Муса (пәйғәмбәр)
{{Библейский персонаж
| Имя			 = Моисей (Муса)
| Оригинальное написание = משֶׁה - Моше
| Толкование имени = «һыуҙан алынған (ҡотҡарылған)»
| Тип = Пятикнижие
| Пол =
| Период жизни = Б.Э.Т XV—XIII быуат
| Портрет = Michelangelo Moses.jpg
| Размер изображения =
| Подпись = <center> [[Микеланджело]] скульптураһы</center>
| Описание = Бәни Исраил  тоҡомдарын бер халыҡ итеп туплаған йәһүд ҡануниәтсеһе
| Греческое написание = Mωυσής
| Латинское написание = Moyses
| В иных культурах = Муса (ислам)
| Местность = [[Мысыр]], [[Ғәрәп ярымутрауы]], [[Синай ярымутрауы]]
| Вероисповедание =  [[Иудаизм|Йәһүд]]
| Занятие =Израилдең беренсе ҡанунсыһы, пәйғәмбәр, көтөүсе
| Происхождение = Леви тоҡомонан
| Упоминания = [[Бишкитап]] ([[Тәүрат]]), [[Инжил]] [[Тау башындағы вәғәз|Мусаның ун васыятын һәм Шәмбене ҙурлауҙы үҙгәртә]]
| Отец = Амрам
| Мать = [[Йохаведа]]
| Супруг = [[Сепфора]],  [[Йофор]]ҙың ҡыҙы
| Дети = Гирсам һәм Елиезер
| Место погребения = [[Нево (тау)|Нево тауы]] үҙәне [[Аварим]] тау бите
| Связанные понятия = [[Янмаҫ күгән (купина)]], [[Мысырҙағы ун язалау]], [[Тәүрат (2-се к.)(Мысырҙан күсенеү)]],  [[Алтын быҙау]], [[Баҡыр йылан]], [[күктән яуған ярма]], [[Күсенгәндәге илдәр]], [[Ун васыят]],  [[Синай тауы]], [[песах (пасха)]], [[Шаббат (шәмбе)]], [[йәһүҙилек]], [[скиния]], [[менора]]
| Связанные персонажи =[[Аарон (Һарун)]] һәм [[Мириам (Мәрйәм)]] 
| Связанные события = [[Мысырҙан күсенеү]]
| Атрибуты = [[Васыят яҙмалары]], мөгөҙсөктәр (cornuta)
}}

'''Муса''' ({{lang-he|משֶׁה}}, ''Моше́'', «һыуҙан ҡотҡарылған»; {{lang-ar|موسىٰ}} ''Муса'', {{lang-grc|Mωυσής}}, {{lang-la|Moyses}}) ([[б. э. т. XIII быуат]]), [[Бишкитап]]та — йәһүд пәйғәмбәре һәм ҡанун сығарыусыһы, [[йәһүдилек]]кә нигеҙ алыусы, йәһүдтәрҙе [[Боронғо Мысыр]]ҙан сығарыусы, йәһүд халҡын берләштереүсе.

[[Библия]]ны (Тәүратты) өйрәнеүселәр Моисей, XVIII һәм XIX династияһы фирғәүендәре менән бәйләп, Б.э.т. XV—XIII быуаттарҙа йәшәгән тип билдәләй.

Муса исеме «һыуҙан ҡотҡарылған» тигәнде аңлата, башҡа фараздар буйынса был исем Мысырҙа барлыҡҡа килгән һәм «бала» тигәнде аңлата<ref name="кру">[http://slovari.yandex.ru/dict/krugosvet/article/c/c0/1003336.htm?text=%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B9&stpar3=1.1 Моисей // Кругосвет]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
[[Файл:The Finding of Moses.jpg|250px|thumb|right|Моисейҙы табыу. [[Гудолл, Фредерик|Ф. Гудолл]], 1862]]

== Исеме ==
{{main|Муса (исем)}}
[[Библия]]ға ярашлы, Муса исеме [[Нил]] йылғаһынан табып алып («сығарылған») ҡотҡарыуға бәйле. Был  исемде уға фирғәүен ҡыҙы бирә  (:ru:{{Библия|Исх|2:10}}). Бында Мысырҙан бәни исраилде (йәһүдтәрҙе) сығарған Муса ролен күҙҙә тотоп һүҙ уйнатыу булыуы ла мөмкин. [[Антиклыҡ|Антик]] тарихсы [[:ru:Иосиф Флавий|Иосиф Флавий]] аңлатыуынса, Муса исеме ике һүҙҙән тора: «ҡотҡарылған» һәм «мои» (һыу) тигән мысыр һүҙенән тора<ref name=":0">{{Cite web|url=http://khazarzar.skeptik.net/books/flavius/02.html|title=Иосиф Флавий. О древности еврейского народа. Против Апиона|publisher=khazarzar.skeptik.net|accessdate=2019-01-30}}</ref>. [[:ru:Семитология|Семитологтар]] Муса исемен мысырса ''msy'' тигәндән килеп сыҡҡан тип һанай, был һүҙ «ир бала» йәки «бала табыу» тигәнде аңлата<ref>{{Книга|автор=Mark S. Smith|заглавие=Exodus|ответственный=|издание=|место=Collegeville, MN|издательство=The Liturgical Press|год=2011|том=3 (The New Collegeville Bible Commentary)|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}</ref>.

==== Рисаләт ====
[[Синай (тау)|Синайҙағы]]  Хорив  тауы янында мал көтөп йөрөгәндә,  янмаҫ күгән ағасынан ([[:ru:неопалимая купина|неопалимая купина]]) Аллаһ өндәшеп, уға үҙенең исемен аса ([[:ru:Яхве|Яхве]], йәһүдсә יהוה, башҡ. Йәһәүә) халҡын азат итергә өндәй. Муса ырыуҙаштары ышанмаһа нимә эшләргә икәнен һорай . Мусаға Аллаһ кәрәмәт ҡылырға  мөмкинлек бирә: Мусаның таяғын йыланға әйләндерә, йыланды кире таяҡ хәленә ҡайтара; Муса ҡулын ҡуйынына тыға - ҡулы проказа менән ауырығандай ағара; яңынан ҡуйынына тыҡҡас, ҡулы элекке хәленә ҡайта.

[[Нил]] буйына ҡайтҡас, ағаһы [[:ru:Аарон|Һарун]] менән бергә (ағаһы уның ярҙамсыһы була, сөнки Мусаның тел йәһәтенән кәмселектәре була)  [[фирғәүен]]гә [[йәһүдтәр|йәһүдтәрҙе]] азат итеүен үтенеп килә ({{Библия|Исх|4:16}}).   Әйткәндәй,  тәүҙә Муса фирғәүендән Йәһәүә исеме менән йәһүдтәргә ҡорбан салыу өсөн өс көн   һорай.

Фирғәүен ризалашмағас, илде ҡурҡыныс фажиғәләр солғап ала. Шунан һуң ғына фирғәүен уларға 3 көнгә сүлгә барырға рөхсәт бирә ({{Библия|Исх|12:31}}).

== Тәржемәи хәле ==

=== Библия буйынса ===
[[Файл:The Finding of Moses.jpg|thumb|«Мусаны табыу», {{s|[[Гудолл, Фредерик|Ф. Гудолл]]}}, 1862 йыл]]
Муса тураһындағы мәғлүмәттәрҙең төп сығанағы — [[Библия|библиялағы]] [[боронғо йәһүд теле|боронғо йәһүд телендәге]] текст. [[Биш китап|Биш китаптың]] йәһүдтәрҙең [[Боронғо Египет|Египеттан]] [[сығыу]] эпопеяһын тәшкил иткән дүртеһе ([[Книга Исход|Исход]], [[Книга Левит|Левит]], [[Книга Числа|Числа]], [[Второзаконие]]) уның тормошона һәм эшмәкәрлегенә арнала.

[[Сығыу китабы]] Мусаның ата-әсәһе [[Левиттар|Левия]] ({{Библия|Исх|2:1}}) тармағына ҡарауы тураһында бәйән итә. Муса Египетта ({{Библия|Исх|2:2}})  «''Йосопто белмәгән''» ({{Библия|Исх|1:8}}) [[фирғәүен]] батшалыҡ иткәндә тыуа. Хаким [[Бик һылыу Йосоп|Йосоп]] һәм уның ағайҙары вариҫтарының Египетҡа тоғро булыуҙарына шикләнә һәм уларҙы ҡолға әйләндерә.

Һөргәндәге ауыр эш арҡаһында йәһүдтар ҡырыла, һәм фирғәүен йәһүдтәрҙең яңы тыуған малайҙарын [[Нил]] йылғаһына батырырға ҡуша. Шул ваҡытта Ибраһимдың улы тыуа ({{Библия|Исх|2:2}}). Мусаның әсәһе [[Иохаведа|Иохаведа]] (Йохевед) өс ай буйы сабыйҙы үҙ йортонда йәшереп тотоуға өлгәшә ({{Библия|Исх|2:3}}). Артабан да йәшереп тотоуҙың мөмкин булмауын аңлап, ул, сабыйҙы тышынан асфальт һәм һумала менән буялған ҡамыш кәрзингә һалып, [[Нил]] ярында ҡамышлыҡта ҡалдырып китә, кәрзиндәге сабыйҙы фирғәүендең һыу төшөргә килгән ҡыҙы таба ({{Библия|Исх|2:5}}).
[[Файл:Paolo Veronese 005.jpg|thumb|left|«Мусаны табыу», {{s|[[Паоло Веронезе]]}}, 2-я треть XVI века, [[Галерея старых мастеров|Картинная галерея]], [[Дрезден]]]]
Алдында «йәһүд балаларының береһе» булыуын аңлап ({{Библия|Исх|2:6}}), ул, илап ятҡан сабыйҙы йәлләп һәм ситтән генә был күренеште күҙәтеп торған Мусаның апаһы [[Мәрйәм]]дең ({{Библия|Исх|15:20}}) кәңәше буйынса баланы йәһүд ҡатыны булған имеҙеүсегә бирергә була. Мәрйәм Иохаведаны саҡырып ала, һәм Муса үҙенең әсәһенә имеҙеү өсөн тапшырыла ({{Библия|Исх|2:7|—9}}). Фирғәүен ҡыҙы сабыйҙы Муса («һыуҙан алынған») тип атай «сөнки мин уны һыуҙан алдым», - ти ул ({{Библия|Исх|2:10}}). [[Библия|Библияла ]] Мусаның үҙенең ата-әсәһендә күпме ваҡыт йәшәүе әйтелмәй. Сығыу китабында ул үҙенең ата-әсәһендә тәрбиәләнә, тип әйтелә, әммә ниндәй йәшкә етеүе билдәһеҙ.

«''Сабый үҫеп еткәс, ул уны фирғәүен ҡыҙына алып бара, һәм ул уның улы урынына''» ({{Библия|Исх|2:10}}). Мусаны фирғәүен ҡыҙы тарафынан ялланған үҙенең әсәһе имеҙеп үҫтерә. Һәм Муса фирғәүен ҡыҙының улы урынына була ({{Библия|Исх|2:10}}).
{{commonscat|Finding of Moses|Батша ҡыҙының Мусаны табыуы}}
«[[Изге апостолдарҙың бөйөк эштәре]]» [[Яңы завет|Яңы завет китабына]] ярашлы, Муса фирғәүен ҡыҙына тапшырылғас, уны Египет кешеләренең бөтә ғилеменә өйрәтәләр» ({{Библия|Деян|7:22}}).

Муса, аҫрауға алынған ул булараҡ, фирғәүен ғаиләһендә үҫә. Бер ваҡыт Муса батша диуарҙарынан ябай кешеләр йәшәгән ергә бара. Ул, туған халҡының ҡол хәлендә йәшәүен күреп, ҡайғыра. Египет кешеһенең йәһүдте туҡмауын күреп, Муса уны үлтерә һәм ҡомға күмеп ҡуя, ә туҡмалыуҙан ҡотолған йәһүд икенсе көнөнә бөтә йәһүдтәргә лә был турала һөйләй. Артабан Муса үҙ-ара талашҡан ике йәһүдте яраштырырға тырышып ҡарай<ref>{{Библия|Исх|2:11|—14}}: {{oq|ru|Спустя много времени, когда Моисей вырос, случилось, что он вышел к братьям своим [сынам Израилевым] и увидел тяжкие работы их; и увидел, что Египтянин бьет одного Еврея из братьев его. Посмотрев туда и сюда и видя, что нет никого, он убил Египтянина и скрыл его в песке. И вышел он на другой день, и вот, два Еврея ссорятся; и сказал он обижающему: зачем ты бьешь ближнего твоего? А тот сказал: кто поставил тебя начальником и судьёю над нами? не думаешь ли убить меня, как убил Египтянина? Моисей испугался и сказал: верно, узнали об этом деле.}}</ref>. Икенсе бер йәһүдкә ҡул күтәргән йәһүд Мусаға былай ти: «Кем һине беҙҙең өҫтән начальник һәм судья итеп ҡуйҙы? Мине лә Египет кешеһен үлтергән кеүек үлтерергә теләйһеңме?». Тиҙҙән был ваҡиға тураһында фирғәүен белеп ҡала, һәм Муса, үҙ ғүмеренең ҡурҡыныс аҫтында булыуын аңлап, Египеттан [[Мадианитяндар|Мадиам]] еренә ҡаса<ref name=autogenerated2>{{Библия|Исх|2:15}}: «И услышал фараон об этом деле и хотел убить Моисея; но Моисей убежал от фараона и остановился в земле Мадиамской, и сел у колодезя».</ref>.

==== Ғаиләһе ====
[[Файл:Cirroferri - moisesfilhasjetro02.jpg|thumb|«Муса Иофорҙың ҡыҙҙарын ҡотҡара»]]
Египеттан [[Мадианитяне|Мадиам]]<ref name=autogenerated2 /> еренә ҡасып, Муса рухани [[Иофор]]<ref>{{Библия|Исх|3:1}}: «Моисей пас овец у Иофора, тестя своего, священника Мадиамского. Однажды провел он стадо далеко в пустыню и пришел к горе Божией, Хориву».</ref> (Рагуилала<ref>{{Библия|Исх|2:17}}: «И пришли пастухи и отогнали их. Тогда встал Моисей и защитил их, и напоил овец их».</ref>) туҡтай. Иофорҙа йәшәп, уның малдарын көтә һәм уның ҡыҙы [[Сепфора|Сепфораға]] өйләнә. Ул уға ''Гирсам'' ({{Библия|Исх|2:22}}; {{Библия|Исх|18:3}}) һәм ''Елиезер''<ref>{{Библия|Исх|18:4}}: «а другому имя Елиезер, потому что [говорил он] Бог отца моего был мне помощником и избавил меня от меча фараонова».</ref> исемле уландар бүләк итә. [[Сығыу|Егепеттан йәһүдтәр сығып киткәс]] Муса бер нисә меңлек армия йыя һәм [[Мадианитяндар|мадианитяндарҙы]]  (үҙ ҡатынының халҡын) тулыһынса ҡырып ташлай<ref>{{Библия|Чис|31}}.</ref>.

Һандар китабында ({{Библия|Чис|12:1}}) апаһы Мәрйәм менән ағаһы [[Аарон]] Мусаға, ҡатынының {{d-ll|эфиоптар|эфиоп}}-([[Кушиттар|кушит]]<ref>[http://manuscript-bible.ru/S/S/h35.htm#3569 {{lang-hbo|כשי}}‏ в {{Библия|Чис|12:1}}] // Подстрочный перевод Ветхого и Нового Заветов на русский язык.</ref>) булыуына дәғүә белдерәләр. Библия буйынса ғалимдар фекеренсә, ул Сепфора булмағандыр, ләкин иудаизмда раҫланған ҡараш: һүҙ тап Сепфора тураһында бара.

== Моисей донъя диндәрендә ==

=== Йәһүдилектә ===

'''Муса''' ({{lang-he|משֶׁה}}, «Моше») — [[Синай (тау)|Синай]] тауы башында [[Аллаһ]]тан [[Тәүрат]]ты алған, [[йәһүдилек]]тә төп пәйғәмбәр. Уның әүлиәлек һәләте юғары кимәлдә тип иҫәпләнә һәм шуға күрә, [[Библия]]ла яҙылғанса, башҡа пәйғәмбәрҙәрҙең «атаһы» тип иҫәпләнә.

=== Христианлыҡта (нәсаралыҡта) ===

[[Файл:Moisey prorok ikona.jpg|thumb|Моисей пәйғәмбәр. Икона. [[Каргополь]], 1590 й.]]
[[Христианлыҡ]]та Моисей — бөйөк пәйғәмбәр, [[Библия]] ([[Иҫке Ғәһет]] (Старый Завет), [[Бишкитап]]) авторы. Синай тауында Моисей Ун васыятты (Десять заповедей) ҡабул иткән.

=== Исламда ===
Мосолман йолаһы буйынса Моисей Муса́ ({{lang-ar|موسى}}). тип атала. Ул Аллаһы тәғәләнән Тәүрат иңдерелгән иң мөһим пәйғәмбәр.

Муса — [[ислам]]да Яҡуб нәҫеленән булған пәйғәмбәр.


== Башҡорт халҡында Муса пәйғәмбәр образы ==


* '''Тине Муса (мөнәжәт)'''


— Раббым Аллаһ, тине Муса

Йәннәт булыр микән миңә?

— Һиңә йәннәт булыр Муса,

Һиңә йәннәт булыр Муса

Атаң — инәң разый булһа.


— Раббым Аллаһ, тине Муса

Йәннәт булыр микән миңә?

— Һиңә йәннәт булыр Муса,

Һиңә йәннәт булыр Муса

Ҡыҙ туғаның разый булһа.


— И хоҙайым, тине Муса

Йәннәт булыр микән миңә?

— Һиңә йәннәт булыр Муса,

Күршеләрең разый булһа.


— Раббым Аллаһ, тине Муса

Йәннәт булыр микән миңә?

— Һиңә йәннәт булыр Муса,

Һиңә йәннәт булыр Муса

Хәләл ефетең разый булһа.



— Раббым Аллаһ, тине Муса

Йәннәт булыр микән миңә?

— Һиңә йәннәт булыр Муса,

Һиңә йәннәт булыр Муса

Ғәриптәрҙең хәлен белһәң.



— Раббым Аллаһ, тине Муса,

Йәннәт булыр микән миңә?

— Һиңә йәннәт булыр Муса,

Һиңә йәннәт булыр Муса,

Ғәмәлдәрең дөрөҫ булһа.


— Раббым Аллаһ, тине Муса

Йәннәт булыр микән миңә?

— Һиңә йәннәт булыр Муса,

Һиңә йәннәт булыр Муса

Ҡылған изгелегең булһа.


— Раббым Аллаһ, тине Муса

Йәннәт булыр микән миңә?

— Һиңә йәннәт булыр Муса,

Һиңә йәннәт булыр Муса

Хоҙаңдың барлығын белһәң.


* '''Башҡорт халҡында Муса исеме'''

Башҡорт халҡында элек балаларға Муса исеме йыш бирелгән. Был фамилияларға ла инеп ҡалған. Билдәле шәхестәрҙән: шағир Муса Ғәли, яҙыусы Ноғман Мусин.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Муса]]
[[Категория:Ислам пәйғәмбәрҙәре]]
[[Категория:Иҫке Ғәһед пәйғәмбәрҙәре]]
[[Категория:«Илаһи комедия» персонаждары]]
[[Категория:Дингә нигеҙ һалыусылар]]
[[Категория:Иудаистик мифология]]
[[Категория:Йәһүдилек]]
Муса (, Моше́, «һыуҙан ҡотҡарылған»;  Муса, , ) (б. э. т. XIII быуат), Бишкитапта — йәһүд пәйғәмбәре һәм ҡанун сығарыусыһы, йәһүдилеккә нигеҙ алыусы, йәһүдтәрҙе Боронғо Мысырҙан сығарыусы, йәһүд халҡын берләштереүсе.

Библияны (Тәүратты) өйрәнеүселәр Моисей, XVIII һәм XIX династияһы фирғәүендәре менән бәйләп, Б.э.т. XV—XIII быуаттарҙа йәшәгән тип билдәләй.

Муса исеме «һыуҙан ҡотҡарылған» тигәнде аңлата, башҡа фараздар буйынса был исем Мысырҙа барлыҡҡа килгән һәм «бала» тигәнде аңлатаМоисей // Кругосвет.
250px|thumb|right|Моисейҙы табыу. Ф. Гудолл, 1862

 Исеме 

Библияға ярашлы, Муса исеме Нил йылғаһынан табып алып («сығарылған») ҡотҡарыуға бәйле. Был  исемде уға фирғәүен ҡыҙы бирә  (:ru:). Бында Мысырҙан бәни исраилде (йәһүдтәрҙе) сығарған Муса ролен күҙҙә тотоп һүҙ уйнатыу булыуы ла мөмкин. Антик тарихсы Иосиф Флавий аңлатыуынса, Муса исеме ике һүҙҙән тора: «ҡотҡарылған» һәм «мои» (һыу) тигән мысыр һүҙенән тора. Семитологтар Муса исемен мысырса msy тигәндән килеп сыҡҡан тип һанай, был һүҙ «ир бала» йәки «бала табыу» тигәнде аңлата.

 Рисаләт 
Синайҙағы  Хорив  тауы янында мал көтөп йөрөгәндә,  янмаҫ күгән ағасынан (неопалимая купина) Аллаһ өндәшеп, уға үҙенең исемен аса (Яхве, йәһүдсә יהוה, башҡ. Йәһәүә) халҡын азат итергә өндәй. Муса ырыуҙаштары ышанмаһа нимә эшләргә икәнен һорай . Мусаға Аллаһ кәрәмәт ҡылырға  мөмкинлек бирә: Мусаның таяғын йыланға әйләндерә, йыланды кире таяҡ хәленә ҡайтара; Муса ҡулын ҡуйынына тыға - ҡулы проказа менән ауырығандай ағара; яңынан ҡуйынына тыҡҡас, ҡулы элекке хәленә ҡайта.

Нил буйына ҡайтҡас, ағаһы Һарун менән бергә (ағаһы уның ярҙамсыһы була, сөнки Мусаның тел йәһәтенән кәмселектәре була)  фирғәүенгә йәһүдтәрҙе азат итеүен үтенеп килә ().   Әйткәндәй,  тәүҙә Муса фирғәүендән Йәһәүә исеме менән йәһүдтәргә ҡорбан салыу өсөн өс көн   һорай.

Фирғәүен ризалашмағас, илде ҡурҡыныс фажиғәләр солғап ала. Шунан һуң ғына фирғәүен уларға 3 көнгә сүлгә барырға рөхсәт бирә ().

 Тәржемәи хәле 

 Библия буйынса 
thumb|«Мусаны табыу», , 1862 йыл
Муса тураһындағы мәғлүмәттәрҙең төп сығанағы — библиялағы боронғо йәһүд телендәге текст. Биш китаптың йәһүдтәрҙең Египеттан сығыу эпопеяһын тәшкил иткән дүртеһе (Исход, Левит, Числа, Второзаконие) уның тормошона һәм эшмәкәрлегенә арнала.

Сығыу китабы Мусаның ата-әсәһе Левия () тармағына ҡарауы тураһында бәйән итә. Муса Египетта ()  «Йосопто белмәгән» () фирғәүен батшалыҡ иткәндә тыуа. Хаким Йосоп һәм уның ағайҙары вариҫтарының Египетҡа тоғро булыуҙарына шикләнә һәм уларҙы ҡолға әйләндерә.

Һөргәндәге ауыр эш арҡаһында йәһүдтар ҡырыла, һәм фирғәүен йәһүдтәрҙең яңы тыуған малайҙарын Нил йылғаһына батырырға ҡуша. Шул ваҡытта Ибраһимдың улы тыуа (). Мусаның әсәһе Иохаведа (Йохевед) өс ай буйы сабыйҙы үҙ йортонда йәшереп тотоуға өлгәшә (). Артабан да йәшереп тотоуҙың мөмкин булмауын аңлап, ул, сабыйҙы тышынан асфальт һәм һумала менән буялған ҡамыш кәрзингә һалып, Нил ярында ҡамышлыҡта ҡалдырып китә, кәрзиндәге сабыйҙы фирғәүендең һыу төшөргә килгән ҡыҙы таба ().
thumb|left|«Мусаны табыу», , 2-я треть XVI века, Картинная галерея, Дрезден
Алдында «йәһүд балаларының береһе» булыуын аңлап (), ул, илап ятҡан сабыйҙы йәлләп һәм ситтән генә был күренеште күҙәтеп торған Мусаның апаһы Мәрйәмдең () кәңәше буйынса баланы йәһүд ҡатыны булған имеҙеүсегә бирергә була. Мәрйәм Иохаведаны саҡырып ала, һәм Муса үҙенең әсәһенә имеҙеү өсөн тапшырыла (). Фирғәүен ҡыҙы сабыйҙы Муса («һыуҙан алынған») тип атай «сөнки мин уны һыуҙан алдым», - ти ул (). Библияла  Мусаның үҙенең ата-әсәһендә күпме ваҡыт йәшәүе әйтелмәй. Сығыу китабында ул үҙенең ата-әсәһендә тәрбиәләнә, тип әйтелә, әммә ниндәй йәшкә етеүе билдәһеҙ.

«Сабый үҫеп еткәс, ул уны фирғәүен ҡыҙына алып бара, һәм ул уның улы урынына» (). Мусаны фирғәүен ҡыҙы тарафынан ялланған үҙенең әсәһе имеҙеп үҫтерә. Һәм Муса фирғәүен ҡыҙының улы урынына була ().

«Изге апостолдарҙың бөйөк эштәре» Яңы завет китабына ярашлы, Муса фирғәүен ҡыҙына тапшырылғас, уны Египет кешеләренең бөтә ғилеменә өйрәтәләр» ().

Муса, аҫрауға алынған ул булараҡ, фирғәүен ғаиләһендә үҫә. Бер ваҡыт Муса батша диуарҙарынан ябай кешеләр йәшәгән ергә бара. Ул, туған халҡының ҡол хәлендә йәшәүен күреп, ҡайғыра. Египет кешеһенең йәһүдте туҡмауын күреп, Муса уны үлтерә һәм ҡомға күмеп ҡуя, ә туҡмалыуҙан ҡотолған йәһүд икенсе көнөнә бөтә йәһүдтәргә лә был турала һөйләй. Артабан Муса үҙ-ара талашҡан ике йәһүдте яраштырырға тырышып ҡарай: . Икенсе бер йәһүдкә ҡул күтәргән йәһүд Мусаға былай ти: «Кем һине беҙҙең өҫтән начальник һәм судья итеп ҡуйҙы? Мине лә Египет кешеһен үлтергән кеүек үлтерергә теләйһеңме?». Тиҙҙән был ваҡиға тураһында фирғәүен белеп ҡала, һәм Муса, үҙ ғүмеренең ҡурҡыныс аҫтында булыуын аңлап, Египеттан Мадиам еренә ҡаса: «И услышал фараон об этом деле и хотел убить Моисея; но Моисей убежал от фараона и остановился в земле Мадиамской, и сел у колодезя»..

 Ғаиләһе 
thumb|«Муса Иофорҙың ҡыҙҙарын ҡотҡара»
Египеттан Мадиам еренә ҡасып, Муса рухани Иофор: «Моисей пас овец у Иофора, тестя своего, священника Мадиамского. Однажды провел он стадо далеко в пустыню и пришел к горе Божией, Хориву». (Рагуилала: «И пришли пастухи и отогнали их. Тогда встал Моисей и защитил их, и напоил овец их».) туҡтай. Иофорҙа йәшәп, уның малдарын көтә һәм уның ҡыҙы Сепфораға өйләнә. Ул уға Гирсам (; ) һәм Елиезер: «а другому имя Елиезер, потому что [говорил он] Бог отца моего был мне помощником и избавил меня от меча фараонова». исемле уландар бүләк итә. Егепеттан йәһүдтәр сығып киткәс Муса бер нисә меңлек армия йыя һәм мадианитяндарҙы  (үҙ ҡатынының халҡын) тулыһынса ҡырып ташлай..

Һандар китабында () апаһы Мәрйәм менән ағаһы Аарон Мусаға, ҡатынының -(кушит‏ в  // Подстрочный перевод Ветхого и Нового Заветов на русский язык.) булыуына дәғүә белдерәләр. Библия буйынса ғалимдар фекеренсә, ул Сепфора булмағандыр, ләкин иудаизмда раҫланған ҡараш: һүҙ тап Сепфора тураһында бара.

 Моисей донъя диндәрендә 

 Йәһүдилектә 

Муса (, «Моше») — Синай тауы башында Аллаһтан Тәүратты алған, йәһүдилектә төп пәйғәмбәр. Уның әүлиәлек һәләте юғары кимәлдә тип иҫәпләнә һәм шуға күрә, Библияла яҙылғанса, башҡа пәйғәмбәрҙәрҙең «атаһы» тип иҫәпләнә.

 Христианлыҡта (нәсаралыҡта) 

thumb|Моисей пәйғәмбәр. Икона. Каргополь, 1590 й.
Христианлыҡта Моисей — бөйөк пәйғәмбәр, Библия (Иҫке Ғәһет (Старый Завет), Бишкитап) авторы. Синай тауында Моисей Ун васыятты (Десять заповедей) ҡабул иткән.

 Исламда 
Мосолман йолаһы буйынса Моисей Муса́ (). тип атала. Ул Аллаһы тәғәләнән Тәүрат иңдерелгән иң мөһим пәйғәмбәр.

Муса — исламда Яҡуб нәҫеленән булған пәйғәмбәр.

 Башҡорт халҡында Муса пәйғәмбәр образы 

 Тине Муса (мөнәжәт)

— Раббым Аллаһ, тине Муса

Йәннәт булыр микән миңә?

— Һиңә йәннәт булыр Муса,

Һиңә йәннәт булыр Муса

Атаң — инәң разый булһа.

— Раббым Аллаһ, тине Муса

Йәннәт булыр микән миңә?

— Һиңә йәннәт булыр Муса,

Һиңә йәннәт булыр Муса

Ҡыҙ туғаның разый булһа.

— И хоҙайым, тине Муса

Йәннәт булыр микән миңә?

— Һиңә йәннәт булыр Муса,

Күршеләрең разый булһа.

— Раббым Аллаһ, тине Муса

Йәннәт булыр микән миңә?

— Һиңә йәннәт булыр Муса,

Һиңә йәннәт булыр Муса

Хәләл ефетең разый булһа.

— Раббым Аллаһ, тине Муса

Йәннәт булыр микән миңә?

— Һиңә йәннәт булыр Муса,

Һиңә йәннәт булыр Муса

Ғәриптәрҙең хәлен белһәң.

— Раббым Аллаһ, тине Муса,

Йәннәт булыр микән миңә?

— Һиңә йәннәт булыр Муса,

Һиңә йәннәт булыр Муса,

Ғәмәлдәрең дөрөҫ булһа.

— Раббым Аллаһ, тине Муса

Йәннәт булыр микән миңә?

— Һиңә йәннәт булыр Муса,

Һиңә йәннәт булыр Муса

Ҡылған изгелегең булһа.

— Раббым Аллаһ, тине Муса

Йәннәт булыр микән миңә?

— Һиңә йәннәт булыр Муса,

Һиңә йәннәт булыр Муса

Хоҙаңдың барлығын белһәң.

 Башҡорт халҡында Муса исеме

Башҡорт халҡында элек балаларға Муса исеме йыш бирелгән. Был фамилияларға ла инеп ҡалған. Билдәле шәхестәрҙән: шағир Муса Ғәли, яҙыусы Ноғман Мусин.

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Муса
Категория:Ислам пәйғәмбәрҙәре
Категория:Иҫке Ғәһед пәйғәмбәрҙәре
Категория:«Илаһи комедия» персонаждары
Категория:Дингә нигеҙ һалыусылар
Категория:Иудаистик мифология
Категория:Йәһүдилек