Айыухан
{{НП-Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Айыухан
 | оригинальное название    = {{lang-ru|Аюханово}}
 | изображение     = 
 | описание изображения    =
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 54 |lat_min = 8 |lat_sec = 36
 | lon_deg                  = 55 |lon_min = 12 |lon_sec = 10
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = 
 | район                    = Дәүләкән районы
 | район в таблице          = 
 | вид поселения            = Ауыл биләмәһе
 | поселение                = Раев ауыл Советы (Дәүләкән районы)
 | поселение в таблице      = 
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 1780
 | первое упоминание        = 1780 
 | прежние имена            = Ябалаҡлы
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Аюханово | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Аюханово | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | милли состав      = татарҙар — 80%
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 453426
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 80222837002
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
'''Айыухан''' ({{lang-ru|Аюханово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Дәүләкән районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 286 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.
Почта индексы — 453426, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80222837002.
 

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||286||135||151||47,2||52,8
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Дәүләкән (ҡала)|Дәүләкән]]): 18 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Раев (Дәүләкән районы)|Раев]]): 2 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Дәүләкән (ҡала)|Дәүләкән]]): 18 км

== Тарихы ==
Район үҙәгенән һәм Дәүләкән тимер юл станцияһынан көньяҡ‑көнбайышҡа табан 18 саҡрым алыҫлыҡта Айыухан йылғаһы (Дим йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан. 1780—1865 йылдарҙа [[Бәләбәй өйәҙе]] Кистенлинск, 1893—1867 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]] [[Таштамаҡ ауыл Советы (Ауырғазы районы)|Таштамаҡ]], 1867—1914 йылдарҙа Бәләбәй өйәҙе Әлшәй, 1914—1923 йылдарҙа — [[Ниғмәтулла ауыл Советы (Әлшәй районы)|Ниғмәтулла]],1923-1930 йылдарҙа Дәүләкән улустарында. 1930 йылдан Дәүләкән районы составында. 1926—1930 йылдарҙа Иҫке Айыухан ауыл Советы үҙәге, 1930—1954 йылдарҙа Айыухан, 1954 йылдан Рассвет ауыл Советы биләмәһендә. Ауылға [[Нуғай даруғаһы]] Ҡырҡ-Өйлө-Мең улусы [[Ябалаҡлы (Шишмә районы)|Ябалаҡлы]] ауылы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә 1780 йылда керҙәшлек килешеүе буйынса хеҙмәтле татарҙар нигеҙ һала. 1796 йылдың 7 ноябрь килешеүе шарттарында бында дәүләт крәҫтиәндәре килеп урынлашҡан. Тәүге төпләнеүсе Айыухан Ураҙаев исеме менән аталған. Шулай уҡ Ябалаҡлы исеме менәнн билдәле булған. 1816 йылда Айыуханда [[типтәрҙәр]], [[мишәрҙәр]], дәүләт крәҫтиәндәре, сауҙагәрҙәр йәшәгәнлеге теркәлгән. 1888 йылда 143 дисәтинә ер һәм 20 дисәтинә урман межалана — Яңы Айыухан ауылына нигеҙ һалына.
Игенселек, малсылыҡҡ, тегенселек эше менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище булған. 1906 йылда мәсет, 2 бакалея кибете, иген һурҙыртҡыс, мөгәзәй теркәлгән. Халҡы: 1870 йылда — 518 кеше; 1885 йылда — 623 кеше; 1906 йылда — 838 кеше; 1920 кеше — 930 кеше; 1939 йылда — 728 кеше; 1959 йылда — 429 кеше; 1989 йылда — 280 кеше; 2002 йылда — 304 кеше; 2010 кеше — 286 кеше. Татарҙар — 80 % (2002). Башланғыс мәктәп (Раев урта мәктәбе филиалы), клуб бар.<ref>[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/475 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий 475] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403164509/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/475 |date=2022-04-03 }}</ref><ref> {{китап |автор= А.Казанцев |заглавие=«История населённых пунктов Давлекановского района» |место=Өфө  |издательство= «Издательские решения. По лицензии Ridero»|год=2021 й |страницы=19—20 }}
</ref>

== Урамдары ==
Исемдәре:<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/059/000006.html «Налог Белешмәһе» статистикаһында Айыухан ауылы ]</ref>

Баязит Дим урамы ({{lang-ru|Баязита Дима (улица)}})

Йәштәр урамы (({{lang-ru|Молодёжная (улица)}})

Йәшел урам ({{lang-ru| Зелёная (улица)}})

== Билдәле шәхестәре ==
* {{МиҙалБ|СХГ}} [[Ғизетдинов Мәхмүт Фәттәх улы]] (25.05.1927—10.07.2006), хеҙмәт алдынғыһы. 1966—1997 йылдарҙа [[Братск]] алюмин заводы бригадиры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1973).
* [[Баязит Дим]] (24.01.1909—10.10.1945) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан яугир-яҙыусы, журналист, [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы.
== Видеояҙмалар ==
* {{YouTube|VtANzFFGOXg|logo=1}}Тыл эшсәндәренә һәм һуғыш балаларына һәйкәл асыу
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|81076}} {{V|04|03|2022}}
* [http://ufagen.ru/places/davlekanovskiy/auhanovo.html Аюханово на портале «Генеалогия и Архивы»]{{ref-ru}} {{V|23|05|2019}}
* [https://www.komandirovka.ru/cities/ayuhanovo/ Село Аюханово, Республика Башкортостан. Сайт «Командировка.ру»]{{ref-ru}} {{V|23|05|2019}}
* [http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/475 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий 475] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403164509/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/475 |date=2022-04-03 }}
* * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{V|23|05|2019}}
* [https://www.gosspravka.ru/02/059/000006.html «Налог Белешмәһе» статистикаһында Айыухан ауылы]
* {{китап |автор= А.Казанцев |заглавие=«История населённых пунктов Давлекановского района» |место=Өфө  |издательство= «Издательские решения. По лицензии Ridero»|год=2021 й |страницы=304—305-се б.б. }}

{{Дәүләкән районы ауылдары}}

[[Категория:Дәүләкән районы ауылдары]]
Айыухан () — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 286 кеше.
Почта индексы — 453426, ОКАТО коды — 80222837002.
 

 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар 1959 йыл 15 ғинуар 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар 2002 йыл 9 октябрь 2010 йыл 14 октябрь28613515147,252,8

 Географик урыны 
 Район үҙәгенә тиклем (Дәүләкән): 18 км
 Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Раев): 2 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Дәүләкән): 18 км

 Тарихы 
Район үҙәгенән һәм Дәүләкән тимер юл станцияһынан көньяҡ‑көнбайышҡа табан 18 саҡрым алыҫлыҡта Айыухан йылғаһы (Дим йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан. 1780—1865 йылдарҙа Бәләбәй өйәҙе Кистенлинск, 1893—1867 йылдарҙа Стәрлетамаҡ өйәҙе Таштамаҡ, 1867—1914 йылдарҙа Бәләбәй өйәҙе Әлшәй, 1914—1923 йылдарҙа — Ниғмәтулла,1923-1930 йылдарҙа Дәүләкән улустарында. 1930 йылдан Дәүләкән районы составында. 1926—1930 йылдарҙа Иҫке Айыухан ауыл Советы үҙәге, 1930—1954 йылдарҙа Айыухан, 1954 йылдан Рассвет ауыл Советы биләмәһендә. Ауылға Нуғай даруғаһы Ҡырҡ-Өйлө-Мең улусы Ябалаҡлы ауылы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә 1780 йылда керҙәшлек килешеүе буйынса хеҙмәтле татарҙар нигеҙ һала. 1796 йылдың 7 ноябрь килешеүе шарттарында бында дәүләт крәҫтиәндәре килеп урынлашҡан. Тәүге төпләнеүсе Айыухан Ураҙаев исеме менән аталған. Шулай уҡ Ябалаҡлы исеме менәнн билдәле булған. 1816 йылда Айыуханда типтәрҙәр, мишәрҙәр, дәүләт крәҫтиәндәре, сауҙагәрҙәр йәшәгәнлеге теркәлгән. 1888 йылда 143 дисәтинә ер һәм 20 дисәтинә урман межалана — Яңы Айыухан ауылына нигеҙ һалына.
Игенселек, малсылыҡҡ, тегенселек эше менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище булған. 1906 йылда мәсет, 2 бакалея кибете, иген һурҙыртҡыс, мөгәзәй теркәлгән. Халҡы: 1870 йылда — 518 кеше; 1885 йылда — 623 кеше; 1906 йылда — 838 кеше; 1920 кеше — 930 кеше; 1939 йылда — 728 кеше; 1959 йылда — 429 кеше; 1989 йылда — 280 кеше; 2002 йылда — 304 кеше; 2010 кеше — 286 кеше. Татарҙар — 80 % (2002). Башланғыс мәктәп (Раев урта мәктәбе филиалы), клуб бар.Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий 475  

 Урамдары 
Исемдәре:«Налог Белешмәһе» статистикаһында Айыухан ауылы 

Баязит Дим урамы ()

Йәштәр урамы (()

Йәшел урам ()

 Билдәле шәхестәре 
  Ғизетдинов Мәхмүт Фәттәх улы (25.05.1927—10.07.2006), хеҙмәт алдынғыһы. 1966—1997 йылдарҙа Братск алюмин заводы бригадиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973).
 Баязит Дим (24.01.1909—10.10.1945) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир-яҙыусы, журналист, СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
 Видеояҙмалар 
 Тыл эшсәндәренә һәм һуғыш балаларына һәйкәл асыу
 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
  
 Аюханово на портале «Генеалогия и Архивы» 
 Село Аюханово, Республика Башкортостан. Сайт «Командировка.ру» 
 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий 475 
 * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
 «Налог Белешмәһе» статистикаһында Айыухан ауылы
 

Категория:Дәүләкән районы ауылдары