Кишер
{{Таксон
 | name              = Кишер
 | image file        = CarrotRoots.jpg
 | image title       = Кишер
 | image descr       = 
 | regnum            = Үҫемлектәр 
 | parent            = Daucus carota
 | ref               = 
 | comment           = 
 | rang              = Төрҙәре
 | latin             = {{bt|Daucus carota|subsp=sativus}}
 | author            = ([[Hoffm.]]) [[Arcang.]]
 | syn               = {{bt|Daucus carota|var=boissieri|[[Schweinf.]]}}
 | children name     = 
 | children          = 
 | range map         = 
 | range map caption = 
 | range map width   = 
 | range legend      = 
 | wikispecies       = Daucus carota ssp. sativus
 | commons           = Daucus carota
 | itis              = 
 | ncbi              = 
 | eol               = 
 | grin              = 446682
 | noipni            = 
 }}
[[File:Daucus carota subsp. maximus MHNT.BOT.2007.40.407.jpg|thumb|''Daucus carota subsp. maximus'']]

'''Кишер''' ({{lang-ru|Морковь посевная}}, {{lang-la|Daucus carota}} subsp. ''sativus'') — ике йыллыҡ үлән үҫемлек; йәшелсә. Июнь-июль айҙарында аҡ сәскә ата, август-сентябрҙә орлоғо өлгөрә. 
Кишерҙең тыуған яғы [[Урта диңгеҙ]] буйында урынлашҡан илдәр. Бөтә донъяла кишер сәсеп үҫтерелә.
[[Файл:Carrot_juice.png|мини|слева|Шифалы кишер һуты ]]
== Тасуирлама ==
Ике йыллыҡ үлән үҫемлек, тамыры итләс, япраҡтары ныҡ киртләсле һәм бүлемле.

Сәскәләре — ваҡ, аҡ, һары йәки ҡыҙғылт тажлы.

Емеше — ваҡ, оҙонлоғо 3-5 мм эллипс рәүешле, икешәр ҡушарлы.

== Үҫтереү ==

[[Файл:Carrots_of_many_colors.jpg|мини|Кишер төҫтәре]]
Дүрт мең йыл буйына культурала ҡулланыла<ref name="Дудченко">По данным книги «Пряно-ароматические и пряно-вкусовые растения» (см. раздел [[Морковь посевная#Литература|Литература]]).</ref>, хәҙерге ваҡытта төрҙәре һәм [[Сорт|культиварҙары]] (сорт) бик күп.

Тәүге булып кишерҙе [[Афғанстан]]да үҫтерә башлағандар, унда әлегә тиклем кишерҙең бик күп төрлө төрҙәре үҫә. Яҡын төрө - ҡырағай кишер, йәғни, ҡуян тубығы: сәсеү кишерен унан селекция юлы менән сығарғандар.

Башта кишерҙе тамыры өсөн түгел, ә орлоҡтары һәм хуш еҫле япраҡтары өсөн үҫтергәндәр. Тәүге тапҡыр тамыры ризыҡҡа ҡулланғаны б.э. I быуатындағы сығанаҡтарҙа телгә алына.<ref>{{EOL|1278046}}</ref>
[[Файл:2005carrot_and_turnip.PNG|мини|Кишер һәм турнепс етештереү. 2005. Йәшел билдә — Ҡытай; һары — башҡа эре етештереүселәр; ҡыҙыл — әҙ булмаған етештереүселәр]]
Кишер донъялағы иҡтисади яҡтан иң мөһим йәшелсә культуралары араһында. [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]ның Аҙыҡ-түлек һәм ауыл хужалығы ойошмаһы мәғлүмәттәренә ҡарағанда, 2011 йылда 35658 миллион тонна кишер һәм шалҡан етештерелгән, дөйөм майҙаны 1,184,000 гектарҙа (2,926,000 гектар) .1
{| class="wikitable"
! colspan="4" |Кишерҙе күпләп етештереүселәр (млн тонна)
|-
! bgcolor="#DDDDFF" |Илдә
! bgcolor="#DDDDFF" |2016 йыл
|-
|{{CHN}}
| align="right" |20,5
|-
|{{UZB}}
| align="right" |2,3
|-
|{{RUS}}
| align="right" |1,8
|-
|{{USA}}
| align="right" |1,4
|-
|{{UKR}}
| align="right" |0,9
|-
|{{POL}}
| align="right" |0,8
|-
|{{UK}}
| align="right" |0,8
|-
|Бөтә донъя
| align="right" |42,7
|}

=== Файҙаланыу ===
Кишер уңышы [[Бәрәңге|картуф]] менән сағыштырғанда бик юғары була (20-80)т/га<ref>[http://varieties.ru/c-carrot/ Сорта и гибриды Моркови] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222211327/http://varieties.ru/c-carrot/ |date=2014-02-22 }}</ref>

Кишерҙе ҡыш дауамында дымлы һалҡынса урында йә бер нисә ай дауамында һыуытҡысҡа һаҡларға мөмкин. Оҙаҡ һаҡлау өсөн, йыуылмаған кишерҙе ҡомға, йә 50/50 юнысҡы, бысҡы вағы менән ҡом ҡатнашмаһына һалып һаҡлап була. Тәҡдим ителгән температура диапазоны (0-5)°С.

Каротин буйынса кишер татлы боростан ғына ҡалыша<ref name="Донцов">''Донцов В. В., Донцов И. В.'' Лекарственные растения и продукты пчеловодства: Целебные свойства лекарственных трав и мёда. — Нижний Новгород: Флокс, 1992. — 352 с. — ISSN 5-87198-012-0</ref>.

;халыҡ медицинаһында
Халыҡ медицинаһында эс йомшартыу, глистарҙы ҡыуыу, шулай уҡ радиоактив матдәләрҙе организмдан сығарыу сараһы булараҡ ҡулланыла<ref name="Донцов">''Донцов В. В., Донцов И. В.'' Лекарственные растения и продукты пчеловодства: Целебные свойства лекарственных трав и мёда. — Нижний Новгород: Флокс, 1992. — 352 с. — ISSN 5-87198-012-0</ref>.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Морковь// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 16-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Дудченко Л. Г., Козьяков А. С., Кривенко В. В. Пряно-ароматические и пряно-вкусовые растения: Справочник / Отв. ред. К. М. Сытник. — К.: Наукова думка, 1989. — 304 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-12-000483-0.
* Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1

== Һылтанмалар ==
*[https://bigenc.ru/literature/text/2952888 Морковь//Большая российская энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:Аҙыҡ үҫемлектәре]]
[[Категория:Тамыр аҙыҡтар]]
[[Категория:Мал аҙығы үҫемлектәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса үҫемлектәр]]
Кишер (,  subsp. sativus) — ике йыллыҡ үлән үҫемлек; йәшелсә. Июнь-июль айҙарында аҡ сәскә ата, август-сентябрҙә орлоғо өлгөрә. 
Кишерҙең тыуған яғы Урта диңгеҙ буйында урынлашҡан илдәр. Бөтә донъяла кишер сәсеп үҫтерелә.
мини|слева|Шифалы кишер һуты 
 Тасуирлама 
Ике йыллыҡ үлән үҫемлек, тамыры итләс, япраҡтары ныҡ киртләсле һәм бүлемле.

Сәскәләре — ваҡ, аҡ, һары йәки ҡыҙғылт тажлы.

Емеше — ваҡ, оҙонлоғо 3-5 мм эллипс рәүешле, икешәр ҡушарлы.

 Үҫтереү 

мини|Кишер төҫтәре
Дүрт мең йыл буйына культурала ҡулланылаПо данным книги «Пряно-ароматические и пряно-вкусовые растения» (см. раздел Литература)., хәҙерге ваҡытта төрҙәре һәм культиварҙары (сорт) бик күп.

Тәүге булып кишерҙе Афғанстанда үҫтерә башлағандар, унда әлегә тиклем кишерҙең бик күп төрлө төрҙәре үҫә. Яҡын төрө - ҡырағай кишер, йәғни, ҡуян тубығы: сәсеү кишерен унан селекция юлы менән сығарғандар.

Башта кишерҙе тамыры өсөн түгел, ә орлоҡтары һәм хуш еҫле япраҡтары өсөн үҫтергәндәр. Тәүге тапҡыр тамыры ризыҡҡа ҡулланғаны б.э. I быуатындағы сығанаҡтарҙа телгә алына.
мини|Кишер һәм турнепс етештереү. 2005. Йәшел билдә — Ҡытай; һары — башҡа эре етештереүселәр; ҡыҙыл — әҙ булмаған етештереүселәр
Кишер донъялағы иҡтисади яҡтан иң мөһим йәшелсә культуралары араһында. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Аҙыҡ-түлек һәм ауыл хужалығы ойошмаһы мәғлүмәттәренә ҡарағанда, 2011 йылда 35658 миллион тонна кишер һәм шалҡан етештерелгән, дөйөм майҙаны 1,184,000 гектарҙа (2,926,000 гектар) .1
Кишерҙе күпләп етештереүселәр (млн тонна)Илдә2016 йыл20,52,31,81,40,90,80,8Бөтә донъя42,7

 Файҙаланыу 
Кишер уңышы картуф менән сағыштырғанда бик юғары була (20-80)т/гаСорта и гибриды Моркови 

Кишерҙе ҡыш дауамында дымлы һалҡынса урында йә бер нисә ай дауамында һыуытҡысҡа һаҡларға мөмкин. Оҙаҡ һаҡлау өсөн, йыуылмаған кишерҙе ҡомға, йә 50/50 юнысҡы, бысҡы вағы менән ҡом ҡатнашмаһына һалып һаҡлап була. Тәҡдим ителгән температура диапазоны (0-5)°С.

Каротин буйынса кишер татлы боростан ғына ҡалышаДонцов В. В., Донцов И. В. Лекарственные растения и продукты пчеловодства: Целебные свойства лекарственных трав и мёда. — Нижний Новгород: Флокс, 1992. — 352 с. — ISSN 5-87198-012-0.

халыҡ медицинаһында
Халыҡ медицинаһында эс йомшартыу, глистарҙы ҡыуыу, шулай уҡ радиоактив матдәләрҙе организмдан сығарыу сараһы булараҡ ҡулланылаДонцов В. В., Донцов И. В. Лекарственные растения и продукты пчеловодства: Целебные свойства лекарственных трав и мёда. — Нижний Новгород: Флокс, 1992. — 352 с. — ISSN 5-87198-012-0.

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Морковь// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 16-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
 Дудченко Л. Г., Козьяков А. С., Кривенко В. В. Пряно-ароматические и пряно-вкусовые растения: Справочник / Отв. ред. К. М. Сытник. — К.: Наукова думка, 1989. — 304 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-12-000483-0.
 Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1

 Һылтанмалар 
Морковь//Большая российская энциклопедия

Категория:Аҙыҡ үҫемлектәре
Категория:Тамыр аҙыҡтар
Категория:Мал аҙығы үҫемлектәре
Категория:Алфавит буйынса үҫемлектәр