Иҫке Туймазы
{{ТП-Рәсәй|Иҫке Туймазы
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Иҫке Туймазы
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 54 | lat_min = 32 | lat_sec = 45
  |lon_deg = 53 | lon_min = 37 | lon_sec = 10
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Туймазы районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл Советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = Иҫке Туймазы ауыл Советы (Туймазы районы)
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 1247
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 452750
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           = 34782 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80450000000
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Иҫке Туймазы''' ({{lang-ru|Старые Туймазы}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Туймазы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1247 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. [[Иҫке Туймазы ауыл Советы (Туймазы районы)|Иҫке Туймазы ауыл Советының]] административ үҙәге.
Почта индексы — 452750, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80450000000.

== Тарихы ==
Шул исемдәге йылға буйында Туймазы ауылы барлыҡҡа килә, ул аҫабалар торағынан башҡорт һәм типтәр керҙәштәр ауылына әйләнә. Ауылға [[Ҡыр-Йылан|ҡыр-йыландарҙың]] аҫабалары нигеҙ һала.

Тәүге тапҡыр 1736 йылда, ҡыр-йыландар был ауылға ике башҡорт ғаиләһен индерергә рөхсәт иткәндә телгә алына. 1738 йылда шул уҡ аҫабаларҙың керҙәшлек килешеүе буйынса, "срогы күрһәтелмәйенсә" йылына 5-әр һыуһар түләү шарты менән 7 ихата башҡорттар һәм типтәрҙәр  ҡабул ителә. 1745 йылдың 9 сентябрендә Йосоп Аҙнағолов етәкселегендә ҡыр-йыландар  йылына 10 һыуһар күләмендә башҡорт яһағының бер өлөшөн түләү шарты менән мариҙарҙы ҡабул итәләр. Өфө провинциаль канцелярияның 1756 йылдың 23 мартындағы указына ярашлы,  Наратасты ауылынан (хәҙерге Шаран районы) килгән 24 ихата иҫәбендәге яһаҡлы татарҙар Абдулла Яуитдинов һәм Шамил Баганов Туймазы һәм Төркмән ауылдарында төпләнеү мөмкинлеге алғандар.

Туймазының керҙәш халҡының формалашыуы артабан да дауам итә. Ҡыр-йыландар Һөйөндөк Һағындыков, Өмөтбай Куғашев, Мәүлет Дөмәев 1775 йылдың 1 июлендәге керҙәшлек килешеүенә ярашлы был ауылға  Тырбый ауылынан (хәҙерге Шаран районы) сыҡҡан типтәрҙәр Яхья Мрясовҡа ихатанан бер юлы 10-ар һум аҡса алып «иптәштәре менән» инергә рөхсәт итәләр. 1791 йылдың  5 октябрендәге керҙәшлек яҙмаһына ярашлы ҡыр-йыландар, бер тапҡыр һәр ихатанан 5-әр һум аҡса алып,  [[Себер юлы]] [[Троицк өйәҙе]] Солтанғол ауылы башҡорттары Зөбәйер, Ғәбиҙулла һәм Абдулла Солтанғоловтарҙы «иптәштәре менән» «мәңгегә һәм нәҫелдәренә»  инергә рөхсәт итәләр. 1795 йылдың 12 июнендәге  керҙәшлек яҙмаһы нигеҙендә ҡыр-йыландар Шахово ауылынан (хәҙер Йәрмәкәй районы) Ишмәмет Ишкининға һәм Репей Мортазинға Туймазы ауылына керергә рөхсәт бирәләр. Һәм, ниһайәт, [[Ырымбур губернаһы]] хәрби губернаторының 1800 йылдың 11 сентябрендәге бойороғона ярашлы, шул уҡ телгә алынған [[Троицк өйәҙе]] Солтанғол ҡасабаһынан башҡорт-әйлеләр Ғөбәйҙулла Собханкулов, уның туғаны Бикмөхәмәт Солтанморатов «иптәштәре менән» «туғандары менән бергә булыу өсөн Туймазы ауылына керетелгәндәр», унда уларҙы «яҡындары, шулай уҡ башҡа башҡорттар ҙа йәшәргә» ҡабул иткәндәр.

Туймазы ауылының күп милләтле керҙәш халҡы шулай барлыҡҡа килә. Башҡорт-керҙәштәрҙең төп өлөшөн типтәрҙәр ҡатламы тәшкил иткән.

1870 йылда ауылда мәсет (XX быуат башынан — 2), 5-6 һыу тирмәне булған. 70 йорт хужаһының бал ҡорттары умарталары булған.

1843 йылда 26 башҡорт аҫабаға 16 бот ужым һәм 176 бот ярауай иген сәселә<ref>{{ИСДБ|страница=251}}</ref>.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||1247||596||651||47,8||52,2
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}
; Милли состав
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса — күпселек милләттәр [[башҡорттар]] 52 %), [[татарҙар]] (44 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}</ref>.

== Географик урыны ==
Алыҫлығы:<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref>
* Район үҙәгенә тиклем ([[Туймазы (ҡала)|Туймазы]]): 9 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Туймазы): 9 км.

== Урамдары ==
Урам исеме<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/044/000038.html «Налог Белешмәһе» системаһында Илсембәт ауылы]</ref>:
{{Колонки|3}}
* Көнсығыш урамы ({{lang-ru|улица Восточная}})
* Ҡайынлы урамы ({{lang-ru|улица Березовая}})
* Гараж урамы ({{lang-ru|улица Гаражная}})
* Ғарифуллин урамы ({{lang-ru|улица Гарифуллина}})
* Йәшел урам ({{lang-ru|улица Зеленая}})
* Дуҫлыҡ урам ({{lang-ru|улица Дружбы}})
* Колхоз урамы ({{lang-ru|улица Колхозная}})
* Йәштәр урамы ({{lang-ru|улица Молодежная}})
* Яңы урамы ({{lang-ru|улица Новая}})
* Күл урамы ({{lang-ru|улица Озерная}})
* 6-cы (Октябрьский-Туймазы автомобиль юлы биләмәһе) километр ({{lang-ru|6-й (автодорога Октябрьский-Туймазы территория) километр}})
* Шишмә урамы ({{lang-ru|улица Родниковая}})
* Туғай урамы ({{lang-ru|улица Луговая}})
* Йылға урамы ({{lang-ru|улица Речная}})
* Яр буйы урамы ({{lang-ru|улица Набережная}})
* Урман урамы ({{lang-ru|улица Лесная}})
* Совет урамы ({{lang-ru|улица Советская}})
* 1-се Май урам ({{lang-ru|улица Первомайская}})
* Мәктәп урамы ({{lang-ru|улица Школьная}})
* 1-се Мәктәп тыҡрығы ({{lang-ru|переулок Школьный 1-ый}})
* Гараж ҡулланыусылар кооперативы биҫтәһе ({{lang-ru|микрорайон гаражный потребительский кооператив}})
* Эшселәр урамы ({{lang-ru|улица Рабочая}})
* Таң урамы ({{lang-ru|улица Рассветная}})
* Миләшле урамы ({{lang-ru|улица Рябиновая}})
* Ҡарағайлы урамы ({{lang-ru|улица Сосновая}})
* Студенттар урамы ({{lang-ru|улица Студенческая}})
* Теплица биҫтәһе ({{lang-ru|микрорайон Тепличный }})
* Шоссе урам ({{lang-ru|улица Шоссейная}})
* Октябрь урамы ({{lang-ru|улица Октябрьская}})
* Первомайский тыҡрығы ({{lang-ru|переулок Первомайский}})
* Октябрьский-Туймазы автомобиль юлы биләмәһе ({{lang-ru|территория автодорога Октябрьский-Туймазы}})
{{Колонки|конец}}

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Аслаев Нуриман Сәйетгәрәй улы]] (1939 т.) — нефтсе. СССР дәүләт премияһы лауреаты (1989). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (1994), СССР-ҙың почетлы нефтсеһе (1986).
* [[Ғәбдрәхимов Мәүлитйән Сәғитйән улы]] (1941 т.) — инженер-механик. Техник фәндәре докторы (1992), профессор (1995). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998), СССР‑ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1981), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1976), РФ‑тың почётлы юғары һәм профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2006).
* [[Хафизов Фәйез Зәки улы]] (1938 т.) — инженер-геолог, геология-минералогия фәндәре докторы (1987), профессор (1994), Рәсәй тәбиғәт фәндәре академияһы (1993), Халыҡ-ара информатизация академияһы (1994), Халыҡ-ара көнсығыш нефть академияһы (1993), Халыҡ-ара минераль ресурстар академияһы (1995) академигы.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.asmo-rb.ru Совет муниципальных образований Республики Башкортостан].
* [http://ufagen.ru/places/tuymazy/oldtuymazy.html Старые Туймазы на портале «Генеалогия и Архивы»]
* {{ИСДБ|страница=251}}


== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Туймазы районы ауылдары}}

[[Категория:Туймазы районы ауылдары]]
Иҫке Туймазы () — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1247 кеше. Иҫке Туймазы ауыл Советының административ үҙәге.
Почта индексы — 452750, ОКАТО коды — 80450000000.

 Тарихы 
Шул исемдәге йылға буйында Туймазы ауылы барлыҡҡа килә, ул аҫабалар торағынан башҡорт һәм типтәр керҙәштәр ауылына әйләнә. Ауылға ҡыр-йыландарҙың аҫабалары нигеҙ һала.

Тәүге тапҡыр 1736 йылда, ҡыр-йыландар был ауылға ике башҡорт ғаиләһен индерергә рөхсәт иткәндә телгә алына. 1738 йылда шул уҡ аҫабаларҙың керҙәшлек килешеүе буйынса, "срогы күрһәтелмәйенсә" йылына 5-әр һыуһар түләү шарты менән 7 ихата башҡорттар һәм типтәрҙәр  ҡабул ителә. 1745 йылдың 9 сентябрендә Йосоп Аҙнағолов етәкселегендә ҡыр-йыландар  йылына 10 һыуһар күләмендә башҡорт яһағының бер өлөшөн түләү шарты менән мариҙарҙы ҡабул итәләр. Өфө провинциаль канцелярияның 1756 йылдың 23 мартындағы указына ярашлы,  Наратасты ауылынан (хәҙерге Шаран районы) килгән 24 ихата иҫәбендәге яһаҡлы татарҙар Абдулла Яуитдинов һәм Шамил Баганов Туймазы һәм Төркмән ауылдарында төпләнеү мөмкинлеге алғандар.

Туймазының керҙәш халҡының формалашыуы артабан да дауам итә. Ҡыр-йыландар Һөйөндөк Һағындыков, Өмөтбай Куғашев, Мәүлет Дөмәев 1775 йылдың 1 июлендәге керҙәшлек килешеүенә ярашлы был ауылға  Тырбый ауылынан (хәҙерге Шаран районы) сыҡҡан типтәрҙәр Яхья Мрясовҡа ихатанан бер юлы 10-ар һум аҡса алып «иптәштәре менән» инергә рөхсәт итәләр. 1791 йылдың  5 октябрендәге керҙәшлек яҙмаһына ярашлы ҡыр-йыландар, бер тапҡыр һәр ихатанан 5-әр һум аҡса алып,  Себер юлы Троицк өйәҙе Солтанғол ауылы башҡорттары Зөбәйер, Ғәбиҙулла һәм Абдулла Солтанғоловтарҙы «иптәштәре менән» «мәңгегә һәм нәҫелдәренә»  инергә рөхсәт итәләр. 1795 йылдың 12 июнендәге  керҙәшлек яҙмаһы нигеҙендә ҡыр-йыландар Шахово ауылынан (хәҙер Йәрмәкәй районы) Ишмәмет Ишкининға һәм Репей Мортазинға Туймазы ауылына керергә рөхсәт бирәләр. Һәм, ниһайәт, Ырымбур губернаһы хәрби губернаторының 1800 йылдың 11 сентябрендәге бойороғона ярашлы, шул уҡ телгә алынған Троицк өйәҙе Солтанғол ҡасабаһынан башҡорт-әйлеләр Ғөбәйҙулла Собханкулов, уның туғаны Бикмөхәмәт Солтанморатов «иптәштәре менән» «туғандары менән бергә булыу өсөн Туймазы ауылына керетелгәндәр», унда уларҙы «яҡындары, шулай уҡ башҡа башҡорттар ҙа йәшәргә» ҡабул иткәндәр.

Туймазы ауылының күп милләтле керҙәш халҡы шулай барлыҡҡа килә. Башҡорт-керҙәштәрҙең төп өлөшөн типтәрҙәр ҡатламы тәшкил иткән.

1870 йылда ауылда мәсет (XX быуат башынан — 2), 5-6 һыу тирмәне булған. 70 йорт хужаһының бал ҡорттары умарталары булған.

1843 йылда 26 башҡорт аҫабаға 16 бот ужым һәм 176 бот ярауай иген сәселә.

 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар 1959 йыл 15 ғинуар 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар 2002 йыл 9 октябрь 2010 йыл 14 октябрь124759665147,852,2

 Милли состав
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек милләттәр башҡорттар 52 %), татарҙар (44 %)Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — Excel форматында ҡушымта.

 Географик урыны 
Алыҫлығы:
 Район үҙәгенә тиклем (Туймазы): 9 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Туймазы): 9 км.

 Урамдары 
Урам исеме«Налог Белешмәһе» системаһында Илсембәт ауылы:

 Көнсығыш урамы ()
 Ҡайынлы урамы ()
 Гараж урамы ()
 Ғарифуллин урамы ()
 Йәшел урам ()
 Дуҫлыҡ урам ()
 Колхоз урамы ()
 Йәштәр урамы ()
 Яңы урамы ()
 Күл урамы ()
 6-cы (Октябрьский-Туймазы автомобиль юлы биләмәһе) километр ()
 Шишмә урамы ()
 Туғай урамы ()
 Йылға урамы ()
 Яр буйы урамы ()
 Урман урамы ()
 Совет урамы ()
 1-се Май урам ()
 Мәктәп урамы ()
 1-се Мәктәп тыҡрығы ()
 Гараж ҡулланыусылар кооперативы биҫтәһе ()
 Эшселәр урамы ()
 Таң урамы ()
 Миләшле урамы ()
 Ҡарағайлы урамы ()
 Студенттар урамы ()
 Теплица биҫтәһе ()
 Шоссе урам ()
 Октябрь урамы ()
 Первомайский тыҡрығы ()
 Октябрьский-Туймазы автомобиль юлы биләмәһе ()

 Билдәле шәхестәре 
 Аслаев Нуриман Сәйетгәрәй улы (1939 т.) — нефтсе. СССР дәүләт премияһы лауреаты (1989). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (1994), СССР-ҙың почетлы нефтсеһе (1986).
 Ғәбдрәхимов Мәүлитйән Сәғитйән улы (1941 т.) — инженер-механик. Техник фәндәре докторы (1992), профессор (1995). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998), СССР‑ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1981), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1976), РФ‑тың почётлы юғары һәм профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2006).
 Хафизов Фәйез Зәки улы (1938 т.) — инженер-геолог, геология-минералогия фәндәре докторы (1987), профессор (1994), Рәсәй тәбиғәт фәндәре академияһы (1993), Халыҡ-ара информатизация академияһы (1994), Халыҡ-ара көнсығыш нефть академияһы (1993), Халыҡ-ара минераль ресурстар академияһы (1995) академигы.

 Һылтанмалар 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.
 Старые Туймазы на портале «Генеалогия и Архивы»
 

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Туймазы районы ауылдары