Марс
{{БМ|Марс (мәғәнәләр)}}
{{Планета карточкаһы
|название = Марс
|тип=планета
|изображение символа = Mars symbol (bold).svg
|изображение = Mars Hubble.jpg
|размер изображения = 
|подпись под изображением = 2001 йылдың 26 июнендә «[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]» телескобы төшөргән рәсем 
|bg = #E8AB79
|малая планета = 
|открытие = 
|открытие-ref = 
|дата открытия = 
|первооткрыватель = 
|место открытия = 
|способ открытия = 
|именование = 
|именование-ref = 
|экзопланета = 
|обозначение ЦМП = 
|альтернативные имена = 
|категория МП = 
|орбита = yes
|орбита-ref = 
|эпоха = 
|афелий = 2,49232{{e|8}} км<ref name="factsNasa"/><br />1,666 [[а. б.]]<ref name="factsNasa"/>
|перигелий = 2,06655{{e|8}} км<ref name="factsNasa"/><ref name="nssdc"/><br />1,381 [[а. б.]]<ref name="factsNasa"/>
|периапсида =
|апоапсида =
|большая полуось = 2,2794382{{e|8}} км<ref name="factsNasa"/><ref name="nssdc"/><br />1,523662 [[а. б.]]<ref name="factsNasa"/><br />1,524 ер<ref name="factsNasa"/>
|средний радиус орбиты =
|эксцентриситет = 0,0933941<ref name="factsNasa"/><ref name="nssdc"/>
|сидерический период = (йыл оҙонлоғо)<br />686,98 ер көнө<br />1,8808476 ер йылы<ref name="factsNasa"/><ref name="nssdc"/>
|синодический период = 779,94 дней<ref name="nssdc"/>
|орбитальная скорость = 24,13 км/с (уртаса)<ref name="nssdc"/><br />24,077 км/с<ref name="factsNasa"/>
|средняя аномалия =
|наклонение = 1,85061° (эклиптика яҫылығына ҡарата)<ref name="nssdc"/><br />
5,65° (Ҡояш экваторына ҡарата)
|угловое перемещение =
|долгота восходящего узла = 49,57854°
|долгота периастра =
|время периастра =
|аргумент перицентра = 286,46230°
|половинная амплитуда =
|чей спутник =
|число спутников = [[Марс юлдаштары|2]] (Фобос һәм Деймос)
|физические характеристики = yes
|физические характеристики-ref =
|размеры =
|сжатие = 0,00589
|экваториальный радиус = 3396,2 км<ref name=Seidelmann2007>{{cite journal
  | last= Seidelmann| first= P. Kenneth
  | coauthors= Archinal, B. A.; A’hearn, M. F.; et al.
  | title= Report of the IAU/IAGWorking Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006
  | journal= Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy
  | volume=90 | pages=155-180 | year=2007
  | doi=10.1007/s10569-007-9072-y
  | url=http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1007/s10569-007-9072-y
  | accessdate=2007-08-28 }}</ref><ref name=bfe>Согласно наиболее приближённой к реальной поверхности планеты модели эллипсоида</ref>
|полярный радиус = 3376,2 км<ref name=Seidelmann2007/><ref name=bfe/>
|средний радиус = 3,3895{{e|3}} км<ref name="factsNasa"/><ref name="nssdc"/><br />0,5320 земного
|длина окружности =
|площадь поверхности = {{formatnum:144371391}} км² (0,283 ер)<ref name="factsNasa"/>
|объём = 1,63116{{e|11}} км³<ref name="factsNasa"/><ref name="nssdc"/><br />0,151 земных
|масса = 0,64185{{e|24}} кг<ref name="factsNasa"/><ref name="nssdc"/><br />0,107 земных
|плотность = 3933 кг/м³<ref name="factsNasa"/><ref name="nssdc"/><br />0,714 земной
|ускорение свободного падения = 3,711 м/с²<br />0,378 g<ref name="factsNasa"/>
|вторая космическая = 5,03 км/с<br />0,45 ер<ref name="factsNasa"/><ref name="nssdc"/>
|скорость вращения = 868,22 км/ч
|период вращения = 24 часа 37 минут и 22,663 секунды<ref name="factsNasa"/> ({{nobr|24,6229 ч}}) — сидерический период вращения,<br />24 часа 39 минут и 35,244 секунды ({{nobr|24,6597 ч}}) — длительность средних солнечных суток.<ref name=Allison>M. Allison, M. McEwen. A post-Pathfinder evaluation of areocentric solar coordinates with improved timing recipes for Mars seasonal/diurnal climate studies // Planet. Space Sci., 48, 215—235, 2000. {{DOI|10.1016/S0032-0633(99)00092-6}}</ref>
|наклон оси = 25,1919°<ref name="Allison"/>
|прямое восхождение =  317,681<ref name="nssdc"/>
|склонение =  52,887<ref name="nssdc"/>
|полярная небесная широта =
|полярная небесная долгота =
|альбедо = 0,250 ([[Альбедо Бонда|Бонд]])<ref name="nssdc"/><br />0,150 ([[Геометрическое альбедо|геом.альбедо]]) 0,170<ref name="nssdc"/>
|температура на поверхности =
|температуры = yes
|имя температуры 1 = по всей планете
|темп1мин = 186 [[Кельвин|К]];<br />−87 °C<ref name="factsNasa"/>
|темп1сред = 210 K<br />(-63 °C)<ref name="nssdc"/>
|темп1макс = 268 К;<br /> −5 °C<ref name="factsNasa">{{cite web
| title = Mars: Facts & Figures
| publisher = NASA
| url = http://solarsystem.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Facts&System=Metric
| archiveurl = http://www.peeep.us/7437231b
| archivedate = 2011-08-04
| accessdate = 2007-03-06
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030127213743/http://solarsystem.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Facts&System=Metric |date=2003-01-27 }}</ref>
|имя температуры 2 =
|имя температуры 2 =
|темп2мин =
|темп2сред =
|темп2макс =
|спектральный тип =
|видимая звёздная величина =
|абсолютная звёздная величина =
|угловой размер =
|атмосфера = yes
|атмосфера-ref =<ref name="nssdc"/>
|давление на поверхности = 0,4-0,87 к[[Паскаль (единица измерения)|Па]] (4{{e|-3}}-8,7{{e|-3}} [[Атмосфера (единица измерения)|атм]])
|шкала высоты =
|состав атмосферы = 95,32 % [[Углекислый газ|угл. газ]]<ref name="nssdc"/><br />
2,7 % [[азот]]<br />
1,6 % [[аргон]]<br />
0,13 % [[кислород]]<br />
0,08 % [[угар газ]]<br />
0,021 % [[һыу пары]] пар<br />
0,01 % [[Азот оксиды(II)]]
}}
'''Марс''' (символы: [[File:Mars symbol (fixed width).svg|16px|♂]]) — [[Ҡояш системаһы]]ндағы дүртенсе [[планета]], [[Ер]]ҙең тышҡы күршеһе. Ҙурлығы буйынса етенсе, бәләкәйлеге буйынса икенсе планета. [[Боронғо Рим]] мифологияһындағы һуғыш аллаһы Марс хөрмәтенә аталған. Өҫтө ҡыҙыл [[тимер окисы (III)]] менән ҡапланғанлыҡтан «Ҡыҙыл планета» тип тә атайҙар.

== Дөйөм мәғлүмәт ==
Марс — һирәк атмосфералы Ер группаһында планета. Марс планетаһының үҙенсәлектәре: [[Ай (күк есеме)|Ай]]ҙағы кеүек үҙәндәр, вулкандар, бәрелеүҙән барлыҡҡа килгән кратерҙар; [[Ер (планета)|Ерҙәге]] кеүек сүллек, поляр шапкалар бар. Олимп тауы исемле һүнгән вулкан — Ҡояш системаһындағы иң бейек тау, ә Маринер үҙәне иң тәрән каньон. Ер группаһына оҡшашлығына өҫтәп әйтергә була, Марстың әләнеү периоды Ерҙеке кеүек, тип уның климаты һалҡын һәм ҡоро.

''[[Маринер-4]]'' ({{lang-en|«Mariner 4»}}) космос аппараты Марсҡа төшкәнгә тиклем тикшереүселәр планетала шыйыҡ хәлдә [[һыу]] бар тип иҫәпләй ине. Был фекер планетала яҡты урындар ҡараңғы урындар менән алышыныуы менән нигеҙләнгән ине. Поляр киңлектә континент һәм диңгеҙҙәр кеүек күренә ине. Планета өҫтөндәге бураҙналар һүғарыу каналдары кеүек күренә ине. Һуңыраҡ бындай каналдар бөтөнлә булмауы иҫбат ителде. Һауа баҫымы бик түбән булғанға һыу ирекле хәлдә булыуы мөмкин түгел.

Марстың ике тәбиғи юлдашы Фобос һәм Деймос (боронғо грек мифологияһындағы Арестың улдары исеменән, «ҡурҡыныс» һәм «ҡот осҡос» тигәнде аңлата).

== Атмосфера һәм климат ==
Экваторҙа температура төш ваҡытында +30 °C тирәһе, төн уртаһында −80 °C. Полюстарға яҡын −123 °C тиклем төшә. Марс атмосфераһы углекислый газдан тора һәм бик һирәк. Атмосфера баҫымы Ерҙәгенән 160 тапҡыр түбәнерәк, уртаса 6,1 мбар.
Ҡасандыр, бик күптән, Марс атмосфераһы тығыҙ, ә климаты йылы һәм дымлы булған, планетала шыйыҡ хәлдә һыу булған һәм ямғырҙар яуған, тигән фекерҙәр бар.
Атмосфера 95 % углекислый газдан, 2,7 % [[азот]]тан, 1,6 % [[аргон]]дан, 0,13 % [[кислород]]тан, 0,1 % [[һыу пары]]нан, 0,07 % [[угар газ]]дан тора. Марс ионосфераһы 110—130 км бейеклеккә етә.

«Марс экспресс» космос аппараты тикшереүе буйынса атмосферала [[метан]] булыуы асылған. Марс шарттарында был газ бик тиҙ тарҡала, шуға күрә даими газ сығанағы булырға тейеш. Был сығанаҡ [[вулкан]]дан, йәки бактериялар эшмәкәрлегенән.

== Марс миссиялары ==

=== Уңышлы миссиялар (тамамланғандар) ===
* {{флаг|АҠШ}} [[Маринер-4]] — [[1964 йыл]] (үтеп барышлай фото төшөрөү).
* {{флаг|АҠШ}} [[Маринер-6 һәм -7]] — [[1969 йыл]] (үтеп барышлай фото төшөрөү).
* {{флаг|АҠШ}} [[Маринер-9]] — [[1971 йыл]] (Марстың беренсе яһалма юлдашы, йөҙөн картографлау).
* {{флаг|АҠШ}} АПС «[[Викинг (КА)|Викинг]]» һәм АПС «Викинг-2» — 1976—1982 йылдар. Марс йөҙөндә аппараттың беренсе уңышлы эше.
* {{флаг|АҠШ}} «[[Mars Global Surveyor|Марс Глобал Сервейор]]» — [[1996 йыл]]дан [[2006 йыл]]ға тиклем. Марсты орбитанан картографлау.
* {{флаг|АҠШ}} «[[Mars Pathfinder|Марс Пасфайндер]]» — 1996 йыл. Беренсе уңышлы марста йөрөгән аппарат.
* {{флаг|АҠШ}} «[[Феникс (КА)|Феникс]]» — [[2007 йыл]]. Полюс регионында грунт анализы.
* {{флаг|АҠШ}} «[[Спирит (марсйөрөр)|Спирит]]» — 2004—2010 йылдар. Грунт структураһын тикшереү һ.б.

=== Өлөшләтә уңышлы миссиялар (тамамланғандар) ===
* {{флаг|СССР}} [[Марс-1]] — 1962 йыл. Тәү тапҡыр Ер һәм Марс орбиталары араһындағы йыһан арауығының физик үҙенсәлектәре тураһында мәғлүмәттәр алынған һәм анализланған. 1963 йылдың 21 мартында, Ерҙән 108 млн км алыҫлыҡта булғанда зонд менән радиобәйләнеш юғала.<ref name=autogenerated1>[http://www.federalspace.ru/main.php?id=2&nid=15433&hl=%EC%E0%F0%F1-1 ФЕДЕРАЛЬНОЕ КОСМИЧЕСКОЕ АГЕНТСТВО (РОСКОСМОС)| Новости]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
* {{флаг|СССР}} [[Марс-2]]. 1971 йылдың 19 майында осоролған. 1971 йылдың 27 ноябрендә кеше ҡулы менән эшләнгән объект беренсе тапҡыр Марс йөҙөнә алып барып еткерелә (Ҡаты килеп төшөү, аппарат марс йөҙөнә бәрелеп ҡыйрала).
* {{флаг|СССР}} [[Марс-3]]. 1971 йылдың 28 майында осоролған. 1971 йылдың 2 декабрендә Марс йөҙөнә космоноавтика тарихында беренсе еңел ултырыу башҡарыла. Тик ултырыу модуле менән бәйләнеш 14.5 секундтан һуң юғала. Уға ҡарамаҫтан АПС «Марс-3» орбита модуле эшләүен дауам итә (1972 йылдың 23 авгусына тиклем).
* {{флаг|СССР}} [[Марс-4]] — [[1974 йыл]]. Үтеп барышлай Марс йөҙөнөң 12 фотоһы төшөрөлә (туҡтау двигателдәре эшләмәй).
* {{флаг|СССР}} [[Марс-5]] — 1974 йылдың 12 феврале. Марс орбитаһына сыға, йөҙ фотолары төшөрөлә (14 көн эшләгәндән һуң йыһаздар бүлегенең герметиклығы боҙола).
* {{флаг|СССР}} [[Марс-6]] — 1974 йылдың 12 марты. Аппарат марс йөҙөнә барып етә (ултырыуҙан һуң бәйләнеш юғала).
* {{флаг|СССР}} АПС «[[Фобос (КА)|Фобос-2]]» — 1988 йыл. Марс орбитаһына сыға, Марс йөҙө фотолары һәм башҡа мәғлүмәттәр алына. Фобос менән яҡынлашҡандан һуң бәйләнеш юғала.

=== Уңышһыҙ тамамланған миссиялар ===
* {{флаг|СССР}} [[Марс 1960А]] — [[1960 йыл]]. (Ташыусы ракета аварияһы)
* {{флаг|СССР}} [[Марс 1960Б]] — 1960 йыл. (Ташыусы ракета аварияһы)
* {{флаг|СССР}} [[Марс 1962А]] — [[1962 йыл]]. (Тиҙләнеш баҫҡысы эшләмәй)
* {{флаг|СССР}} [[Марс 1962B]] — 1962 йыл. (Тиҙләнеш баҫҡысы эшләмәй)
* {{флаг|АҠШ}} [[Маринер-3]] — [[1964 йыл]]. (Ҡояш батареялары асылмағандан һуң Марс янына эләкмәй)
* {{флаг|СССР}} [[Зонд-2]] — 1964 йыл. (Марс янына эләкмәй)
* {{флаг|СССР}} [[Марс 1969А]] — [[1969 йыл]]. (Ташыусы ракета аварияһы)
* {{флаг|СССР}} [[Марс 1969В]] — 1969 йыл. (Ташыусы ракета аварияһы)
* {{флаг|АҠШ}} [[Маринер (КА)|Маринер-8]] — [[1971 йыл]]. (Ташыусы ракета аварияһы)
* {{флаг|СССР}} [[Космос-419]] — 1971 йыл. (Тиҙләнеш баҫҡысы эшләмәй)
* {{флаг|СССР}} [[Марс-7]] — 1973 йыл. (Ултырыу аппараты Марсҡа эләкмәй)
* {{флаг|СССР}} АПС «[[Фобос (КА)|Фобос-1]]» — [[1988 йыл]]. (Бәйләнеш юғала)
* {{флаг|АҠШ}} [[Mars Observer|Марс Обсервер]] — [[1992 йыл]]. (Бәйләнеш юғала)
* {{флаг|Рәсәй}} «[[Марс-96]]» — [[1996 йыл]]. (Тиҙләнеш баҫҡысы эшләмәй)
* {{флаг|Япония}} [[Нодзоми (КА)|Нодзоми]] — [[1998 йыл]]. (Марс орбитаһына сығалмай)
* {{флаг|АҠШ}} [[Mars Climate Orbiter|Марс Климат Орбитер]] — 1999 йыл. (Марс орбитаһына сыҡҡан ваҡытта авария)
* {{флаг|АҠШ}}{{флаг|Рәсәй}} [[Mars Polar Lander|Марс Полар Лэндер]] — [[1999 йыл]]. (Төшкән ваҡытта авария)
* {{флаг|АҠШ}} [[Deep Space 2|Дип Спейс 2]] — 1999 йыл. (Атмосфераға ингәндән һуң бәйләнеш юғала)
* {{флаг|Европа}} [[Бигль-2]] — [[2003 йыл]]. (Ултырыу модуле «[[Марс-экспресс]]» менән бәйләнеш ултырғандан һуң юғала)
* {{флаг|Рәсәй}} «[[Фобос-Грунт]]» — [[2011 йыл]]. (Ер орбитаһынан сыға алмай һәм Ер атмосфераһында яна)
* {{флаг|Китай}} «[[Инхо-1]]» — [[2011 йыл]]. (Фобос-грунт менән бергә барырға тейеш була)

=== Ағымдағы миссиялар ===
Марс орбитаһында өс эшләүсе [[Автоматик планета-ара станция|АПС]] бар:
* {{флаг|АҠШ}} «[[Марсты тикшереү юлдашы]]»
* {{флаг|Европа}} [[Marsis]] радары булған «[[Марс-экспресс]]»
* {{флаг|АҠШ}} «[[Марс Одиссей]]»

Планета йөҙөндә эшләгән [[марсйөрөр]]ҙәр:
* {{флаг|АҠШ}} «[[Оппортьюнити (марсйөрөр)|Оппортьюнити]]» ([[2004 йыл]]дың 25 ғинуарынан) «[[Mars Exploration Rover]]» программаһы буйынса
* {{флаг|АҠШ}} «[[Кьюриосити]]» ([[2012 йыл]]дың 6 авгусынан) «[[Mars Science Laboratory]]» программаһы буйынса

== Марс планетаһын үҙләштереү ==
Планетала махсус ҡоролмалар һәм эскафандрҙарһыҙ тын алыу мөмкинлеге булмауын иҫәпкә алып, кешеләрҙе үлемгә ебәреү бер аҙ аҡылһыҙ буласаҡ. Иң яҡшыһы-тулыһынса автоматлаштырылған машиналар һәм роботтар, уларҙың һөҙөмтәлелеге автоматлаштырылған космодромдар төҙөүҙә, Бөтә Ҡояш системаһын үҙләштереү һәм кешелекте тағы ла алға ебәреү өсөн автоматлаштырылған йыһан аппараттары төҙөүҙә автоматлаштырылған заводтар төҙөүҙә юғарыраҡ.

Шулай итеп, Марс бөтә Ҡояш системаһын үҙләштереү һәм башҡа йондоҙҙарҙы, йондоҙ системаларын һәм Галактиканы танып белеү өсөн киләсәк йыһан миссиялары өсөн төп йыһан базаһы була ала.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Бурба Г. А. Номенклатура деталей рельефа Марса. — М.: Наука, 1981. — 85 с. — 1000 экз.
* Владимир Сурдин. Марс: Великое противостояние. — М.: Физматлит, 2004. — 240 с. — ISBN 5-9221-0454-3
* И. А. Комаров, В. С. Исаев. Криология Марса и других планет солнечной системы. — М.: Научный мир, 2010. — 296 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91522-138-2


{{Ҡояш системаһы‎}}
[[Категория:Ҡояш системаһының планеталары]]
[[Категория:Марс]]
Дөйөм мәғлүмәт 
Марс — һирәк атмосфералы Ер группаһында планета. Марс планетаһының үҙенсәлектәре: Айҙағы кеүек үҙәндәр, вулкандар, бәрелеүҙән барлыҡҡа килгән кратерҙар; Ерҙәге кеүек сүллек, поляр шапкалар бар. Олимп тауы исемле һүнгән вулкан — Ҡояш системаһындағы иң бейек тау, ә Маринер үҙәне иң тәрән каньон. Ер группаһына оҡшашлығына өҫтәп әйтергә була, Марстың әләнеү периоды Ерҙеке кеүек, тип уның климаты һалҡын һәм ҡоро.

Маринер-4 () космос аппараты Марсҡа төшкәнгә тиклем тикшереүселәр планетала шыйыҡ хәлдә һыу бар тип иҫәпләй ине. Был фекер планетала яҡты урындар ҡараңғы урындар менән алышыныуы менән нигеҙләнгән ине. Поляр киңлектә континент һәм диңгеҙҙәр кеүек күренә ине. Планета өҫтөндәге бураҙналар һүғарыу каналдары кеүек күренә ине. Һуңыраҡ бындай каналдар бөтөнлә булмауы иҫбат ителде. Һауа баҫымы бик түбән булғанға һыу ирекле хәлдә булыуы мөмкин түгел.

Марстың ике тәбиғи юлдашы Фобос һәм Деймос (боронғо грек мифологияһындағы Арестың улдары исеменән, «ҡурҡыныс» һәм «ҡот осҡос» тигәнде аңлата).

 Атмосфера һәм климат 
Экваторҙа температура төш ваҡытында +30 °C тирәһе, төн уртаһында −80 °C. Полюстарға яҡын −123 °C тиклем төшә. Марс атмосфераһы углекислый газдан тора һәм бик һирәк. Атмосфера баҫымы Ерҙәгенән 160 тапҡыр түбәнерәк, уртаса 6,1 мбар.
Ҡасандыр, бик күптән, Марс атмосфераһы тығыҙ, ә климаты йылы һәм дымлы булған, планетала шыйыҡ хәлдә һыу булған һәм ямғырҙар яуған, тигән фекерҙәр бар.
Атмосфера 95 % углекислый газдан, 2,7 % азоттан, 1,6 % аргондан, 0,13 % кислородтан, 0,1 % һыу парынан, 0,07 % угар газдан тора. Марс ионосфераһы 110—130 км бейеклеккә етә.

«Марс экспресс» космос аппараты тикшереүе буйынса атмосферала метан булыуы асылған. Марс шарттарында был газ бик тиҙ тарҡала, шуға күрә даими газ сығанағы булырға тейеш. Был сығанаҡ вулкандан, йәки бактериялар эшмәкәрлегенән.

 Марс миссиялары 

 Уңышлы миссиялар (тамамланғандар) 
  Маринер-4 — 1964 йыл (үтеп барышлай фото төшөрөү).
  Маринер-6 һәм -7 — 1969 йыл (үтеп барышлай фото төшөрөү).
  Маринер-9 — 1971 йыл (Марстың беренсе яһалма юлдашы, йөҙөн картографлау).
  АПС «Викинг» һәм АПС «Викинг-2» — 1976—1982 йылдар. Марс йөҙөндә аппараттың беренсе уңышлы эше.
  «Марс Глобал Сервейор» — 1996 йылдан 2006 йылға тиклем. Марсты орбитанан картографлау.
  «Марс Пасфайндер» — 1996 йыл. Беренсе уңышлы марста йөрөгән аппарат.
  «Феникс» — 2007 йыл. Полюс регионында грунт анализы.
  «Спирит» — 2004—2010 йылдар. Грунт структураһын тикшереү һ.б.

 Өлөшләтә уңышлы миссиялар (тамамланғандар) 
  Марс-1 — 1962 йыл. Тәү тапҡыр Ер һәм Марс орбиталары араһындағы йыһан арауығының физик үҙенсәлектәре тураһында мәғлүмәттәр алынған һәм анализланған. 1963 йылдың 21 мартында, Ерҙән 108 млн км алыҫлыҡта булғанда зонд менән радиобәйләнеш юғала.ФЕДЕРАЛЬНОЕ КОСМИЧЕСКОЕ АГЕНТСТВО (РОСКОСМОС)| Новости
  Марс-2. 1971 йылдың 19 майында осоролған. 1971 йылдың 27 ноябрендә кеше ҡулы менән эшләнгән объект беренсе тапҡыр Марс йөҙөнә алып барып еткерелә (Ҡаты килеп төшөү, аппарат марс йөҙөнә бәрелеп ҡыйрала).
  Марс-3. 1971 йылдың 28 майында осоролған. 1971 йылдың 2 декабрендә Марс йөҙөнә космоноавтика тарихында беренсе еңел ултырыу башҡарыла. Тик ултырыу модуле менән бәйләнеш 14.5 секундтан һуң юғала. Уға ҡарамаҫтан АПС «Марс-3» орбита модуле эшләүен дауам итә (1972 йылдың 23 авгусына тиклем).
  Марс-4 — 1974 йыл. Үтеп барышлай Марс йөҙөнөң 12 фотоһы төшөрөлә (туҡтау двигателдәре эшләмәй).
  Марс-5 — 1974 йылдың 12 феврале. Марс орбитаһына сыға, йөҙ фотолары төшөрөлә (14 көн эшләгәндән һуң йыһаздар бүлегенең герметиклығы боҙола).
  Марс-6 — 1974 йылдың 12 марты. Аппарат марс йөҙөнә барып етә (ултырыуҙан һуң бәйләнеш юғала).
  АПС «Фобос-2» — 1988 йыл. Марс орбитаһына сыға, Марс йөҙө фотолары һәм башҡа мәғлүмәттәр алына. Фобос менән яҡынлашҡандан һуң бәйләнеш юғала.

 Уңышһыҙ тамамланған миссиялар 
  Марс 1960А — 1960 йыл. (Ташыусы ракета аварияһы)
  Марс 1960Б — 1960 йыл. (Ташыусы ракета аварияһы)
  Марс 1962А — 1962 йыл. (Тиҙләнеш баҫҡысы эшләмәй)
  Марс 1962B — 1962 йыл. (Тиҙләнеш баҫҡысы эшләмәй)
  Маринер-3 — 1964 йыл. (Ҡояш батареялары асылмағандан һуң Марс янына эләкмәй)
  Зонд-2 — 1964 йыл. (Марс янына эләкмәй)
  Марс 1969А — 1969 йыл. (Ташыусы ракета аварияһы)
  Марс 1969В — 1969 йыл. (Ташыусы ракета аварияһы)
  Маринер-8 — 1971 йыл. (Ташыусы ракета аварияһы)
  Космос-419 — 1971 йыл. (Тиҙләнеш баҫҡысы эшләмәй)
  Марс-7 — 1973 йыл. (Ултырыу аппараты Марсҡа эләкмәй)
  АПС «Фобос-1» — 1988 йыл. (Бәйләнеш юғала)
  Марс Обсервер — 1992 йыл. (Бәйләнеш юғала)
  «Марс-96» — 1996 йыл. (Тиҙләнеш баҫҡысы эшләмәй)
  Нодзоми — 1998 йыл. (Марс орбитаһына сығалмай)
  Марс Климат Орбитер — 1999 йыл. (Марс орбитаһына сыҡҡан ваҡытта авария)
  Марс Полар Лэндер — 1999 йыл. (Төшкән ваҡытта авария)
  Дип Спейс 2 — 1999 йыл. (Атмосфераға ингәндән һуң бәйләнеш юғала)
  Бигль-2 — 2003 йыл. (Ултырыу модуле «Марс-экспресс» менән бәйләнеш ултырғандан һуң юғала)
  «Фобос-Грунт» — 2011 йыл. (Ер орбитаһынан сыға алмай һәм Ер атмосфераһында яна)
  «Инхо-1» — 2011 йыл. (Фобос-грунт менән бергә барырға тейеш була)

 Ағымдағы миссиялар 
Марс орбитаһында өс эшләүсе АПС бар:
  «Марсты тикшереү юлдашы»
  Marsis радары булған «Марс-экспресс»
  «Марс Одиссей»

Планета йөҙөндә эшләгән марсйөрөрҙәр:
  «Оппортьюнити» (2004 йылдың 25 ғинуарынан) «Mars Exploration Rover» программаһы буйынса
  «Кьюриосити» (2012 йылдың 6 авгусынан) «Mars Science Laboratory» программаһы буйынса

 Марс планетаһын үҙләштереү 
Планетала махсус ҡоролмалар һәм эскафандрҙарһыҙ тын алыу мөмкинлеге булмауын иҫәпкә алып, кешеләрҙе үлемгә ебәреү бер аҙ аҡылһыҙ буласаҡ. Иң яҡшыһы-тулыһынса автоматлаштырылған машиналар һәм роботтар, уларҙың һөҙөмтәлелеге автоматлаштырылған космодромдар төҙөүҙә, Бөтә Ҡояш системаһын үҙләштереү һәм кешелекте тағы ла алға ебәреү өсөн автоматлаштырылған йыһан аппараттары төҙөүҙә автоматлаштырылған заводтар төҙөүҙә юғарыраҡ.

Шулай итеп, Марс бөтә Ҡояш системаһын үҙләштереү һәм башҡа йондоҙҙарҙы, йондоҙ системаларын һәм Галактиканы танып белеү өсөн киләсәк йыһан миссиялары өсөн төп йыһан базаһы була ала.

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Бурба Г. А. Номенклатура деталей рельефа Марса. — М.: Наука, 1981. — 85 с. — 1000 экз.
 Владимир Сурдин. Марс: Великое противостояние. — М.: Физматлит, 2004. — 240 с. — ISBN 5-9221-0454-3
 И. А. Комаров, В. С. Исаев. Криология Марса и других планет солнечной системы. — М.: Научный мир, 2010. — 296 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91522-138-2

Категория:Ҡояш системаһының планеталары
Категория:Марс