Исмәғил Ғаспыралы
{{фш|Ғаспыралы}}
{{Персона
 |имя                  = Исмәғил Ғаспыралы
 |оригинал имени       = {{lang-crh|İsmail Gasprinskiy (Gaspıralı)}}
 |имя при рождении     = 
 |изображение          = Ismail Gaspirali.jpg
 |ширина               = 
 |описание изображения = <!-- Должно характеризовать портрет -->
 |род деятельности     = 
 |дата рождения        = 21.3.1851 (8)
 |место рождения       = Авджикой
 |гражданство          = Рәсәй империяһы
 |дата смерти          = 24.9.1914 (11)
 |место смерти         = Бахчисарай
 |отец                 = Мустафа Али-оглы
 |мать                 = Фатма-Султан Темир-Гази-кызы (т. и. Кантакузова)
 |супруг               = 
 |супруга              = 
 |дети                 = 
 |награды и премии     = 
{{{!}} style="background: transparent"
{{!}}{{Орден Льва и Солнца 3 степени}} {{!!}}{{Орден Льва и Солнца 4 степени}} 
{{!}}}
 |автограф             = SignatureGaspr.jpg
 |сайт                 = 
 |викисклад            = 
}}
'''Исмағил Мостафа улы Ғаспыралы (Гаспринский)''' ({{lang-crh|اسماعیل مصطفى اوغلى گاسپرينسكى, İsmail Mustafa oğlu Gasprinskiy (Gaspıralı), Исмаил Гаспринский}}; [[21 март|8 (21) март]] [[1851 йыл]] — [[24 сентябрь|11 (24) сентябрь]] [[1914 йыл]]) — [[ҡырым татарҙары|ҡырым татар]] халҡының атаҡлы азаматы, мәғрифәтсе, нәшриәтсе, сәйәсәт һәм йәмәғәт эшмәкәре, яҙыусы һәм педагог. Йәшәү дәүерендә үк [[Рәсәй империяһы]]ның бөтә мосолман халыҡтары араһында киң билдәлелек яулай.

[[Ислам]] динендә [[йәдитселек]], төрки донъяһында [[пантюркизм]] тәғлимәтенә нигеҙ һалыусыларының береһе.<ref name=hda>{{книга|автор = [[Свентоховский, Тадеуш|Тадеуш Свентоховский]], Brian C. Collins|часть = |заглавие = Historical dictionary of Azerbaijan |ссылка = http://books.google.com/books?id=yjIZ6ymyNO8C|ответственный = |издание = |место = USA|издательство = Scarecrow Press|год = 1999|том = |страницы = 57|страниц = 145|серия = |isbn = 0810835509|тираж = }}{{oq|en|

'''Gaspirali (Gasprinski) Ismail Bey (1851-1914)''' - A Crimean Tatar, one of the founders of Pan-Turkism. His newspaper, ''Tarjiman'' (Interpreter) began publication in 1883 in Bakhchisaray (Crimea) with support from the Baku millionaire Zeynal Abdin Taghiyev. In response to the dangers of Pan-Slavism, Gaspirali preached the unity of Turkic peoples within the Russian Empire. Although he wrote of one great ''qavm'' (nation) of all Turks, he stopped short of calling for political action - an unrealistic prospect in any case, given the repressive climate of the epoch. The Turkic unity that he envisaged had spiritual, linquistic, and cultural qualities, expressed in the slogan: "Unity of language, thought, and work".

The first step toward this goal was to be creation of a  literary idiom that served all Turks, from Balkans to the Great Wall of China. Such a language, based on simplified Ottoman, was in fact forged in the columns of the ''Tarjiman'' and taught in the ''jadidist'' (modernized) schools. With time, this language would be criticized as artificial and delaying the evolution of vernaculars of Turkic peoples into literary idioms.
}}</ref>.

== Биографияһы ==
[[Таврия губернаһы]]ның [[Ялта өйәҙе]] (хәҙер [[Ҡырым Республикаһы]]) Ғаспыра ауылында [[Рәсәй империяһы]] армия офицеры Мостафа Әли улы Ғаспыралы (Гаспринский) һәм уның ҡатыны Фатма-Султан Темир-Гази ҡыҙы (ата фамилияһы Кантакузова) ғаиләһендә тыуа.<ref>[http://www.1000kzn.ru/article/ru/1315/382/ Исмаил Гаспринский]</ref>
Башланғыс мәктәптә, [[Симферополь]] ирҙәр гимназияһында, һуңынан [[Воронеж]] хәрби уҡыу йортонда, 2-се Мәскәү хәрби гимназияһында белем ала. Ҡырымға ҡайтып, мәктәптә уҡытыусы булып эшләй. [[1871 йыл]]да [[Франция]]ға күсә; [[1874]]—[[1875]] йылда [[Төркиә]]лә йәшәй. Йәнә Ҡырымға ҡайтып, Баҡсаһарай ҡала Думаһы депутаты булып һайлана. [[1879]]—[[1884]] йылдарҙа — Баҡсаһарай ҡала башлығы.

1879 йылдан башлап, Исмәғил Ғаспыралы [[ҡырымтатар теле]]ндә үҙ гәзитен сығарырға ынтыла. 1879—1880 йылдарҙа был гәзит ''«Файдалы эглендже»'', 1881 йылда ''«Закон»'' исеме менән сыға.
1883 йылдың апреленән башлап, Исмәғил Ғаспыралы ''«Переводчик-Терджиман»'' тип аталған гәзит баҫтырырға рөхсәт ала — был гәзит ҡырымтатар һәм рус телендә сыға. Оҙаҡ йылдар буйы был гәзит [[Рәсәй империяһы|Рәсәйҙең]] берҙән-бер төрки телле баҫмаһы булып килә; [[XX быуат]] башында донъяның иң оло мосолман баҫмаһына әүерелә. 35 йыл самаһы сығып килгәс, 1918 йылда гәзит ябыла.

«Терджиман» гәзите аша Исмәғил Ғаспыралы тәғлимәте Рәсәйҙең бар мосолман төбәктәре буйлап ([[Башҡортостан]]да, [[Татарстан]]да, [[Ҡаҙағстан]]да, [[Ҡырғыҙстан]]да, [[Хива ханлығы|Хива]] һәм [[Бохара ханлығы]]нда, [[Төрөкмәнстан]]да, [[Тажикстан]]да, [[Әзербайжан]]да) таралып килә.
Шулай уҡ, гәзит сит илдәрҙә лә — [[Иран]]да, [[Ҡытай]]ҙа, [[Төркиә]]лә, [[Мысыр]]ҙа, [[Болгария]]ла, [[Франция]]ла, [[Швейцария]]ла, [[АҠШ]]-ла тарала. Ғаспыралының үҙ фекеренсә, уның гәзите Рәсәйгә ҡарағанда сит ил мосолмандары араһында киңерәк билдәлелек ала. Уның гәзитендә сыҡҡан мәҡәләләрҙе башҡа илдәрҙең күп баҫмалары күсереп баҫтырып тора.

[[1886]] йылдан ''«Терджиман»'' гәзитенә «Иғландар бите» исемле ҡушымта сыға башлай. [[1905]] йылда Ғаспыралы ''«Алеми Нисван»'' («Ҡатын-ҡыҙ донъяһы») тип аталған ҡырымтатар ҡатын-ҡыҙҙары өсөн тәүге журнал баҫтыра башлай; был журналды уның ҡыҙы Шефика мөхәррирләй.
[[1906]] Ғаспыралы тыуған телендә ''«Ха-ха-ха»'' исемле тәүге көлкө-мәҙәк журналын нәшер итә башлай.
Һуңыраҡ ул тағы бер аҙналыҡ баҫма — Рәсәйҙең Дәүләт Думаһының мосолман фракцияһының ''«Миллет»'' исемле гәзитен сығара башлай.

[[Йәдитселек]] — мосолман халыҡтары араһында белем биреүҙе яңыртыу һәм донъяуи яйға күсеү йүнәлеше — шулай уҡ Исмәғил Ғаспыралы исеме менән бәйле. Ғаспыралы халыҡ мәғарифын үҙгәртеп төҙөү нигеҙҙәрен әҙерләй; уның яңы белем биреү методтары Ҡырымдан тыш башҡа күп мосолман төбәктәрҙә — Башҡортостанда, Татарстанда, Ҡаҙағстанда, Ҡырғыҙстанда, Тажикстанда, Төркиәлә, Төрөкмәнстанда, Үзбәкстанда, Әзербайжанда, Төньяҡ Иранда һәм Көнсығыш Ҡытайҙа ғәмәлгә киң индерелә башлай.
Хәҙерге Башҡортостанда һәм күрше төбәктәрҙә яңы уҡытыу тәрибе күпселек мәҙрәсәләрҙә (миҫал өсөн, ''Рәсүлиә, Ғосманиә, Хөсәиниә'' мәҙрәсәлерәндә) индерелә.
Ғаспыралы тарафынан яҙылған яңы дәреслектәр һәм уҡыу әсбаптары яңы методлы милли мәҙрәсәләрҙә киң ҡулланыла. Уларҙың араһынан ''«Ходжа и субъян»'' («Балаларҙың уҡытыусыһы») дәреслеге киң билдәлек яулай.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Аҡсурина Зөһрә Әсфәндиәр ҡыҙы]];
* [[Ғаспыралы Шәфиҡа Исмәғил ҡыҙы]];
* [[Ғаспыралы Рифат Исмәғил улы]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Гаспринский И. Французские письма. — Симферополь, 2003
* Гаспринский И. Русское мусульманство. Мысли, заметки и наблюдения. — Симферополь, 1881
* Гаспринский И. Русско-восточное соглашение. Мысли, заметки и пожелания. — Бахчисарай, 1896
* Ганкевич В. Ю. На службе правде и просвещению. Краткий биографический очерк Исмаила Гаспринского (1851—1914). — Симферополь, 2000
* Ганкевич В. Ю., Шендрикова С. П. Исмаил Гаспринский и возникновение либерально-мусульманского политического движения. — Симферополь, 2008
* Машкевич А. А. Выдающийся просветитель Исмаил Гаспринский и развитие прогрессивной педагогической мысли народов Востока во второй половине XIX века. — Алматы, 2002
* Яблоновська Н. Проблема діалогу культур на сторінках газети І. Гаспринського «Терджиман» // Збірник праць Науково-дослідного центру періодики. — 2005. — Вип. 13. — С. 139—146.
* Fisher A. W. Ismail Gaspirali. Model Leader for Asia// Tatars of the Crimea.Their Struggle.- Durham-London, 1988.
* Lazzerini E. J. Ismail Bey Gasprinskii (Gaspirali): the Discourse of Modernism and the Russians// Tatars of the Crimea. Their Struggle. — Durham-London, 1988
* Devlet N. Ismail Bey Gaspirali. — Ankara, 1988
* Абдирашидов З. Исмаил Гаспринский и Туркестан в начале ХХ века: связи-отношения-влияние. Ташкент: Akademnashr, 2011
* Гаспринский Исмаил: историко-документальный сборник / Сост. С. Рахимов. — Казань: «Жыен», 2006
* Червонная С. Пантюркизм и панисламизм в российской истории]// Отечественные записки. — 2003. № 5 [ [http://www.strana-oz.ru/2003/5/pantyurkizm-i-panislamizm-v-rossiyskoy-istorii] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131104085234/http://www.strana-oz.ru/2003/5/pantyurkizm-i-panislamizm-v-rossiyskoy-istorii |date=2013-11-04 }}

== Һылтанмалар ==
* [http://212.110.150.2/CGI/irbis64r_11/cgiirbis_64.exe?LNG=&C21COM=F&I21DBN=IBIS&P21DBN=IBIS Электронный каталог крымскотатарской библиотеки им. И. Гаспринского] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130618063923/http://212.110.150.2/CGI/irbis64r_11/cgiirbis_64.exe?LNG=&C21COM=F&I21DBN=IBIS&P21DBN=IBIS |date=2013-06-18 }}
* [http://www.kitaphane.crimea.ua/ru Официальный сайт библиотеки им. И.Гаспринского] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150504071329/http://kitaphane.crimea.ua/ru/ |date=2015-05-04 }}.
* [http://www.strana-oz.ru/?numid=16&article=789 Рустам Шукуров. Исмаил Гаспринский. Проект Счастья] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305091540/http://strana-oz.ru/?article=789&numid=16 |date=2016-03-05 }}
* [//www.rukazan.ru/wiki/Гаспринский_Исмаил Гаспринский Исмаил] (из Казанской энциклопедии)
* [https://web.archive.org/web/20040331210939/http://turkolog.narod.ru/info/crt-23.htm Исмаил Гаспринский: взгляд из Татарстана]
* [http://www.1000kzn.ru/article/ru/1315/382/ Гаспринский Исмаил Мустафович (1851—1914)]
* [http://www.mtss.ru/?page=bairamov3 Байрамов Энвер Зубеирович. «Великий просветитель российских мусульман Исмаил Гаспринский»]
* [http://tatar.orgfree.com/index.php/edebiyat/gasprali Асабалык кырымтатар медений тарихий сайт. Исмаил Гаспринский]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [//www.istpravda.com.ua/articles/2011/11/1/60399 Что объединяет сиониста, крымско-татарского просветителя и лидера караимов]
* [http://www.l.u-tokyo.ac.jp/tokyo-ias/nihu/publications/2011/CERS_no05.pdf Абдирашидов З. Аннотированная библиография туркестанских материалов в газете «Таржуман» (1883—1917)]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}/ Central Eurasian Research Series No. 5, ISBN 978-4-904039-29-8

[[Категория:Алфавит буйынса сәйәсмәндәр]]
[[Категория:Журналистар]]
[[Категория:Мәғрифәтселәр]]
[[Категория:Рәсәй империяһының йәмәғәт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Рәсәй империяһы нәшриәтселәре]]
Исмағил Мостафа улы Ғаспыралы (Гаспринский) (; 8 (21) март 1851 йыл — 11 (24) сентябрь 1914 йыл) — ҡырым татар халҡының атаҡлы азаматы, мәғрифәтсе, нәшриәтсе, сәйәсәт һәм йәмәғәт эшмәкәре, яҙыусы һәм педагог. Йәшәү дәүерендә үк Рәсәй империяһының бөтә мосолман халыҡтары араһында киң билдәлелек яулай.

Ислам динендә йәдитселек, төрки донъяһында пантюркизм тәғлимәтенә нигеҙ һалыусыларының береһе..

 Биографияһы 
Таврия губернаһының Ялта өйәҙе (хәҙер Ҡырым Республикаһы) Ғаспыра ауылында Рәсәй империяһы армия офицеры Мостафа Әли улы Ғаспыралы (Гаспринский) һәм уның ҡатыны Фатма-Султан Темир-Гази ҡыҙы (ата фамилияһы Кантакузова) ғаиләһендә тыуа.Исмаил Гаспринский
Башланғыс мәктәптә, Симферополь ирҙәр гимназияһында, һуңынан Воронеж хәрби уҡыу йортонда, 2-се Мәскәү хәрби гимназияһында белем ала. Ҡырымға ҡайтып, мәктәптә уҡытыусы булып эшләй. 1871 йылда Францияға күсә; 1874—1875 йылда Төркиәлә йәшәй. Йәнә Ҡырымға ҡайтып, Баҡсаһарай ҡала Думаһы депутаты булып һайлана. 1879—1884 йылдарҙа — Баҡсаһарай ҡала башлығы.

1879 йылдан башлап, Исмәғил Ғаспыралы ҡырымтатар телендә үҙ гәзитен сығарырға ынтыла. 1879—1880 йылдарҙа был гәзит «Файдалы эглендже», 1881 йылда «Закон» исеме менән сыға.
1883 йылдың апреленән башлап, Исмәғил Ғаспыралы «Переводчик-Терджиман» тип аталған гәзит баҫтырырға рөхсәт ала — был гәзит ҡырымтатар һәм рус телендә сыға. Оҙаҡ йылдар буйы был гәзит Рәсәйҙең берҙән-бер төрки телле баҫмаһы булып килә; XX быуат башында донъяның иң оло мосолман баҫмаһына әүерелә. 35 йыл самаһы сығып килгәс, 1918 йылда гәзит ябыла.

«Терджиман» гәзите аша Исмәғил Ғаспыралы тәғлимәте Рәсәйҙең бар мосолман төбәктәре буйлап (Башҡортостанда, Татарстанда, Ҡаҙағстанда, Ҡырғыҙстанда, Хива һәм Бохара ханлығында, Төрөкмәнстанда, Тажикстанда, Әзербайжанда) таралып килә.
Шулай уҡ, гәзит сит илдәрҙә лә — Иранда, Ҡытайҙа, Төркиәлә, Мысырҙа, Болгарияла, Францияла, Швейцарияла, АҠШ-ла тарала. Ғаспыралының үҙ фекеренсә, уның гәзите Рәсәйгә ҡарағанда сит ил мосолмандары араһында киңерәк билдәлелек ала. Уның гәзитендә сыҡҡан мәҡәләләрҙе башҡа илдәрҙең күп баҫмалары күсереп баҫтырып тора.

1886 йылдан «Терджиман» гәзитенә «Иғландар бите» исемле ҡушымта сыға башлай. 1905 йылда Ғаспыралы «Алеми Нисван» («Ҡатын-ҡыҙ донъяһы») тип аталған ҡырымтатар ҡатын-ҡыҙҙары өсөн тәүге журнал баҫтыра башлай; был журналды уның ҡыҙы Шефика мөхәррирләй.
1906 Ғаспыралы тыуған телендә «Ха-ха-ха» исемле тәүге көлкө-мәҙәк журналын нәшер итә башлай.
Һуңыраҡ ул тағы бер аҙналыҡ баҫма — Рәсәйҙең Дәүләт Думаһының мосолман фракцияһының «Миллет» исемле гәзитен сығара башлай.

Йәдитселек — мосолман халыҡтары араһында белем биреүҙе яңыртыу һәм донъяуи яйға күсеү йүнәлеше — шулай уҡ Исмәғил Ғаспыралы исеме менән бәйле. Ғаспыралы халыҡ мәғарифын үҙгәртеп төҙөү нигеҙҙәрен әҙерләй; уның яңы белем биреү методтары Ҡырымдан тыш башҡа күп мосолман төбәктәрҙә — Башҡортостанда, Татарстанда, Ҡаҙағстанда, Ҡырғыҙстанда, Тажикстанда, Төркиәлә, Төрөкмәнстанда, Үзбәкстанда, Әзербайжанда, Төньяҡ Иранда һәм Көнсығыш Ҡытайҙа ғәмәлгә киң индерелә башлай.
Хәҙерге Башҡортостанда һәм күрше төбәктәрҙә яңы уҡытыу тәрибе күпселек мәҙрәсәләрҙә (миҫал өсөн, Рәсүлиә, Ғосманиә, Хөсәиниә мәҙрәсәлерәндә) индерелә.
Ғаспыралы тарафынан яҙылған яңы дәреслектәр һәм уҡыу әсбаптары яңы методлы милли мәҙрәсәләрҙә киң ҡулланыла. Уларҙың араһынан «Ходжа и субъян» («Балаларҙың уҡытыусыһы») дәреслеге киң билдәлек яулай.

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Аҡсурина Зөһрә Әсфәндиәр ҡыҙы;
 Ғаспыралы Шәфиҡа Исмәғил ҡыҙы;
 Ғаспыралы Рифат Исмәғил улы

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Гаспринский И. Французские письма. — Симферополь, 2003
 Гаспринский И. Русское мусульманство. Мысли, заметки и наблюдения. — Симферополь, 1881
 Гаспринский И. Русско-восточное соглашение. Мысли, заметки и пожелания. — Бахчисарай, 1896
 Ганкевич В. Ю. На службе правде и просвещению. Краткий биографический очерк Исмаила Гаспринского (1851—1914). — Симферополь, 2000
 Ганкевич В. Ю., Шендрикова С. П. Исмаил Гаспринский и возникновение либерально-мусульманского политического движения. — Симферополь, 2008
 Машкевич А. А. Выдающийся просветитель Исмаил Гаспринский и развитие прогрессивной педагогической мысли народов Востока во второй половине XIX века. — Алматы, 2002
 Яблоновська Н. Проблема діалогу культур на сторінках газети І. Гаспринського «Терджиман» // Збірник праць Науково-дослідного центру періодики. — 2005. — Вип. 13. — С. 139—146.
 Fisher A. W. Ismail Gaspirali. Model Leader for Asia// Tatars of the Crimea.Their Struggle.- Durham-London, 1988.
 Lazzerini E. J. Ismail Bey Gasprinskii (Gaspirali): the Discourse of Modernism and the Russians// Tatars of the Crimea. Their Struggle. — Durham-London, 1988
 Devlet N. Ismail Bey Gaspirali. — Ankara, 1988
 Абдирашидов З. Исмаил Гаспринский и Туркестан в начале ХХ века: связи-отношения-влияние. Ташкент: Akademnashr, 2011
 Гаспринский Исмаил: историко-документальный сборник / Сост. С. Рахимов. — Казань: «Жыен», 2006
 Червонная С. Пантюркизм и панисламизм в российской истории]// Отечественные записки. — 2003. № 5 [  

 Һылтанмалар 
 Электронный каталог крымскотатарской библиотеки им. И. Гаспринского 
 Официальный сайт библиотеки им. И.Гаспринского .
 Рустам Шукуров. Исмаил Гаспринский. Проект Счастья 
 Гаспринский Исмаил (из Казанской энциклопедии)
 Исмаил Гаспринский: взгляд из Татарстана
 Гаспринский Исмаил Мустафович (1851—1914)
 Байрамов Энвер Зубеирович. «Великий просветитель российских мусульман Исмаил Гаспринский»
 Асабалык кырымтатар медений тарихий сайт. Исмаил Гаспринский
 Что объединяет сиониста, крымско-татарского просветителя и лидера караимов
 Абдирашидов З. Аннотированная библиография туркестанских материалов в газете «Таржуман» (1883—1917)/ Central Eurasian Research Series No. 5, ISBN 978-4-904039-29-8

Категория:Алфавит буйынса сәйәсмәндәр
Категория:Журналистар
Категория:Мәғрифәтселәр
Категория:Рәсәй империяһының йәмәғәт эшмәкәрҙәре
Категория:Рәсәй империяһы нәшриәтселәре