Буҙ тумыртҡа
{{Ук}}
'''Буҙ тумыртҡа''' (седой дятел),''' йәшел буҙ тумыртҡа''' , йәки '''буҙ башлы тумыртҡа'''   (лат. Picus canus) — тумыртҡалар ғаиләһенән урман ҡошо,  йәшел тумыртҡаның  яҡын туғаны.  Европаның үҙәк райондарынан көнсығышҡа ҡарай Тымыҡ океан ярҙарына, Малакка ярымутрауы һәм Суматраға тиклем таралған.  Ҡышҡы ваҡытта оялау ареалы сиктәрендә күсмә тормош алып бара, тропиктарҙа ултыраҡ йәшәй. Һәр ерҙә лә һирәк осрай торған ҡош тиерлек, тик был антропоген факторҙар менән бәйле түгел.

== Тасуирлама ==
Күгәрсендән бәләкәйерәк. Башы, кәүҙәһенең аҫҡы өлөшө буҙ төҫтә. Тамағы, түше аҡһыл һары. Ҡанаттары, һырты, ҡойроҡ өҫтө йәшкелт көрән. Ҡанаттарының осонда буй, ҡойроҡ өҫтөндә арҡыры аҡ һыҙыҡтар бар. Маңлайы ҡыҙыл. Йәшел тумыртҡанан дөйөм буҙ төҫө менән айырыла.
Унан бәләкәйерәк. Кәүҙәһенең оҙонлоғо   25—28 см, ҡанаттарының ҡоласы 38—42 см, ауырлығы 90—170 г{{sfn|Рябицев|2001|с=341}}. Йәшел тумыртҡа менән сағыштырғанда буҙ тумыртҡаның башы йоморораҡ һәм суҡышы ҡыҫҡараҡ. Баштарының төҫө менән был ике төр айырыла— әгәр йәшел тумыртҡаның ике затында ла ҡыҙыл «башлыҡ» маңлайынан алып муйына тиклем килә, ә буҙ тумыртҡаның ул тик ата ҡошта ғына була, уныһы ла маңлайында ҙур булмаған ҡыҙыл тап менән сикләнгән. Буҙ тумыртҡаның «мыйыҡтарының» ҡара һыҙығы һиҙелерлек нәҙек. Әгәр йәшел тумыртҡаның күҙе тирәләй ҙур ҡара тап булһа, ул буҙ тумыртҡаның  күҙе араһында һәм суҡышының төбөндә генә. Арҡаһы, ҡойроҡ өҫтө һарғылт-йәшел, ҡорһағы йәшкелт төҫмөрлөк менән асыҡ-һоро. Суҡышы һарғылт-һоро, күҙенең шекәрәһе гәрәбә төҫөндә{{sfn|Mullarney et al.|2000|с=224}}.
Тауышы яңғырауыҡлы: «киәй-киәәй».
[[Рәсем:PicusCanus.ogg|thumb|150px|left|Буҙ тумыртҡа һыҙғырыуы]]

==Таралыуы==
===Ареалы===
Тәбиғи ареалы  [[Франция]], [[Швейцария]] һәм [[Хорватия]]нан алып  көнсығышҡа  Сахалин һәм Хоккайдоға тиклем Евразияның ҡатнаш һәм япраҡлы урмандарының тар һыҙатын, шулай уҡ  көнсығыш һәм көньяҡ-көнсығыш [[Азия]]ның көньяҡҡа ҡарай  Малай ярымутрауы һәм [[Суматра]]ға тиклем ҙур өлөшөн үҙ эсенә ала. Ареалдың төньяҡ сиге тотош тайга сиге буйлап  — [[Скандинавия]]ла  64° төньяҡ киңлеге районында, [[Рәсәй]]ҙең европа өлөшөндә [[Ленинград]], [[Вологда]] өлкәләре һәм [[Коми Республикаһы]]ның көньяҡ өлөшө аша, Уралда һәм Көнбайыш Себерҙә 61-се параллель районы аша, [[Байкал]]дың төньяҡ осо, Витим яҫылығының көньяҡ өлөшө, Аргунь тамағы аша, Приморьела Горюн йылғаһы тамағы аша үтә{{sfn|Степанян|2003|с=307}}.

Ареалдың көньяҡ осо урман-дала зонаһы аша үтә. Европала Урта Францияның, [[Болгария]]ның көньяғына, [[Днестр]] тамағына, Днепропетровск өлкәһенең көньяҡ өлөшөнә тиклем тарала. Себерҙә көньяҡҡа Барнаулға тиклем, көньяҡ-көнбайыш Алтайға, Монгол Алтайының төньяҡ өлөшөнә, Хангай һәм Хэнтэйға тиклем осрай. Алыҫ Көнсығышта ареал ҡырҡа көньяҡҡа китә, [[Ҡытай]]ҙың бөтә көнсығышын, Кореяны, [[Һинд-Ҡытай]] һәм Суматра утрауҙарын үҙ эсенә ала. Ҙур булмаған айырым участка [[Гималай]] тауҙары алдында һәм үҙәндәрендә урынлашҡан{{sfn|Степанян|2003|с=307}}.

===Йәшәү урыны===
Япраҡлы урмандарҙа йәшәй. Ныҡ ҡуйы урман булмаған асыҡ участкаларға —ҙур булмаған туғайҙарға, һыубаҫар урмандарға, емеш-еләк баҡсаларына, парктарға өҫтөнлөк бирә. Тулыһынса асыҡ ерҙәрҙә лә осрай, тик урманға яҡын урындарҙа. Европала диңгеҙ кимәленән   1700 м бейеклектәге тауҙарҙа, Непалда— 2600 м, Суматрала —2000 м.тиклем бейеклектә  оялай{{sfn|Winkler, Christie|2006|p=543}}. Оялау осоронда тотошлай тайганан, кедр урмандары тибынан ары тора, әммә көҙ көнө унда ла осоп инә<ref name="Siberia">{{cite web|url=http://birds.krasu.ru/index.php?f=species&ids=225|title=Седой дятел ''Picus canus'' Gmelin, 1788|work=Птицы Средней Сибири|publisher=birds.krasu.ru|accessdate=18 мая 2010|archiveurl=http://www.webcitation.org/67CStQ4dR|archivedate=2012-04-26}}</ref>.

==Туҡланыуы==

Туҡланыу рационы йәшел тумыртҡаныҡына ҡарағанда бер аҙ төрлөрәк. Уның нигеҙен ҡырмыҫҡалар, имаго һәм термиттарҙың ҡарышлауыҡтар  тәшкил итә. Ағас [[бөжәктәр]]е һәм уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Бынан тыш, буҙ тумыртҡа бөжәктәр (мәҫәлән, ҡарышлауыҡтар ҡуңыҙ, сиңерткә) һәм  [[үрмәксе һымаҡтар]] менән туҡлана. Көҙ һәм ҡыш үҫемлек аҙыҡтар — ҡайһы бер емеш ағастарының емештәрен (алмағас, груша, сейә),  еләк, сәтләүек,  имән сәтләүеге ҡуллана. Йылдың һалҡын ваҡыттарында йыш ҡына тағараҡтарға килә{{sfn|Winkler, Christie|2006|p=543}}. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, ҙур файҙа килтерә.

==Урсеүе==
[[Файл:Grey-headed Woodpecker01.jpg|thumb|300px|Инә тумыртҡа]]
Үрсеү өсөн  тәүге йылдың аҙағында тотона. Ата ҡоштоң ҡарығыу тауыштарын Европала ғинуар аҙаҡтарында уҡ ишетергә була. Әүҙем гөрләшеүе май аҙағына тиклем дауам итә{{sfn|Gorman|2004|p=57—68}}. Пар булдырғансы тумыртҡалар, бер урындан икенсе урынға күсеп, хәрәкәтсән булалар. Участка һайлап алып та, әгәр инә ҡош килмәһә, ата ҡош урынды ташлап китә. Әгәр парҙар формалашһа, ҡоштар күсеп йөрөүҙән туҡтай һәм һайлап алынған территорияла туҡтала[[File:Picus canus MHNT ZOO 2010 11 162 ST MORE Yonne.jpg|thumb|''Picus canus'']]
Ағас кыуыштарында оялай.  Оя  ағас ҡыуышында ер өҫтөнән  0,2—24 метр бейеклектә (ғәҙәттә, 1,5—8) урынлаша. Ғәҙәттә  япраҡлы ағасты — саған, уҫаҡ, ҡара ерек, ҡайын, ҡайһы саҡта йә йығылған һәм  бәшмәк үҫкән ағасҡаоя ҡора. Оя ҡороу өсөн 9 тәүлектән алып 20 тәүлеккә тиклем ваҡыт үтә, ата ҡош та  инә ҡош та ояны уйып яһай{{sfn|Winkler, Christie|2006|p=543}}; ағас ҡыуышының тәрәнлеге 25-30 сантиметр,  ҡыуыштың диаметры 15-20 см, осоп инеү урынының диаметры 6 сантиметр тирәһе була. Ояла 4—5 йомортҡа һала. Йомортҡалары аҡ,   күләме (24-31). х. (19-24) мм. Ике пар ҙа баҫып сығара,  өҫтәүенә, төндә күп өлөшөн ата ултыра. Был осорҙа парҙың ике ағзаһы ла үҙҙәрен шым һәм йәшерен тота.  14-17 көндән ҡош балалары донъяға килә, ата һәм инә ҡош берҙәй булып нәҫелдәрен ашата.  23-27 ҡош балаларының ҡанттары нығына, әммә йәй уртаһына тиклем улар ата-әсәһе тирәһендә була, шунан һуң таралалар{{sfn|Winkler, Christie|2006|p=543}}.


{{Ornitology-stub}}
[[Категория:Евразия ҡоштары]]
[[Категория:Тумыртҡалар]]
[[Категория:Башҡортостан ҡоштары]]
[[Категория:1788 йылда тасуирланған хайуандар]]
== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Иванов, А. И.; Козлова, Е. В.; Портенко, Л. А.; Тугаринов, А. Я.|часть=Часть 2.|заглавие=Птицы СССР|место=М.|издательство=Издательство Академии наук СССР|год=1953|ref=Иванов и др.}}
* {{книга|автор=Мальчевский А. С.; Пукинский Ю. Б.|заглавие=Птицы Ленинградской области и сопредельных территорий|издательство=Издательство Ленинградского университета|год=1983|место=Л.|ref=Мальчевский, Пукинский}}
* {{книга|автор=Рябицев, В. К.|заглавие=Птицы Урала, Приуралья и Западной Сибири: Справочник-определитель|место=Екатеринбург|издательство=Изд-во Урал. ун-та|год=2001|страниц=608|isbn=5-7525-0825-8|ref=Рябицев}}
* {{книга|автор=Степанян, Л. С.|заглавие=Конспект орнитологической фауны России и сопредельных территорий|место=Москва|издательство=Академкнига|год=2003|страниц=808|isbn=5-94628-093-7|ref=Степанян}}
* {{книга|автор=Gorman, Gerard|заглавие=Woodpeckers of Europe. A Study to European Picidae|издательство=Bruce Coleman Books|год=2004|страниц=192|isbn=1-872842-05-4|ref=Gorman}}{{ref-en}}
* {{книга|автор=Mullarney, Killian; Svensson, Lars; Zetterström, Dan; Grant, Peter J.|заглавие=Birds of Europe|место=United States|издательство=Princeton University Press|год=2000|allpages=400|isbn=978-0-691-05054-6|ref=Mullarney et al.}}
* {{книга|автор=Cramp, Stanley; Simmons, K.E.L.|заглавие=The Birds of the Western Palearctic|том=Vol. IV - Terns to Woodpeckers|издательство=Oxford University Press|год=1986|страниц=960|isbn=978-0198575078|ref=Cramp, Simmons}}{{ref-en}}
* {{книга|автор=Winkler, Hans; Christie, David A.|том=Volume 7: Jacamars to Woodpeckers|заглавие=Handbook of the birds of the world|часть=Family Picidae (Woodpeckers)|место=Barcelona|издательство=Lynx Edicions|год=2006|isbn=84-87334-37-7|ref=Winkler, Christie}}

==Иҫкәрмәләр==
Буҙ тумыртҡа (седой дятел), йәшел буҙ тумыртҡа , йәки буҙ башлы тумыртҡа   (лат. Picus canus) — тумыртҡалар ғаиләһенән урман ҡошо,  йәшел тумыртҡаның  яҡын туғаны.  Европаның үҙәк райондарынан көнсығышҡа ҡарай Тымыҡ океан ярҙарына, Малакка ярымутрауы һәм Суматраға тиклем таралған.  Ҡышҡы ваҡытта оялау ареалы сиктәрендә күсмә тормош алып бара, тропиктарҙа ултыраҡ йәшәй. Һәр ерҙә лә һирәк осрай торған ҡош тиерлек, тик был антропоген факторҙар менән бәйле түгел.

 Тасуирлама 
Күгәрсендән бәләкәйерәк. Башы, кәүҙәһенең аҫҡы өлөшө буҙ төҫтә. Тамағы, түше аҡһыл һары. Ҡанаттары, һырты, ҡойроҡ өҫтө йәшкелт көрән. Ҡанаттарының осонда буй, ҡойроҡ өҫтөндә арҡыры аҡ һыҙыҡтар бар. Маңлайы ҡыҙыл. Йәшел тумыртҡанан дөйөм буҙ төҫө менән айырыла.
Унан бәләкәйерәк. Кәүҙәһенең оҙонлоғо   25—28 см, ҡанаттарының ҡоласы 38—42 см, ауырлығы 90—170 г. Йәшел тумыртҡа менән сағыштырғанда буҙ тумыртҡаның башы йоморораҡ һәм суҡышы ҡыҫҡараҡ. Баштарының төҫө менән был ике төр айырыла— әгәр йәшел тумыртҡаның ике затында ла ҡыҙыл «башлыҡ» маңлайынан алып муйына тиклем килә, ә буҙ тумыртҡаның ул тик ата ҡошта ғына була, уныһы ла маңлайында ҙур булмаған ҡыҙыл тап менән сикләнгән. Буҙ тумыртҡаның «мыйыҡтарының» ҡара һыҙығы һиҙелерлек нәҙек. Әгәр йәшел тумыртҡаның күҙе тирәләй ҙур ҡара тап булһа, ул буҙ тумыртҡаның  күҙе араһында һәм суҡышының төбөндә генә. Арҡаһы, ҡойроҡ өҫтө һарғылт-йәшел, ҡорһағы йәшкелт төҫмөрлөк менән асыҡ-һоро. Суҡышы һарғылт-һоро, күҙенең шекәрәһе гәрәбә төҫөндә.
Тауышы яңғырауыҡлы: «киәй-киәәй».
thumb|150px|left|Буҙ тумыртҡа һыҙғырыуы

Таралыуы
Ареалы
Тәбиғи ареалы  Франция, Швейцария һәм Хорватиянан алып  көнсығышҡа  Сахалин һәм Хоккайдоға тиклем Евразияның ҡатнаш һәм япраҡлы урмандарының тар һыҙатын, шулай уҡ  көнсығыш һәм көньяҡ-көнсығыш Азияның көньяҡҡа ҡарай  Малай ярымутрауы һәм Суматраға тиклем ҙур өлөшөн үҙ эсенә ала. Ареалдың төньяҡ сиге тотош тайга сиге буйлап  — Скандинавияла  64° төньяҡ киңлеге районында, Рәсәйҙең европа өлөшөндә Ленинград, Вологда өлкәләре һәм Коми Республикаһының көньяҡ өлөшө аша, Уралда һәм Көнбайыш Себерҙә 61-се параллель районы аша, Байкалдың төньяҡ осо, Витим яҫылығының көньяҡ өлөшө, Аргунь тамағы аша, Приморьела Горюн йылғаһы тамағы аша үтә.

Ареалдың көньяҡ осо урман-дала зонаһы аша үтә. Европала Урта Францияның, Болгарияның көньяғына, Днестр тамағына, Днепропетровск өлкәһенең көньяҡ өлөшөнә тиклем тарала. Себерҙә көньяҡҡа Барнаулға тиклем, көньяҡ-көнбайыш Алтайға, Монгол Алтайының төньяҡ өлөшөнә, Хангай һәм Хэнтэйға тиклем осрай. Алыҫ Көнсығышта ареал ҡырҡа көньяҡҡа китә, Ҡытайҙың бөтә көнсығышын, Кореяны, Һинд-Ҡытай һәм Суматра утрауҙарын үҙ эсенә ала. Ҙур булмаған айырым участка Гималай тауҙары алдында һәм үҙәндәрендә урынлашҡан.

Йәшәү урыны
Япраҡлы урмандарҙа йәшәй. Ныҡ ҡуйы урман булмаған асыҡ участкаларға —ҙур булмаған туғайҙарға, һыубаҫар урмандарға, емеш-еләк баҡсаларына, парктарға өҫтөнлөк бирә. Тулыһынса асыҡ ерҙәрҙә лә осрай, тик урманға яҡын урындарҙа. Европала диңгеҙ кимәленән   1700 м бейеклектәге тауҙарҙа, Непалда— 2600 м, Суматрала —2000 м.тиклем бейеклектә  оялай. Оялау осоронда тотошлай тайганан, кедр урмандары тибынан ары тора, әммә көҙ көнө унда ла осоп инә.

Туҡланыуы

Туҡланыу рационы йәшел тумыртҡаныҡына ҡарағанда бер аҙ төрлөрәк. Уның нигеҙен ҡырмыҫҡалар, имаго һәм термиттарҙың ҡарышлауыҡтар  тәшкил итә. Ағас бөжәктәре һәм уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Бынан тыш, буҙ тумыртҡа бөжәктәр (мәҫәлән, ҡарышлауыҡтар ҡуңыҙ, сиңерткә) һәм  үрмәксе һымаҡтар менән туҡлана. Көҙ һәм ҡыш үҫемлек аҙыҡтар — ҡайһы бер емеш ағастарының емештәрен (алмағас, груша, сейә),  еләк, сәтләүек,  имән сәтләүеге ҡуллана. Йылдың һалҡын ваҡыттарында йыш ҡына тағараҡтарға килә. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, ҙур файҙа килтерә.

Урсеүе
thumb|300px|Инә тумыртҡа
Үрсеү өсөн  тәүге йылдың аҙағында тотона. Ата ҡоштоң ҡарығыу тауыштарын Европала ғинуар аҙаҡтарында уҡ ишетергә була. Әүҙем гөрләшеүе май аҙағына тиклем дауам итә. Пар булдырғансы тумыртҡалар, бер урындан икенсе урынға күсеп, хәрәкәтсән булалар. Участка һайлап алып та, әгәр инә ҡош килмәһә, ата ҡош урынды ташлап китә. Әгәр парҙар формалашһа, ҡоштар күсеп йөрөүҙән туҡтай һәм һайлап алынған территорияла туҡталаthumb|Picus canus
Ағас кыуыштарында оялай.  Оя  ағас ҡыуышында ер өҫтөнән  0,2—24 метр бейеклектә (ғәҙәттә, 1,5—8) урынлаша. Ғәҙәттә  япраҡлы ағасты — саған, уҫаҡ, ҡара ерек, ҡайын, ҡайһы саҡта йә йығылған һәм  бәшмәк үҫкән ағасҡаоя ҡора. Оя ҡороу өсөн 9 тәүлектән алып 20 тәүлеккә тиклем ваҡыт үтә, ата ҡош та  инә ҡош та ояны уйып яһай; ағас ҡыуышының тәрәнлеге 25-30 сантиметр,  ҡыуыштың диаметры 15-20 см, осоп инеү урынының диаметры 6 сантиметр тирәһе була. Ояла 4—5 йомортҡа һала. Йомортҡалары аҡ,   күләме (24-31). х. (19-24) мм. Ике пар ҙа баҫып сығара,  өҫтәүенә, төндә күп өлөшөн ата ултыра. Был осорҙа парҙың ике ағзаһы ла үҙҙәрен шым һәм йәшерен тота.  14-17 көндән ҡош балалары донъяға килә, ата һәм инә ҡош берҙәй булып нәҫелдәрен ашата.  23-27 ҡош балаларының ҡанттары нығына, әммә йәй уртаһына тиклем улар ата-әсәһе тирәһендә була, шунан һуң таралалар.

Категория:Евразия ҡоштары
Категория:Тумыртҡалар
Категория:Башҡортостан ҡоштары
Категория:1788 йылда тасуирланған хайуандар
 Әҙәбиәт 
 
 
 
 
 
 
 
 

Иҫкәрмәләр