Үрге Иҙрис
{{Ук}}
'''Үрге Иҙрис''' ({{lang-ru|Верхнеидрисово}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баймаҡ районы]]ндағы ауыл. [[2009 йыл]]дың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 467 кеше<ref name='белешмә китабы'>[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>.
Почта индексы — 453662, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80206837002.

== Исеменең килеп сығышы ==
Иҙрис (Иҙерес) антропонимынан алынған<ref name="Усманова">Усманова М. Г. Имя отчей земли. Историко-лингвистическое исследование топонимов бассейна реки Сакмар. — Уфа: Китап, 1994, — 272 стр.. ISBN 5-295-01337-5 26 бит</ref>

== Географик урыны ==
[[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар йылғаһы]]ның һул ярында урынлашҡан<ref name="Баймакский край">{{китап |автор=Ред.составитель А. Багуманов |заглавие=Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание |место=Уфа |издательство=[[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]] |год=2002|страниц=332|ISBN=5-295-03157-8}}</ref>
* Район үҙәгенә тиклем ([[Баймаҡ (ҡала)|Баймаҡ]]): 47 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Ҡолсора]]): 3 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 87 км

== Тарихы ==
Иҙрис ауылына үҙ ваҡытында абруйлы шәхес Иҙрис Тиусов нигеҙ һалған. 1781 йылда [[татарҙар]]ҙы Юлыҡ йылғаһы буйындағы ерҙәрҙе ҡуртымға биреү тураһындағы килешеүгә түңгәүер ырыуы вәкиле булараҡ ҡул ҡуйған кеше (икенсеһе — бөрйән ырыуы вәкиле ''Исмаҡай Ҡаҙаҡов''). Иҙрис Тиусовтың улдары — Иманғол (1755 йылғы), Аблай (1756—1830), Аблайҙың улдары — Әбдрәшит, Әбделкәрим, Әбделлатиф, һәм йорт старшинаһы Ҡыҙрас (1792 йылғы) Иманғол 1811 йылда яңы булдырылған Ишбирҙе ауылына күсерелә<ref name="Әсфәндиәров">{{Китап:История сёл и деревень Башкортостана|страница =92 }}</ref>.

[[XVIII быуат]] уртаһында ауыл Ысмаил исемен йөрөтә, йәғни Исмәғил. Был атама улус сотнигы [[Исмәғил Айытҡолов]] исеме менән бәйле. Уның улдарының исемдәре билдәле — Мөксин, Ҡолмәмбәт. [[Башҡорт ихтилалы (1755—1756)|1755 йылғы ихтилал]]да ҡатнашҡаны өсөн улар [[Рогервик]]ка һөрөлә. Уларҙың аталары Исмәғил дә баш күтәреүселәр араһында була, һуңынан әсирлеккә эләгә, [[Ырымбур]] ҡалаһында төрмәлә язаларҙан һәләк була. Ошо ваҡиғаларҙан һуң XVIII быуаттың 70-се йылдарынан ауыл икенсе сотник Иҙрис Иманғоловтың исемен йөрөтә башлай. Иҙрис ауылы халҡы бик мөһим ваҡиғаларҙың шаһиттары һәм ҡатнашыусылары булалар. 1735—1740 йылдарҙағы милли-азатлыҡ хәрәкәте йылдарында Ысмаил (Иҙрис) ауылы аша ихтилал башлыҡтарының береһе [[Ҡараһаҡал]] (Миңдеғол Юлаев) үтә.1755 йылғы ихтилалда ла ауыл халҡы әүҙем ҡатнаша. Бында ваҡиғаларҙың төп геройҙары Әмин һәм Сураш йәшәгән<ref name="Әсфәндиәров"></ref>.

[[XVIII быуат]]тың аҙағында 50 йорттоң һәр береһенә — 9-ар йән, 1834 йылда 126 йортҡа — 6-ар йән тура килә. Формаһы буйынса ғаиләләр бер никахлы (1816 йылда 40 ғаилә, йәки 78,4 %) һәм күп никахлы (11 ғаилә, йәки 21,6 %). 1859 йылғы X ревизияға йорттар һаны (90) халыҡ һаны (608 кеше) кәмей.

[[XX быуат]]тың башында ауыл икегә бүленә. 1920 йылда Үрге Иҙрис ауылында 385 кеше һәм 137 йорт иҫәптә тора.

Иҙрис ауылында Балапан һәм Туйыш ауылдарынан (хәҙерге [[Әбйәлил районы]]нан) күсеп киләүселәр ҙә йәшәй<ref name="Әсфәндиәров"></ref>.

Ауыл халҡынан хорунжийҙар Ноғоман Байғусҡаров һәм Әҙелбай Яҡшымбәтов 15-се башҡорт полкы составында [[Франция]]ның баш ҡалаһын яулауҙа ҡатнашалар һәм батырлыҡтары өсөн икеһе лә икешәр көмөш миҙал менән наградлана («За взятие Парижа 19 марта 1814 года» һәм «В память войны 1812 года»). [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар араһында шулай уҡ рядовой яугирҙар була: Хоҙайбиргән Тимерйәнов, Ишали Көмөшбаев, Аллағыуат Исхаҡов, Ҡотлоғол Һарыбилев, Баййегет Йәрмөхәмәтов, Әбделкәрим Ғәбитов, Әмир Юлғотлин, Ишморат Ҡотлоғужин<ref name="Әсфәндиәров"></ref>.

Ауыл халҡы яртылаш күсмә тормош алып бара. 1839 йылда 95 йорттан 85 арба менән йәйләүгә сыға. 774 кеше йәненә 617 йылҡы малы, 225 һыйыр, 558 һарыҡ һәм 40 кәзә тура килә. Йыл һайын улар Бутара, Ҡамышлы тамаҡ, Саптар үлгән, Сапсал, Ат сыҡҡан, Ат сапҡан, Талашлы, Уба йылғалары буйлап йәйләгәндәр.

1842 йылда 774 кеше башына 96 бот ужым һәм 672 бот ярауай иген сәскәндәр, шул уҡ ваҡытта Һаҡмар йылғаһы буйында һыу тирмәне булған<ref name="Әсфәндиәров"></ref>.

'''Совет осоро'''

1929 йылда иҙристәр «Ҡыҙыл Октябрь» колхозына берләшәләр. 1940 йылға ҡарата Үрге Иҙрис ауылында 261 кеше йәшәй<ref name="Баймакский край"></ref>

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||385||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||261||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||252||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||396||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||443||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||412||208||204||50,5||49,5
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}
; Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, ауылда [[бөрйән]] ырыуы [[башҡорттар]]ы йәшәй (100 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>.

== Урамдары ==
{{Колонки|2}}
* Йәштәр урамы — {{lang-ru| Молодежная улица}}
* Г. Фәйзуллина урамы — {{lang-ru| Г. Файзуллиной улица}}
* Х. Хәлиҡов урамы — {{lang-ru| Х. Халикова улица}}
<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/006/000048.html Улицы]</ref>
{{Колонки|конец}}

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Исмәғил Айытҡолов]] (? — 1755) — сотник. 1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы юлбашсыларының береһе.
* [[Фәйзуллина Гәүһәр Садиҡ ҡыҙы]] (10.06.1927—6.04.1987), һауынсы, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] 1966), БАССР‑ҙың иң яҡшы һауынсыһы (1963).
* Халиков Х. Х. — [[Ленин ордены|Ленин]] һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры, 30 йыл дауамында колхоз етәксеһе<ref>Сельские советы</ref>.
* [[Арғынбаев Ғәбит Бикмөхәмәт улы]] (1861—1923) — сәсән-импровизатор, курайсы, башҡорт фольклорын йыйыусы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|93371}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* {{Китап:История сёл и деревень Башкортостана|страница =89 }}
* {{китап |автор=Ред.составитель А. Багуманов |заглавие=Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание |место=Уфа |издательство=[[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]] |год=2002|страниц=332|ISBN=5-295-03157-8}}
* Усманова М. Г. Имя отчей земли. Историко лингвистическое исследование топонимов бассейна реки Сакмар. — Уфа: Китап, 1994, — 272 стр.. ISBN 5-295-01337-5
* [https://kitaptar.bashkort.org/storage/books/iVH0prU9PG1vCkam1CLGHljaQSY0QnUJVyc7ck9E.pdf Словарь топонимов Башкирской АССР]

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}
{{Баймаҡ районы ауылдары}}
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:XVIII быуатта нигеҙләнгән тораҡ пункттар]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]
[[Категория:Һаҡмар буйындағы тораҡ пункттар]]
Үрге Иҙрис () — Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 467 кешеБашҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы .
Почта индексы — 453662, ОКАТО коды — 80206837002.

 Исеменең килеп сығышы 
Иҙрис (Иҙерес) антропонимынан алынғанУсманова М. Г. Имя отчей земли. Историко-лингвистическое исследование топонимов бассейна реки Сакмар. — Уфа: Китап, 1994, — 272 стр.. ISBN 5-295-01337-5 26 бит

 Географик урыны 
Һаҡмар йылғаһының һул ярында урынлашҡан
 Район үҙәгенә тиклем (Баймаҡ): 47 км
 Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Ҡолсора): 3 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 87 км

 Тарихы 
Иҙрис ауылына үҙ ваҡытында абруйлы шәхес Иҙрис Тиусов нигеҙ һалған. 1781 йылда татарҙарҙы Юлыҡ йылғаһы буйындағы ерҙәрҙе ҡуртымға биреү тураһындағы килешеүгә түңгәүер ырыуы вәкиле булараҡ ҡул ҡуйған кеше (икенсеһе — бөрйән ырыуы вәкиле Исмаҡай Ҡаҙаҡов). Иҙрис Тиусовтың улдары — Иманғол (1755 йылғы), Аблай (1756—1830), Аблайҙың улдары — Әбдрәшит, Әбделкәрим, Әбделлатиф, һәм йорт старшинаһы Ҡыҙрас (1792 йылғы) Иманғол 1811 йылда яңы булдырылған Ишбирҙе ауылына күсерелә.

XVIII быуат уртаһында ауыл Ысмаил исемен йөрөтә, йәғни Исмәғил. Был атама улус сотнигы Исмәғил Айытҡолов исеме менән бәйле. Уның улдарының исемдәре билдәле — Мөксин, Ҡолмәмбәт. 1755 йылғы ихтилалда ҡатнашҡаны өсөн улар Рогервикка һөрөлә. Уларҙың аталары Исмәғил дә баш күтәреүселәр араһында була, һуңынан әсирлеккә эләгә, Ырымбур ҡалаһында төрмәлә язаларҙан һәләк була. Ошо ваҡиғаларҙан һуң XVIII быуаттың 70-се йылдарынан ауыл икенсе сотник Иҙрис Иманғоловтың исемен йөрөтә башлай. Иҙрис ауылы халҡы бик мөһим ваҡиғаларҙың шаһиттары һәм ҡатнашыусылары булалар. 1735—1740 йылдарҙағы милли-азатлыҡ хәрәкәте йылдарында Ысмаил (Иҙрис) ауылы аша ихтилал башлыҡтарының береһе Ҡараһаҡал (Миңдеғол Юлаев) үтә.1755 йылғы ихтилалда ла ауыл халҡы әүҙем ҡатнаша. Бында ваҡиғаларҙың төп геройҙары Әмин һәм Сураш йәшәгән.

XVIII быуаттың аҙағында 50 йорттоң һәр береһенә — 9-ар йән, 1834 йылда 126 йортҡа — 6-ар йән тура килә. Формаһы буйынса ғаиләләр бер никахлы (1816 йылда 40 ғаилә, йәки 78,4 %) һәм күп никахлы (11 ғаилә, йәки 21,6 %). 1859 йылғы X ревизияға йорттар һаны (90) халыҡ һаны (608 кеше) кәмей.

XX быуаттың башында ауыл икегә бүленә. 1920 йылда Үрге Иҙрис ауылында 385 кеше һәм 137 йорт иҫәптә тора.

Иҙрис ауылында Балапан һәм Туйыш ауылдарынан (хәҙерге Әбйәлил районынан) күсеп киләүселәр ҙә йәшәй.

Ауыл халҡынан хорунжийҙар Ноғоман Байғусҡаров һәм Әҙелбай Яҡшымбәтов 15-се башҡорт полкы составында Францияның баш ҡалаһын яулауҙа ҡатнашалар һәм батырлыҡтары өсөн икеһе лә икешәр көмөш миҙал менән наградлана («За взятие Парижа 19 марта 1814 года» һәм «В память войны 1812 года»). 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусылар араһында шулай уҡ рядовой яугирҙар була: Хоҙайбиргән Тимерйәнов, Ишали Көмөшбаев, Аллағыуат Исхаҡов, Ҡотлоғол Һарыбилев, Баййегет Йәрмөхәмәтов, Әбделкәрим Ғәбитов, Әмир Юлғотлин, Ишморат Ҡотлоғужин.

Ауыл халҡы яртылаш күсмә тормош алып бара. 1839 йылда 95 йорттан 85 арба менән йәйләүгә сыға. 774 кеше йәненә 617 йылҡы малы, 225 һыйыр, 558 һарыҡ һәм 40 кәзә тура килә. Йыл һайын улар Бутара, Ҡамышлы тамаҡ, Саптар үлгән, Сапсал, Ат сыҡҡан, Ат сапҡан, Талашлы, Уба йылғалары буйлап йәйләгәндәр.

1842 йылда 774 кеше башына 96 бот ужым һәм 672 бот ярауай иген сәскәндәр, шул уҡ ваҡытта Һаҡмар йылғаһы буйында һыу тирмәне булған.

Совет осоро

1929 йылда иҙристәр «Ҡыҙыл Октябрь» колхозына берләшәләр. 1940 йылға ҡарата Үрге Иҙрис ауылында 261 кеше йәшәй

 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август385 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар261 1959 йыл 15 ғинуар252 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар396 2002 йыл 9 октябрь443 2010 йыл 14 октябрь41220820450,549,5

 Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, ауылда бөрйән ырыуы башҡорттары йәшәй (100 %)Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — приложение в формате Excel .

 Урамдары 

 Йәштәр урамы — 
 Г. Фәйзуллина урамы — 
 Х. Хәлиҡов урамы — 
Улицы

 Билдәле шәхестәре 
 Исмәғил Айытҡолов (? — 1755) — сотник. 1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы юлбашсыларының береһе.
 Фәйзуллина Гәүһәр Садиҡ ҡыҙы (10.06.1927—6.04.1987), һауынсы, Социалистик Хеҙмәт Геройы 1966), БАССР‑ҙың иң яҡшы һауынсыһы (1963).
 Халиков Х. Х. — Ленин һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордендары кавалеры, 30 йыл дауамында колхоз етәксеһеСельские советы.
 Арғынбаев Ғәбит Бикмөхәмәт улы (1861—1923) — сәсән-импровизатор, курайсы, башҡорт фольклорын йыйыусы.

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 

 Әҙәбиәт 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
 
 
 Усманова М. Г. Имя отчей земли. Историко лингвистическое исследование топонимов бассейна реки Сакмар. — Уфа: Китап, 1994, — 272 стр.. ISBN 5-295-01337-5
 Словарь топонимов Башкирской АССР

Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы
Категория:XVIII быуатта нигеҙләнгән тораҡ пункттар
Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары
Категория:Һаҡмар буйындағы тораҡ пункттар