Тауҙар
{{Ук}}'''Тауҙар''' — ҡоро [[Ҡоро ер|ҡоро]] ерҙең шаҡтай ныҡ бүлгеләнгән, йәнәшәләге [[тигеҙлектәр]] өҫтөнән 500 метрға һәм унан да күберәккә күтәрелгән өлөштәре<ref name="Викитека ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Горы|[[Иностранцев, Александр Александрович|Иностранцев А. А.]]}}</ref>. Тигеҙлектәрҙән тауҙар итәк йәки үңерҙәр менән бүленә. Тауҙарҙы ҡалҡыулығына ҡарап бейек, уртаса һәм тәпәш төрҙәргә айыралар<ref>{{Китап|автор=Лукашов А. А.|часть=Горы|заглавие=[[Большая российская энциклопедия]]|ответственный=Председатель науч.-ред. совета [[Осипов, Юрий Сергеевич|Ю. С. Осипов]]|место=М.|издательство=[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|«Большая Российская энциклопедия»]]|год=2007|том=7|страницы=499|isbn=978-5-85270-337-8}}</ref>.
[[File:Шатак зимой 3.JPG|thumb|300 пкс|Баштау һырттары ҡышын]]

== Дөйөм тасуирлама ==
[[Файл:Вершины хребта Зюраткуль, останец Медведь.jpg|thumb|Йөрәккүл һырты, Айыу ҡалдыҡ тауы]]
Тауҙар тектоник әүҙем өлкәләрҙә формалаша; килеп сығышы буйынса тауҙар тектоник, эрозиялар, вулкандар тәьҫирендә хасил булған төрҙәргә бүленә. Тектоник тауҙар ер ҡабығының деформацияларға бирелеү характерына бәйле йыйырсыҡлы, эре киҫәкле һәм йыйырсыҡлы-эре киҫәкле тип атала.

Тау системалары [[Азия]] ер өҫтөнөң — 64 % , [[Төньяҡ Америка|Төньяҡ Американың]] — 36 %, [[Европа|Европаның]] —25 %, [[Көньяҡ Америка|Көньяҡ Американың]] —22 % , [[Австралия]]ның —17 % һәм [[Африка|Африканың]]3 %.биләй Дөйөм алғанда, тауҙарға тура килгән ер 24 процент тәшкил. Кешеләрҙең 10 проценты тауҙар территорияһында йәшәй . Күпселек йылғалар тауҙарҙа баш ала.

Тауҙар [[Һыу айырғыс]] булып та тора.

== Тау рельефтары ==
[[Файл:Ямантау.jpg|thumb|Ямантау]]

Тау рельефының төп формалары: тау теҙмәләре, һырттар, армыттар, ҡырластар, тауҙар араһындағы уйһыулыҡтар, уйпатлыҡтар һ.б. Һырт ҡырластары йәки теҙмәләренең айырым ҡалҡыу урындары сусаҡ, манара, «аҡтау», «яланғас» түбә, «таш» һ.б. тип атала.

== Башҡортостан тауҙары ==
[[Көньяҡ Урал|Башҡортостан Уралында]] тауҙар башлыса тектоник юл менән барлыҡҡа килгән. Төҙөлөшө буйынса — йыйырсыҡлы һәм ҙур киҫәкле‑йыйырсыҡлы, тәпәш һәм уртаса бейеклектәге тауҙар өҫтөнлөк итә.

Ғалимдарҙың бер өлөшө Башҡортостан Уралын [[шарьяж төҙөлөшлө]] тип һанай.

Башҡортостанда иң бейек тау түбәһе — Ямантау, ул диңгеҙ кимәленән 1640 м-ға күтәрелгән. [[Уралтау һырты]] иһә төп һыу айырғыс булып тора.

Һырттар араһында бейеклеге буйынса [[Егәлге]] беренсе урында — уның [[Оло Шелом]] тауының абсолют бейеклеге 1427 м, 1382 м — [[Машаҡ (һырт)|Машаҡ]], 1327 м — [[Нәре (тау)|Нәре]], 1271 м — [[Баштау (һырт)|Баштау]] һ.б. һырттар айырыла.

Тау түбәләре күберәк көмбәҙ рәүешле, урмандар менән ҡапланған. Ҡайһы бер тау түбәләре текә яланғас ҡая рәүешле — Ҡараташ тауы, тау тоҡомдарының элювиаль һыныҡтары [[Ирәмәл|Оло Ирәмәл]] тауында, [[Ямантау]]ҙа күҙәтелә. [[Әрүәкрәз тауы]] осло түбәле сусаҡ рәүешендә.

Башҡортостандың Урал алдында ҡалдыҡ тауҙар — Балҡантау (319,6 м); шихандар — Ҡуштау (357 м) һ.б. осрай.

Йылы ҡоро боҫ бүлеп сығарған Янғантау(504 м) шифаһы менән киң билдәле<ref>[http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/14076-tau-ar П. Н. Швецов, И. М. Япаров. Тауҙар//Башҡорт энциклопедияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201028210427/http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/14076-tau-ar |date=2020-10-28 }}</ref>



== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[:Категория:Региондар буйынса тауҙар|Категория: Горы по регионам]]
* Горообразование
* [[Тау системаһы|Горная система]]
* Горная страна
* Горный массив
* Горный туризм

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

* {{Китап|заглавие=Геологический словарь: в 2-х томах. — М.: Недра|часть=Гор высотное разделение|год=1978|автор=Под редакцией К. Н. Паффенгольца и др.}}
[[Категория:Тауҙар]]
Тауҙар — ҡоро ҡоро ерҙең шаҡтай ныҡ бүлгеләнгән, йәнәшәләге тигеҙлектәр өҫтөнән 500 метрға һәм унан да күберәккә күтәрелгән өлөштәре. Тигеҙлектәрҙән тауҙар итәк йәки үңерҙәр менән бүленә. Тауҙарҙы ҡалҡыулығына ҡарап бейек, уртаса һәм тәпәш төрҙәргә айыралар.
thumb|300 пкс|Баштау һырттары ҡышын

 Дөйөм тасуирлама 
thumb|Йөрәккүл һырты, Айыу ҡалдыҡ тауы
Тауҙар тектоник әүҙем өлкәләрҙә формалаша; килеп сығышы буйынса тауҙар тектоник, эрозиялар, вулкандар тәьҫирендә хасил булған төрҙәргә бүленә. Тектоник тауҙар ер ҡабығының деформацияларға бирелеү характерына бәйле йыйырсыҡлы, эре киҫәкле һәм йыйырсыҡлы-эре киҫәкле тип атала.

Тау системалары Азия ер өҫтөнөң — 64 % , Төньяҡ Американың — 36 %, Европаның —25 %, Көньяҡ Американың —22 % , Австралияның —17 % һәм Африканың3 %.биләй Дөйөм алғанда, тауҙарға тура килгән ер 24 процент тәшкил. Кешеләрҙең 10 проценты тауҙар территорияһында йәшәй . Күпселек йылғалар тауҙарҙа баш ала.

Тауҙар Һыу айырғыс булып та тора.

 Тау рельефтары 
thumb|Ямантау

Тау рельефының төп формалары: тау теҙмәләре, һырттар, армыттар, ҡырластар, тауҙар араһындағы уйһыулыҡтар, уйпатлыҡтар һ.б. Һырт ҡырластары йәки теҙмәләренең айырым ҡалҡыу урындары сусаҡ, манара, «аҡтау», «яланғас» түбә, «таш» һ.б. тип атала.

 Башҡортостан тауҙары 
Башҡортостан Уралында тауҙар башлыса тектоник юл менән барлыҡҡа килгән. Төҙөлөшө буйынса — йыйырсыҡлы һәм ҙур киҫәкле‑йыйырсыҡлы, тәпәш һәм уртаса бейеклектәге тауҙар өҫтөнлөк итә.

Ғалимдарҙың бер өлөшө Башҡортостан Уралын шарьяж төҙөлөшлө тип һанай.

Башҡортостанда иң бейек тау түбәһе — Ямантау, ул диңгеҙ кимәленән 1640 м-ға күтәрелгән. Уралтау һырты иһә төп һыу айырғыс булып тора.

Һырттар араһында бейеклеге буйынса Егәлге беренсе урында — уның Оло Шелом тауының абсолют бейеклеге 1427 м, 1382 м — Машаҡ, 1327 м — Нәре, 1271 м — Баштау һ.б. һырттар айырыла.

Тау түбәләре күберәк көмбәҙ рәүешле, урмандар менән ҡапланған. Ҡайһы бер тау түбәләре текә яланғас ҡая рәүешле — Ҡараташ тауы, тау тоҡомдарының элювиаль һыныҡтары Оло Ирәмәл тауында, Ямантауҙа күҙәтелә. Әрүәкрәз тауы осло түбәле сусаҡ рәүешендә.

Башҡортостандың Урал алдында ҡалдыҡ тауҙар — Балҡантау (319,6 м); шихандар — Ҡуштау (357 м) һ.б. осрай.

Йылы ҡоро боҫ бүлеп сығарған Янғантау(504 м) шифаһы менән киң билдәлеП. Н. Швецов, И. М. Япаров. Тауҙар//Башҡорт энциклопедияһы 

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Категория: Горы по регионам
 Горообразование
 Горная система
 Горная страна
 Горный массив
 Горный туризм

 Иҫкәрмәләр 

 
Категория:Тауҙар