Яңы Мораптал
{{Ук}}
'''Яңы Мораптал''' ({{lang-ru|Новомурапталово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Көйөргәҙе районы]]ндағы ауыл. [[2009]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 1406 кеше<ref name='белешмә китабы'>[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>.
Почта индексы — 453365, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80239835001.

== Ауылдың тарихы ==
Мораптал ауылында Ҡыпсаҡ улусының Сөгөн түбәһе вәкилдәре йәшәгән. Халҡы — Бөрйән улусынан күсеүселәр. XVIII быуаттың аҙағында ауылда барыһы 11 йорт була, унда 42 ир-егет, 33 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән<ref name="Генеалогия и архивы">[http://213.239.206.131/places/kuyurgazinskiy/muraptalovo.html Генеалогия и архивы. Мурапталово] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200201172217/http://213.239.206.131/places/kuyurgazinskiy/muraptalovo.html |date=2020-02-01 }}</ref>.
1816 йылда ауылға дүрт ҡаҙаҡ беркетелә — Йосоп Майҙанов, Көҙәнбай Баймырҙин, Дүзәй Ҡуралин, Баранбай Лаписов. 1834 һәм 1850 йылдар араһында ошо ауыл халҡының бер өлөшө бүленеп сыға һәм Яңы Мораптал ауылына нигеҙ һала. X ревизияла элекке ауылда 49 йорт күрһәтелә, унда барыһы 294 кеше йәшәй, ә икенсеһендә — 82 йорт һәм 458 кеше. 1816 һәм 1834 йылдарҙағы ревизиялар араһында ауылға татарҙар индерелә, улар төп халыҡ менән бергә яңы ауылға күсенә. Яңы ауылға шулай уҡ Әүестән, Аллабирҙе, Айсыуаҡ ауылдарынан да күсенәләр<ref name="Генеалогия и архивы"></ref>.

[[1920 йыл]]да [[Иҫке Мораптал]]да 78 йорт иҫәпкә алына, унда 341 кеше йәшәй, Яңы Морапталда — 267 йорт һәм 1285 кеше.

Ауылдың исеме ауылға нигеҙ һалыусы Мораптал Иҫәнғоловтың исеменә бәйле, ул 1751 йылда заводчиктар Твердышевҡа һәм Мясниковҡа Лик, [[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар]], [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] һәм уларға һыуҙарын ҡойған [[Ҡарғалы]], Ҡарамалы, Һалмыш, [[Юшатыр]], [[Көйөргәҙе йылғаһы|Көйөргәҙе]], [[Ыҡ]] һәм башҡа йылғалар буйындағы ете улус ерен һатыу менән билдәлелек алған<ref name="Генеалогия и архивы"></ref>.

Морапталовтар күрше ауылдарҙа ла йәшәгән. Кантонлыҡ системаһы осоронда ауыл 29-се йортҡа ингән. [[XIX быуат|XIX быуаттың]] 60-сы йылдарында ике ауыл Мораптал ауыл йәмғиәтен тәшкил иткән. 1919—1935 йылдарҙа ике ауыл да Мораптал улусына ингән, үҙәге — Яңы Мораптал.

1842 йылда төп ауылда (Иҫке Мрапталда) 169 кешенең һәр береһенә сәселгән6 бот ярауай иген тура килгән. 1920 йылда бында тирмән була. Яңы ауылда Вәлит Хәлилов — 124, Абдулла Ниғмәтуллин 102 бот иген сәскән<ref name="Генеалогия и архивы"></ref>.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||||||||||
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Ермолаевка (Көйөргәҙе районы)|Ермолаевка]]): 34 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Мурапталово): 3 км

== Урамдары ==
{{Колонки|2}}
* Дауахана урамы ({{lang-ru|Больничная (улица)}})
* Көнсығыш урамы ({{lang-ru|Восточная (улица)}})
* Ҡунаҡхана урамы ({{lang-ru|Гостиничная (улица)}})
* Тимер юл урамы ({{lang-ru|Железнодорожная (улица)}})
* Ишмаев урамы ({{lang-ru|Ишмаева (улица)}})
* Калинин урамы ({{lang-ru|Калинина (улица)}})
* Киров урамы ({{lang-ru|Кирова (улица)}})
* Комсомол урамы ({{lang-ru|Комсомольская (улица)}})
* Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная (улица)}})
* {Яр буйы урамы ({{lang-ru|Набережная (улица)}})
* {Яңы урам) — ({{lang-ru|Новая (улица)}})
* Парк урамы) — ({{lang-ru|Парковая (улица)}})
* Еңеү урамы) — ({{lang-ru|Победы (улица)}})
* Рафиҡ Һыртланов урамы) — ({{lang-ru|Рафика Сыртланова (улица)}})
* Йылға урамы) — ({{lang-ru|Речная (улица)}})
* ????урамы) — ({{lang-ru|Речной (улица)}})
* Баҡса урамы) — ({{lang-ru|Садовая (улица)}})
* Таңатаров урамы) — ({{lang-ru|Танатарова (улица)}})
* Чапаев урамы) — ({{lang-ru|Чапаева (улица)}})
* Мәктәп урамы) — ({{lang-ru| Школьная (улица)}})
* Шоссе урамы) — ({{lang-ru|Шоссейная (улица)}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/053/000017.html Улицы]</ref>
{{Колонки|конец}}

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Әбдрәшитов Рәил Абдулла улы]] (5.12.1938), дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1975—1992 йылдарҙа [[Күмертау районы|Күмертау район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1992—1999 йылдарҙа Күмертау, аҙаҡтан Көйөргәҙе районы хакимиәте башлығы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] (1990—1995) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]] 1-се саҡрылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ҙың Вәкилдәр Палатаһы депутаты (1995—1999). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, райондың почётлы гражданы.

== Топонимика ==
''Һаҙанлы''(күл) — был күлдең легендаһы былай. Бер йылды ҡар бик күп яуған. Яҙын йылғалар ныҡ ташҡан һәм ош күлде лә баҫып киткән. Йылғалар ҡайтҡас был күлдә бик күп [[һаҙан]] балығы ҡалған. Халыҡ шуға ул күлде Һаҙанды тип йөрөтә.

''Туғыҙтимер'' (йылға) — Туғыҙ тимерсе поезд юлы яһап йөрөгәндәр. Бик эҫе ваҡыт булған. Ошо йылғала һыу ингәндәр. Шуға бәйле тип һәйләйҙәр. (башға варианттары ла бар).
Легендалар [[Республика политехника лицей- интернаты|РПЛИ]]-ның (Күмертау ҡалаһы) 11 класc уҡыусыһы Шәмсетдинов Исламдың өй эшенән алынды.

== Видеояҙмалар ==
# {{YouTube|kyoW_5Gs-f0|logo=1}} Көйөргәҙе районының Яңы Мораптал ауылында Ғәзиз Әлмөхәмәтов музейын асыу
# {{YouTube|cVwo1PJ51n8|logo=1}} Көйөргәҙе районы Яңы Мораптал ауылының Калинин урамы байрамы
# {{YouTube|sM3LnK_uOL0|logo=1}} Хәйерле иртә, Республика — «Алтын бишек» Көйөргәҙе районы Яңы Мораптал

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/15413-novomuraptalovo-selo-v-kuyurgazinskom-r-ne.html Башкирская энциклопедия — Новомурапталово] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224070901/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/15413-novomuraptalovo-selo-v-kuyurgazinskom-r-ne.html |date=2019-12-24 }}{{ref-ru}} {{V|3|12|2018}}
* [http://213.239.206.131/places/kuyurgazinskiy/muraptalovo.html Генеалогия и архивы. Мурапталово] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200201172217/http://213.239.206.131/places/kuyurgazinskiy/muraptalovo.html |date=2020-02-01 }}
{{Көйөргәҙе районы ауылдары}}

[[Категория:Көйөргәҙе районы ауылдары]]
Яңы Мораптал () — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 1406 кешеБашҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы .
Почта индексы — 453365, ОКАТО коды — 80239835001.

 Ауылдың тарихы 
Мораптал ауылында Ҡыпсаҡ улусының Сөгөн түбәһе вәкилдәре йәшәгән. Халҡы — Бөрйән улусынан күсеүселәр. XVIII быуаттың аҙағында ауылда барыһы 11 йорт була, унда 42 ир-егет, 33 ҡатын-ҡыҙ йәшәгәнГенеалогия и архивы. Мурапталово .
1816 йылда ауылға дүрт ҡаҙаҡ беркетелә — Йосоп Майҙанов, Көҙәнбай Баймырҙин, Дүзәй Ҡуралин, Баранбай Лаписов. 1834 һәм 1850 йылдар араһында ошо ауыл халҡының бер өлөшө бүленеп сыға һәм Яңы Мораптал ауылына нигеҙ һала. X ревизияла элекке ауылда 49 йорт күрһәтелә, унда барыһы 294 кеше йәшәй, ә икенсеһендә — 82 йорт һәм 458 кеше. 1816 һәм 1834 йылдарҙағы ревизиялар араһында ауылға татарҙар индерелә, улар төп халыҡ менән бергә яңы ауылға күсенә. Яңы ауылға шулай уҡ Әүестән, Аллабирҙе, Айсыуаҡ ауылдарынан да күсенәләр.

1920 йылда Иҫке Морапталда 78 йорт иҫәпкә алына, унда 341 кеше йәшәй, Яңы Морапталда — 267 йорт һәм 1285 кеше.

Ауылдың исеме ауылға нигеҙ һалыусы Мораптал Иҫәнғоловтың исеменә бәйле, ул 1751 йылда заводчиктар Твердышевҡа һәм Мясниковҡа Лик, Һаҡмар, Ағиҙел һәм уларға һыуҙарын ҡойған Ҡарғалы, Ҡарамалы, Һалмыш, Юшатыр, Көйөргәҙе, Ыҡ һәм башҡа йылғалар буйындағы ете улус ерен һатыу менән билдәлелек алған.

Морапталовтар күрше ауылдарҙа ла йәшәгән. Кантонлыҡ системаһы осоронда ауыл 29-се йортҡа ингән. XIX быуаттың 60-сы йылдарында ике ауыл Мораптал ауыл йәмғиәтен тәшкил иткән. 1919—1935 йылдарҙа ике ауыл да Мораптал улусына ингән, үҙәге — Яңы Мораптал.

1842 йылда төп ауылда (Иҫке Мрапталда) 169 кешенең һәр береһенә сәселгән6 бот ярауай иген тура килгән. 1920 йылда бында тирмән була. Яңы ауылда Вәлит Хәлилов — 124, Абдулла Ниғмәтуллин 102 бот иген сәскән.

 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар 1959 йыл 15 ғинуар 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар 2002 йыл 9 октябрь 2010 йыл 14 октябрь

 Географик урыны 
 Район үҙәгенә тиклем (Ермолаевка): 34 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Мурапталово): 3 км

 Урамдары 

 Дауахана урамы ()
 Көнсығыш урамы ()
 Ҡунаҡхана урамы ()
 Тимер юл урамы ()
 Ишмаев урамы ()
 Калинин урамы ()
 Киров урамы ()
 Комсомол урамы ()
 Йәштәр урамы ()
 {Яр буйы урамы ()
 {Яңы урам) — ()
 Парк урамы) — ()
 Еңеү урамы) — ()
 Рафиҡ Һыртланов урамы) — ()
 Йылға урамы) — ()
 ????урамы) — ()
 Баҡса урамы) — ()
 Таңатаров урамы) — ()
 Чапаев урамы) — ()
 Мәктәп урамы) — ()
 Шоссе урамы) — ()Улицы

 Билдәле шәхестәре 
 Әбдрәшитов Рәил Абдулла улы (5.12.1938), дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1975—1992 йылдарҙа Күмертау район Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1992—1999 йылдарҙа Күмертау, аҙаҡтан Көйөргәҙе районы хакимиәте башлығы. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы (1990—1995) һәм Башҡортостан Республикаһы 1-се саҡрылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Вәкилдәр Палатаһы депутаты (1995—1999). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, райондың почётлы гражданы.

 Топонимика 
Һаҙанлы(күл) — был күлдең легендаһы былай. Бер йылды ҡар бик күп яуған. Яҙын йылғалар ныҡ ташҡан һәм ош күлде лә баҫып киткән. Йылғалар ҡайтҡас был күлдә бик күп һаҙан балығы ҡалған. Халыҡ шуға ул күлде Һаҙанды тип йөрөтә.

Туғыҙтимер (йылға) — Туғыҙ тимерсе поезд юлы яһап йөрөгәндәр. Бик эҫе ваҡыт булған. Ошо йылғала һыу ингәндәр. Шуға бәйле тип һәйләйҙәр. (башға варианттары ла бар).
Легендалар РПЛИ-ның (Күмертау ҡалаһы) 11 класc уҡыусыһы Шәмсетдинов Исламдың өй эшенән алынды.

 Видеояҙмалар 
  Көйөргәҙе районының Яңы Мораптал ауылында Ғәзиз Әлмөхәмәтов музейын асыу
  Көйөргәҙе районы Яңы Мораптал ауылының Калинин урамы байрамы
  Хәйерле иртә, Республика — «Алтын бишек» Көйөргәҙе районы Яңы Мораптал

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 Башкирская энциклопедия — Новомурапталово  
 Генеалогия и архивы. Мурапталово 

Категория:Көйөргәҙе районы ауылдары