Әсән (Дүртөйлө районы)
{{Башҡа мәғәнәләре|Әсән}}
{{Ук}}
'''Әсән''' ({{lang-ru|Асяново}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Дүртөйлө районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1479 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.
Почта индексы — 452315, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80224807001.

== Тарихы ==
[[1735 йыл]]дың 24 майында Өфө провинциаль канцелярияһының указы буйынса хәҙерге Дүртөйлә районының Әсән ауылы ерҙәренә, [[аҫаба башҡорт]]тар менән бергә ерҙе файҙаланыу хоҡуғы менән, [[типтәр]]ҙәр (ерһеҙ башҡорттар) индерелә. Указда ауылға [[мишәр]]ҙәрҙең индерелеүе тураһында ла юлдар бар. Әммә мишәрҙәр үҙҙәре: "Был ерҙәргә бер ниндәй хоҡуҡтарыбыҙ ҙа юҡ, ата-олатайҙарыббыҙҙың был ерҙәргә ҡасан килеп төпләнеүе тураһында белмәйбеҙ," — тип белдерә<ref name="Әсән (Дүртөйлө районы)">[https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] {{ref-ru}} {{V|11|12|2019}}</ref>.

[[1795 йыл]]да Әсән ауылында 258 типтәр йәшәй.1816 йылда 316 типтәр, тағы 70 мишәрҙең йәшәүе теркәлә. [[1834 йыл]]ғы рәүиздә 476 [[типтәр]] һәм 78 [[мишәр]] иҫәпкә алына. [[1920 йыл]]дағы тәүге совет рәүизе ауылда 1590 [[типтәр]]ҙең йәшәүен теркәй. 1843 йылда 94 ихатала йәшәгән 494 кешегә 500 дисәтинә һөрөнтө ер, 400 дисәтинә сабынлыҡ, 495 ат, 584 һыйыр, 260 һарыҡ, 254 кәзә тура килә<ref name="Әсән (Дүртөйлө районы)" />. 

Әсән ауылы бөйөк башҡорт шағиры, үҙ халҡының азатлығы өсөн йәнен аямаған көрәшсе, [[башҡорт әҙәбиәте]] классигы, [[Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте]] эшмәкәре, [[Башҡорт мәркәз шураһы]] (1917—1919) ағзаһы [[Шәйехзада Бабич]]тың (1895 — 1919) тыуған ауылы. Шәйехзаданың атаһы [[Мөхәмәтзакир Бабичев]] — Ҡаңлы улусы Көйөк түбәһенең [[аҫаба башҡорт]]о, 1852 йылда Ҡаңлы улусының Көйөк түбәһендә нигеҙләнгән [[Ҡыйғаҙытамаҡ]] ауылынан 1887 йылда Әсән ауылының икенсе мәхәлләһенең имам-хатибы булараҡ күсерелә. [[Бабичев]]тарҙың нәҫел шәжәрәһе лә билдәле: Бабич — Мөхтәр (1742 —1822)  поход есаулы Ишбулды (1778 — 1814) — указлы мулла Ғилуан, 1812 й. т. — Мөхәмәтзакир (1847 — 1922) — Шәйехзада (1895 — 1919)<ref name="Әсән (Дүртөйлө районы)" />.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||1479||701||778||47,4||52,6
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Дүртөйлө (ҡала)|Дүртөйлө]]): 12 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Өфө]]): 129 км

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Әбдиев Әхмәтйән Әбделғәлләм улы]] — табип. [[Башҡорттар]]ҙан тәүге медицина докторы (1862).
* [[Шәйехзада Бабич]] (2.01.1895—28.03.1919), шағир, [[башҡорт әҙәбиәте]] классигы. [[Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте]] эшмәкәре, [[Башҡорт мәркәз шураһы]] (1917—1919) ағзаһы.
* [[Ғилманов Ғәлимйән Хәмитйән улы]] (1.02.1957), яҙыусы, әҙәби тәнҡитсе, ғалим. [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре<ref>[http://www.bashinform.ru/news/1287055-na-premiyu-imeni-gabdully-tukaya-pretenduet-urozhenets-bashkortostana/ На премию имени Габдуллы Тукая претендует уроженец Башкортостана. ИА «Башинформ», 20 марта 2019 года]{{ref-ru}}{{V|24|03|2019}}</ref>.
* [[Радик Динәхмәтов]] (1965), [[музыка]]нт, [[йыр]]сы. Махсус хәрби операцияла ҡатнашыусы (2022—2023). [[Башҡортостандың халыҡ артисы]] (2023)<ref>[https://www.bashinform.ru/news/politics/2023-11-20/glava-bashkirii-nagradil-uchastnikov-svo-3528467 Глава Башкирии наградил участников СВО. ИА «Башинформ», 20 ноября 2023 года]{{ref-ru}}{{V|20|11|2023}}</ref>.

== Иҫтәлекле урындар ==
* [[Шәйехзада Бабич музейы]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} 
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/17496-s-n-d-rt-jl-r-nynda-y-auyl}}{{V|24|03|2019}}
* [http://ufagen.ru/places/dyurtyulinskiy/asyanovo.html Сайт «Генеалогия и архивы» Асяново]
 
{{Дүртөйлө районы ауылдары}}

[[Категория:Дүртөйлө районы ауылдары]]
Әсән () — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1479 кеше.
Почта индексы — 452315, ОКАТО коды — 80224807001.

 Тарихы 
1735 йылдың 24 майында Өфө провинциаль канцелярияһының указы буйынса хәҙерге Дүртөйлә районының Әсән ауылы ерҙәренә, аҫаба башҡорттар менән бергә ерҙе файҙаланыу хоҡуғы менән, типтәрҙәр (ерһеҙ башҡорттар) индерелә. Указда ауылға мишәрҙәрҙең индерелеүе тураһында ла юлдар бар. Әммә мишәрҙәр үҙҙәре: "Был ерҙәргә бер ниндәй хоҡуҡтарыбыҙ ҙа юҡ, ата-олатайҙарыббыҙҙың был ерҙәргә ҡасан килеп төпләнеүе тураһында белмәйбеҙ," — тип белдерәАсфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.  .

1795 йылда Әсән ауылында 258 типтәр йәшәй.1816 йылда 316 типтәр, тағы 70 мишәрҙең йәшәүе теркәлә. 1834 йылғы рәүиздә 476 типтәр һәм 78 мишәр иҫәпкә алына. 1920 йылдағы тәүге совет рәүизе ауылда 1590 типтәрҙең йәшәүен теркәй. 1843 йылда 94 ихатала йәшәгән 494 кешегә 500 дисәтинә һөрөнтө ер, 400 дисәтинә сабынлыҡ, 495 ат, 584 һыйыр, 260 һарыҡ, 254 кәзә тура килә. 

Әсән ауылы бөйөк башҡорт шағиры, үҙ халҡының азатлығы өсөн йәнен аямаған көрәшсе, башҡорт әҙәбиәте классигы, Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре, Башҡорт мәркәз шураһы (1917—1919) ағзаһы Шәйехзада Бабичтың (1895 — 1919) тыуған ауылы. Шәйехзаданың атаһы Мөхәмәтзакир Бабичев — Ҡаңлы улусы Көйөк түбәһенең аҫаба башҡорто, 1852 йылда Ҡаңлы улусының Көйөк түбәһендә нигеҙләнгән Ҡыйғаҙытамаҡ ауылынан 1887 йылда Әсән ауылының икенсе мәхәлләһенең имам-хатибы булараҡ күсерелә. Бабичевтарҙың нәҫел шәжәрәһе лә билдәле: Бабич — Мөхтәр (1742 —1822)  поход есаулы Ишбулды (1778 — 1814) — указлы мулла Ғилуан, 1812 й. т. — Мөхәмәтзакир (1847 — 1922) — Шәйехзада (1895 — 1919).

 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар 1959 йыл 15 ғинуар 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар 2002 йыл 9 октябрь 2010 йыл 14 октябрь147970177847,452,6

 Географик урыны 
 Район үҙәгенә тиклем (Дүртөйлө): 12 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Өфө): 129 км

 Билдәле шәхестәре 
 Әбдиев Әхмәтйән Әбделғәлләм улы — табип. Башҡорттарҙан тәүге медицина докторы (1862).
 Шәйехзада Бабич (2.01.1895—28.03.1919), шағир, башҡорт әҙәбиәте классигы. Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре, Башҡорт мәркәз шураһы (1917—1919) ағзаһы.
 Ғилманов Ғәлимйән Хәмитйән улы (1.02.1957), яҙыусы, әҙәби тәнҡитсе, ғалим. Татарстан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәреНа премию имени Габдуллы Тукая претендует уроженец Башкортостана. ИА «Башинформ», 20 марта 2019 года.
 Радик Динәхмәтов (1965), музыкант, йырсы. Махсус хәрби операцияла ҡатнашыусы (2022—2023). Башҡортостандың халыҡ артисы (2023)Глава Башкирии наградил участников СВО. ИА «Башинформ», 20 ноября 2023 года.

 Иҫтәлекле урындар 
 Шәйехзада Бабич музейы

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.

 Һылтанмалар 
 
 Сайт «Генеалогия и архивы» Асяново
 

Категория:Дүртөйлө районы ауылдары