Рысҡужа
{{НП-Россия
| статус = Ауыл
| русское название = Рысҡужа  
| оригинальное название = {{lang-ru| Рыскужино}}
| изображение = Рыскужа.jpg
| герб = 
| флаг = 
| lat_deg = 53
| lat_min = 18
| lat_sec = 55
| lon_deg = 58
| lon_min = 20
| lon_sec = 42
| CoordAddon = 
| CoordScale = 
| регион = Башҡортостан
| регион в таблице = Башкортостан
| вид района = 
| район = Әбйәлил районы
| район в таблице = 
| вид поселения = Ауыл биләмәһе
| поселение = Амангилде ауыл Советы (Әбйәлил районы)
| поселение в таблице = 
| внутреннее деление = 
| глава = 
| дата основания = 1757-1760
| первое упоминание = 
| прежние имена = Субан
| статус с = 
| площадь = 
| высота центра НП = 
| население = {{ Население | Рыскужино | тс }}
| год переписи = {{ Население | Рыскужино | г }}
| плотность = 
| агломерация = 
| милли состав = башҡорттар
| конфессиональный состав = мосолмандар
| этнохороним = 
| почтовый индекс = 453625
| почтовые индексы = 
| телефонный код = 
| цифровой идентификатор = 80201807004
| категория в Commons = 
| сайт = http://riskusa.my1.ru
}}

'''Рысҡужа''' ({{lang-ru|Рыскужино}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Әбйәлил районы]]ндағы ауыл. [[Амангилде ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Амангилде ауыл Советы]] составына инә. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 453 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.
Почта индексы — 453625, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80201807004.
 

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]]): 20 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Амангилде (Әбйәлил районы)|Амангилде]]): 5 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Магнитогорск): 72 км
Рысҡужа ауылы [[Оло Ҡыҙыл]] йылғаһы буйында, район үҙәге Асҡар ауылынан көнбайышҡа табан 20 километр һәм Магнитогорск (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 72 километр алыҫлыҡта урынлашҡан<ref> {{БЭ2013|92083}}</ref>.

== Тарихы ==
Рыҫҡужа (Субан) ауылына [[XVIII быуат]]тың икенсе яртыһында [[Нуғай даруғаһы]] Тамъян улусы [[башҡорттар]]ы үҙҙәренең [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] ерҙәрендә нигеҙ һалған. Ауыл 1740 йылдан билдәле була. Сотник Рысҡужа Ҡырмаев исеме менән аталған. [[1778 йыл]]да унда йәшәүсе Мырҙағол Йомағужин Өфө сауҙагәре Подьячевтан аҡса һәм тауар ала (МИБ. Т. 5. С. 78.). Атамаларҙы антропонимдар тип кенә әйтергә мөмкин. Беҙҙә аныҡлаусы мәғлүмәт юҡ.

[[1834 йыл]]да ауылда 269 кеше йәшәгән, [[1859 йыл]]да — 380, [[1920 йыл]]да — 480 кеше. Халыҡтың береһе Исхаҡ Ихсанғолов 1814 йылдың мартында [[Париж]]ды алыуҙа ҡатнаша.

Ауыл халҡы күсеп йөрөү өсөн ҡаҙмаштар йәшәгән урындарға (Ҡолаҡашҡа, Кәркәбәр, [[Ҡаҙмаш]] йылғалары) барған. Тимәк, [[Ҡаҙмаш (Әбйәлил районы)|Ҡаҙмаш]]тан рыҫҡужалылар айырылған. 279 кешенең 300 аты, 226 һыйыры, 20 һарығы, 50 кәзәһе эйә була. Ауыл хужалығы өсөн 28 сутый ер үҙләштерелә. 1842 йылда 8 бот ужым һәм 328 бот яҙғы бойҙай сәселә. Алтынбай Хәлитов ҡына 120 бот сәскән<ref>{{ИСДБ|страницы=36—37}} </ref>.
1866 йылда 45 йорт хужалығында 329 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. 1900 йылда мәсет булған<ref>{{БЭ2013|79051}}</ref>.

== Халыҡ һаны ==
{{ Население | Рыскужино }}
; Милли составы
2002 йылғы иҫәп алыуға ярашлы, [[башҡорттар]] йәшәй (100 %)<ref name='справочник' />.

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||413||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||481||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||368||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||347||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||370||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||466||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||453||225||228||49,7||50,3
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

Әлеге ваҡытта Рысҡужа ауылында башланғыс [[мәктәп]], фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб, [[мәсет]] бар<ref>{{БЭ2013|92083}}</ref>.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Асҡаров Насирйән Шаһишәриф улы]] — «Почет билдәһе» ордены, Бер нисә тапҡыр «Социалистик ярыш еңеүсеһе», «5 йыллыҡ удпрнигы», «Коммунистик хеҙмәт ударнигы» билдәләре йөрөтөүсе, «Совет сауҙаһы отличнигы».
* [[Басиров Сәрүәр Харис улы]] — «Фиҙаҡәр хеҙмәт өсөн», «9-сы биш йыллыҡ ударнигы» знактары, «Октябрь Революцияһы» ордены (8 апрель 1971 йыл) кавалеры
* [[Мортазина Сания Яхъя ҡыҙы]] — «Почет ордены» кавалеры (13 май 1999 йыл)
* [[Басиров Рафаэль Абдрахман улы]] — «Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ» ордены (1966 йыл), «Октябрь Революцияһы» ордены (1987 йыл) кавалеры
* [[Ғиләжев Зәйнетдин Низаметдин улы]] — «За доблестный труд» миҙалы (1970 йыл), «Социалистик ярыш алдынғыһы» миҙалы (1973 йыл), «Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ» ордены (8 апрель 1971 йыл)
 

== Урамдары ==
{{Колонки|2}}
* Еңеүҙең 40 йыллығы урамы ({{lang-ru|}} 40 лет Победы (улица)
* Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru|}} Мира (улица)
* Йәштәр урамы ({{lang-ru|}} Молодёжная (улица)
* Салауат Юлаев урамы ({{lang-ru|}} Салавата Юлаева (улица)
* Төньяҡ урам ({{lang-ru|}} Северная (улица)
* Сура батыр урамы ({{lang-ru|}} Сура батыра (улица)
* Ырғайҙы урамы ({{lang-ru|}} Ыргайды (улица)
* Көньяҡ урам ({{lang-ru|}} Южная (улица)<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/053/000019.html Улицы]</ref>{{Колонки|конец}}

== Матбуғатта ==
* Зиләрә Юлтаева тыуған көнөн билдәләй [https://shonkar.com/articles/common_material/2021-06-19/zil-r-yultaeva-tyu-an-k-n-n-bild-l-y-2384816 Зиләрә Юлтаева тыуған көнөн билдәләй] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220705145308/https://shonkar.com/articles/common_material/2021-06-19/zil-r-yultaeva-tyu-an-k-n-n-bild-l-y-2384816 |date=2022-07-05 }}
* Кутлугаллямов М. Рядом с полководцем // Совет Башҡор­ тостаны. 6 октября 1985.

== Видеояҙмалар ==
* [https://yandex.ru/video/preview/?filmId=10891296847979591499&from_type=vast&parent-reqid=1647782975492726-406456180991880210-sas2-0924-sas-l7-balancer-8080-BAL-7595&path=yandex_search&text=рыскужино «Орнамент» Рыскужинские колодцы. Рысҡужа ҡотоҡтары. 2011 й.]
* Рыҫҡужала «Һаумыһығыҙ, ауылдаштар» байрамы [https://yandex.ru/video/preview/?filmId=13292348560764206537&from_type=vast&p=1&path=yandex_search&text=рыскужино]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|92083}}{{V|11|06|2022}}
* {{ИСДБ|страница=36}}
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан. — Справочник. Уфа: ГУП РБ "Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с. :илл. ISBN 978-5-87691-038-7
* [http://riskusa.my1.ru/publ/auylymdy_5_batyry/1-1-0-21 Сайт деревни Рыскужино]
* [https://вконтакте24.рф/group-43735530.html Группа Тамъян ырыуы Вконтакте]
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Әбйәлил районы ауылдары}}

[[Категория:Әбйәлил районы ауылдары]]
Рысҡужа () — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. Амангилде ауыл Советы составына инә. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 453 кеше.
Почта индексы — 453625, ОКАТО коды — 80201807004.
 

 Географик урыны 
 Район үҙәгенә тиклем (Асҡар): 20 км
 Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Амангилде): 5 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Магнитогорск): 72 км
Рысҡужа ауылы Оло Ҡыҙыл йылғаһы буйында, район үҙәге Асҡар ауылынан көнбайышҡа табан 20 километр һәм Магнитогорск (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 72 километр алыҫлыҡта урынлашҡан .

 Тарихы 
Рыҫҡужа (Субан) ауылына XVIII быуаттың икенсе яртыһында Нуғай даруғаһы Тамъян улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Ауыл 1740 йылдан билдәле була. Сотник Рысҡужа Ҡырмаев исеме менән аталған. 1778 йылда унда йәшәүсе Мырҙағол Йомағужин Өфө сауҙагәре Подьячевтан аҡса һәм тауар ала (МИБ. Т. 5. С. 78.). Атамаларҙы антропонимдар тип кенә әйтергә мөмкин. Беҙҙә аныҡлаусы мәғлүмәт юҡ.

1834 йылда ауылда 269 кеше йәшәгән, 1859 йылда — 380, 1920 йылда — 480 кеше. Халыҡтың береһе Исхаҡ Ихсанғолов 1814 йылдың мартында Парижды алыуҙа ҡатнаша.

Ауыл халҡы күсеп йөрөү өсөн ҡаҙмаштар йәшәгән урындарға (Ҡолаҡашҡа, Кәркәбәр, Ҡаҙмаш йылғалары) барған. Тимәк, Ҡаҙмаштан рыҫҡужалылар айырылған. 279 кешенең 300 аты, 226 һыйыры, 20 һарығы, 50 кәзәһе эйә була. Ауыл хужалығы өсөн 28 сутый ер үҙләштерелә. 1842 йылда 8 бот ужым һәм 328 бот яҙғы бойҙай сәселә. Алтынбай Хәлитов ҡына 120 бот сәскән .
1866 йылда 45 йорт хужалығында 329 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. 1900 йылда мәсет булған.

 Халыҡ һаны 

 Милли составы
2002 йылғы иҫәп алыуға ярашлы, башҡорттар йәшәй (100 %).

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)413 1920 йыл 26 август481 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар368 1959 йыл 15 ғинуар347 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар370 2002 йыл 9 октябрь466 2010 йыл 14 октябрь45322522849,750,3

Әлеге ваҡытта Рысҡужа ауылында башланғыс мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб, мәсет бар.

 Билдәле шәхестәре 
 Асҡаров Насирйән Шаһишәриф улы — «Почет билдәһе» ордены, Бер нисә тапҡыр «Социалистик ярыш еңеүсеһе», «5 йыллыҡ удпрнигы», «Коммунистик хеҙмәт ударнигы» билдәләре йөрөтөүсе, «Совет сауҙаһы отличнигы».
 Басиров Сәрүәр Харис улы — «Фиҙаҡәр хеҙмәт өсөн», «9-сы биш йыллыҡ ударнигы» знактары, «Октябрь Революцияһы» ордены (8 апрель 1971 йыл) кавалеры
 Мортазина Сания Яхъя ҡыҙы — «Почет ордены» кавалеры (13 май 1999 йыл)
 Басиров Рафаэль Абдрахман улы — «Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ» ордены (1966 йыл), «Октябрь Революцияһы» ордены (1987 йыл) кавалеры
 Ғиләжев Зәйнетдин Низаметдин улы — «За доблестный труд» миҙалы (1970 йыл), «Социалистик ярыш алдынғыһы» миҙалы (1973 йыл), «Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ» ордены (8 апрель 1971 йыл)
 

 Урамдары 

 Еңеүҙең 40 йыллығы урамы ( 40 лет Победы (улица)
 Тыныслыҡ урамы ( Мира (улица)
 Йәштәр урамы ( Молодёжная (улица)
 Салауат Юлаев урамы ( Салавата Юлаева (улица)
 Төньяҡ урам ( Северная (улица)
 Сура батыр урамы ( Сура батыра (улица)
 Ырғайҙы урамы ( Ыргайды (улица)
 Көньяҡ урам ( Южная (улица)Улицы

 Матбуғатта 
 Зиләрә Юлтаева тыуған көнөн билдәләй Зиләрә Юлтаева тыуған көнөн билдәләй 
 Кутлугаллямов М. Рядом с полководцем // Совет Башҡор­ тостаны. 6 октября 1985.

 Видеояҙмалар 
 «Орнамент» Рыскужинские колодцы. Рысҡужа ҡотоҡтары. 2011 й.
 Рыҫҡужала «Һаумыһығыҙ, ауылдаштар» байрамы 

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 
 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан. — Справочник. Уфа: ГУП РБ "Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с. :илл. ISBN 978-5-87691-038-7
 Сайт деревни Рыскужино
 Группа Тамъян ырыуы Вконтакте

Категория:Әбйәлил районы ауылдары