Олимпия уйындары
{{Башҡа мәғәнәләре|Олимпия уйындары (мәғәнәләр)}}
[[Файл:Olympic rings with white rims.svg|мини|300px|[[Олимпия уйындары эмблемаһы]]]]
'''Олимпия уйындары''' — ҙур халыҡ-ара комлекслы спорт ярыштары, дүрт йылға бер үткәрелә.

Олимпиада уйынданын үткәреү йолаһы [[Боронғо Греция]]ла барлыҡҡа килгән, дини култтың бер өлөшө булып торған. Уйындар 776 йылдан алып 394 йылға тиклем беҙҙең эраға тиклем 293 тапҡыр [[Олимпия]]ла үткәрелгән, гректарҙа ул изге урын һаналған. Олимпия исеменән Уйындың исеме барлыҡҡа килгән.

Хәҙерге Олимпия уйындары XIX быуат аҙағында, француз йәмәғәт эшмәкәре [[Пьер де Кубертен]] менән тергеҙелгән. [[1896]] йылдан башлап дүрт йылға бер тапҡыр [[йәйге Олимпия уйындары]] үткәрелә башлай, [[донъя һуғыштары]] ваҡытында ғына үткәрелмәй. 1924 йылда [[ҡышҡы Олимпия уйындары]] үткәрелә башлай, тәүҙә улар йәйге Олимпия уйындары менән бер үк йылда үткәреләләр. Әммә 1994 йылдан башлап ҡышҡы Олимпия уйындарын үткәреү ваҡытын йәйҙекенән ике йылға күсерәләр.

Олимпия уйындары үтеп ике аҙна үткәс, шул уҡ урында мөмкинлектәре сикләнгән кешеләр өсөн [[Паралимпия уйындары]] үткәрелә.
{| class="wikitable"
!Añu
!Eventu
! colspan="2" |See
! colspan="6" rowspan="9" |
|-
! colspan="4" |Xuegos Olímpicos de Branu
|-
!1896
|I edición
|Atenes
|Grecia
|-
!1900
|II edición
|París
|Francia
|-
!1904
|III edición
|Saint Louis
|Estaos Xuníos d'América
|-
!''1906''
|''Xuegos Intercalaos''
|''Atenes''
| ''Grecia''
|-
!1908
|IV edición
|Londres
|Reinu Xuníu
|-
!1912
|V edición
|Estocolmu
|Suecia
|-
!1916
|VI edición
|Berlín
|Alemaña
|-
| colspan="4" |<small>Suspendíos pola Primer Guerra Mundial</small>
! rowspan="7" |
!Añu
!Eventu
! colspan="2" |See
! rowspan="53" |
|-
!1920
|VII edición
|Amberes
|Bélxica
! colspan="4" |Xuegos Olímpicos d'Iviernu
|-
!1924
|VIII edición
|París
|Francia
!1924
|I edición
|Chamonix
| Francia
|-
!1928
|IX edición
|Ámsterdam
|Países Baxos
!1928
|II edición
|Sankt Moritz
| Suiza
|-
!1932
|X edición
|Los Angeles
|Estaos Xuníos d'América
!1932
|III edición
|Lake Placid
| Estaos Xuníos d'América
|-
!1936
|XI edición
|Berlín
|Alemaña
!1936
|IV edición
|Garmisch-Partenkirchen
| Alemaña
|-
!1940
|XII edición
|Ḥélsinki
|Finlandia
!1940
|V edición
|Garmisch-Partenkirchen
| Alemaña
|-
| colspan="9" |<small>Suspendíos pola Segunda Guerra Mundial</small>
|-
!1944
|XIII edición
|Londres
|Reinu Xuníu
!
!1944
|VI edición
|Cortina d'Ampezzo
| Italia
|-
| colspan="9" |<small>Suspendíos pola Segunda Guerra Mundial</small>
|-
!1948
|XIV edición
|Londres
|Reinu Xuníu
! rowspan="19" |
!1948
|VII edición
|Sankt Moritz
| Suiza
|-
!1952
|XV edición
|Ḥélsinki
|Finlandia
!1952
|VIII edición
|Oslu
| Noruega
|-
!1956
|XVI edición
|Melbourne
|Australia
!1956
|IX edición
|Cortina d'Ampezzo
| Italia
|-
!1960
|XVII edición
|Roma
|Italia
!1960
|X edición
|Squaw Valley
| Estaos Xuníos d'América
|-
!1964
|XVIII edición
|Tokiu
|Xapón
!1964
|XI edición
|Innsbruck
| Austria
|-
!1968
|XIX edición
|Ciudá de Méxicu
|Méxicu
!1968
|XII edición
|Grenoble
| Francia
|-
!1972
|XX edición
|Múnich
|Alemaña
!1972
|XIII edición
|Sapporo
| Xapón
|-
!1976
|XXI edición
|Montréal
|Canadá
!1976
|XIV edición
|Innsbruck
| Austria
|-
!1980
|XXII edición
|Moscú
|XRSS
!1980
|XV edición
|Lake Placid
| Estaos Xuníos d'América
|-
!1984
|XXIII edición
|Los Angeles
|Estaos Xuníos d'América
!1984
|XVI edición
|Sarayevu
| Bosnia y Herzegovina
|-
!1988
|XXIV edición
|Seúl
|Corea del Sur
!1988
|XVII edición
|Calgary
| Canadá
|-
!1992
|XXV edición
|Barcelona
|España
!1992
|XVIII edición
|Albertville
| Francia
|-
!1996
|XXVI edición
|Atlanta
|Estaos Xuníos d'América
!1994
|XIX edición
|Lillehammer
| Noruega
|-
!2000
|XXVII edición
|Sydney
|Australia
!1998
|XX edición
|Nagano
| Xapón
|-
!2004
|XXVIII edición
|Atenes
|Grecia
!2002
|XXI edición
|Salt Lake City
| Estaos Xuníos d'América
|-
!2008
|XXIX edición
|Beixín
|China
!2006
|XXII edición
|Torino
| Italia
|-
!2012
|XXX edición
|Londres
|Reinu Xuníu
!2010
|XXIII edición
|Vancouver
| Canadá
|-
!2016
|XXXI edición
|Rio de Janeiro
|Brasil
!2014
|XXIV edición
|Sochi
| Rusia
|-
!2020
|XXXII edición
|Tokiu
|Xapón
|}

== Боронғо Олимпия уйындары ==

=== Олимп ===
[[Олимп]] — Төньяҡ Грецияла портлы ҡала Солоникиҙан көньяҡ-көнбайышта мөһәбәт тау. Бейеклеге 2917 м. Грек риүәйәттәренә ҡарағанда Олимп — юғары [[Грек илаһы|Илаһ]] [[Зеве]] менән бик күп илаһтар йәшәгән урын. Борон ошо тау итәгендә йыл һайын уларга ҡорбан килтерелгән һәм байрам үткәрелгән.

Олимптан сама менән 400 километр төньяҡ-көнсығышта ятҡан Пелопоннес ярымутрауында, [[йөҙөм]] һәм [[зәйтүн]] туғайҙары, емеш-еләк баҡсалары менән дан тотҡан үҙәндә Олимп ҡалаһы ла булған. Яҡынса бынан утыҙ быуат элек [[беҙҙең эра|беҙҙен эранан]] 788 йыл алда, ошо ҡалала тәүҙә йыл һайын унан дүрт йылға бер тапҡыр егеттәрзең [[спорт]] ярыштары үткәрелгән (уға ҡатын-ҡызҙарҙы хатта тамашасы сифатында ла индермәгәндәр). Шул бәйге халыҡта Олимпия уйындары тигән исем алған. Бәйге биш көн барган, ул осорза илдә һуғыштар туҡтатылған. Уйындар грек патриоттарын физик һәм рухи тәрбиәләү мәктәбе булып хеҙмәт иткән.

=== Олимпиада — йыл берәмлеге ===
[[Боронғо Греция]]ла был уйындарҙың ни тиклем юғары баһаланыуын шул факт та раҫлай: ул замандарза йыл хисабы тәүге Олимпиаданан, йәғни беҙҙең эраға тиклемге 776 йылдан башлап алып кителгән. Уйындарҙың йышлығына килгәндә инде алмаш-тилмәш сиратлап 49 һәм 50 айҙан һуң, ғәҙәттә август айында үткәрелгэн.

=== Олимпия уйындарын тыйып тороу ===
Беҙҙең эрага тиклем 431—404 йылдарҙа [[Афина]] менән [[Спарта]] араһында булган [[Пелопоннес]] һуғышынан һәм 338—164 йылдарҙағы [[Македония]] һуғышынан һуң [[Филипп II]], ә унан уның улы [[Искәндәр Зөлҡәрнәй]](Александр Македонский) еңеүгә өлгәшкәс һәм, аҙаҡ килеп. безҙең эраға тиклем 146-сы йылда римдар гректарҙы тамам буйһондорғас, [[Греция]] тулыһынса иктисади һэм сәйәси бөлгөнлөккә дусар ителә. Римдар Олимпия уйындарына мәғәнәһеҙ күңел асыу тип ҡарай. Һәм беҙҙең эраға тиклем 393 йылда ул замандың һуңгы Олимпия уйындары үткәрелә. Рим императоры Федосийзың әмере менән «гректарҙың йыйылышып бушҡа ваҡыт үткәреүҙәре» тыйыла. Уны [[мәжүселек|мәжүсиҙәр]] уйыны тип иғлан итәләр. Олимпта илаһтарға ҡуйылган статуялар алып ташлана, гибәҙәтханалар емертелә. Ҡыҫҡаһы, ҡала бөтөнләйгә ҡыйратыла. Олимпия уйындары менән бергә бөтә яҡлап һәләтле, физик сыныҡҡан үҫмерҙәр тәрбиәләү бер нисә быуатҡа туҡтатыла. Тәүге Олимпия уйындарынан башлап иҫәпләнә килгән йыл хисабы ла ғәмалдән сыгарыла.

== Олимпия уйындарын тергеҙеү ==
[[Файл:Baron Pierre de Coubertin.jpg|thumb|200px|Барон Пьер де Кубертен]]
Олимпия идеяһы боронғо ярыштарҙы тыйғас, юғалып ҡалмай. Мәҫәлән, [[XVII]] быуатта [[Англия]]ла «олимпия» ярыштары үткәрелә. Һуңыраҡ шуға оҡшашыраҡ уйындар [[Франция]]ла һәм [[Греция]]ла ойошторола. Улар ҙур булмаған сара булалар, иң күбендә төбәк характерында ғына. [[1859]]—[[1888]] йылдарҙа даими үткәрелгән уйындарҙы хәҙерге Олимпия уйындарының башлап ебәреүсеһе булалар, «Олимпия» тип аталғандар. Олимпия уйындарын тергеҙеү, яҙыусы [[Панайотис Суцос]]тың уйы була, йәмәғәт эшмәкәре [[Евангелис Заппас]] уны тормошҡа ашыра.
{| class="wikitable"
!Añu
!Eventu
! colspan="2" |See
! colspan="6" rowspan="9" |
|-
! colspan="4" |Xuegos Olímpicos de Branu
|-
!1896
|I edición
|Atenes
|Grecia
|-
!1900
|II edición
|París
|Francia
|-
!1904
|III edición
|Saint Louis
|Estaos Xuníos d'América
|-
!''1906''
|''Xuegos Intercalaos''
|''Atenes''
| ''Grecia''
|-
!1908
|IV edición
|Londres
|Reinu Xuníu
|-
!1912
|V edición
|Estocolmu
|Suecia
|-
!1916
|VI edición
|Berlín
|Alemaña
|-
| colspan="4" |<small>Suspendíos pola Primer Guerra Mundial</small>
! rowspan="7" |
!Añu
!Eventu
! colspan="2" |See
! rowspan="53" |
|-
!1920
|VII edición
|Amberes
|Bélxica
! colspan="4" |Xuegos Olímpicos d'Iviernu
|-
!1924
|VIII edición
|París
|Francia
!1924
|I edición
|Chamonix
| Francia
|-
!1928
|IX edición
|Ámsterdam
|Países Baxos
!1928
|II edición
|Sankt Moritz
| Suiza
|-
!1932
|X edición
|Los Angeles
|Estaos Xuníos d'América
!1932
|III edición
|Lake Placid
| Estaos Xuníos d'América
|-
!1936
|XI edición
|Berlín
|Alemaña
!1936
|IV edición
|Garmisch-Partenkirchen
| Alemaña
|-
!1940
|XII edición
|Ḥélsinki
|Finlandia
!1940
|V edición
|Garmisch-Partenkirchen
| Alemaña
|-
| colspan="9" |<small>Suspendíos pola Segunda Guerra Mundial</small>
|-
!1944
|XIII edición
|Londres
|Reinu Xuníu
!
!1944
|VI edición
|Cortina d'Ampezzo
| Italia
|-
| colspan="9" |<small>Suspendíos pola Segunda Guerra Mundial</small>
|-
!1948
|XIV edición
|Londres
|Reinu Xuníu
! rowspan="19" |
!1948
|VII edición
|Sankt Moritz
| Suiza
|-
!1952
|XV edición
|Ḥélsinki
|Finlandia
!1952
|VIII edición
|Oslu
| Noruega
|-
!1956
|XVI edición
|Melbourne
|Australia
!1956
|IX edición
|Cortina d'Ampezzo
| Italia
|-
!1960
|XVII edición
|Roma
|Italia
!1960
|X edición
|Squaw Valley
| Estaos Xuníos d'América
|-
!1964
|XVIII edición
|Tokiu
|Xapón
!1964
|XI edición
|Innsbruck
| Austria
|-
!1968
|XIX edición
|Ciudá de Méxicu
|Méxicu
!1968
|XII edición
|Grenoble
| Francia
|-
!1972
|XX edición
|Múnich
|Alemaña
!1972
|XIII edición
|Sapporo
| Xapón
|-
!1976
|XXI edición
|Montréal
|Canadá
!1976
|XIV edición
|Innsbruck
| Austria
|-
!1980
|XXII edición
|Moscú
|XRSS
!1980
|XV edición
|Lake Placid
| Estaos Xuníos d'América
|-
!1984
|XXIII edición
|Los Angeles
|Estaos Xuníos d'América
!1984
|XVI edición
|Sarayevu
| Bosnia y Herzegovina
|-
!1988
|XXIV edición
|Seúl
|Corea del Sur
!1988
|XVII edición
|Calgary
| Canadá
|-
!1992
|XXV edición
|Barcelona
|España
!1992
|XVIII edición
|Albertville
| Francia
|-
!1996
|XXVI edición
|Atlanta
|Estaos Xuníos d'América
!1994
|XIX edición
|Lillehammer
| Noruega
|-
!2000
|XXVII edición
|Sydney
|Australia
!1998
|XX edición
|Nagano
| Xapón
|-
!2004
|XXVIII edición
|Atenes
|Grecia
!2002
|XXI edición
|Salt Lake City
| Estaos Xuníos d'América
|-
!2008
|XXIX edición
|Beixín
|China
!2006
|XXII edición
|Torino
| Italia
|-
!2012
|XXX edición
|Londres
|Reinu Xuníu
!2010
|XXIII edición
|Vancouver
| Canadá
|-
!2016
|XXXI edición
|Rio de Janeiro
|Brasil
!2014
|XXIV edición
|Sochi
| Rusia
|-
!2020
|XXXII edición
|Tokiu
|Xapón
|}

== Хәҙерге заман Олимпия уйындары ==
Ошо тыйыуҙарҙан һуң 1500 йыл үткәс [[1894]] йылда француз педагогы һәм гуманисы [[Пьер Кубертон]] инициативаһы менэн Сорбоннала ([[Париж]]) Халыҡ-ара Олимпиада комитеты (МОК) ойошторола һәм 1896 йылда Афинала тәү тапҡыр хәҙерге заман Олимпия уйындары үткәрелә.

=== Йәйге олимпия уйындарының дөйөм команда зачеты ===
{| class="wikitable"
|-
| ОУ номеры || Үткәрелеү йылы || 1-се урын || 2-се урын || 3-сө урын
|-
| [[Йәйге Олимпия уйындары 1896|I]]|| 1896 ||[[АҠШ Олимпия уйындарында|АҠШ]]||[[Греция Олимпия уйындарында|Греция]]|| [[Германия Олимпия уйындарында|Германия]]
|-
| [[Йәйге Олимпия уйындары 1900|II]]|| 1900 ||[[Франция Олимпия уйындарында|Франция]]|| [[АҠШ Олимпия уйындарында|АҠШ]]||[[Бөйөк Британия Олимпия уйындарында|Бөйөк Британия]]
|-
| [[Йәйге Олимпия уйындары 1904|III]] || 1904 || [[АҠШ Олимпия уйындарында|АҠШ]]|| [[Германия Олимпия уйындарында|Германия]] || [[Куба Олимпия уйындарында|Куба]]
|-
| [[Йәйге Олимпия уйындары 1908|IV]] || 1908 || [[Бөйөк Британия Олимпия уйындарында|Бөйөк Британия]] || [[АҠШ Олимпия уйындарында|АҠШ]]|| [[Швеция на Олимпийских играх|Швеция]]
|-
| [[Йәйге Олимпия уйындары 1912|V]]|| 1912 ||[[АҠШ Олимпия уйындарында|АҠШ]]|| [[Швеция Олимпия уйындарында|Швеция]] || [[Бөйөк Британия Олимпия уйындарында|Бөйөк Британия]]
|-
| [[Йәйге Олимпия уйындары 1916|VI]] || 1916 || [[Беренсе донъя һуғышы]] арҡаһында булмай
|-
| [[Йәйге Олимпия уйындары 1920|VII]] ||1920 || [[АҠШ Олимпия уйындарында|АҠШ]]|| [[Швеция Олимпия уйындарында|Швеция]] || [[Бөйөк Британия Олимпия уйындарында|Бөйөк Британия]]
|-
| [[Йәйге Олимпия уйындары 1924|VIII]] ||1924 ||[[АҠШ Олимпия уйындарында|АҠШ]]||[[Финляндия Олимпия уйындарында|Финляндия]]|| [[Франция Олимпия уйындарында|Франция]]
|-
| [[Йәйге Олимпия уйындары 1928|IX]]|| 1928 ||[[АҠШ Олимпия уйындарында|АҠШ]]||[[Германия Олимпия уйындарында|Германия]]|| [[Финляндия Олимпия уйындарында|Финляндия]]
|-
| [[Йәйге Олимпия уйындары 1932|X]]|| 1932 ||[[АҠШ Олимпия уйындарында|АҠШ]]||[[Италия на Олимпийских играх|Италия]]|| [[Франция на Олимпийских играх|Франция]]
|-
| [[Летние Олимпийские игры 1936|XI]]|| 1936 ||[[Германия Олимпия уйындарында|Германия]]|| [[АҠШ Олимпия уйындарында|АҠШ]]||[[Венгрия Олимпия уйындарында|Венгрия]]
|-
| [[Йәйге Олимпия уйындары 1940|XII]]|| 1940 || [[Икенсе бөтә донъя һуғышы]] арҡаһында булмай
|-
| [[Йәйге Олимпия уйындары 1944|XIII]]||1944 || Икенсе бөтә донъя һуғышы арҡаһында булмай
|-
| [[Йәйге Олимпия уйындары 1948|XIV]]|| 1948 ||[[АҠШ Олимпия уйындарында|АҠШ]]||[[Швеция Олимпия уйындарында|Швеция]]|| [[Франция Олимпия уйындарында|Франция]]
|-
| [[Йәйге Олимпия уйындары 1952|XV]]|| 1952 ||[[АҠШ Олимпия уйындарында|АҠШ]]||[[СССР Олимпия уйындарында|Советтар Союзы]]|| [[Венгрия Олимпия уйындарында|Венгрия]]
|-
| [[Йәйге Олимпия уйындары 1956|XVI]]|| 1956 ||[[СССР Олимпия уйындарында|Советтар Союзы]]|| [[АҠШ Олимпия уйындарында|АҠШ]]||[[Австралия Олимпия уйындарында|Австралия]]
|-
| [[Йәйге Олимпия уйындары 1960|XVII]]||1960 ||[[СССР Олимпия уйындарында|Советтар Союзы]]|| [[АҠШ Олимпия уйындарында|АҠШ]]||[[Италия Олимпия уйындарында|Италия]]
|-
| [[Йәйге Олимпия уйындары 1964|XVIII]]||1964 ||[[АҠШ Олимпия уйындарында|АҠШ]]||[[СССР Олимпия уйындарында|Советтар Союзы]]|| [[Япония Олимпия уйындарында|Япония]]
|-
| [[Йәйге Олимпия уйындары 1968|XIX]]||1968 ||[[АҠШ Олимпия уйындарында|АҠШ]]||[[СССР Олимпия уйындарында|Советтар Союзы]]|| [[Япония Олимпия уйындарында|Япония]]
|-
| [[Йәйге Олимпия уйындары 1972|XX]]||1972 ||[[СССР Олимпия уйындарында|Советтар Союзы]]|| [[АҠШ Олимпия уйындарында|АҠШ]]||[[ГДР Олимпия уйындарында|ГДР]]
|-
| [[Йәйге Олимпия уйындары 1976|XXI]]||1976 ||[[СССР Олимпия уйындарында|Советтар Союзы]]|| [[ГДР Олимпия уйындарында|ГДР]]|| [[АҠШ Олимпия уйындарында|АҠШ]]
|-
| [[Йәйге Олимпия уйындары 1980|XXII]]||1980 ||[[СССР Олимпия уйындарында|Советтар Союзы]]|| [[ГДР Олимпия уйындарында|ГДР]]|| [[Болгария Олимпия уйындарында|Болгария]]
|-
| [[Йәйге Олимпия уйындары 1984|XXIII]]||1984 ||[[АҠШ Олимпия уйындарында|АҠШ]]||[[Румыния Олимпия уйындарында|Румыния]]|| [[ФГР Олимпия уйындарында|ФРГ]]
|-
| [[Йәйге Олимпия уйындары 1988|XXIV]]||1988 ||[[СССР Олимпия уйындарында|Советтар Союзы]]|| [[ГДР Олимпия уйындарында|ГДР]]|| [[АҠШ Олимпия уйындарында|АҠШ]]
|-
| [[Йәйге Олимпия уйындары 1992|XXV]]||1992 ||[[Берләшкән команда Олимпия уйындарында]]|| [[АҠШ Олимпия уйындарында|АҠШ]]||[[Германия Олимпия уйындарында|Германия]]
|-
| [[Йәйге Олимпия уйындары 1996|XXVI]]||1996 ||[[АҠШ Олимпия уйындарында|АҠШ]]||[[Рәсәй Олимпия уйындарында|Рәсәй]]|| [[Германия Олимпия уйындарында|Германия]]
|-
| [[Йәйге Олимпия уйындары 2000|XXVII]]||2000 ||[[АҠШ Олимпия уйындарында|АҠШ]]||[[Рәсәй Олимпия уйындарында|Рәсәй]]|| [[Ҡытай Олимпия уйындарында|Ҡытай]]
|-
| [[Йәйге Олимпия уйындары 2004|XXVIII]]||2004 ||[[АҠШ Олимпия уйындарында|АҠШ]]||[[Ҡытай Олимпия уйындарында|Ҡытай]]|| [[Рәсәй Олимпия уйындарында|Рәсәй]]
|-
| [[Йәйге Олимпия уйындары 2008|XXIX]]||2008 ||[[Ҡытай Олимпия уйындарында|Ҡытай]]|| [[АҠШ Олимпия уйындарында|АҠШ]]||[[Рәсәй Олимпия уйындарында|Рәсәй]]
|-
| [[Йәйге Олимпия уйындары 2012|XXX]]||2012 ||[[АҠШ Олимпия уйындарында|АҠШ]]||[[Ҡытай Олимпия уйындарында|Ҡытай]]|| [[Бөйөк Британия Олимпия уйындарында|Бөйөк Британия]]
|}

== Сығанаҡтар ==
* [http://www.attalus.org/translate/eusebius1.html#191 The Greek Olympiads] by Eusebius
* [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin////ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0160&query=book%3D%236 Elis, Pausanias, Description of Greece]: Перечисление победителей Олимпийских игр и описание их побед.
* [http://www.olympic.org/uk/games/index_uk.asp Официальный сайт МОК]
* [http://www.databaseolympics.com/games/gameslist.htm Сайт Олимпийской истории и статистики]
* [http://olympic.w.interia.pl/files.html Результаты Олимпийских игр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150715033931/http://olympic.w.interia.pl/files.html |date=2015-07-15 }}
* [http://olympic-museum.de/index.html Музей Олимпийских игр]
* [http://www.la84foundation.org/5va/reports_frmst.htm Официальные репортажи об Олимпийских играх] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612020125/http://www.la84foundation.org/5va/reports_frmst.htm |date=2007-06-12 }}

== Һылтанмалар ==
* {{Башҡорт энциклопедияһы|index.php/read/8-statya/8902-olimpiya-ujyndary|''Сухогузов А. А.'' Олимпия уйындары}}

[[Категория:Олимпия уйындары]]
[[Категория:Спорт]]
Олимпия уйындары — ҙур халыҡ-ара комлекслы спорт ярыштары, дүрт йылға бер үткәрелә.

Олимпиада уйынданын үткәреү йолаһы Боронғо Грецияла барлыҡҡа килгән, дини култтың бер өлөшө булып торған. Уйындар 776 йылдан алып 394 йылға тиклем беҙҙең эраға тиклем 293 тапҡыр Олимпияла үткәрелгән, гректарҙа ул изге урын һаналған. Олимпия исеменән Уйындың исеме барлыҡҡа килгән.

Хәҙерге Олимпия уйындары XIX быуат аҙағында, француз йәмәғәт эшмәкәре Пьер де Кубертен менән тергеҙелгән. 1896 йылдан башлап дүрт йылға бер тапҡыр йәйге Олимпия уйындары үткәрелә башлай, донъя һуғыштары ваҡытында ғына үткәрелмәй. 1924 йылда ҡышҡы Олимпия уйындары үткәрелә башлай, тәүҙә улар йәйге Олимпия уйындары менән бер үк йылда үткәреләләр. Әммә 1994 йылдан башлап ҡышҡы Олимпия уйындарын үткәреү ваҡытын йәйҙекенән ике йылға күсерәләр.

Олимпия уйындары үтеп ике аҙна үткәс, шул уҡ урында мөмкинлектәре сикләнгән кешеләр өсөн Паралимпия уйындары үткәрелә.
AñuEventuSeeXuegos Olímpicos de Branu1896I ediciónAtenesGrecia1900II ediciónParísFrancia1904III ediciónSaint LouisEstaos Xuníos d'América1906Xuegos IntercalaosAtenes Grecia1908IV ediciónLondresReinu Xuníu1912V ediciónEstocolmuSuecia1916VI ediciónBerlínAlemañaSuspendíos pola Primer Guerra MundialAñuEventuSee1920VII ediciónAmberesBélxicaXuegos Olímpicos d'Iviernu1924VIII ediciónParísFrancia1924I ediciónChamonix Francia1928IX ediciónÁmsterdamPaíses Baxos1928II ediciónSankt Moritz Suiza1932X ediciónLos AngelesEstaos Xuníos d'América1932III ediciónLake Placid Estaos Xuníos d'América1936XI ediciónBerlínAlemaña1936IV ediciónGarmisch-Partenkirchen Alemaña1940XII ediciónḤélsinkiFinlandia1940V ediciónGarmisch-Partenkirchen AlemañaSuspendíos pola Segunda Guerra Mundial1944XIII ediciónLondresReinu Xuníu1944VI ediciónCortina d'Ampezzo ItaliaSuspendíos pola Segunda Guerra Mundial1948XIV ediciónLondresReinu Xuníu1948VII ediciónSankt Moritz Suiza1952XV ediciónḤélsinkiFinlandia1952VIII ediciónOslu Noruega1956XVI ediciónMelbourneAustralia1956IX ediciónCortina d'Ampezzo Italia1960XVII ediciónRomaItalia1960X ediciónSquaw Valley Estaos Xuníos d'América1964XVIII ediciónTokiuXapón1964XI ediciónInnsbruck Austria1968XIX ediciónCiudá de MéxicuMéxicu1968XII ediciónGrenoble Francia1972XX ediciónMúnichAlemaña1972XIII ediciónSapporo Xapón1976XXI ediciónMontréalCanadá1976XIV ediciónInnsbruck Austria1980XXII ediciónMoscúXRSS1980XV ediciónLake Placid Estaos Xuníos d'América1984XXIII ediciónLos AngelesEstaos Xuníos d'América1984XVI ediciónSarayevu Bosnia y Herzegovina1988XXIV ediciónSeúlCorea del Sur1988XVII ediciónCalgary Canadá1992XXV ediciónBarcelonaEspaña1992XVIII ediciónAlbertville Francia1996XXVI ediciónAtlantaEstaos Xuníos d'América1994XIX ediciónLillehammer Noruega2000XXVII ediciónSydneyAustralia1998XX ediciónNagano Xapón2004XXVIII ediciónAtenesGrecia2002XXI ediciónSalt Lake City Estaos Xuníos d'América2008XXIX ediciónBeixínChina2006XXII ediciónTorino Italia2012XXX ediciónLondresReinu Xuníu2010XXIII ediciónVancouver Canadá2016XXXI ediciónRio de JaneiroBrasil2014XXIV ediciónSochi Rusia2020XXXII ediciónTokiuXapón

 Боронғо Олимпия уйындары 

 Олимп 
Олимп — Төньяҡ Грецияла портлы ҡала Солоникиҙан көньяҡ-көнбайышта мөһәбәт тау. Бейеклеге 2917 м. Грек риүәйәттәренә ҡарағанда Олимп — юғары Илаһ Зеве менән бик күп илаһтар йәшәгән урын. Борон ошо тау итәгендә йыл һайын уларга ҡорбан килтерелгән һәм байрам үткәрелгән.

Олимптан сама менән 400 километр төньяҡ-көнсығышта ятҡан Пелопоннес ярымутрауында, йөҙөм һәм зәйтүн туғайҙары, емеш-еләк баҡсалары менән дан тотҡан үҙәндә Олимп ҡалаһы ла булған. Яҡынса бынан утыҙ быуат элек беҙҙен эранан 788 йыл алда, ошо ҡалала тәүҙә йыл һайын унан дүрт йылға бер тапҡыр егеттәрзең спорт ярыштары үткәрелгән (уға ҡатын-ҡызҙарҙы хатта тамашасы сифатында ла индермәгәндәр). Шул бәйге халыҡта Олимпия уйындары тигән исем алған. Бәйге биш көн барган, ул осорза илдә һуғыштар туҡтатылған. Уйындар грек патриоттарын физик һәм рухи тәрбиәләү мәктәбе булып хеҙмәт иткән.

 Олимпиада — йыл берәмлеге 
Боронғо Грецияла был уйындарҙың ни тиклем юғары баһаланыуын шул факт та раҫлай: ул замандарза йыл хисабы тәүге Олимпиаданан, йәғни беҙҙең эраға тиклемге 776 йылдан башлап алып кителгән. Уйындарҙың йышлығына килгәндә инде алмаш-тилмәш сиратлап 49 һәм 50 айҙан һуң, ғәҙәттә август айында үткәрелгэн.

 Олимпия уйындарын тыйып тороу 
Беҙҙең эрага тиклем 431—404 йылдарҙа Афина менән Спарта араһында булган Пелопоннес һуғышынан һәм 338—164 йылдарҙағы Македония һуғышынан һуң Филипп II, ә унан уның улы Искәндәр Зөлҡәрнәй(Александр Македонский) еңеүгә өлгәшкәс һәм, аҙаҡ килеп. безҙең эраға тиклем 146-сы йылда римдар гректарҙы тамам буйһондорғас, Греция тулыһынса иктисади һэм сәйәси бөлгөнлөккә дусар ителә. Римдар Олимпия уйындарына мәғәнәһеҙ күңел асыу тип ҡарай. Һәм беҙҙең эраға тиклем 393 йылда ул замандың һуңгы Олимпия уйындары үткәрелә. Рим императоры Федосийзың әмере менән «гректарҙың йыйылышып бушҡа ваҡыт үткәреүҙәре» тыйыла. Уны мәжүсиҙәр уйыны тип иғлан итәләр. Олимпта илаһтарға ҡуйылган статуялар алып ташлана, гибәҙәтханалар емертелә. Ҡыҫҡаһы, ҡала бөтөнләйгә ҡыйратыла. Олимпия уйындары менән бергә бөтә яҡлап һәләтле, физик сыныҡҡан үҫмерҙәр тәрбиәләү бер нисә быуатҡа туҡтатыла. Тәүге Олимпия уйындарынан башлап иҫәпләнә килгән йыл хисабы ла ғәмалдән сыгарыла.

 Олимпия уйындарын тергеҙеү 
thumb|200px|Барон Пьер де Кубертен
Олимпия идеяһы боронғо ярыштарҙы тыйғас, юғалып ҡалмай. Мәҫәлән, XVII быуатта Англияла «олимпия» ярыштары үткәрелә. Һуңыраҡ шуға оҡшашыраҡ уйындар Францияла һәм Грецияла ойошторола. Улар ҙур булмаған сара булалар, иң күбендә төбәк характерында ғына. 1859—1888 йылдарҙа даими үткәрелгән уйындарҙы хәҙерге Олимпия уйындарының башлап ебәреүсеһе булалар, «Олимпия» тип аталғандар. Олимпия уйындарын тергеҙеү, яҙыусы Панайотис Суцостың уйы була, йәмәғәт эшмәкәре Евангелис Заппас уны тормошҡа ашыра.
AñuEventuSeeXuegos Olímpicos de Branu1896I ediciónAtenesGrecia1900II ediciónParísFrancia1904III ediciónSaint LouisEstaos Xuníos d'América1906Xuegos IntercalaosAtenes Grecia1908IV ediciónLondresReinu Xuníu1912V ediciónEstocolmuSuecia1916VI ediciónBerlínAlemañaSuspendíos pola Primer Guerra MundialAñuEventuSee1920VII ediciónAmberesBélxicaXuegos Olímpicos d'Iviernu1924VIII ediciónParísFrancia1924I ediciónChamonix Francia1928IX ediciónÁmsterdamPaíses Baxos1928II ediciónSankt Moritz Suiza1932X ediciónLos AngelesEstaos Xuníos d'América1932III ediciónLake Placid Estaos Xuníos d'América1936XI ediciónBerlínAlemaña1936IV ediciónGarmisch-Partenkirchen Alemaña1940XII ediciónḤélsinkiFinlandia1940V ediciónGarmisch-Partenkirchen AlemañaSuspendíos pola Segunda Guerra Mundial1944XIII ediciónLondresReinu Xuníu1944VI ediciónCortina d'Ampezzo ItaliaSuspendíos pola Segunda Guerra Mundial1948XIV ediciónLondresReinu Xuníu1948VII ediciónSankt Moritz Suiza1952XV ediciónḤélsinkiFinlandia1952VIII ediciónOslu Noruega1956XVI ediciónMelbourneAustralia1956IX ediciónCortina d'Ampezzo Italia1960XVII ediciónRomaItalia1960X ediciónSquaw Valley Estaos Xuníos d'América1964XVIII ediciónTokiuXapón1964XI ediciónInnsbruck Austria1968XIX ediciónCiudá de MéxicuMéxicu1968XII ediciónGrenoble Francia1972XX ediciónMúnichAlemaña1972XIII ediciónSapporo Xapón1976XXI ediciónMontréalCanadá1976XIV ediciónInnsbruck Austria1980XXII ediciónMoscúXRSS1980XV ediciónLake Placid Estaos Xuníos d'América1984XXIII ediciónLos AngelesEstaos Xuníos d'América1984XVI ediciónSarayevu Bosnia y Herzegovina1988XXIV ediciónSeúlCorea del Sur1988XVII ediciónCalgary Canadá1992XXV ediciónBarcelonaEspaña1992XVIII ediciónAlbertville Francia1996XXVI ediciónAtlantaEstaos Xuníos d'América1994XIX ediciónLillehammer Noruega2000XXVII ediciónSydneyAustralia1998XX ediciónNagano Xapón2004XXVIII ediciónAtenesGrecia2002XXI ediciónSalt Lake City Estaos Xuníos d'América2008XXIX ediciónBeixínChina2006XXII ediciónTorino Italia2012XXX ediciónLondresReinu Xuníu2010XXIII ediciónVancouver Canadá2016XXXI ediciónRio de JaneiroBrasil2014XXIV ediciónSochi Rusia2020XXXII ediciónTokiuXapón

 Хәҙерге заман Олимпия уйындары 
Ошо тыйыуҙарҙан һуң 1500 йыл үткәс 1894 йылда француз педагогы һәм гуманисы Пьер Кубертон инициативаһы менэн Сорбоннала (Париж) Халыҡ-ара Олимпиада комитеты (МОК) ойошторола һәм 1896 йылда Афинала тәү тапҡыр хәҙерге заман Олимпия уйындары үткәрелә.

 Йәйге олимпия уйындарының дөйөм команда зачеты 
 ОУ номеры  Үткәрелеү йылы  1-се урын  2-се урын  3-сө урын I 1896 АҠШГреция Германия II 1900 Франция АҠШБөйөк Британия III  1904  АҠШ Германия  Куба IV  1908  Бөйөк Британия  АҠШ Швеция V 1912 АҠШ Швеция  Бөйөк Британия VI  1916  Беренсе донъя һуғышы арҡаһында булмай VII 1920  АҠШ Швеция  Бөйөк Британия VIII 1924 АҠШФинляндия Франция IX 1928 АҠШГермания Финляндия X 1932 АҠШИталия Франция XI 1936 Германия АҠШВенгрия XII 1940  Икенсе бөтә донъя һуғышы арҡаһында булмай XIII1944  Икенсе бөтә донъя һуғышы арҡаһында булмай XIV 1948 АҠШШвеция Франция XV 1952 АҠШСоветтар Союзы Венгрия XVI 1956 Советтар Союзы АҠШАвстралия XVII1960 Советтар Союзы АҠШИталия XVIII1964 АҠШСоветтар Союзы Япония XIX1968 АҠШСоветтар Союзы Япония XX1972 Советтар Союзы АҠШГДР XXI1976 Советтар Союзы ГДР АҠШ XXII1980 Советтар Союзы ГДР Болгария XXIII1984 АҠШРумыния ФРГ XXIV1988 Советтар Союзы ГДР АҠШ XXV1992 Берләшкән команда Олимпия уйындарында АҠШГермания XXVI1996 АҠШРәсәй Германия XXVII2000 АҠШРәсәй Ҡытай XXVIII2004 АҠШҠытай Рәсәй XXIX2008 Ҡытай АҠШРәсәй XXX2012 АҠШҠытай Бөйөк Британия

 Сығанаҡтар 
 The Greek Olympiads by Eusebius
 Elis, Pausanias, Description of Greece: Перечисление победителей Олимпийских игр и описание их побед.
 Официальный сайт МОК
 Сайт Олимпийской истории и статистики
 Результаты Олимпийских игр 
 Музей Олимпийских игр
 Официальные репортажи об Олимпийских играх 

 Һылтанмалар 
 

Категория:Олимпия уйындары
Категория:Спорт