Зөгәй
{{Taxobox
| name = Зөгәй
| image file = Cottus gobio (in situ).jpg
| image descr = 
| regnum = Хайуандар
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Ҡылыс һыртлы балыҡтар]]
| ordo = [[Скорпенообразные]]
| familia = [[Рогатковые]]
| genus = [[Подкаменщики]]
| species = '''Зөгәй'''
| latin = {{btname|Cottus gobio| <br>[[Linnaeus]], 1758}}
| commons = Cottus gobio
| wikispecies = Cottus gobio
| itis = 167255
| ncbi = 100952
}}

'''Зөгәй, һыла, ташбаш, сүмесбаш, сәскәкте, ташпаҡа''' ({{lang-la|Cottus gobio}}, {{lang-ru|''Подкаменщики''<ref name="в">Богуцкая Н. Г., Насека А. М. Каталог бесчелюстных и рыб пресных и солоноватых вод России с номенклатурными и таксономическими комментариями. — М.: Товарищество научных изданий КМК, 2004. — С. 185—189. — 389 с. — ISBN 5-87317-177-7</ref>}}, йәки '''европейский обыкновенный подкаменщик'''<ref name="а">{{Книга:Пятиязычный словарь названий животных. Рыбы|страницы=385}}</ref>, или '''широколобка'''<ref name="а" />, йәки '''обыкновенный бычок-подкаменщик'''<ref name="life">Жизнь животных. Том 4. Ланцетники. Круглоротые. Хрящевые рыбы. Костные рыбы / под ред. [[Расс, Теодор Саулович|Т. С. Расса]], гл. ред. [[Соколов, Владимир Евгеньевич|В. Е. Соколов]]. — 2-е изд. — М.: Просвещение, 1983. — С. 482. — 575 с.</ref>)) — [[Башҡортостан]]дың Ҡыҙыл китабы на индерелгән [[балыҡ]]. Үгеҙ [[балыҡ]]тар төрөнә керә.

== Фәнни классификацияла урыны ==
Батшалыҡ: Хайуандар (лат. Animalia)
* Тип: Хордалылар (лат. Chordata)
* Подтип: Умыртҡалыларе (лат. Vertebrata)
* Төркөм (Инфратип): Ауыҙяңаҡлылар (лат. Gnathostomi)
* Надкласс: Балыҡтар(лат. Pisces)
* Класс: Һөйәкле балыҡтар (лат. Osteichthyes)
* Төркөм: Нурҡанатлы балыҡтар (лат. Actinopterygii, Teleostomi)
* Отряд: Скорпенообразные(лат. Scorpaeniformes)
* Семейство: Үгеҙ [[балыҡ]]тар (Керчаковые, или рогатковые) (лат. Cottidae)
* Вид: Зөгәй (лат. Cottus gobio)
* Категория: 2 категория — кәмей барыусы төр

== Таралыуы ==
[[Пиреней ярымутрауы]]нан [[Урал]]ға тиклем, [[Рәсәй]]ҙең бөтә Европа өлөшөндәге (Кольск ярымутрауынан башҡа) йылға һәм күлдәрҙә, Көнбайыш Себерҙең [[Иртыш]] һәм Катунь йылғалары бассейнында йәшәй.

[[Башҡортостан]]да [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғаһы буйлап үренән [[Мәләүез]] ҡалаһына тиклем, Ағиҙелдең ҡушылдыҡтарында, [[Кесе Инйәр]]ҙең үрге ағымында осрай.

Һирәкләп [[Йүрүҙән]]дә күренә. [[Ҡариҙел]]дә һәм уның ҡушылдыҡтарында ныҡ үрсей.

Көньяҡта ла булған был үгеҙ балыҡ төрө. Быуатыбыҙ баштарында ул, мәҫәлән, Саған йылғаһында осраған (Яйыҡтың уң яҡ ҡушылдығы).

Уралдың Көнбайышында зөгәй уғата күп һанлы булған.

Хәҙер зөгәй [[Бөрйән районы|Бөрйән]], [[Белорет районы|Белорет]] төбәктәренең саф һыулы йылғалар менән шишмәләрендә шаҡтай киң таралған.

Уның йәшәр урындары сағалаҡ менән ташбаштыҡы һымаҡ, ә һан яғынан был балыҡ күп түгел.

== Ҡылыҡһырлама ==
«Ҡыҙыл китап»ҡа индерелгән был балыҡтың исемдәре урындағы һөйләштәрҙә: Йүрүҙәндә — һыла, сабатабаш, [[Һаҡмар]]ҙа — ташбаш, [[Әй]]ҙә — сүмесбаш, [[Мейәс (йылға)|Мейәстә]] — сәскәкте балыҡ, [[Бөрйән]]дә — ташпаҡа.

Башы сағыштырмаса ҙур, яҫы. Ауыҙы ла ҙур, киң иренле. Кәүҙәһе оҙонса, 17 сантиметрға етә. Тәне яланғас, алда түңәрәкләнеп тора, сит-ситтәре ялпағыраҡ.

Яңаҡтарында сәнскәктәр бар. Тәңкәләре юҡ тиһәң дә була, тик ҡабырға һыҙатында ғына ваҡ-ваҡ тәңкәләргә оҡшаш нәмәләр теҙелеп киткән. Уның ҡыуығы ла юҡ.

Ҡорһаҡтағы йөҙгөстәре тырпайып тора. Арҡала беренсе менән икенсе йөҙгөсө бер аҙ тоташа.

Балыҡтың төҫө бик үҙгәреүсән һәм төптөң төҫөнә эйәрә, шулай уҡ һыуға күпме яҡтылыҡ төшкәне менән дә бәйле ул.
Был балыҡ гел таштар аҫтында тора (шуға ташбаш тиҙәр ҙә), йә үҙенә ҡомлоҡта өңдәр уя.

== Йәшәү мөхите ==
Был балыҡ төрө бөтә [[Европа]]ла, [[Себер]]ҙә киң таралған һәм таҙа тау, ялан шишмәләрендә осрай. Таҙа һыулы, шәп ағымлы, ҡомло һәм ваҡ ҡырсынлы йылға, шишмәләрҙе, шулай уҡ, таҙа һыулу күлдәрҙе үҙ итә.

[[Балыҡ]] яңғыҙаҡ йәшәй, гел генә таштар араһында тора, йәки үҙенә ҡомлоҡта өңдәр уя. Ғәҙәттә, тәрән булмаған шаршыларҙа осрай. Эңер төшкәс әүҙемләшә башлай.
Һыуҙың бысраныуын кисерә алмай. Уның тереклек итеүе — һыуҙың таҙалығын күрһәтеүсе индикатор булып тора.
Йылғаларҙың бысраныуына бәйле, ареалының бөтә сиктәре эсендә лә һаны кәмей. Күп кенә бәләкәй йылғаларҙан бөтөнләй юғалған.

== Туҡланыуы ==
Зөгәй ваҡ хайуандарҙың ҡурсаҡтары, бөжәктәр һәм гаммарустарҙың личинкалары (''[[Gammarus pulex]]''), һирәгерәк ыуылдырыҡтар менән туҡлана

== Үрсеүе һәм үҫеше ==
Йәшәүҙәренең 3-4 йылына енси яҡтан етлегеп, үрсеүгә тотоналар. Был февраль- май айҙарында була. [[Рәсәй]]ҙең урта һыҙатында апрель аҙағы—май айына тура килә.

Ата балыҡ таштар аҫтына өң уя һәм унда инә балыҡ ыуылдырыҡ һала. Ыуылдырыҡтары һарғылт алһыу төҫтә, диаметры 2-2.5 мм тирәһендә тирбәлә.

Үрсеме 300 тирәһенә етә. Ата балыҡ уларҙы селбәрәләр булып үҫешкәнсе һаҡлай. Йөҙгөстәре менән һыу ағымы аша кислород килеүен тәьмин итә. Дошмандарын ҡыуа.

Һыу температураһы 10°С булғанда яралғы үҫеше 4 аҙнаға һуҙыла, 15,5°С-та — 2 аҙна тигәндә тамамлана.
Ғүмер оҙонлоҡтары 5-6 йылдан үтмәй.

== Һаҡлау ==
Зөгәй [[Башҡортостандың Ҡыҙыл китабы|Башҡортостандың]] һәм [[Рәсәй]]ҙең Ҡыҙыл китабына индерелгән.

== Галерея ==
<gallery widths=200>
рәсем:CottusGobioSpreadingFins.JPG|
Рәсем:Cottus gobio3.JPG|
Рәсем:Cottus gobio (in situ).jpg|
Рәсем:Cottus gobio.jpg|
</gallery>

== Әҙәбиәт ==
* Нафиҡов Шамил. Һыу буйында балыҡсы.— Өфө: Башҡортостан «Китап» нәшриәте, 1997.— 176 бит. ISBN 5-295-01708-7
* Галеева А. Х. Красная книга // Башкирская энциклопедия . — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2013. — ISBN 978-5-88185-306-8
* Баянов М. Г. Редкие виды животных // Башкирская энциклопедия . — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2013. — ISBN 978-5-88185-306-8

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
* [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA_%D1%80%D1%8B%D0%B1,_%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%91%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%B2_%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BD%D1%83%D1%8E_%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D1%83_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD Список рыб, занесённых в Красную книгу Республики Башкортостан]
* [http://www.bashfisher.ru/pages/redbookrb.html Рыбы занесенные в красную книгу Башкирии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170515014256/http://bashfisher.ru/pages/redbookrb.html |date=2017-05-15 }}
* [http://megaribolov.ru/index.php/entsiklopediya-rybolova/vse-o-rybakh/rechnye-ryby Энциклопедия, определитель и классификатор пресноводных рыб] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170601130547/http://megaribolov.ru/index.php/entsiklopediya-rybolova/vse-o-rybakh/rechnye-ryby |date=2017-06-01 }}

{{Внешние ссылки|Животные}}

[[Категория:Башҡортостан фаунаһы]]
[[Категория:Умыртҡалылар]]
[[Категория:Һалҡын ҡанлы хайуандар]]
[[Категория:Ихтиология]]
[[Төркөм:Балыҡтар]]
[[Категория:Башҡортостан балыҡтары]]
[[Төркөм:Үгеҙ балыҡтар]]
[[Категория:Башҡортостандың Ҡыҙыл китабы:Балыҡтар]]
[[Категория:Рәсәйҙә юғалыусы төрҙәр]]
Зөгәй, һыла, ташбаш, сүмесбаш, сәскәкте, ташпаҡа (, , йәки европейский обыкновенный подкаменщик, или широколобка, йәки обыкновенный бычок-подкаменщикЖизнь животных. Том 4. Ланцетники. Круглоротые. Хрящевые рыбы. Костные рыбы / под ред. Т. С. Расса, гл. ред. В. Е. Соколов. — 2-е изд. — М.: Просвещение, 1983. — С. 482. — 575 с.)) — Башҡортостандың Ҡыҙыл китабы на индерелгән балыҡ. Үгеҙ балыҡтар төрөнә керә.

 Фәнни классификацияла урыны 
Батшалыҡ: Хайуандар (лат. Animalia)
 Тип: Хордалылар (лат. Chordata)
 Подтип: Умыртҡалыларе (лат. Vertebrata)
 Төркөм (Инфратип): Ауыҙяңаҡлылар (лат. Gnathostomi)
 Надкласс: Балыҡтар(лат. Pisces)
 Класс: Һөйәкле балыҡтар (лат. Osteichthyes)
 Төркөм: Нурҡанатлы балыҡтар (лат. Actinopterygii, Teleostomi)
 Отряд: Скорпенообразные(лат. Scorpaeniformes)
 Семейство: Үгеҙ балыҡтар (Керчаковые, или рогатковые) (лат. Cottidae)
 Вид: Зөгәй (лат. Cottus gobio)
 Категория: 2 категория — кәмей барыусы төр

 Таралыуы 
Пиреней ярымутрауынан Уралға тиклем, Рәсәйҙең бөтә Европа өлөшөндәге (Кольск ярымутрауынан башҡа) йылға һәм күлдәрҙә, Көнбайыш Себерҙең Иртыш һәм Катунь йылғалары бассейнында йәшәй.

Башҡортостанда Ағиҙел йылғаһы буйлап үренән Мәләүез ҡалаһына тиклем, Ағиҙелдең ҡушылдыҡтарында, Кесе Инйәрҙең үрге ағымында осрай.

Һирәкләп Йүрүҙәндә күренә. Ҡариҙелдә һәм уның ҡушылдыҡтарында ныҡ үрсей.

Көньяҡта ла булған был үгеҙ балыҡ төрө. Быуатыбыҙ баштарында ул, мәҫәлән, Саған йылғаһында осраған (Яйыҡтың уң яҡ ҡушылдығы).

Уралдың Көнбайышында зөгәй уғата күп һанлы булған.

Хәҙер зөгәй Бөрйән, Белорет төбәктәренең саф һыулы йылғалар менән шишмәләрендә шаҡтай киң таралған.

Уның йәшәр урындары сағалаҡ менән ташбаштыҡы һымаҡ, ә һан яғынан был балыҡ күп түгел.

 Ҡылыҡһырлама 
«Ҡыҙыл китап»ҡа индерелгән был балыҡтың исемдәре урындағы һөйләштәрҙә: Йүрүҙәндә — һыла, сабатабаш, Һаҡмарҙа — ташбаш, Әйҙә — сүмесбаш, Мейәстә — сәскәкте балыҡ, Бөрйәндә — ташпаҡа.

Башы сағыштырмаса ҙур, яҫы. Ауыҙы ла ҙур, киң иренле. Кәүҙәһе оҙонса, 17 сантиметрға етә. Тәне яланғас, алда түңәрәкләнеп тора, сит-ситтәре ялпағыраҡ.

Яңаҡтарында сәнскәктәр бар. Тәңкәләре юҡ тиһәң дә була, тик ҡабырға һыҙатында ғына ваҡ-ваҡ тәңкәләргә оҡшаш нәмәләр теҙелеп киткән. Уның ҡыуығы ла юҡ.

Ҡорһаҡтағы йөҙгөстәре тырпайып тора. Арҡала беренсе менән икенсе йөҙгөсө бер аҙ тоташа.

Балыҡтың төҫө бик үҙгәреүсән һәм төптөң төҫөнә эйәрә, шулай уҡ һыуға күпме яҡтылыҡ төшкәне менән дә бәйле ул.
Был балыҡ гел таштар аҫтында тора (шуға ташбаш тиҙәр ҙә), йә үҙенә ҡомлоҡта өңдәр уя.

 Йәшәү мөхите 
Был балыҡ төрө бөтә Европала, Себерҙә киң таралған һәм таҙа тау, ялан шишмәләрендә осрай. Таҙа һыулы, шәп ағымлы, ҡомло һәм ваҡ ҡырсынлы йылға, шишмәләрҙе, шулай уҡ, таҙа һыулу күлдәрҙе үҙ итә.

Балыҡ яңғыҙаҡ йәшәй, гел генә таштар араһында тора, йәки үҙенә ҡомлоҡта өңдәр уя. Ғәҙәттә, тәрән булмаған шаршыларҙа осрай. Эңер төшкәс әүҙемләшә башлай.
Һыуҙың бысраныуын кисерә алмай. Уның тереклек итеүе — һыуҙың таҙалығын күрһәтеүсе индикатор булып тора.
Йылғаларҙың бысраныуына бәйле, ареалының бөтә сиктәре эсендә лә һаны кәмей. Күп кенә бәләкәй йылғаларҙан бөтөнләй юғалған.

 Туҡланыуы 
Зөгәй ваҡ хайуандарҙың ҡурсаҡтары, бөжәктәр һәм гаммарустарҙың личинкалары (Gammarus pulex), һирәгерәк ыуылдырыҡтар менән туҡлана

 Үрсеүе һәм үҫеше 
Йәшәүҙәренең 3-4 йылына енси яҡтан етлегеп, үрсеүгә тотоналар. Был февраль- май айҙарында була. Рәсәйҙең урта һыҙатында апрель аҙағы—май айына тура килә.

Ата балыҡ таштар аҫтына өң уя һәм унда инә балыҡ ыуылдырыҡ һала. Ыуылдырыҡтары һарғылт алһыу төҫтә, диаметры 2-2.5 мм тирәһендә тирбәлә.

Үрсеме 300 тирәһенә етә. Ата балыҡ уларҙы селбәрәләр булып үҫешкәнсе һаҡлай. Йөҙгөстәре менән һыу ағымы аша кислород килеүен тәьмин итә. Дошмандарын ҡыуа.

Һыу температураһы 10°С булғанда яралғы үҫеше 4 аҙнаға һуҙыла, 15,5°С-та — 2 аҙна тигәндә тамамлана.
Ғүмер оҙонлоҡтары 5-6 йылдан үтмәй.

 Һаҡлау 
Зөгәй Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына индерелгән.

 Галерея 

 Әҙәбиәт 
 Нафиҡов Шамил. Һыу буйында балыҡсы.— Өфө: Башҡортостан «Китап» нәшриәте, 1997.— 176 бит. ISBN 5-295-01708-7
 Галеева А. Х. Красная книга // Башкирская энциклопедия . — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2013. — ISBN 978-5-88185-306-8
 Баянов М. Г. Редкие виды животных // Башкирская энциклопедия . — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2013. — ISBN 978-5-88185-306-8

 Иҫкәрмәләр 

 Список рыб, занесённых в Красную книгу Республики Башкортостан
 Рыбы занесенные в красную книгу Башкирии 
 Энциклопедия, определитель и классификатор пресноводных рыб 

Категория:Башҡортостан фаунаһы
Категория:Умыртҡалылар
Категория:Һалҡын ҡанлы хайуандар
Категория:Ихтиология
Төркөм:Балыҡтар
Категория:Башҡортостан балыҡтары
Төркөм:Үгеҙ балыҡтар
Категория:Башҡортостандың Ҡыҙыл китабы:Балыҡтар
Категория:Рәсәйҙә юғалыусы төрҙәр