Баймаҡ
{{Ук}}

'''Баймаҡ''' — [[Башҡортостан]]дың республика әһәмиәтендәге ҡалаһы, [[Баймаҡ районы]]ның административ үҙәге.
Ҡала [[Ирәндек]] армытында, [[Көньяҡ Урал]] тауы битендә, [[Европа]] һәм [[Азия]] сигендә урынлашҡан.

== Тарихы ==
[[File:Баймак.JPG|thumb|290px|left| Баймак (2014)]]
Таналыҡ—Баймаҡ ҡасабаһы [[1748]] йылда Кананиколь һәм Преображен [[баҡыр]] иретеү заводтарының [[мәғдән]] базаһы булараҡ барлыҡҡа килә. [[Башҡорт ихтилалдары]] баҫтырылғас, ҡасаба батша карателдәре тарафынан яндырыла, [[мәғдән]] табыу туҡтатыла. [[XIX быуат]] урталарында [[Таналыҡ]] йылғаһы буйлап бөртөклө [[алтын]] табылғас, капиталист Жуков алтын приискыларын аса. Был төбәккә урыҫ халҡының күпләп күсеп килеүе ошо ваҡиға менән бәйле Горяев, Андреев, Кабановтар һәм ЮУГАО инглиз компанияһы прииск хужалары була.

Таналыҡ-Баймаҡ ҡасабаһы [[1922]] йылда Бөрйән-Таналыҡ волосының үҙәге була.
[[1917]] йылдың 7 ноябрендә Эшсе депутаттар Советы һәм ревком һайлана, уның рәйесе итеп Леонид Азанов тәғәйенләнә.

[[1928]] йылда Баймаҡ эшселәр ҡасабаһы тип үҙгәртелә, ә [[1938 йыл]]дың [[15 ноябрь|15 ноябрендә]] ул ҡала итеп иғлан ителә, [[1992 йыл]]да иһә «республика әһәмиәтендәге ҡала» статусын ала.

[[Башҡортостан Президенты]]ның [[1994 йыл]]дың мартындағы указы нигеҙендә ҡала һәм район дөйөм ''территориаль-административ берәмек'' булып иҫәпләнә.

== Халҡы ==
[[Файл:Baimak mosque.png|thumb|right|250px|Ҡала мәсете]]
Ҡала һәм районда йәшәүселәрҙең төп өлөшө — [[башҡорттар]].

Демографик торғонлоҡ — ҡала һәм райондың көнүҙәк мәсьәләһе булып тора. Был халыҡтың күрше район һәм ҡалаларға күсеп китеүе менән бәйле.
{{ Население | Баймак | Столбцов=6}}

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||13935||6929||7006
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||11343||5307||6036
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||12501||5866||6635
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||12836||5956||6880
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||15790||7429||8361
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||17223||8032||9191
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||17710||8339||9371
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Сәнәғәт ойошмалары ==
# Баймаҡ ҡойоу-механика заводы ААЙ
# Башкомбикорм ААЙ
# Башптицепром ААЙ
# Баймаҡ күсмә механизацияланған колоннаһы 

== Һөнәри белем биреү учреждениелары ==
# 105-се һөнәри училище
# [[Баймаҡ ауыл хужалығы техникумы]]
# Өфө йылылыҡ-энергетика техникумының Баймаҡ филиалы

== Мәктәптәре ==
* [[Баймаҡ ҡалаһының 1-се мәктәбе]]
* [[Баймаҡ ҡалаһының 2-се мәктәбе]]
* [[Баймаҡ ҡалаһының 3-сө мәктәбе]]
* [[Баймаҡ лицей-интернаты]]

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Байғотлин Зиннур Ғатаулла улы]] (13.02.1938), Баймаҡ машиналар эшләү заводының ҡорос иретеүсе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған металлургы, II һәм III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордендары кавалеры.
* [[Балапанов Малик Хәмит улы]] (19.11.1958), ғалим-физик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2010 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның кафедра мөдире. Физика‑математика фәндәре д‑ры (2007), профессор (2009). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2004)<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/1502-balapanov-malik-kh-mit-uly. Башҡорт энциклопедияһы — Балапанов Малик Хәмит улы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|16|11|2018}}</ref>. 
* [[Бикмөхәмәтов Мансур Илгиз улы]] (27.09.1958), хеҙмәт ветераны. 1978—1995 йылдарҙа Баймаҡ машиналар эшләү заводы эшсеһе. Рәсәй Федерацияһының почётлы металургы. III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры. 
* [[Ғәйетбаев Наил Әсхәт улы]] (Наил Ғәйетбай) (20.06.1948), шағир, яҙыусы, драматург, Рәсәйҙең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2011).
* [[Ибәтуллина Рифа Барый ҡыҙы]] (17.01.1951), ғалим-гигиенист. Медицина фәндәре докторы (2001). Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2003).
* [[Маликова Гүзәл Хәсән ҡыҙы]] (8.11.1962), башҡорт театр актёры, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (2009).
* [[Ноғманова Илүзә Ҡаһарман ҡыҙы]] (22.08.1972), бейеүсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1990—2013 йылдарҙа [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (2009).
* [[Поройков Юрий Дмитриевич]] (23.02.1935), комсомол органдары эшмәкәре, журналист, яҙыусы һәм шағир. 1966—1968 йылдарҙа [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]] секретары. Башҡорт АССР-ының 7‑се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. РСФСР‑ҙың (1985) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Ленин комсомолы (1980), Бунин исемендәге (2007) премиялар лауреаты. Ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1971, 1977) кавалеры.
* [[Рәмиев Бәшир Искәндәр улы]] (1918—1994), совет уйлап табыусы-ғалимы, техник фәндәр докторы (1962), Сталин премияһы лауреаты (1954).
* [[Әминев Зәкирйән Ғәлимйән улы]] (30.01.1954), ғалим—этнолог, философия фәндәре кандидаты (2011). Юрист, хоҡуҡ һаҡлау органдары ветераны.
* [[Әминев Салауат Хөрмәт улы]] (10.09.1946), дәүләт эшмәкәре. 1994—2000 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәте етәксеһе, 2001—2004 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһының налогтар һәм һалымдар министры урынбаҫары. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2016).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.baimak.ru/ Сайт города Баймака]
* [http://www.mojgorod.ru/r_bashkortst/bajmak/index.html Баймак в энциклопедии «Мой город»]
{{Башҡорттар һаны буйынса Рәсәй тораҡ пункттары}}
{{Башҡортостан ҡалалары}}
{{Баймаҡ районы ауылдары}}

[[Категория:Башҡортостан ҡалалары]]
[[Категория:Баймаҡ]]
[[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]]
[[Категория:Таналыҡ буйындағы тораҡ пункттар]]
Баймаҡ — Башҡортостандың республика әһәмиәтендәге ҡалаһы, Баймаҡ районының административ үҙәге.
Ҡала Ирәндек армытында, Көньяҡ Урал тауы битендә, Европа һәм Азия сигендә урынлашҡан.

 Тарихы 
thumb|290px|left| Баймак (2014)
Таналыҡ—Баймаҡ ҡасабаһы 1748 йылда Кананиколь һәм Преображен баҡыр иретеү заводтарының мәғдән базаһы булараҡ барлыҡҡа килә. Башҡорт ихтилалдары баҫтырылғас, ҡасаба батша карателдәре тарафынан яндырыла, мәғдән табыу туҡтатыла. XIX быуат урталарында Таналыҡ йылғаһы буйлап бөртөклө алтын табылғас, капиталист Жуков алтын приискыларын аса. Был төбәккә урыҫ халҡының күпләп күсеп килеүе ошо ваҡиға менән бәйле Горяев, Андреев, Кабановтар һәм ЮУГАО инглиз компанияһы прииск хужалары була.

Таналыҡ-Баймаҡ ҡасабаһы 1922 йылда Бөрйән-Таналыҡ волосының үҙәге була.
1917 йылдың 7 ноябрендә Эшсе депутаттар Советы һәм ревком һайлана, уның рәйесе итеп Леонид Азанов тәғәйенләнә.

1928 йылда Баймаҡ эшселәр ҡасабаһы тип үҙгәртелә, ә 1938 йылдың 15 ноябрендә ул ҡала итеп иғлан ителә, 1992 йылда иһә «республика әһәмиәтендәге ҡала» статусын ала.

Башҡортостан Президентының 1994 йылдың мартындағы указы нигеҙендә ҡала һәм район дөйөм территориаль-административ берәмек булып иҫәпләнә.

 Халҡы 
thumb|right|250px|Ҡала мәсете
Ҡала һәм районда йәшәүселәрҙең төп өлөшө — башҡорттар.

Демографик торғонлоҡ — ҡала һәм райондың көнүҙәк мәсьәләһе булып тора. Был халыҡтың күрше район һәм ҡалаларға күсеп китеүе менән бәйле.

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙар 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар1393569297006 1959 йыл 15 ғинуар1134353076036 1970 йыл 15 ғинуар1250158666635 1979 йыл 17 ғинуар1283659566880 1989 йыл 12 ғинуар1579074298361 2002 йыл 9 октябрь1722380329191 2010 йыл 14 октябрь1771083399371

 Сәнәғәт ойошмалары 
 Баймаҡ ҡойоу-механика заводы ААЙ
 Башкомбикорм ААЙ
 Башптицепром ААЙ
 Баймаҡ күсмә механизацияланған колоннаһы 

 Һөнәри белем биреү учреждениелары 
 105-се һөнәри училище
 Баймаҡ ауыл хужалығы техникумы
 Өфө йылылыҡ-энергетика техникумының Баймаҡ филиалы

 Мәктәптәре 
 Баймаҡ ҡалаһының 1-се мәктәбе
 Баймаҡ ҡалаһының 2-се мәктәбе
 Баймаҡ ҡалаһының 3-сө мәктәбе
 Баймаҡ лицей-интернаты

 Билдәле шәхестәре 
 Байғотлин Зиннур Ғатаулла улы (13.02.1938), Баймаҡ машиналар эшләү заводының ҡорос иретеүсе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған металлургы, II һәм III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордендары кавалеры.
 Балапанов Малик Хәмит улы (19.11.1958), ғалим-физик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2010 йылдан Башҡорт дәүләт университетының кафедра мөдире. Физика‑математика фәндәре д‑ры (2007), профессор (2009). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2004)Башҡорт энциклопедияһы — Балапанов Малик Хәмит улы. 
 Бикмөхәмәтов Мансур Илгиз улы (27.09.1958), хеҙмәт ветераны. 1978—1995 йылдарҙа Баймаҡ машиналар эшләү заводы эшсеһе. Рәсәй Федерацияһының почётлы металургы. III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры. 
 Ғәйетбаев Наил Әсхәт улы (Наил Ғәйетбай) (20.06.1948), шағир, яҙыусы, драматург, Рәсәйҙең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2011).
 Ибәтуллина Рифа Барый ҡыҙы (17.01.1951), ғалим-гигиенист. Медицина фәндәре докторы (2001). Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2003).
 Маликова Гүзәл Хәсән ҡыҙы (8.11.1962), башҡорт театр актёры, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2009).
 Ноғманова Илүзә Ҡаһарман ҡыҙы (22.08.1972), бейеүсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1990—2013 йылдарҙа Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле солисы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2009).
 Поройков Юрий Дмитриевич (23.02.1935), комсомол органдары эшмәкәре, журналист, яҙыусы һәм шағир. 1966—1968 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты секретары. Башҡорт АССР-ының 7‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. РСФСР‑ҙың (1985) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Ленин комсомолы (1980), Бунин исемендәге (2007) премиялар лауреаты. Ике «Почёт Билдәһе» ордены (1971, 1977) кавалеры.
 Рәмиев Бәшир Искәндәр улы (1918—1994), совет уйлап табыусы-ғалимы, техник фәндәр докторы (1962), Сталин премияһы лауреаты (1954).
 Әминев Зәкирйән Ғәлимйән улы (30.01.1954), ғалим—этнолог, философия фәндәре кандидаты (2011). Юрист, хоҡуҡ һаҡлау органдары ветераны.
 Әминев Салауат Хөрмәт улы (10.09.1946), дәүләт эшмәкәре. 1994—2000 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәте етәксеһе, 2001—2004 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһының налогтар һәм һалымдар министры урынбаҫары. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2016).

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 Сайт города Баймака
 Баймак в энциклопедии «Мой город»

Категория:Башҡортостан ҡалалары
Категория:Баймаҡ
Категория:Башҡортостан район үҙәктәре
Категория:Таналыҡ буйындағы тораҡ пункттар