Ҡулаев Мөхәмәтхан Сәхипгәрәй улы
{{Государственный деятель
| имя              = Мстислав Александрович Ҡулаев
| оригинал имени   = (Мөхәмәтхан Сәхипгәрәй улы Ҡулаев)
| изображение      = Кулаев.jpeg
| ширина           = 
| должность        = [[Башҡорт Хөкүмәте]] Рәйесе
| флаг             = Flag of Bashkurdistan.svg
| дата рождения    = 07.02.1873
| место рождения = {{ТУ|Рәсәй империяһы|Рәсәй империяһында}} {{ТУ|Ырымбур губернаһы}}, [[Орск өйәҙе]] (хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең {{ТУ|Ҡыуандыҡ районы}}) [[Ейәнсура]] ауылы
| дата смерти = 1959
| место смерти = Татар АССР-ы {{ВБУ|Ҡазан}} ҡалаһы
| похоронен = 
| в браке = 
| дети = 
| партия = 
|награды={{{!}} style="background:transparent"
{{!}} {{Медаль За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} {{!!}} [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1943).
{{!}}}
}}
[[Файл:Удостоверение Кулаева.png|thumb|220px|[[Башҡорт Хөкүмәте]] менән М. А. Ҡулаевҡа бирелгән танытма.]]

'''Ҡулаев Мөхәмәтхан Сәхипгәрәй улы''' ([[7 февраль]] [[1873 йыл]] — [[1959 йыл]]) — [[Башҡорт милли хәрәкәте]] эшмәкәре, телсе, табип. [[Башҡорт Хөкүмәте]] Рәйесе (26.01.1919—03.1919). [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|граждандар һуғыштарында]] ҡатнашыусы. [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1943).

== Биографияһы ==
Мөхәмәтхан Сәхипгәрәй улы (Мстислав Александрович) Ҡулаев 1873 йылдың 7 февралендә [[Ырымбур губернаһы]] [[Орск өйәҙе]] Үҫәргән улусының (хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]] [[Ҡыуандыҡ районы]]) [[Ейәнсура]] ауылында тыуған. Әсәһе ''Йәнифә Садыҡ ҡыҙы'' һәм атаһы ''Сәхипгәрәй Муса улы'' урта хәлле крәҫтиәндәре булғандар<ref name="Сибагатова Р., Ураксин З.">{{cite web |url=http://www.hrono.ru/text/2007/ura02_07.html|title=''Сибагатова Р., Ураксин З.'' Ученый, политик и врач|date=2007|publisher=[[Бельские просторы]]|accessdate=2015-09-05}}</ref><ref name="Псәнчин В. Ш.">{{статья|автор= [[Псәнчин Вәли Шәғәли улы|Псәнчин В. Ш.]]|заглавие= М. Ҡулаев — дәүләт эшмәкәре һәм телсе ғалим|ссылка= |язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип = |год= 1997|том = |номер= 9|страницы= 131—138|doi= |issn= 1683-3554}}</ref>. Ҡартатаһы — ''Муса Торһонбай улы'' башҡорттарҙың үҙ ирке өсөн көрәштә ҡатнашып, ситтә йөрөп вафат була<ref name="Псәнчин В. Ш."/>. Сығышы менән [[Үҫәргән]] ырыуы [[башҡорттар]]ынан<ref>{{статья|автор= [[Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы|Галяутдинов И. Г.]]|заглавие= Из истории языковых и культурных процессов в Башкортостане в XIX — начале XX вв|ссылка= http://www.vatandash.ru/index.php?article=100|язык=|издание=[[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип=|год=2000|том=|номер=12|страницы=|doi=|issn= 1683-3554}}</ref>{{sfn|Рәшит Шәкүр|2005|c.=}}.

Башта ауылдарындағы мәсет янындағы [[мәҙрәсә]]лә һәм рус-башҡорт мәктәбендә уҡый. Артабан 1886—1896 йылдарҙа Ырымбур гимназияһында белем ала һәм уны алтын миҙал менән тамамлай. 1896—1902 йылдарҙа [[Ҡазан Император университеты]]ның медицина факультетында "Башҡорт стипендияһы"на уҡый<ref>{{статья|автор =[[Псәнчин Вәли Шәғәли улы|Псәнчин В. Ш.]]|заглавие = Ҡулаев М. А. — хәҙерге башҡорт алфавитына нигеҙ һалыусыларҙың береһе|ссылка =|язык = |издание = [[Башҡортостан уҡытыусыһы]]|тип = |год = 1964|том = |номер = 3|страницы = 51—53|doi =|issn = }}</ref>. Шул уҡ ваҡытта 1899—1900 йылдарҙа Ҡазан университеты эргәһендәге Археология, тарих һәм этнография йәмғиәтенең [[Өфө губернаһы]] [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]]нә, Ырымбур губернаһы [[Верхнеурал өйәҙе|Верхнеурал]] һәм Орск өйәҙҙәренә экспедицияларында ҡатнаша, башҡорт һәм татар йырҙарын, мәҡәлдәрен, әйтемдәрен, йомаҡтарын һәм әкиәттәрен йыя<ref name="Казанский медицинский журнал">{{статья|автор =Зыятдинов К. Ш., Киньябулатов А. У., Загидуллин Ш. З., Шарафутдинова Н. Х., Аминов Т. З.|заглавие = М. С. Кулаев — организатор здравоохранения Татарской и Башкирской АССР|ссылка =http://cyberleninka.ru/article/n/m-s-kulaev-organizator-zdravoohraneniya-tatarskoy-i-bashkirskoy-assr|язык = |издание = Казанский медицинский журнал|тип = |год = 2012|том = |номер = 3|страницы = 554—555|doi =|issn = }}</ref>. Университетҡа тик христиандар ғына алынғас, динен алмаштырырға мәжбүр була, һәм [[христиан дине]]н алып ''Мстислав Александрович'' тип исемен үҙгәртергә ризалыҡ бирә<ref name="Сибагатова Р., Ураксин З." /><ref name="Башинформ">{{cite web |url=http://www.bashinform.ru/news/526396-on-byl-odnim-iz-osnovateley-bashkirskoy-avtonomii-k-140-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-mstislava-kulaeva/|title=''Романов В.'' Он был одним из основателей башкирской автономии (К 140-летию со дня рождения Мстислава Кулаева)|date=2013-01-25|publisher=[[Башинформ|«Башинформ»]]|accessdate=2015-09-05}}</ref>. Башҡа мәғлүмәт буйынса, уҡыған осорҙа хәлле генә бер рус ҡыҙына өйләнер өсөн исемен һәм динен алыштыра{{sfn|Рәшит Шәкүр|2005|c.=}}, уларҙың өс ҡыҙы тыуа<ref name="Сибагатова Р., Ураксин З." /><ref>{{cite web |url=http://www.ye02.ru/ht/print:page,1,6442-tabip-filolog-x1257k1199m1241t-bashly1171y.html|title=''Аҡбулатова А.'' Табип, филолог, хөкүмәт башлығы|date=2013-02-08|publisher=[[Йәшлек (гәзит)|«Йәшлек»]]|accessdate=2015-09-05}}</ref>.

1902 йылда [[Ҡазан губернаһы]] Тәтеш өйәҙенең Кесе Ялсыҡай ауылының земство дауаханаһына табип итеп тәғәйенләнә. 1903—1913 йылдарҙа Ҡазандың Александровск ҡала дауаханаһында һәм башҡа һаулыҡ һаҡлау учреждениеларында эшләй<ref name="Ғәләүетдинов И. Ғ., Ҡолшәрипов М. М.">{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/8523-ulaev-mstislav-aleksandrovich|Ҡулаев Мстислав Александрович|автор=[[Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы|Ғәләүетдинов И. Ғ.]], [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы|Ҡолшәрипов М. М.]]}}</ref>.

1910 йылда медицина докторы дәрәжәһенә имтихандар тапшыра, әммә хеҙмәтен ваҡытында тамамлап өлгөрә алмай. 1913 йылда [[Варшава]] ҡалаһына эшкә күсерелә{{sfn|Рәшит Шәкүр|2005|c.=}}. 1914—1917 йылдарҙа [[Беренсе донъя һуғышы]]нда ҡатнаша, Көньяҡ-Көнбайыш фронтының 275-се запас ялан госпиталенең баш табибы булып хеҙмәт итә. 1917 йылда Ҡазанға ҡайтып, Шамовск ҡала дауаханаһының терапевт бүлегендә өлкән ординатор булып эшләй<ref name="Казанский медицинский журнал"/>.

[[Бикбов Юныс Юлбарыҫ улы|Юныс Бикбов]] саҡырыуы буйынса [[Ырымбур]]ға килә<ref name="Сибагатова Р., Ураксин З." />. 1918 йылдың авгусынан алып [[Башҡорт Хөкүмәте]]ндә эшләй һәм [[башҡорт милли хәрәкәте]]нә ҡушылып китә. 1919 йылдың 26 ғинуарында хөкүмәт рәйесе һәм [[Башҡортостан хәрби-революцион комитеты]] ағзаһы итеп һайлана<ref>{{книга|автор= [[Ҡасимов Салауат Фитрат улы|Касимов С. Ф.]]| заглавие= Автономия Башкортостана| ссылка=| ответственный = | место= Уфа| издательство  = Китап| год= 1997| том= | страниц=| страницы=  113—114| isbn =}}</ref>. [[Мәскәү]]ҙә үҙәк совет власы вәкилдәре менән һөйләшеү алып барған башҡорт делегацияһын етәкләй һәм 1919 йылдың 20 мартындағы "[[Үҙəк Совет власы менəн Башҡорт хөкүмəте араһында Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеү]]"гə ҡул ҡуйыуҙа ҡатнаша<ref name="Ғәләүетдинов И. Ғ., Ҡолшәрипов М. М."/>. Мәскәүҙән ҡайтышлай Ҡазанға ғаиләһенә бара, бында тиф менән ауырып дауаханаға эләгә һәм сәйәсәттән китергә мәжбүр була<ref>{{cite web |url=http://isaran.ru/?q=ru/fund&guid=375CA667-4E27-42E5-8883-1FE78D2F230A&ida=16|title=Кулаев Мухаметхан Сахипгареевич|date=|publisher=«Архивы Российской академии наук»|accessdate=2015-09-05}}</ref>.

1919 йылдың сентябренән алып Ҡазанда хәрби госпиталдең баш табибы булып хеҙмәт итә. 1921—1928 йылдарҙа ҡаланың Булаҡ аръяғы өлөшөндәге үҙе ойошторған дауаханаһының баш табибы була, шул уҡ ваҡытта Ҡазан туберкулёз диспансерында 1950-се йылдар аҙағына тиклем эшләй<ref name="Казанский медицинский журнал"/>. Медицина өлкәһендәге фиҙакәр хеҙмәте өсөн «Һаулыҡ һаҡлау отличнигы» билдәһе һәм «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнә<ref name="Казанский медицинский журнал"/><ref name="Ниғмәтуллина З.">{{cite web |url=http://kiskeufa.ru/index.php?dn=news&to=art&id=2681|title=''Ниғмәтуллина З.'' Мөхәмәтхан Ҡулаев|date=2015-08-31|publisher=«[[Киске Өфө (гәзит)|Киске Өфө]]»|accessdate=2015-09-05}}</ref>.

== Ғилми эшмәкәрлеге ==
{{Врезка
 | Выравнивание    = right
 | Ширина          = 280px
 | Заголовок       = 
 | Содержание      = ''«… Әсәй теле менән ингән һүҙҙәр күңелдә ныҡ ята, иҫтән сығарып булмай, төплө килә, тотанаҡлы була. Әсәй телен ташламаған халыҡтар тереклеккә ныҡ торош итә. Шуның, өсөн әсәй телен тик кәрәк сағында ғына, кәрәк урындарҙа ғына үҙгәртеп, һәр ҡасан бик һаҡлап, таҙалыҡта тоторға тейеш. Шул ваҡытта ул тел, инә теле булып, башҡорт белемдәренә ныҡ, бөтмәҫ ҡаҙна (нигеҙ) булып ятасаҡ. Белемде ныҡ урынлаштыра торған тел — әсәй теле, ана теле, әсәйҙең өндәшеүе. Башҡорттарга белем алыр өсөн үҙ теле кәрәк — әсәй теле.»''
| Подпись         = ''М. А. Ҡулаев''
}}
[[Башҡорт теле]]нең фонетикаһын, морфологияһын, синтаксисын, лексикологияһын өйрәнә. Туған телдең өндәрен, уларҙың үҙенсәлектәрен тикшереп һәр өнгә хәрефтәр билдәләй. 1912 йылда Ҡазанда «Башҡорттар өсөн өн әйтелеше нигеҙҙәре һәм әлифба» ({{lang-ru|«Основы звукопроизношения и азбука для башкир»}}) исемле китабын донъяға сығара. Уның был китапта урын алған башҡорт алфавиты 34 хәрефтән тора, башҡорт өндәрен тулыһы менән сағылдырыр өсөн, [[кириллица]] хәрефтәре менән бергә [[Грек алфавиты|грек графикаһы]] ҡулланылған<ref name="Галяутдинов И. Г., Псянчин В. Ш., Сынбулатова Ф. Ш.">{{БЭ2013У|index.php/prosmotr/8-spisok/9640-bukvar|Букварь|автор=[[Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы|Галяутдинов И. Г.]], [[Псәнчин Вәли Шәғәли улы|Псянчин В. Ш.]], Сынбулатова Ф. Ш.}}{{ref-ru}}</ref>.

Ҡулаевтың 1919 йылда башҡорт телендә сыҡҡан «Әлепей» исемле китабы революциянан һуң сыҡҡан тәүге башҡорт әлифбаһы булып тора<ref name="Галяутдинов И. Г., Псянчин В. Ш., Сынбулатова Ф. Ш."/>. Телсе үҙенең тикшеренеүҙәрендә башлыса башҡорт теленең [[көньяҡ диалект]]ына, үҫәргән башҡорттарының һөйләү теленә<ref>Хәҙерге башҡорт диалектологияһында ҡабул ителгән классификацияға ярашлы көньяҡ диалекттың [[Эйек-һаҡмар һөйләше|эйек-һаҡмар һөйләшенә]] ҡарай</ref> нигеҙләнгән һәм барлыҡ хеҙмәттәрендә тик үҙе төҙөгән алфавитты ҡулланып яҙған{{sfn|Рәшит Шәкүр|2005|c.=}}. Фольклор буйынса ла материалдар йыйған{{sfn|Рәшит Шәкүр|2005|c.=}}.

Рәсәй фәндәр академияһы [[Өфө фәнни үҙәге]]нең Ғилми архивында Ҡулаевтың «Башҡорт теленең ҡылымдары», «Үҫәргән башҡорттары теле грамматикаһы», «Башҡортса-русса һүҙлек», «Башҡорт теленең һүҙбәйләнеше», «Үпкә туберкулёзын диагностикалау буйынса очерктар» һ. б. күп кенә баҫылмаған ҡулъяҙмалары һаҡлана<ref name="Башинформ"/><ref name="Ниғмәтуллина З."/>.
[[Файл:Букварь Кулаева.jpg|thumb|270px|1919 йылғы «Әлепей» әсбабы.]]

== [[Хеҙмәттәре]] ==
* Основы звукопроизношения и азбука для башкир. Казань, 1912.
* Әлепей. 1919.
* О звуках башкирского языка. Казань, 1928.
* Твердый алфавит башкирского языка. Казань, 1928.
* О глаголах башкирского языка. Казань, 1930.

== Хәтер ==
* 2021 йылда тыуған ауылы [[Ейәнсура]]ла Мөхәмәтхан Ҡулаевҡа таҡтаташ асылды<ref>{{статья|автор=|заглавие= В Оренбургской области проходят Дни башкирской культуры и просвещения|ссылка= https://www.bashinform.ru/news/social/2021-12-16/v-orenburgskoy-oblasti-prohodyat-dni-bashkirskoy-kultury-i-prosvescheniya-2622001|язык=|издание=Башинформ|тип=|год=2021|том=|номер=|страницы=|doi=|issn= }}</ref>.
== Әҙәбиәттә ==
* [[Зиннур Ураҡсин]] «Тәҙрә уйыусы» тарихи повесть<ref>{{китап |автор=Зиннур Ураҡсин  |заглавие=«Тәҙрә уйыусы» |место=Өфө |издательство=«Китап» |год=2015 й |страницы=8-89-сы  }}</ref>.
== Адрестары ==

* 1948 ― [[Ҡазан]], Маяковский урамы, 10-сы йорт, 3-сө фатир.<ref>[https://kitap.tatar.ru/ru/ssearch/detail/lyihokwfdh/?back=/ru/ssearch/%3Fattr%3Dtext_t%26q%3D%25D0%25B0%25D0%25B1%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25B5%25D0%25BD%25D1%2582%25D0%25BE%25D0%25B2 Список абонентов Казанской городской телефонной сети (1948)]</ref>

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* ''[[Аҙнағолов Рафаэль Ғәйнетдин улы|Аҙнағолов Р. Ғ.]]'' М. Ҡулаев — диалектолог һәм лексикограф // [[Совет Башҡортостаны]]. 1973, 7 февраль.
* ''[[Кинйәбулатов Азат Уран улы|Киньябулатов А. У.]]'' Кулаев Мстислав Александрович (Мухаметхан Сахипкиреевич) (1873—1958 гг.) — Председатель Башкирского правительства (1919 г.), общественныйдеятель, врач, филолог. — Уфа, 2016. — 56 с.
* {{статья|автор =[[Псәнчин Вәли Шәғәли улы|Псәнчин В. Ш.]]|заглавие = Ҡулаев М. А. — хәҙерге башҡорт алфавитына нигеҙ һалыусыларҙың береһе|ссылка =|язык = |издание = [[Башҡортостан уҡытыусыһы]]|тип = |год = 1964|том = |номер = 3|страницы = 51—53|doi =|issn = }}
* {{статья|автор= Псәнчин В. Ш.|заглавие= М. Ҡулаев — дәүләт эшмәкәре һәм телсе ғалим|ссылка= |язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип = |год= 1997|том = |номер= 9|страницы= 131—138|doi= |issn= 1683-3554}}
* ''[[Ураҡсин Зиннур Ғәзиз улы|Ураҡсин 3. Ғ.]]'' Телсе-ғалим һәм врач // Совет Башҡортостаны. 1963, 24 ноябрь.
* {{книга|автор= [[Рәшит Шәкүр]].| заглавие= Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫмаһы| ссылка= http://www.studfiles.ru/preview/3913724/page:10/| ответственный = | место= Өфө| издательство  = Китап| год= 2005| том= | страниц= 376| страницы= | isbn = 5-295-02098-3| ref=Рәшит Шәкүр}}
* ''[[Ярмуллин Азат Шакирйән улы|Ярмуллин А. Ш.]]'' Автономиялы Башҡортостан байрағы аҫтында. Өфө, 2009.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|85043}}{{V|5|02|2021}}   
* {{статья|автор =Зыятдинов К. Ш., Киньябулатов А. У., Загидуллин Ш. З., Шарафутдинова Н. Х., Аминов Т. З.|заглавие = М. С. Кулаев — организатор здравоохранения Татарской и Башкирской АССР|ссылка =http://cyberleninka.ru/article/n/m-s-kulaev-organizator-zdravoohraneniya-tatarskoy-i-bashkirskoy-assr|язык = |издание = Казанский медицинский журнал|тип = |год = 2012|том = |номер = 3|страницы = 554—555|doi =|issn = }}

{{Башҡортостан хөкүмәте етәкселәре}}
{{Яҡшы мәҡәлә|Ғалим}}

[[Категория:Башҡорт Хөкүмәте ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт теле белгестәре]]
[[Категория:Ҡазан Император университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар (Рәсәй)]]
[[Категория:Башҡорт фольклорсылары]]
[[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Башҡортостан Хәрби-революцион комитеты ағзалары]]
[[Категория:Ырымбур өлкәһе башҡорттары]]
Ҡулаев Мөхәмәтхан Сәхипгәрәй улы (7 февраль 1873 йыл — 1959 йыл) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре, телсе, табип. Башҡорт Хөкүмәте Рәйесе (26.01.1919—03.1919). Беренсе донъя һәм граждандар һуғыштарында ҡатнашыусы. СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1943).

 Биографияһы 
Мөхәмәтхан Сәхипгәрәй улы (Мстислав Александрович) Ҡулаев 1873 йылдың 7 февралендә Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Үҫәргән улусының (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы) Ейәнсура ауылында тыуған. Әсәһе Йәнифә Садыҡ ҡыҙы һәм атаһы Сәхипгәрәй Муса улы урта хәлле крәҫтиәндәре булғандар. Ҡартатаһы — Муса Торһонбай улы башҡорттарҙың үҙ ирке өсөн көрәштә ҡатнашып, ситтә йөрөп вафат була. Сығышы менән Үҫәргән ырыуы башҡорттарынан.

Башта ауылдарындағы мәсет янындағы мәҙрәсәлә һәм рус-башҡорт мәктәбендә уҡый. Артабан 1886—1896 йылдарҙа Ырымбур гимназияһында белем ала һәм уны алтын миҙал менән тамамлай. 1896—1902 йылдарҙа Ҡазан Император университетының медицина факультетында "Башҡорт стипендияһы"на уҡый. Шул уҡ ваҡытта 1899—1900 йылдарҙа Ҡазан университеты эргәһендәге Археология, тарих һәм этнография йәмғиәтенең Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙенә, Ырымбур губернаһы Верхнеурал һәм Орск өйәҙҙәренә экспедицияларында ҡатнаша, башҡорт һәм татар йырҙарын, мәҡәлдәрен, әйтемдәрен, йомаҡтарын һәм әкиәттәрен йыя. Университетҡа тик христиандар ғына алынғас, динен алмаштырырға мәжбүр була, һәм христиан динен алып Мстислав Александрович тип исемен үҙгәртергә ризалыҡ бирә. Башҡа мәғлүмәт буйынса, уҡыған осорҙа хәлле генә бер рус ҡыҙына өйләнер өсөн исемен һәм динен алыштыра, уларҙың өс ҡыҙы тыуа.

1902 йылда Ҡазан губернаһы Тәтеш өйәҙенең Кесе Ялсыҡай ауылының земство дауаханаһына табип итеп тәғәйенләнә. 1903—1913 йылдарҙа Ҡазандың Александровск ҡала дауаханаһында һәм башҡа һаулыҡ һаҡлау учреждениеларында эшләй.

1910 йылда медицина докторы дәрәжәһенә имтихандар тапшыра, әммә хеҙмәтен ваҡытында тамамлап өлгөрә алмай. 1913 йылда Варшава ҡалаһына эшкә күсерелә. 1914—1917 йылдарҙа Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша, Көньяҡ-Көнбайыш фронтының 275-се запас ялан госпиталенең баш табибы булып хеҙмәт итә. 1917 йылда Ҡазанға ҡайтып, Шамовск ҡала дауаханаһының терапевт бүлегендә өлкән ординатор булып эшләй.

Юныс Бикбов саҡырыуы буйынса Ырымбурға килә. 1918 йылдың авгусынан алып Башҡорт Хөкүмәтендә эшләй һәм башҡорт милли хәрәкәтенә ҡушылып китә. 1919 йылдың 26 ғинуарында хөкүмәт рәйесе һәм Башҡортостан хәрби-революцион комитеты ағзаһы итеп һайлана. Мәскәүҙә үҙәк совет власы вәкилдәре менән һөйләшеү алып барған башҡорт делегацияһын етәкләй һәм 1919 йылдың 20 мартындағы "Үҙəк Совет власы менəн Башҡорт хөкүмəте араһында Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеү"гə ҡул ҡуйыуҙа ҡатнаша. Мәскәүҙән ҡайтышлай Ҡазанға ғаиләһенә бара, бында тиф менән ауырып дауаханаға эләгә һәм сәйәсәттән китергә мәжбүр була.

1919 йылдың сентябренән алып Ҡазанда хәрби госпиталдең баш табибы булып хеҙмәт итә. 1921—1928 йылдарҙа ҡаланың Булаҡ аръяғы өлөшөндәге үҙе ойошторған дауаханаһының баш табибы була, шул уҡ ваҡытта Ҡазан туберкулёз диспансерында 1950-се йылдар аҙағына тиклем эшләй. Медицина өлкәһендәге фиҙакәр хеҙмәте өсөн «Һаулыҡ һаҡлау отличнигы» билдәһе һәм «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.

 Ғилми эшмәкәрлеге 

Башҡорт теленең фонетикаһын, морфологияһын, синтаксисын, лексикологияһын өйрәнә. Туған телдең өндәрен, уларҙың үҙенсәлектәрен тикшереп һәр өнгә хәрефтәр билдәләй. 1912 йылда Ҡазанда «Башҡорттар өсөн өн әйтелеше нигеҙҙәре һәм әлифба» () исемле китабын донъяға сығара. Уның был китапта урын алған башҡорт алфавиты 34 хәрефтән тора, башҡорт өндәрен тулыһы менән сағылдырыр өсөн, кириллица хәрефтәре менән бергә грек графикаһы ҡулланылған.

Ҡулаевтың 1919 йылда башҡорт телендә сыҡҡан «Әлепей» исемле китабы революциянан һуң сыҡҡан тәүге башҡорт әлифбаһы булып тора. Телсе үҙенең тикшеренеүҙәрендә башлыса башҡорт теленең көньяҡ диалектына, үҫәргән башҡорттарының һөйләү теленәХәҙерге башҡорт диалектологияһында ҡабул ителгән классификацияға ярашлы көньяҡ диалекттың эйек-һаҡмар һөйләшенә ҡарай нигеҙләнгән һәм барлыҡ хеҙмәттәрендә тик үҙе төҙөгән алфавитты ҡулланып яҙған. Фольклор буйынса ла материалдар йыйған.

Рәсәй фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Ғилми архивында Ҡулаевтың «Башҡорт теленең ҡылымдары», «Үҫәргән башҡорттары теле грамматикаһы», «Башҡортса-русса һүҙлек», «Башҡорт теленең һүҙбәйләнеше», «Үпкә туберкулёзын диагностикалау буйынса очерктар» һ. б. күп кенә баҫылмаған ҡулъяҙмалары һаҡлана.
thumb|270px|1919 йылғы «Әлепей» әсбабы.

 Хеҙмәттәре 
 Основы звукопроизношения и азбука для башкир. Казань, 1912.
 Әлепей. 1919.
 О звуках башкирского языка. Казань, 1928.
 Твердый алфавит башкирского языка. Казань, 1928.
 О глаголах башкирского языка. Казань, 1930.

 Хәтер 
 2021 йылда тыуған ауылы Ейәнсурала Мөхәмәтхан Ҡулаевҡа таҡтаташ асылды.
 Әҙәбиәттә 
 Зиннур Ураҡсин «Тәҙрә уйыусы» тарихи повесть.
 Адрестары 

 1948 ― Ҡазан, Маяковский урамы, 10-сы йорт, 3-сө фатир.Список абонентов Казанской городской телефонной сети (1948)

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Аҙнағолов Р. Ғ. М. Ҡулаев — диалектолог һәм лексикограф // Совет Башҡортостаны. 1973, 7 февраль.
 Киньябулатов А. У. Кулаев Мстислав Александрович (Мухаметхан Сахипкиреевич) (1873—1958 гг.) — Председатель Башкирского правительства (1919 г.), общественныйдеятель, врач, филолог. — Уфа, 2016. — 56 с.
 
 
 Ураҡсин 3. Ғ. Телсе-ғалим һәм врач // Совет Башҡортостаны. 1963, 24 ноябрь.
 
 Ярмуллин А. Ш. Автономиялы Башҡортостан байрағы аҫтында. Өфө, 2009.

 Һылтанмалар 
    
 

Категория:Башҡорт Хөкүмәте ағзалары
Категория:Башҡорт теле белгестәре
Категория:Ҡазан Император университетын тамамлаусылар
Категория:Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәрҙәре
Категория:Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар (Рәсәй)
Категория:Башҡорт фольклорсылары
Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар
Категория:Башҡортостан Хәрби-революцион комитеты ағзалары
Категория:Ырымбур өлкәһе башҡорттары