Һикәяҙ (Дыуан районы)
{{БМ|Һикеяҙ (мәғәнәләр)}}
{{НП-Россия
 |статус                   = ауыл
 |русское название         = Сикияз
 |оригинальное название    = {{lang-ba|Һикәяҙ}} 
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 |lat_deg = 55 |lat_min = 29 |lat_sec = 9 
 |lon_deg = 58 |lon_min = 9 |lon_sec = 15 
 |CoordScale = 
 |размер карты региона     = 
 |размер карты района      = 
 |регион                   = Башҡортостан 
 |регион в таблице         = Башҡортостан 
 |вид района               = 
 |район                    = Дыуан районы {{!}}Дыуан 
 |район в таблице          = 
 |вид поселения            = ауыл биләмәһе 
 |поселение                = Һикәяҙ ауыл Советы (Дыуан районы){{!}}Һикәяҙ ауыл Советы  
 |поселение в таблице      = 
 |внутреннее деление       = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 1798
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         = 
 |население               = {{ Население | Сикияз (Дуванский район) | тс }}
 |год переписи            = {{ Население | Сикияз (Дуванский район) | г }}
 |плотность               = 
 |агломерация             = 
 |национальный состав     = 
 |конфессиональный состав = 
 |этнохороним             = 
 |почтовый индекс          = 452532
 |почтовые индексы         = 
 |телефонный код           = 
 |цифровой идентификатор   = 80223834001
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}

'''Һикәяҙ''' ('''Һикияҙ''', ''Тепловка'' <ref>Словарь топонимов Республики Башкортостан. — Уфа: Китап, 2002. — 256 с. — С.218. ISBN 5-295-30192-6</ref>; {{lang-ru|Сикияз}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Дыуан районы]]ндағы ауыл. [[Һикәяҙ ауыл Советы (Дыуан районы)|Һикәяҙ ауыл Советы]]ның административ үҙәге. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 773 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.
Почта индексы — 452532, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80223834001.

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Мәсәғүт (Дыуан районы)|Мәсәғүт]]): 10 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]]): 85 км (тура юлдан - 60 км)

Һикәяҙ ауылы [[Әй (йылға)|Әй]] йылғаһы ҡушылдығы [[Һикияҙ]] йылғаһы буйында, район үҙәге [[Мәсәғүт (Дыуан районы)|Мәсәғүт]] ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 10 километр һәм [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] ([[Силәбе өлкәһе]]) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 85 километр алыҫлыҡта урынлашҡан<ref> {{БЭ2013|78361}}</ref>.

== Тарихы ==
Һикәяҙ ауылына [[Себер даруғаһы]] [[Тырнаҡлы]] улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәренә [[1750 йыл]]да төҙөлгән керҙәшлек килешеүе буйынса индерелгән [[Ҡазан губернаһы]] [[Пермь провинцияһы]]нан күсеп килгән дәүләт крәҫтиәндәре нигеҙ һалған.  

[[1753 йыл|1753]], [[1798 йыл |1798]], [[1810 йыл]]дарҙа шул уҡ шарттар менән бында крәҫтиәндәрҙең яңы төркөмдәре килеп ултыра. Тәү төпләнеүселәре ''староверҙар'' (христиандарҙа иҫке дин кешеләре) була. 

[[Һикеяҙ|Һикияҙ]] йылғаһы тамағында [[1874 йыл]]да [[Мең |Мең улусы]]нан күсеп килеүселәр тарафынан ойошторолған һәм һуңынан юҡҡа сыҡҡан Һикияҙтамаҡ ҡасабаһы урынлашҡан булған<ref>{{ИСДБ|страница=503}}</ref>.

== Һикәяҙ ауылының XIX быуаттағы үҫеше ==
Һикәяҙ ауылы халҡы, ерҙе тиреҫләһә лә, шулай ҙа игенде ҡалдау баҫыу (переложный) системаһы менән эшкәрткән. Урында етештерелгән 50-гә яҡын ат һуҡҡысы, 100-ләп [[елгәргес]], шулай уҡ 6 тирмән булған. [[1842 йыл]]да 85 йортҡа 465 [[ат]], 620 [[һыйыр]], 1110 [[һарыҡ]], 18 [[кәзә]], 180 [[Сусҡалар|сусҡа]] тура килгән. [[Быуат]] аҙағында 4 [[йорт]]та мал тотмағандар. Быҙауҙарын, һәр баш малға 60-80-шәр тин түләп, [[Мырҙалар]] [[Мәсетле]] ауылы [[башҡорттар]]ына көтөүгә биргәндәр. [[Умартасылыҡ]] менән дә шөғөлләнгәндәр, [[1842 йыл]]да ауылда 25 умарта булған. Ауылда 8 тимерлек, иген киптергес, май һығыу һәм буяу оҫтаханалары булған. Баҙар һәм йәрминкәләр йылына 3 тапҡыр үткәрелгән. Тағы 39 кибет булған.

Һикәяҙ ауылында улус идаралығы урынлашҡан. [[1865 йыл]]да Һикәяҙ (Тепловка) ауылындағы 212 йортта 1190 кеше йәшәгән. [[Игенселек]], [[умартасылыҡ]], сана яһау, ылаусылыҡ менән шөғөлләнгәндәр, йылға судноларында эшләгәндәр. 2 сиркәү, училище, 7 һыу тирмәне, 39 сауҙа кибете булған. Һикәяҙ  ауылында йәрминкәләр үткәрелгән. 

[[1876 йыл]]дан алып йыл һайын 50 бала земство училищеһының башланғыс баҫҡысын тамамлаған. Ауылда крәҫтиән балалары өсөн грамотаға өйрәтеү мәктәбе булған, унда 50-гә яҡын малай һәм 10 ҡыҙ белем алған.

[[1893 йыл]]да Һикәяҙҙа ике православие (таш һәм ағас) һәм диндәштәр сиркәүе булған. Һикәяҙ ауылында шул уҡ исем менән аталған улус идараһы үҙәге булған.

[[1906 йыл]]да Һикәяҙ ауылында 2 сиркәү, земство мәктәбе, мануфактура, шарап һәм 3 бакалея кибете, 2 мөгәзәй теркәлгән. Йәрминкәләр үткәрелгән<ref>{{ИСДБ|страница=503}}</ref>.

== Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше ==
Һикәяҙ ауылында Дыуан сорт һынау участкаһы, урта [[мәктәп]], [[балалар баҡсаһы]], фельдшер‑акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана бар<ref> {{БЭ2013|78361}}</ref>.

== Халыҡ һаны ==
Һикәяҙ ауылында [[урыҫтар]] йәшәй (2002).

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||1531||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||787||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||566||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||634||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||773||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||773||379||394||49,0||51,0
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Билдәле кешеләре ==
* [[Араловец Дмитрий Маркович]] ([[1870 йыл|1870]]—[[1918 йыл|1918]]) — Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Һикәяҙ ауылы земство мәктәбе уҡытыусыһы. Алты бала атаһы. Октябрь революцияһынан һуң РСДРП (б) ағзаһы, 1917 йылдан партия ячейкаһы секретары, ревком рәйесе. [[1918 йыл]]дың май айында [[Мәсәғүт (Дыуан районы)|Мәсәғүт]] ауылында тоҡанған большевиктарға ҡаршы бола ваҡытында ҡулға алына. Йыртҡыстарса язаланғандан һуң, улы менән бергә тереләй ергә күмелгән. Һикәяҙ ауылындағы урта мәктәпкә Дмитрий Маркович Араловецтың исеме бирелгән, һәйкәл ҡуйылған<ref>[http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=aralovec&id=639 Силәбе өлкәһе порталы. Араловцы]</ref>. 

== Урамдары ==
{{Колонки|3}}
* СССР-ҙың 60 йыллығы урам — ({{lang-ru|}} 60 лет СССР (улица) 
* Яңы урам ({{lang-ru|}} Новая (улица)
* Д. М. Араловец урамы ({{lang-ru|}} Д. М. Араловец (улица)
* Октябрь урамы ({{lang-ru|}} Октябрьская (улица)
* Манчаж тыҡрығы ({{lang-ru|}} Манчаж (преулок)
* Социалистик урамы ({{lang-ru|}} Социалистическая (улица)
<ref>[https://mapdata.ru/bashkortostan/duvanskiy-rayon/selo-sikiyaz/ Карта д. Сикияз. Улицы]</ref>{{Колонки|конец}}

== Тирә-яҡ мөхит ==
'''Ер-һыу атамалары'''

''Тауҙар:''

''Йылғалар, күлдәр:'' 
* [[Әй]], [[Һикияҙ]]

''Шишмәләр:''

''Ялан-бесәнлектәр:''

''Тәбиғәт һәйкәле:'' 

''Тарихи һәйкәл:''

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} 
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|78361}}
* {{ИСДБ|страница=503}}
* {{БЭ2013|82966}} Дыуан кантоны
* {{ВТ-ЭСБЕ|Дуван, село}}
* [http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=aralovec&id=639 Силәбе өлкәһе порталы. Араловцы]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}
{{Дыуан районы ауылдары}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Дыуан районы ауылдары]]
Һикәяҙ (Һикияҙ, Тепловка Словарь топонимов Республики Башкортостан. — Уфа: Китап, 2002. — 256 с. — С.218. ISBN 5-295-30192-6; ) — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл. Һикәяҙ ауыл Советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 773 кеше.
Почта индексы — 452532, ОКАТО коды — 80223834001.

 Географик урыны 
 Район үҙәгенә тиклем (Мәсәғүт): 10 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Һилейә): 85 км (тура юлдан - 60 км)

Һикәяҙ ауылы Әй йылғаһы ҡушылдығы Һикияҙ йылғаһы буйында, район үҙәге Мәсәғүт ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 10 километр һәм Һилейә (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 85 километр алыҫлыҡта урынлашҡан .

 Тарихы 
Һикәяҙ ауылына Себер даруғаһы Тырнаҡлы улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәренә 1750 йылда төҙөлгән керҙәшлек килешеүе буйынса индерелгән Ҡазан губернаһы Пермь провинцияһынан күсеп килгән дәүләт крәҫтиәндәре нигеҙ һалған.  

1753, 1798, 1810 йылдарҙа шул уҡ шарттар менән бында крәҫтиәндәрҙең яңы төркөмдәре килеп ултыра. Тәү төпләнеүселәре староверҙар (христиандарҙа иҫке дин кешеләре) була. 

Һикияҙ йылғаһы тамағында 1874 йылда Мең улусынан күсеп килеүселәр тарафынан ойошторолған һәм һуңынан юҡҡа сыҡҡан Һикияҙтамаҡ ҡасабаһы урынлашҡан булған.

 Һикәяҙ ауылының XIX быуаттағы үҫеше 
Һикәяҙ ауылы халҡы, ерҙе тиреҫләһә лә, шулай ҙа игенде ҡалдау баҫыу (переложный) системаһы менән эшкәрткән. Урында етештерелгән 50-гә яҡын ат һуҡҡысы, 100-ләп елгәргес, шулай уҡ 6 тирмән булған. 1842 йылда 85 йортҡа 465 ат, 620 һыйыр, 1110 һарыҡ, 18 кәзә, 180 сусҡа тура килгән. Быуат аҙағында 4 йортта мал тотмағандар. Быҙауҙарын, һәр баш малға 60-80-шәр тин түләп, Мырҙалар Мәсетле ауылы башҡорттарына көтөүгә биргәндәр. Умартасылыҡ менән дә шөғөлләнгәндәр, 1842 йылда ауылда 25 умарта булған. Ауылда 8 тимерлек, иген киптергес, май һығыу һәм буяу оҫтаханалары булған. Баҙар һәм йәрминкәләр йылына 3 тапҡыр үткәрелгән. Тағы 39 кибет булған.

Һикәяҙ ауылында улус идаралығы урынлашҡан. 1865 йылда Һикәяҙ (Тепловка) ауылындағы 212 йортта 1190 кеше йәшәгән. Игенселек, умартасылыҡ, сана яһау, ылаусылыҡ менән шөғөлләнгәндәр, йылға судноларында эшләгәндәр. 2 сиркәү, училище, 7 һыу тирмәне, 39 сауҙа кибете булған. Һикәяҙ  ауылында йәрминкәләр үткәрелгән. 

1876 йылдан алып йыл һайын 50 бала земство училищеһының башланғыс баҫҡысын тамамлаған. Ауылда крәҫтиән балалары өсөн грамотаға өйрәтеү мәктәбе булған, унда 50-гә яҡын малай һәм 10 ҡыҙ белем алған.

1893 йылда Һикәяҙҙа ике православие (таш һәм ағас) һәм диндәштәр сиркәүе булған. Һикәяҙ ауылында шул уҡ исем менән аталған улус идараһы үҙәге булған.

1906 йылда Һикәяҙ ауылында 2 сиркәү, земство мәктәбе, мануфактура, шарап һәм 3 бакалея кибете, 2 мөгәзәй теркәлгән. Йәрминкәләр үткәрелгән.

 Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше 
Һикәяҙ ауылында Дыуан сорт һынау участкаһы, урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана бар .

 Халыҡ һаны 
Һикәяҙ ауылында урыҫтар йәшәй (2002).

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар) 1920 йыл 26 август1531 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар787 1959 йыл 15 ғинуар566 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар634 2002 йыл 9 октябрь773 2010 йыл 14 октябрь77337939449,051,0

 Билдәле кешеләре 
 Араловец Дмитрий Маркович (1870—1918) — Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Һикәяҙ ауылы земство мәктәбе уҡытыусыһы. Алты бала атаһы. Октябрь революцияһынан һуң РСДРП (б) ағзаһы, 1917 йылдан партия ячейкаһы секретары, ревком рәйесе. 1918 йылдың май айында Мәсәғүт ауылында тоҡанған большевиктарға ҡаршы бола ваҡытында ҡулға алына. Йыртҡыстарса язаланғандан һуң, улы менән бергә тереләй ергә күмелгән. Һикәяҙ ауылындағы урта мәктәпкә Дмитрий Маркович Араловецтың исеме бирелгән, һәйкәл ҡуйылғанСиләбе өлкәһе порталы. Араловцы. 

 Урамдары 

 СССР-ҙың 60 йыллығы урам — ( 60 лет СССР (улица) 
 Яңы урам ( Новая (улица)
 Д. М. Араловец урамы ( Д. М. Араловец (улица)
 Октябрь урамы ( Октябрьская (улица)
 Манчаж тыҡрығы ( Манчаж (преулок)
 Социалистик урамы ( Социалистическая (улица)
Карта д. Сикияз. Улицы

 Тирә-яҡ мөхит 
Ер-һыу атамалары

Тауҙар:

Йылғалар, күлдәр: 
 Әй, Һикияҙ

Шишмәләр:

Ялан-бесәнлектәр:

Тәбиғәт һәйкәле: 

Тарихи һәйкәл:

 Әҙәбиәт 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.

 Һылтанмалар 
 
 
  Дыуан кантоны
 
 Силәбе өлкәһе порталы. Араловцы

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Дыуан районы ауылдары