Көсөгән
{{Таксон
| name              = Көсөгән
| regnum            = Хайуандар
| image file = Kaiseradler Aquila heliaca 4 amk.jpg
| image title = 
| image descr = 
| parent            = Aquila
| rang              = Вид
| latin             = Aquila heliaca
| author            = Жюль Сезар Савиньи, 1809
| syn               = 
| typus = 
| range map = Aquila heliaca area.png
| range map caption = 
| range map width = 
| range legend = 
{{легенда|#FF8040|<small>Гнездовой ареал</small>}}
{{легенда|#0000FF|<small>Зимний ареал</small>}}
| iucnstatus = VU
| wikispecies = Aquila heliaca
| commons = Category:Aquila heliaca
| iucn = 106003535
}}
{{Бм|Көсөгән (Миәкә районы)}}
'''Көсөгән''' ({{lang-la|Aquila heliaca}}, {{lang-ru|орел-могильник}}) — ҡарсығалар ғаиләһенә ҡараған эре, йыртҡыс ҡош.

== Ҡылыҡһырлама ==
Бөркөттәр араһында иң ҡараһы. Ҡауырһындарында ҡара төҫтәр өҫтәнлөк алған. Дөйөм төҫө ҡара-көрән, түбәһе, елкәһе һарғылт ерән. Тик яурындарында ғына аҡ таптар булырға мөмкин һәм башында аҡ «кәпәс». Кәүҙәһенең аҫҡы өлөшө лә ҡара, ләкин 4 йәшкә тиклемге йәш ҡоштарҙың ҡорһаҡ өлөшөндә асыҡ һарғылт арҡыры һыҙаттар күренә. Суҡышы һәм тырнаҡтары ҡара; аяҡтары, суҡыш төбөнөң өҫкө ҡауырһынһыҙ ҡалын тиреһе, күҙе һары төҫтә. 
Бөркөттән бер тигеҙ төҫтәге һорғолт ҡара ҡойроғо, яурындарындағы аҡ таптар менән айырыла. Яңғыҙ йәки икәүләшеп йөрөйҙәр. 
Көсөгән ҡаҙҙан ҙурыраҡ, бөркөттән һиҙелерлек бәләкәй, тәненең оҙонлоғо 72-нән 84 см-ға саҡлы, йәйелгән ҡанаттарының оҙонлоғо 200 см. Осҡанда ҡанат осондағы ҡауырһындары йәйелгән бармаҡ һымаҡ, ҡойроғо ҡыҫҡа.

== Тауышы ==
Тауышы яңғырауыҡлы: «ҡъяҠ-ҡъяҡ-ҡъяҡ».

== Таралыуы ==
Көсөгән Көньяҡ Европаның көньяҡ өлөшөнән көнсығышта [[Байкал]] янына тиклем таралған. [[Башҡортостан Республикаһы]]нда оялаған көсөгәнде [[Хәйбулла районы]]нда, [[Ҡаҫмарт]] йылғаһы үрендә ([[Йылайыр платоһы]]), [[Башҡортостан дәүләт ҡурсаулығы]]нда, [[Көйөргәҙе районы|Көйөргәҙе]], [[Ирәмәл]] тауы, [[Краснокама районы|Краснокама]], [[Иглин районы|Иглин]], [[Ауырғазы районы|Ауырғазы]] райондарында, Йомағужа биҫтәһе ([[Күгәрсен районы]]) тирәһендә, Ябалаҡлы ауылы янындағы [[Дим]] йылғаһы үҙәнендә һәм [[Ғафури районы]]ның Еңеү ауылы янында, Аҡкүл заказнигында осратҡандар (Кириков, 1952; Ильичев, Фомин, 1988; Лоскутова, 1983; Карякин, 1998) <ref>Баянов М.Г., Маматов А.Ф. Птицы Южного Урала. – Уфа: Китап, 2009. – 376 с.</ref>. Әҙ һанлы булыу сәбәпле көсөгән Рәсәй Федерацияһының һәм [[Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабы|Башҡортостан Республикаһының]] Ҡыҙыл китабтарына индерелгән.

== Йәшәү рәүеше ==
Көндөҙгә ҡош. Бөркөт кеүек үк һыу ятҡылыҡтары үҙәндәренән алыҫыраҡ, ағастары һирәк булған асыҡ урындарҙы өҫтөн күрә. Көсөгән ҡалҡыу урындарҙа ял итергә ярата.
Бөркөттөкө кеүек суҡышы һәм тырнаҡтары ҡеүәтле түгел, шуға күрә ваҡ кимереүсе йәнлектәргә һәм ҡоштарға һөжүм итә, улар араһында йомрандар, ирләндәр, ҡуяндар, ҡыр сысҡандары бар. Терпенән һәм йорт бесәйенән дә баш тартмай. Ҡоштарҙан һуйыр, ҡор, селән, торна, йорт ҡаҙы, әммә күберәк — ҡарға, һайыҫҡан, күгәрсен, шулай уҡ кеҫәрткеләр һәм йыландар — уның аҙығы. Үләкһә менән дә туҡлана һәм уның янында ҡарғаларҙы ла аулай. Күсмә ҡош. Һирәк осрай. Ағас башында оялай.

[[Рәсем:Imperial Eagle 01.JPG|thumb|left|Көсөгән Мәскәү зоопаркында]]

[[File:Aquila heliaca MHNT.ZOO.2010.11.93.3.jpg|thumb|left| ''Aquila heliaca'']]
4 йәш тулғас, парлашалар һәм апрель уртаһында ҡышлау урынынан бергә ҡайталар. Ике аҙна самаһы яңы оя ҡоралар, йә булмаһа иҫкеһен рәтләйҙәр. Көсөгән парының ғәҙәттә 2-4 ояһы була, уларҙы төрлө йылдарҙа сиратлап ҡулланалар. Ояларын ағас башында 2 м-ҙан 25 м, ҡайһы осраҡта унан да бейегерәк урынлаштыралар. Ояның нигеҙе йыуан ботаҡтарҙан эшләнелә, ә тирәсе һәм төбө ҡоро үләндән, тиреҫтән түшәлә. Яңы ояның диаметры 1,5 м, бейеклеге 0,7 м-ға етә һәм йыл һайын ояның параметрҙары арта бара. Апрель аҙағында инә ҡош 2, һирәк осраҡта 1 йәки 3 йомортҡа һала, 1-се йомортҡанан башлап 43-45 тәүлек баҫа. Йомортҡаны баҫыуҙа ата ҡош та ҡатнаша. Ояла ике ҡошсоҡ була, һуңлап сыҡҡаны, ғәҙәттә, үлә. Ҡөсөгәндәр балаларын ҡурсалайҙар, ояла ҡалдырған ҡошсоҡтарын йәшел ботаҡтар менән ҡаплап йәшерәләр. Быны улар эҫе көндә лә эшләйҙәр — уларҙы эҫенән һаҡлайҙар. Ата ҡош килтергән аҙыҡты инә ҡош баларына бүлеп бирә. Ҡошсоҡтар күп ашайҙар — үҙҙәре күпме ауырлыҡта, шул сама, шунлыҡтан тиҙ үҫәләр һәм 2 айлыҡтарында оса алалар. Артабан көсөгәндәр урындан-урынға күсеп йөрөйҙәр һәм сентябрь-октябрь айҙарында ҡышлау урынына күсәләр.

==Иҫкәрмәләр==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Баянов М.Г., Маматов А.Ф. Птицы Южного Урала. – Уфа: Китап, 2009. – 376 с.
* Красная книга Республики Башкортостан: в 2 т. Т. 2: Животные. — 2-е изд., доп. и перераб. — Уфа: Информреклама, 2014. — 244 с. — C. 122—123. — ISBN 978-5-904555-77-1
* {{книга|автор=S. Cramp, K.E.L. Simmons|заглавие=The Birds of the Western Palearctic|часть=Vol. II - Hawks to Bustards|издательство=Oxford University Press|год=1980|страниц=695|isbn=0-19-857505-X}}{{ref-en}}
* {{книга|автор=Benny Gensbøl|заглавие=Collins Birds of Prey|место=UK|издательство=HarperCollins|год=2007|страниц=416|isbn=0007248148}}{{ref-en}}
* {{книга|автор=J. M. Thiollay. Family Accipitridae (Hawks and Eagles) in del Hoyo, J., Elliott, A., & Sargatal, J., eds.|часть=Vol. 2 New World Vultures to Guineafowl.|заглавие=Handbook of the birds of the world|место=Barcelona|издательство=Lynx Edicions|год=1994|isbn=84-87334-15-6}}{{ref-en}}
* {{книга|автор=Г. Дементьев, Н. Гладков.|заглавие=Птицы Советского Союза|том=1|год=1951|издательство=Советская наука}}
* {{книга|автор=И. В. Карякин.|заглавие=Пернатые хищники Уральского региона. Соколообразные (Falconiformes), Совообразные (Strigiformes)|место=Пермь|издательство=ЦПИ СОЖ Урала/СоЭС|год=1998|страниц=483|isbn=5-88587-091-8}}
* {{книга|автор=В. К. Рябицев.|заглавие=Птицы Урала, Приуралья и Западной Сибири: Справочник-определитель|место=Екатеринбург|издательство=Изд-во Уральского университета|год=2001|страниц=608|isbn=5-7525-0825-8}}
* {{книга|автор=В. В. Рябцев.|заглавие=Орлы Байкала|место=Иркутск|издательство=АЭМ «Тальцы»|год=2000|страниц=128}}
* {{книга|автор=Л. С. Степанян.|заглавие=Конспект орнитологической фауны России и сопредельных территорий|место=Москва|издательство=Академкнига|год=2003|страниц=808|isbn=5-94628-093-7}}

{{Красная книга России|2}}


[[Категория:Юғалыуға бирешеүсе төрҙәр]]
[[Категория:Башҡортостан ҡоштары]]
[[Категория:Евразия ҡоштары]]
[[Категория:1809 йылда тасуирланған хайуандар]]
[[Категория:Ырымбур өлкәһенең Ҡыҙыл китабы]]
Көсөгән (, ) — ҡарсығалар ғаиләһенә ҡараған эре, йыртҡыс ҡош.

 Ҡылыҡһырлама 
Бөркөттәр араһында иң ҡараһы. Ҡауырһындарында ҡара төҫтәр өҫтәнлөк алған. Дөйөм төҫө ҡара-көрән, түбәһе, елкәһе һарғылт ерән. Тик яурындарында ғына аҡ таптар булырға мөмкин һәм башында аҡ «кәпәс». Кәүҙәһенең аҫҡы өлөшө лә ҡара, ләкин 4 йәшкә тиклемге йәш ҡоштарҙың ҡорһаҡ өлөшөндә асыҡ һарғылт арҡыры һыҙаттар күренә. Суҡышы һәм тырнаҡтары ҡара; аяҡтары, суҡыш төбөнөң өҫкө ҡауырһынһыҙ ҡалын тиреһе, күҙе һары төҫтә. 
Бөркөттән бер тигеҙ төҫтәге һорғолт ҡара ҡойроғо, яурындарындағы аҡ таптар менән айырыла. Яңғыҙ йәки икәүләшеп йөрөйҙәр. 
Көсөгән ҡаҙҙан ҙурыраҡ, бөркөттән һиҙелерлек бәләкәй, тәненең оҙонлоғо 72-нән 84 см-ға саҡлы, йәйелгән ҡанаттарының оҙонлоғо 200 см. Осҡанда ҡанат осондағы ҡауырһындары йәйелгән бармаҡ һымаҡ, ҡойроғо ҡыҫҡа.

 Тауышы 
Тауышы яңғырауыҡлы: «ҡъяҠ-ҡъяҡ-ҡъяҡ».

 Таралыуы 
Көсөгән Көньяҡ Европаның көньяҡ өлөшөнән көнсығышта Байкал янына тиклем таралған. Башҡортостан Республикаһында оялаған көсөгәнде Хәйбулла районында, Ҡаҫмарт йылғаһы үрендә (Йылайыр платоһы), Башҡортостан дәүләт ҡурсаулығында, Көйөргәҙе, Ирәмәл тауы, Краснокама, Иглин, Ауырғазы райондарында, Йомағужа биҫтәһе (Күгәрсен районы) тирәһендә, Ябалаҡлы ауылы янындағы Дим йылғаһы үҙәнендә һәм Ғафури районының Еңеү ауылы янында, Аҡкүл заказнигында осратҡандар (Кириков, 1952; Ильичев, Фомин, 1988; Лоскутова, 1983; Карякин, 1998) Баянов М.Г., Маматов А.Ф. Птицы Южного Урала. – Уфа: Китап, 2009. – 376 с.. Әҙ һанлы булыу сәбәпле көсөгән Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабтарына индерелгән.

 Йәшәү рәүеше 
Көндөҙгә ҡош. Бөркөт кеүек үк һыу ятҡылыҡтары үҙәндәренән алыҫыраҡ, ағастары һирәк булған асыҡ урындарҙы өҫтөн күрә. Көсөгән ҡалҡыу урындарҙа ял итергә ярата.
Бөркөттөкө кеүек суҡышы һәм тырнаҡтары ҡеүәтле түгел, шуға күрә ваҡ кимереүсе йәнлектәргә һәм ҡоштарға һөжүм итә, улар араһында йомрандар, ирләндәр, ҡуяндар, ҡыр сысҡандары бар. Терпенән һәм йорт бесәйенән дә баш тартмай. Ҡоштарҙан һуйыр, ҡор, селән, торна, йорт ҡаҙы, әммә күберәк — ҡарға, һайыҫҡан, күгәрсен, шулай уҡ кеҫәрткеләр һәм йыландар — уның аҙығы. Үләкһә менән дә туҡлана һәм уның янында ҡарғаларҙы ла аулай. Күсмә ҡош. Һирәк осрай. Ағас башында оялай.

thumb|left|Көсөгән Мәскәү зоопаркында

thumb|left| Aquila heliaca
4 йәш тулғас, парлашалар һәм апрель уртаһында ҡышлау урынынан бергә ҡайталар. Ике аҙна самаһы яңы оя ҡоралар, йә булмаһа иҫкеһен рәтләйҙәр. Көсөгән парының ғәҙәттә 2-4 ояһы була, уларҙы төрлө йылдарҙа сиратлап ҡулланалар. Ояларын ағас башында 2 м-ҙан 25 м, ҡайһы осраҡта унан да бейегерәк урынлаштыралар. Ояның нигеҙе йыуан ботаҡтарҙан эшләнелә, ә тирәсе һәм төбө ҡоро үләндән, тиреҫтән түшәлә. Яңы ояның диаметры 1,5 м, бейеклеге 0,7 м-ға етә һәм йыл һайын ояның параметрҙары арта бара. Апрель аҙағында инә ҡош 2, һирәк осраҡта 1 йәки 3 йомортҡа һала, 1-се йомортҡанан башлап 43-45 тәүлек баҫа. Йомортҡаны баҫыуҙа ата ҡош та ҡатнаша. Ояла ике ҡошсоҡ була, һуңлап сыҡҡаны, ғәҙәттә, үлә. Ҡөсөгәндәр балаларын ҡурсалайҙар, ояла ҡалдырған ҡошсоҡтарын йәшел ботаҡтар менән ҡаплап йәшерәләр. Быны улар эҫе көндә лә эшләйҙәр — уларҙы эҫенән һаҡлайҙар. Ата ҡош килтергән аҙыҡты инә ҡош баларына бүлеп бирә. Ҡошсоҡтар күп ашайҙар — үҙҙәре күпме ауырлыҡта, шул сама, шунлыҡтан тиҙ үҫәләр һәм 2 айлыҡтарында оса алалар. Артабан көсөгәндәр урындан-урынға күсеп йөрөйҙәр һәм сентябрь-октябрь айҙарында ҡышлау урынына күсәләр.

Иҫкәрмәләр

 Әҙәбиәт 
 Баянов М.Г., Маматов А.Ф. Птицы Южного Урала. – Уфа: Китап, 2009. – 376 с.
 Красная книга Республики Башкортостан: в 2 т. Т. 2: Животные. — 2-е изд., доп. и перераб. — Уфа: Информреклама, 2014. — 244 с. — C. 122—123. — ISBN 978-5-904555-77-1
 
 
 
 
 
 
 
 

Категория:Юғалыуға бирешеүсе төрҙәр
Категория:Башҡортостан ҡоштары
Категория:Евразия ҡоштары
Категория:1809 йылда тасуирланған хайуандар
Категория:Ырымбур өлкәһенең Ҡыҙыл китабы