Туймазы районы
{{Административная единица
 |Цвет1                            = {{Цвет|Россия}}
 |Русское название                 = Туймазы районы
 |Оригинальное название            = 
 |Герб                             = Coat of Arms of Tuimazy rayon (Bashkortostan).png
 |Флаг                             = Flag of Tuimazy rayon (Bashkortostan).png
 |Гимн                             = 
 |Описание флага                   = Туймазы районы флагы
 |Страна                           = [[Рәсәй]]
  |lat_deg = 54|lat_min = 36|lat_sec = 
  |lon_deg = 53|lon_min = 42|lon_sec = 
  |region     = 
  |type       = 
  |уровень    = 
  |CoordScale = 
 |Статус                           = [[муниципаль район]]
 |Входит в                         = {{s|[[Башҡортостан]]}}
 |Включает                         = 1 ҡала и 20 ауыл
 |Столица                          = [[Туймазы]]
 |Образование                      = [[1930]]
 |Упразднение                      = 
 |Глава                            = Суфыянов Айҙар Рифғәт улы 
  |Название главы                  = Муниципаль район хакимиәте башлығы
 |Глава2                           = Минибаев Ильфир Ғоссам улы
  |Название главы2                 = Муниципаль район Советы рәйесе
 |ВВП                              = 
  |Год ВВП                         = 
  |Место по ВВП                    = 
  |ВВП на душу населения           = 
  |Место по ВВП на душу населения  = 
 | Языки                          = [[башҡорт теле|башҡорт]], [[урыҫ теле|урыҫ]]
 | Население                      = {{ Население | Туймазинский район | тс }}
 | Год переписи                   = {{ Население | Туймазинский район | г }}
 | Процент от населения           = {{ #expr: ( {{ Население | Туймазинский район | ч }} * 100 / {{ Население | Башкортостан | ч }} round 2 ) }}
 | Место по населению             = 1
 | Плотность                      = {{ #expr: ( {{ Население | Туймазинский район | ч }} / 2364 round 2 ) }}
 | Место по плотности             = 
 | Национальный состав            = [[башҡорттар]], [[татарҙар]], [[урыҫтар]], [[сыуаштар]], [[мариҙар]]
 | Конфессиональный состав        = [[мосолмандар]], православие динен тотоусылар
 |Площадь                          = 2 364
  |Процент от площади              = 
  |Место по площади                = 22
 |Максимальная высота              = 
 |Средняя высота                   = 
 |Минимальная высота               = 
 |Карта                            = Location of Tuymazinskiy rayon (Bashkortostan).svg
 |Размер карты                     = 
 |Карта административной единицы   = 
  |Размер карты ае                 = 
 |Часовой пояс                     = {{MSK+2}}
 |Аббревиатура                     = 
 |ISO                              = 
 |FIPS                             = 
 |Телефонный код                   = 
 |Почтовые индексы                 = 
 |Интернет-домен                   = 
 |Код автомобильных номеров        = 02, 102
 |Сайт                             = http://www.tuimazirb.ru/
 |Категория в Commons              = 
 |Примечания                       = 
 |Название параметра1              = [[ОКАТО]]
 |Параметр1                        = {{ОКАТО|80251000000}}
}}
'''Туймазы районы''' ({{lang-ru|Туймазинский район}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ндағы муниципаль район.

Административ үҙәге — [[Туймазы]] ҡалаһы.

== Географияһы ==
[[Файл:Шумиловский водопад.jpg|слева|мини|[[Шумилов шарлауыҡтары]]]]
[[Башҡортостан]]дың көнбайышында урынлашҡан. Төньяҡта — [[Шаран районы|Шаран]], көнсығышта — [[Бүздәк районы|Бүздәк]], көньяҡта — [[Бәләбәй районы|Бәләбәй]] һәм [[Йәрмәкәй районы|Йәрмәкәй]] райондары, көнбайышта — [[Татарстан Республикаһы]] һәм [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡала округы биләмәләре менән сиктәш.

Район [[Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы]]ның үҙәк өлөшөн алып тора. Нефть (Туймазы, Серафимовка, Кәпәй-Ҡыбау, Троицк һ. б.), ҡомташ (Ғәфүр, Ҡандра), гипс (Мәҡсүт), кирбес сеймалы (Түбәнкүл, Туҡмаҡ-Ҡаран), агрономик рудалар (Балтай, Ҡарамалы-Ғөбәй, Кәлшәле һ. б.) ятҡылыҡтары асылған.

Райондың көнбайышында — [[Ыҡ]], көньяғында — Ҡыйҙаш, үҙәк өлөшөндә һәм төньяҡ-көнбайышында [[Өҫән]] йылғалары аға. Район йылы һәм ҡоро агроклиматлы регионға, Өҫән йылғаһының түбәнге ағымындағы типик ҡара тупраҡлы ерҙәр Урал алды дала зонаһына инә. Ҡалҡыу өлөшөндәге ҙур ғына майҙандада — [[йүкә]], [[саған]], [[имән]] ағастарынан торған киң япраҡлы урмандар, ә көньяҡ-көнсығышында [[ҡайын]] һәм [[уҫаҡ]] урмандары һаҡланған. Туймазы урман хужалығы эрозияға дусар булған текә битләүҙәрҙә ағас ултыртыу менән шөғөлләнә. Урмандар 62,5 мең га (Район территоряһының 26,5 %) майҙаны биләп тора, [[ауыл хужалығы]] ерҙәре 135,9 мең га, шул иҫәптән 96,6 мең га — һөрөнтө ерҙәр, 6,9 мең га — сабынлыҡтар, 32,2 мең га — көтөүлектәр.

[[Ҡандракүл]]де уратҡан «Ҡандракүл» дәүләт милли тәбиғәт паркы, Мәҡсүт ауылы яҡын Ыҡ йылғаһы ярындағы мәмерйә, Ҡандра тимер юл станцияһы буйында ултыртылған ҡарағайҙар, Үрге Троицк лесничествоһындағы ҡарағастар һаҡлана торған территориаль һәм тәбиғәт ҡомартҡылары булып һанала.
[[Файл:ТуймазыМечеть.jpg|слева|мини|Туймазы ҡалаһының<br />
«Әл-Фәтихә» мәсете]]

== Тарихы ==
Райондың барлыҡ торама пункттары элекке [[Йылан|ҡыр-йылан]], [[ҡаңлы]], [[ҡырғыҙ]], [[ҡобау]] һәм [[байлар]] башҡорт ҡәбиләләре ерҙәрендә урынлашҡандар. [[Идара итеүҙең кантон системаһы]] осоронда был ерҙәр 12-се башҡорт кантоны составында була.

== Халыҡ һаны ==
1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):
{{Wikidata/Population}}

; Урбанизация
Ҡала шарттарында ([[Туймазы]] ҡалаһы) район халҡының {{ #expr: ( {{ Население | Туймазы | ч }} * 100 / {{ Население | Туймазинский район | ч }} round 2 ) }} % йәшәй.

; Милли составы
2010 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы: [[татарҙар]] — 38,5 %, [[башҡорттар]] — 33,7 %, [[урыҫтар]] — 22,8 %, [[сыуаштар]] — 1,5 %, [[мариҙар]] — 1,4 %, башҡа милләт вәкилдәре — 2,1 %<ref name="ВПН-2010">{{cite web|url=http://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/Итоги%20Всероссийской%20переписи%20населения%202010%20года%20по%20Республике%20Башкортостан.pdf|title=Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан|format=pdf|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан|accessdate=2013-03-05|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EzC0FMGq|archivedate=2013-03-09}}{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Арыҫланов Әмир Солтан улы]] (25.09.1926—23.02.1987), рәссам. 1963 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1986). [[Кәлшәле]] ауылынан.
* [[Вәлиуллин Ренат Абдулла улы]] (20.09.1947) — рәссам, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1997). ([[Үрге Бишенде]] ауылынан)<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5152-v-liullin-renat-abdulla-uly Башҡорт энциклопедияһы — Вәлиуллин Ренат Абдулла улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421141143/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5152-v-liullin-renat-abdulla-uly |date=2016-04-21 }}{{V|18|09|2017}}</ref>. 
* [[Ғәбдрәшитов Фазулла Ғабдулла улы]] (25.10.1903—5.04.1975), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан яугир, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның станоклы пулемёт тоҫҡаусыһы, гвардия рядовойы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). [[Иҫке Ҡандра]] ауылынан.
* [[Ёлкин Иван Сергеевич]] (22.03.1924—3.04.1991), хәрби хеҙмәткәр, гвардия подполковнигы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). [[Покровка (Туймазы районы)|Покровка]] ауылынан.
* [[Ишморатова Наилә Мәүлитйән ҡыҙы]] (28.09.1954), ғалим-химик. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2007). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2010). [[Бикмәт (Туймазы районы)|Бикмәт]] ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5603-ishmoratova-nail-m-litj-n-y-y Башҡорт энциклопедияһы — Ишморатова Наилә Мәүлитйән ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421095304/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5603-ishmoratova-nail-m-litj-n-y-y |date=2016-04-21 }}{{V|24|09|2018}}</ref>. 
* [[Мусин Эмиль Марат улы]] (2.03.1968), журналист, 2001 йылдан «Туймазинский вестник» ижтимағи-сәйәси гәзите хеҙмәткәре. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Башҡортостан Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы]] лауреаты (2011). 
* [[Мордвинцев Геннадий Васильевич]] (1.06.1938), тархсы-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре кандидаты, профессор. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Ҡандра]] ауылынан<ref>[http://vechufa.ru/public/1740-veter-istorii-po-prezhnemu-v-ego-parusah.html Ветер истории по-прежнему в его парусах. Газета «Вечерняя Уфа». Официальный сайт. 2013, 28 мая]{{ref-ru}}{{V|2|05|2018}}</ref>.
* [[Төхвәтуллин Расфар Мөхлис улы]] (4.04.1933), социолог-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Социология фәндәре докторы (2000), профессор (2001). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2000). [[Иҫке Арыҫланбәк]] ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/14335-t-khv-tullin-rasfar-m-khlis-uly Башҡорт энциклопедияһы — Төхвәтуллин Расфар Мөхлис улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421193632/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/14335-t-khv-tullin-rasfar-m-khlis-uly |date=2016-04-21 }}{{V|4|05|2018}}</ref>.
* [[Фәррәхов Йосоп Тимербай улы]] (20.04.1935—31.01.2001), урмансы, СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1983). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1986). [[Иманғол (Туймазы районы)|Иманғол]] ауылынан.
* [[Хәлиуллин Айрат Нәсибулла улы]] (16.05.1934—11.07.2000), хеҙмәт алдынғыһы. 1952—1993 йылдарҙа «Востокнефтепроводстрой» тресының бригадиры, механик колоннаһы һәм участка начальнигы, 1979 йылдан — 3‑сө төҙөлөш идаралығы начальнигы урынбаҫары. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1964). [[Имәнкүпер]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/15498-kh-liullin-ajrat-n-sibulla-uly Башҡорт энциклопедияһы — Хәлиуллин Айрат Нәсибулла улы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|13|05|2019}}</ref>.

== Административ-территориаль бүленеше ==
Район территорияһында Октябрьский ҡалаһы һәм 113 ауыл урынлашҡан.

;Торама пункттар буйынса халыҡ һаны
{{столбцы}}
{{столбец|width=33%}}
{|class='wide'
|-
| [[Туймазы]] || {{ Население | Туймазы | тс }}
|-
| [[Ҡандра]] || {{ Население | Кандры | тс }}
|-
| [[Серафимов]] || {{ Население | Серафимовский | тс }}
|-
| [[Собханғол (Туймазы районы)|Собханғол]] || {{ Население | Субханкулово | тс }}
|-
| [[Түбәнге Троицк]] || {{ Население | Нижнетроицкий | тс }}
|-
| [[Дуҫлыҡ (Туймазы районы)|Дуҫлыҡ]] || {{ Население | Дуслык (Туймазинский район) | тс }}
|-
| [[Иҫке Туймазы]] || {{ Население | Старые Туймазы | тс }}
|-
| [[Ҡарамалы-Ғөбәй]] || {{ Население | Карамалы-Губеево | тс }}
|-
| [[Ғәфүр]] || {{ Население | Гафурово | тс }}
|-
| [[Төмәнәк]] || {{ Население | Тюменяк | тс }}
|-
| [[Илсембәт]]|| {{ Население | Ильчимбетово | тс }}
|-
| [[Беренсе Май (Туймазы районы)|Беренсе Май]] || {{ Население | Первомайское (Туймазинский район) | тс }}
|-
| [[Райман (Туймазы районы)|Райман]] || {{ Население | Райманово (Туймазинский район) | тс }}
|-
| [[Нөркәй]] || {{ Население | Нуркеево | тс }}
|-
| [[Үрге Троицк (Туймазы районы)|Үрге Троицк]] || {{ Население | Верхнетроицкое (Туймазинский район) | тс }}
|-
| [[Иҫке Собханғол (Туймазы районы)|Иҫке Собханғол]] || {{ Население | Старое Субханкулово | тс }}
|-
| [[Кәкребаш]] || {{ Население | Какрыбашево | тс }}
|-
| [[Япрыҡ]] || {{ Население | Япрыково | тс }}
|-
| [[Түбәнге Бишенде]] || {{ Население | Нижние Бишинды | тс }}
|-
| [[Үрге Бишенде]] || {{ Население | Верхние Бишинды | тс }}
|-
| [[Николаевка (Туймазы районы)|Николаевка]] || {{ Население | Николаевка (Туймазинский район) | тс }}
|-
| [[Татар-Олҡан]] || {{ Население | Татар-Улканово | тс }}
|-
| [[Сәйрән (Туймазы районы)|Сәйрән]] || {{ Население | Сайраново (Туймазинский район) | тс }}
|-
| [[Бишҡурай (Туймазы районы)|Бишҡурай]] || {{ Население | Бишкураево (Туймазинский район) | тс }}
|-
| [[Туҡтағол (Туймазы районы)|Туҡтағол]] || {{ Население | Туктагулово | тс }}
|-
| [[Йәрмөхәмәт (Туймазы районы)|Йәрмөхәмәт]] || {{ Население | Ермухаметово | тс }}
|-
| [[Ҡандра-Ҡотой]] || {{ Население | Кандры-Кутуй | тс }}
|-
| [[Әгертамак]] || {{ Население | Агиртамак | тс }}
|-
| [[Уяҙытамаҡ]] || {{ Население | Уязытамак | тс }}
|-
| [[Туҡай (Туймазы районы)|Туҡай]] || {{ Население | Тукаево (Туймазинский район) | тс }}
|-
|  [[Ҡандракүл (Туймазы районы)|Ҡандракүл]] || {{ Население | Кандрыкуль (Туймазинский район) | тс }}
|-
| [[Кәлшәле]] || {{ Население | Кальшали | тс }}
|-
| [[Кендектамак]] || {{ Население | Кендектамак | тс }}
|-
| [[Мәтәүтамак]] || {{ Население | Метевтамак | тс }}
|-
| [[Үрге Сәрҙек]]  || {{ Население | Верхний Сардык | тс }}
|-
| [[Соҡаҙытамаҡ]] || {{ Население | Чукадытамак | тс }}
|-
| [[Балтай]] || {{ Население | Балтаево (Башкортостан) | тс }}
|-
| [[Соҡаҙыбаш]] || {{ Население | Чукадыбашево | тс }}
|}
{{столбец|width=33%}}
{|class='wide'
|-
| [[Ярмунса]] || {{ Население | Ермунчино | тс }}
|-
|  [[Аблай (Туймазы районы)|Аблай]] || {{ Население | Аблаево (Туймазинский район) | тс }}
|-
| [[Үрмәкәй]] || {{ Население | Урмекеево | тс }}
|-
| [[Иҫке Ҡандра]] || {{ Население | Старые Кандры | тс }}
|-
| [[Никитинка (Туймазы районы)|Никитинка]] || {{ Население | Никитинка (Туймазинский район) | тс }}
|-
| [[Горный (Туймазы районы)|Горный]] || {{ Население | Горный (Туймазинский район) | тс }}
|-
| [[Егетәк]] || {{ Население | Зигитяк | тс }}
|-
| [[Яңы Бишенде]] || {{ Население | Новые Бишинды | тс }}
|-
| [[Ҡарат]] || {{ Население | Каратово | тс }}
|-
| [[Булат (Туймазы районы)|Булат]] || {{ Население | Булат (Туймазинский район) | тс }}
|-
| [[Аҙнағол (Туймазы районы)|Аҙнағол]] || {{ Население | Аднагулово | тс }}
|-
| [[Алексеевка (Туймазы районы)|Алексеевка]] || {{ Население | Алексеевка (Туймазинский район) | тс }}
|-
| [[Фрунзе (Туймазы районы)|Фрунзе]] || {{ Население | Фрунзе (Туймазинский район) | тс }}
|-
| [[Воздвиженка (Туймазы районы)|Воздвиженка]] || {{ Население | Воздвиженка (Туймазинский район) | тс }}
|-
| [[Түбәнге Сәрҙек]] || {{ Население | Нижний Сардык | тс }}
|-
|[[Серафимовка (Туймазы районы)|Серафимовка]] || {{ Население | Серафимовка (Башкортостан) | тс }}
|-
| [[Төпкилде]] || {{ Население | Тюпкильды | тс }}
|-
| [[Исмаил (Туймазы районы)|Исмаил]] || {{ Население | Исмаилово (Туймазинский район) | тс }}
|-
| [[Тәрәнйылға]] || {{ Население | Тирян-Елга | тс }}
|-
| [[Ҡаран-Бишенде]] || {{ Население | Каран-Бишинды | тс }}
|-
| [[Яңы Нарыш]] || {{ Население | Новонарышево | тс }}
|-
| [[Сыуаш-Олхан]] || {{ Население | Чуваш-Улканово | тс }}
|-
| [[Яңы Арыҫланбәк]]  || {{ Население | Новоарсланбеково | тс }}
|-
| [[Бәтке]] || {{ Население | Бятки | тс }}
|-
| [[Покровка (Туймазы районы)|Покровка]] || {{ Население | Покровка (Туймазинский район) | тс }}
|-
| [[Константиновка (Туймазы районы)|Константиновка]] || {{ Население | Константиновка (Туймазинский район) | тс }}
|-
| [[Дарвин]] || {{ Население | Дарвино | тс }}
|-
| [[Ҡандра-Төмәкәй]]  || {{ Население | Кандры-Тюмекеево | тс }}
|-
| [[Иманғол (Туймазы районы)|Иманғол]] || {{ Население | Имангулово (Туймазинский район) | тс }}
|-
| [[Тимер (Туймазы районы)|Тимер]] || {{ Население | Тимирово (Туймазинский район) | тс }}
|-
| [[Имәнкүпер]] || {{ Население | Имян-Купер | тс }}
|-
| [[Ҡайынйылға (Туймазы районы)|Ҡайынйылға]] || {{ Население | Каин-Елга (Туймазинский район) | тс }}
|-
| [[Иҫке Арыҫланбәк]] || {{ Население | Староарсланбеково | тс }}
|-
| [[Туҡмак-Ҡаран]] || {{ Население | Тукмак-Каран | тс }}
|-
| [[Бикмәт (Туймазы районы)|Бикмәт]] || {{ Население | Бикметово (Туймазинский район) | тс }}
|-
| [[Бәйрәкәтүбә]] || {{ Население | Байракатуба | тс }}
|-
| [[Раевка (Туймазы районы)|Раевка]] || {{ Население | Раевка (Туймазинский район) | тс }}
|-
| [[Яҡшай]] || {{ Население | Якшаево | тс }}
|}
{{столбец|width=33%}}
{|class='wide'
|-
| [[Йүкәле Шишмә]] || {{ Население | Липовый Ключ | тс }}
|-
| [[Ҡараттамаҡ]] || {{ Население | Карат-Тамак | тс }}
|-
| [[Казнаковка]] || {{ Население | Казнаковка (Башкортостан) | тс }}
|-
| [[Әйтәктамаҡ]] || {{ Население | Айтактамак | тс }}
|-
| [[Ҡыҙылбүләк]] || {{ Население | Кызыл-Буляк | тс }}
|-
| [[Самсыҡ]] || {{ Население | Самсыково | тс }}
|-
| [[Мостафа (Туймазы районы)|Мостафа]] || {{ Население | Мустафино (Туймазинский район) | тс }}
|-
| [[Ҡыҫҡайылға (Туймазы районы)|Ҡыҫҡайылға]] || {{ Население | Киска-Елга (Туймазинский район) | тс }}
|-
| [[Александровка (Туймазы районы)|Александровка]] || {{ Население | Александровка (Туймазинский район) | тс }}
|-
| [[Чапаев (Туймазы районы)|Чапаево]] || <span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>56<ref name="2010F"/>
|-
| [[Ташкисеү]] || <span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>53<ref name="2010F"/>
|-
| [[Балағаскүл]] || <span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>48<ref name="2010F"/>
|-
| [[Майский (Туймазы районы)|Майский]] || <span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>48<ref name="2010F"/>
|-
| [[Арҙат (Туймазы районы)|Арҙат]] || <span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>47<ref name="2010F"/>
|-
| [[Мәҡсүт (Туймазы районы)|Мәҡсүт]] || <span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>45<ref name="2010F"/>
|-
| [[Көйөктамаҡ]] || <span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>42<ref name="2010F"/>
|-
| [[Нескәбуләк]] || <span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>41<ref name="2010F"/>
|-
| [[Мулла-Ҡамыш]] || <span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>40<ref name="2010F"/>
|-
| [[Әтек (Туймазы районы)|Әтек]] || <span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>37<ref name="2010F"/>
|-
| [[Нур (Туймазы районы)|Нур]] || <span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>31<ref name="2010F"/>
|-
| [[Ҡамыштау]] || <span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>29<ref name="2010F" />
|-
| [[Ҡыҙылташ (Туймазы районы)|Ҡыҙылташ]] || <span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>26<ref name="2010F" />
|-
| [[Кожай-Андреев]] || <span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>25<ref name="2010F" />
|-
| [[Леонидовка (Туймазы районы)|Леонидовка]] || <span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>25<ref name="2010F" />
|-
| [[Түбәнге Ҡаранйылға]] || <span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>19<ref name="2010F" />
|-
| [[Яңы Арыҫлан]] || <span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>19<ref name="2010F" />
|-
| [[Яңы Һыуыҡҡул]] || <span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>18<ref name="2010F" />
|-
| [[Бөресклет хужалығы]] || <span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>15<ref name="2010F" />
|-
| [[Кесе Бикмәт]] || <span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>14<ref name="2010F" />
|-
| [[Ҡайынйылға (Туймазы районы)|Ҡайынйылға]] || <span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>9<ref name="2010F" />
|-
| [[Баҡсаһарай (Туймазы районы)|Баҡсаһарай]] || <span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>8<ref name="2010F" />
|-
| [[Ольховка (Туймазы районы)|Ольховка]] || <span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>8<ref name="2010F" />
|-
| [[Ҡарамалы (Туймазы районы)|Ҡарамалы]] || <span style='color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;'>↗</span>7<ref name="2010F" />
|-
| [[Үрнәк (Туймазы районы)|Үрнәк]] || <span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>7<ref name="2010F" />
|-
| [[Знаменка (Туймазы районы)|Знаменка]] || <span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>0<ref name="2010F" />
|-
| [[Бәләкәй Туҡмаҡ-Ҡаран]] || <span style='color: red; font-weight:bold; font-size: larger;'>↘</span>0<ref name="2010F" />
|-
| [[Һалҡыншишмә]] || <span style='color:#0AF;'>→</span>0<ref name="2010F" />
|-
| [[Япрыҡ янғын һүндереү депоһы]] || <span style='color:#0AF;'>→</span>0<ref name="2010F" />
|}
{{столбцы/конец}}

== Иҡтисад ==
Район сәнәғәт һәм [[ауыл хужалығы]] йүнәлешле. Нефть ятҡылыҡтарын «Туймазынефть» һәм «Октябрьскнефть» НГДУ-ры үҙләштерә. Сәнәғәт предприятиелары Октябрьский һәм Туймазы ҡалаһы, шулай уҡ Серафимовка ҡасабаһында (автоматика һәм телемеханика ҡулланмаларын сығарыусы тәжрибә заводы, мамыҡ-ҡауырһын әйберҙәре һәм тегеү фабрикалары), Түбәнге Троицкиҙа (Башҡортостан буҫтау комбинаты), Собханғолда (консерва заводы), Ҡандрала (Туймазы быраулау эштәре идаралығы, иген ҡабул итеү предприятиеһы, ҡатнаш мал аҙығы заводы) урынлашҡан. [[Ауыл хужалығы]] предприятиеларынан — Туймазы ҡошсолоҡ фабрикаһы, Ҡандра мөгөҙлө эре мал үрсетеү һәм һимертеү совхозы, Туймазы тоҡомсолоҡ совхозы, ҡошсолоҡ инкубатор станцияһы, «Башнефть» АНК-һының ярҙамсы хужалыҡтарыры: «1 Май», «Нарыштау» һәм «Төҙөүсе» совхоздарыздары эшләй.

Район баҫыусылыҡта — игенселек, шәкәр сөгөлдөрө, картуф, йәшелсә үҫтереү, малсылыҡта һөт-ит йүнәлешендәге мал үрсетеү, сусҡасылыҡ, ҡошсолоҡ буйынса махсуслаша. Район территорияһы буйлап Ульяновск—Шишмә тимер юлы, Һамар—Өфө—Силәбе автомобиль юлы үтә.

Районда 48 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 22 урта мәктәп, 35 дөйөм китапхана, 54 клуб учреждениеһы, ауыл участка дауаханаһы бар. Ҡандракүлдең тирә-яғында Октябрьский, Туймазы ҡалаһы предприятиеларының ял итеү базалары, профилакторийҙары урынлашҡан. Татар һәм урыҫ телдәрендә «Туймазы хәбәрләре» — «Туймазинский вестник» гәзите сыға.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/14411-tujmazy-rajony}}{{V|17|02|2019}}
* [https://tuimazy.bashkortostan.ru/ Муниципальный район Туймазинский район Республики Башкортостан. Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200509040401/https://tuimazy.bashkortostan.ru/ |date=2020-05-09 }}{{ref-ru}}{{V|17|02|2019}}


{{Туймазы районы ауылдары}} 
{{Туймазы районы муниципаль берәмектәре}}
{{Башҡортостан райондары}}
[[Категория:Башҡортостан райондары]]
[[Категория:Туймазы районы]]
Туймазы районы () — Башҡортостан Республикаһындағы муниципаль район.

Административ үҙәге — Туймазы ҡалаһы.

 Географияһы 
слева|мини|Шумилов шарлауыҡтары
Башҡортостандың көнбайышында урынлашҡан. Төньяҡта — Шаран, көнсығышта — Бүздәк, көньяҡта — Бәләбәй һәм Йәрмәкәй райондары, көнбайышта — Татарстан Республикаһы һәм Октябрьский ҡала округы биләмәләре менән сиктәш.

Район Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығының үҙәк өлөшөн алып тора. Нефть (Туймазы, Серафимовка, Кәпәй-Ҡыбау, Троицк һ. б.), ҡомташ (Ғәфүр, Ҡандра), гипс (Мәҡсүт), кирбес сеймалы (Түбәнкүл, Туҡмаҡ-Ҡаран), агрономик рудалар (Балтай, Ҡарамалы-Ғөбәй, Кәлшәле һ. б.) ятҡылыҡтары асылған.

Райондың көнбайышында — Ыҡ, көньяғында — Ҡыйҙаш, үҙәк өлөшөндә һәм төньяҡ-көнбайышында Өҫән йылғалары аға. Район йылы һәм ҡоро агроклиматлы регионға, Өҫән йылғаһының түбәнге ағымындағы типик ҡара тупраҡлы ерҙәр Урал алды дала зонаһына инә. Ҡалҡыу өлөшөндәге ҙур ғына майҙандада — йүкә, саған, имән ағастарынан торған киң япраҡлы урмандар, ә көньяҡ-көнсығышында ҡайын һәм уҫаҡ урмандары һаҡланған. Туймазы урман хужалығы эрозияға дусар булған текә битләүҙәрҙә ағас ултыртыу менән шөғөлләнә. Урмандар 62,5 мең га (Район территоряһының 26,5 %) майҙаны биләп тора, ауыл хужалығы ерҙәре 135,9 мең га, шул иҫәптән 96,6 мең га — һөрөнтө ерҙәр, 6,9 мең га — сабынлыҡтар, 32,2 мең га — көтөүлектәр.

Ҡандракүлде уратҡан «Ҡандракүл» дәүләт милли тәбиғәт паркы, Мәҡсүт ауылы яҡын Ыҡ йылғаһы ярындағы мәмерйә, Ҡандра тимер юл станцияһы буйында ултыртылған ҡарағайҙар, Үрге Троицк лесничествоһындағы ҡарағастар һаҡлана торған территориаль һәм тәбиғәт ҡомартҡылары булып һанала.
слева|мини|Туймазы ҡалаһының
«Әл-Фәтихә» мәсете

 Тарихы 
Райондың барлыҡ торама пункттары элекке ҡыр-йылан, ҡаңлы, ҡырғыҙ, ҡобау һәм байлар башҡорт ҡәбиләләре ерҙәрендә урынлашҡандар. Идара итеүҙең кантон системаһы осоронда был ерҙәр 12-се башҡорт кантоны составында була.

 Халыҡ һаны 
1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):

 Урбанизация
Ҡала шарттарында (Туймазы ҡалаһы) район халҡының  % йәшәй.

 Милли составы
2010 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы: татарҙар — 38,5 %, башҡорттар — 33,7 %, урыҫтар — 22,8 %, сыуаштар — 1,5 %, мариҙар — 1,4 %, башҡа милләт вәкилдәре — 2,1 %.

 Билдәле шәхестәре 
 Арыҫланов Әмир Солтан улы (25.09.1926—23.02.1987), рәссам. 1963 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1986). Кәлшәле ауылынан.
 Вәлиуллин Ренат Абдулла улы (20.09.1947) — рәссам, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1997). (Үрге Бишенде ауылынан)Башҡорт энциклопедияһы — Вәлиуллин Ренат Абдулла улы . 
 Ғәбдрәшитов Фазулла Ғабдулла улы (25.10.1903—5.04.1975), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының станоклы пулемёт тоҫҡаусыһы, гвардия рядовойы. Советтар Союзы Геройы (1944). Иҫке Ҡандра ауылынан.
 Ёлкин Иван Сергеевич (22.03.1924—3.04.1991), хәрби хеҙмәткәр, гвардия подполковнигы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1945). Покровка ауылынан.
 Ишморатова Наилә Мәүлитйән ҡыҙы (28.09.1954), ғалим-химик. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2007). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2010). Бикмәт ауылынанБашҡорт энциклопедияһы — Ишморатова Наилә Мәүлитйән ҡыҙы . 
 Мусин Эмиль Марат улы (2.03.1968), журналист, 2001 йылдан «Туймазинский вестник» ижтимағи-сәйәси гәзите хеҙмәткәре. Башҡортостан Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (2011). 
 Мордвинцев Геннадий Васильевич (1.06.1938), тархсы-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре кандидаты, профессор. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Ҡандра ауылынанВетер истории по-прежнему в его парусах. Газета «Вечерняя Уфа». Официальный сайт. 2013, 28 мая.
 Төхвәтуллин Расфар Мөхлис улы (4.04.1933), социолог-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Социология фәндәре докторы (2000), профессор (2001). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2000). Иҫке Арыҫланбәк ауылынанБашҡорт энциклопедияһы — Төхвәтуллин Расфар Мөхлис улы .
 Фәррәхов Йосоп Тимербай улы (20.04.1935—31.01.2001), урмансы, СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1983). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1986). Иманғол ауылынан.
 Хәлиуллин Айрат Нәсибулла улы (16.05.1934—11.07.2000), хеҙмәт алдынғыһы. 1952—1993 йылдарҙа «Востокнефтепроводстрой» тресының бригадиры, механик колоннаһы һәм участка начальнигы, 1979 йылдан — 3‑сө төҙөлөш идаралығы начальнигы урынбаҫары. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1964). Имәнкүпер ауылынанБашҡорт энциклопедияһы — Хәлиуллин Айрат Нәсибулла улы.

 Административ-территориаль бүленеше 
Район территорияһында Октябрьский ҡалаһы һәм 113 ауыл урынлашҡан.

Торама пункттар буйынса халыҡ һаны

 Туймазы   Ҡандра   Серафимов   Собханғол   Түбәнге Троицк   Дуҫлыҡ   Иҫке Туймазы   Ҡарамалы-Ғөбәй   Ғәфүр   Төмәнәк   Илсембәт  Беренсе Май   Райман   Нөркәй   Үрге Троицк   Иҫке Собханғол   Кәкребаш   Япрыҡ   Түбәнге Бишенде   Үрге Бишенде   Николаевка   Татар-Олҡан   Сәйрән   Бишҡурай   Туҡтағол   Йәрмөхәмәт   Ҡандра-Ҡотой   Әгертамак   Уяҙытамаҡ   Туҡай    Ҡандракүл   Кәлшәле   Кендектамак   Мәтәүтамак   Үрге Сәрҙек    Соҡаҙытамаҡ   Балтай   Соҡаҙыбаш  

 Ярмунса    Аблай   Үрмәкәй   Иҫке Ҡандра   Никитинка   Горный   Егетәк   Яңы Бишенде   Ҡарат   Булат   Аҙнағол   Алексеевка   Фрунзе   Воздвиженка   Түбәнге Сәрҙек  Серафимовка   Төпкилде   Исмаил   Тәрәнйылға   Ҡаран-Бишенде   Яңы Нарыш   Сыуаш-Олхан   Яңы Арыҫланбәк    Бәтке   Покровка   Константиновка   Дарвин   Ҡандра-Төмәкәй    Иманғол   Тимер   Имәнкүпер   Ҡайынйылға   Иҫке Арыҫланбәк   Туҡмак-Ҡаран   Бикмәт   Бәйрәкәтүбә   Раевка   Яҡшай  

 Йүкәле Шишмә   Ҡараттамаҡ   Казнаковка   Әйтәктамаҡ   Ҡыҙылбүләк   Самсыҡ   Мостафа   Ҡыҫҡайылға   Александровка   Чапаево  ↘56 Ташкисеү  ↘53 Балағаскүл  ↗48 Майский  ↗48 Арҙат  ↗47 Мәҡсүт  ↘45 Көйөктамаҡ  ↘42 Нескәбуләк  ↘41 Мулла-Ҡамыш  ↗40 Әтек  ↘37 Нур  ↘31 Ҡамыштау  ↘29 Ҡыҙылташ  ↘26 Кожай-Андреев  ↗25 Леонидовка  ↘25 Түбәнге Ҡаранйылға  ↘19 Яңы Арыҫлан  ↘19 Яңы Һыуыҡҡул  ↗18 Бөресклет хужалығы  ↘15 Кесе Бикмәт  ↘14 Ҡайынйылға  ↘9 Баҡсаһарай  ↗8 Ольховка  ↘8 Ҡарамалы  ↗7 Үрнәк  ↘7 Знаменка  ↘0 Бәләкәй Туҡмаҡ-Ҡаран  ↘0 Һалҡыншишмә  →0 Япрыҡ янғын һүндереү депоһы  →0

 Иҡтисад 
Район сәнәғәт һәм ауыл хужалығы йүнәлешле. Нефть ятҡылыҡтарын «Туймазынефть» һәм «Октябрьскнефть» НГДУ-ры үҙләштерә. Сәнәғәт предприятиелары Октябрьский һәм Туймазы ҡалаһы, шулай уҡ Серафимовка ҡасабаһында (автоматика һәм телемеханика ҡулланмаларын сығарыусы тәжрибә заводы, мамыҡ-ҡауырһын әйберҙәре һәм тегеү фабрикалары), Түбәнге Троицкиҙа (Башҡортостан буҫтау комбинаты), Собханғолда (консерва заводы), Ҡандрала (Туймазы быраулау эштәре идаралығы, иген ҡабул итеү предприятиеһы, ҡатнаш мал аҙығы заводы) урынлашҡан. Ауыл хужалығы предприятиеларынан — Туймазы ҡошсолоҡ фабрикаһы, Ҡандра мөгөҙлө эре мал үрсетеү һәм һимертеү совхозы, Туймазы тоҡомсолоҡ совхозы, ҡошсолоҡ инкубатор станцияһы, «Башнефть» АНК-һының ярҙамсы хужалыҡтарыры: «1 Май», «Нарыштау» һәм «Төҙөүсе» совхоздарыздары эшләй.

Район баҫыусылыҡта — игенселек, шәкәр сөгөлдөрө, картуф, йәшелсә үҫтереү, малсылыҡта һөт-ит йүнәлешендәге мал үрсетеү, сусҡасылыҡ, ҡошсолоҡ буйынса махсуслаша. Район территорияһы буйлап Ульяновск—Шишмә тимер юлы, Һамар—Өфө—Силәбе автомобиль юлы үтә.

Районда 48 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 22 урта мәктәп, 35 дөйөм китапхана, 54 клуб учреждениеһы, ауыл участка дауаханаһы бар. Ҡандракүлдең тирә-яғында Октябрьский, Туймазы ҡалаһы предприятиеларының ял итеү базалары, профилакторийҙары урынлашҡан. Татар һәм урыҫ телдәрендә «Туймазы хәбәрләре» — «Туймазинский вестник» гәзите сыға.

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 
 Муниципальный район Туймазинский район Республики Башкортостан. Официальный сайт 

 

Категория:Башҡортостан райондары
Категория:Туймазы районы