Туҙлыҡыуыш (Бәләбәй районы)
{{НП-Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Тузлукуш
 | оригинальное название    = {{lang-ba|Туҙлыкыуыш}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 54 |lat_min = 15 |lat_sec = 30
 | lon_deg                  = 54 |lon_min = 8 |lon_sec = 9
 | CoordScale               = 
 |размер карты региона     =
 |размер карты района      =
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = 
 | район                    = Бәләбәй районы{{!}}Бәләбәй районы 
 | район в таблице          = 
 |вид поселения            = Сельсовет
 |поселение                = Туҙлыҡыуыш ауыл Советы (Бәләбәй районы){{!}}Туҙлыҡыуыш ауыл Советы 
 |поселение в таблице      =
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Тузлукуш | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Тузлукуш | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[башҡорттар]]
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 452036
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 80209837001
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
'''Туҙлыҡыуыш''' ({{lang-ru|Тузлукуш}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бәләбәй районы]]ндағы ауыл. [[Туҙлыҡыуыш ауыл Советы (Бәләбәй районы)|Туҙлыҡыуыш ауыл Советы]]ның административ үҙәге. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 355 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.
Почта индексы — 452036, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80209837001.

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Бәләбәй (ҡала)|Бәләбәй]]): 19 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аксаков (Бәләбәй районы)|Аксаков]]): 30 км 

Туҙлыҡыуыш ауылы [[Өҫән]] йылғаһы буйында, район үҙәге [[Бәләбәй]] ҡалаһынан төньяҡҡа табан 19 километр һәм [[Аксаков (Бәләбәй районы)|Аксаков]] тимер юл станцияһынан төньяҡҡа табан 30 километр алыҫлыҡта урынлашҡан<ref> {{БЭ2013|77264}}</ref>.

== Тарихы ==
[[Ҡазан даруғаһы]] [[Ҡаңлы]] улусы [[башҡорттар]]ының [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] ерҙәрендә 1744 йылғы керҙәшлек килешеүе буйынса шул уҡ [[Ҡазан даруғаһы]] Туҙлыҡыуыш ауылынан (хәҙерге [[Саҡмағош районы]]) яһаҡлы [[татарҙар]] индерелгән. Улар яйлап [[типтәрҙәр]] ҡатлмына күскән. [[1759 йыл]]да шундай уҡ килешеүгә нигеҙләнеп бында мишәрҙәр индерелгән. [[1792 йыл|1795 йыл]]да 28 йортта 172 кеше йәшәгән. 

== Туҙлыҡыуыш ауылының XIX быуатта артабанғы үҫеше ==
[[1865 йыл]]да Туҙлыҡыуыштағы 100 йортта 1143 кеше йәшәгән. [[Малсылыҡ]], [[умартасылыҡ]] менән шөғөлләнгәндәр. Ауылда 2 [[мәсет]] булған.

== Ауылдың XX быуаттағы һәм хәҙерге үҫеше ==
[[1906 йыл]]да Туҙлыҡыуыш ауылында мәсет, урыҫ-башҡорт мәктәбе, һыу тирмәне, бакалея кибете, запас [[икмәк]] һаҡлай торған мөгәзәй булған. 

Әлеге ваҡытта Туҙлыҡыуыш ауылында фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар<ref> {{БЭ2013|77264}}</ref>.

== Халыҡ һаны ==
Туҙлыҡыуыш ауылында [[башҡорттар]] йәшәй ([[2002 йыл|2002]]).

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||1190||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||937||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||612||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||295||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||346||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||355||168||187||47,3||52,7
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Йәһүҙин Ғимат Йыһангир улы]] (1898, Бәләбәй районы, Туҙлыҡыуыш ауылы — 10.07.1938) — Ишембай нефтен үҙләштереүҙе башлаусы, БАССР-ҙың игенселек халыҡ комиссары (1937), сәйәси золом ҡорбаны<ref>[Курганов Денис, Федин П. А. Возвращение расстрелянного наркома, 2007. isbn: 5-88719-074-4]</ref><ref>[https://ru.openlist.wiki/%D0%AF%D0%B3%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD_%D0%93%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D0%B4_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_(1898) Ягудин Гимад Зиянгирович]</ref><ref>[https://en.ppt-online.org/511654 Памятник народному комиссару Гимаду Зигангировичу Ягудину]</ref>.
* [[Ҡадиров Сабир Рәхим улы]] (1906—1984) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының политбүлек башлығы урынбаҫары, гвардия подполковнигы.
* [[Усманов Хәмзә Фәтих улы]] (24.04.1923-13.01.2009), ғалим-тарихсы, [[Башҡортостан Фәндәр академияһы|Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының]] почётлы академигы (1998), тарих фәндәре докторы (1978), профессор (1994), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1981). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13847-usmanov-kh-mz-f-tikh-uly Башҡорт энциклопедияһы — Усманов Хәмзә Фәтих улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421080949/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13847-usmanov-kh-mz-f-tikh-uly |date=2016-04-21 }}{{V|14|02|2018}}</ref><ref>[http://www.bashinform.ru/news/547502/ Хамза Усманов — неутомимый труженик науки (К 90-летию со дня рождения видного ученого-историка). Башинформ МА. Владимир Романов{{ref-ru}}]</ref>.
* [[Фазлетдинов Камил Нәжми улы]] (Камил Фазлый; 15.02.1949), мәғариф хеҙмәткәре, сатирик яҙыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2005). [[Бәләбәй]] ҡалаһы һәм [[Бәләбәй районы]]ның почётлы гражданы<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13631-fazlyj-kamil Башҡорт энциклопедияһы — ФАЗЛЫЙ Камил (ысын исеме Фазлетдинов Камил Нәжми улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421192826/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13631-fazlyj-kamil |date=2016-04-21 }}{{V|14|02|2018}}</ref>.
* [[Фазлетдинов Илдус Камил улы]] (01.04. 1975, Өфө), фольклорсы, шағир, журналист. Филология фәндәре кандидаты (2005). Матбуғат һәм киң мәғлүмәт сараларының атҡаҙанған хеҙмәткәре (2020). Ф. Карим исемендәге премия лауреаты (2019). Журналистар Союзы ағзаһы (2001), Яҙыусылар Союзы ағзаһы (2008). БДУ-ны тамамлағандан һуң (1996) унда эшләй, бер үк ваҡытта, 1995 йылдан — «Толпар» журналы редакцияһында (2015 йылдан баш мөхәррир урынбаҫары). 100-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы. «Башҡортостан татарҙары фольклоры: риүәйәттәр, легендалар, булған хәлдәр (былички), телдән һөйләнгән хикәйәләр» китабының төҙөүсеһе<ref>{{БЭ2013|104712}}</ref>.
* [[Әхмәтйәнова Мәҙхиә Әхмәтйән ҡыҙы]] (10.12.1918, Бәләбәй районы, Туҙлыҡыуыш ауылы — 13.05.2005, Магадан) — башҡорт йырсыһы, меццо-сопрано. 1941 йылда Мәскәүҙә П. И. Чайковский исемендәге консерваторияһының башҡорт студияһының вокал класын тамамлай. 1941-1968 йылдарҙа - Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы.

== Урамдары ==
{{Колонки|3}}
* Ҡыҙыл Армия урамы ({{lang-ru|}} Красноармейская (улица)
* Чапаев урамы ({{lang-ru|}} Чапаева (улица)
* Йылға урамы ({{lang-ru|}} Речная (улица)
* Мәктәп тыҡрығы ({{lang-ru|}} Школьный (переулок)
* Совет урамы ({{lang-ru|}} Советская (улица)<ref>[https://mapdata.ru/bashkortostan/belebeevskiy-rayon/selo-tuzlukush/ Карта д. тузлукуш. Улицы]</ref>{{Колонки|конец}}

== Тирә-яҡ мөхит ==
; Ер-һыу атамалары

''Тауҙар:''

''Йылғалар:'' 
* [[Өҫән]]

''Шишмәләр:'' 

''Ялан-бесәнлектәр:''

''Таусыҡтар, түбәләр:''

''Тәбиғәт һәйкәле:''

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Ҡаңлы]]

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} 
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|77264}}
* {{ИСДБ|страница= }} 
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* [http://www.asmo-rb.ru Совет муниципальных образований Республики Башкортостан].
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 120—121 с. — 304 с. — ISBN 5—295—02843—7{{ref-ru}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Бәләбәй районы ауылдары}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Бәләбәй районы ауылдары]]
Туҙлыҡыуыш () — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. Туҙлыҡыуыш ауыл Советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 355 кеше.
Почта индексы — 452036, ОКАТО коды — 80209837001.

 Географик урыны 
 Район үҙәгенә тиклем (Бәләбәй): 19 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Аксаков): 30 км 

Туҙлыҡыуыш ауылы Өҫән йылғаһы буйында, район үҙәге Бәләбәй ҡалаһынан төньяҡҡа табан 19 километр һәм Аксаков тимер юл станцияһынан төньяҡҡа табан 30 километр алыҫлыҡта урынлашҡан .

 Тарихы 
Ҡазан даруғаһы Ҡаңлы улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә 1744 йылғы керҙәшлек килешеүе буйынса шул уҡ Ҡазан даруғаһы Туҙлыҡыуыш ауылынан (хәҙерге Саҡмағош районы) яһаҡлы татарҙар индерелгән. Улар яйлап типтәрҙәр ҡатлмына күскән. 1759 йылда шундай уҡ килешеүгә нигеҙләнеп бында мишәрҙәр индерелгән. 1795 йылда 28 йортта 172 кеше йәшәгән. 

 Туҙлыҡыуыш ауылының XIX быуатта артабанғы үҫеше 
1865 йылда Туҙлыҡыуыштағы 100 йортта 1143 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Ауылда 2 мәсет булған.

 Ауылдың XX быуаттағы һәм хәҙерге үҫеше 
1906 йылда Туҙлыҡыуыш ауылында мәсет, урыҫ-башҡорт мәктәбе, һыу тирмәне, бакалея кибете, запас икмәк һаҡлай торған мөгәзәй булған. 

Әлеге ваҡытта Туҙлыҡыуыш ауылында фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар .

 Халыҡ һаны 
Туҙлыҡыуыш ауылында башҡорттар йәшәй (2002).

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар) 1920 йыл 26 август1190 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар937 1959 йыл 15 ғинуар612 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар295 2002 йыл 9 октябрь346 2010 йыл 14 октябрь35516818747,352,7

 Билдәле шәхестәре 
 Йәһүҙин Ғимат Йыһангир улы (1898, Бәләбәй районы, Туҙлыҡыуыш ауылы — 10.07.1938) — Ишембай нефтен үҙләштереүҙе башлаусы, БАССР-ҙың игенселек халыҡ комиссары (1937), сәйәси золом ҡорбаны[Курганов Денис, Федин П. А. Возвращение расстрелянного наркома, 2007. isbn: 5-88719-074-4]Ягудин Гимад ЗиянгировичПамятник народному комиссару Гимаду Зигангировичу Ягудину.
 Ҡадиров Сабир Рәхим улы (1906—1984) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының политбүлек башлығы урынбаҫары, гвардия подполковнигы.
 Усманов Хәмзә Фәтих улы (24.04.1923-13.01.2009), ғалим-тарихсы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы (1998), тарих фәндәре докторы (1978), профессор (1994), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1981). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусыБашҡорт энциклопедияһы — Усманов Хәмзә Фәтих улы Хамза Усманов — неутомимый труженик науки (К 90-летию со дня рождения видного ученого-историка). Башинформ МА. Владимир Романов.
 Фазлетдинов Камил Нәжми улы (Камил Фазлый; 15.02.1949), мәғариф хеҙмәткәре, сатирик яҙыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2005). Бәләбәй ҡалаһы һәм Бәләбәй районының почётлы гражданыБашҡорт энциклопедияһы — ФАЗЛЫЙ Камил (ысын исеме Фазлетдинов Камил Нәжми улы .
 Фазлетдинов Илдус Камил улы (01.04. 1975, Өфө), фольклорсы, шағир, журналист. Филология фәндәре кандидаты (2005). Матбуғат һәм киң мәғлүмәт сараларының атҡаҙанған хеҙмәткәре (2020). Ф. Карим исемендәге премия лауреаты (2019). Журналистар Союзы ағзаһы (2001), Яҙыусылар Союзы ағзаһы (2008). БДУ-ны тамамлағандан һуң (1996) унда эшләй, бер үк ваҡытта, 1995 йылдан — «Толпар» журналы редакцияһында (2015 йылдан баш мөхәррир урынбаҫары). 100-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы. «Башҡортостан татарҙары фольклоры: риүәйәттәр, легендалар, булған хәлдәр (былички), телдән һөйләнгән хикәйәләр» китабының төҙөүсеһе.
 Әхмәтйәнова Мәҙхиә Әхмәтйән ҡыҙы (10.12.1918, Бәләбәй районы, Туҙлыҡыуыш ауылы — 13.05.2005, Магадан) — башҡорт йырсыһы, меццо-сопрано. 1941 йылда Мәскәүҙә П. И. Чайковский исемендәге консерваторияһының башҡорт студияһының вокал класын тамамлай. 1941-1968 йылдарҙа - Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы.

 Урамдары 

 Ҡыҙыл Армия урамы ( Красноармейская (улица)
 Чапаев урамы ( Чапаева (улица)
 Йылға урамы ( Речная (улица)
 Мәктәп тыҡрығы ( Школьный (переулок)
 Совет урамы ( Советская (улица)Карта д. тузлукуш. Улицы

 Тирә-яҡ мөхит 
 Ер-һыу атамалары

Тауҙар:

Йылғалар: 
 Өҫән

Шишмәләр: 

Ялан-бесәнлектәр:

Таусыҡтар, түбәләр:

Тәбиғәт һәйкәле:

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Ҡаңлы

 Әҙәбиәт 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.

 Һылтанмалар 
 
  
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.
 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 120—121 с. — 304 с. — ISBN 5—295—02843—7

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Бәләбәй районы ауылдары