Сапай (Дәүләкән районы)
{{НП-Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Сапай
 | оригинальное название    = {{lang-ru|Чапаево}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 54 |lat_min = 20 |lat_sec = 16
 | lon_deg                  = 54 |lon_min = 29 |lon_sec = 39
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = 
 | район                    = Дәүләкән районы
 | район в таблице          = 
 | вид поселения            = Сельсовет
 | поселение                = Ҡыҙрас ауыл Cоветы
 | поселение в таблице      = 
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 1740
 | первое упоминание        = 1795
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Чапаево (Давлекановский район) | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Чапаево (Давлекановский район) | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | милли состав = башҡорттар
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 453412
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 80222825003
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
'''Сапай''' ({{lang-ru|Чапаево}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дәүләкән районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 444 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.
Почта индексы — 453412, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80222825003.
 

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||444||237||207||53,4||46,6
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Тарихы ==
Район үҙәгенән һәм [[Дәүләкән]] тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 47 саҡрым алыҫлыҡта [[Сәрмәсән (йылға)|Сәрмәсән]] йылғаһы буйында урынлашҡан. Ауылға [[1740 йыл]]да керҙәшлек килешеүе буйынса [[Ҡазан даруғаһы]] Ҡаңлы улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә шул уҡ даруғаның Йәнәй улусы Үтәгән ауылы башҡорттары нигеҙ һала. 1795 йылда 20 йортта 85 кеше йәшәгән,1834 йылда 240 кеше, 1865 йылда 67 йортта — 498 кеше,1870 йылда 502 кеше,1913 йылда 668 кеше,1920 йылда 663 кеше, 1932 йылда 768 кеше, 1939 йылда 564 кеше, 1959 йылда 423 кеше, 1989 йылда 377 кеше, 1999 йылда 423 кеше,2002 йылда 426 кеше. Башҡорттар йәшәй. Ауыл халҡы малсылыҡ, умартасылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгән. Мәсет булған. 1906 йылда шулай уҡ һыу тирмәне, бакалея кибете теркәлгән.1919 йылдың 26 майында Чапаевтың 25-се дивизияһы 218-се полк тарафынан Сапай һәм [[Ҡыҙрас]] ауылдарын аҡтарҙан азат ителгән. Халҡы 1930—1950 йылдарҙа «Чапаев», 1950—2007 йылдарҙа «Асылыкүл» колхозында, колхоз бөткәс, «Төбәк-Агро» ЯСЙ‑нда эшләй. 1950-се йылдарҙа колхозда балыҡ үрсетеү буйынса айырым бригада булған. Башланғыс мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто бар<ref>[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/472 Асфандияров А.З «История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий» стр.472] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220411100108/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/472 |date=2022-04-11 }}</ref><ref>{{китап |автор= А.Казанцев |заглавие=«История населённых пунктов Давлекановского района» |место=Өфө  |издательство= «Издательские решения. По лицензии Ridero»|год=2021 й |страницы=329—330 б.б. }}</ref>.

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Дәүләкән (ҡала)|Дәүләкән]]): 47 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Ҡыҙрас]]): 3 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Дәүләкән (ҡала)|Дәүләкән]]): 47 км

== Урамдары ==
Урам исемдәре<ref> [https://www.gosspravka.ru/02/059/000083.html «Налог Белешмәһе системаһында» Сапай ауылы ]</ref>:

*  Еңеү урамы ({{lang-ru|Победа (улица)}}) 
*  Тау аҫты урамы ({{lang-ru|Подгорная (улица)}})
*  Мәктәп урамы ({{lang-ru| Школьная (улица)}})

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Бәкеров Әхәт Барый улы]] (17.02.1952), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе һәм юғары мәктәп ветераны, ғалим-табип-гематолог, йәмәғәтсе. 1997 йылдан Өфө хеҙмәт медицинаһы һәм кеше экологияһы ғилми-тикшеренеү институты директоры. Башҡортостан Республикаһының 4-се (2008—2013) һәм 5-се (2013—2018) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (2012), медицина фәндәре докторы (1996), профессор (1996). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2002), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1995) һәм атҡаҙанған фән эшмәкәре (2005).
* [[Ҡотлозаман Ҡотлоҡәҙимов]] (1791—?), хәрби эшмәкәр. [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда һәм [[Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтары]]нда ҡатнашыусы.
* [[Ҡотлоғәлләмов Ғарифулла Шәрифулла улы]] ([[5 октябрь]] [[1965 йыл]]) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы, [[Дәүләкән районы]] башҡорттары ҡоролтайы етәксеһе, көньяҡ-көнбайыш район-ара халыҡты эш менән тәьмин итеү үҙәге директоры.
* Ҡотлоғәлләмов Ришат Шәрифулла улы (21 март 1968 йыл) — отставкалағы полиция подполковнигы, Башҡоростан Республикаһы Арбитраж судының суд составы рәйесе, Башҡортостан Реcпубликаһының атҡаҙанған юрисы (2005),
* Сәйетгәрәева Тәнзилә Хөсәйен ҡыҙы ([[26 март]] [[1960 йыл]]) — педагогик хеҙмәт ветераны, Рәсәй Федерацияһының дөйөм белем биреү мәктәбенең почётлы хеҙмәткәре (2014)<ref name="С.">{{китап |автор= Давлекановский район  |заглавие=«Наши славные педагоги» |место=Уфа |издательство=«Валькирия» |год=2016 г. |страницы=106 }}</ref>.
* Хәбибрахманов Шәмсулла Хәбибулла улы (1 февраль 1958 йыл) — педагогик хеҙмәт ветераны, Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы (1999), Рәсәй Федерацияһының дөйөм белем биреү мәктәбенең почётлы хеҙмәткәре (2004),Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2008),1993 йылдан М.Исҡужин исемендәге № 136 башҡорт лицей-мәктәбе директоры<ref name="С." />.

== Халыҡ ижады информаторҙары ==
* «Үлекүл» легендаһын 1964 йылда Сапай ауылы Солтан Ғабдрахмановтан (69 йәшлек) [[Сәғитов Мөхтәр Мофазал улы|М. М.Сәғитов]] яҙып алған. "Башҡорт халыҡ ижад"ы 2-се том һәм [[Сөләймәнов Әхмәт Мөхәмәтвәли улы|Ә.Сөләймәнов]]тың «Аҡмулланы биргән мең ҡәүеме» 1-се томға ингән<ref>{{китап |автор= Әхмәт Сөләймәнов|заглавие=«Аҡмулланың биргән мең ҡәүеме фольклоры» I том |место=Өфө  |издательство= «Аэрокосмос и ноосфера»|год=2006 й |страницы=146—13-сө б. }}</ref>.
* «Хәтирәләр» (Ҡыҙрас Муллаҡаев), Ҡыҙрас ауылы тарихын Абдрахманов Солтан Абдрахман улынан (1891 йылғы) яҙып алынған. «Дәүләкән ынйылары» китабына ингән<ref>{{китап |автор= А.М.Хәкимйәнова, Р.Ғ.Мөхәмәтғәлин |заглавие=«Дәүләкән ынйылары» |место=Өфө  |издательство= «Эшлекле династия»|год=2008 й |страницы=86—87-се б.б. }}</ref>.

== Матбуғат биттәрендә ==
* [https://apkrb.info/press-service/news-districts/ungandarga-unysh-yuldash-sapay-syrzary-donya-bazaryn-yaular-le Министерство сельского хозяйства /Уңғандарға уңыш юлдаш. Сапай сырҙары донъя баҙарын яүлар әле ]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|92109}}{{V|16|02|2022}}
* [http://ufagen.ru/places/davlekanovskiy/chapaevo_dav.html Чапаево на портале «Генеалогия и Архивы»]
* [http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/472 Асфандияров А.З «История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий» стр.472] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220411100108/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/472 |date=2022-04-11 }}
* {{китап |автор= А.М.Хәкимйәнова, Р.Ғ.Мөхәмәтғәлин |заглавие=«Дәүләкән ынйылары» |место=Өфө  |издательство= «Эшлекле династия»|год=2008 й |страницы=339—340-сы б.б. }}
* {{китап |автор= А.Казанцев |заглавие=«История населённых пунктов Давлекановского района» |место=Өфө  |издательство= «Издательские решения. По лицензии Ridero»|год=2021 й |страницы=329—330 б.б. }}
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* [https://vk.com/video/@1davlekanovotv?z=video-132282709_456239248%2Fclub132282709%2Fpl_-132282709_-2 «Давлеканово ТV» Телевидение. Видео/Ҡыҙрас ауыл Советы/ Буранғол, Ҡыҙрас. Сапай ауылдары]
* [https://vk.com/video/@1davlekanovotv?z=video-132282709_456240027%2Fclub132282709%2Fpl_-132282709_-2 «Давлеканово ТV» Тлевидение. Видео. Ҡыҙрас ауыл Советы]
* {{китап |автор= Давлекановский район  |заглавие=«Наши славные педагоги» |место=Уфа |издательство=«Валькирия» |год=2016 г. |страницы=176 }}
* [https://www.gosspravka.ru/02/059/000083.html «Налог Белешмәһе системаһында» Сапай ауылы ]
* {{китап |автор= Әхмәт Сөләймәнов|заглавие=«Аҡмулланың биргән мең ҡәүеме фольклоры» I том |место=Өфө  |издательство= «Аэрокосмос и ноосфера»|год=2006 й |страницы=13-сө б. }}
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с. — ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{V|16|02|2022}}
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Дәүләкән районы ауылдары}}

[[Категория:Дәүләкән районы ауылдары]]
Сапай () — Башҡортостан Республикаһының Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 444 кеше.
Почта индексы — 453412, ОКАТО коды — 80222825003.
 

 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар 1959 йыл 15 ғинуар 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар 2002 йыл 9 октябрь 2010 йыл 14 октябрь44423720753,446,6

 Тарихы 
Район үҙәгенән һәм Дәүләкән тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 47 саҡрым алыҫлыҡта Сәрмәсән йылғаһы буйында урынлашҡан. Ауылға 1740 йылда керҙәшлек килешеүе буйынса Ҡазан даруғаһы Ҡаңлы улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә шул уҡ даруғаның Йәнәй улусы Үтәгән ауылы башҡорттары нигеҙ һала. 1795 йылда 20 йортта 85 кеше йәшәгән,1834 йылда 240 кеше, 1865 йылда 67 йортта — 498 кеше,1870 йылда 502 кеше,1913 йылда 668 кеше,1920 йылда 663 кеше, 1932 йылда 768 кеше, 1939 йылда 564 кеше, 1959 йылда 423 кеше, 1989 йылда 377 кеше, 1999 йылда 423 кеше,2002 йылда 426 кеше. Башҡорттар йәшәй. Ауыл халҡы малсылыҡ, умартасылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгән. Мәсет булған. 1906 йылда шулай уҡ һыу тирмәне, бакалея кибете теркәлгән.1919 йылдың 26 майында Чапаевтың 25-се дивизияһы 218-се полк тарафынан Сапай һәм Ҡыҙрас ауылдарын аҡтарҙан азат ителгән. Халҡы 1930—1950 йылдарҙа «Чапаев», 1950—2007 йылдарҙа «Асылыкүл» колхозында, колхоз бөткәс, «Төбәк-Агро» ЯСЙ‑нда эшләй. 1950-се йылдарҙа колхозда балыҡ үрсетеү буйынса айырым бригада булған. Башланғыс мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто барАсфандияров А.З «История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий» стр.472 .

 Географик урыны 
 Район үҙәгенә тиклем (Дәүләкән): 47 км
 Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Ҡыҙрас): 3 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Дәүләкән): 47 км

 Урамдары 
Урам исемдәре «Налог Белешмәһе системаһында» Сапай ауылы :

  Еңеү урамы () 
  Тау аҫты урамы ()
  Мәктәп урамы ()

 Билдәле шәхестәре 
 Бәкеров Әхәт Барый улы (17.02.1952), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе һәм юғары мәктәп ветераны, ғалим-табип-гематолог, йәмәғәтсе. 1997 йылдан Өфө хеҙмәт медицинаһы һәм кеше экологияһы ғилми-тикшеренеү институты директоры. Башҡортостан Республикаһының 4-се (2008—2013) һәм 5-се (2013—2018) саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (2012), медицина фәндәре докторы (1996), профессор (1996). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2002), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1995) һәм атҡаҙанған фән эшмәкәре (2005).
 Ҡотлозаман Ҡотлоҡәҙимов (1791—?), хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
 Ҡотлоғәлләмов Ғарифулла Шәрифулла улы (5 октябрь 1965 йыл) — Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы, Дәүләкән районы башҡорттары ҡоролтайы етәксеһе, көньяҡ-көнбайыш район-ара халыҡты эш менән тәьмин итеү үҙәге директоры.
 Ҡотлоғәлләмов Ришат Шәрифулла улы (21 март 1968 йыл) — отставкалағы полиция подполковнигы, Башҡоростан Республикаһы Арбитраж судының суд составы рәйесе, Башҡортостан Реcпубликаһының атҡаҙанған юрисы (2005),
 Сәйетгәрәева Тәнзилә Хөсәйен ҡыҙы (26 март 1960 йыл) — педагогик хеҙмәт ветераны, Рәсәй Федерацияһының дөйөм белем биреү мәктәбенең почётлы хеҙмәткәре (2014).
 Хәбибрахманов Шәмсулла Хәбибулла улы (1 февраль 1958 йыл) — педагогик хеҙмәт ветераны, Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы (1999), Рәсәй Федерацияһының дөйөм белем биреү мәктәбенең почётлы хеҙмәткәре (2004),Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2008),1993 йылдан М.Исҡужин исемендәге № 136 башҡорт лицей-мәктәбе директоры.

 Халыҡ ижады информаторҙары 
 «Үлекүл» легендаһын 1964 йылда Сапай ауылы Солтан Ғабдрахмановтан (69 йәшлек) М. М.Сәғитов яҙып алған. "Башҡорт халыҡ ижад"ы 2-се том һәм Ә.Сөләймәновтың «Аҡмулланы биргән мең ҡәүеме» 1-се томға ингән.
 «Хәтирәләр» (Ҡыҙрас Муллаҡаев), Ҡыҙрас ауылы тарихын Абдрахманов Солтан Абдрахман улынан (1891 йылғы) яҙып алынған. «Дәүләкән ынйылары» китабына ингән.

 Матбуғат биттәрендә 
 Министерство сельского хозяйства /Уңғандарға уңыш юлдаш. Сапай сырҙары донъя баҙарын яүлар әле 

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 
 Чапаево на портале «Генеалогия и Архивы»
 Асфандияров А.З «История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий» стр.472 
 
 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
 «Давлеканово ТV» Телевидение. Видео/Ҡыҙрас ауыл Советы/ Буранғол, Ҡыҙрас. Сапай ауылдары
 «Давлеканово ТV» Тлевидение. Видео. Ҡыҙрас ауыл Советы
 
 «Налог Белешмәһе системаһында» Сапай ауылы 
 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с. — ISBN 978-5-87691-038-7. 

Категория:Дәүләкән районы ауылдары