыһы Торсонбай (1770 йылғы) ҙа йәшәгән. 1811 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, ауылда ҡаҙаҡтар Үҙәнбай, Яныбай, Килмөхәмәт Ҡылҡанаевтар ҙа иҫәпкә алынған<ref name="Әсфәндиәров"></ref>. 1795 йылда 30 йортта 230 кеше йәшәгән, Х ревизия мәғлүмәттәре буйынса, 48 йортта — 305 кеше. Ауыл халҡы башлыса малсылыҡ менән шөғөлләнә, йылдың йылы миҙгелендә — йәйләүҙә, ҡышын ихаталарҙа йәшәй. 1843 йылда 262 кеше йәненә 200 йылҡы малы, 320 һыйыр, 85 һарыҡ тура килгән, 44 бот ужым һәм 440 бот ярауай иген сәселгән<ref name="Әсфәндиәров"></ref>. </ref>. Мәсет булған.

Рядовой Үҙәнбай Ғәҙелгәрәев [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда ҡатнаша, көмөш миҙалдар кавалеры. Тайғуба Иткөсөкөв [[Франция]]ға ҡаршы [[Пруссия)) һәм [[Польша]] территорияһындағы һуғышта (1806—1807) ҡатнаша<ref name="Баймакский край"></ref>.
 
'''Совет осоро'''

1920 йылда ауыл күпкә үҫешкән була: 140 йортта 793 кеше йәшәй. 1929 йылда ауыл халҡы — «Ҡыҙыл ҡарағай» ауыл хужалығы артеленә, 1930 йылда Сталин исемендәге колхозға берләшә. Колхоз күп тапҡыр төрлө эреләтеү-бүленеү үҙгәрештәрен кисерә, исемдәре лә төрлө була. Аҙаҡҡы ваҡытта ауыл ауыл хужалығы етештереү комплексы (СПК) — «Урал» колхозына ингән<ref name="Баймакский край"></ref>. 

[[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы]] менән 50 кеше наградланған<ref name="Тажетдинов">Күңелдәрҙә яра төҙәлмәгән…/ А. Ә Тажетдинов. — Өфө:БР ФА, Ғилем, 2010. — 272 б. — ISBN 978 — 5 — 7501 — 1136- 7 172—180 б.б.</ref>.

'''Бөгөнгөһө'''

Ниғәмәт ауыл Советына ҡарай. Ауылда [[Байым мәктәбе (Баймаҡ районы)|төп мәктәп]], фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана, мәсет бар. Ағинәйҙәр ойошмаһы булдырылған.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||304||156||148||51,3||48,7
|-
| 1920 йыл 26 август||793||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||228||103||125||45,2||54,8
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||474||244||230||51,5||48,5
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||521||261||260||50,1||49,9
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||487||239||248||49,1||50,9
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}
; Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, ауылда [[бөрйән]] ырыуы [[башҡорттар]]ы йәшәй (100 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>.

== Ауылдың билдәле шәхестәре ==
* [[Байым ишан|Байым ишан Динебәков]] (1733—1816) — дин әһеле, мәғрифәтсе;
* [[Байымов Әхмәтғәзи Хаммат улы|Байымов Ә. Х.]] — (1876 — 17.11.1964) — дин әһеле, башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Байым ишандың бүләһе;
* [[Байымов Мөхтәр Әхмәтғәзи улы|Байымов М. Ә.]] — ғалим һәм яҙыусы;
* Ғәлин Ғ. — «Ҡыҙыл Баймаҡ» гәзитенең мөхәррире урынбаҫары;
* Зарипов А. Г. — колхозсы, ике тапҡыр [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры;
* Ғүмәров М. И. — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы;
* Мөхәмәтйәнов Р. М. — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған механизаторы<ref name="Баймакский край"></ref>. 
* [[Тажетдинов Азамат Әғзәм улы]] (12 декабрь 1938 йыл — 2015 йыл) — Рәсәй Федерацияһының мәғариф алдынғыһы (1993). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2013). Батыр Вәлид исемендәге премия лауреаты (2005). Байым ауылында тыуған. 

== Ер-һыу атамалары ==
— Әүлиәләр зыяраты

== Урамдары ==
{{Колонки}}
* М. Байымов урамы ({{lang-ru| М. Баимова  улица}}
* Баҡсалы урам ({{lang-ru| Садовая улица}})
* Йәштәр урамы ({{lang-ru| Молодежная улица }})
<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/006/000066.html Улицы]</ref>
{{Колонки|конец}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
— [[Байым ишан]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* {{Китап:История сёл и деревень Башкортостана|страница =89 }}
* {{китап |автор=Ред.составитель А. Багуманов |заглавие=Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание |место=Уфа |издательство=[[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]] |год=2002|страниц=332|ISBN=5-295-03157-8}}
* Усманова М. Г. Имя отчей земли. Историко лингвистическое исследование топонимов бассейна реки Сакмар. — Уфа: Китап, 1994, — 272 стр.. ISBN 5-295-01337-5
* [https://kitaptar.bashkort.org/storage/books/iVH0prU9PG1vCkam1CLGHljaQSY0QnUJVyc7ck9E.pdf Словарь топонимов Башкирской АССР]

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|80289}}
* [https://hakmar.ru/news/novosti/2021-12-25/tarihtary-tash-a-ba-yldy-2628685 «Һаҡмар», 25 декабрь 2021. Гүзәл Иҫәнгилдина. Тарихтары ташҡа баҫылды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211225090207/https://hakmar.ru/news/novosti/2021-12-25/tarihtary-tash-a-ba-yldy-2628685 |date=2021-12-25 }}
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}
{{Баймаҡ районы ауылдары}}
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:XVIII быуатта нигеҙләнгән тораҡ пункттар]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]
Байым () — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 487 кешеБашҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы .
Почта индексы — 453672, ОКАТО коды — 80206840006.

 Исеменең килеп сығышы 
Указлы мулла булып хеҙмәт иткән тәүге төпләнеүсе Байым Тәнебәков (1733—1816) исеме менән Муллабайым тип аталған. 1786 һәм 1802 йылдарҙағы карталарҙа әлеге ауыл Кинйәғол тип күрһәтелгән. Филолог-тикшеренеүсе Усманова М. Ғ. үҙенең хеҙмәтендә ауыл исеме Байым антропонимынан алынған тип яҙа, шулай уҡ ауылдың башҡа исемдәрен күрһәтә: Ҡырҡсусҡалар, Атъетәр (гидронимдар). Информанттар мәғлүмәттәренә ярашлы, Байым хәҙрәт үҙ дәүеренә өсөн бик уҡымышлы, белемле кеше булғанға күрә, Атъетәр ауылының исеме 175 йылдан һуң Байым хәҙрәт хөрмәтенә Байым тип үҙгәртелә. 1795, 1816 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Бөрйән улусы составында Байым ауылы (Мулла Байым йорто, Муллабаимова) теркәлгәнУсманова М. Г. Имя отчей земли. Историко лингвистическое исследование топонимов бассейна реки Сакмар. — Уфа: Китап, 1994, — 272 стр.. ISBN 5-295-01337-5 160 бит

 Географик урыны 
Таулы һәм Саҡмағош йылғалары янында урынлашҡан
 Район үҙәгенә тиклем (Баймаҡ): 41 км
 Ауыл советы үҙәгенә тиклем (2-се Эткол): 5 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 89 км

 Тарихы 
Проф. Ә. З. Әсфәндиәров билдәдәүенсә, ауыл XVIII быуаттың 70-се йылдарында Таулы йылғаһы буйында барлыҡҡа килгән. 1775 йылдан алып Муллабайым исеме аҫтында билдәле, 1786, 1802 йылдарҙағы карталарҙа Кинйәғол тип күрһәтелгән. Хәҙерге ваҡытта Байым тип йөрөтөлә. Байым ауылына 2-се Этҡол һәм Яйыҡбай ауылы кешеләре нигеҙ һалған.
Байымдың улдары — Мөхәмәтғәле (уның улдары — Мифтахетдин, Тажетдин), Заһритдин (улдары — Насибулла, Сәхиулла, Әхтәм, Ғәзиз), Хәжиәхмәт (улдары — Хәммәт, Ғәлләмитдин), Тажиәхмәт. Был ауылда Байым мулланың ҡустыһы Торсонбай (1770 йылғы) ҙа йәшәгән. 1811 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, ауылда ҡаҙаҡтар Үҙәнбай, Яныбай, Килмөхәмәт Ҡылҡанаевтар ҙа иҫәпкә алынған. 1795 йылда 30 йортта 230 кеше йәшәгән, Х ревизия мәғлүмәттәре буйынса, 48 йортта — 305 кеше. Ауыл халҡы башлыса малсылыҡ менән шөғөлләнә, йылдың йылы миҙгелендә — йәйләүҙә, ҡышын ихаталарҙа йәшәй. 1843 йылда 262 кеше йәненә 200 йылҡы малы, 320 һыйыр, 85 һарыҡ тура килгән, 44 бот ужым һәм 440 бот ярауай иген сәселгән. </ref>. Мәсет булған.

Рядовой Үҙәнбай Ғәҙелгәрәев 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнаша, көмөш миҙалдар кавалеры. Тайғуба Иткөсөкөв Францияға ҡаршы [[Пруссия)) һәм Польша территорияһындағы һуғышта (1806—1807) ҡатнаша.
 
Совет осоро

1920 йылда ауыл күпкә үҫешкән була: 140 йортта 793 кеше йәшәй. 1929 йылда ауыл халҡы — «Ҡыҙыл ҡарағай» ауыл хужалығы артеленә, 1930 йылда Сталин исемендәге колхозға берләшә. Колхоз күп тапҡыр төрлө эреләтеү-бүленеү үҙгәрештәрен кисерә, исемдәре лә төрлө була. Аҙаҡҡы ваҡытта ауыл ауыл хужалығы етештереү комплексы (СПК) — «Урал» колхозына ингән. 

«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы менән 50 кеше наградланғанКүңелдәрҙә яра төҙәлмәгән…/ А. Ә Тажетдинов. — Өфө:БР ФА, Ғилем, 2010. — 272 б. — ISBN 978 — 5 — 7501 — 1136- 7 172—180 б.б..

Бөгөнгөһө

Ниғәмәт ауыл Советына ҡарай. Ауылда төп мәктәп, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана, мәсет бар. Ағинәйҙәр ойошмаһы булдырылған.

 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)30415614851,348,7 1920 йыл 26 август793 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар22810312545,254,8 1959 йыл 15 ғинуар 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар47424423051,548,5 2002 йыл 9 октябрь52126126050,149,9 2010 йыл 14 октябрь48723924849,150,9

 Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, ауылда бөрйән ырыуы башҡорттары йәшәй (100 %)Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — приложение в формате Excel .

 Ауылдың билдәле шәхестәре 
 Байым ишан Динебәков (1733—1816) — дин әһеле, мәғрифәтсе;
 Байымов Ә. Х. — (1876 — 17.11.1964) — дин әһеле, башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Байым ишандың бүләһе;
 Байымов М. Ә. — ғалим һәм яҙыусы;
 Ғәлин Ғ. — «Ҡыҙыл Баймаҡ» гәзитенең мөхәррире урынбаҫары;
 Зарипов А. Г. — колхозсы, ике тапҡыр Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры;
 Ғүмәров М. И. — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы;
 Мөхәмәтйәнов Р. М. — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған механизаторы. 
 Тажетдинов Азамат Әғзәм улы (12 декабрь 1938 йыл — 2015 йыл) — Рәсәй Федерацияһының мәғариф алдынғыһы (1993). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2013). Батыр Вәлид исемендәге премия лауреаты (2005). Байым ауылында тыуған. 

 Ер-һыу атамалары 
— Әүлиәләр зыяраты

 Урамдары 

 М. Байымов урамы (
 Баҡсалы урам ()
 Йәштәр урамы ()
Улицы

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
— Байым ишан

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
 
 
 Усманова М. Г. Имя отчей земли. Историко лингвистическое исследование топонимов бассейна реки Сакмар. — Уфа: Китап, 1994, — 272 стр.. ISBN 5-295-01337-5
 Словарь топонимов Башкирской АССР

 Һылтанмалар 
 
 «Һаҡмар», 25 декабрь 2021. Гүзәл Иҫәнгилдина. Тарихтары ташҡа баҫылды 

Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы
Категория:XVIII быуатта нигеҙләнгән тораҡ пункттар
Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары