Мутин Илдархан Ибраһим улы
{{Государственный деятель
| имя        = Илдархан Ибраһим улы Мутин
| оригинал имени   =
| изображение            = 
| ширина    =
| описание изображения            =
| должность          = 
| порядок            = 
| флаг               = Флаг башкир.png 
| флаг2              = 
| периодначало       = 
| периодконец        = 
| предшественник     = 
| преемник           = 
 | титул_2           = 
 | флаг_2             = 
| флаг2_2              = 
 | периодначало_2     = 
 | периодконец_2      = 
 | предшественник_2   = 
 | преемник_2         = 
| дата рождения      = 12.07.1888 
| место рождения     = {{ТУ|Өфө губернаһы}}, [[Минзәлә өйәҙе]]<ref name="Х">Хәҙерге [[Татарстан]], {{ТУ|Аҡтаныш районы}} [[Таҡталасыҡ (Татарстан)|Таҡталасыҡ]] ауылы</ref> [[Таҡталасыҡ (Татарстан)|Таҡталасыҡ]] ауылы
| дата смерти        = 03.02.1938
| место смерти = [[РСФСР]], {{МестоСмерти|Мәскәү}} ҡалаһы
| похоронен          = 
| партия             =  
| образование        = [[Минзәлә]] ҡалаһының 4 класлы училищеһы
| профессия          =
| ученая степень     = 
| супруга            = 
| дети               =
| награды            =
| автограф =
}}

{{ФШ|Мутин}}

'''Мутин Илдархан Ибраһим улы''' ([[12 июль]] [[1888 йыл]] — [[3 февраль]] [[1938 йыл]]) — [[Башҡорт милли хəрəкəте]] эшмәкәре. Сәйәси золом ҡорбаны.

== Биографияһы ==
Илдархан Ибраһим улы Мутин 1888 йылдың 12 июлендә [[Өфө губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]] (хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]] [[Аҡтаныш районы]]) [[Таҡталасыҡ (Татарстан)|Таҡталасыҡ]] ауылында йорт старшинаһы Ибраһим Ғәбдрәшит улы (1819 — ?) һәм Бибизифа Бакир ҡыҙы ғаиләһендә тыуған. Милләте башҡорт. Сығышы менән [[башҡорт дворяндары]] [[Мутиндар]] нәҫеленән. Шәжәрәһе: ''Йәнырыҫ → Мөтә → Тимер → Аҙнағол → Ғәбдрәшит → Ибраһим → Илдархан''. Тимер Мутин (? — 1759) — [[Гәрәй]] улусы старшинаһы, 1756—1763 йылдарҙағы Ете йыллыҡ һуғышта ҡатнашыусы, башҡорт делегацияһы составында мөрәжәғәтнамә менән Санкт-Петербургҡа Сенатҡа бара. Аҙнағол Тимеров (1750 — ?) — Гәрәй улусы старшинаһы, [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Ғәбдрәшит Мутин (1771 — ?) — [[Башҡорт-мишәр ғәскәре]]ндә поход старшинаһы булып хеҙмәт итә{{sfn|Асфандияров А. З.|2009|с=412—415}}.

[[Минзәлә]]лә 4 класлы ҡала училищеһында уҡый. 1909 йылда хәрби хеҙмәткә алына, 5 йыл дауамында 12-се сик буй бригадаһы составында хеҙмәт итә. Армиянан ҡайтҡас уҡытыусы булып, артабан таможня ведомствоһында, аҙаҡ эшләй{{sfn|У истоков Башкирской республики|2017|с=40}}.

1917 йылдың йәйендә [[Башҡорт милли хəрəкəте]]нә ҡушыла. [[Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары]] делегаты була. 1917 йылдың июлендә 1-се Бөтә башҡорт ҡоролтайында [[Башҡорт үҙәк шураһы]] ағзаһы, уның хәрби бүлеге етәксеһе итеп һайлана. 1917 йылдың авгуснда 2-се Бөтә башҡорт ҡоролтайы Мутинды [[Әхмәтзәки Вәлидов]] һәм [[Усман Ҡыуатов]] менән бергә [[Петроград]]ҡа Ваҡытлы хөкүмәт менән һөйләшеүҙәр алып барырға ебәрә. Бында улар министр менән осраша, әммә аныҡ яуап ала алмайҙар — Ваҡытлы хөкүмәт барлыҡ мәсьәләләрҙе сисеүҙе [[Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы]]на тиклем ҡалдыра. 1917 йылдың 11 ноябрендә Ырымбур крайы алтын сәнәғәтселәренең съезында ҡатнашып доклад менән сығыш яһай. 1917 йылдың ноябрендә [[Башҡортостан автономияһы]]н иғлан иткән фармандарҙы әҙерләүҙә һәм ҡабул итеүҙә ҡатнаша{{sfn|У истоков Башкирской республики|2017|с=41}}.

1917 йылдың декабрендә 3-сө Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайында [[Кесе Ҡоролтай]] (предпарламент) һәм [[Башҡорт Хөкүмәте]] ағзаһы итеп һайлана, хөкүмәттә финанс бүлеге мөдире вазифаһын биләй{{sfn|У истоков Башкирской республики|2017|с=41}}.

1918 йылдың февралендә Ырымбур губерна хәрби-революцион комитеты тарафынан Башҡорт хөкүмәтенең башҡа ағзалары менән бергә ҡулға алына. Шул уҡ йылдың апрелендә азат ителә. 1918 йылдың июлендә [[Башҡорт хәрби шураһы]] рәйесе Әхмәтзәки Вәлидовтың урынбаҫары, август-сентябрҙә рәйес вазифаһын башҡарыусы була.

1918 йылдың ноябрендә Колчак Башҡорт хөкүмәтен һәм ғәскәрен бөтөрөүҙе иғлан иткәс, автономия етәкселеге большевиктар менән яҡынлашыу юлдарын эҙләй башлай. Илдархан Мутин, хөкүмәт рәйесе [[Бикбов Юныс Юлбарыҫ улы|Юныс Бикбов]] һәм ҡайһы бер башҡа хөкүмәт ағзалары менән бергә совет власы менән килешеү төҙөргә ҡаршы сығыш яһай, шунлыҡтан 1919 йылдың ғинуарында улар Башҡорт хөкүмәте составынан сығарыла{{sfn|Кульшарипов М. М.|2000|с=}}.

1919 йылдың 1 мартынан [[АБСР]]-ҙың Эске эштәр халыҡ комиссариаты комиссары, 15 апреленән — АБСР-ҙың социаль тәьминәт комиссары вазифаларын үтәй.

1919 йылдың июненән [[Башҡортостан хәрби-революцион комитеты]]ның вәкәләтле ағзаһы. Бында улус советтарын ойоштороу эшен алып бара.

1919 йылдың 28 сентябренән АБСР аҙыҡ-түлек халыҡ комиссарының урынбаҫары вазифаһын башҡара. Бер үк ваҡытта 1920 йылдың февраленә ҡәҙәр «[[Башкиропомощь]]» вәкәләтенең урынбаҫары була, Граждандар һуғышы ваҡытында ҙур зыян күргән [[Тамъян-Ҡатай кантоны|Тамъян-Ҡатай]] һәм [[Бөрйән-Түңгәүер кантоны|Бөрйән-Түңгәүер]] кантондарында эшләй{{sfn|У истоков Башкирской республики|2017|с=41}}.

1920 йылдың июнендә ВЦИК һәм РСФСР СНК-ларының Автономиялы Башҡорт Совет Республикаһы тураһында декреты сыҡҡандан һуң Башревкомдың башҡа ағзалары менән берлектә ҡаршылыҡ сараһы итеп үҙенең вазифаһынан баш тарта. Урта Азияға китеп, Бохара совет республикаһының Кермин<ref>Хәҙерге Үзбәкстандың Навои ҡалаһы.</ref> округында халыҡ мәғарифы бүлегендә эшләй<ref name="БЭ">{{БЭ|index.php/read/8-statya/9618-mutin-ildarkhan-ibra-im-uly|автор=Ғәтиәтуллин З. Ғ., [[Ярмуллин Азат Шакирйән улы|Ярмуллин А. Ш.]]}}</ref>.

1921 йылдың июнендә туған яғына ҡайта. 1921 йылдан [[Мәскәү]]ҙәге Башцентросоюз һәм Башҡорт совнархоз идараһы рәйесе була, 1922 йылдан ошо уҡ үҙәктәрҙең вәкиле итеп ҡалдырыла<ref name="БЭ"/>.
 
1923 йылдан БАССР-ҙың ғәриптәр кооперацияһы үҙәге вәкиле. 1926—1928 йылдарҙа Мәскәүҙәге Башторг вәкәләтлегенең мөдир урынбаҫары була<ref name="БЭ"/>.

1938 йылда репрессиялана һәм атып үлтерелә<ref name="БЭ"/>.

== Хәтер ==
* [[Нефтекама]] ҡалаһында Илдархан Мутин хөрмәтенә үҫмерҙәр араһында мини-футбол буйынса ярыш үткәрелә. 2017 йылда ул 3 июндә булды<ref>[http://www.neftcity.ru/index.php?dn=news&langs=rus&to=art&id=6429 29.05.17. План мероприятий. Официальный сайт администрации городского округа г.Нефтекамск.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201204083501/https://www.neftcity.ru/index.php?dn=news&langs=rus&to=art&id=6429 |date=2020-12-04 }}{{ref-ru}}{{V|16|06|2017}}</ref>.
* 2017 йылдың 9 февралендә [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Аҡтаныш районы]] [[Таҡталасыҡ (Татарстан)|Таҡталасыҡ]] ауылында Башҡортостан вәкилдәре — республиканың билдәле тарихсылары, артистары һәм Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты вәкилдәре — Тимер һәм Илдархан Мутиндарҙы хөрмәтләп иҫкә алды<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/957847/ Башҡортостан делегацияһы Татарстанда Тимер һәм Илдархан Мутиндарҙы хөрмәтләп иҫкә алды. {{Башинформ}}, 2017, 10 февраль]{{V|10|02|2017}}</ref>. 

== Әҙәбиәт ==
* {{книга| автор= [[Асфандияров Анвар Закирович|Асфандияров А. З.]]| заглавие= Аулы мензелинских башкир| ссылка = | ответственный = | место= Уфа| издательство = Китап| год = 2009| том= | страниц= 600| страницы= 411—415| isbn= 978-5-295-04952-1| ref= Асфандияров А. З.}}
* {{книга| автор= | заглавие= История башкирских родов. Гирей. / С. И. Хамидуллин, Ю. М. Юсупов, Р. Р. Асылгужин, Р. Р. Шайхеев, Р. М. Рыскулов, А. Я. Гумерова, Г. Ю. Галеева, Г. Д. Султанова| ссылка = https://vk.com/doc704697_360724173?hash=bfff4d0dd1cdb9898f&dl=2c247f8f858d07ba51| ответственный = | место = Уфа| издательство  = ГУП РБ Уфимский полиграфкомбинат| год = 2014| том= 2| страниц= 528| страницы= 40—54| isbn=978-5-85051-610-9| ref= История башкирских родов}}
* {{книга|автор= [[Кульшарипов, Марат Махмутович|Кульшарипов М. М.]]|заглавие= Башкирское национальное движение (1917—1921 гг.)|ссылка = https://vk.com/topic-41267414_35739250 |ответственный = |издание=|место= Уфа|издательство= Китап|год = 2000|том=|страницы= |страниц= 364|isbn= 5-295-02542-X|ref=Кульшарипов М. М.}}
<!-- * Гумеров Г. Х. «Башкиропомощь» и «Башмомгол» // Октябрьская революция и рождение Советской Башкирии. Уфа, 1959.
* Сайранов Х. С. Упрочение Советской власти в башкириию Уфа, 1957
* Ахметзаки Валиди Тоган. Воспоминания. Борьба народов Туркестана и других восточных мусульман тюрков за национальное бытие и сохранение культуры. книга 1 -ая. Уфа, 1994
* Әкрәм Бейеш. Башҡорт халҡының тарихы һәм азатлыҡ көрәше. — Өфө: Китап, 1993. — 350 бит. -->
* {{книга | автор = [[Ярмуллин Азат Шакирйән улы|Ярмуллин А. Ш.]] | заглавие = Автономиялы Башҡортостан байрағы аҫтында. Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәрҙәре хаҡында ҡыҫҡаса биографик очерктар | ссылка= | ответственный = | место = Уфа| издательство =Китап| год = 2017| том = | страниц = 232| страницы =40—43 | isbn = 978-5-295-06659-7| ref=У истоков Башкирской республики}}<ref>Автономиялы Башҡортостан байрағы аҫтында https://kitaptar.bashkort.org/files/avtonomiyaly_bashqortostan_bajraghy_astynda._ofo._2009.pdf</ref>

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|index.php/read/8-statya/9618-mutin-ildarkhan-ibra-im-uly|автор=Ғәтиәтуллин З. Ғ., [[Ярмуллин Азат Шакирйән улы|Ярмуллин А. Ш.]]}}
* ''Саитов Х. С.'' [http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/9618-mutin-ildarkhan-ibra-im-uly Мутин Ильдархан Ибрагимович]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. // Башкирская энциклопедия. Т. 4. — Уфа: Башкирская энциклопедия 2009. — С. 309—310.
* ''[[Салауат Хәмиҙуллин]].'' [http://bashgazet.ru/people/26037-kem-ul-ildarhan-mutin.html Кем ул Илдархан Мутин? «Башҡортостан» гәзите, 2017, 18 апрель] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170724020735/http://bashgazet.ru/people/26037-kem-ul-ildarhan-mutin.html |date=2017-07-24 }}{{V|24|07|2017}} 
* ''[[Лариса Абдуллина]].'' [http://bashgazet.ru/ruhiestafeta/25359-be-bit-i-bik-yaratyp-kildek-bik-aynyp-kildek-atanysh.html  Беҙ бит һиңә бик яратып килдек, Бик һағынып килдек, Аҡтаныш! «Башҡортостан» гәзите, 2017, 17 февраль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170714205403/http://bashgazet.ru/ruhiestafeta/25359-be-bit-i-bik-yaratyp-kildek-bik-aynyp-kildek-atanysh.html |date=2017-07-14 }}{{V|24|07|2017}}
 

[[Категория:Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ының дәүләт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Башҡорт Хөкүмәте ағзалары]]
[[Категория:Кесе Ҡоролтай ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт хәрби шураһы ағзалары]]
[[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]]
[[Категория:Мутиндар]]
[[Категория:Башҡорт мәркәз шураһы ағзалары]]
Мутин Илдархан Ибраһим улы (12 июль 1888 йыл — 3 февраль 1938 йыл) — Башҡорт милли хəрəкəте эшмәкәре. Сәйәси золом ҡорбаны.

 Биографияһы 
Илдархан Ибраһим улы Мутин 1888 йылдың 12 июлендә Өфө губернаһы Минзәлә өйәҙе (хәҙерге Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы) Таҡталасыҡ ауылында йорт старшинаһы Ибраһим Ғәбдрәшит улы (1819 — ?) һәм Бибизифа Бакир ҡыҙы ғаиләһендә тыуған. Милләте башҡорт. Сығышы менән башҡорт дворяндары Мутиндар нәҫеленән. Шәжәрәһе: Йәнырыҫ → Мөтә → Тимер → Аҙнағол → Ғәбдрәшит → Ибраһим → Илдархан. Тимер Мутин (? — 1759) — Гәрәй улусы старшинаһы, 1756—1763 йылдарҙағы Ете йыллыҡ һуғышта ҡатнашыусы, башҡорт делегацияһы составында мөрәжәғәтнамә менән Санкт-Петербургҡа Сенатҡа бара. Аҙнағол Тимеров (1750 — ?) — Гәрәй улусы старшинаһы, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы. Ғәбдрәшит Мутин (1771 — ?) — Башҡорт-мишәр ғәскәрендә поход старшинаһы булып хеҙмәт итә.

Минзәләлә 4 класлы ҡала училищеһында уҡый. 1909 йылда хәрби хеҙмәткә алына, 5 йыл дауамында 12-се сик буй бригадаһы составында хеҙмәт итә. Армиянан ҡайтҡас уҡытыусы булып, артабан таможня ведомствоһында, аҙаҡ эшләй.

1917 йылдың йәйендә Башҡорт милли хəрəкəтенә ҡушыла. Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары делегаты була. 1917 йылдың июлендә 1-се Бөтә башҡорт ҡоролтайында Башҡорт үҙәк шураһы ағзаһы, уның хәрби бүлеге етәксеһе итеп һайлана. 1917 йылдың авгуснда 2-се Бөтә башҡорт ҡоролтайы Мутинды Әхмәтзәки Вәлидов һәм Усман Ҡыуатов менән бергә Петроградҡа Ваҡытлы хөкүмәт менән һөйләшеүҙәр алып барырға ебәрә. Бында улар министр менән осраша, әммә аныҡ яуап ала алмайҙар — Ваҡытлы хөкүмәт барлыҡ мәсьәләләрҙе сисеүҙе Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышына тиклем ҡалдыра. 1917 йылдың 11 ноябрендә Ырымбур крайы алтын сәнәғәтселәренең съезында ҡатнашып доклад менән сығыш яһай. 1917 йылдың ноябрендә Башҡортостан автономияһын иғлан иткән фармандарҙы әҙерләүҙә һәм ҡабул итеүҙә ҡатнаша.

1917 йылдың декабрендә 3-сө Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайында Кесе Ҡоролтай (предпарламент) һәм Башҡорт Хөкүмәте ағзаһы итеп һайлана, хөкүмәттә финанс бүлеге мөдире вазифаһын биләй.

1918 йылдың февралендә Ырымбур губерна хәрби-революцион комитеты тарафынан Башҡорт хөкүмәтенең башҡа ағзалары менән бергә ҡулға алына. Шул уҡ йылдың апрелендә азат ителә. 1918 йылдың июлендә Башҡорт хәрби шураһы рәйесе Әхмәтзәки Вәлидовтың урынбаҫары, август-сентябрҙә рәйес вазифаһын башҡарыусы була.

1918 йылдың ноябрендә Колчак Башҡорт хөкүмәтен һәм ғәскәрен бөтөрөүҙе иғлан иткәс, автономия етәкселеге большевиктар менән яҡынлашыу юлдарын эҙләй башлай. Илдархан Мутин, хөкүмәт рәйесе Юныс Бикбов һәм ҡайһы бер башҡа хөкүмәт ағзалары менән бергә совет власы менән килешеү төҙөргә ҡаршы сығыш яһай, шунлыҡтан 1919 йылдың ғинуарында улар Башҡорт хөкүмәте составынан сығарыла.

1919 йылдың 1 мартынан АБСР-ҙың Эске эштәр халыҡ комиссариаты комиссары, 15 апреленән — АБСР-ҙың социаль тәьминәт комиссары вазифаларын үтәй.

1919 йылдың июненән Башҡортостан хәрби-революцион комитетының вәкәләтле ағзаһы. Бында улус советтарын ойоштороу эшен алып бара.

1919 йылдың 28 сентябренән АБСР аҙыҡ-түлек халыҡ комиссарының урынбаҫары вазифаһын башҡара. Бер үк ваҡытта 1920 йылдың февраленә ҡәҙәр «Башкиропомощь» вәкәләтенең урынбаҫары була, Граждандар һуғышы ваҡытында ҙур зыян күргән Тамъян-Ҡатай һәм Бөрйән-Түңгәүер кантондарында эшләй.

1920 йылдың июнендә ВЦИК һәм РСФСР СНК-ларының Автономиялы Башҡорт Совет Республикаһы тураһында декреты сыҡҡандан һуң Башревкомдың башҡа ағзалары менән берлектә ҡаршылыҡ сараһы итеп үҙенең вазифаһынан баш тарта. Урта Азияға китеп, Бохара совет республикаһының КерминХәҙерге Үзбәкстандың Навои ҡалаһы. округында халыҡ мәғарифы бүлегендә эшләй.

1921 йылдың июнендә туған яғына ҡайта. 1921 йылдан Мәскәүҙәге Башцентросоюз һәм Башҡорт совнархоз идараһы рәйесе була, 1922 йылдан ошо уҡ үҙәктәрҙең вәкиле итеп ҡалдырыла.
 
1923 йылдан БАССР-ҙың ғәриптәр кооперацияһы үҙәге вәкиле. 1926—1928 йылдарҙа Мәскәүҙәге Башторг вәкәләтлегенең мөдир урынбаҫары була.

1938 йылда репрессиялана һәм атып үлтерелә.

 Хәтер 
 Нефтекама ҡалаһында Илдархан Мутин хөрмәтенә үҫмерҙәр араһында мини-футбол буйынса ярыш үткәрелә. 2017 йылда ул 3 июндә булды29.05.17. План мероприятий. Официальный сайт администрации городского округа г.Нефтекамск. .
 2017 йылдың 9 февралендә Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районы Таҡталасыҡ ауылында Башҡортостан вәкилдәре — республиканың билдәле тарихсылары, артистары һәм Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты вәкилдәре — Тимер һәм Илдархан Мутиндарҙы хөрмәтләп иҫкә алдыБашҡортостан делегацияһы Татарстанда Тимер һәм Илдархан Мутиндарҙы хөрмәтләп иҫкә алды. , 2017, 10 февраль. 

 Әҙәбиәт 
 
 
 

 Автономиялы Башҡортостан байрағы аҫтында https://kitaptar.bashkort.org/files/avtonomiyaly_bashqortostan_bajraghy_astynda._ofo._2009.pdf

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 
 Саитов Х. С. Мутин Ильдархан Ибрагимович. // Башкирская энциклопедия. Т. 4. — Уфа: Башкирская энциклопедия 2009. — С. 309—310.
 Салауат Хәмиҙуллин. Кем ул Илдархан Мутин? «Башҡортостан» гәзите, 2017, 18 апрель  
 Лариса Абдуллина.  Беҙ бит һиңә бик яратып килдек, Бик һағынып килдек, Аҡтаныш! «Башҡортостан» гәзите, 2017, 17 февраль 
 

Категория:Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәрҙәре
Категория:Башҡорт АССР-ының дәүләт эшмәкәрҙәре
Категория:Башҡорт Хөкүмәте ағзалары
Категория:Кесе Ҡоролтай ағзалары
Категория:Башҡорт хәрби шураһы ағзалары
Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар
Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар
Категория:Мутиндар
Категория:Башҡорт мәркәз шураһы ағзалары