Француз теле
'''Француз теле''' (үҙатамаһы — ''les Français, la langue français'') — [[Француздар|француздарҙың]] теле ([[Франция|Францияның]] [[Рәсми тел|рәсми теле]]). Яҙмаһы латин алфавиты нигеҙендә.
Француз теле 29 илдә дәүләт теле булып тора: Франция, [[Канада]], [[Бельгия]], [[Швейцария]], [[Ливан]], [[Люксембург]], [[Монако]], [[Марокко]], [[Алжир]], [[Тунис]]та һәм [[Африка]]ның бер-нисә илендә.

[[Һинд-европа телдәре|Һинд-европа телдәре ғаиләһенә]] ҡарай ([[Роман телдәре|роман төркөмө]], [[Галл-роман телдәре|галл-роман төрө]]). Ябай [[латин теле]]нән сыҡҡан, башҡа роман телдәренә ҡарағанда унан ныҡ алыҫлашҡан<ref>[http://www.academie-francaise.fr/langue/index.html Du françois au français]{{ref-fr}}</ref>.
[[БМО]] (ООН) һәм [[ЮНЕСКО]]-ның рәсми телдәренең береһе. Француз теле — бик күп халыҡ-ара ойошмаларҙың рәсми теле һәм сит ил теле булараҡ иң күп өйрәнелгән телдәрҙең береһе. «Франкофония» халыҡ-ара ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса, француз телендә ысынлап аңлаша алған кешеләр һаны — 274 миллион<ref name="francophonie" />.

== Тарихы ==
: ''Төп мәҡәлә: [[Боронғо француз теле]], [[Урта француз теле]].''
Ябай һөйләш латин теленең айырым француз теленә әүерелеү процесы VI быуаттан VIII быуатҡа тиклем осорҙо ала.
Иң боронғо француз телендәге текстар — [[Страсбург анты|Страсбург анттары]] (842 йыл) һәм Изге Евлалия тураһында секвенциялар (IX быуат аҙағы). Урта француз теленә классик латин теле көслө йоғонто яһай.

1066 йылда [[Нормандия]] герцогы [[Вильһельм I Яулап алыусы|Вильгельм]] [[Англия|Англияны]] яулап алғандан һуң, француз теле ([[Инглиз-норманд теле|инглиз-норманд]], [[Француз закон теле|француз закон]] (юриспруденция) телдәре) Англияла өс быуат буйы юғары ҡатлам теле була (Нормандия рыцарҙары теле). Француз теле шулай уҡ төрлө тәре йөрөтөүселәрҙең дөйөм теле һәм Яҡын Көнсығыштағы тәре йөрөтөүселәр дәүләттәренең теле була.

XII—XIII быуаттарҙа француз теле [[Германия]], Фландрия, Нидерландта юғары ҡатлам араһында тарала. XIII быуат аҙағында ҡайһы бер [[Италия]] яҙыусылары французса яҙышҡан, [[Марко Поло]], мәҫәлән, үҙ сәйәхәтен француз телендә һүрәтләгән.

Вилле-Котре ордонансы 1539 йылда француз телен Францияла берҙәм дәүләт теле итеп нығыта һәм урындағы администрацияларға административ документтар төҙөгәндә латин теле урынына Париж нормаһына таянырға ҡуша. 1635 йылда кардинал [[Ришелье]] Франция академияһын булдырыуы тел тарихында бик мөһим ваҡиға була. XVII быуат уртаһынан француз телен халыҡ-ара тел итеп ҡуллана башлағандар, ләкин уның иң киң таралған ваҡыты- XVIII быуат була. Француз теле дипломатияла, фәндә, халыҡ-ара мәҙәни мөнәсәбәттәрҙә, әҙәбиәттә латин телен ҡыҫырыҡлап сығара. Ул [[Бөйөк Британия]], [[Германия]], [[Австрия]], [[Нидерланд]], [[Италия]], [[Скандинавия]] илдәрендә, [[Рәсәй]]ҙә, [[Польша]], [[Венгрия]]ла ҡулланыла. француз булмаһалар ҙа үҙ әҫәрҙәрен [[Лейбниц]], Галиани, [[Фридрих II]], [[Екатерина II]], [[Казанова]] француз телендә яҙғандар. Француз теле [[Беренсе донъя һуғышы]]на тиклем берҙән-бер рәсми танылған халыҡ- ара тел була<ref>[https://www.isuct.ru/e-publ/vgf/sites/ru.e-publ.vgf/files/2009/vgf-2009-04-216.pdf ''Белякова Т. А.'' Французский язык в международном общении: Curiculum vitae] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190526000644/https://www.isuct.ru/e-publ/vgf/sites/ru.e-publ.vgf/files/2009/vgf-2009-04-216.pdf |date=2019-05-26 }}</ref><ref>[http://miresperanto.com/aliaj_lingvoj/franca_kiel_internacia.htm Т. Скоробогатова. Язык международного общения]</ref>.

== Француз теленең таралыуы ==
: ''См.: [[Франкофондар]], [[Француз телле илдәр]], [[Франция колониялары]].''
<gallery mode="packed">
 Countries where French is an official language.svg|<span style="text-align:left>{{Легенда|#0c5eb1|родной язык}}{{Легенда|#0080ff|административный язык}}{{Легенда|#9fceff|важный, второй или язык культуры}}{{Легенда|#00ff00|франкоязычные меньшинства}}</span>|альт=родной язык     административный язык     важный, второй или язык культуры     франкоязычные меньшинства
 Dialects of the french language.png|Региональные и национальные варианты французского языка
</gallery>

=== Европа ===
[[Файл:Knowledge French EU map.svg|300пкс|мини|Знание французского языка в [[Европейский союз|Европейском союзе]]<ref name="euro" />]]
: ''См.: [[Бельгий француз теле]], [[Французский язык в Швейцарии|Швейцарияла француз теле]].''
{|
|style="width:15em"|
* [[Андорра]]
* [[Валле-д’Аоста]] ([[Италия]])
|
* [[Люксембург]]
* [[Монако]]
|}

; Франция
: ''См.: [[Тубон законы]], [[Францияла тел сәйәсәте]].''
Франция конституцияһы буйынса француз теле 1992 йылдан рәсми тел тип иҫәпләнә. Бөтә рәсми документтар һәм килешеүҙәр француз телендә яҙылырға тейеш. Әгәр [[реклама]]ла сит телдәге һүҙҙәр булһа, уларҙың тәржемәһе бирелергә тейеш.

Францияла хәҙерге заманда түбәндәге ''[[диалект]] төркөмдәре бар''{{sfn|Гак|1990}}:
* Төньяҡ: [[Нормандия]], [[Пикардия]], [[Валлон]].
* Көнсығыш: [[Лотарингия]], [[Шампань]].
* Көньяҡ-көнсығыш: [[Бургундия]], [[франко-конти теле]].
* Көньяҡ-көнбайыш: [[Пуатевин-сентонж теле|пуатевин-сентонж]] ([[Пуатевин теле|пуатевин]], [[Сентонж диалекты|сентонж]]), [[Ангулем диалекты|ангулем]] (ангумуа).
* Көнбайыш: [[Анжуй диалекты|анжуй]], [[Мэн диалекты|мэн]], [[Галло (диалект)|галло]].
* Үҙәк: [[Франсий диалекты|франсий]] ([[Иль-де-Франс]] диалекты), [[Турен диалекты|турен]], [[Орлеан диалекты|орлеан]], [[Беррий диалекты|беррий]], [[Бурбонне (диалект)|бурбонне]].

Хәҙерге Францияла диалекттар бик аҙ ҡулланыла. Төньяҡ диалекттары нығыраҡ һаҡланған (Валлон һәм Пикардия диалекттарының үҙ орфографияһы бар, был диалекттарҙа әҙәби әҫәрҙәр яҙыла, көндәлек баҫмаларҙа материалдар сыға){{sfn|Реферовская и др.|2001|с=242—245}}.

== Письменность ==
{|class="wikitable" style="text-align:center; float:right; margin-left:1.2em; clear:right"
|-
| Aa ||style="color:gray"| ɑ ||width="1" rowspan="13" style="background:#fff; border-top: hidden; border-bottom: hidden"| || Nn ||style="color:gray"| ɛn
|-
| Bb ||style="color:gray"| be || Oo ||style="color:gray"| o
|-
| Cc ||style="color:gray"| se || Pp ||style="color:gray"| pe
|-
| Dd ||style="color:gray"| de || Qq ||style="color:gray"| ky
|-
| Ee ||style="color:gray"| ø || Rr ||style="color:gray"| ɛr
|-
| Ff ||style="color:gray"| ɛf || Ss ||style="color:gray"| ɛs
|-
| Gg ||style="color:gray"| ʒe || Tt ||style="color:gray"| te
|-
| Hh ||style="color:gray"| aʃ || Uu ||style="color:gray"| y
|-
| I i ||style="color:gray"| i || Vv ||style="color:gray"| ve
|-
| J j ||style="color:gray"| ʒi || Ww ||style="color:gray"| dubləve
|-
| Kk ||style="color:gray"| kɑ || Xx ||style="color:gray"| iks
|-
| Ll ||style="color:gray"| ɛl || Yy ||style="color:gray"| igrɛk
|-
| Mm ||style="color:gray"| ɛm || Zz ||style="color:gray"| zɛd
|}
: ''См.: [[Француз әлифбаһы]], [[Изменения французской орфографии (1990)|Француз орфографияһы үҙгәреүе (1990)]].''
Француз әлифбаһендә 26 латин хәрефе, уларға диакритик билдәләр һәм латин [[Лигатура|лигатуралары]] (ҡушылған хәрефтәр) [[Æ|Æ æ]], [[Œ|Œ œ]] өҫтәлә.

Сит телдән ингән һүҙҙәрҙә ҡулланылған хәрефтәр һәм хәрефтәр бәйләнеше: '''k''' ([[Инглиз теле|инглиз]], [[Грек теле|грек]], [[Ғәрәп теле|ғәрәп]]{{sfn|Реферовская и др.|2001|с=203}}: ''kilo''), '''w''' (''wagon'' {{color|gray|[vagɔ̃]}}), әйтелмәй торған '''h''' ([[Герман теле|герман]], [[төрки телдәр]], ғәрәп{{sfn|Реферовская и др.|2001|с=203}}), '''ch''' (''chœur'' {{color|gray|[kœr]}}), '''ph''' (грек: ''philologue'' {{color|gray|[filɔlɔg]}})<ref name="zasl" />. Лигатуралар латин теленән ингән һүҙҙәрҙә осрай: ''nævus'' {{color|gray|[nevys]}}, ''cæcum'' {{color|gray|[sekɔm]}}, ''œsophage'' {{color|gray|[ezɔfaʒ]}}, ''Œdipe'' {{color|gray|[edip]}}.

==== Диакритик билдәләр ====
 A, E, I, O, U, Y, C хәрефтәрендәге билдәләр әйтелеште белдерә һәм  бер иш  төрлө яңғыраған һүҙҙәрҙе яҙмала айырыр өсөн ҡуйыла ([[омофон]]дар).

Диакритик хәрефте диакритикаһыҙға алмаштырып яҙыу-хата була<ref name="af" /><ref name="oq" />. Инициал аббревиатуралары диакритикаһыҙ яҙыла: ''CEE'' (''Communauté Économique Européenne''); график ҡыҫҡартыуҙарҙа улар һаҡлана: ''É''.-''U''. (''États-Unis'').
{|class="wikitable" style="clear:right"
|-
! Знак !! Буквы !! Описание
|-
| [[Акут]]<br>''<small>accent aigu</small>'' ||style="text-align:center"| Éé || [e] в открытом слоге: ''répétér'' [re-pe-te]<ref name="daue" />{{rp|212}}
|-
| [[Гравис]]<br>''<small>accent grave</small>'' ||style="text-align:center"| Èè<br>Àà<br>Ùù || [ɛ] в закрытом слоге: ''mère'' [mɛr].<br>Для различения на письме: à — предлог, a — форма глагола avoir; là — наречие, la — артикль или местоимение, où — наречие, ou — союз…
|-
| [[Циркумфлекс]]<br>''<small>accent circonflexe</small>'' ||style="text-align:center"| {{Якорь|Циркумфлекс}}Ââ<br>Êê<br>Ôô<br>Î î<br>Ûû
| â — [ɑ], ê — [ɛ], ô — [o]. Циркумфлекс может указывать на долготу в закрытом ударном слоге<sup>[[#Долгота гласных|>>]]</sup>.<br>''î, û'' — не изменяет произношение. Для различения на письме: dû — причастие, ''du'' — артикль…<ref name="zasl" />{{rp|26}}.<br>[[Изменения французской орфографии (1990)|С 1990 года]] допускается неупотребление циркумфлекса над ''i, u'', кроме слов ''dû, mûr, sûr, jeûne'', форм глагола ''croître'', [[Имя собственное|имён собственных]] и некоторых других случаев<ref name="rap-circ" />
|-
| [[Диерезис|Трема́]]<br>''<small>tréma</small>'' ||style="text-align:center"| Ëë<br>Ï ï<br>Üü<br>Ÿÿ || Обозначает самостоятельно читаемую букву, исключая чтение [[диграф]]а: can'''oë''' {{color|gray|[kanɔe]}}, ég'''oï'''ste {{color|gray|[egɔist]}}. Встречается редко, особенно ''ü, ÿ'', представленные только в редких именах собственных (Aÿ, Freÿr, Ysaÿe), а также в ставшем нарицательным слове ''capharnaüm'' и в глаголе ''crapaüter'' (вариант написания ''crapahuter'').<br>С 1990 года вместо традиционного ''-guë'' с непроизносимым ''ë'' допускается написание ''-güe: ciguë, cigüe'' {{color|gray|[sigy]}}; и вместо ''-geu-'' с непроизносимым ''e'' — ''-geü-: vergeure, vergeüre'' {{color|gray|[vɛrʒyr]}}<ref name="rap-trem" />
|-
| [[Седиль]]<br>''<small>cédille</small>'' ||style="text-align:center"| Çç || Стоит только перед гласными a, o, u, означая звук [s]<ref name="daue" />{{rp|213}}. Используется для сохранения орфографии [[Морфема|морфемы]] во всех её формах: ''lancer — lançons, France — français''
|}

==== [[Апостроф]] ====
Апостроф билдәһе һүҙ аҙағындағы әйтелмәй торған һуҙынҡы өндәрҙе алмаштыра, һәм уны арттараҡ килгән һуҙынҡы өнгә, йәки әйтелмәй торған ''h'' хәрефенә бөткән һүҙ менән тоташтыра ([[Элизия (тел белеме)|элизия]] күренеше<sup>[[#Связывание слов|>>]]</sup>)<ref name="daue" />:
{|class="wikitable"
|-
! !! В каких словах используется !! Примеры
|-
| A || la ''(артикль или приглагольное местоимение)'' || l'''’'''eau, je l'''’'''aime<br>l'''’'''habitude ''(но с ''h'' придыхательной: la haie<ref name="zasl" />{{rp|25}})''
|-
| E<br>[ə] || 1. le, je, me, te, se, ce, ne<br>2. de, jusque ''(предлоги)''<br>3. que ''(союз)''<br>4. lorsque, quoique, parce que, puisque ''(союзы)''<br>5. presque, quelque ''(наречия)''<br>6. entre- ''(приставка)''
| 1. je m'''’'''appelle, c'''’'''est loin, je n'''’'''ai pas<br>2. un roman d'''’'''Émile Zola, jusqu'''’'''ici<br>3. qu'''’'''il vienne<br>4. lorsqu'''’'''il arrive<br>5. ''только:'' presqu'''’'''île, quelqu'''’'''un (une)<br>6. entr'''’'''apercevoir, s'''’'''entr'''’'''aimer<ref name="orth-lar" />{{rp|10-11}}
|-
| I || si ''(союз, перед местоимением il, ils)'' || s'''’'''il vous plaît
|}

==== Уҡыу ҡағиҙәләре ====
[[Орфография]] X—XIV быуаттағы иҫке француз теле фонетикаһының ҡағиҙәләрен һаҡлай (ул саҡта [[дифтонг]]тар, [[трифтонг]]тар, [[аффриката]]лар, әйтелә торған [[флексия]]лар булған{{sfn|Челышева|2017}}), хәҙерге фонетика бик ныҡ үҙгәргән. Шуға күрә бик күп уҡыу ҡағиҙәләре һәм уларҙан ташламалар индерелгән.

Әйтелмәй торған хәрефтәр<ref name="zasl" /><ref name="daue" />:
* һуңғы тартынҡылар ''p, b, t, d, s, z, x'': bras {{color|gray|[brɑ]}}, camp {{color|gray|[kɑ̃]}}, nid {{color|gray|[ni]}}.
* ''r'' һүҙ аҙағындағы ''-ier, -er'' булғанда (I төркөм ҡылымдарҙың инфинитивы һәм башҡа һүҙҙәр): ouvrier {{color|gray|[uvrije]}}, boulanger {{color|gray|[bulɑ̃ʒe]}}, arriver {{color|gray|[arive]}}. [[Бер ижекле һүҙҙәр|Бер ижекле һүҙҙәрҙән]] башҡа: hier {{color|gray|[jɛr]}}, cher {{color|gray|[ʃɛr]}}; һәм ҡайһы [[Күп ижекле һүҙҙәр|күп ижекле]]: hiver {{color|gray|[i-vɛr]}}.
* ''e'' һүҙ аҙағында: fable {{color|gray|[fɑbl]}}, joie {{color|gray|[ʒwa]}}. Бер ижекле рәсми һүҙҙәрҙән башҡа: le, de, se… {{color|gray|[lə], [də], [sə]}}.<br>''e'' һуҙынҡынан һуң йәки һуҙынҡынан алда: je saluerai {{color|gray|[ʒə salyre]}}, asseoir {{color|gray|[aswar]}}.
* ''h'' әйтелмәй: l’homme {{color|gray|[lɔm]}}, cahier {{color|gray|[kaje]}}.<br>''h'' еңелсә һулыш алып әйтелә торған (элизияла һәм льейзонда ҡатнашмай). Фонетик транскрипцияла апостроф менән билдәләнә: la haie {{color|gray|[la ’ɛ]}}.

Икеләтелгән хәрефтәр бер өн итеп уҡыла: pomme {{color|gray|[pɔm]}}, addition {{color|gray|[adisjɔ̃]}}<ref name="zasl" />.

Түбәндәге таблицаларҙа тик төп ҡағиҙәләр килтерелә<ref name="orth-lar" />:
{|class="wikitable" style="float:left; margin-right:0.8em; clear:left"
|+style="font-weight: normal"| [[Тартынҡы өндәр]]:
! [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|Өн]]!! Хәрефтәр !! Миҫалдар
|-
| p || p || pour {{color|gray|[pur]}}
|-
| b || b || beau {{color|gray|[bo]}}
|-
| t || t || tout {{color|gray|[tu]}}
|-
| d || d || dans {{color|gray|[dɑ̃]}}
|-
| k || c (кроме перед: e, i, y),<br>qu, k, q, ch || coq {{color|gray|[kɔk]}}, quel {{color|gray|[kɛl]}}
|-
| g || g (кроме перед: e, i, y),<br>gu (перед: e, i, y) || gare {{color|gray|[gar]}}, guide {{color|gray|[gid]}}
|-
| f || f, ph || femme {{color|gray|[fam]}}, phare, {{color|gray|[far]}}
|-
| v || v || vous {{color|gray|[vu]}}
|-
| s || s, ss, c (перед: e, i, y),<br>ç, sc, t (перед: i<small>+</small>гласн.) || sac {{color|gray|[sak]}}, patience {{color|gray|[pasjɑ̃s]}}
|-
| z || z, s (между гласн.) || zone {{color|gray|[zon]}}, maison {{color|gray|[mɛzɔ̃]}}
|-
| ks || x, cc (перед: e, i) || extra {{color|gray|[ɛkstra]}}, accent {{color|gray|[aksɑ̃]}}
|-
| gz || x || examen {{color|gray|[ɛgzamɛ̃]}}
|-
| ʃ || ch || chose {{color|gray|[ʃoz]}}
|-
| ʒ || j, g (перед: e, i, y),<br>ge (перед: a, o, u) || jour {{color|gray|[ʒur]}}, georgette {{color|gray|[ʒɔrʒɛt]}}
|-
| l || l || les {{color|gray|[le]}}
|-
| r || r || roue {{color|gray|[ru]}}
|-
| m || m || même {{color|gray|[mɛm]}}
|-
| n || n || non {{color|gray|[nɔ̃]}}
|-
| ɲ || gn || ligne {{color|gray|[liɲ]}}
|-
|colspan="3" style="text-align:center"| [[Сит телдәрҙә тартынҡылар]]
|-
| ŋ || ng ''<small>(англ.{{sfn|Реферовская и др.|2001|с=205, 207}}<ref name="gan" />{{rp|49}})</small>'' || parking {{color|gray|[parkiŋ]}}, meeting {{color|gray|[mitiŋ]}}
|-
| dʒ || j ''<small>(англ.<ref name="gan" />{{rp|45}})</small>'' || jazz {{color|gray|[dʒaz]}}, jean {{color|gray|[dʒin]}}
|-
| tʃ || tch ''<small>(англ., исп.<ref name="gan" />{{rp|39}})</small>'' || Tchad {{color|gray|[tʃad]}}
|}
{|class="wikitable" style="float:left"
|+style="font-weight: normal"| [[Һуҙынҡы өндәр]]
! Өн !! Хәрефтәр !! Миҫалдар
|-
| a || a, à || la {{color|gray|[la]}}
|-
| ɑ || a, â || pas {{color|gray|[pɑ]}}, pâte {{color|gray|[pɑt]}}
|-
| e || e, é || les {{color|gray|[le]}}, et {{color|gray|[e]}}, été {{color|gray|[ete]}}
|-
| ɛ || e, è, ê, ei, ai, aî || elle {{color|gray|[ɛl]}}, frère {{color|gray|[frɛr]}}, mais {{color|gray|[mɛ]}}
|-
| i || i, î, ï, y || il {{color|gray|[il]}}
|-
| o || o, ô, au, eau || mot {{color|gray|[mo]}}, faute {{color|gray|[fot]}}
|-
| ɔ || o || sort {{color|gray|[sɔr]}}
|-
| y || u, û, ü || tu {{color|gray|[ty]}}
|-
| ø || eu, œu, eû || jeûne {{color|gray|[ʒøn]}}, œufs {{color|gray|[ø]}}, feu {{color|gray|[fø]}}
|-
| œ || eu, œu, œ || jeune {{color|gray|[ʒœn]}}, œuf {{color|gray|[œf]}}, œil {{color|gray|[œj]}}
|-
| ə || e || le {{color|gray|[lə]}}, regarder {{color|gray|[rəgarde]}}
|-
| u || ou, oû || nous {{color|gray|[nu]}}
|-
|colspan="3" style="text-align:center"| [[Танау һуҙынҡылары]]
|-
| ɑ̃ || an, am, en, em || sans {{color|gray|[sɑ̃]}}, présent {{color|gray|[prezɑ̃]}}
|-
| ɛ̃ || in, im, ain, aim, en, ein || saint {{color|gray|[sɛ̃]}}
|-
| ɔ̃ || on, om || bon {{color|gray|[bɔ̃]}}
|-
| œ̃ || un, um || brun {{color|gray|[brœ̃]}}
|-
|colspan="3" style="text-align:center"| [[Ярым һуҙынҡы өндәр]]
|-
| j || il, ille, y,<br>i (перед гласн.) || rail {{color|gray|[rɑj]}}, taille {{color|gray|[tɑj]}}, fille {{color|gray|[fij]}},<br>payer {{color|gray|[peje]}}, pied {{color|gray|[pje]}}
|-
| w<br><small>(+a, i, ɛ, ɛ̃)</small> || oi, ou, w, wh, oin || moi {{color|gray|[mwa]}}, oui {{color|gray|[wi]}},<br>ouest {{color|gray|[wɛst]}}, oindre {{color|gray|[wɛ̃dr]}}
|-
| ɥ<br><small>(+гласн.)</small> || u || lui {{color|gray|[lɥi]}}
|}<div style="clear:both"></div>

== Һылтанмалар ==
* [http://www.alliancefr.org Alliance française]
* ''Гак В. Г.'' [http://www.philology.ru/linguistics3/gak-90.htm Французский язык]. (Лингвистический энциклопедический словарь. — {{М.}}, 1990. — С. 562—563) на портале [http://www.philology.ru Philology.ru]
* [http://www.lingvo-online.ru/ru/Translate/fr-ru Французско-русский и русско-французский словарь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160908080525/http://www.lingvo-online.ru/ru/translate/fr-ru |date=2016-09-08 }}
* [http://atilf.atilf.fr/academie.htm Онлайн-версия 8-го издания словаря французского языка (1932—1935)], словарь выпущен Французской академией{{ref-fr}}
* [http://www.alliancefr.org Alliance française]
* ''Гак В. Г.'' [http://www.philology.ru/linguistics3/gak-90.htm Французский язык]. (Лингвистический энциклопедический словарь. — {{М.}}, 1990. — С. 562—563) на портале [http://www.philology.ru Philology.ru]
* [http://www.lingvo-online.ru/ru/Translate/fr-ru Французско-русский и русско-французский словарь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160908080525/http://www.lingvo-online.ru/ru/translate/fr-ru |date=2016-09-08 }}
* [http://atilf.atilf.fr/academie.htm Онлайн-версия 8-го издания словаря французского языка (1932—1935)], словарь выпущен Французской академией{{ref-fr}}
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Языки ООН}}
{{ЯзыкиЕС}}
{{Романские языки}}

[[Категория:Алфавит буйынса телдәр һәм диалекттар]]
[[Категория:Француз теле|*]]
[[Категория:Телдәр]]
[[Категория:Канада телдәре]]
[[Категория:Бельгия телдәре]]
[[Категория:Швейцария телдәре]]
[[Категория:Алжир телдәре]]
[[Категория:Марокко телдәре]]
[[Категория:Мадагаскар телдәре]]
[[Категория:Италия телдәре]]
[[Категория:Кот-д’Ивуар телдәре]]
[[Категория:Германия телдәре]]
[[Категория:Камерун телдәре]]
[[Категория:КДР телдәре]]
[[Категория:Конго Демократик Республикаһы телдәре]]
[[Категория:Бөйөк Британия телдәре]]
[[Категория:Тунис телдәре]]
[[Категория:Испания телдәре]]
[[Категория:Валлония телдәре]]
[[Категория:Квебек телдәре]]
[[Категория:Буркина-Фасо телдәре]]
[[Категория:Гаити телдәре]]
[[Категория:Сенегал телдәре]]
[[Категория:Мали телдәре]]
[[Категория:Бенин телдәре]]
[[Категория:Гвинея телдәре]]
[[Категория:Того телдәре]]
[[Категория:Конго телдәре]]
[[Категория:Нигер телдәре]]
[[Категория:Мысыр телдәре]]
[[Категория:Португалия телдәре]]
[[Категория:Румыния телдәре]]
[[Категория:Чад телдәре]]
[[Категория:АҠШ телдәре]]
[[Категория:Ливан телдәре]]
[[Категория:Нидерланд телдәре]]
[[Категория:Үҙәк Африка Республикаһының телдәре]]
[[Категория:Габон телдәре]]
[[Категория:Австрия телдәре]]
[[Категория:Бурунди телдәре]]
[[Категория:Польша телдәре]]
[[Категория:Маврикий телдәре]]
Француз теле (үҙатамаһы — les Français, la langue français) — француздарҙың теле (Францияның рәсми теле). Яҙмаһы латин алфавиты нигеҙендә.
Француз теле 29 илдә дәүләт теле булып тора: Франция, Канада, Бельгия, Швейцария, Ливан, Люксембург, Монако, Марокко, Алжир, Туниста һәм Африканың бер-нисә илендә.

Һинд-европа телдәре ғаиләһенә ҡарай (роман төркөмө, галл-роман төрө). Ябай латин теленән сыҡҡан, башҡа роман телдәренә ҡарағанда унан ныҡ алыҫлашҡанDu françois au français.
БМО (ООН) һәм ЮНЕСКО-ның рәсми телдәренең береһе. Француз теле — бик күп халыҡ-ара ойошмаларҙың рәсми теле һәм сит ил теле булараҡ иң күп өйрәнелгән телдәрҙең береһе. «Франкофония» халыҡ-ара ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса, француз телендә ысынлап аңлаша алған кешеләр һаны — 274 миллион.

 Тарихы 
 Төп мәҡәлә: Боронғо француз теле, Урта француз теле.
Ябай һөйләш латин теленең айырым француз теленә әүерелеү процесы VI быуаттан VIII быуатҡа тиклем осорҙо ала.
Иң боронғо француз телендәге текстар — Страсбург анттары (842 йыл) һәм Изге Евлалия тураһында секвенциялар (IX быуат аҙағы). Урта француз теленә классик латин теле көслө йоғонто яһай.

1066 йылда Нормандия герцогы Вильгельм Англияны яулап алғандан һуң, француз теле (инглиз-норманд, француз закон (юриспруденция) телдәре) Англияла өс быуат буйы юғары ҡатлам теле була (Нормандия рыцарҙары теле). Француз теле шулай уҡ төрлө тәре йөрөтөүселәрҙең дөйөм теле һәм Яҡын Көнсығыштағы тәре йөрөтөүселәр дәүләттәренең теле була.

XII—XIII быуаттарҙа француз теле Германия, Фландрия, Нидерландта юғары ҡатлам араһында тарала. XIII быуат аҙағында ҡайһы бер Италия яҙыусылары французса яҙышҡан, Марко Поло, мәҫәлән, үҙ сәйәхәтен француз телендә һүрәтләгән.

Вилле-Котре ордонансы 1539 йылда француз телен Францияла берҙәм дәүләт теле итеп нығыта һәм урындағы администрацияларға административ документтар төҙөгәндә латин теле урынына Париж нормаһына таянырға ҡуша. 1635 йылда кардинал Ришелье Франция академияһын булдырыуы тел тарихында бик мөһим ваҡиға була. XVII быуат уртаһынан француз телен халыҡ-ара тел итеп ҡуллана башлағандар, ләкин уның иң киң таралған ваҡыты- XVIII быуат була. Француз теле дипломатияла, фәндә, халыҡ-ара мәҙәни мөнәсәбәттәрҙә, әҙәбиәттә латин телен ҡыҫырыҡлап сығара. Ул Бөйөк Британия, Германия, Австрия, Нидерланд, Италия, Скандинавия илдәрендә, Рәсәйҙә, Польша, Венгрияла ҡулланыла. француз булмаһалар ҙа үҙ әҫәрҙәрен Лейбниц, Галиани, Фридрих II, Екатерина II, Казанова француз телендә яҙғандар. Француз теле Беренсе донъя һуғышына тиклем берҙән-бер рәсми танылған халыҡ- ара тел булаБелякова Т. А. Французский язык в международном общении: Curiculum vitae Т. Скоробогатова. Язык международного общения.

 Француз теленең таралыуы 
 См.: Франкофондар, Француз телле илдәр, Франция колониялары.

 Европа 
300пкс|мини|Знание французского языка в Европейском союзе
 См.: Бельгий француз теле, Швейцарияла француз теле.
 Андорра
 Валле-д’Аоста (Италия) Люксембург
 Монако

 Франция
 См.: Тубон законы, Францияла тел сәйәсәте.
Франция конституцияһы буйынса француз теле 1992 йылдан рәсми тел тип иҫәпләнә. Бөтә рәсми документтар һәм килешеүҙәр француз телендә яҙылырға тейеш. Әгәр рекламала сит телдәге һүҙҙәр булһа, уларҙың тәржемәһе бирелергә тейеш.

Францияла хәҙерге заманда түбәндәге диалект төркөмдәре бар:
 Төньяҡ: Нормандия, Пикардия, Валлон.
 Көнсығыш: Лотарингия, Шампань.
 Көньяҡ-көнсығыш: Бургундия, франко-конти теле.
 Көньяҡ-көнбайыш: пуатевин-сентонж (пуатевин, сентонж), ангулем (ангумуа).
 Көнбайыш: анжуй, мэн, галло.
 Үҙәк: франсий (Иль-де-Франс диалекты), турен, орлеан, беррий, бурбонне.

Хәҙерге Францияла диалекттар бик аҙ ҡулланыла. Төньяҡ диалекттары нығыраҡ һаҡланған (Валлон һәм Пикардия диалекттарының үҙ орфографияһы бар, был диалекттарҙа әҙәби әҫәрҙәр яҙыла, көндәлек баҫмаларҙа материалдар сыға).

 Письменность 
 Aa  ɑ   Nn  ɛn Bb  be  Oo  o Cc  se  Pp  pe Dd  de  Qq  ky Ee  ø  Rr  ɛr Ff  ɛf  Ss  ɛs Gg  ʒe  Tt  te Hh  aʃ  Uu  y I i  i  Vv  ve J j  ʒi  Ww  dubləve Kk  kɑ  Xx  iks Ll  ɛl  Yy  igrɛk Mm  ɛm  Zz  zɛd
 См.: Француз әлифбаһы, Француз орфографияһы үҙгәреүе (1990).
Француз әлифбаһендә 26 латин хәрефе, уларға диакритик билдәләр һәм латин лигатуралары (ҡушылған хәрефтәр) Æ æ, Œ œ өҫтәлә.

Сит телдән ингән һүҙҙәрҙә ҡулланылған хәрефтәр һәм хәрефтәр бәйләнеше: k (инглиз, грек, ғәрәп: kilo), w (wagon ), әйтелмәй торған h (герман, төрки телдәр, ғәрәп), ch (chœur ), ph (грек: philologue ). Лигатуралар латин теленән ингән һүҙҙәрҙә осрай: nævus , cæcum , œsophage , Œdipe .

 Диакритик билдәләр 
 A, E, I, O, U, Y, C хәрефтәрендәге билдәләр әйтелеште белдерә һәм  бер иш  төрлө яңғыраған һүҙҙәрҙе яҙмала айырыр өсөн ҡуйыла (омофондар).

Диакритик хәрефте диакритикаһыҙға алмаштырып яҙыу-хата була. Инициал аббревиатуралары диакритикаһыҙ яҙыла: CEE (Communauté Économique Européenne); график ҡыҫҡартыуҙарҙа улар һаҡлана: É.-U. (États-Unis).
 Знак  Буквы  Описание Акутaccent aigu  Éé  [e] в открытом слоге: répétér [re-pe-te] Грависaccent grave  ÈèÀàÙù  [ɛ] в закрытом слоге: mère [mɛr].Для различения на письме: à — предлог, a — форма глагола avoir; là — наречие, la — артикль или местоимение, où — наречие, ou — союз… Циркумфлексaccent circonflexe  ÂâÊêÔôÎ îÛû â — [ɑ], ê — [ɛ], ô — [o]. Циркумфлекс может указывать на долготу в закрытом ударном слоге>>.î, û — не изменяет произношение. Для различения на письме: dû — причастие, du — артикль….С 1990 года допускается неупотребление циркумфлекса над i, u, кроме слов dû, mûr, sûr, jeûne, форм глагола croître, имён собственных и некоторых других случаев Трема́tréma  ËëÏ ïÜüŸÿ  Обозначает самостоятельно читаемую букву, исключая чтение диграфа: canoë , égoïste . Встречается редко, особенно ü, ÿ, представленные только в редких именах собственных (Aÿ, Freÿr, Ysaÿe), а также в ставшем нарицательным слове capharnaüm и в глаголе crapaüter (вариант написания crapahuter).С 1990 года вместо традиционного -guë с непроизносимым ë допускается написание -güe: ciguë, cigüe ; и вместо -geu- с непроизносимым e — -geü-: vergeure, vergeüre  Седильcédille  Çç  Стоит только перед гласными a, o, u, означая звук [s]. Используется для сохранения орфографии морфемы во всех её формах: lancer — lançons, France — français

 Апостроф 
Апостроф билдәһе һүҙ аҙағындағы әйтелмәй торған һуҙынҡы өндәрҙе алмаштыра, һәм уны арттараҡ килгән һуҙынҡы өнгә, йәки әйтелмәй торған h хәрефенә бөткән һүҙ менән тоташтыра (элизия күренеше>>):
  В каких словах используется  Примеры A  la (артикль или приглагольное местоимение)  l’eau, je l’aimel’habitude (но с h придыхательной: la haie) E[ə]  1. le, je, me, te, se, ce, ne2. de, jusque (предлоги)3. que (союз)4. lorsque, quoique, parce que, puisque (союзы)5. presque, quelque (наречия)6. entre- (приставка) 1. je m’appelle, c’est loin, je n’ai pas2. un roman d’Émile Zola, jusqu’ici3. qu’il vienne4. lorsqu’il arrive5. только: presqu’île, quelqu’un (une)6. entr’apercevoir, s’entr’aimer I  si (союз, перед местоимением il, ils)  s’il vous plaît

 Уҡыу ҡағиҙәләре 
Орфография X—XIV быуаттағы иҫке француз теле фонетикаһының ҡағиҙәләрен һаҡлай (ул саҡта дифтонгтар, трифтонгтар, аффрикаталар, әйтелә торған флексиялар булған), хәҙерге фонетика бик ныҡ үҙгәргән. Шуға күрә бик күп уҡыу ҡағиҙәләре һәм уларҙан ташламалар индерелгән.

Әйтелмәй торған хәрефтәр:
 һуңғы тартынҡылар p, b, t, d, s, z, x: bras , camp , nid .
 r һүҙ аҙағындағы -ier, -er булғанда (I төркөм ҡылымдарҙың инфинитивы һәм башҡа һүҙҙәр): ouvrier , boulanger , arriver . Бер ижекле һүҙҙәрҙән башҡа: hier , cher ; һәм ҡайһы күп ижекле: hiver .
 e һүҙ аҙағында: fable , joie . Бер ижекле рәсми һүҙҙәрҙән башҡа: le, de, se… .e һуҙынҡынан һуң йәки һуҙынҡынан алда: je saluerai , asseoir .
 h әйтелмәй: l’homme , cahier .h еңелсә һулыш алып әйтелә торған (элизияла һәм льейзонда ҡатнашмай). Фонетик транскрипцияла апостроф менән билдәләнә: la haie .

Икеләтелгән хәрефтәр бер өн итеп уҡыла: pomme , addition .

Түбәндәге таблицаларҙа тик төп ҡағиҙәләр килтерелә:
 Тартынҡы өндәр: Өн Хәрефтәр  Миҫалдар p  p  pour  b  b  beau  t  t  tout  d  d  dans  k  c (кроме перед: e, i, y),qu, k, q, ch  coq , quel  g  g (кроме перед: e, i, y),gu (перед: e, i, y)  gare , guide  f  f, ph  femme , phare,  v  v  vous  s  s, ss, c (перед: e, i, y),ç, sc, t (перед: i+гласн.)  sac , patience  z  z, s (между гласн.)  zone , maison  ks  x, cc (перед: e, i)  extra , accent  gz  x  examen  ʃ  ch  chose  ʒ  j, g (перед: e, i, y),ge (перед: a, o, u)  jour , georgette  l  l  les  r  r  roue  m  m  même  n  n  non  ɲ  gn  ligne  Сит телдәрҙә тартынҡылар ŋ  ng (англ.)  parking , meeting  dʒ  j (англ.)  jazz , jean  tʃ  tch (англ., исп.)  Tchad 
 Һуҙынҡы өндәр Өн  Хәрефтәр  Миҫалдар a  a, à  la  ɑ  a, â  pas , pâte  e  e, é  les , et , été  ɛ  e, è, ê, ei, ai, aî  elle , frère , mais  i  i, î, ï, y  il  o  o, ô, au, eau  mot , faute  ɔ  o  sort  y  u, û, ü  tu  ø  eu, œu, eû  jeûne , œufs , feu  œ  eu, œu, œ  jeune , œuf , œil  ə  e  le , regarder  u  ou, oû  nous  Танау һуҙынҡылары ɑ̃  an, am, en, em  sans , présent  ɛ̃  in, im, ain, aim, en, ein  saint  ɔ̃  on, om  bon  œ̃  un, um  brun  Ярым һуҙынҡы өндәр j  il, ille, y,i (перед гласн.)  rail , taille , fille ,payer , pied  w(+a, i, ɛ, ɛ̃)  oi, ou, w, wh, oin  moi , oui ,ouest , oindre  ɥ(+гласн.)  u  lui 

 Һылтанмалар 
 Alliance française
 Гак В. Г. Французский язык. (Лингвистический энциклопедический словарь. — , 1990. — С. 562—563) на портале Philology.ru
 Французско-русский и русско-французский словарь 
 Онлайн-версия 8-го издания словаря французского языка (1932—1935), словарь выпущен Французской академией
 Alliance française
 Гак В. Г. Французский язык. (Лингвистический энциклопедический словарь. — , 1990. — С. 562—563) на портале Philology.ru
 Французско-русский и русско-французский словарь 
 Онлайн-версия 8-го издания словаря французского языка (1932—1935), словарь выпущен Французской академией
 Иҫкәрмәләр 

Категория:Алфавит буйынса телдәр һәм диалекттар
*
Категория:Телдәр
Категория:Канада телдәре
Категория:Бельгия телдәре
Категория:Швейцария телдәре
Категория:Алжир телдәре
Категория:Марокко телдәре
Категория:Мадагаскар телдәре
Категория:Италия телдәре
Категория:Кот-д’Ивуар телдәре
Категория:Германия телдәре
Категория:Камерун телдәре
Категория:КДР телдәре
Категория:Конго Демократик Республикаһы телдәре
Категория:Бөйөк Британия телдәре
Категория:Тунис телдәре
Категория:Испания телдәре
Категория:Валлония телдәре
Категория:Квебек телдәре
Категория:Буркина-Фасо телдәре
Категория:Гаити телдәре
Категория:Сенегал телдәре
Категория:Мали телдәре
Категория:Бенин телдәре
Категория:Гвинея телдәре
Категория:Того телдәре
Категория:Конго телдәре
Категория:Нигер телдәре
Категория:Мысыр телдәре
Категория:Португалия телдәре
Категория:Румыния телдәре
Категория:Чад телдәре
Категория:АҠШ телдәре
Категория:Ливан телдәре
Категория:Нидерланд телдәре
Категория:Үҙәк Африка Республикаһының телдәре
Категория:Габон телдәре
Категория:Австрия телдәре
Категория:Бурунди телдәре
Категория:Польша телдәре
Категория:Маврикий телдәре