Ҡарлыхан
{{НП-Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Карлыханово
 | оригинальное название    = {{lang-ba|Ҡарлыхан}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 55 |lat_min = 56 |lat_sec = 50
 | lon_deg                  = 58 |lon_min = 42 |lon_sec = 4
 | CoordScale               = 
 |размер карты региона     =
 |размер карты района      =
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = 
 | район                    = Балаҡатай районы{{!}}Балаҡатай районы
 | район в таблице          = 
 |вид поселения            = ауыл биләмәһе
 |поселение                = Ҡарлыхан ауыл Советы (Балаҡатай районы){{!}}Ҡарлыхан ауыл Советы
 |поселение в таблице      =
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Карлыханово | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Карлыханово | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[урыҫтар]]
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 452592
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 80210813001
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}

'''Ҡарлыхан''' ({{lang-ru|Карлыха́ново}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Балаҡатай районы]]ндағы ауыл. [[Ҡарлыхан ауыл Советы (Балаҡатай районы)|Ҡарлыхан ауыл Советы]]ның административ үҙәге. [[2010 йыл]]дың [[14 октябрь|14 октябренә]] халыҡ һаны 1343 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452592, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80210813001.

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Яңы Балаҡатай]]): 42 км

Ҡарлыхан ауылы [[Нөгөш (йылға)|Нөгөш]] һәм [[Әй (йылға)|Әй]] ҡушылдығы [[Ыйыҡ (Әй ҡушылдығы)|Ыйыҡ]] йылғалары араһында, район үҙәге [[Яңы Балаҡатай]] ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 42 километр һәм Үңкерҙе ([[Силәбе өлкәһе]]) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 76 километр алыҫлыҡта урынлашҡан<ref>{{БЭ2013|86903}}</ref>.

== Тарихы ==
[[XIX быуат]]тың 2-се яртыһында [[Златоуст өйәҙе]] территорияһында Нөгөш ауылы кешеләре шул уҡ өйәҙ ерҙәрендә Ҡарлыханов утарына нигеҙ һала. Крайҙы өйрәнеүселәрҙең ҡайһы бере Ҡарлыхан (Нөгөш) ауылына утар сифатында [[XX быуат]] башында нигеҙ һалынған. [[1886 йыл]]да Ҡарлыхан ҡасабаһы [[Нөгөш (Балаҡатай районы)|Нөгөш]] ауылынан бүленеп сыға һәм үҙ аллы ауылға әйләнә. Был осорға тиклем ике ауыл халҡы бергә иҫәпкә алынған булған. Ҡарлыхан ауылы тигеҙ генә үҫешкән.

[[1895 йыл]]да Ҡарлыхан ауылындағы 349 хужалыҡта 2480 кеше йәшәгән<ref>{{ИСДБ|страницы=567—568}}</ref>.

== Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше ==
[[1902 йыл]]да 380 хужалыҡта — 2284, [[1920 йыл]]да 510 хужалыҡта — 2547 кеше йәшәгән.

[[1906 йыл |1906 йыл]]да [[1883 йыл]]да төҙөлгән сиркәү, [[1884 йыл]]дан 2 класлы министр һәм земство училищелары, 17 тимерлек, 2 мануфактура һәм 6 бакалея кибете, 3 һыу тирмәне теркәлгән.

[[XIX быуат|XIX]]—[[XX быуат|XX быуат]]тар сиктәрендә ауылда [[һарыҡ]] тиреһен эшкәртеүсе, 3 синиль, май төшөрөү йорто, 8 кибет булған<ref>{{ИСДБ|страницы=567—568}}</ref><ref>ЦГИА Переселенцы и переселенческое дело в Златоустовском уезде Уфимской губернии. Сборник статистических сведений по Уфимской губернии. Т. 5. Златоустовский уезд. См. эти сбор­ники и по другим селам. Наша жизнь. 18 августа 1995 г.</ref>.

Әлеге ваҡытта Ҡарлыхан ауылында урта [[мәктәп]], 2 [[балалар баҡсаһы]], участка дауаханаһы, Мәҙәниәт йорто («Родные напевы» урыҫ халыҡ фольклор ансамбле менән дан тота), 2 китапхана бар<ref>{{БЭ2013|86903}}</ref>.

== Халыҡ һаны ==
Ҡарлыхан ауылында [[урыҫтар]] йәшәй (2002)

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||3547||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||2467||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||2535||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||1738||827||911||47,6 %||52,4 %
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||1640||797||843||48,6 %||51,4 %
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||1343||651||692||48,2 %||51,5 %
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Билдәле кешеләре ==
* [[Бунаков Павел Павлович]] (9.04.1921—10.08.2008), [[Педагогика|педагог]], тыуған яҡты өйрәнеүсе, [[Шиғриәт|шағир]] һәм йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1946—1977 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Балаҡатай районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы, директоры. 1985—1991 йылдарҙа Һуғыш һәм хеҙмәт ветерандарының район советы рәйесе. Төбәк тарихы тураһында китаптар һәм шиғри йыйынтыҡтар авторы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры<ref>[https://disk.yandex.ru/i/8RiwBH3nztgPzQ Белокатайский район история и современность.pdf / Историко-краеведческое издание. / Автор-составитель В. А. Ощепков. — Уфа: Издательство «Диалог», 2004. — 476 с. — ISBN 5-94524-028-1. Известные люди Белокатайского района: Бунаков Павел Павлович]{{ref-ru}}{{V|7|04|2021}}</ref>.
* [[Усова Антонина Васильевна]] (4.08.1921—8.08.2014), педагог‑методист. 1951 йылдан хәҙерге Силәбе педагогия университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1973—2006 йылдарҙа физика уҡытыу теорияһы һәм методикаһы кафедраһы мөдире). [[Рәсәй]] мәғариф академияһы академигы (1995), педагогия фәндәре докторы (1970), профессор (1973). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997), [[СССР]]‑ҙың мәғариф отличнигы (1978). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971) һәм 2‑се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2006) ордендары кавалеры<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/93556/ Башҡорт энциклопедияһы — Усова Антонина Васильевна]{{V|7|04|2021}}</ref>.

== Урамдары ==
{{Колонки|3}}
* Яр урамы ({{lang-ru|}} Береговая (улица)
* Шишмә урамы ({{lang-ru|}} Ключевая (улица)
* Ҡыҙыл партизандар урамы ({{lang-ru|}} Красных партизан (улица)
* Туғай урамы ({{lang-ru|}} Луговая (улица)
* Таулы урамы ({{lang-ru|}} Нагорная (улица)
* Чкалов урамы ({{lang-ru|}} Чкалова (улица)
* Туғай тыҡрығы ({{lang-ru|}} Луговой (переулок)
* Үҙәк тыҡрыҡ ({{lang-ru|}} Садовый переулок)
* Йылға аръяғы урамы ({{lang-ru|}} Заречная (улица)
* Колхоз урамы ({{lang-ru|}} Колхозная (улица)
* Кучин урамы ({{lang-ru|}} Кучина (улица)
* Йәштәр урамы ({{lang-ru|}} Молодёжная (улица)
* Совет урамы ({{lang-ru|}} Советская (улица)
* Мәктәп урамы ({{lang-ru|}} Школьная (улица)
* Ҡырмыҫҡа тыҡрығы ({{lang-ru|}} Муравей (переулок)
* Мәктәп тыҡрығы ({{lang-ru|}} Школьный (переулок)
* Клуб урамы ({{lang-ru|}} Клубная (улица)
* Ҡыҙылармеецтар урамы ({{lang-ru|}} Красноармейская (улица)
* Ленин урамы ({{lang-ru|}} Ленина (улица)
* Яр буйы урамы ({{lang-ru|}} Набережная (улица)
* Сәскәле урам ({{lang-ru|}} Цветочная (улица)<ref>[https://mapdata.ru/bashkortostan/belokatayskiy-rayon/selo-karlihanovo/ Карта села Карлыханово. Улицы]</ref>{{Колонки|конец}}

== Тирә-яҡ мөхит ==
;Ер-һыу атамалары
''Тауҙар:''

''Йылғалар:''
* [[Әй]], [[Нөгөш]], [[Ыйыҡ (Әй ҡушылдығы)|Ыйыҡ]]

''Шишмәләр:''

''Ялан-бесәнлектәр:''

''Таусыҡтар, түбәләр:''

''Башҡа урын-ер атамалары:''

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Ҡатай]]

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]{{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|86903}}
* {{ИСДБ|страницы=567—568}} 567—568 б.
* [http://ufagen.ru/places/belokataysky/karlyhanovo.html Карлыханово (Ногуши) на портале «Генеалогия и Архивы»]{{ref-ru}}
* [https://yadi.sk/i/SkHSl8DL0srhAw Из истории Белокатайского района и с. Карлыханово]{{ref-ru}}
* [https://yadi.sk/i/YPkG5_hJfYnZEQ В Карлыханово поют, а в Емаше слышно…]{{ref-ru}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Балаҡатай районы ауылдары}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Балаҡатай районы ауылдары]]
Ҡарлыхан () — Башҡортостан Республикаһының Балаҡатай районындағы ауыл. Ҡарлыхан ауыл Советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 1343 кеше булған. Почта индексы — 452592, ОКАТО коды — 80210813001.

 Географик урыны 
 Район үҙәгенә тиклем (Яңы Балаҡатай): 42 км

Ҡарлыхан ауылы Нөгөш һәм Әй ҡушылдығы Ыйыҡ йылғалары араһында, район үҙәге Яңы Балаҡатай ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 42 километр һәм Үңкерҙе (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 76 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

 Тарихы 
XIX быуаттың 2-се яртыһында Златоуст өйәҙе территорияһында Нөгөш ауылы кешеләре шул уҡ өйәҙ ерҙәрендә Ҡарлыханов утарына нигеҙ һала. Крайҙы өйрәнеүселәрҙең ҡайһы бере Ҡарлыхан (Нөгөш) ауылына утар сифатында XX быуат башында нигеҙ һалынған. 1886 йылда Ҡарлыхан ҡасабаһы Нөгөш ауылынан бүленеп сыға һәм үҙ аллы ауылға әйләнә. Был осорға тиклем ике ауыл халҡы бергә иҫәпкә алынған булған. Ҡарлыхан ауылы тигеҙ генә үҫешкән.

1895 йылда Ҡарлыхан ауылындағы 349 хужалыҡта 2480 кеше йәшәгән.

 Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше 
1902 йылда 380 хужалыҡта — 2284, 1920 йылда 510 хужалыҡта — 2547 кеше йәшәгән.

1906 йылда 1883 йылда төҙөлгән сиркәү, 1884 йылдан 2 класлы министр һәм земство училищелары, 17 тимерлек, 2 мануфактура һәм 6 бакалея кибете, 3 һыу тирмәне теркәлгән.

XIX—XX быуаттар сиктәрендә ауылда һарыҡ тиреһен эшкәртеүсе, 3 синиль, май төшөрөү йорто, 8 кибет булғанЦГИА Переселенцы и переселенческое дело в Златоустовском уезде Уфимской губернии. Сборник статистических сведений по Уфимской губернии. Т. 5. Златоустовский уезд. См. эти сбор­ники и по другим селам. Наша жизнь. 18 августа 1995 г..

Әлеге ваҡытта Ҡарлыхан ауылында урта мәктәп, 2 балалар баҡсаһы, участка дауаханаһы, Мәҙәниәт йорто («Родные напевы» урыҫ халыҡ фольклор ансамбле менән дан тота), 2 китапхана бар.

 Халыҡ һаны 
Ҡарлыхан ауылында урыҫтар йәшәй (2002)

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август3547 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар2467 1959 йыл 15 ғинуар2535 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар173882791147,6 %52,4 % 2002 йыл 9 октябрь164079784348,6 %51,4 % 2010 йыл 14 октябрь134365169248,2 %51,5 %

 Билдәле кешеләре 
 Бунаков Павел Павлович (9.04.1921—10.08.2008), педагог, тыуған яҡты өйрәнеүсе, шағир һәм йәмәғәтсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1946—1977 йылдарҙа (өҙөклөк менән) Балаҡатай районы мәктәптәре уҡытыусыһы, директоры. 1985—1991 йылдарҙа Һуғыш һәм хеҙмәт ветерандарының район советы рәйесе. Төбәк тарихы тураһында китаптар һәм шиғри йыйынтыҡтар авторы. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерыБелокатайский район история и современность.pdf / Историко-краеведческое издание. / Автор-составитель В. А. Ощепков. — Уфа: Издательство «Диалог», 2004. — 476 с. — ISBN 5-94524-028-1. Известные люди Белокатайского района: Бунаков Павел Павлович.
 Усова Антонина Васильевна (4.08.1921—8.08.2014), педагог‑методист. 1951 йылдан хәҙерге Силәбе педагогия университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1973—2006 йылдарҙа физика уҡытыу теорияһы һәм методикаһы кафедраһы мөдире). Рәсәй мәғариф академияһы академигы (1995), педагогия фәндәре докторы (1970), профессор (1973). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997), СССР‑ҙың мәғариф отличнигы (1978). Ленин (1971) һәм 2‑се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2006) ордендары кавалерыБашҡорт энциклопедияһы — Усова Антонина Васильевна.

 Урамдары 

 Яр урамы ( Береговая (улица)
 Шишмә урамы ( Ключевая (улица)
 Ҡыҙыл партизандар урамы ( Красных партизан (улица)
 Туғай урамы ( Луговая (улица)
 Таулы урамы ( Нагорная (улица)
 Чкалов урамы ( Чкалова (улица)
 Туғай тыҡрығы ( Луговой (переулок)
 Үҙәк тыҡрыҡ ( Садовый переулок)
 Йылға аръяғы урамы ( Заречная (улица)
 Колхоз урамы ( Колхозная (улица)
 Кучин урамы ( Кучина (улица)
 Йәштәр урамы ( Молодёжная (улица)
 Совет урамы ( Советская (улица)
 Мәктәп урамы ( Школьная (улица)
 Ҡырмыҫҡа тыҡрығы ( Муравей (переулок)
 Мәктәп тыҡрығы ( Школьный (переулок)
 Клуб урамы ( Клубная (улица)
 Ҡыҙылармеецтар урамы ( Красноармейская (улица)
 Ленин урамы ( Ленина (улица)
 Яр буйы урамы ( Набережная (улица)
 Сәскәле урам ( Цветочная (улица)Карта села Карлыханово. Улицы

 Тирә-яҡ мөхит 
Ер-һыу атамалары
Тауҙар:

Йылғалар:
 Әй, Нөгөш, Ыйыҡ

Шишмәләр:

Ялан-бесәнлектәр:

Таусыҡтар, түбәләр:

Башҡа урын-ер атамалары:

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Ҡатай

 Әҙәбиәт 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]

 Һылтанмалар 
 
  567—568 б.
 Карлыханово (Ногуши) на портале «Генеалогия и Архивы»
 Из истории Белокатайского района и с. Карлыханово
 В Карлыханово поют, а в Емаше слышно…

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Балаҡатай районы ауылдары