Ҡорман
{{Taxobox
 | name         = Ҡорман
 | image file   = AbramisBramaCarpBream.JPG
 | image title  = Ҡорман
 | image descr  = Ҡорман
 | regnum       = Хайуандар
 | phylum       = [[Хордалылар]]
 | classis      = [[Ҡылсыҡлы балыҡтар]]
 | ordo         = [[Карп һымаҡтар]]
 | familia      = [[Карптар]]
 | genus        = [[Ҡорман балыҡтар]]
 | species      = '''Ҡорман'''
 | latin        = {{btname|Abramis brama| <br>([[Linnaeus]], [[1758]])}}
 | section name = Төрҙәштәре
 | section text =  
* ''A. b. brama''
* ''A. b. danubii''
* ''A. b. orientalis''
 | wikispecies  = Abramis brama
 | commons      = Category:Abramis brama
 | itis         = 163666
 | ncbi         = 38527
}}
{{Международная Красная книга|LC|135696}}

'''Ҡорман, Тәлпән (йәш ҡорман), Табан балыҡ''' ({{lang-ru|'''Лещ''', йәки '''обыкновенный лещ''', йәки '''восточный лещ''', йәки '''дунайский лещ'''<ref>{{Книга:Пятиязычный словарь названий животных. Рыбы|страницы=133}}</ref> ({{lang-la|Abramis brama}})<ref>Молодые особи — {{f+|'''подле́щики'''|img}}, которых на Юге [[Россия|России]] называют '''чебаки́'''</ref>}}) — карптар ғаиләһенә ҡараған балыҡ.

== Тышҡы ҡиәфәте ==
[[Файл:Лещ.jpg|thumb|left|220px|[[Карелия]]ла тотолған ҡорман]]
Кәүҙәһе бейек, иң бейек урыны кәүҙә оҙонлоғоноң өстән бер өлөшөн тәшкил итә. Ян-яҡтан ҡыҫылған. Башы һәм ауыҙы бәләкәй. Ауыҙы түңәрәкләнеп тамамлана.

Йәш ҡормандар(ҡарағанат тип йөрөтөлә) көмөш кеүек ялтырап торған аҡ-һорғолт төҫтә булһа, ҙурыраҡтары иһә алтынһыу көрәнерәк төҫтә.

Кәүҙәһенең оҙонлоғо 82 см, ауырлығы — 6 кг етә, 23 йыл йәшәй ала<ref>{{FishBase|''Abramis brama''|genus=Abramis|species=brama}}</ref>.

== Йәшәү рәүеше ==
Ҡорман төркөмдәргә туплана, башлыса тәрән, үҫентеләр менән ҡапланған урындарҙы ярата. Һаҡ. Соҡорҙары булған тобаларҙа, тирмән сөнгөлдәрендә, йәйгесә көпләнгән йөк кәмәләре һәм һал аҫтында ла осратырға ла мөмкин.

Ауыҙының ялпаҡ булыуы йомшаҡ ләмдә аҙыҡ табыу өсөн бик ҡулай. Балағорттары зоопланктон менән туҡлана. Селбәрәләре, 30 мм оҙонлоҡҡа еткәс, бентос менән туҡланыуға күсә. Бөжәктәрҙең ҡарышлауыҡтары, трубочниктар, [[ҡабырсаҡ]]тар һәм [[ҡусҡар]]ҙар менән туҡлана. Шулай уҡ ылымыҡтарҙы ла аҙыҡ урынына ҡуллана алалар<ref name="prom">{{книга|заглавие=Промысловые рыбы России: в 2 томах|ответственный=Под ред. О. Ф. Гриценко, А. Н. Котляра, Б. Н. Котенёва|место={{М.}}|издательство=Издательство ВНИРО|год=2006|том=1|страниц=656 |страницы=168—170|isbn=5-85382-229-2}}</ref>.

Был балыҡтар ҙур [[күл]]дәрҙә йәки көслө ағымлы йылғаларҙа ҙур көтөүҙәргә йыйыла. Ундай көтөүҙәр һыу ятҡылыҡтарының төбөн ҡалдыҡһыҙ таҙарта һәм, үҙҙәре артынан таҙартылған «юл» ҡалдырып, бик етеҙ хәрәкәт итә.

Ҡормандар тәрән урындарҙа ҡышлай. [[Волга]] тамағында йәшәгәндәр [[диңгеҙ]]ҙә ҡышлай, бер өлөшө йылғаға инә.

== Үрсеүе ==
Ҡорман 3 йәштән 4 йәшкә тиклем енси өлгөрә. Ыуылдырығын һәр ваҡыт үләнле һайлыҡтарҙа, һай ҡултыҡтарға сәсә, был ваҡытта ҡаты итеп ҡарпый. Һыу 21 °С<ref>{{статья|автор=Targońska K. et al.|заглавие=Influence of temperature during four following spawning seasons on the spawning effectiveness of common bream, ''Abramis brama'' (L.) under natural and controlled conditions|ссылка=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306456513001241|язык=en|издание=Journal of Thermal Biology|год=2014|volume=39|номер=January|pages=17—23|doi=10.1016/j.jtherbio.2013.11.005|issn=0306-4565|archivedate=2015-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924172027/http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306456513001241}}</ref> тиклем йылынғас, 92 — 338 мең самаһы ыуылдырыҡ һала.

Рәсәйҙең үҙәк һәм төньяғында ыуылдырыҡ сәсеү ваҡыты [[май]] башында, көньяҡта [[апрель]] урталарынан ғына башлана.

== Таралышы ==
Ҡорман балыҡ [[Үҙәк Европа|Үҙәк]] һәм Төньяҡ Европала [[Төньяҡ диңгеҙ|Төньяҡ]], [[Балтик диңгеҙе|Балтик]], [[Каспий диңгеҙе|Каспий]], [[Ҡара диңгеҙ|Ҡара]] һәм [[Аҙау]] диңгеҙҙәре бассейндарында осрай, [[Себер]]ҙә [[Обь]], [[Иртыш]] һәм [[Йәнәсәй]] йылғалары бассейндарында климатҡа яраҡлаштырылған. 1930 йылдарҙа Урал аръяғы күлдәренә индерелә<ref>''Смагин А. И.'' [http://www.ecoradmod.narod.ru/rus/publication2/SmaginAI.pdf Экология водоёмов зоны техногенной радиационной аномалии на Южном Урале]: Автореферат диссертации … по специальности 03.00.16 / Институт экологии и эволюции имени А. Н. Северцова РАН (г. Пермь). — Озёрск: Георгий. — 2008. — 51 с. — С. 13. {{Wayback|url=http://www.ecoradmod.narod.ru/rus/publication2/SmaginAI.pdf |date=20180508100314 }}</ref>. [[Арал диңгеҙе]]ндә, [[Балхаш|Балхаш күленд]]ә һәм [[Һырдаръя]]ның түбәнге ағымында бар. Алыҫ Төньяҡта һәм элекке [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] территорияһының көньяғында юҡ. [[Төньяҡ Двина]]ла һаны бик аҙ һәм бында Волга системаһы каналдары аша үтеп инеүе мөмкин. [[Кавказ аръяғы]]нда бер нисә урында (Ленкарань эргәһендә һәм Палеостоми күлендә, шулай уҡ Мингечаур һыуһаҡлағысында) ғына осрай. Күлдә, быуала, йылғала, Каспий, Азов һәм Арал диңгеҙҙәре һыуһаҡлағыстарында һәм татырлы һыу ятҡылыҡтарында йәшәй.

== Кәсепселек йәһәтенән әһәмиәте ==
[[Файл:Abramis brama.jpg|thumb|200px|{{f-|Ауланған ҡормандар|img}}]]
Ҡиммәтле балыҡ. Донъя буйынса 1999 йылда 62,9 мең тонна ауланған. Балыҡты йылым һәм йәтмә ярҙамында тоталар<ref name="prom" />.

Сауҙала ҡаҡланған, ыҫланған, яңы тотолған һәм туңдырылған килеш һатыла. Шулай уҡ консервалар яһау өсөн файҙаланыла.

== Генетика ==
'''[[Кариотип]]''': 50 [[Хромосома|хромосом]] ([[Диплоидные клетки|2''n'']]), [[Фундаментальное число|FN]] = 80<ref>''Васильев В. П.'' Эволюционная кариология рыб. — {{М.}}: [[Издательство Академии наук СССР|Наука]], 1985. — 300 с.</ref>.

== Һылтанмалар ==
{{wiktionary|лещ}}
* [http://www.sevin.ru/vertebrates/fishes/88.html Лещ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170719165314/http://www.sevin.ru/vertebrates/fishes/88.html |date=2017-07-19 }} в информационной поисковой системе по биоразнообразию [http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html «Позвоночные животные России»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130518092423/http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html |date=2013-05-18 }} на [http://www.sevin.ru/ сайте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071213043044/http://www.sevin.ru/ |date=2007-12-13 }} Института проблем экологии и эволюции имени А. Н. Северцова
* {{ВТ-ЭСБЕ|Лещ}}
{{ВС}}
{{Ichtiology-stub}}
[[Категория:Кәсеп балығы]]
[[Категория:1758 йылда тасуирланған хайуандар]]
Ҡорман, Тәлпән (йәш ҡорман), Табан балыҡ () — карптар ғаиләһенә ҡараған балыҡ.

 Тышҡы ҡиәфәте 
thumb|left|220px|Карелияла тотолған ҡорман
Кәүҙәһе бейек, иң бейек урыны кәүҙә оҙонлоғоноң өстән бер өлөшөн тәшкил итә. Ян-яҡтан ҡыҫылған. Башы һәм ауыҙы бәләкәй. Ауыҙы түңәрәкләнеп тамамлана.

Йәш ҡормандар(ҡарағанат тип йөрөтөлә) көмөш кеүек ялтырап торған аҡ-һорғолт төҫтә булһа, ҙурыраҡтары иһә алтынһыу көрәнерәк төҫтә.

Кәүҙәһенең оҙонлоғо 82 см, ауырлығы — 6 кг етә, 23 йыл йәшәй ала.

 Йәшәү рәүеше 
Ҡорман төркөмдәргә туплана, башлыса тәрән, үҫентеләр менән ҡапланған урындарҙы ярата. Һаҡ. Соҡорҙары булған тобаларҙа, тирмән сөнгөлдәрендә, йәйгесә көпләнгән йөк кәмәләре һәм һал аҫтында ла осратырға ла мөмкин.

Ауыҙының ялпаҡ булыуы йомшаҡ ләмдә аҙыҡ табыу өсөн бик ҡулай. Балағорттары зоопланктон менән туҡлана. Селбәрәләре, 30 мм оҙонлоҡҡа еткәс, бентос менән туҡланыуға күсә. Бөжәктәрҙең ҡарышлауыҡтары, трубочниктар, ҡабырсаҡтар һәм ҡусҡарҙар менән туҡлана. Шулай уҡ ылымыҡтарҙы ла аҙыҡ урынына ҡуллана алалар.

Был балыҡтар ҙур күлдәрҙә йәки көслө ағымлы йылғаларҙа ҙур көтөүҙәргә йыйыла. Ундай көтөүҙәр һыу ятҡылыҡтарының төбөн ҡалдыҡһыҙ таҙарта һәм, үҙҙәре артынан таҙартылған «юл» ҡалдырып, бик етеҙ хәрәкәт итә.

Ҡормандар тәрән урындарҙа ҡышлай. Волга тамағында йәшәгәндәр диңгеҙҙә ҡышлай, бер өлөшө йылғаға инә.

 Үрсеүе 
Ҡорман 3 йәштән 4 йәшкә тиклем енси өлгөрә. Ыуылдырығын һәр ваҡыт үләнле һайлыҡтарҙа, һай ҡултыҡтарға сәсә, был ваҡытта ҡаты итеп ҡарпый. Һыу 21 °С тиклем йылынғас, 92 — 338 мең самаһы ыуылдырыҡ һала.

Рәсәйҙең үҙәк һәм төньяғында ыуылдырыҡ сәсеү ваҡыты май башында, көньяҡта апрель урталарынан ғына башлана.

 Таралышы 
Ҡорман балыҡ Үҙәк һәм Төньяҡ Европала Төньяҡ, Балтик, Каспий, Ҡара һәм Аҙау диңгеҙҙәре бассейндарында осрай, Себерҙә Обь, Иртыш һәм Йәнәсәй йылғалары бассейндарында климатҡа яраҡлаштырылған. 1930 йылдарҙа Урал аръяғы күлдәренә индереләСмагин А. И. Экология водоёмов зоны техногенной радиационной аномалии на Южном Урале: Автореферат диссертации … по специальности 03.00.16 / Институт экологии и эволюции имени А. Н. Северцова РАН (г. Пермь). — Озёрск: Георгий. — 2008. — 51 с. — С. 13. . Арал диңгеҙендә, Балхаш күлендә һәм Һырдаръяның түбәнге ағымында бар. Алыҫ Төньяҡта һәм элекке СССР территорияһының көньяғында юҡ. Төньяҡ Двинала һаны бик аҙ һәм бында Волга системаһы каналдары аша үтеп инеүе мөмкин. Кавказ аръяғында бер нисә урында (Ленкарань эргәһендә һәм Палеостоми күлендә, шулай уҡ Мингечаур һыуһаҡлағысында) ғына осрай. Күлдә, быуала, йылғала, Каспий, Азов һәм Арал диңгеҙҙәре һыуһаҡлағыстарында һәм татырлы һыу ятҡылыҡтарында йәшәй.

 Кәсепселек йәһәтенән әһәмиәте 
thumb|200px|
Ҡиммәтле балыҡ. Донъя буйынса 1999 йылда 62,9 мең тонна ауланған. Балыҡты йылым һәм йәтмә ярҙамында тоталар.

Сауҙала ҡаҡланған, ыҫланған, яңы тотолған һәм туңдырылған килеш һатыла. Шулай уҡ консервалар яһау өсөн файҙаланыла.

 Генетика 
Кариотип: 50 хромосом (2n), FN = 80Васильев В. П. Эволюционная кариология рыб. — : Наука, 1985. — 300 с..

 Һылтанмалар 

 Лещ  в информационной поисковой системе по биоразнообразию «Позвоночные животные России»  на сайте  Института проблем экологии и эволюции имени А. Н. Северцова
 

Категория:Кәсеп балығы
Категория:1758 йылда тасуирланған хайуандар