Текән
{{Ук}}
'''Текән''' ({{lang-ru|Тыканово}}; шулай уҡ '''Төкән, Тикән, Дүкән''') — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Балтас районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 96 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.
Почта индексы — 452987, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80208841003.

Ауылға нигеҙ XVIII быуатта [[Ирәкте]] ырыуы башҡорттары тарафынан һалына.

== Тарихы ==
Ҡара-Табын башҡорт ҡәбиләһе араһында барлыҡҡа килгән Ирәкте ырыуы XV быуатта (Сулман бей заманында) хандарҙың үҙ-ара низағтары һөҙөмтәһендә һәм хәрби хеҙмәт үтәү өсөн Урал аръяғынан хәҙерге Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышына күсергә мәжбүр була. «Ирәкте» — «ирәк-ҡәлғә» һүҙенән, йәғни ҡәлғә һаҡларға бурыслы ырыу. Оҙаҡ ваҡыт ирәктеләр ҡара-табын һәм хатта әйлеләр менән дә туғанлыҡты онотмай, улар көнсығышта һәм башҡорт ерҙәренең көньяғында (әлеге Ырымбур өлкәһе) һәм көнбайышында (Татарстандың Мөслим районы) төпләнгән башҡа туғандары менән дә бәйләнеш тота. Хәрби хеҙмәттә йыш осрашып торған, үҙ шәжәрәһен яҡшы белгән башҡорттар туғанлыҡты һаҡлай ала. Быуаттар буйы хәрби халыҡ булып йәшәү рәүеше, тәрбиә үҙенсәлектәре ирәктеләрҙә көслө яугир һыҙаттары формалашыуға килтерә. Текән— Советтар Союзы Геройы [[Сәйетов Ғабдулхай Сәйет улы]]ның тыуған ауылы. Ул— Текән башҡорто Сәйетғәли Ғәлиәхмәтов улы<ref name=" Саитов Габдулхай Саитович. Башкирская энциклопедия ">[http://bashenc.online/ru/articles/78288/ Саитов Габдулхай Саитович. Башкирская энциклопедия ]</ref>.  

Хәҙерге Балтас районы территорияһында Ирәктеләр тарафынан Текән, Ҡанһөйәр ([[Түбәнге Ҡанһөйәр]]), [[Сурапан]] ауылдарына нигеҙ һалына, күрше Борай районында бер нисә ирәкте ауылы, [[Тәтешле районы]]нда, мәҫәлән, [[Иҫке Күрҙем]], [[Аҡсәйет]], [[Иҫке Соҡор]], Хәмит ([[Яңғыҙнарат]]) һ.б. бар<ref name="История башкирских родов. Ирэкте">[https://veteranrb.ru/istorija-bashkirskih-rodov-znaj-korni-svoi-irekty/ История башкирских родов. Ирэкте]</ref>

1795 йылда ауылда 12 йортта 52 башҡорт теркәлгән. 1859 йылдың X ревизияһына ярашлы, ауылда 43 йорт булған, бында 270 башҡорт йәшәгән<ref name=" Тыканово. Башкирская энциклопедия ">[http://bashenc.online/ru/search/?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE Тыканово. Башкирская энциклопедия ]</ref> . 1920 йылда ауылда 642 кеше (115 йорт) йәшәгән<ref name=" А.Асфандияров. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий">[http://ihtika.ru/index.php/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/646  А.Асфандияров. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220426100820/http://ihtika.ru/index.php/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/646 |date=2022-04-26 }}</ref>..
File
1990 йылдар башына тиклем ауылда төп дөйөм белем биреү мәктәбе эшләгән.

Ауыл атамаһы, бәлки, башҡорт телендәге «төкөн» (берәй нимәнең аҙағы, бөтөүе, сик, рус."завершение, окончание, граница"), йәки боронғо төрки «тикән» (энә, сәнскеле ҡыуаҡлыҡ) һүҙенән килеп сыҡҡандыр, тип фаразлана. «Дүкән»- "тимерлек"тең боронғо исеме.  ««Төкөн» (варианттары Өтөкөн, Өтөүкән һ.б.)- боронғо төркиҙәрҙә  ырыу-йорт усағы илаһы, аллаһы <ref name="Древнетюркский словарь">[https://altaica.ru/LIBRARY/turks/dts.pdf  Древнетюркский словарь]</ref><ref name="">[http://bulletin-bsu.com/arch/files/2015/4/29_4973_Bukharova_2v_1284-1288.pdf  Г.Бухарова.Башкирские топонимы, связанные с культом древнетюркского божества огня Отукен] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220816195242/http://bulletin-bsu.com/arch/files/2015/4/29_4973_Bukharova_2v_1284-1288.pdf |date=2022-08-16 }}</ref>  Түкән- «туҡ», «тулы кәүҙәле» (бала), рус.«карапуз».

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||96||45||51||46,9||53,1
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}
== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]]): 29 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Шауъяҙы]]): 9 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйөҙе): 68 км

== Урамдары ==
*Үҙәк урам, ({{lang-ru|Центральная (улица)}}) <br>
*Гагарин урамы, ({{lang-ru| Гагарина (улица)}})<br>
*Октябрь урамы, ({{lang-ru| Октябрьская (улица)}}) <br>

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Шакиров Йыһандар Таһир улы]] (23.06.1914—6.05.2006), умартасы-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (1995), биология фәндәре кандидаты (1967), доцент (1968). [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған зоотехнигы (1985), БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980).

* [[Сәйетов Ғабдулхай Сәйет улы|Ғабдулхай Сәйет улы Сәйетов]] (3 апрель, 1924 йыл — 14 октябрь, 1971 йыл) — 988-се уҡсылар полкының взвод командиры ярҙамсыһы (230-сы уҡсылар дивизияһы, 5-се удар армияһы, 1-се Белорус фронты), сержант, Советтар Союзы Геройы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]{{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/14541-tek-n-baltas-r-nynda-y-auyl}}{{V|20|06|2019}}
* [http://ufagen.ru/places/baltachevskiy/tykanovo.html Тыканово на портале «Генеалогия и Архивы»]{{ref-ru}}{{V|20|06|2019}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Балтас районы ауылдары}}

[[Категория:Балтас районы ауылдары]]
Текән (; шулай уҡ Төкән, Тикән, Дүкән) — Башҡортостан Республикаһының Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 96 кеше.
Почта индексы — 452987, ОКАТО коды — 80208841003.

Ауылға нигеҙ XVIII быуатта Ирәкте ырыуы башҡорттары тарафынан һалына.

 Тарихы 
Ҡара-Табын башҡорт ҡәбиләһе араһында барлыҡҡа килгән Ирәкте ырыуы XV быуатта (Сулман бей заманында) хандарҙың үҙ-ара низағтары һөҙөмтәһендә һәм хәрби хеҙмәт үтәү өсөн Урал аръяғынан хәҙерге Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышына күсергә мәжбүр була. «Ирәкте» — «ирәк-ҡәлғә» һүҙенән, йәғни ҡәлғә һаҡларға бурыслы ырыу. Оҙаҡ ваҡыт ирәктеләр ҡара-табын һәм хатта әйлеләр менән дә туғанлыҡты онотмай, улар көнсығышта һәм башҡорт ерҙәренең көньяғында (әлеге Ырымбур өлкәһе) һәм көнбайышында (Татарстандың Мөслим районы) төпләнгән башҡа туғандары менән дә бәйләнеш тота. Хәрби хеҙмәттә йыш осрашып торған, үҙ шәжәрәһен яҡшы белгән башҡорттар туғанлыҡты һаҡлай ала. Быуаттар буйы хәрби халыҡ булып йәшәү рәүеше, тәрбиә үҙенсәлектәре ирәктеләрҙә көслө яугир һыҙаттары формалашыуға килтерә. Текән— Советтар Союзы Геройы Сәйетов Ғабдулхай Сәйет улының тыуған ауылы. Ул— Текән башҡорто Сәйетғәли Ғәлиәхмәтов улыСаитов Габдулхай Саитович. Башкирская энциклопедия .  

Хәҙерге Балтас районы территорияһында Ирәктеләр тарафынан Текән, Ҡанһөйәр (Түбәнге Ҡанһөйәр), Сурапан ауылдарына нигеҙ һалына, күрше Борай районында бер нисә ирәкте ауылы, Тәтешле районында, мәҫәлән, Иҫке Күрҙем, Аҡсәйет, Иҫке Соҡор, Хәмит (Яңғыҙнарат) һ.б. барИстория башкирских родов. Ирэкте

1795 йылда ауылда 12 йортта 52 башҡорт теркәлгән. 1859 йылдың X ревизияһына ярашлы, ауылда 43 йорт булған, бында 270 башҡорт йәшәгәнТыканово. Башкирская энциклопедия  . 1920 йылда ауылда 642 кеше (115 йорт) йәшәгән А.Асфандияров. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий ..
File
1990 йылдар башына тиклем ауылда төп дөйөм белем биреү мәктәбе эшләгән.

Ауыл атамаһы, бәлки, башҡорт телендәге «төкөн» (берәй нимәнең аҙағы, бөтөүе, сик, рус."завершение, окончание, граница"), йәки боронғо төрки «тикән» (энә, сәнскеле ҡыуаҡлыҡ) һүҙенән килеп сыҡҡандыр, тип фаразлана. «Дүкән»- "тимерлек"тең боронғо исеме.  ««Төкөн» (варианттары Өтөкөн, Өтөүкән һ.б.)- боронғо төркиҙәрҙә  ырыу-йорт усағы илаһы, аллаһы  Древнетюркский словарь Г.Бухарова.Башкирские топонимы, связанные с культом древнетюркского божества огня Отукен   Түкән- «туҡ», «тулы кәүҙәле» (бала), рус.«карапуз».

 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар 1959 йыл 15 ғинуар 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар 2002 йыл 9 октябрь 2010 йыл 14 октябрь96455146,953,1

 Географик урыны 
 Район үҙәгенә тиклем (Иҫке Балтас): 29 км
 Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Шауъяҙы): 9 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйөҙе): 68 км

 Урамдары 
Үҙәк урам, () 
Гагарин урамы, ()
Октябрь урамы, () 

 Билдәле шәхестәре 
 Шакиров Йыһандар Таһир улы (23.06.1914—6.05.2006), умартасы-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы (1995), биология фәндәре кандидаты (1967), доцент (1968). РСФСР-ҙың атҡаҙанған зоотехнигы (1985), БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980).

 Ғабдулхай Сәйет улы Сәйетов (3 апрель, 1924 йыл — 14 октябрь, 1971 йыл) — 988-се уҡсылар полкының взвод командиры ярҙамсыһы (230-сы уҡсылар дивизияһы, 5-се удар армияһы, 1-се Белорус фронты), сержант, Советтар Союзы Геройы.

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.

 Һылтанмалар 
 
 Тыканово на портале «Генеалогия и Архивы»

Категория:Балтас районы ауылдары