Ҡырҙас
{{Айыҡ ауыл}}
{{ТП-Рәсәй|Ҡырҙас
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Ҡырҙас
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 53 | lat_min = 13 | lat_sec = 28
  |lon_deg = 58 | lon_min = 15 | lon_sec = 44
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Әбйәлил районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 656
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453615
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           =34772 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80201825001
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Ҡырҙас''' ({{lang-ru|Кирдасово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Әбйәлил районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 656 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.
Почта индексы — 453615, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80201825001.
 

== Халыҡ һаны ==
{{ Население | Кирдасово }}
; Милли составы
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса [[башҡорттар]] (99 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.</ref>.

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||656||327||329||49,8||50,2
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]]): 24 км<ref>[https://www.avtodispetcher.ru/distance/?from=%D0%90%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE&to=%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%BE Спутник картаһы буйынса иҫәпләү]</ref>
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Магнитогорск): 73 км
* Йәнйегет йылғаһы буйында урынлашҡан

== Инфраструктура ==
* Мәктәп
* Шәхси хужалыҡтар

== Транспорт ==
80Н-043 «Сәрмән — Амангилде — Баймаҡ» автомобиль юлы.

== Фотолар ==
[[Файл:RUS-02-AB Kirdasovo.jpg|thumb|left|Ҡырҙас ауылы]]

== Урамдары ==
{{Колонки|2}}
* Тау урамы ({{lang-ru|Горная (улица)}})
* Йылға аръяғы урамы ({{lang-ru|Заречная (улица)}})
* Комсомол урамы ({{lang-ru|Комсомольская (улица)}})
* Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru|Мирная (улица)}})
* Салауат Юлаев урамы ({{lang-ru|Салавата Юлаева (улица)}})
* Совет урамы ({{lang-ru|Советская (улица)}})
* Урал Батыр урамы ({{lang-ru|Урал Батыра (улица)}})
* Мәктәп урам ({{lang-ru|Школьная (улица)}})
* Йәнйегет урамы ({{lang-ru|Янзигита (улица)}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/053/000022.html Улицы]</ref>
{{Колонки|конец}}

== Тарихы ==
1833—1834 йылдарҙа йылға исемен йөрөткән Ҡырҙас ауылы барлыҡҡа килә. Уға нигеҙ һалыусылар — Ишҡол ауылы халҡы. Ул саҡта 153 кеше йәшәгән 27 ихата булған. X ревизия буйынса 320 кеше 40 йортта йәшәгән. [[1920 йыл]]да 112 йортта 588 кеше иҫәпләнгән. Ауылды икенсе төрлө '''''Сяу-Кала''''' тип тә атағандар.

Халыҡтың төп шөғөлө — [[малсылыҡ]]. Йәйләүгә 27 йорттоң 21-е ылау менән сыға, улар 161 кеше тәшкил итә. Уларҙың 150 аты, 65 һыйыры, 125 һарығы һәм 30 кәзәһе булған. Улар өсөн [[ауыл хужалығы]] [[иҡтисад|иҡтисадтың]] яңы тармағы булған. Улар 1842 йылда 56 бот ужым һәм 480 бот яҙғы иген сәсә. 1842 йылда Мырҙаҡай Ҡарамандин йылына 100-шәр бот сәскән<ref>{{ИСДБ|страница=34}}</ref>.

== Билдәле шәхестәр ==
* [[Әхмәтйәнов Динир Әсғәт улы]] (28.10.1957) — [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы]] Хакимиәтенең етәксе урынбаҫары (2017)<ref>[http://www.bashinform.ru/news/1065968-dinir-akhmedyanov-naznachen-zamestitelem-rukovoditelya-administratsii-glavy-respubliki-bashkortostan/ Динир Ахмедьянов назначен заместителем Руководителя Администрации Главы Республики Башкортостан. {{Башинформ}}, 2017, 21 октябрь 2017 год]{{ref-ru}}{{V|21|10|2017}}</ref>.
* [[Хисмәтов Мөхәмәтйән Фазылйән улы]] (10 сентябрь 1930 йыл, БАССР-ҙың Әбйәлил районыны Ҡырҙас ауылы — 18 март 2010 йыл, Өфө) — географ, география фәндәре кандидаты (1959), профессор (1992), БАССР-ҙың атҡаҙанҡан фән эшмәкәре (1977)<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/95112/ ХИСМӘТОВ Мөхәмәтйән Фазылйән улы]</ref>.
* [[Юнысов Мәҡсүт]] — Рәсәй империяһы дипломаты, мулла.

== Матбуғатта ==
* [https://bashgazet.ru/articles/b-y-k-e-e-g-75/2020-05-09/by-lild-n-e-e-s-l-me-666400 Әбйәлилдән — Еңеү сәләме]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://ye102.ru/articles/obschestvo/2015-04-10/by-lil-rayonyny-yr-as-auylynda-tyu-an-m-s-t-yunysov-batsha-petr-berensene-dipkuriery-bul-an-535244 Әбйәлил районының Ҡырҙас ауылында тыуған Мәҡсүт Юнысов батша Петр Беренсенең дипкурьеры булған] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250123064124/https://ye102.ru/articles/obschestvo/2015-04-10/by-lil-rayonyny-yr-as-auylynda-tyu-an-m-s-t-yunysov-batsha-petr-berensene-dipkuriery-bul-an-535244 |date=2025-01-23 }}
* [https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2021-01-06/by-lil-rayonyny-yr-as-auyly-1234365 Әбйәлил районының Ҡырҙас ауылы. Насар тоттоң үҙеңде,Хәҙер ал кәрәгеңде!]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://amanat.su/articles/amanat-tribuna-y/2021-01-19/amanat-ly-yr-as-auyly-u-yusylary-1221504 "Аманат"лы Ҡырҙас ауылы уҡыусылары]
* [https://bash.bashinform.ru/news/economy/2018-10-29/yr-as-auyly-hal-y-radiy-h-birov-a-a-astan-yorttar-t-m-s-l-e-tura-ynda-yl-ne-1728154 Ҡырҙас ауылы халҡы Радий Хәбировҡа ағастан йорттар төҙөү мәсьәләһе тураһында һөйләне]

== Видеояҙмалар ==
* [https://yandex.ru/video/preview/?filmId=2714520368352227312&from=tabbar&parent-reqid=1648211469853825-6555142389309960961-vla1-0246-vla-l7-balancer-8080-BAL-6704&text=Ҡырҙас+ауылы 17.06.2018, "Ҡуңыр буға"лар Әбйәлил районы Ҡырҙас ауылында Баймаҡ районы]
* 

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* ''[[Ғайсин Әхтәр Мәғәз улы|Гайсин А. М.]]'' [http://bashenc.online/upload/uf/82c/Gaysin.pdf Посол белого падишаха: Наследие Юнуса-ахуна и документы АВПРИ о дипломатических поездках Максюта-муллы]. 2-е изд., перераб. и дополн. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2019. — 344 с.
* ''[[Ғайсин Әхтәр Мәғәз улы|Гайсин А. М.]]'' Максют Юнусов и его потомки: генеалогические схемы тангауров деревни Кирдас. — Уфа: Гилем, 2012.

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Әбйәлил районы ауылдары}}

[[Категория:Әбйәлил районы ауылдары]]
Ҡырҙас () — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 656 кеше.
Почта индексы — 453615, ОКАТО коды — 80201825001.
 

 Халыҡ һаны 

 Милли составы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар (99 %)Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — приложение в формате Excel ..

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар 1959 йыл 15 ғинуар 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар 2002 йыл 9 октябрь 2010 йыл 14 октябрь65632732949,850,2

 Географик урыны 
 Район үҙәгенә тиклем (Асҡар): 24 кмСпутник картаһы буйынса иҫәпләү
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Магнитогорск): 73 км
 Йәнйегет йылғаһы буйында урынлашҡан

 Инфраструктура 
 Мәктәп
 Шәхси хужалыҡтар

 Транспорт 
80Н-043 «Сәрмән — Амангилде — Баймаҡ» автомобиль юлы.

 Фотолар 
thumb|left|Ҡырҙас ауылы

 Урамдары 

 Тау урамы ()
 Йылға аръяғы урамы ()
 Комсомол урамы ()
 Тыныслыҡ урамы ()
 Салауат Юлаев урамы ()
 Совет урамы ()
 Урал Батыр урамы ()
 Мәктәп урам ()
 Йәнйегет урамы ()Улицы

 Тарихы 
1833—1834 йылдарҙа йылға исемен йөрөткән Ҡырҙас ауылы барлыҡҡа килә. Уға нигеҙ һалыусылар — Ишҡол ауылы халҡы. Ул саҡта 153 кеше йәшәгән 27 ихата булған. X ревизия буйынса 320 кеше 40 йортта йәшәгән. 1920 йылда 112 йортта 588 кеше иҫәпләнгән. Ауылды икенсе төрлө Сяу-Кала тип тә атағандар.

Халыҡтың төп шөғөлө — малсылыҡ. Йәйләүгә 27 йорттоң 21-е ылау менән сыға, улар 161 кеше тәшкил итә. Уларҙың 150 аты, 65 һыйыры, 125 һарығы һәм 30 кәзәһе булған. Улар өсөн ауыл хужалығы иҡтисадтың яңы тармағы булған. Улар 1842 йылда 56 бот ужым һәм 480 бот яҙғы иген сәсә. 1842 йылда Мырҙаҡай Ҡарамандин йылына 100-шәр бот сәскән.

 Билдәле шәхестәр 
 Әхмәтйәнов Динир Әсғәт улы (28.10.1957) — Башҡортостан Республикаһы Башлығы Хакимиәтенең етәксе урынбаҫары (2017)Динир Ахмедьянов назначен заместителем Руководителя Администрации Главы Республики Башкортостан. , 2017, 21 октябрь 2017 год.
 Хисмәтов Мөхәмәтйән Фазылйән улы (10 сентябрь 1930 йыл, БАССР-ҙың Әбйәлил районыны Ҡырҙас ауылы — 18 март 2010 йыл, Өфө) — географ, география фәндәре кандидаты (1959), профессор (1992), БАССР-ҙың атҡаҙанҡан фән эшмәкәре (1977)ХИСМӘТОВ Мөхәмәтйән Фазылйән улы.
 Юнысов Мәҡсүт — Рәсәй империяһы дипломаты, мулла.

 Матбуғатта 
 Әбйәлилдән — Еңеү сәләме
 Әбйәлил районының Ҡырҙас ауылында тыуған Мәҡсүт Юнысов батша Петр Беренсенең дипкурьеры булған 
 Әбйәлил районының Ҡырҙас ауылы. Насар тоттоң үҙеңде,Хәҙер ал кәрәгеңде!
 "Аманат"лы Ҡырҙас ауылы уҡыусылары
 Ҡырҙас ауылы халҡы Радий Хәбировҡа ағастан йорттар төҙөү мәсьәләһе тураһында һөйләне

 Видеояҙмалар 
 17.06.2018, "Ҡуңыр буға"лар Әбйәлил районы Ҡырҙас ауылында Баймаҡ районы
 

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Гайсин А. М. Посол белого падишаха: Наследие Юнуса-ахуна и документы АВПРИ о дипломатических поездках Максюта-муллы. 2-е изд., перераб. и дополн. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2019. — 344 с.
 Гайсин А. М. Максют Юнусов и его потомки: генеалогические схемы тангауров деревни Кирдас. — Уфа: Гилем, 2012.

Категория:Әбйәлил районы ауылдары