Архейҙар
{{Таксон
| name        = 
| image file  = Halobacteria.jpg
| image descr = ''[[Halobacteria]]'',  NRC-1 штампы, һәм күҙәнәк 5 [[мкм]] 
| regnum      = Архейҙар
| parent      = 
| latin       = Archaea
| author      = [[Woese]], [[Kandler]] et [[Wheelis]], [[1990]]
| wikispecies = Archaea
| commons     = Category:Archaea
| itis        =
| ncbi        = 2157
| eol         = 7920
| syn         = * {{btname|Archaebacteria}}
| children name = Типы
| children =
* {{bt-ruslat|Кренархеоттар|Crenarchaeota}}
* {{bt-ruslat|Эвриархеоттар|Euryarchaeota}}
* {{bt-ruslat|Корархеоттар|Korarchaeota}}
* {{bt-ruslat|Наноархеоттар|Nanoarchaeota}}
* {{btname|[[Thaumarchaeota]]|}}
}}

'''Архейҙар''' ({{lang-la|Archaea}} {{lang-grc|ἀρχαῖος}} иң боронғо, тәүге барлыҡҡа килгән) — күҙәнәк  ядроһы(төшө)  һәм мембраналы  органеллары булмаған бер күҙәнәкле микроорганизмдар. Карл Вёзеның өс доменлы системаһында  таяҡсалар һәм эукариоттар менән бер рәттә тере организмдар [[Домен (биология)|домены]].

Элегерәк архейҙарҙы таяҡсалар һәм  прокариоттар менән «архебактериялар» тигән дөйөм төркөмгә берләштергәндәр, тик хәҙер был квалификация иҫкергән тип һанала<ref>{{cite journal |author=Pace N. R. |title=Time for a change |journal=Nature |volume=441 |issue=7091 |page=289 |year=2006 |month=May |pmid=16710401 |doi=10.1038/441289a|bibcode = 2006Natur.441..289P }}</ref>. Хәҙер архейҙарҙың, башҡа тереклек формаһынан айырылып торған, биохимик үҙенсәлектәре башҡа булған, үҙ аллы эволюцияһы булыуы асыҡланған.

Архейҙар 5 [[Тип (биология)|тип]]ҡа бүленә. Улар араһында кренархеоттар ({{lang-la|Crenarchaeota}}) һәм эвриархеоттар ({{lang-la|Euryarchaeota}}) иң күп өйрәнелгәндәре. Архейҙарҙы квалификациялау ҡатмарлы, улар лаборатория шарттарында үрсемәгән, һәм идентификациялау тереклек итеү урынынан алынған [[Нуклеин кислоталары|нуклеин кислотаһы]] өлгөһө нигеҙендә башҡарыла.

Архейҙар һәм [[бактериялар]] күҙәнәк ҙурлығы һәм формаһы буйынса бик оҡшаш, шулай ҙа ҡайһы бер архейзар ғәҙәти булмаған формала була, мәҫәлән, Haloquadratum walsbyi күҙәнәктәре ялпаҡ һәм квадрат. Бактериялар менән оҡшаш булыуға ҡарамаҫтан, архейҙарҙың ҡайһы бер гендары һәм метаболик юлдары уларҙы [[эукариоттар]]ға (атап әйткәндә, транскрипция һәм тәржемә процестарын катализлаусы ферменттар) яҡынайта. Архейҙар биохимияһының башҡа яҡтары ла үҙенсәлекле, мәҫәлән, ябай эфир бәйләнеше булған липидтарҙың күҙәнәк мембраналарында булыуы. Күпселек архейзар — хемоавтотрофтар. [[Эукариоттар]]ға ҡарағанда уларҙың энергия сығанаҡтары байтаҡҡа күберәк: [[шәкәр]] кеүек ябай органик берләшмәләрҙән алып [[аммиак]], металл иондарына һәм хатта [[водород]]ҡа тиклем. Тоҙға сыҙамлы архейҙар — галоархейҙар — ҡояш нурҙарын энергия сығанағы сифатында ҡуллана, архейҙарҙың башҡа төрҙәре углеродты теркәйҙәр , әммә [[үҫемлектәр]]ҙән һәм [[цианобактериялар]]ҙан (зәңгәр-йәшел [[ылымыҡтар]]) айырмалы рәүештә, архейҙың бер төрө лә быны ла, тегене лә бер үк ваҡытта эшләмәй. Архейҙар енесһеҙ юл менән үрсейҙәр: бинар бүленеү, тарҡалыу һәм бөрөләнеү. Бактерияларҙан һәм эукариоттарҙан айырмалы рәүештә, архейҙарҙың билдәле бер төрө лә [[спора]]лар барлыҡҡа килтермәй.

Башта архейҙар ҡырыҫ шарттарҙа — эҫе шишмәләрҙә, тоҙло күлдәрҙә йәшәгән экстремофил тип иҫәпләнһә лә, һуңынан төрлө урындарҙа, шул иҫәптән [[тупраҡ]]та, [[океан]]дарҙа, [[һаҙлыҡ]]тарҙа һәм кешенең [[туҡ эсәк|туҡ эсәг]]ендә табыла . Бигерәк тә океандарҙа архейҙар күп, һәм,бәлки, планктон архейҙарҙы тере организмдарҙың иң ҙур төркөмө булып торалыр. Архейҙар [[Ер]]ҙәге тереклектең мөһим өлөшө булып торалар. [[Углерод]] һәм [[азот]] циклдарында ҙур роль уйнайҙар. Архейҙарҙың билдәле вәкилдәренең береһе лә паразит йә патоген организм түгел, әммә йыш ҡына улар мутуалистар һәм комменсалдар. Ҡайһы бер вәкилдәре метаногендар булып, кешеләрҙең һәм көйшәүселәрҙең аш һеңдереү трактында йәшәйҙәр, унда аш һеңдереүҙе тормошҡа ашырырға ярҙам итәләр.

== Асыу тарихы ==
[[Файл:Aerial image of Grand Prismatic Spring (view from the south).jpg|мини|справа|Архейҙар тәүге тапҡыр экстремаль йәшәү урындарында — эҫе вулкан сығанаҡтарында табыла]]
Төркөмдөң тәүге ағзалары төрлө экстремаль йәшәү урындарында, геотермаль сығанаҡтарҙа табыла.

ХХ быуаттың күп өлөшөндә [[прокариоттар]] берҙәм төркөм булып һанала һәм биохимик, морфологик һәм метаболик һыҙаттар буйынса классификациялана. Мәҫәлән, микробиологтар микроорганизмдарҙы күҙәнәк формаһына, күҙәнәк стенаһы төҙөлөшө деталдәренә һәм микроорганизмдар ҡулланған матдәләргә ҡарап классификацияларға тырыша. 1965 йылда төрлө прокариоттарҙың ген төҙөлөшө оҡшашлығы нигеҙендә туғанлыҡ дәрәжәһен билдәләү тәҡдим ителә. Бындай алым, филогенетика бөгөнгө көндә төп алым булып тора.

Архейҙар беренсе тапҡыр филогенетик ағаста прокариоттарҙың айырым төркөмө булараҡ 1977 йылда Карл Везе һәм Джордж Эдвард Фокс тарафынан 16S рРНК сағыштырма анализында айырыла. Башта был ике төркөм архебактериялар (лат. Archaebacteria) һәм эубактерии (Eubacteria) тип билдәләнә һәм батшалыҡ йәки ярым батшалыҡ тип баһалана, уларҙы Везе һәм Фокс Urkingdoms тип атай. Вёзе, прокариоттарҙың был төркөмө бөтөнләй икенсе төрлө тормош төрө, тип ныҡыша. Был айырманы күрһәтер өсөн прокариоттарҙың ике төркөмө артабан архейҙар һәм бактериялар тип атала.

Тәүҙә яңы доменға метаноген микроорганизмдар ғына иҫәпләгәндәр. Архейҙар эҫе шишмәләр, тоҙло күлдәр кеүек экстремаль шарттарҙа ғына йәшәй тип иҫәпләгәндәр. Әммә ХХ быуат аҙағына микробиологтар архейҙар тәбиғәттә киң таралған ҙур һәм төрлө организмдар төркөмө тигән һығымтаға килә. Архейҙарҙың күп төрҙәре, [[тупраҡ]]та һәм [[океан]] һыуҙарында йәшәй.<ref name=DeLong>{{статья |заглавие=Everything in moderation: archaea as 'non-extremophiles' |издание=Curr. Opin. Genet. Dev. |том=8 |номер=6 |страницы=649—654 |pmid=9914204 |doi=10.1016/S0959-437X(98)80032-4 |язык=en |тип=journal |автор=DeLong E. F. |год=1998}}</ref> Был асыш һыу һәм тупраҡ өлгөләрендәге прокариоттарҙа булған нуклеин кислоталары идентификациялау  өсөн [[полимер сылбыры реакцияһы]] ҡулланғас асыҡланған. Был ысул лабораторияла теге йәки был сәбәптәр арҡаһында культифацияланмаған организмдарҙы асыҡларға  мөмкинлек бирә<ref>{{статья |заглавие=Molecular techniques for determining microbial diversity and community structure in natural environments |издание={{Нп3|Critical Reviews in Microbiology|Crit. Rev. Microbiol.||Critical Reviews in Microbiology}} |том=26 |номер=1 |страницы=37—57 |pmid=10782339 |doi=10.1080/10408410091154174 |язык=en |тип=journal |автор=Theron J., Cloete T. E. |год=2000}}</ref><ref>{{статья |заглавие=The maturing of microbial ecology |издание={{Нп3|International Microbiology|Int. Microbiol.||International Microbiology}} |том=9 |номер=3 |страницы=217—223 |pmid=17061212 |ссылка=http://www.im.microbios.org/0903/0903217.pdf |язык=en |автор=Schmidt T. M. |год=2006 |тип=journal}}</ref>.

== Килеп сығыуҙары һәм эволюция ==
Таш булып ҡатҡан прокариотик күҙәнәктәр 3,5 миллиард йыл менән даталанһа ла, прокариоттарҙың күпселеге үҙенә генә хас морфологик һыҙаттарға эйә түгел, шуға күрә ташҡа әүерелгән формаларҙы архейҙар ҡалдыҡтары тип аныҡ ҡына билдәләп булмай<ref>{{статья |заглавие=Fossil evidence of Archaean life |ссылка=http://www.journals.royalsoc.ac.uk/content/g38537726r273422/fulltext.pdf |издание=[[Philosophical Transactions of the Royal Society B|Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci]] |том=361 |номер=1470 |страницы=869—885 |pmid=16754604 |doi=10.1098/rstb.2006.1834 |pmc=1578735 |deadlink=yes |archiveurl=http://archive.wikiwix.com/cache/20110223213904/http://www.journals.royalsoc.ac.uk/content/g38537726r273422/fulltext.pdf |archivedate=2011-02-23 |язык=en |автор=Schopf J. |год=2006 |тип=journal}}</ref>. Шул уҡ ваҡытта архейҙар өсөн хас булған липидтарҙың химик ҡалдыҡтары мәғлүмәтлерәк, сөнки был ҡушылмалар башҡа организмдарҙа осрамай<ref>{{статья |заглавие=Polar Lipids of Archaebacteria in Sediments and Petroleums |издание=Science |том=217 |номер=4554 |страницы=65—66 |pmid=17739984 |doi=10.1126/science.217.4554.65 |bibcode=1982Sci...217...65C |язык=en |тип=journal |автор=Chappe B., Albrecht P., Michaelis W. |месяц=7 |год=1982}}</ref>. Ҡайһы бер баҫмалар архейҙар йәки [[эукариоттар]]ҙың липид ҡалдыҡтары 2,7 миллиард йәштә булған таш тоҡомдарҙа булыуын күрһәтә<ref>{{статья |заглавие=Archean molecular fossils and the early rise of eukaryotes |издание=Science |том=285 |номер=5430 |страницы=1033—1036 |pmid=10446042 |doi=10.1126/science.285.5430.1033 |язык=en |тип=journal |автор=Brocks J. J., Logan G. A., Buick R., Summons R. E. |год=1999}}</ref>, әммә был мәғлүмәттәрҙең дөрөҫ булыуы шик тыуҙыра<ref>{{статья |заглавие=Reassessing the first appearance of eukaryotes and cyanobacteria |издание=Nature |том=455 |номер=7216 |страницы=1101—1104 |pmid=18948954 |doi=10.1038/nature07381 |bibcode=2008Natur.455.1101R |язык=en |тип=journal |автор=Rasmussen B., Fletcher I. R., Brocks J. J., Kilburn M. R. |месяц=10 |год=2008}}</ref>. Был [[липидтар]]ҙың ҡалдыҡтарының иң боронғолары Гренландияның көнбайышындағы Исуан йәшелташ бүлкәтендә осрай, ҡайҙа Ерҙә 3,8 миллиард йыл элек барлыҡҡа килгән ултырма тау тоҡомдары урынлашҡан<ref>{{статья |заглавие=Traces of Archaebacteria in ancient sediments |издание=System Applied Microbiology |том=7 |номер=Archaebacteria '85 Proceedings |страницы=178—183 |язык=und |автор=Hahn, Jürgen; Pat Haug |год=1986}}</ref>. Архейҙар [[Ер]]ҙә йәшәгән иң боронғо тере йәндәр булыуы ихтимал<ref name=Wang>{{статья |заглавие=Reductive evolution of architectural repertoires in proteomes and the birth of the tripartite world |издание={{Нп3|Genome Research|Genome Res.||Genome Research}} |том=17 |номер=11 |страницы=1572—1585 |pmid=17908824 |doi=10.1101/gr.6454307 |pmc=2045140 |язык=en |тип=journal |автор=Wang M., Yafremava L. S., Caetano-Anollés D., Mittenthal J. E., Caetano-Anollés G. |год=2007}}</ref>.

=== Архейҙарҙың һәм башҡа домендарҙың сағыштырма характеристикалары ===
Түбәндәге таблицала башҡа домендарға хас булған һәм хас булмаған ҡайһы бер архейҙар һыҙаттары күрһәтелгән.<ref>Information is from Willey J.M., Sherwood L.M., Woolverton C.J. ''Microbiology'' 7th ed. (2008), Ch. 19 pp. 474—475, except where noted.</ref>.
{| class="wikitable"
|-
! Архейҙар һәм бактерияларға хас
! Архейҙар һәм эукариоттарға хас
! Тик архейҙарға ғына хас
|-
| Һынланған ядро һәм мембрана органеллалары юҡ 
| [[Пептидогликан]] (муреин) юҡ 
| Күҙәнәк стенаһының төҙөлөшө (мәҫәлән, ҡайһы бер архейҙарҙың күҙәнәк стеналарында псевдомуреин бар)
|-
| Ҡулсалы [[хромосома]]
| [[ДНК]] гистондар менән бәйле<ref>{{статья |заглавие=Histone variants – ancient wrap artists of the epigenome |издание=[[Nature Reviews Molecular Cell Biology]] |том=11 |страницы=264—275 |doi=10.1038/nrm2861 |язык=en |тип=journal |автор=Talbert P. B., Henikoff S. |год=2010}}</ref><ref>{{статья |заглавие=Archaeal histones and the origin of the histone fold |издание=Curr. Opin. Microbiol |том=9 |страницы=520—525 |doi=10.1016/j.mib.2006.08.003 |язык=en |тип=journal |автор=Sandman K., Reeve J. N. |год=2006}}</ref>
| Күҙәнәк мембранаһында ябай эфир бәйләнеше булған липидтар бар
|-
| Гендар оперондарға берләшкән
| Трансляция метиониндан башлана<ref>у бактерий трансляция начинается с [[N-Формилметионин|формилметионина]]</ref>
| [[Флагеллин]]дар структураһы<ref name="Zillig">{{статья |заглавие=Comparative biochemistry of Archaea and Bacteria |издание=Curr. Opin. Gen. Dev. |том=1 |номер=4 |страницы=544—551 |pmid=1822288 |doi=10.1016/S0959-437X(05)80206-0 |язык=und |автор=Zillig W. |месяц=12 |год=1991}}</ref>
|-
|
| Транскрипция комплексының [[РНК-полимераза]], [[промотор]]ҙары һәм башҡалар компоненттары оҡшашлығы<ref name="Zillig" /><ref>{{статья |pmid=11282478 |том=4 |номер=2 |заглавие=Mechanism and regulation of transcription in archaea |издание=Curr. Opin. Microbiol. |страницы=208—213 |doi=10.1016/S1369-5274(00)00190-9 |язык=en |тип=journal |автор=Bell S. D., Jackson S. P. |месяц=4 |год=2001}}</ref><ref>{{статья |pmid=12694606 |том=48 |номер=3 |заглавие=Archaeal chromatin and transcription |издание={{Нп3|Microbiology (журнал)|Microbiology||Microbiology (journal)}} |страницы=587—598 |язык=en |автор=Reeve J. N. |месяц=5 |год=2003 |тип=journal |издательство={{Нп3|Microbiology Society}} }}</ref>
| [[Рибосома|рибосома]]лар скруктураһы (ҡайһы бер билдәләр бактерияларға яҡын, ҡайһы берҙәре эвкариоттарға яҡын)
|-
| Полицистрон [[мРНК]]
| ДНК репликацияһы һәм репарацияһы оҡшаш <ref>{{статья |pmid=12694608 |том=48 |номер=3 |заглавие=Archaea: an archetype for replication initiation studies? |издание={{Нп3|Microbiology (журнал)|Microbiology||Microbiology (journal)}} |страницы=605—615 |язык=en |тип=journal |автор=Kelman L. M., Kelman Z. |месяц=5 |год=2003 |издательство={{Нп3|Microbiology Society}} }}</ref>
| тРНК структураһы һәм [[метаболизм]]<ref name="Zillig" /><ref>{{статья |pmid=20129918 |doi=10.1074/jbc.M110.102236 |том=285 |номер=17 |заглавие=Discovery and characterization of an amidinotransferase involved in the modification of archaeal tRNA |pmc=2857094 |издание=[[Journal of Biological Chemistry|J. Biol. Chem.]] |страницы=12706—12713 |язык=en |тип=journal |автор=Phillips G., Chikwana V. M., Maxwell A., et al. |месяц=4 |год=2010}}</ref>
|-
| Күҙәнәктәр размеры эукариоттарҙыҡына ҡарағанда бәләкәйерәк 
| [[АТФаза]] (тип V) оҡшаш 
|
|}

== Тәбиғи йәшәү мөхите ==
Архейҙар йәшәү урындарының киң диапазонында йәшәй һәм глобаль экосистеманың мөһим өлөшө булып тора, дөйөм биомассаның 20 процентын тәшкил итә алалар<ref>{{статья |заглавие=Environmental diversity of bacteria and archaea |издание=[[Systematic Biology|Syst. Biol.]] |том=50 |номер=4 |страницы=470—478 |pmid=12116647 |doi=10.1080/106351501750435040 |язык=en |автор=DeLong E. F., Pace N. R. |год=2001 |тип=journal}}</ref>. Тәүге табылған архейҙар экстремофилдар була. Ысынлап та, архейҙарҙың күбеһе юғары температурала, йыш ҡына 100 °C-тан артыҡ булған [[гейзер]]ҙарҙа, май йыйғыстарҙа осрай. Башҡалары бик һалҡын шарттарҙа, бик тоҙло, юғары кислоталы һәм юғары һелтеле мөхиттә, шулай уҡ юғары баҫым аҫтында — 700 атмосфераға тиклем (барофилдар) тормошҡа яраҡлашҡандар. Әммә архейҙар араһында йомшаҡ шарттарҙа, һаҙлыҡлы урындарҙа, [[канализация]]ла, [[океан]]дарҙа һәм [[тупраҡ]]та тереклек иткән мезофилдар ҙа бар.

Экстремофил архейҙар дүрт төп физиологик төркөмгә ҡарай: галофилдар, термофилдар, ацидофилдап (кислотаға сыҙамлы), алкалифилдар (һелтәгә сыҙамлы). Был төркөмдәрҙе типта йәки башҡа бойондороҡһоҙ таксон булараҡ ҡарала алмай. Бер-береһенә тәьҫир итмәйҙәр, ә ҡайһы бер архейҙар бер үк ваҡытта бер нисә төркөмгә ҡарай. Әммә улар классификация өсөн уңайлы башланғыс нөктә булып тора.

== Экология ==

=== Матдәләр әйләнешендә ролдәре ===
Архейҙар төрлө йәшәү урындарында [[углерод]], [[азот]], [[көкөрт]] кеүек элементтарҙы яңынан ҡулланалар. Бындай әүерелештәр [[экосистема]]ның нормаль эшләүе өсөн кәрәк булһа ла, архейҙар кеше эшмәкәрлеге арҡаһында килеп тыуған зарарлы үҙгәрештәргә һәм хатта бысраныуға ла булышлыҡ итә ала.

Архейҙар [[азот]] циклының күп этаптарын үтәй. Был экосистеманан азотты сығарыусы реакцияларҙы, мәҫәлән, азот һулышы һәм денитрификация, азотты йотоусы процестарҙы, мәҫәлән, нитраттарҙы үҙләштереү һәм азотты фиксациялау, үҙ эсенә ала<ref>{{статья |заглавие=Nitrate reduction and the nitrogen cycle in archaea |издание={{Нп3|Microbiology (журнал)|Microbiology||Microbiology (journal)}} |том=150 |номер=Pt 11 |страницы=3527—3546 |pmid=15528644 |doi=10.1099/mic.0.27303-0 |ссылка=http://mic.sgmjournals.org/cgi/content/full/150/11/3527?view=long&pmid=15528644 |язык=en |тип=journal |автор=Cabello P., Roldán M. D., Moreno-Vivián C. |месяц=11 |год=2004 |издательство={{Нп3|Microbiology Society}} }}</ref><ref>{{статья |заглавие=Nitrogen fixation at 92 degrees C by a hydrothermal vent archaeon |издание=Science |том=314 |номер=5806 |страницы=1783—1786 |pmid=17170307 |doi=10.1126/science.1134772 |bibcode=2006Sci...314.1783M |язык=en |тип=journal |автор=Mehta M. P., Baross J. A. |месяц=12 |год=2006}}</ref>. Һуңғы ваҡытта архейҙарҙың [[аммиак]]тың окисланыуға йәлеп ителеүе асыҡлана. Был реакциялар океандарҙа айырыуса мөһим<ref name="автоссылка1" /><ref>{{статья |заглавие=Putative ammonia-oxidizing Crenarchaeota in suboxic waters of the Black Sea: a basin-wide ecological study using 16S ribosomal and functional genes and membrane lipids |издание=Environ. Microbiol. |том=9 |номер=4 |страницы=1001—1016 |pmid=17359272 |doi=10.1111/j.1462-2920.2006.01227.x |язык=en |тип=journal |автор=Coolen M. J., Abbas B., van Bleijswijk J., et al. |месяц=4 |год=2007}}</ref>. Архейҙар шулай уҡ аммиактың тупраҡта окисланыуында ла мөһим роль уйнай. Нитриттар барлыҡҡа килтерәләр, һуңынан улар башҡа микробтар тарафынан нитраттарға окислана. Һуңғыларын [[үҫемлектәр]] һәм башҡа организмдар ҡуллана<ref>{{статья |заглавие=Archaea predominate among ammonia-oxidizing prokaryotes in soils |издание=Nature |том=442 |номер=7104 |страницы=806—809 |pmid=16915287 |doi=10.1038/nature04983 |bibcode=2006Natur.442..806L |язык=en |тип=journal |автор=Leininger S., Urich T., Schloter M., et al. |месяц=8 |год=2006}}</ref>.

Көкөрт циклында көкөрт ҡушылмаларының окисланыуы иҫәбенә йәшәгән архейҙар уларҙы ташлы тау тоҡомдарынан ала һәм башҡа организмдар өсөн ҡулайлы итә. Әммә бының менән шөғөлләнгән төрҙәр, мәҫәлән, Sulfolobus, көкөрт кислотаһын өҫтәмә продукт сифатында барлыҡҡа килтерә, ә ташландыҡ шахталарҙа бындай организмдарҙың булыуы кислоталы шахта һыуҙары менән бергә тирә-яҡ мөхиткә зыян килтереүе ихтимал<ref name=Baker2003>{{статья |заглавие=Microbial communities in acid mine drainage |издание={{Нп3|FEMS Microbiology Ecology}} |том=44 |номер=2 |страницы=139—152 |doi=10.1016/S0168-6496(03)00028-X |ссылка=<!-- www.blackwell-synergy.com/doi/abs/10.1016/S0168-6496(03)00028-X--> |pmid=19719632 |язык=en |автор=Baker, B. J.; Banfield, J. F. |год=2003 |тип=journal}}{{Недоступная ссылка|date=Май 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>.

Углерод циклында метаногендар [[водород]]ты алып ташлайҙар һәм микроорганизмдар популяцияларының органик матдәләрҙе тарҡатыуында мөһим роль уйнайҙар, улар анаэробик экосистемаларҙа, мәҫәлән, ләм, һаҙлыҡ, һыу таҙартыу ҡоролмаларында тарҡатыусылар ролен үтәйҙәр<ref>{{статья |заглавие=Playing scales in the methane cycle: from microbial ecology to the globe |издание=[[Proceedings of the National Academy of Sciences|Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]] |том=101 |номер=34 |страницы=12400—12401 |pmid=15314221 |pmc=515073 |doi=10.1073/pnas.0405075101 |ссылка=http://www.pnas.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=15314221 |bibcode=2004PNAS..10112400S |язык=en |тип=journal |автор=Schimel J. |месяц=8 |год=2004}}</ref>. Әммә метан — парник эффектты барлыҡҡа килтергән ер атмосфераһында иң таралған газдарының береһе, парник газдарының дөйөм һанының 18 процентын тәшкил итә<ref>{{cite web | title= EDGAR 3.2 Fast Track 2000 | url= http://www.mnp.nl/edgar/model/v32ft2000edgar/ | accessdate= 2008-06-26 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20080521162831/http://www.mnp.nl/edgar/model/v32ft2000edgar/ | archivedate= 2008-05-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080521162831/http://www.mnp.nl/edgar/model/v32ft2000edgar/ |date=2008-05-21 }}</ref>. Парник эффектын тыуҙырыу һәләте углекислый газға ҡарағанда 25 тапҡырға һөҙөмтәлерәк. Метаногендар (атмосфера метанының төп сығанағы) метандың йыллыҡ эмиссияһының күп өлөшөн бүлеп сығара<ref name="Trace Gases">{{cite web |url = http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/134.htm#4211 |title = Trace Gases: Current Observations, Trends, and Budgets |work = Climate Change 2001 |publisher = United Nations Environment Programme |archiveurl = https://www.webcitation.org/69guEtsmG?url=http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/134.htm#4211 |archivedate = 2012-08-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120728082216/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/134.htm#4211 |date=2012-07-28 }}</ref>. Шуға күрә был архейҙар Ерҙә парник эффектын булдырыуҙа һәм глобаль йылыныуҙа ҡатнашалар.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{cite web|url=https://biomolecula.ru/articles/zakinuli-arkhei-evoliutsionnyi-nevod-i-vytianuli|title=Закинули археи эволюционный невод и вытянули...|author=Волкова, Ольга|publisher=// Сайт ''Biomolecula.ru''|date=2015-01-22|accessdate=2018-04-05}}
* {{cite web|url=https://biomolecula.ru/articles/karl-vioze-1928-2012|title=Карл Вёзе (1928–2012)|author=Старокадомский, Пётр|publisher=// Сайт ''Biomolecula.ru''|date=2013-02-07|accessdate=2018-04-05}}
* {{cite web|url=https://biomolecula.ru/articles/kak-sostavlialsia-genom-eukariot-endosimbioz-vs-nepreryvnyi-gorizontalnyi-perenos|title=Как составлялся геном эукариот: эндосимбиоз VS. непрерывный горизонтальный перенос|author=Панов, Андрей|publisher=// Сайт ''Biomolecula.ru''|date=2015-09-22|accessdate=2018-04-05}}
* {{cite web|url=https://biomolecula.ru/articles/arkhei-khamiat-i-pomogaiut|title=Археи «хамят» и помогают|author=Конышев, Илья|publisher=// Сайт ''Biomolecula.ru''|date=2015-09-03|accessdate=2018-04-05}}
* {{cite web|url=https://biomolecula.ru/articles/mezhdu-bakteriiami-i-arkheiami-okisliaiushchimi-metan-obnaruzhena-elektroprovodka|title=Между бактериями и археями, окисляющими метан, обнаружена «электропроводка»|author=Кондратенко, Юлия|publisher=// Сайт ''Biomolecula.ru''|date=2015-12-22|accessdate=2018-04-05}}
{{Внешние ссылки|{{Таксон/Цвет|regnum=Археи}}}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Воробьева Л. В.'' Археи: Учебное пособие для вузов. — М.: Академкнига, 2007. — 447 с.
* {{статья
|автор = Громов Б.В.
|заглавие = Удивительный мир архей
|оригинал =
|ссылка = http://www.pereplet.ru/obrazovanie/stsoros/296.html
|издание = СОЖ
|тип = 
|место = 
|год = 1997
|том = 
|номер = 4
|страницы = 23—26
}}
* ''Морозова О. В.'' Загадки архей и их фагов // Вестник ВОГиС. — 2005. — Том 9. — № 1. — С. 55—66
* {{статья|автор = Thomas Cavalier-Smith.|заглавие = Cell evolution and Earth history: stasis and revolution|ссылка = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1578732/|издание = |тип = |место = |год = 2006|том = |номер = |страницы = }}

{{Biology-stub}}
[[Категория:Архейҙар| ]]
[[Категория:Домендар (биология)]]
Архейҙар (  иң боронғо, тәүге барлыҡҡа килгән) — күҙәнәк  ядроһы(төшө)  һәм мембраналы  органеллары булмаған бер күҙәнәкле микроорганизмдар. Карл Вёзеның өс доменлы системаһында  таяҡсалар һәм эукариоттар менән бер рәттә тере организмдар домены.

Элегерәк архейҙарҙы таяҡсалар һәм  прокариоттар менән «архебактериялар» тигән дөйөм төркөмгә берләштергәндәр, тик хәҙер был квалификация иҫкергән тип һанала. Хәҙер архейҙарҙың, башҡа тереклек формаһынан айырылып торған, биохимик үҙенсәлектәре башҡа булған, үҙ аллы эволюцияһы булыуы асыҡланған.

Архейҙар 5 типҡа бүленә. Улар араһында кренархеоттар () һәм эвриархеоттар () иң күп өйрәнелгәндәре. Архейҙарҙы квалификациялау ҡатмарлы, улар лаборатория шарттарында үрсемәгән, һәм идентификациялау тереклек итеү урынынан алынған нуклеин кислотаһы өлгөһө нигеҙендә башҡарыла.

Архейҙар һәм бактериялар күҙәнәк ҙурлығы һәм формаһы буйынса бик оҡшаш, шулай ҙа ҡайһы бер архейзар ғәҙәти булмаған формала була, мәҫәлән, Haloquadratum walsbyi күҙәнәктәре ялпаҡ һәм квадрат. Бактериялар менән оҡшаш булыуға ҡарамаҫтан, архейҙарҙың ҡайһы бер гендары һәм метаболик юлдары уларҙы эукариоттарға (атап әйткәндә, транскрипция һәм тәржемә процестарын катализлаусы ферменттар) яҡынайта. Архейҙар биохимияһының башҡа яҡтары ла үҙенсәлекле, мәҫәлән, ябай эфир бәйләнеше булған липидтарҙың күҙәнәк мембраналарында булыуы. Күпселек архейзар — хемоавтотрофтар. Эукариоттарға ҡарағанда уларҙың энергия сығанаҡтары байтаҡҡа күберәк: шәкәр кеүек ябай органик берләшмәләрҙән алып аммиак, металл иондарына һәм хатта водородҡа тиклем. Тоҙға сыҙамлы архейҙар — галоархейҙар — ҡояш нурҙарын энергия сығанағы сифатында ҡуллана, архейҙарҙың башҡа төрҙәре углеродты теркәйҙәр , әммә үҫемлектәрҙән һәм цианобактерияларҙан (зәңгәр-йәшел ылымыҡтар) айырмалы рәүештә, архейҙың бер төрө лә быны ла, тегене лә бер үк ваҡытта эшләмәй. Архейҙар енесһеҙ юл менән үрсейҙәр: бинар бүленеү, тарҡалыу һәм бөрөләнеү. Бактерияларҙан һәм эукариоттарҙан айырмалы рәүештә, архейҙарҙың билдәле бер төрө лә споралар барлыҡҡа килтермәй.

Башта архейҙар ҡырыҫ шарттарҙа — эҫе шишмәләрҙә, тоҙло күлдәрҙә йәшәгән экстремофил тип иҫәпләнһә лә, һуңынан төрлө урындарҙа, шул иҫәптән тупраҡта, океандарҙа, һаҙлыҡтарҙа һәм кешенең туҡ эсәгендә табыла . Бигерәк тә океандарҙа архейҙар күп, һәм,бәлки, планктон архейҙарҙы тере организмдарҙың иң ҙур төркөмө булып торалыр. Архейҙар Ерҙәге тереклектең мөһим өлөшө булып торалар. Углерод һәм азот циклдарында ҙур роль уйнайҙар. Архейҙарҙың билдәле вәкилдәренең береһе лә паразит йә патоген организм түгел, әммә йыш ҡына улар мутуалистар һәм комменсалдар. Ҡайһы бер вәкилдәре метаногендар булып, кешеләрҙең һәм көйшәүселәрҙең аш һеңдереү трактында йәшәйҙәр, унда аш һеңдереүҙе тормошҡа ашырырға ярҙам итәләр.

 Асыу тарихы 
мини|справа|Архейҙар тәүге тапҡыр экстремаль йәшәү урындарында — эҫе вулкан сығанаҡтарында табыла
Төркөмдөң тәүге ағзалары төрлө экстремаль йәшәү урындарында, геотермаль сығанаҡтарҙа табыла.

ХХ быуаттың күп өлөшөндә прокариоттар берҙәм төркөм булып һанала һәм биохимик, морфологик һәм метаболик һыҙаттар буйынса классификациялана. Мәҫәлән, микробиологтар микроорганизмдарҙы күҙәнәк формаһына, күҙәнәк стенаһы төҙөлөшө деталдәренә һәм микроорганизмдар ҡулланған матдәләргә ҡарап классификацияларға тырыша. 1965 йылда төрлө прокариоттарҙың ген төҙөлөшө оҡшашлығы нигеҙендә туғанлыҡ дәрәжәһен билдәләү тәҡдим ителә. Бындай алым, филогенетика бөгөнгө көндә төп алым булып тора.

Архейҙар беренсе тапҡыр филогенетик ағаста прокариоттарҙың айырым төркөмө булараҡ 1977 йылда Карл Везе һәм Джордж Эдвард Фокс тарафынан 16S рРНК сағыштырма анализында айырыла. Башта был ике төркөм архебактериялар (лат. Archaebacteria) һәм эубактерии (Eubacteria) тип билдәләнә һәм батшалыҡ йәки ярым батшалыҡ тип баһалана, уларҙы Везе һәм Фокс Urkingdoms тип атай. Вёзе, прокариоттарҙың был төркөмө бөтөнләй икенсе төрлө тормош төрө, тип ныҡыша. Был айырманы күрһәтер өсөн прокариоттарҙың ике төркөмө артабан архейҙар һәм бактериялар тип атала.

Тәүҙә яңы доменға метаноген микроорганизмдар ғына иҫәпләгәндәр. Архейҙар эҫе шишмәләр, тоҙло күлдәр кеүек экстремаль шарттарҙа ғына йәшәй тип иҫәпләгәндәр. Әммә ХХ быуат аҙағына микробиологтар архейҙар тәбиғәттә киң таралған ҙур һәм төрлө организмдар төркөмө тигән һығымтаға килә. Архейҙарҙың күп төрҙәре, тупраҡта һәм океан һыуҙарында йәшәй. Был асыш һыу һәм тупраҡ өлгөләрендәге прокариоттарҙа булған нуклеин кислоталары идентификациялау  өсөн полимер сылбыры реакцияһы ҡулланғас асыҡланған. Был ысул лабораторияла теге йәки был сәбәптәр арҡаһында культифацияланмаған организмдарҙы асыҡларға  мөмкинлек бирә.

 Килеп сығыуҙары һәм эволюция 
Таш булып ҡатҡан прокариотик күҙәнәктәр 3,5 миллиард йыл менән даталанһа ла, прокариоттарҙың күпселеге үҙенә генә хас морфологик һыҙаттарға эйә түгел, шуға күрә ташҡа әүерелгән формаларҙы архейҙар ҡалдыҡтары тип аныҡ ҡына билдәләп булмай. Шул уҡ ваҡытта архейҙар өсөн хас булған липидтарҙың химик ҡалдыҡтары мәғлүмәтлерәк, сөнки был ҡушылмалар башҡа организмдарҙа осрамай. Ҡайһы бер баҫмалар архейҙар йәки эукариоттарҙың липид ҡалдыҡтары 2,7 миллиард йәштә булған таш тоҡомдарҙа булыуын күрһәтә, әммә был мәғлүмәттәрҙең дөрөҫ булыуы шик тыуҙыра. Был липидтарҙың ҡалдыҡтарының иң боронғолары Гренландияның көнбайышындағы Исуан йәшелташ бүлкәтендә осрай, ҡайҙа Ерҙә 3,8 миллиард йыл элек барлыҡҡа килгән ултырма тау тоҡомдары урынлашҡан. Архейҙар Ерҙә йәшәгән иң боронғо тере йәндәр булыуы ихтимал.

 Архейҙарҙың һәм башҡа домендарҙың сағыштырма характеристикалары 
Түбәндәге таблицала башҡа домендарға хас булған һәм хас булмаған ҡайһы бер архейҙар һыҙаттары күрһәтелгән.Information is from Willey J.M., Sherwood L.M., Woolverton C.J. Microbiology 7th ed. (2008), Ch. 19 pp. 474—475, except where noted..
 Архейҙар һәм бактерияларға хас Архейҙар һәм эукариоттарға хас Тик архейҙарға ғына хас Һынланған ядро һәм мембрана органеллалары юҡ  Пептидогликан (муреин) юҡ  Күҙәнәк стенаһының төҙөлөшө (мәҫәлән, ҡайһы бер архейҙарҙың күҙәнәк стеналарында псевдомуреин бар) Ҡулсалы хромосома ДНК гистондар менән бәйле Күҙәнәк мембранаһында ябай эфир бәйләнеше булған липидтар бар Гендар оперондарға берләшкән Трансляция метиониндан башланау бактерий трансляция начинается с формилметионина Флагеллиндар структураһы Транскрипция комплексының РНК-полимераза, промоторҙары һәм башҡалар компоненттары оҡшашлығы рибосомалар скруктураһы (ҡайһы бер билдәләр бактерияларға яҡын, ҡайһы берҙәре эвкариоттарға яҡын) Полицистрон мРНК ДНК репликацияһы һәм репарацияһы оҡшаш  тРНК структураһы һәм метаболизм Күҙәнәктәр размеры эукариоттарҙыҡына ҡарағанда бәләкәйерәк  АТФаза (тип V) оҡшаш 

 Тәбиғи йәшәү мөхите 
Архейҙар йәшәү урындарының киң диапазонында йәшәй һәм глобаль экосистеманың мөһим өлөшө булып тора, дөйөм биомассаның 20 процентын тәшкил итә алалар. Тәүге табылған архейҙар экстремофилдар була. Ысынлап та, архейҙарҙың күбеһе юғары температурала, йыш ҡына 100 °C-тан артыҡ булған гейзерҙарҙа, май йыйғыстарҙа осрай. Башҡалары бик һалҡын шарттарҙа, бик тоҙло, юғары кислоталы һәм юғары һелтеле мөхиттә, шулай уҡ юғары баҫым аҫтында — 700 атмосфераға тиклем (барофилдар) тормошҡа яраҡлашҡандар. Әммә архейҙар араһында йомшаҡ шарттарҙа, һаҙлыҡлы урындарҙа, канализацияла, океандарҙа һәм тупраҡта тереклек иткән мезофилдар ҙа бар.

Экстремофил архейҙар дүрт төп физиологик төркөмгә ҡарай: галофилдар, термофилдар, ацидофилдап (кислотаға сыҙамлы), алкалифилдар (һелтәгә сыҙамлы). Был төркөмдәрҙе типта йәки башҡа бойондороҡһоҙ таксон булараҡ ҡарала алмай. Бер-береһенә тәьҫир итмәйҙәр, ә ҡайһы бер архейҙар бер үк ваҡытта бер нисә төркөмгә ҡарай. Әммә улар классификация өсөн уңайлы башланғыс нөктә булып тора.

 Экология 

 Матдәләр әйләнешендә ролдәре 
Архейҙар төрлө йәшәү урындарында углерод, азот, көкөрт кеүек элементтарҙы яңынан ҡулланалар. Бындай әүерелештәр экосистеманың нормаль эшләүе өсөн кәрәк булһа ла, архейҙар кеше эшмәкәрлеге арҡаһында килеп тыуған зарарлы үҙгәрештәргә һәм хатта бысраныуға ла булышлыҡ итә ала.

Архейҙар азот циклының күп этаптарын үтәй. Был экосистеманан азотты сығарыусы реакцияларҙы, мәҫәлән, азот һулышы һәм денитрификация, азотты йотоусы процестарҙы, мәҫәлән, нитраттарҙы үҙләштереү һәм азотты фиксациялау, үҙ эсенә ала. Һуңғы ваҡытта архейҙарҙың аммиактың окисланыуға йәлеп ителеүе асыҡлана. Был реакциялар океандарҙа айырыуса мөһим. Архейҙар шулай уҡ аммиактың тупраҡта окисланыуында ла мөһим роль уйнай. Нитриттар барлыҡҡа килтерәләр, һуңынан улар башҡа микробтар тарафынан нитраттарға окислана. Һуңғыларын үҫемлектәр һәм башҡа организмдар ҡуллана.

Көкөрт циклында көкөрт ҡушылмаларының окисланыуы иҫәбенә йәшәгән архейҙар уларҙы ташлы тау тоҡомдарынан ала һәм башҡа организмдар өсөн ҡулайлы итә. Әммә бының менән шөғөлләнгән төрҙәр, мәҫәлән, Sulfolobus, көкөрт кислотаһын өҫтәмә продукт сифатында барлыҡҡа килтерә, ә ташландыҡ шахталарҙа бындай организмдарҙың булыуы кислоталы шахта һыуҙары менән бергә тирә-яҡ мөхиткә зыян килтереүе ихтимал.

Углерод циклында метаногендар водородты алып ташлайҙар һәм микроорганизмдар популяцияларының органик матдәләрҙе тарҡатыуында мөһим роль уйнайҙар, улар анаэробик экосистемаларҙа, мәҫәлән, ләм, һаҙлыҡ, һыу таҙартыу ҡоролмаларында тарҡатыусылар ролен үтәйҙәр. Әммә метан — парник эффектты барлыҡҡа килтергән ер атмосфераһында иң таралған газдарының береһе, парник газдарының дөйөм һанының 18 процентын тәшкил итә . Парник эффектын тыуҙырыу һәләте углекислый газға ҡарағанда 25 тапҡырға һөҙөмтәлерәк. Метаногендар (атмосфера метанының төп сығанағы) метандың йыллыҡ эмиссияһының күп өлөшөн бүлеп сығара . Шуға күрә был архейҙар Ерҙә парник эффектын булдырыуҙа һәм глобаль йылыныуҙа ҡатнашалар.

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 
 
 
 
 

 Әҙәбиәт 
 Воробьева Л. В. Археи: Учебное пособие для вузов. — М.: Академкнига, 2007. — 447 с.
 
 Морозова О. В. Загадки архей и их фагов // Вестник ВОГиС. — 2005. — Том 9. — № 1. — С. 55—66
 

 
Категория:Домендар (биология)