Дүртөйлө районы
{{Административная единица
 |Цвет1                            = {{Цвет|Россия}}
 |Русское название                 = Дүртөйлө районы
 |Оригинальное название            = 
 |Герб                             = Coat of Arms of Dyurtyuli rayon (Bashkortostan).png
 |Флаг                             = Flag of Dyurtyuli rayon (Bashkortostan).png
 |Гимн                             = 
 |Описание флага                   = Дүртөйлө районы флагы
 |Страна                           = {{RUS}}
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region     = 
  |type       = 
  |уровень    = 
  |CoordScale = 
 |Статус                           = [[муниципаль район]]
 |Входит в                         = {{s|[[Башҡортостан]]}}
 |Включает                         = 1 [[ҡала биләмәһе]] и {{s|14 [[ауыл биләмәһе]]}}
 |Столица                          = [[Дүртөйлө (ҡала)|Дүртөйлө]] калаһы 
 |Образование                      = [[20 август]] [[1930]] й
 |Упразднение                      = 
 |Глава                            = 
  |Название главы                  = 
  |Название главы2                 = 
 |ВВП                              = 
  |Год ВВП                         = 
  |Место по ВВП                    = 
  |ВВП на душу населения           = 
  |Место по ВВП на душу населения  = 
 |Языки                            = 
 |Население                        = 33 164<ref>[http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/Main.htm Численность населения Российской Федерации по городам, посёлкам городского типа и районам на 1 января 2010 года]</ref> человек
  |Год переписи                    = 2010
  |Процент от населения            = 
  |Место по населению              = 
  |Плотность                       = 
  |Место по плотности              = 
  |Национальный состав             = 
  |Конфессиональный состав         = 
 |Площадь                          = 1 671
  |Процент от площади              = 
  |Место по площади                = 43
 |Максимальная высота              = 
 |Средняя высота                   = 
 |Минимальная высота               = 
 |Карта                            = Location of Dyurtyulinskiy rayon (Bashkortostan).svg
 |Размер карты                     = 
 |Карта административной единицы   = 
  |Размер карты ае                 = 
 |Часовой пояс                     = {{MSK+2}}
 |Аббревиатура                     = 
 |ISO                              = 
 |FIPS                             = 
 |Телефонный код                   = 
 |Почтовые индексы                 = 
 |Интернет-домен                   = 
 |Код автомобильных номеров        = 02, 102
 |Сайт                             = http://durtuli.tukaeva.ru/
 |Категория в Commons              = 
 |Примечания                       = 
 |Название параметра1              = [[ОКАТО]]
 |Параметр1                        = {{ОКАТО|80224000000}}
}}
'''Дүртөйлө районы''' ({{lang-ru|Дюртюлинский район}}) – [[Башҡортостан]]дағы муниципаль район. Административ үҙәге – [[Дүртөйлө (ҡала)|Дүртөйлө]] ҡалаһы. Районда 33164 кеше йәшәй.

Башҡортостандың төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан.  1930 ойошторолған. Майҙаны 1671 км². Халыҡ һаны (мең кеше) 1995 — 61,6, шул иҫәптән ҡала халҡы — 33,4 (Дүртөйлө ҡалаһы, Семилетка ҡасаба), 87 ауылда 28,2 мең кеше йәшәй. Улар араһында иң ҙурҙары Исмаилда — 2,0 мең, Әңгәсәктә 1,9 мең кеше йәшәй. Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 1 км²-ға 37, шул иҫәптән ауыл ерендә — 17 кеше. Күпселек — [[татарҙар]], [[башҡорттар]], [[урыҫтар]], ауыл халҡы араһында — [[татарҙар]], [[башҡорттар]], [[мариҙар]].

== Географияһы ==
Район [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] буйы убалы тигеҙлеген, көньяҡ урман-дала зонаһын, йылы, бик үк ҡоро булмаған агроклимат регионын биләй. Район территорияһы аша Ағиҙел йылғаһы аға. Күп урында — типик һәм һелтеһеҙләнгән ҡара тупраҡ, көлһыу, һоро урман һәм һыубаҫар туғай тупраҡтары осрай. Район майҙанының 17,8%-да киң япраҡлы һәм ылыҫлы ағас урманы.
== Халыҡ һаны ==
'''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):'''
{{Wikidata/Population}}

== Иҡтисад ==
Районда нефть сығарыла: Арлан ятҡылығының Яңы Хажы һәм Йосоп майҙандары — «Южарланнефть», Таймырҙа һәм Сәйет ятҡылығы «Саҡмағошнефть» НГДУ-лары тарафынан үҙләштерелә. Файҙалы ҡаҙылмалары кирбес сеймалы ([[Әсән (Дүртөйлө районы)|Әсән ауылы]], [[Яңы Баҙраҡ]], [[Иҫке Балтас (Дүртөйлө районы)|Иҫке Балтас]]), ҡомлоҡ ([[Әсән (Дүртөйлө районы)|Әсән ауылы]]), ҡырсынташ ҡатыш ҡом (Дүртөйлө, [[Иванай]], [[Яңы Бейектау]]) ятҡылыҡтарынан торауылы төҙөлөш материалдары сығарыу буйынса предприятиелар Дүртөйлө ҡалаһында тупланған. [[Әсән (Дүртөйлө районы)|Әсән ауылы]] кирбес заводы һәм ҡошсолоҡ фабрикаһы эшләй. [[Ауыл хужалығы]] производствоһы “Саҡмағошнефть” НГДУ-һының ярҙамсы хужалығынан һәм 61 фермер (крәҫтиән) хужалығынан тора.

Район һөт-ит етештереү һәм игенселек буйынса махсуслашҡан. Сусҡасылыҡ, шәкәр сөгөлдөрө етештереү, [[умартасылыҡ]] үҫешкән. 
== Транспорт ==
Район биләмәләре аша  Өфө—Ҡазан, Нефтекама—Дүртөйлө—Бүздәк һәм Нефтекама—Дүртөйлө—Бөрө автомобиль юлдары үтә.

== Социаль-мәҙәни өлкә ==
Районда 56 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 17 урта мәктәп бар. Дүртөйлө ҡалаһында крайҙы өйрәнеү музейы, Ш.Бабичтың музейы ([[Әсән (Дүртөйлө районы)|Әсән ауылы]]), 27 дөйөм китапхана, 68 клуб учреждениеһы эшләй.

Урыҫ һәм татар телдәрендә аҙнаһына 3 һан  ''«Юлдаш - вести»'' / ''«Юлдаш»'', айына 1 һан  башҡорт телендә ''«Аҡ шишмә»'' газетаһы сығарыла. Тираж – ''11 130''.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Шәйехзада Бабич]] (2.01.1895 — 28.03.1919) — күренекле [[башҡорт]] шағиры, Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре, Башҡорт Хөкүмәте (1917—1919) ағзаһы [[Әсән]] ауылынан.
* [[Вилданов Айрат Ғилфан улы]] (30.11.1948), цирк артисы, дрессировщик. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1993) һәм Башҡорт АССР-ының (1977) атҡаҙанған артисы. Бөтә Союз цирк сәнғәте конкурсы ([[Мәскәү]], 1988), «Циркъ» милли премияһы ([[Санкт-Петербург]], 2004) лауреаты.  [[Мәмәдәл]] ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/5169-vildanov-ajrat-ilfan-uly Башҡорт энциклопедияһы — Вилданов Айрат Ғилфан улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405201152/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/5169-vildanov-ajrat-ilfan-uly |date=2016-04-05 }}{{V|27|11|2018}}</ref>.  
* [[Фидан Ғафаров]] (12.10.1947) — [[башҡорт]] театр актёры, [[Башҡортостан]]дың, [[Татарстан]]дың һәм [[Рәсәй]]ҙең халыҡ артисы, [[Салауат Юлаев исемендәге премия]] лауреаты. [[Яңы Уртай]] ауылынан.
* [[Ирек Ғимаев ]] (2.09.1957) — [[СССР|совет]] спортсыһы, хоккей тренеры. СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1979), [[шайбалы хоккей]] буйынса: СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры 1982); [[Ер|донъя]] (1979, 1982, 1983), [[Европа]] (1979, 1982, 1983) һәм [[Советтар Союзы]] (1980—1987) чемпионы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1982). [[Һыуыҡҡул (Дүртөйлө районы)|Һыуыҡҡул]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғосманов Нәзих Миннихан улы]] (9.09.1952) — хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, 1989—2016 йылдарҙа «Дүртөйлөгаз» предприятиеһы директоры. 2-се һәм 3-сө саҡырылыш Дүртөйлө район Советы рәйесе. [[Рәсәй Федерацияһы]] яғыулыҡ-энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре, [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған нефтсеһе. [[Салпар]] ауылынан<ref>[http://viperson.ru/people/gusmanov-nazih-minnihanovich Гусманов Назих Минниханович – биография. «Viperson» сайты]{{ref-ru}}{{V|28|08|2017}}</ref>. 
* [[Фәниә Ғәбиҙуллина]] (4.03.1957) – журналист, шағир һәм яҙыусы, [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре. [[Наҙытамаҡ]] ауылынан.
* [[Кәшфелғилем Ғәҙелшин]] (3.08.1918—7.11.2017), режиссёр. 1951 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1973). [[Әкәнәй (Дүртөйлө районы)|Әкәнәй]] ауылынан.
* [[Фәррәх Дәүләтшин]] (31.01.1887—12.01.1956), [[Башҡортостан]]дың халыҡ сәсәне, [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры, [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Уртай ауылынан. 
* [[Зарипов Зиннур Зариф улы]] (10.03.1915—10.07.1995), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, артиллерия полкының орудие командиры, старшина. Дан орденының тулы кавалеры. Башҡорт АССР-ының 3-сө саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Түбәнге Әлкәш]] ауылынан.
* [[Йәнекәев Рифҡәт Сәлих улы]] (9.05.1924—17.04.2000), ауыл хужалығы һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1963—1989 йылдарҙа Карл Маркс исемендәге колхозы (хәҙер Рифҡәт Йәнекәев исемендәге ауыл хужалығы производство кооперативы) рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 7‑се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Саҡмағош районы]] [[Яңы Мортаза]] ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6182-j-nek-ev-rif-t-s-likh-uly Башҡорт энциклопедияһы — Йәнекәев Рифҡәт Сәлих улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421071633/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6182-j-nek-ev-rif-t-s-likh-uly |date=2016-04-21 }}{{V|14|09|2018}}</ref>.
* [[Бәҙрүш Моҡамай]] (5.10.1909—20.09.1944) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған [[башҡорт]] шағиры. [[Ҡайыш]] ауылынан.
* [[Мәҡсүтов Фәһим Әхмәт улы]] (5.10.1933—4.07.1996), ғалим, физик-географ, юғары мәктәп вҡытыусыыһы. География фәндәре кандидаты (1963), профессор (1996). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1983). Күкҡуян ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9036-m-s-tov-f-im-khm-t-uly Башҡорт энциклопедияһы — Мәҡсүтов Фәһим Әхмәт улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421135316/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9036-m-s-tov-f-im-khm-t-uly |date=2016-04-21 }}{{V|30|09|2018}}</ref>. 
* [[Назар Нәжми]] (5.02.1918—6.09.1999), [[башҡорт]] шағиры һәм драматургы, [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы.  [[Миңеште]] ауылынан.
* [[Төхвәтуллин Олег Нәжип улы]] (11.03.1964), журналист, [[Ҡыҙыл таң (гәзит)|«Ҡыҙыл таң» гәзитенең]] баш мөхәррир урынбаҫары. 1987 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2008) һәм [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2014). [[Мәмәдәл]] ауылынан<ref>[http://shagit.my1.ru/publ/laureaty/respublikanskaja_premija/oleg_tukhvatullin/3-1-0-27 МБУ Кугарчинская ЦБС Краеведческий проект: «Шагит Худайбердин. Республиканская премия. Лауреаты»]{{ref-ru}}{{V|10|03|2019}}</ref>. 
* [[Ханова Рәзифә Сәлих ҡыҙы]] (15.12.1948—7.09.2015), 1966—1998 йылдарҙа Карл Маркс исемендәге колхоз һауынсыһы. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры. [[Гөблөкөсөк]] ауылынан.
* [[Хәйруллин Ринат Мәсғүт улы]] (3.10.1958), дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 2010—2019 йылдарҙа район хакимиәте башлығы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2010) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (2002) атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Иҫке Байыш]] ауылынан<ref>[http://www.bashinform.ru/news/1275783-glava-dyurtyulinskogo-rayona-bashkirii-rinat-khayrullin-ushel-v-otstavku/?sphrase_id=9332985 Глава Дюртюлинского района Башкирии Ринат Хайруллин ушел в отставку. ИА «Башинформ», 20 февраля 2019]{{V|7|03|2019}}</ref>.
* [[Шакиров Мөхлис Баҙыҡ улы]] (1.01.1924), партия һәм ауыл хужалығы эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1963—1985 йылдарҙа  район ауыл хужалығы идаралығы начальнигы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1983), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған агрономы (1976). Ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944, 1945), 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1944), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1967, 1970) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1974) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дәүләкән районы]] [[Мәкәш]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/16713-shakirov-m-khlis-ba-y-uly Башҡорт энциклопедияһы — Шакиров Мөхлис Баҙыҡ улы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|27|12|2018}}</ref>.}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/4547-d-rt-jl-rajony}} {{V|27|12|2018}}
* [http://admdurtuli.ru/ Официальный сайт органов местного самоуправления муниципального района Дюртюлинский район Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104222705/http://admdurtuli.ru/ |date=2011-11-04 }}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}


{{Дүртөйлө районы ауылдары}}
{{Дүртөйлө районы муниципаль берәмектәре}}
{{Башҡортостан райондары}}
[[Категория:Башҡортостан райондары]]
[[Категория:Дүртөйлө районы]]
Дүртөйлө районы () – Башҡортостандағы муниципаль район. Административ үҙәге – Дүртөйлө ҡалаһы. Районда 33164 кеше йәшәй.

Башҡортостандың төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан.  1930 ойошторолған. Майҙаны 1671 км². Халыҡ һаны (мең кеше) 1995 — 61,6, шул иҫәптән ҡала халҡы — 33,4 (Дүртөйлө ҡалаһы, Семилетка ҡасаба), 87 ауылда 28,2 мең кеше йәшәй. Улар араһында иң ҙурҙары Исмаилда — 2,0 мең, Әңгәсәктә 1,9 мең кеше йәшәй. Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 1 км²-ға 37, шул иҫәптән ауыл ерендә — 17 кеше. Күпселек — татарҙар, башҡорттар, урыҫтар, ауыл халҡы араһында — татарҙар, башҡорттар, мариҙар.

 Географияһы 
Район Ағиҙел буйы убалы тигеҙлеген, көньяҡ урман-дала зонаһын, йылы, бик үк ҡоро булмаған агроклимат регионын биләй. Район территорияһы аша Ағиҙел йылғаһы аға. Күп урында — типик һәм һелтеһеҙләнгән ҡара тупраҡ, көлһыу, һоро урман һәм һыубаҫар туғай тупраҡтары осрай. Район майҙанының 17,8%-да киң япраҡлы һәм ылыҫлы ағас урманы.
 Халыҡ һаны 
1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):

 Иҡтисад 
Районда нефть сығарыла: Арлан ятҡылығының Яңы Хажы һәм Йосоп майҙандары — «Южарланнефть», Таймырҙа һәм Сәйет ятҡылығы «Саҡмағошнефть» НГДУ-лары тарафынан үҙләштерелә. Файҙалы ҡаҙылмалары кирбес сеймалы (Әсән ауылы, Яңы Баҙраҡ, Иҫке Балтас), ҡомлоҡ (Әсән ауылы), ҡырсынташ ҡатыш ҡом (Дүртөйлө, Иванай, Яңы Бейектау) ятҡылыҡтарынан торауылы төҙөлөш материалдары сығарыу буйынса предприятиелар Дүртөйлө ҡалаһында тупланған. Әсән ауылы кирбес заводы һәм ҡошсолоҡ фабрикаһы эшләй. Ауыл хужалығы производствоһы “Саҡмағошнефть” НГДУ-һының ярҙамсы хужалығынан һәм 61 фермер (крәҫтиән) хужалығынан тора.

Район һөт-ит етештереү һәм игенселек буйынса махсуслашҡан. Сусҡасылыҡ, шәкәр сөгөлдөрө етештереү, умартасылыҡ үҫешкән. 
 Транспорт 
Район биләмәләре аша  Өфө—Ҡазан, Нефтекама—Дүртөйлө—Бүздәк һәм Нефтекама—Дүртөйлө—Бөрө автомобиль юлдары үтә.

 Социаль-мәҙәни өлкә 
Районда 56 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 17 урта мәктәп бар. Дүртөйлө ҡалаһында крайҙы өйрәнеү музейы, Ш.Бабичтың музейы (Әсән ауылы), 27 дөйөм китапхана, 68 клуб учреждениеһы эшләй.

Урыҫ һәм татар телдәрендә аҙнаһына 3 һан  «Юлдаш - вести» / «Юлдаш», айына 1 һан  башҡорт телендә «Аҡ шишмә» газетаһы сығарыла. Тираж – 11 130.

 Билдәле шәхестәре 
 Шәйехзада Бабич (2.01.1895 — 28.03.1919) — күренекле башҡорт шағиры, Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре, Башҡорт Хөкүмәте (1917—1919) ағзаһы Әсән ауылынан.
 Вилданов Айрат Ғилфан улы (30.11.1948), цирк артисы, дрессировщик. Рәсәй Федерацияһының (1993) һәм Башҡорт АССР-ының (1977) атҡаҙанған артисы. Бөтә Союз цирк сәнғәте конкурсы (Мәскәү, 1988), «Циркъ» милли премияһы (Санкт-Петербург, 2004) лауреаты.  Мәмәдәл ауылынанБашҡорт энциклопедияһы — Вилданов Айрат Ғилфан улы .  
 Фидан Ғафаров (12.10.1947) — башҡорт театр актёры, Башҡортостандың, Татарстандың һәм Рәсәйҙең халыҡ артисы, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты. Яңы Уртай ауылынан.
 Ирек Ғимаев  (2.09.1957) — совет спортсыһы, хоккей тренеры. СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1979), шайбалы хоккей буйынса: СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры 1982); донъя (1979, 1982, 1983), Европа (1979, 1982, 1983) һәм Советтар Союзы (1980—1987) чемпионы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1982). Һыуыҡҡул ауылынан.

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
  
 Официальный сайт органов местного самоуправления муниципального района Дюртюлинский район Республики Башкортостан 
 Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.

Категория:Башҡортостан райондары
Категория:Дүртөйлө районы