Фосфор
{{Карточка химического элемента
| имя = Фосфор/ Phosphorus (P)
| символ = P
| номер = 15
| внешний вид = [[Рәсем:PhosphComby.jpg|240px]]<br />Аҡ, ҡыҙыл, һары, ҡара фосфор <!-- (аллотропические модификации) -->
| атомная масса = 30,973762
| радиус атома = 128
| энергия ионизации 1 = 1011,2(10,48)
| конфигурация = [Ne] 3s<sup>2</sup> 3p<sup>3</sup>
| ковалентный радиус = 106
| радиус иона = 35 (+5e) 212 (-3e)
| электроотрицательность = 2,19 <ref>{{cite web |url=http://www.webelements.com/phosphorus/electronegativity.html |title=Phosphorus: electronegativities |publisher=WebElements |lang=en |accessdate=2010-07-15}}</ref>
| электродный потенциал = 0
| степени окисления = 5, 3, 1, 0, −1, −3<ref>{{cite web|url=http://www.cem.msu.edu/~reusch/VirtualText/special2.htm|title=Sulfur and Phosphorus Compounds|lang=en|accessdate=2010-01-27|archiveurl=http://www.webcitation.org/617uwI7wi|archivedate=2011-08-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811164444/http://www2.chemistry.msu.edu/faculty/reusch/VirtTxtJml/special2.htm |date=2011-08-11 }}</ref>
| плотность = (белый фосфор)1,82
| теплоёмкость = 21,6<ref name="ХЭ">{{книга
|автор          = Редкол.:Зефиров Н. С. (гл. ред.)
|часть          = 
|заглавие       = Химическая энциклопедия: в 5 т
|оригинал       = 
|ссылка         = 
|ответственный  = 
|издание        = 
|место          = Москва
|издательство   = Большая Российская энциклопедия
|год            = 1999
|том            = 5
|страницы       = 145
|страниц        = 
|серия          = 
|isbn           = 
|тираж          = 
}}
</ref> (ромбич.)
| теплопроводность = (0,236)
| температура плавления = 317,3
| теплота плавления = 2,51
| температура кипения = 553
| теплота испарения = 49,8
| молярный объём = 17,0
| структура решётки = кубическая, объёмноцентрированная
| параметры решётки = 18,800
| отношение c/a =
| температура Дебая =
}}
{{Элемент периодической системы|align=center|fontsize=100%|number=15}}
'''Фо́сфор''' ({{lang-grc|φῶς}} — яҡтылыҡ {{lang-grc2|φέρω}} — ташыйым; {{lang-grc2|φωσφόρος}} — яҡтылыҡ үткәреүсе; лат. Phosphorus) — [[химик элементтарҙың периодик системаһы]]нда 5-се төркөмдөң төп төркөмсәһе өсөнсө периодындағы химик элемент. Атом массаһы 15. Ер ҡабығында иң таралған химик элементтарҙың береһе. Ер ҡабығының {{nobr|0,08—0,09 %}} массаһын алып тора, диңгеҙ һыуында концентрацияһы {{nobr|0,07 мг/л}}<ref>J.P. Riley and Skirrow G. Chemical Oceanography V. 1, 1965</ref>.

Химик яҡтан актив булғанға тәбиғәттә ирекле хәлдә осрамай. 190-ға яҡын минералы булыуы билдәле, минералдарҙың иң әһәмиәтлеһе [[апатит]] Ca<sub>5</sub>(PO<sub>4</sub>)<sub>3</sub>(F,Cl,OH), [[фосфорит]] һәм башҡалар.

Йәшел үҫемлектәрҙең бөтә өлөшөндә лә фосфор бар, үҫемлек емеше һәм орлоғонда фосфор күберәк. Фосфор хайуандарҙың туҡымалары, аҡһым һәм башҡа органик ҡушылмалар ([[АТФ]], [[ДНК]]) соствына керә һәм мөһим йәшәү элементы булып тора.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{chem-stub}}
{{Периодик таблица}}
Фо́сфор ( — яҡтылыҡ  — ташыйым;  — яҡтылыҡ үткәреүсе; лат. Phosphorus) — химик элементтарҙың периодик системаһында 5-се төркөмдөң төп төркөмсәһе өсөнсө периодындағы химик элемент. Атом массаһы 15. Ер ҡабығында иң таралған химик элементтарҙың береһе. Ер ҡабығының  массаһын алып тора, диңгеҙ һыуында концентрацияһы J.P. Riley and Skirrow G. Chemical Oceanography V. 1, 1965.

Химик яҡтан актив булғанға тәбиғәттә ирекле хәлдә осрамай. 190-ға яҡын минералы булыуы билдәле, минералдарҙың иң әһәмиәтлеһе апатит Ca5(PO4)3(F,Cl,OH), фосфорит һәм башҡалар.

Йәшел үҫемлектәрҙең бөтә өлөшөндә лә фосфор бар, үҫемлек емеше һәм орлоғонда фосфор күберәк. Фосфор хайуандарҙың туҡымалары, аҡһым һәм башҡа органик ҡушылмалар (АТФ, ДНК) соствына керә һәм мөһим йәшәү элементы булып тора.

 Иҫкәрмәләр