Байыш (Ейәнсура районы)
{{Башҡа мәғәнәләре|Байыш}}
{{НП-Россия
 |статус                   = ауыл
 |башкирское название         = Байыш
 |оригинальное название    = {{lang-ru|Баишево}}
 |герб                     =
 |флаг                     =
 |lat_deg = 51 |lat_min = 50 |lat_sec = 21
 |lon_deg = 57 |lon_min = 5 |lon_sec = 21
 |CoordScale =
 |размер карты региона     =
 |размер карты района      =
 |регион                   = Башҡортостан
 |регион в таблице         = Башкортостан
 |вид района               =
 |район                    = Ейәнсура районы{{!}}Ейәнсура
 |район в таблице          =
 |вид поселения            = Ауыл Советы
 |поселение                = Баишевский сельсовет (Зианчуринский район){{!}}Байыш
 |поселение в таблице      =
 |внутреннее деление       =
 |глава                    =
 |дата основания           =
 |первое упоминание        =
 |прежние имена            =
 |статус с                 =
 |площадь                  =
 |высота центра НП         =
 |население               = {{ Население | Баишево (Зианчуринский район) | тс }}
 |год переписи            = {{ Население | Баишево (Зианчуринский район) | г }}
 |плотность               =
 |агломерация             =
 |национальный состав     = башҡорттар
 |конфессиональный состав =
 |этнохороним             =
 |почтовый индекс          = 453392
 |почтовые индексы         =
 |телефонный код           =
 |цифровой идентификатор   = 80226806001
 |категория в Commons      =
 |сайт                     =
}}

'''Байыш''' ({{lang-ru|Баишево}}; боронғо атамалары Назар, Ураҙ) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ейәнсура районы]]ндағы ауыл.
Почта индексы — 453392, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80226806001.

== Тарихы ==
Ауылға [[Нуғай даруғаһы]] [[Үҫәргән]] улусы [[башҡорттар]]ы үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала, [[1760 йыл]]дан билдәле. Тәүге төпләнеүсенең исеме менән аталған, уның улдары Аллабирҙе, Назарбай һәм Ураҙбай Байышевтар билдәле. Ауыл шулай уҡ Назар, Ураҙ булараҡ теркәлгән. [[1866 йыл]]да 60 йортта 339 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. 1900 йылда шулай уҡ мәҙрәсә теркәлгән<ref name="Б">[http://bashenc.online/ba/articles/80893/ Байыш]</ref>

== Хәҙерге осор ==
Байыш ауылы — административ үҙәк. Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет, магазиндар бар.

== Географик урыны ==
Байыш ауылы [[Ҡасҡынсы (йылға)|Ҡасҡынсы]] йылғаһы ([[Ҡаҫмарт]] ҡушылдығы) буйында урынлашҡан<ref name="Б" />.

Район үҙәгенә ([[Иҫәнғол]]) тиклем алыҫлыҡ: 97 км.

Яҡындағы тимер юл станцияһына ([[Ҡыуандыҡ]]) тиклем алыҫлыҡ: 66 км<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref>

== Халыҡ һаны ==
{{ Население | Баишево (Зианчуринский район) }}
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса — күпселек [[башҡорттар]] (99 %) йәшәй<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}</ref>.

== Урамдары ==
{{Колонки|3}}
* Һыуһыҙ урам ({{lang-ru|Безводная улица}})
* Комсомол урамы ({{lang-ru|Комсомольская улица}})
* Урман урамы ({{lang-ru|Лесная улица}})
* Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная улица}})
* Мөхәмәтйәнов урамы ({{lang-ru|улица Мухамедъянова}})
* Яр буйы урамы ({{lang-ru|Набережная улица}})
* Дала урамы ({{lang-ru|Степная улица}})
* Мәктәп урамы ({{lang-ru|Школьная улица}})
* Үҙәк урам ({{lang-ru|Центральная улица}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/022/000014.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 25 по Республике Башкортостан]</ref>
{{Колонки|конец}}

== Тирә-яҡ мөхит ==
''Тауҙар''
* Аҙаҡҡол тауы
* Аҡтау тауы
* Һәнәр үҙәге йырыны
''Йылғалар''
* Ҡасҡынсы йылғаһы
* Марай йылғаһы
* Ҡойолойорт йылғаһы<ref>[https://vk.com/doc-73607076_317281216?hash=INwlBoOE7UGfkhhUdkWBBi2QVL8ffS8fggrOoQOLqfT&dl=KiWE8k9GLg0xKmMxk4AxLMhMgRAHAVq69iZ8EmLVYVk Башҡортостан Республикаһының топонимдар һүҙлеге]</ref>

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Аҡманов Алмас Ғайса улы]] (27.03.1939—12.01.2023), ғалим-физик, юғары мәктәп һәм дәүләт хеҙмәткәре. 1969 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1974—1977 йылдарҙа физика факультетының декан урынбаҫары, 1983—1989 йылдарҙа — деканы; 1995—1999 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Фән, юғары һәм урта һөнәри белем биреү буйынса дәүләт комитетының рәйес урынбаҫары. Физика-математика фәндәре кандидаты (1968), профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1999), Рәсәйҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2002)<ref>[https://www.bashinform.ru/news/social/2023-01-12/v-ufe-skonchalsya-fizik-professor-bashgu-almas-akmanov-3102772 В Уфе скончался физик, профессор БашГУ Алмас Акманов. ИА «Башинформ», 12 января 2023 года]{{ref-ru}}{{V|14|01|2023}}</ref>.
* [[Арыҫланова Минзилә Фәсхи ҡыҙы]] (6.09.1948) — [[Баймаҡ районы]]ның [[1-се Этҡол]] ауылындағы Башҡорт республика компьютер лицей-интернатының ветеран-педагогы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы<ref>[http://baimvestnik.ucoz.ru/news/2007-05-30-1069 Слово об учителе… Газета «Баймакский вестник», 2007, 30 мая]{{ref-ru}}{{V|30|08|2018}}</ref>.
* [[Назаров Айрат Әхмәт улы]] (1.10.1959) — ғалим-физик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика‑математика фәндәре докторы (1999)<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9682-nazarov-ajrat-khm-t-uly Башҡорт энциклопедияһы — Назаров Айрат Әхмәт улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421132911/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9682-nazarov-ajrat-khm-t-uly |date=2016-04-21 }}{{V|18|09|2019}}</ref>.
* [[Әхмәт Зыя Өсҡайнаҡ]] (Зыя Ураҙов; 1904—1967) — Төркиә уҡытыусыһы, профессор.
* [[Садиҡова Фәриҙә Вәли ҡыҙы]] (11.07.1956) — ғалим-селекционер. Биология фәндәре кандидаты (1997). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған урман белгесе (2003), Рәсәй Федерацияһының почётлы урман хеҙмәткәре (2007).

== Башҡорт халыҡ ижады информаторҙары ==
* ''Хазина''. 1966 йылда Ейәнсура р-ны Байыш ауылы Зәйнәп Исхаҡованан (1902 йылғы) И. Бүләков менән Ғ. Әйүпов яҙып алган. Башҡорт халыҡ ижады. ΙΙ том. — БЛ, 134-се б.; БХИ, РЛ, № 23; БНТ, ПЛ, № 422<ref>[https://kitaptar.bashkort.org/storage/files/Башҡорт%20халыҡ%20ижады.%20Икенсе%20том.pdf Юашҡорт халыҡ ижады. ΙΙ том]</ref>.
* ''Аҡтау хазинаһы''. 1966 йылда Ғйәнсура р-ны Байыш ауылы Зәйнәп Исхаҡованан (1902 йылғы) И. Бүләков менән Ғ. Әйүпов яҙып алған. — БЛ, 134- ее б.; БХИ, РЛ. № 20; БПЛ, № 250; БНТ, ПЛ, № 417.

== Видеояҙмаларҙа ==
* {{YouTube|yW4mfv0YI5U|logo=1}} Байыш мәктәбенә 90 йыл / 90 лет школе Баишево Зианчуринский район
* [https://yandex.ru/video/preview/?text=деревня%20Баишево%20зианчуринский%20район&path=yandex_search&parent-reqid=1647884197753019-9833202712835776589-sas6-5248-baf-sas-l7-balancer-8080-BAL-8431&from_type=vast&filmId=615325351483103119 Баишево]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4. {{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|80893}}{{V|14|01|2023}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Ейәнсура районы ауылдары}}

[[Категория:Ейәнсура районы ауылдары]]
Байыш (; боронғо атамалары Назар, Ураҙ) — Башҡортостан Республикаһының Ейәнсура районындағы ауыл.
Почта индексы — 453392, ОКАТО коды — 80226806001.

 Тарихы 
Ауылға Нуғай даруғаһы Үҫәргән улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала, 1760 йылдан билдәле. Тәүге төпләнеүсенең исеме менән аталған, уның улдары Аллабирҙе, Назарбай һәм Ураҙбай Байышевтар билдәле. Ауыл шулай уҡ Назар, Ураҙ булараҡ теркәлгән. 1866 йылда 60 йортта 339 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. 1900 йылда шулай уҡ мәҙрәсә теркәлгәнБайыш

 Хәҙерге осор 
Байыш ауылы — административ үҙәк. Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет, магазиндар бар.

 Географик урыны 
Байыш ауылы Ҡасҡынсы йылғаһы (Ҡаҫмарт ҡушылдығы) буйында урынлашҡан.

Район үҙәгенә (Иҫәнғол) тиклем алыҫлыҡ: 97 км.

Яҡындағы тимер юл станцияһына (Ҡыуандыҡ) тиклем алыҫлыҡ: 66 км

 Халыҡ һаны 

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (99 %) йәшәйЕдиный электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — Excel форматында ҡушымта.

 Урамдары 

 Һыуһыҙ урам ()
 Комсомол урамы ()
 Урман урамы ()
 Йәштәр урамы ()
 Мөхәмәтйәнов урамы ()
 Яр буйы урамы ()
 Дала урамы ()
 Мәктәп урамы ()
 Үҙәк урам ()Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 25 по Республике Башкортостан

 Тирә-яҡ мөхит 
Тауҙар
 Аҙаҡҡол тауы
 Аҡтау тауы
 Һәнәр үҙәге йырыны
Йылғалар
 Ҡасҡынсы йылғаһы
 Марай йылғаһы
 Ҡойолойорт йылғаһыБашҡортостан Республикаһының топонимдар һүҙлеге

 Билдәле шәхестәре 
 Аҡманов Алмас Ғайса улы (27.03.1939—12.01.2023), ғалим-физик, юғары мәктәп һәм дәүләт хеҙмәткәре. 1969 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1974—1977 йылдарҙа физика факультетының декан урынбаҫары, 1983—1989 йылдарҙа — деканы; 1995—1999 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Фән, юғары һәм урта һөнәри белем биреү буйынса дәүләт комитетының рәйес урынбаҫары. Физика-математика фәндәре кандидаты (1968), профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1999), Рәсәйҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2002)В Уфе скончался физик, профессор БашГУ Алмас Акманов. ИА «Башинформ», 12 января 2023 года.
 Арыҫланова Минзилә Фәсхи ҡыҙы (6.09.1948) — Баймаҡ районының 1-се Этҡол ауылындағы Башҡорт республика компьютер лицей-интернатының ветеран-педагогы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһыСлово об учителе… Газета «Баймакский вестник», 2007, 30 мая.
 Назаров Айрат Әхмәт улы (1.10.1959) — ғалим-физик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика‑математика фәндәре докторы (1999)Башҡорт энциклопедияһы — Назаров Айрат Әхмәт улы .
 Әхмәт Зыя Өсҡайнаҡ (Зыя Ураҙов; 1904—1967) — Төркиә уҡытыусыһы, профессор.
 Садиҡова Фәриҙә Вәли ҡыҙы (11.07.1956) — ғалим-селекционер. Биология фәндәре кандидаты (1997). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған урман белгесе (2003), Рәсәй Федерацияһының почётлы урман хеҙмәткәре (2007).

 Башҡорт халыҡ ижады информаторҙары 
 Хазина. 1966 йылда Ейәнсура р-ны Байыш ауылы Зәйнәп Исхаҡованан (1902 йылғы) И. Бүләков менән Ғ. Әйүпов яҙып алган. Башҡорт халыҡ ижады. ΙΙ том. — БЛ, 134-се б.; БХИ, РЛ, № 23; БНТ, ПЛ, № 422Юашҡорт халыҡ ижады. ΙΙ том.
 Аҡтау хазинаһы. 1966 йылда Ғйәнсура р-ны Байыш ауылы Зәйнәп Исхаҡованан (1902 йылғы) И. Бүләков менән Ғ. Әйүпов яҙып алған. — БЛ, 134- ее б.; БХИ, РЛ. № 20; БПЛ, № 250; БНТ, ПЛ, № 417.

 Видеояҙмаларҙа 
  Байыш мәктәбенә 90 йыл / 90 лет школе Баишево Зианчуринский район
 Баишево

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4. 

 Һылтанмалар 
 

Категория:Ейәнсура районы ауылдары