Иҙрис (Салауат районы)
{{НП-Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Идрисово
 | оригинальное название    = {{lang-ba|Иҙрис}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 55 |lat_min = 3 |lat_sec = 11
 | lon_deg                  = 58 |lon_min = 7 |lon_sec = 37
 | CoordAddon               = 
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = 
 | район                    = Салауат районы{{!}}Салауат районы 
 | район в таблице          = 
 | вид поселения            = ауыл биләмәһе
 | поселение                = Әлкә ауыл Советы (Салауат районы){{!}}Әлкә ауыл Советы 
 | поселение в таблице      = 
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Идрисово (Салаватский район) | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Идрисово (Салаватский район) | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[башҡорттар]]
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 452481
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 80247805002
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}} {{БМ|Иҙрис}}

'''Иҙрис''' ({{lang-ru|Идрисово}} '''Краснополье''') — [[Башҡортостан]]дың [[Салауат районы]]ндағы ауыл, [[Әлкә ауыл Советы (Салауат районы)|Әлкә ауыл Советы]]на ҡарай. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 151 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.
Почта индексы — 452481, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80247805002.

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Малаяҙ]]): 19 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Әлкә (Салауат районы)|Әлкә]]): 7 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Кропачёв (станция)|Кропачёво]]): 12 км

Иҙрис (Краснополье) ауылы [[Йүрүҙән]] ҡушылдығы Келүклә (Клюкля) йылғаһы буйында, район үҙәге [[Малаяҙ]] ауылынан көньяҡҡа 19 километрҙа һәм тимер юл станцияһы [[Кропачёв (станция)|Кропачёво]]нан (Силәбе өлкәһе) төньяҡ-көнсығышҡа 12 километрҙа урнылашҡан<ref>{{БЭ2013|85114}}</ref>.

== Тарихы ==
Иҙрис ауылына [[Себер даруғаһы]] [[Шайтан-Көҙәй улусы]] [[башҡорттар]]ы үҙҙәренең [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] ерҙәрендә нигеҙ һалған. Рәсми документтарҙа [[1755 йыл]]дан (башҡа ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса — [[1742 йыл]]дан) билдәле. Шайтан-Көҙәй ырыуының тирә-яҡта билдәле аҫабаһы һәм тәүге төпләнеүсе Иҙрис Дәүәтәков исеме менән аталған.

Старшина Иштуған Мишәров командаһына ингән Иҙрис Дәүәтәков һәм тағы ла 4 аҫаба 35 аҫабаның {{comment| ышаныслылар|поверенные}}ы сифатында [[1762 йыл]]да [[Эҫем заводы|Эҫем]] һәм [[Ҡытау-Ивановск]] заводтары хужалары И. Б. Твердышевҡа һәм И. С. Мясниковҡа йылына 20 һум түләү менән 60 йылға ҡуртымға һатыуҙа ҡатнашҡан.

Иҙрис ауылы атамаһы ҡайһы бер мәғлүмәттәрҙә улус старшинаһы Иҙрис Үтәев исеменә бәйле тип аңлатыла. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа Идрискино тип тә күрһәтелгән. Иҙрис ауылы [[1740 йыл|1740]]—[[1755 йыл]]дарҙа барлыҡҡа килгән һәм Красильников һәм Рычковтың картаһында урын алған. Уның тап ошо осорҙа барлыҡҡа килеүе тураһында түбәндәге факттар һөйләй.

[[1770 йыл]]дың [[25 май]]ында академик [[Пётр Симон Паллас|П. С. Паллас]] Иҙрис ауылына килгән. «Ҡарағай тауында кескәй генә Иҙрис ауылы ята, ә тауҙа — мәмерйә», тип яҙған академик.

[[1795 йыл]]да Иҙрис ауылында 10 хужалыҡ булған һәм унда 62 кеше йәшәгән<ref>{{ИСДБ|страницы=516}}</ref><ref> Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 125—126 с. — 304 с. — ISBN 5—295—02843—7</ref>.

== Биләмә берәмектәренә инеүе ==
<!-- {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100 %;margin:0;" --><!-- Төрөлөп ҡуйыла торған таблица башы -->
{| class="wikitable"
|-
! Теркәү йылы !! Улус, ауыл советы !! Өйәҙ, кантон, район !! Губерна, Республика !! Дәүләт
|-
| [[1757]] ||  улусы || Өфө өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй Империяһы
|-
| [[1816]] || -се йорт || 8-се Башҡорт кантоны || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
| [[1834]] || -се йорт || 8-се Башҡорт кантоны|| Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1847]] || -се йорт || 8-се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе ||  Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1859]] || -се йорт || 8-се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1895]] ||  улусы || Өфө өйәҙе || Өфө губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1920]] ||Нәсибаш улусы || Мәсәғүт кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||[[Файл:Emblem of the Russian SFSR (1978–1991), Emblem of Russia (1991–1992).svg|20px]] РСФСР
|-
|[[1926]] ||Нәсибаш улусы || Мәсәғүт кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||{{СССР}} СССР
|-
|[[1935]] || Әлкә ауыл советы || Малаяҙ районы || Башҡорт АССР-ы ||{{СССР}} СССР
|-
|[[1941]] || Әлкә ауыл советы|| Салауат районы|| Башҡорт АССР-ы || {{СССР}} СССР
|-
|[[1990]] || Әлкә ауыл советы || Салауат районы ||[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] ||{{Россия}} Рәсәй Федерацияһы
|-

|-
| || || || ||
|}

== Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше ==
Ауылға нигеҙ һалыусы Иҙристең ике ҡатын алған Ейәнбай исемле улына [[1816 йыл]]да 40 йәш (ҡатындарына 30 һәм 16 йәш) булған. Өлкәне Кинйәбайға 67 йәш (ҡатындарына 59, 36 йәш). Һәм был мәғлүмәт ауылдың йәшен билдәләргә ярҙам итә.

Ауылға нигеҙ һалыусының өсөнсө улы ла билдәле — мулла Ҡунаҡбай Иҙрисов, ул [[1786 йыл]]да улус ерҙәрен заводсы ханым И. И. Бекетоваға һатыуҙа әүҙем ҡатнашҡан.

[[1816 йыл]]да 13 хужалыҡта 28 ир-ат һәм 35 ҡатын-ҡыҙ, [[1834 йыл]]да — 30 ир-ат һәм 47 ҡатын-ҡыҙ, [[1859 йыл]]да — 42 ир-ат һәм 52 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән.

[[1842 йыл]]да 81 кешегә 17 сирек ужым һәм 84 сирек яҙғы ашлыҡ, 2 сирек картуф сәселгән.

19 хужалыҡта 71 ат, 80 эре мөгөҙлө мал, 16 һарыҡ, 26 кәзә тотҡандар. Ҡайһы бер хужалыҡтар [[умартасылыҡ]] менән (10 умарта) шөғөлләнгән.

[[Мәсет]] тә булған, әммә [[1816 йыл|1816 йыл]]да ул иҫәп ҡағыҙҙарында күрһәтелмәгән.

[[1865 йыл]]да 13 йортта — 75 кеше донъя көткән. [[Малсылыҡ]], [[игенселек]] менән шөғөлләнгәндәр.

[[1895 йыл]]да 22 хужалыҡта 146 башҡорт йәшәгән<ref>{{ИСДБ|страницы=516}}</ref><ref> Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 125—126 с. — 304 с. — ISBN 5—295—02843—7</ref>.

== Ауылдың XX быуаттағы үҫеше ==
[[1906 йыл]]да Иҙрис ауылында запас икмәк һаҡлай торған мөгәзәй теркәлгән.

[[1920 йыл]]да 35 хужалыҡ һәм 157 кеше иҫәпкә алынған. XX быуаттың [[1920-се йылдар|1920]]-се йылдарында Иҙрис эргәһендә Краснополье тигән урыҫ ауылына нигеҙ һалына. 1970‑се йылдарҙа Краснополье Иҙрис ауылына ҡушыла<ref>{{ИСДБ|страницы=516}}</ref>.

Әлеге ваҡытта Иҙрис ауылында Әлкә ауылындағы урта мәктәп филиалы — башланғыс [[мәктәп]], фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб бар<ref>{{БЭ2013|85114}}</ref>.

== Халыҡ һаны ==
Иҙрис ауылында башҡорттар йәшәй (2002).

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||157||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||194||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||228||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||184||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||188||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||151||79||72||52,3||47,7
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Билдәле кешеләре ==

== Хәтер ==

== Урамдары ==
{{Колонки|3}}
* Йәштәр урамы ({{lang-ru|}} Молодёжная (улица)
* Салауат урамы ({{lang-ru|}} Салавата (улица)
* Яр буйы урамы ({{lang-ru|}} Набережная (улица)
* Мәктәп урамы — ({{lang-ru|}} Школьная (улица)
* Мәмерйә урамы ({{lang-ru|}} Пещерная (улица)
* Юлай урамы — ({{lang-ru|}} Юлая (улица)<ref>[https://mapdata.ru/bashkortostan/salavatskiy-rayon/derevnya-idrisovo/ Карта д. Идрисово. Улицы]</ref>{{Колонки|конец}}

== Тирә-яҡ мөхит ==
; Ер-һыу атамалары

''Тәбиғәт ҡомартҡыһы''
* [[Иҙрис мәмерйәһе]]

''Тауҙар:''
Ҡарағай тауы

''Йылғалар:''
Йүрүҙән,

''Шишмәләр:''
Келүклә (Клюкля)

''Ялан-бесәнлектәр:''

''Таусыҡтар, түбәләр:''

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Көҙәй]] ырыуы
* [[«Янғантау» геопаркы]]

== Ҡушаматтар ==

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 125—126 с. — 304 с. — ISBN 5—295—02843—7

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|85114}}
* {{ИСДБ|страницы=516}}
* tv-rb.ru/teleproekty/poznavatelno-razvlekatelnye/bashkorttar/

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Салауат районы ауылдары}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Салауат районы ауылдары]]
[[Категория:Проект:Башҡортостан ауылдары]]
Иҙрис ( Краснополье) — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл, Әлкә ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 151 кеше.
Почта индексы — 452481, ОКАТО коды — 80247805002.

 Географик урыны 
 Район үҙәгенә тиклем (Малаяҙ): 19 км
 Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Әлкә): 7 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Кропачёво): 12 км

Иҙрис (Краснополье) ауылы Йүрүҙән ҡушылдығы Келүклә (Клюкля) йылғаһы буйында, район үҙәге Малаяҙ ауылынан көньяҡҡа 19 километрҙа һәм тимер юл станцияһы Кропачёвонан (Силәбе өлкәһе) төньяҡ-көнсығышҡа 12 километрҙа урнылашҡан.

 Тарихы 
Иҙрис ауылына Себер даруғаһы Шайтан-Көҙәй улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Рәсми документтарҙа 1755 йылдан (башҡа ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса — 1742 йылдан) билдәле. Шайтан-Көҙәй ырыуының тирә-яҡта билдәле аҫабаһы һәм тәүге төпләнеүсе Иҙрис Дәүәтәков исеме менән аталған.

Старшина Иштуған Мишәров командаһына ингән Иҙрис Дәүәтәков һәм тағы ла 4 аҫаба 35 аҫабаның ы сифатында 1762 йылда Эҫем һәм Ҡытау-Ивановск заводтары хужалары И. Б. Твердышевҡа һәм И. С. Мясниковҡа йылына 20 һум түләү менән 60 йылға ҡуртымға һатыуҙа ҡатнашҡан.

Иҙрис ауылы атамаһы ҡайһы бер мәғлүмәттәрҙә улус старшинаһы Иҙрис Үтәев исеменә бәйле тип аңлатыла. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа Идрискино тип тә күрһәтелгән. Иҙрис ауылы 1740—1755 йылдарҙа барлыҡҡа килгән һәм Красильников һәм Рычковтың картаһында урын алған. Уның тап ошо осорҙа барлыҡҡа килеүе тураһында түбәндәге факттар һөйләй.

1770 йылдың 25 майында академик П. С. Паллас Иҙрис ауылына килгән. «Ҡарағай тауында кескәй генә Иҙрис ауылы ята, ә тауҙа — мәмерйә», тип яҙған академик.

1795 йылда Иҙрис ауылында 10 хужалыҡ булған һәм унда 62 кеше йәшәгән Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 125—126 с. — 304 с. — ISBN 5—295—02843—7.

 Биләмә берәмектәренә инеүе 

 Теркәү йылы  Улус, ауыл советы  Өйәҙ, кантон, район  Губерна, Республика  Дәүләт 1757   улусы  Өфө өйәҙе  Ырымбур губернаһы  Рәсәй Империяһы 1816  -се йорт  8-се Башҡорт кантоны  Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы 1834  -се йорт  8-се Башҡорт кантоны Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1847  -се йорт  8-се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе   Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1859  -се йорт  8-се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе  Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1895   улусы  Өфө өйәҙе  Өфө губернаһы  Рәсәй империяһы1920 Нәсибаш улусы  Мәсәғүт кантоны  Автономлы Башҡорт ССР-ы 20px РСФСР1926 Нәсибаш улусы  Мәсәғүт кантоны  Автономлы Башҡорт ССР-ы  СССР1935  Әлкә ауыл советы  Малаяҙ районы  Башҡорт АССР-ы  СССР1941  Әлкә ауыл советы Салауат районы Башҡорт АССР-ы   СССР1990  Әлкә ауыл советы  Салауат районы Башҡортостан Республикаһы  Рәсәй Федерацияһы    

 Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше 
Ауылға нигеҙ һалыусы Иҙристең ике ҡатын алған Ейәнбай исемле улына 1816 йылда 40 йәш (ҡатындарына 30 һәм 16 йәш) булған. Өлкәне Кинйәбайға 67 йәш (ҡатындарына 59, 36 йәш). Һәм был мәғлүмәт ауылдың йәшен билдәләргә ярҙам итә.

Ауылға нигеҙ һалыусының өсөнсө улы ла билдәле — мулла Ҡунаҡбай Иҙрисов, ул 1786 йылда улус ерҙәрен заводсы ханым И. И. Бекетоваға һатыуҙа әүҙем ҡатнашҡан.

1816 йылда 13 хужалыҡта 28 ир-ат һәм 35 ҡатын-ҡыҙ, 1834 йылда — 30 ир-ат һәм 47 ҡатын-ҡыҙ, 1859 йылда — 42 ир-ат һәм 52 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән.

1842 йылда 81 кешегә 17 сирек ужым һәм 84 сирек яҙғы ашлыҡ, 2 сирек картуф сәселгән.

19 хужалыҡта 71 ат, 80 эре мөгөҙлө мал, 16 һарыҡ, 26 кәзә тотҡандар. Ҡайһы бер хужалыҡтар умартасылыҡ менән (10 умарта) шөғөлләнгән.

Мәсет тә булған, әммә 1816 йылда ул иҫәп ҡағыҙҙарында күрһәтелмәгән.

1865 йылда 13 йортта — 75 кеше донъя көткән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр.

1895 йылда 22 хужалыҡта 146 башҡорт йәшәгән Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 125—126 с. — 304 с. — ISBN 5—295—02843—7.

 Ауылдың XX быуаттағы үҫеше 
1906 йылда Иҙрис ауылында запас икмәк һаҡлай торған мөгәзәй теркәлгән.

1920 йылда 35 хужалыҡ һәм 157 кеше иҫәпкә алынған. XX быуаттың 1920-се йылдарында Иҙрис эргәһендә Краснополье тигән урыҫ ауылына нигеҙ һалына. 1970‑се йылдарҙа Краснополье Иҙрис ауылына ҡушыла.

Әлеге ваҡытта Иҙрис ауылында Әлкә ауылындағы урта мәктәп филиалы — башланғыс мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб бар.

 Халыҡ һаны 
Иҙрис ауылында башҡорттар йәшәй (2002).

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август157 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар194 1959 йыл 15 ғинуар228 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар184 2002 йыл 9 октябрь188 2010 йыл 14 октябрь151797252,347,7

 Билдәле кешеләре 

 Хәтер 

 Урамдары 

 Йәштәр урамы ( Молодёжная (улица)
 Салауат урамы ( Салавата (улица)
 Яр буйы урамы ( Набережная (улица)
 Мәктәп урамы — ( Школьная (улица)
 Мәмерйә урамы ( Пещерная (улица)
 Юлай урамы — ( Юлая (улица)Карта д. Идрисово. Улицы

 Тирә-яҡ мөхит 
 Ер-һыу атамалары

Тәбиғәт ҡомартҡыһы
 Иҙрис мәмерйәһе

Тауҙар:
Ҡарағай тауы

Йылғалар:
Йүрүҙән,

Шишмәләр:
Келүклә (Клюкля)

Ялан-бесәнлектәр:

Таусыҡтар, түбәләр:

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Көҙәй ырыуы
 «Янғантау» геопаркы

 Ҡушаматтар 

 Әҙәбиәт 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 125—126 с. — 304 с. — ISBN 5—295—02843—7

 Һылтанмалар 
 
 
 tv-rb.ru/teleproekty/poznavatelno-razvlekatelnye/bashkorttar/

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Салауат районы ауылдары
Категория:Проект:Башҡортостан ауылдары