Кесе Ҡыҙыл
{{Река
|Название = Кесе Ҡыҙыл
 |Оригинальное название = 
 |Изображение      = Bridge across Malyi Kizil.jpg
  |Подпись       = Йылға аша тимер юл күпере
 |Карта         = 
  |Подпись карты    = 
 |Длина         = 113
 |Площадь бассейна   = 1540
 |Бассейн        = [[Яйыҡ]]
 |Бассейн рек       =
 |Расход воды      = 
 |Место измерения   = 
 |Исток         = [[Әбйәлил районы]]
 |Местоположение истока = 
 |Высота истока     = 
 |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 53.597017|s_lat_min = |s_lat_sec = 
 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 58.449965|s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |Устье         = Яйыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 2172 км өҫтәрәк
 |Местоположение устья = [[Агапов районы]]
 |Высота устья     = 350
 |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 53.510316|m_lat_min = |m_lat_sec = 
 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 59.011182|m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |Уклон реки      = 
 |Страна        = Рәсәй
 |Регион        = [[Башҡортостан]], [[Силәбе өлкәһе]]
 |Категория на Викискладе =Malyi Kizil
}}

'''Кесе Ҡыҙыл''' — [[Рәсәй]] йылғаһы. [[Башҡортостан]], [[Силәбе өлкәһе]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> биләмәләрендә аға.

== Географияһы ==
Кесе Ҡыҙыл Башҡортостандың [[Әбйәлил районы|Әбйәлил]], Белорет райондары, Силәбе өлкәһенең [[Верхнеурал районы|Верхнеурал]] районы аша һәм Магнитогорск ҡалаһының төньяҡ сигенән аға. 
Түбәнге ағымында йылға гидрологик тәбиғәт ҡомартҡыһы тип һанала <ref name="Река Малый Кизил">[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/rivers/malyy_kizil_reka/ Река Малый Кизил] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190628125148/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/rivers/malyy_kizil_reka/ |date=2019-06-28 }}</ref>.

Йылға башы [[Ҡырҡтытау (һырт)|Ҡырҡтытау]] һәм Уралтау һырттары итәктәре араһында, Салауат-совхоз утарынан йыраҡ түгел урынлашҡан.

Артабан йылға, Белорет районына барып инеп,[[Мөхәмәт (Башҡортостан)|Мөхәмәт]], [[Абҙаҡ (Белорет районы)|Абҙаҡ]], [[Яңы Абҙаҡ (Белорет районы)|Яңы Абҙаҡ]] ауылдарына тейеп, Әбйәлил районының [[Мораҡай]], [[Яңы Балапан]] , [[Оло Ғәбдин (Әбйәлил районы)|Оло Ғәбдин]], [[Туйыш (Әбйәлил районы)|Туйыш]] һәм [[Байым (Әбйәлил районы)|Байым]] аша үтеп [[Силәбе өлкәһе]]нә күсә. Бында инде Кесе Ҡыҙыл Магнитогорск эргәһенән һәм уға яҡын ҡасабалар янынан аға <ref name="Река Малый Кизил"/>.

Йылға Яйыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 2172 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 113 км.

== Тасуирламаһы ==
[[File:Запруда на реке Кизилка у горнолыжного курорта в Новоабзаково - panoramio.jpg|thumb|300 px|слева|Кесе Ҡыҙыл быуаһы. Яңы Абҙаҡ янында]]
Йылға тауҙар араһында башланғас, үрге ағымында тау йылғаларына хас сифаттарға эйә. Кесе Ҡыҙыл үҙе лә, ҡушылдыҡтары ла башлыса ҡар һыуҙары менән туйына.

Йырҙаһы ташлы, балсыҡлы түбәнге ағымында балсыҡлы йәки ҡомло-ҡырсынлы. Уның урта өлөшөндәге киңлеге 12 метрға барып етә ала, түбәнге ағымында 25 метрға тиклем киңәйә. Башлыса йылғаның уң яры һөҙәк, ә һул яры — текә.

Кесе Ҡыҙыл йылғаһының Смеловский ҡасабаһы янындағы түбәнге ағымы гидрологик [[тәбиғәт ҡомартҡыһы]] тип танылған. Айырыуса һаҡланған тәбиғәт территорияларының дөйөм майҙаны 400 гектар биләй.

Һыуы болғансыҡ, шуға ҡарамаҫтан, Магнитогорск ҡалаһының Ленин районына эсәр һыу итеп бирелә һәм сифаты яҡшы тип һанала. Был һыуҙы йылғанан туранан-тура түгел, ә уның Смеловский мәмерйәләре системаһы аша үткән ер аҫты карст сығанағынан алалар. Был мәмерйәләр Магнитогорскиҙан 30 км алыҫлыҡта урынлашҡан <ref name="Река Малый Кизил"/>.

== Һыу реестры мәғлүмәттәре ==
[[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Яйыҡ һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Яйыҡ (йылға)|Яйыҡ]] йылғаһы, [[Верхнеурал һыуһаҡлағысы]]нан [[Магнитогорск һыуһаҡлағысы]]на тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — [[Яйыҡ]](һыу бассейнының Рәсәй өлөшө)<ref name='Рәсәй МСР'/>.

[[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] мәғлүмәте буйынса <ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=186373|title=РФ һыу реестры: Кесе Кизил}}</ref>:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000212112200001657
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200165
* Бассейн коды — 12.01.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
[[Файл:Кесе Ҡыҙыл йылғаһы.jpg|мини|слева|Кесе Ҡыҙыл йылғаһы [[Мөхәмәт]] ауылы эргәһендә ]]
== Этимологияһы ==
Йылғаһының атамаһы килеп сығышы бер ниндәй ҙә һорау тыуҙырамай: «ҡыҙыл» төҫ менән бәйле, тимәк <ref>[https://vk.com/doc704697_457178605?hash=9e04aefcb7b92c26c9&dl=3c6394ab1e42b5c35a Словарь топонимов Башкирской АССР. Башҡорт АССР-ының топонимдары һүҙлеге - Уфа, 1980, - 93-сө бит]</ref>.. Түбәнге ағымында ярындағы ҡыҙыл балсыҡ йыуылып, һыуына ҡыҙғылт төҫ бирә. Ҡыҙыл йылғалары икәү - Оло һәм Кесе Ҡыҙыл. Быныһының кесе булыуы ҡыҫҡараҡ һәм һайыраҡ булыуы менән бәйле. Икеһе лә бер урындан тиерлек башланып, төрлө яҡҡа ағып китеп, ахырҙа барыбер Яйыҡ йылғаһына килеп ҡоялар <ref name="Река Малый Кизил"/>..

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}
{{Яйыҡ Верхнеурал һ/һ алып Магнитогорск һыуһаҡлағысына тиклем}}

[[Категория:Башҡортостан йылғалары]]
[[Категория:Әбйәлил районы йылғалары]]
[[Категория:Белорет районы йылғалары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
Кесе Ҡыҙыл — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға.

 Географияһы 
Кесе Ҡыҙыл Башҡортостандың Әбйәлил, Белорет райондары, Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районы аша һәм Магнитогорск ҡалаһының төньяҡ сигенән аға. 
Түбәнге ағымында йылға гидрологик тәбиғәт ҡомартҡыһы тип һанала Река Малый Кизил .

Йылға башы Ҡырҡтытау һәм Уралтау һырттары итәктәре араһында, Салауат-совхоз утарынан йыраҡ түгел урынлашҡан.

Артабан йылға, Белорет районына барып инеп,Мөхәмәт, Абҙаҡ, Яңы Абҙаҡ ауылдарына тейеп, Әбйәлил районының Мораҡай, Яңы Балапан , Оло Ғәбдин, Туйыш һәм Байым аша үтеп Силәбе өлкәһенә күсә. Бында инде Кесе Ҡыҙыл Магнитогорск эргәһенән һәм уға яҡын ҡасабалар янынан аға .

Йылға Яйыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 2172 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 113 км.

 Тасуирламаһы 
thumb|300 px|слева|Кесе Ҡыҙыл быуаһы. Яңы Абҙаҡ янында
Йылға тауҙар араһында башланғас, үрге ағымында тау йылғаларына хас сифаттарға эйә. Кесе Ҡыҙыл үҙе лә, ҡушылдыҡтары ла башлыса ҡар һыуҙары менән туйына.

Йырҙаһы ташлы, балсыҡлы түбәнге ағымында балсыҡлы йәки ҡомло-ҡырсынлы. Уның урта өлөшөндәге киңлеге 12 метрға барып етә ала, түбәнге ағымында 25 метрға тиклем киңәйә. Башлыса йылғаның уң яры һөҙәк, ә һул яры — текә.

Кесе Ҡыҙыл йылғаһының Смеловский ҡасабаһы янындағы түбәнге ағымы гидрологик тәбиғәт ҡомартҡыһы тип танылған. Айырыуса һаҡланған тәбиғәт территорияларының дөйөм майҙаны 400 гектар биләй.

Һыуы болғансыҡ, шуға ҡарамаҫтан, Магнитогорск ҡалаһының Ленин районына эсәр һыу итеп бирелә һәм сифаты яҡшы тип һанала. Был һыуҙы йылғанан туранан-тура түгел, ә уның Смеловский мәмерйәләре системаһы аша үткән ер аҫты карст сығанағынан алалар. Был мәмерйәләр Магнитогорскиҙан 30 км алыҫлыҡта урынлашҡан .

 Һыу реестры мәғлүмәттәре 
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Верхнеурал һыуһаҡлағысынан Магнитогорск һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
 Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000212112200001657
 Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200165
 Бассейн коды — 12.01.00.002
 ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
 ГӨ буйынса сығарылыш — 2
мини|слева|Кесе Ҡыҙыл йылғаһы Мөхәмәт ауылы эргәһендә 
 Этимологияһы 
Йылғаһының атамаһы килеп сығышы бер ниндәй ҙә һорау тыуҙырамай: «ҡыҙыл» төҫ менән бәйле, тимәк Словарь топонимов Башкирской АССР. Башҡорт АССР-ының топонимдары һүҙлеге - Уфа, 1980, - 93-сө бит.. Түбәнге ағымында ярындағы ҡыҙыл балсыҡ йыуылып, һыуына ҡыҙғылт төҫ бирә. Ҡыҙыл йылғалары икәү - Оло һәм Кесе Ҡыҙыл. Быныһының кесе булыуы ҡыҫҡараҡ һәм һайыраҡ булыуы менән бәйле. Икеһе лә бер урындан тиерлек башланып, төрлө яҡҡа ағып китеп, ахырҙа барыбер Яйыҡ йылғаһына килеп ҡоялар ..

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы 

Категория:Башҡортостан йылғалары
Категория:Әбйәлил районы йылғалары
Категория:Белорет районы йылғалары
Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары
Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы