Төйәләҫ (йылға)
{{Ук}}

'''Төйәләҫ''' ({{lang-ru|Худолаз}}) — Көньяҡ-көнсығыш Уралдағы йылға, Урал йылғаһының уң ҡушылдығы. [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]], артабан [[Силәбе өлкәһе]] буйлап төньяҡ-көнсығышҡа (Туғажман тауынан  — көньяҡҡараҡ) табан аға. Кесе Төйәләҫ йылғаһы менән ҡушылып, кинәт кенә көньяҡҡа борола һәм Калининское ауылынан һуң Уралға ҡушылғанға тиклем көньяҡ йүнәлешен алып, дуға эшләй һәм Башҡортостан сиктәренән сығып, Ҡыҙыл ауылынан 10 км аҫтараҡ Яйыҡ йылғаһына һыуҙарын ҡоя. Башҡортостанда оҙонлоғо яҡынса 64 км, дөйөм оҙонлоғо 81 км<ref name="БЭ">{{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/14285-t-j-l-jyl-a ТӨЙӘЛӘҪ, йылға}}</ref>.

== Географияһы ==
Төйәләҫ [[Көньяҡ Урал]]дағы [[Ирәндек]] һыртының көнсығыш битләүҙерендә ([[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]]) баш ала һәм [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡыҙыл районы]]нда [[Урал]] йылғаһына (тамағынан 2002 км алыҫлыҡта<ref name="БЭ" />.) һыуҙарын ҡоя. Төйәләҫ йылғаһы буйлап Башҡортостан һәм Силәбе өлкәһе тоташҡан урында Рәсәй Федерацияһының [[Урал федераль округы|Урал]] һәм [[Волга буйы федераль округы|Волга буйы федераль]] округтары сик буйы үтә.
[[Сибай]] ҡалаһынан 15 километр алыҫлыҡта Төйәләҫ йылғаһының үрге ағымында киң билдәле тәбиғәт ҡомартҡыһы — өс баҫҡыслы шарлауыҡ урынлашҡан — [[Ғәҙелша шарлауығы|Ғәҙелша]] (Төйәләҫ, Ибраһим) шарлауығы, уның бейеклеге 15 метрҙан ашыу<ref name="БЭ" />. Төйәләҫ йылғаһының ҡушылдыҡтары — Шалтран, Япраҡлы, Ҡарағайлы, Ҡамышлы Үҙәк һәм башҡа миҙгел йылғалары. Төйәләҫ йылғаһында өс быуа эшләнгән: Төркмән, Төйәләҫ һәм Сибай.

Башлыса ҡар һыуы менән туйына. Уртаса йыллыҡ һыу сығымы 3,9 м³/с. Ландшафы үрге ағымда аҡһыл һоро тау‑урман тупрағындағы ҡарағай һәм ҡайын урмандарынан, ҡара болон тупрағындағы — болонло далаларҙан, түбәнге ағымда ябай ҡара тупраҡтағы ҡылған‑төрлө үләнле далаларҙан һәм һөрөнтө ерҙәрҙән тора<ref name="БЭ" />.
 
Тыуған яҡтың тәбиғәт ҡомартҡыларын, халыҡ ижадының ынйыларын йәш сағынан өйрәнгән, йыйған һәм халыҡҡа еткергән данлыҡлы ҡурайсы, ошо ерҙәрҙә тыуып үҫкән [[Ғата Сөләймәнов]] яҙмаларынан бер өҙөк:
<blockquote>Тау итәктәренән урғылып шишмәләр аға. Шишмәнең бер тармағы [[Баймаҡ районы]] [[Иҫәнбәт]], ике Басай, [[1-се Төрөкмән]] ауылдары янынан үтеп, Мостай, Атнағол, [[2-се Төрөкмән]] ауылдарын һыуландыра, өсөнсө тармағы Ғәҙелша, [[Абҙаҡ]], [[Әхмәр (Баймаҡ районы)|Әхмәр]] ауылдарын үтеп, Туғажман тауы янында төйөн яһаған һымаҡ, бергә ҡушылып, төшлөккә табан китә. Шуға күрә лә боронғолар йылғаны Төйәләҫ тип атағандар. Йылғаны Аһылай, Туғажман, Йәннәт һәм Ялан тауҙары ҡурсылап уратҡандар. Шул ерҙәргә, бында йәшәгән кешеләргә арналған да инде «Төйәләҫ» йыры<ref>Ғата Сөләймәнов. Төйәләҫ. Совет Башҡортостаны. 14 август 1969.</ref>.</blockquote>

Төйәләҫ (Дружба ҡасабаһы) ауылы эргәһендә быуа урынлашҡан.

[[XX быуат]] аҙағында — [[XXI быуат]] башында йырҙарҙа данланған Төйәләҫ йылғаһы һыуы сәнәғәт предприеларынан ағып төшөп йыйылған һыу менән бысратыуға дусар була һәм бөгөнгө көндә (бигерәк тә Силәбе өлкәһендә) уның һыуы «ифрат бысраҡ» тип баһалана<ref>[http://www.chelpogoda.ru/pages/328.php Исследование динамики химического загрязнения трансграничных водных объектов в ретроспективе ведения наблюдений ГУ «Челябинский ЦГМС» (2001—2005 годы).]</ref>.

== Бассейны ==
Бассейн майҙаны — 1060 км².
Бассейны 80 %‑ын урман ҡаплаған, 1 %‑ы һаҙланған. Ҡушылдыҡтары: уң — [[Ҡарағайлы (Төйәләҫ ҡушылдығы)|Ҡарағайлы]]; һул — Туғажман<ref name="БЭ" />

== Һыу реестры мәғлүмәттәре ==
[[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Яйыҡ һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Яйыҡ (йылға)|Яйыҡ йылғаһы]], Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө)<ref name='Рәсәй МСР'/>.

[[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] мәғлүмәттәре буйынса<ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=186467|title=РФ һыу реестры: Туаллс}}</ref>:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002158
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200215
* Бассейн коды — 12.01.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

== Галерея ==
<gallery class="center">
Файл:Вид с моста на Худолаз. - panoramio.jpg
Файл:Мост через Худолаз. - panoramio.jpg
Файл:Худолаз. - panoramio.jpg
</gallery>

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Ғәҙелша шарлауығы]]
* [[Төйәләҫ (йыр)]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/4668-elsha ҒӘҘЕЛША}}
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/14285-t-j-l-jyl-a ТӨЙӘЛӘҪ, йылға}}
* Ғата Сөләймәнов. Төйәләҫ. Совет Башҡортостаны. 14 август 1969.
* Амир Сайгафаров, Рамазан Утягулов. Баймакский край. Энциклопедическое и краеведческое издание. Китап. Уфа-2002.
{{Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем}}

[[Категория:Төйәләҫ (йылға)]]
[[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]]
[[Категория:Яйыҡ ҡушылдыҡтары]]
[[Категория:Баймаҡ районы йылғалары]]
[[Категория:Яйыҡ бассейны округы йылғалары]]
Төйәләҫ () — Көньяҡ-көнсығыш Уралдағы йылға, Урал йылғаһының уң ҡушылдығы. Башҡортостандың Баймаҡ районы, артабан Силәбе өлкәһе буйлап төньяҡ-көнсығышҡа (Туғажман тауынан  — көньяҡҡараҡ) табан аға. Кесе Төйәләҫ йылғаһы менән ҡушылып, кинәт кенә көньяҡҡа борола һәм Калининское ауылынан һуң Уралға ҡушылғанға тиклем көньяҡ йүнәлешен алып, дуға эшләй һәм Башҡортостан сиктәренән сығып, Ҡыҙыл ауылынан 10 км аҫтараҡ Яйыҡ йылғаһына һыуҙарын ҡоя. Башҡортостанда оҙонлоғо яҡынса 64 км, дөйөм оҙонлоғо 81 км.

 Географияһы 
Төйәләҫ Көньяҡ Уралдағы Ирәндек һыртының көнсығыш битләүҙерендә (Башҡортостандың Баймаҡ районы) баш ала һәм Силәбе өлкәһе Ҡыҙыл районында Урал йылғаһына (тамағынан 2002 км алыҫлыҡта.) һыуҙарын ҡоя. Төйәләҫ йылғаһы буйлап Башҡортостан һәм Силәбе өлкәһе тоташҡан урында Рәсәй Федерацияһының Урал һәм Волга буйы федераль округтары сик буйы үтә.
Сибай ҡалаһынан 15 километр алыҫлыҡта Төйәләҫ йылғаһының үрге ағымында киң билдәле тәбиғәт ҡомартҡыһы — өс баҫҡыслы шарлауыҡ урынлашҡан — Ғәҙелша (Төйәләҫ, Ибраһим) шарлауығы, уның бейеклеге 15 метрҙан ашыу. Төйәләҫ йылғаһының ҡушылдыҡтары — Шалтран, Япраҡлы, Ҡарағайлы, Ҡамышлы Үҙәк һәм башҡа миҙгел йылғалары. Төйәләҫ йылғаһында өс быуа эшләнгән: Төркмән, Төйәләҫ һәм Сибай.

Башлыса ҡар һыуы менән туйына. Уртаса йыллыҡ һыу сығымы 3,9 м³/с. Ландшафы үрге ағымда аҡһыл һоро тау‑урман тупрағындағы ҡарағай һәм ҡайын урмандарынан, ҡара болон тупрағындағы — болонло далаларҙан, түбәнге ағымда ябай ҡара тупраҡтағы ҡылған‑төрлө үләнле далаларҙан һәм һөрөнтө ерҙәрҙән тора.
 
Тыуған яҡтың тәбиғәт ҡомартҡыларын, халыҡ ижадының ынйыларын йәш сағынан өйрәнгән, йыйған һәм халыҡҡа еткергән данлыҡлы ҡурайсы, ошо ерҙәрҙә тыуып үҫкән Ғата Сөләймәнов яҙмаларынан бер өҙөк:
Тау итәктәренән урғылып шишмәләр аға. Шишмәнең бер тармағы Баймаҡ районы Иҫәнбәт, ике Басай, 1-се Төрөкмән ауылдары янынан үтеп, Мостай, Атнағол, 2-се Төрөкмән ауылдарын һыуландыра, өсөнсө тармағы Ғәҙелша, Абҙаҡ, Әхмәр ауылдарын үтеп, Туғажман тауы янында төйөн яһаған һымаҡ, бергә ҡушылып, төшлөккә табан китә. Шуға күрә лә боронғолар йылғаны Төйәләҫ тип атағандар. Йылғаны Аһылай, Туғажман, Йәннәт һәм Ялан тауҙары ҡурсылап уратҡандар. Шул ерҙәргә, бында йәшәгән кешеләргә арналған да инде «Төйәләҫ» йырыҒата Сөләймәнов. Төйәләҫ. Совет Башҡортостаны. 14 август 1969..

Төйәләҫ (Дружба ҡасабаһы) ауылы эргәһендә быуа урынлашҡан.

XX быуат аҙағында — XXI быуат башында йырҙарҙа данланған Төйәләҫ йылғаһы һыуы сәнәғәт предприеларынан ағып төшөп йыйылған һыу менән бысратыуға дусар була һәм бөгөнгө көндә (бигерәк тә Силәбе өлкәһендә) уның һыуы «ифрат бысраҡ» тип баһаланаИсследование динамики химического загрязнения трансграничных водных объектов в ретроспективе ведения наблюдений ГУ «Челябинский ЦГМС» (2001—2005 годы)..

 Бассейны 
Бассейн майҙаны — 1060 км².
Бассейны 80 %‑ын урман ҡаплаған, 1 %‑ы һаҙланған. Ҡушылдыҡтары: уң — Ҡарағайлы; һул — Туғажман

 Һыу реестры мәғлүмәттәре 
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәттәре буйынса:
 Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002158
 Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200215
 Бассейн коды — 12.01.00.003
 ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
 ГӨ буйынса сығарылыш — 2

 Галерея 

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Ғәҙелша шарлауығы
 Төйәләҫ (йыр)

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 
 
 Ғата Сөләймәнов. Төйәләҫ. Совет Башҡортостаны. 14 август 1969.
 Амир Сайгафаров, Рамазан Утягулов. Баймакский край. Энциклопедическое и краеведческое издание. Китап. Уфа-2002.

Категория:Төйәләҫ (йылға)
Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары
Категория:Яйыҡ ҡушылдыҡтары
Категория:Баймаҡ районы йылғалары
Категория:Яйыҡ бассейны округы йылғалары