Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы
{{Историческое государство
|название                         = Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаhы
|самоназвание                     = 
|статус                           = '''Автономиялы республика'''
|флаг                             = Flag of the Bashkir ASSR.svg|<ref name=archives />
|герб                             = Coat of arms of Bashkir ASSR.svg|<ref name=archives />
|карта                            = Başqortostan_ASSR_1927.jpg
|размер                           = 250px
|описание                         = БАССР 1927 йылда
|p1                               = Башҡортостан автономияһы
|flag_p1                          = Flag of Bashkurdistan.svg
|образовано                       = [[20 март]] [[1919]]
|ликвидировано                    = [[11 октябрь]] [[1990]]
|s1                               = Башҡортостан
|flag_s1                          = Flag_of_Bashkortostan_1992.svg
|столица                          = [[Стәрлетамаҡ (ҡала)|Стәрлетамаҡ]]<br>(1919—1922)<br>[[Өфө]] (1922—1990)
|площадь                          = 156 000 км² (1922)<ref>{{БЭ2013|9297-olo-bash-ortostan |автор= С.Ф.Ҡасимов Тәржемәсе М.Х.Хужин}}</ref><br>142 947 км² (1990)
|население                        = 3 950 482 кеше (1989) 
|валюта                           = [[һум]]
|язык                             = [[башҡорт теле]]<br>[[урыҫ теле]] 
|форма_правления                  = [[республика]]
}}

'''Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы''' — [[башҡорт]] халҡының [[РСФСР]] составындағы автономлы [[республика]]һы.

[[1919 йыл]]дың [[20 март]]ында [[Ырымбур губернаһы]]ның төньяҡ өйәҙҙәре (кантондары) биләмәләрендә ойошторола. Территорияһында ҡалалар булмағанлыҡтан, тәүге ваҡытта күрше [[Өфө губернаһы]]нда урынлаша һәм [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан идара ителә.

Бөтә Рәсәй Үҙәк башҡарма комитетының [[1922 йыл]]дың 14 июнендәге декреты буйынса рәсми документтарҙа '''Автономиялы Башҡорт Социалистик Совет Республикаһы''' булараҡ йөрөтөлә башлай<ref>[https://science.openrepublic.ru/ba/articles/12/ ДӘҮЛӘТ ҠОРОЛОШО] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201019164152/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/12/ |date=2020-10-19 }}</ref>.

[[1925 йыл]]дың [[27 март]]ында БАССР-ҙың беренсе Конституцияһы ҡабул ителә. Был Конституция Башҡортостандың кантондарға бүленешен билдәләй; уның буйынса Башҡорт АССР-ы Арғаяш, Бәләбәй, Бөрө, Йылайыр, Мәсәғүт, Стәрлетамаҡ, Тамъян-Ҡатай һәм Өфө кантондарынан тора. Граждандар йыйылыштарҙа, судта, идаралыҡта һәм ижтимағи тормошта үҙ телендә һөйләшеү һәм яҙыу хоҡуғын ала. Бер үк ваҡытта республикала йәшәгән аҙ һанлы милләттәргә лә мәктәптә үҙ телдәрендә уҡытыу хоҡуғы тәьмин ителә. Рәсми телдәр булып [[башҡорт теле|башҡорт]] һәм [[урыҫ теле|урыҫ]] телдәре таныла<ref>[http://www.bashinform.ru/news/257611/ Башинформ: 85 йыл элек БАССР-ҙың беренсе Конституцияһы ҡабул ителгән]{{ref-ru}}</ref>.

[[1990 йыл]]дың [[11 октябрь|11 октябрендә]] «Башҡорт АССР-ы суверенитеты тураһында» декларация ҡабул ителә.

[[1992 йыл]]дың [[25 февраль|25 февралендә]] Башҡорт АССР-ы атамаһы [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] тип үҙгәртелә<ref>Закон Башкирской ССР от 25 февраля 1992 года № ВС-10/12 «Об изменении наименования государства Башкирская Советская Социалистическая Республика»</ref>.

1992 йылдың [[31 март]]ында [[Рәсәй]]ҙең башҡа республикалары менән бергә Башҡортостан исеменән дә яңы федератив килешеүгә ҡул ҡуйыла.

[[:ru:Разгон Верховного Совета России|Рәсәйҙең Юғары Советы таратылып]], Рәсәй Федерацияһының яңы Конституцияһы ҡабул ителгәс, [[1993 йыл]]дың 24 декабрендә республиканың да яңыртылған Төп Законы ғәмәлгә инә.

Башҡорт АССР-ы РСФСР составында беренсе авономиялы совет республикаһы була<ref name=autogenerated1>БСЭ т.4 1950 год стр 347</ref>.

== Төҙөлөүе ==
[[Файл:Bsr 1919.jpg|thumb|250px|Бәләкәй Башҡортостан 1919]]
[[Файл:BASSR 1927.JPG|thumb|250px|БАССР 1927 йылда]]
[[Файл:BASSR industry.JPG|thumb|250px|БАССР сәнәғәте]]

=== [[Бәләкәй Башҡортостан]]дың ойошторолоуы ===
[[1917 йыл]]дағы [[Февраль революцияһы]]нан һуң башҡорттар торған төбәктәрҙә милли-территориаль автономия ҡороу өсөн милли хәрәкәт башлана. 1917 йылдың июль-август айҙарында [[Ырымбур]]ҙа I һәм II Бөтә Башҡорт Ҡоролтайы уҙа; был йыйындарҙа башҡорт халҡының вәкилдәре федератив Рәсәй составында «милли-территориаль рәүештә демократик республика» төҙөргә зарур, тип ҡарар ҡабул итә.

I Бөтә Башҡорт ҡоролтайы Башҡорт Үҙәк Шураһын һайлай (II Ҡоролтай уны ҡабат һайлай). Үҙәк Шура Ырымбурҙа йыйыла һәм [[1918]]-се йылдың ғинуарында үтәсәк Рәсәйҙең Ойоштороу Йыйынына (Учредительное собрание) әҙерләнә башлай.
Әммә пландарҙы Октябрь революцияһы боҙа.

1917 йылдың 16 ноябрендә Башҡорт Үҙәк Шураһы [[Ырымбур губернаһы|Ырымбур]], [[Пермь губернаһы|Пермь]], [[Һамар губернаһы|Һамар]], [[Өфө губернаһы]]ның өлөштәрен Рәсәй республикаһының автономлы өлөшө — Башҡортостан территориаль-милли автономияһы тип иғлан итә.

Был ҡарар 1917 йылдың 8-20 декабрендә Ырымбурҙа үткән III Бөтә Башҡорт Ҡоролтайында раҫлана. «Бәләкәй Башҡортостан» төшөнсәһе [[1918 йыл]]дың ғинуарында индерелә — был ваҡытта «Бәләкәй Башҡортостан автономияһы тураһында ҡанундар» тигән проект әҙерләнә.

Бәләкәй Башҡортостанға түбәндәге төбәктәр индерелә:

[[Пермь губернаһы]]нан: Красноуфимск өйәҙенең көньяҡ өлөшө; Осинск өйәҙенең көньяҡ өлөшө; Екатеринбург өйәҙенең көньяҡ-көнсығыш өлөшө; Шадринск өйәҙенең көньяҡ-көнбайыш өлөшө;

[[Ырымбур губернаһы]]нан: Силәбе өйәҙенең көньяҡ-көнбайыш өлөшө; Троицк өйәҙенең көнбайыш өлөшө; Үрге Урал (Верхнеуральск) өйәҙе, Орск өйәҙенең төньяҡ-көнбайыш өлөшө; Ырымбур өйәҙенең төньяҡ өлөшө;

[[Өфө губернаһы]]нан: Бөрө өйәҙенең көньяҡ-көнбайыш өлөшө; Стәрлетамаҡ өйәҙенең төньяҡ-көнсығыш өлөшө;

[[Һамар губернаһы]]нан: Боғорослан өйәҙенең көнсығыш өлөшө.

Бәләкәй Башҡортостанға ингән дөйөм ер майҙаны — 78 439 км² самаһы, халҡы — 1 219 900 кеше.

Шул уҡ ваҡытта татар милли хәрәкәте лидерҙары [[Урал-Иҙел Штаты]] төҙөү буйынса эш алып бара.
{{Викитека|:ru:Соглашение центральной Советской власти с Башкирским правительством о Советской Автономной Башкирии|«Үҙəк Совет власы менəн Башҡорт хөкүмəте<br> араһында Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеү»}}
[[Файл:Флаг Башкирской ССР (1925-1937).gif|thumb|200px|right|1925 йылдан<br>Башҡорт ССР-ы флагы]]
[[Файл:Bashk37.gif|thumb|250px|right|1937 йылдан<br>Башҡорт АССР-ы флагы]]
[[Файл:Flag of the Bashkir ASSR (1938-1947).svg|thumb|200px|right|1938 йылдан<br>Башҡорт АССР-ы флагы]]
[[Файл:Flag of Bashkir ASSR (1947-1954).gif|thumb|200px|right|1947 йылдан<br>Башҡорт АССР-ы флагы]]
[[Файл:Flag of the Bashkir ASSR.svg|thumb|200px|right|1954 йылдан<br>Башҡорт АССР-ы флагы]]
[[1919]] йылдың 20 мартында «Үҙәк Совет власының Башҡорт хөкүмәте менән Автономлы Совет Башҡортостаны тураһында килешеү» төҙөлә. Был килешеү матбуғатта [[1919]] йылдың 23 мартында баҫылып сыға, был көн республиканың барлыҡҡа килгән көнө тип рәсми рәүештә таныла.

Килешеү буйынса Автономлы Башҡорт Совет Республикаһы (АБСР) барлыҡҡа килә. «Бәләкәй Башҡортостан» тигән төшөнсә бынан һуң да АБСР-ға ҡарата ҡулланыла.

Республиканың составына Ырымбур губернаһынан Ырымбур өйәҙенең 17 улусы, Орск өйәҙенең 28 улусы, Үрге Урал өйәҙенең 12 улусы, Троицк өйәҙенең 6 улусы, Силәбе өйәҙенең 9 улусы, Быҙаулыҡ өйәҙенең 1 улусы. Пермь губернаһынан Шадринск өйәҙенең 8 улусы, Екатеринбург өйәҙенең 4 улусы, Красноуфимск өйәҙенең 6 улусы һәм 5 айырым ауылы. Өфө губернаһынан Златоуст өйәҙенең 14 улусы, Өфө өйәҙенең 4 улусы һәм тағы 2 улусынан айырым башҡорт ауылдары, Стәрлетамаҡ өйәҙенең 29 улусы индерелә.

Бынан алда Бәләкәй Башҡортостанға индерелгән Затоуст өйәҙенең 7 волосы һәм [[Златоуст]] ҡалаһы, Өфө өйәҙенең 6 улусы, Троицк өйәҙенең 4 улусы, Стәрлетамаҡ өйәҙенең 10 улусы АБСР составына халыҡтан һорашып сыҡҡас ҡына индерелә ала.

13 кантондан торған яңы административ-территориаль бүленеш ҡабул ителә. Был кантондар исемләп: Етәр, Ҡыпсаҡ, Үҫәргән, Бөрйән-Түңгәүер, Тамъян-Ҡатай, Арғаяш, Ялан, Кущин, Дыуан, Көҙәй, Табын, Юрматы, Тоҡ-Суран.

[[Файл:Bassr25.jpg|thumb|250px|left|[[1925]]-[[1937]]-cе йылдарҙа Башҡорт АССР-ы гербы]]
[[Файл:Герб Башкирской АССР в 1937-1978 гг.jpg|thumb|115px|left|[[1937]]-[[1978]]-cе йылдарҙа Башҡорт АССР-ы гербы]]

Үрҙәге «Килешеү» буйынса, Автономлы Башҡорт Совет Республикаһының баш ҡалаһын Советтар съезы (йыйын) билдәләргә тейеш була; бығаса ваҡытлыса рәсми баш ҡала тип Бөрйән улусының Орск өйәҙенең Темәс ауылы билдәләнә (хәҙерге [[Баймаҡ районы]]нда урынлашҡан).

[[Совет власы]]нан килешеүгә Совнарком рәйесе [[В. И. Ленин]], [[:ru:ВЦИК|Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты]] рәйесе вазифаһын башкарыусы М. Ф. Владимирский, милләттәр эштәре буйынса халыҡ комиссары [[И. В. Сталин]], ВЦИК секретары А. Енукидзе ҡул ҡуя. [[Башҡорт Хөкүмәте]] яғынан Башҡорт Хөкүмәте рәйесе [[Ҡулаев Мөхәмәтхан Сәхипгәрәй улы|М. А. Ҡулаев]], Башҡорт шураһы (советы) ағзаһы [[Халиҡов Муллайән Дәүләтша улы|М. Д. Халиҡов]], Башҡорт ғәскәрҙәре адъютанты Ә. И. Бикбауов ҡул ҡуя.

Был килешеүгә ҡул ҡуйыу ҡатмарлы шарттарҙа башҡарыла. [[Граждандар һуғышы]] киң ҡолас ала, башҡорт ерҙәре берсә аҡтар, берсә ҡыҙылдар ҡулына күсә. Был документ — ике яҡ араһында барған оҙайлы, ауыр һәм әүҙем һөйләшеүҙәр нәтижәһе. [[Башҡортостан]]дың сәйәси-хоҡуҡи статусы юридик яҡтан нығытыла. Ғәмәлдә [[Рәсәй]] составында, сағыштырмаса үҙаллы иҡтисадҡа һәм айырым ғәскәргә эйә булған башҡорт республикаһы барлыҡҡа килә.

Башҡорт Автономияһы төҙөлөү үҙ-ара килешеү һәм тик шарттар нигеҙендә барлыҡҡа килә. Башҡа милли берәмектәргә автономия хоҡуғы «юғарынан» йәғни [[Совет власы]] декреты менән бирелә.

Шулай итеп, [[Башҡортостан]] [[Рәсәй]]ҙәге тәүге милли-территориаль республика булып ойошторола.

[[:ru:Колчак|Колчак]] ғәскәре һөжүм итеп килгәс, республиканың идаралығы (Башревком) [[Саранск]] ҡалаһына күсерелә; унда ул [[1919]]-сы йылдың апреленән авгусына тиклем булып, августың 20-һендә [[Стәрлетамаҡ (ҡала)|Стәрлетамаҡҡа]] ҡайта. Стәрлетамаҡ Өфө губернаһында ҡалһа ла, Бәләкәй Башҡортостандың баш ҡалаһына әүерелә. [[1920]]-сы йылдың 20 авгусында Стәрлетамаҡ ҡалаһы, ноябрь айында Стәрлетамаҡ өйәҙенең 16 улусы шулай уҡ республикаға тапшырыла.

=== [[Оло Башҡортостан]]дың барлыҡҡа килеүе ===
[[1922]] йылдың 14 июнендә «Автономиялы Башҡорт Социалистик Совет Республикаһының сиктәрен киңәйтеү тураһында» тип аталған ВЦИК декреты менән Өфө губернаһы бөтөрөлә.

Уның [[Өфө өйәҙе|Өфө]], [[Бөрө өйәҙе|Бөрө]], [[Бәләбәй өйәҙе|Бәләбәй]], [[Златоуст өйәҙе|Златоуст]] өйәҙҙәре Автономиялы Башҡорт Совет Социалистик Республикаһына ҡушыла. Республика составына шулай уҡ |Силәбе губернаһының Мейәс өйәҙе Турғаяҡ, Сыростан, Мейәс улустары һәм [[Мейәс]] ҡалаһы индерелә. Бәләкәй Башҡортостандан Силәбе губернаһына Ялан кантоны тапшырыла. Өфө губернаһының Минзәлә өйәҙе 1920 йылда барлыҡҡа килгән яңы [[Татар Автономиялы Социалистик Совет Республикаһы|Автономиялы Татар Социалистик Совет Республикаһы]]на тапшырыла.

Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһының рәсми баш ҡалаһы — [[Өфө]].

Юридик яҡтан Өфө губернаһы административ берәмек булараҡ бөтөрөлә, уның ерҙәре Башҡорт Республикаһына күсә. Өфө губернаһының етәкселәре күпселектә [[Оло Башҡортостан]]дың идаралығына күсә.

ВКП(б)-ның һәм КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретарҙары:
# [[Йомағолов Харис Йомағол улы]] (1919, ноябрь — 1919, декабрь)
# [[Каспранский Әхмәткамал Әхмәҙинур улы]] (1920, март — 1920, май)
# [[Викман Пётр Михайлович]] (1920, июль — 1921, май)
# [[Бейешев Әхмәт Әлмөхәмәт улы]] (июнь — ноябрь 1921)
# [[Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы]] (ноябрь 1921 — март 1922)
# [[Жеканов Андрей Ильич]] (апрель — сентябрь 1922)
# [[Нимвицкий Борис Николаевич]] (1922—1923)
# [[Восканов Рубен Айрапетович]] (1923—1924)
# [[Разумов Михаил Осипович]] (1924—1926)
# [[Юревич Эдуард Иванович]] (1926 — февраль 1930)
# [[Быкин Яков Борисович]] (1930 — октябрь 1937)
# [[Заликин Александр Тарасович]] (октябрь 1937 — ғинуар 1939)
# [[Растёгин Григорий Сергеевич]] (ғинуар — ноябрь 1939)
# [[Аношин Иван Семёнович]] (ноябрь 1939 — ғинуар 1942)
# [[Задионченко Семён Борисович]] (ғинуар 1942 — ғинуар 1943)
# [[Игнатьев Семён Денисович]] (ғинуар 1943—1946)
# [[Ваһапов Сабир Әхмәтйән улы]] (1946 — декабрь 1953)
# [[Игнатьев Семён Денисович]] (декабрь 1953 — июнь 1957)
# [[Нуриев Зыя Нурый улы]] (июнь 1957 — июль 1969)
# [[Шакиров Миҙхәт Закир улы]] (июль 1969 — июнь 1987)
# [[Хәбибуллин Равмер Хәсән улы]] (июнь 1987 — февраль 1990)
# [[Горбунов Игорь Алексеевич]] (февраль / апрель 1990 — август 1991)

== Ижтимағи-иҡтисади үҫеше ==
Совет власы осоронда Башҡортостан ҙур үҫеш кисерә, уның сәнәғәт секторына нигеҙ һалына. республиканың күпселек ҡалалары тап ошо осорҙа төҙөлә.

[[1920]] йылдарҙың аҙағында уҡ Башҡортостанда, [[Татарстан]]да һәм күрше төбәктәрҙә нефть ятҡылыҡтары табыла (''[[Иҙел-Урал нефть һәм газ төбәге]] мәҡәләһен ҡара''). [[1932]]-се йылдың майында [[Ишембай (ҡала)|Ишембай]] янында беренсе скважиналарҙан нефть сығарыла башлай.

[[1930]] йылдарҙа Совет хөкүмәте ошо төбәктә ҙур нефть сығарыу һәм эшкәртеү базаһын ойоштороу маҡсатын ҡуя. Киләсәктә был нефть эшкәртеү һәм нефтехимия тармаҡтарын төҙөүҙә булышлыҡ итә. Иҙел-Урал төбәге «[[Икенсе Баҡы]]» тип атала башлай.

Башҡортостандың Урал аръяғында ([[Белорет (ҡала)|Белоретта]], [[Учалы (ҡала)|Учалыла]], [[Сибай (ҡала)|Сибайҙа]]) тау сәнәғәте районы булдырыла. [[Өфө]], [[Стәрлетамаҡ (ҡала)|Стәрлетамаҡ]] ҡалалары мөһим сәнәғәт үҙәктәренә әүерелә.

== 1920—1938 йылдарҙа республика етәкселәре ==
{{articlereference|БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты }}
<div style="text-align: center;">
<gallery>
Файл:Муса Муртазин.jpg| [[Мортазин Муса Лот улы]] (1920—1921)
Файл:Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы.jpg| [[Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы]] (1921—1922)
Файл:Ҡушаев.jpg| [[Ҡушаев Хәфиз Ҡушай улы]] (1922—1929) 
Файл:Shaficov.jpg| [[Шафиҡов Таймаҫ Шафиҡ улы]] (1929—1931)
Файл:Tagirov1.jpeg| [[Таһиров Авзал Мөхөтдин улы]] (1931—1937)
Файл:Ribragimov.jpg| [[Ибраһимов Рәхим Кирәй улы]] (1937—1938)
</gallery>
</div>

== Бөйөк Ватан һуғышы осоро ==
[[Бөйөк Ватан һуғышы]] осоронда Башҡортостанға Рәсәйҙең үҙәгенән һәм көньяғынан йөҙҙән ашыу предприятиелар, тиҫтәләрсә госпиталдәр, ҡайһы бер үҙәк хөкүмәт органдары эвакуациялана; 278 мең ҡасаҡ күсеп килә, шуларҙың 104 меңе — Өфөгә.

Һуғыш ваҡытында бик күп хәрби частар, шул иҫәптән [[Башҡорт атлы дивизияһы]] әҙерләнә. «Полководец Суворов», «Александр Невский», «Салават Юлаев» һәм «Уфимец» бронепоездарын эшләп, фронтҡа ебәрәләр<ref>[http://www.vatandash.ru/index.php?article=1548 История создания и развития военного комиссариата Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119155424/http://www.vatandash.ru/index.php?article=1548 |date=2012-01-19 }}</ref>.

Башҡортостанда табылған нефть ятҡылыҡтары һуғышта еңеү өсөн ифрат ныҡ булышлыҡ итә.

== Административ-территориаль бүленеше ==
[[1930]] йылғаса Башҡортостанда улус-кантон бүленеше була. Мәҫәлән, [[1926]] йылда Башҡорт АССР-ында 8 кантон була, атап үткәндә [[Арғаяш кантоны|Арғаяш]], [[Бәләбәй кантоны|Бәләбәй]], [[Бөрө кантоны|Бөрө]], [[Йылайыр кантоны|Йылайыр]], [[Мәсәғүт кантоны|Мәсәғүт]], [[Стәрлетамаҡ кантоны|Стәрлетамаҡ]], [[Тамьян-Ҡатай кантоны|Тамъян-Ҡатай]] һәм [[Өфө кантоны]]. Былар 117 улусҡа һәм 1 852 ауыл советына бүленә. [[1930]] йылдың 20 авгусында райондарға бүленеш индерелә. [[1952]] йылдың майында Башҡорт АССР-ы Өфө һәм Стәрлетамаҡ өлкәһенә бүленә. Киләһе йылдың апрелендә был ҡарар юҡҡа сығарыла, Башҡорт АССР-ы берҙәм төбәк булараҡ 54 районға бүленә.

== Дәүләт наградалары ==
<gallery>
Башкортостан Орден Ленина 1935 г.jpg|<small>1935 йылдың 15 марты — сәнәғәт һәм ауыл хужалығындағы уңыштар өсөн</small>
Башкортостан Орден Ленина 1957 года.jpg|<small>1957 йылдың 13 июне — <br>үҙ ирке менән Рәсәйгә ҡушылыу уңайынан һәм сәнәғәт, ауыл хужалығы, мәҙәниәт өлкәһендәге уңыштар өсөн</small>
Башкортостан Орден Октябрской Революции.jpg|<small>1959 йылдың 21 марты — коммунистик төҙөлөштәге уңыштар, республиканың 50 йыллығы уңайынан</small>
Башкортостан Орден Дружбы народов.jpg|<small>1972 йылдың 29 декабре — СССР-ҙың 50 йыллығы айҡанлы һәм халыҡтар дуҫлығын нығытыуҙағы уңыштар өсөн</small>
</gallery>

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Башҡортостан Республикаһы]]
* [[Өфө губернаһы]]
* [[Ырымбур губернаһы]]
* [[Арғаяш Милли Округы]]
* [[Оло Башҡортостан]]
* [[Тарихи Башҡортостан]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* История административно-территориального деления Республики Башкортостан (1708—2001). Сборник документов и материалов. — Уфа: Китап, 2003. — 536 с.
* Гатауллин Р. Ш. Динамика административно-территориального подчинения исторического Башкортостана. //Материалы IV Всероссийской научно-практической конференции Организация территории: Статика, динамика, управление. / БГПУ им. Акмуллы, Башкортостанстат. — Уфа: Башкортостанстат, 2007. — 288 с.
* Уральская историческая энциклопедия. Под ред. [[Алексеев Вениамин Васильевич|В. В. Алексеева]]. Екатеринбург, Уральское отделение РАН, 1999

== Әҙәбиәт ==
# {{книга
 | автор         = 
 | часть         = 
 | ссылка часть  = 
 | заглавие      = Очерки по истории Башкирской АССР
 | оригинал      = 
 | ссылка        = 
 | ответственный = Под ред.: [[Смирнов Алексей Петрович|А. П. Смирнова]], [[Устюгов Николай Владимирович|Н. В. Устюгова]], [[Харисов Әхнәф Ибраһим улы|А. И. Харисова]], Г. Ф. Шафикова, [[Кузеев Рәил Ғүмәр улы|Р. Г. Кузеева]]; Академия наук СССР, Башкирский филиал. Институт истории, языка и литературы
 | издание       = 
 | место         = Уфа
 | издательство  = Башкирское книжное издательство
 | год           = 1956
 | том           = I, часть первая
 | страницы      = 
 | страниц       = 304
 | тираж         = 10&nbsp;000
 | ref           = 
}} (в пер.)
# История административно-территориального деления Республики Башкортостан (1708—2001): Сборник документов и материалов. — [[Өфө|Уфа]]: [[«Китап» нәшриәте|Китап]], 2003. — 536 с.
# ''Гатауллин Р. Ш.'' Динамика административно-территориального подчинения исторического Башкортостана // Материалы IV Всероссийской научно-практической конференции «Организация территории: Статика, динамика, управление» / БГПУ им. Акмуллы, Башкортостанстат. — Уфа: Башкортостанстат, 2007. — 288 с.
# Уральская историческая энциклопедия / Под ред. [[Алексеев, Вениамин Васильевич|В. В. Алексеева]]. — Екатеринбург: Уральское отделение РАН, 1999.

== Һылтанмалар ==
* {{YouTube|0ZkoHxhHZG8|logo=1|Образование Большой Башкирии}}
* {{YouTube|_5Pesbf4MvA|«Мятеж». Крестьянские восстания в Уфимской губернии 1918-1920 гг. и образование "Большой Башкирии"}}
* [http://vatandash.ru/index.php?article=1725 Муллаян Давлетшинович Халиков — государственный и политический деятель] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180504225758/http://vatandash.ru/index.php?article=1725 |date=2018-05-04 }}
* [http://www.youtube.com/watch?v=op7LB5LAvwA Муллаян Давлетшинович Халиков — Личность в башкирской истории]
* [http://store.tv-rb.ru/proekt/ISTORICHESKAYA_SREDA/video/PREEMNIK_VALIDOVA.flv Историческая среда: «Преемник Валидова»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://whp057.narod.ru/bashk.htm Всемирный исторический проект (whp057.narod.ru)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091214230514/http://whp057.narod.ru/bashk.htm |date=2009-12-14 }}
* [http://www.youtube.com/playlist?list=PL242BCA6C1C9B75FB ''Рождение Башкирской Республики. В 9-ти частях''] — {{YouTube}}
* [http://lib.znate.ru/docs/index-252136.html?page=48 Награды — История Башкирского народа (стр. 48)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304201630/http://lib.znate.ru/docs/index-252136.html?page=48 |date=2016-03-04 }}

{{Яҡшы мәҡәлә|Тарих|Башҡортостан}}
{{Башкортостан в темах}}
[[Категория:Башҡортостан тарихы]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ы]]
Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы — башҡорт халҡының РСФСР составындағы автономлы республикаһы.

1919 йылдың 20 мартында Ырымбур губернаһының төньяҡ өйәҙҙәре (кантондары) биләмәләрендә ойошторола. Территорияһында ҡалалар булмағанлыҡтан, тәүге ваҡытта күрше Өфө губернаһында урынлаша һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһынан идара ителә.

Бөтә Рәсәй Үҙәк башҡарма комитетының 1922 йылдың 14 июнендәге декреты буйынса рәсми документтарҙа Автономиялы Башҡорт Социалистик Совет Республикаһы булараҡ йөрөтөлә башлайДӘҮЛӘТ ҠОРОЛОШО .

1925 йылдың 27 мартында БАССР-ҙың беренсе Конституцияһы ҡабул ителә. Был Конституция Башҡортостандың кантондарға бүленешен билдәләй; уның буйынса Башҡорт АССР-ы Арғаяш, Бәләбәй, Бөрө, Йылайыр, Мәсәғүт, Стәрлетамаҡ, Тамъян-Ҡатай һәм Өфө кантондарынан тора. Граждандар йыйылыштарҙа, судта, идаралыҡта һәм ижтимағи тормошта үҙ телендә һөйләшеү һәм яҙыу хоҡуғын ала. Бер үк ваҡытта республикала йәшәгән аҙ һанлы милләттәргә лә мәктәптә үҙ телдәрендә уҡытыу хоҡуғы тәьмин ителә. Рәсми телдәр булып башҡорт һәм урыҫ телдәре танылаБашинформ: 85 йыл элек БАССР-ҙың беренсе Конституцияһы ҡабул ителгән.

1990 йылдың 11 октябрендә «Башҡорт АССР-ы суверенитеты тураһында» декларация ҡабул ителә.

1992 йылдың 25 февралендә Башҡорт АССР-ы атамаһы Башҡортостан Республикаһы тип үҙгәртеләЗакон Башкирской ССР от 25 февраля 1992 года № ВС-10/12 «Об изменении наименования государства Башкирская Советская Социалистическая Республика».

1992 йылдың 31 мартында Рәсәйҙең башҡа республикалары менән бергә Башҡортостан исеменән дә яңы федератив килешеүгә ҡул ҡуйыла.

Рәсәйҙең Юғары Советы таратылып, Рәсәй Федерацияһының яңы Конституцияһы ҡабул ителгәс, 1993 йылдың 24 декабрендә республиканың да яңыртылған Төп Законы ғәмәлгә инә.

Башҡорт АССР-ы РСФСР составында беренсе авономиялы совет республикаһы булаБСЭ т.4 1950 год стр 347.

 Төҙөлөүе 
thumb|250px|Бәләкәй Башҡортостан 1919
thumb|250px|БАССР 1927 йылда
thumb|250px|БАССР сәнәғәте

 Бәләкәй Башҡортостандың ойошторолоуы 
1917 йылдағы Февраль революцияһынан һуң башҡорттар торған төбәктәрҙә милли-территориаль автономия ҡороу өсөн милли хәрәкәт башлана. 1917 йылдың июль-август айҙарында Ырымбурҙа I һәм II Бөтә Башҡорт Ҡоролтайы уҙа; был йыйындарҙа башҡорт халҡының вәкилдәре федератив Рәсәй составында «милли-территориаль рәүештә демократик республика» төҙөргә зарур, тип ҡарар ҡабул итә.

I Бөтә Башҡорт ҡоролтайы Башҡорт Үҙәк Шураһын һайлай (II Ҡоролтай уны ҡабат һайлай). Үҙәк Шура Ырымбурҙа йыйыла һәм 1918-се йылдың ғинуарында үтәсәк Рәсәйҙең Ойоштороу Йыйынына (Учредительное собрание) әҙерләнә башлай.
Әммә пландарҙы Октябрь революцияһы боҙа.

1917 йылдың 16 ноябрендә Башҡорт Үҙәк Шураһы Ырымбур, Пермь, Һамар, Өфө губернаһының өлөштәрен Рәсәй республикаһының автономлы өлөшө — Башҡортостан территориаль-милли автономияһы тип иғлан итә.

Был ҡарар 1917 йылдың 8-20 декабрендә Ырымбурҙа үткән III Бөтә Башҡорт Ҡоролтайында раҫлана. «Бәләкәй Башҡортостан» төшөнсәһе 1918 йылдың ғинуарында индерелә — был ваҡытта «Бәләкәй Башҡортостан автономияһы тураһында ҡанундар» тигән проект әҙерләнә.

Бәләкәй Башҡортостанға түбәндәге төбәктәр индерелә:

Пермь губернаһынан: Красноуфимск өйәҙенең көньяҡ өлөшө; Осинск өйәҙенең көньяҡ өлөшө; Екатеринбург өйәҙенең көньяҡ-көнсығыш өлөшө; Шадринск өйәҙенең көньяҡ-көнбайыш өлөшө;

Ырымбур губернаһынан: Силәбе өйәҙенең көньяҡ-көнбайыш өлөшө; Троицк өйәҙенең көнбайыш өлөшө; Үрге Урал (Верхнеуральск) өйәҙе, Орск өйәҙенең төньяҡ-көнбайыш өлөшө; Ырымбур өйәҙенең төньяҡ өлөшө;

Өфө губернаһынан: Бөрө өйәҙенең көньяҡ-көнбайыш өлөшө; Стәрлетамаҡ өйәҙенең төньяҡ-көнсығыш өлөшө;

Һамар губернаһынан: Боғорослан өйәҙенең көнсығыш өлөшө.

Бәләкәй Башҡортостанға ингән дөйөм ер майҙаны — 78 439 км² самаһы, халҡы — 1 219 900 кеше.

Шул уҡ ваҡытта татар милли хәрәкәте лидерҙары Урал-Иҙел Штаты төҙөү буйынса эш алып бара.

thumb|200px|right|1925 йылданБашҡорт ССР-ы флагы
thumb|250px|right|1937 йылданБашҡорт АССР-ы флагы
thumb|200px|right|1938 йылданБашҡорт АССР-ы флагы
thumb|200px|right|1947 йылданБашҡорт АССР-ы флагы
thumb|200px|right|1954 йылданБашҡорт АССР-ы флагы
1919 йылдың 20 мартында «Үҙәк Совет власының Башҡорт хөкүмәте менән Автономлы Совет Башҡортостаны тураһында килешеү» төҙөлә. Был килешеү матбуғатта 1919 йылдың 23 мартында баҫылып сыға, был көн республиканың барлыҡҡа килгән көнө тип рәсми рәүештә таныла.

Килешеү буйынса Автономлы Башҡорт Совет Республикаһы (АБСР) барлыҡҡа килә. «Бәләкәй Башҡортостан» тигән төшөнсә бынан һуң да АБСР-ға ҡарата ҡулланыла.

Республиканың составына Ырымбур губернаһынан Ырымбур өйәҙенең 17 улусы, Орск өйәҙенең 28 улусы, Үрге Урал өйәҙенең 12 улусы, Троицк өйәҙенең 6 улусы, Силәбе өйәҙенең 9 улусы, Быҙаулыҡ өйәҙенең 1 улусы. Пермь губернаһынан Шадринск өйәҙенең 8 улусы, Екатеринбург өйәҙенең 4 улусы, Красноуфимск өйәҙенең 6 улусы һәм 5 айырым ауылы. Өфө губернаһынан Златоуст өйәҙенең 14 улусы, Өфө өйәҙенең 4 улусы һәм тағы 2 улусынан айырым башҡорт ауылдары, Стәрлетамаҡ өйәҙенең 29 улусы индерелә.

Бынан алда Бәләкәй Башҡортостанға индерелгән Затоуст өйәҙенең 7 волосы һәм Златоуст ҡалаһы, Өфө өйәҙенең 6 улусы, Троицк өйәҙенең 4 улусы, Стәрлетамаҡ өйәҙенең 10 улусы АБСР составына халыҡтан һорашып сыҡҡас ҡына индерелә ала.

13 кантондан торған яңы административ-территориаль бүленеш ҡабул ителә. Был кантондар исемләп: Етәр, Ҡыпсаҡ, Үҫәргән, Бөрйән-Түңгәүер, Тамъян-Ҡатай, Арғаяш, Ялан, Кущин, Дыуан, Көҙәй, Табын, Юрматы, Тоҡ-Суран.

thumb|250px|left|1925-1937-cе йылдарҙа Башҡорт АССР-ы гербы
thumb|115px|left|1937-1978-cе йылдарҙа Башҡорт АССР-ы гербы

Үрҙәге «Килешеү» буйынса, Автономлы Башҡорт Совет Республикаһының баш ҡалаһын Советтар съезы (йыйын) билдәләргә тейеш була; бығаса ваҡытлыса рәсми баш ҡала тип Бөрйән улусының Орск өйәҙенең Темәс ауылы билдәләнә (хәҙерге Баймаҡ районында урынлашҡан).

Совет власынан килешеүгә Совнарком рәйесе В. И. Ленин, Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты рәйесе вазифаһын башкарыусы М. Ф. Владимирский, милләттәр эштәре буйынса халыҡ комиссары И. В. Сталин, ВЦИК секретары А. Енукидзе ҡул ҡуя. Башҡорт Хөкүмәте яғынан Башҡорт Хөкүмәте рәйесе М. А. Ҡулаев, Башҡорт шураһы (советы) ағзаһы М. Д. Халиҡов, Башҡорт ғәскәрҙәре адъютанты Ә. И. Бикбауов ҡул ҡуя.

Был килешеүгә ҡул ҡуйыу ҡатмарлы шарттарҙа башҡарыла. Граждандар һуғышы киң ҡолас ала, башҡорт ерҙәре берсә аҡтар, берсә ҡыҙылдар ҡулына күсә. Был документ — ике яҡ араһында барған оҙайлы, ауыр һәм әүҙем һөйләшеүҙәр нәтижәһе. Башҡортостандың сәйәси-хоҡуҡи статусы юридик яҡтан нығытыла. Ғәмәлдә Рәсәй составында, сағыштырмаса үҙаллы иҡтисадҡа һәм айырым ғәскәргә эйә булған башҡорт республикаһы барлыҡҡа килә.

Башҡорт Автономияһы төҙөлөү үҙ-ара килешеү һәм тик шарттар нигеҙендә барлыҡҡа килә. Башҡа милли берәмектәргә автономия хоҡуғы «юғарынан» йәғни Совет власы декреты менән бирелә.

Шулай итеп, Башҡортостан Рәсәйҙәге тәүге милли-территориаль республика булып ойошторола.

Колчак ғәскәре һөжүм итеп килгәс, республиканың идаралығы (Башревком) Саранск ҡалаһына күсерелә; унда ул 1919-сы йылдың апреленән авгусына тиклем булып, августың 20-һендә Стәрлетамаҡҡа ҡайта. Стәрлетамаҡ Өфө губернаһында ҡалһа ла, Бәләкәй Башҡортостандың баш ҡалаһына әүерелә. 1920-сы йылдың 20 авгусында Стәрлетамаҡ ҡалаһы, ноябрь айында Стәрлетамаҡ өйәҙенең 16 улусы шулай уҡ республикаға тапшырыла.

 Оло Башҡортостандың барлыҡҡа килеүе 
1922 йылдың 14 июнендә «Автономиялы Башҡорт Социалистик Совет Республикаһының сиктәрен киңәйтеү тураһында» тип аталған ВЦИК декреты менән Өфө губернаһы бөтөрөлә.

Уның Өфө, Бөрө, Бәләбәй, Златоуст өйәҙҙәре Автономиялы Башҡорт Совет Социалистик Республикаһына ҡушыла. Республика составына шулай уҡ |Силәбе губернаһының Мейәс өйәҙе Турғаяҡ, Сыростан, Мейәс улустары һәм Мейәс ҡалаһы индерелә. Бәләкәй Башҡортостандан Силәбе губернаһына Ялан кантоны тапшырыла. Өфө губернаһының Минзәлә өйәҙе 1920 йылда барлыҡҡа килгән яңы Автономиялы Татар Социалистик Совет Республикаһына тапшырыла.

Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһының рәсми баш ҡалаһы — Өфө.

Юридик яҡтан Өфө губернаһы административ берәмек булараҡ бөтөрөлә, уның ерҙәре Башҡорт Республикаһына күсә. Өфө губернаһының етәкселәре күпселектә Оло Башҡортостандың идаралығына күсә.

ВКП(б)-ның һәм КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретарҙары:
 Йомағолов Харис Йомағол улы (1919, ноябрь — 1919, декабрь)
 Каспранский Әхмәткамал Әхмәҙинур улы (1920, март — 1920, май)
 Викман Пётр Михайлович (1920, июль — 1921, май)
 Бейешев Әхмәт Әлмөхәмәт улы (июнь — ноябрь 1921)
 Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы (ноябрь 1921 — март 1922)
 Жеканов Андрей Ильич (апрель — сентябрь 1922)
 Нимвицкий Борис Николаевич (1922—1923)
 Восканов Рубен Айрапетович (1923—1924)
 Разумов Михаил Осипович (1924—1926)
 Юревич Эдуард Иванович (1926 — февраль 1930)
 Быкин Яков Борисович (1930 — октябрь 1937)
 Заликин Александр Тарасович (октябрь 1937 — ғинуар 1939)
 Растёгин Григорий Сергеевич (ғинуар — ноябрь 1939)
 Аношин Иван Семёнович (ноябрь 1939 — ғинуар 1942)
 Задионченко Семён Борисович (ғинуар 1942 — ғинуар 1943)
 Игнатьев Семён Денисович (ғинуар 1943—1946)
 Ваһапов Сабир Әхмәтйән улы (1946 — декабрь 1953)
 Игнатьев Семён Денисович (декабрь 1953 — июнь 1957)
 Нуриев Зыя Нурый улы (июнь 1957 — июль 1969)
 Шакиров Миҙхәт Закир улы (июль 1969 — июнь 1987)
 Хәбибуллин Равмер Хәсән улы (июнь 1987 — февраль 1990)
 Горбунов Игорь Алексеевич (февраль / апрель 1990 — август 1991)

 Ижтимағи-иҡтисади үҫеше 
Совет власы осоронда Башҡортостан ҙур үҫеш кисерә, уның сәнәғәт секторына нигеҙ һалына. республиканың күпселек ҡалалары тап ошо осорҙа төҙөлә.

1920 йылдарҙың аҙағында уҡ Башҡортостанда, Татарстанда һәм күрше төбәктәрҙә нефть ятҡылыҡтары табыла (Иҙел-Урал нефть һәм газ төбәге мәҡәләһен ҡара). 1932-се йылдың майында Ишембай янында беренсе скважиналарҙан нефть сығарыла башлай.

1930 йылдарҙа Совет хөкүмәте ошо төбәктә ҙур нефть сығарыу һәм эшкәртеү базаһын ойоштороу маҡсатын ҡуя. Киләсәктә был нефть эшкәртеү һәм нефтехимия тармаҡтарын төҙөүҙә булышлыҡ итә. Иҙел-Урал төбәге «Икенсе Баҡы» тип атала башлай.

Башҡортостандың Урал аръяғында (Белоретта, Учалыла, Сибайҙа) тау сәнәғәте районы булдырыла. Өфө, Стәрлетамаҡ ҡалалары мөһим сәнәғәт үҙәктәренә әүерелә.

 1920—1938 йылдарҙа республика етәкселәре 

 Бөйөк Ватан һуғышы осоро 
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Башҡортостанға Рәсәйҙең үҙәгенән һәм көньяғынан йөҙҙән ашыу предприятиелар, тиҫтәләрсә госпиталдәр, ҡайһы бер үҙәк хөкүмәт органдары эвакуациялана; 278 мең ҡасаҡ күсеп килә, шуларҙың 104 меңе — Өфөгә.

Һуғыш ваҡытында бик күп хәрби частар, шул иҫәптән Башҡорт атлы дивизияһы әҙерләнә. «Полководец Суворов», «Александр Невский», «Салават Юлаев» һәм «Уфимец» бронепоездарын эшләп, фронтҡа ебәрәләрИстория создания и развития военного комиссариата Республики Башкортостан .

Башҡортостанда табылған нефть ятҡылыҡтары һуғышта еңеү өсөн ифрат ныҡ булышлыҡ итә.

 Административ-территориаль бүленеше 
1930 йылғаса Башҡортостанда улус-кантон бүленеше була. Мәҫәлән, 1926 йылда Башҡорт АССР-ында 8 кантон була, атап үткәндә Арғаяш, Бәләбәй, Бөрө, Йылайыр, Мәсәғүт, Стәрлетамаҡ, Тамъян-Ҡатай һәм Өфө кантоны. Былар 117 улусҡа һәм 1 852 ауыл советына бүленә. 1930 йылдың 20 авгусында райондарға бүленеш индерелә. 1952 йылдың майында Башҡорт АССР-ы Өфө һәм Стәрлетамаҡ өлкәһенә бүленә. Киләһе йылдың апрелендә был ҡарар юҡҡа сығарыла, Башҡорт АССР-ы берҙәм төбәк булараҡ 54 районға бүленә.

 Дәүләт наградалары 

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Башҡортостан Республикаһы
 Өфө губернаһы
 Ырымбур губернаһы
 Арғаяш Милли Округы
 Оло Башҡортостан
 Тарихи Башҡортостан

 Иҫкәрмәләр 

 Сығанаҡтар 
 История административно-территориального деления Республики Башкортостан (1708—2001). Сборник документов и материалов. — Уфа: Китап, 2003. — 536 с.
 Гатауллин Р. Ш. Динамика административно-территориального подчинения исторического Башкортостана. //Материалы IV Всероссийской научно-практической конференции Организация территории: Статика, динамика, управление. / БГПУ им. Акмуллы, Башкортостанстат. — Уфа: Башкортостанстат, 2007. — 288 с.
 Уральская историческая энциклопедия. Под ред. В. В. Алексеева. Екатеринбург, Уральское отделение РАН, 1999

 Әҙәбиәт 
  (в пер.)
 История административно-территориального деления Республики Башкортостан (1708—2001): Сборник документов и материалов. — Уфа: Китап, 2003. — 536 с.
 Гатауллин Р. Ш. Динамика административно-территориального подчинения исторического Башкортостана // Материалы IV Всероссийской научно-практической конференции «Организация территории: Статика, динамика, управление» / БГПУ им. Акмуллы, Башкортостанстат. — Уфа: Башкортостанстат, 2007. — 288 с.
 Уральская историческая энциклопедия / Под ред. В. В. Алексеева. — Екатеринбург: Уральское отделение РАН, 1999.

 Һылтанмалар 
 
 
 Муллаян Давлетшинович Халиков — государственный и политический деятель 
 Муллаян Давлетшинович Халиков — Личность в башкирской истории
 Историческая среда: «Преемник Валидова»
 Всемирный исторический проект (whp057.narod.ru) 
 Рождение Башкирской Республики. В 9-ти частях — 
 Награды — История Башкирского народа (стр. 48) 

Категория:Башҡортостан тарихы
Категория:Башҡорт АССР-ы