Мумбаи
{{НП
 |статус                  = Ҡала
 |русское название        = Мумбаи
 |оригинальное название   = {{lang-mr|मुंबई}}, {{lang-hi|मुम्बई}}, {{lang-en|Mumbai}}<br>
 |подчинение              = 
 |страна                  = Һиндостан
|ил                 = Һиндостан
 |герб                    = 
 |флаг                    = 
 |ширина герба            = 
 |ширина флага            = 
  |lat_deg =18 |lat_min =58 |lat_sec = 
  |lon_deg =72 |lon_min =50 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = type:city(19500000)_region:IN
  |CoordScale             = 
 |ЯндексКарта             = http://maps.yandex.ru/?text=Индия%2C%20Мумбаи&sll=72.832843%2C18.941486&sspn=11.249998%2C8.022908&l=map%2Cstv
 |размер карты страны     = 280
 |размер карты региона    = 280
 |размер карты района     = 280
 |вид региона             = Административное деление Индии{{!}}Штат
 |регион                  = Махараштра
 |регион в таблице        =
 |вид района              = 
 |район                   = 
 |район в таблице         = 
 |вид общины              = 
 |община                  = 
 |община в таблице        = 
 |внутреннее деление      = 
 |вид главы               = мэр
 |глава                   = Датта Далви
 |дата основания          = 
 |первое упоминание       = 
 |прежние имена           = {{НП-ПН|1995|Бомбей}}
 |статус с                = 
 |площадь                 = 603
 |вид высоты              = высота НУМ
 |высота центра НП        = 11
 |климат                  = 
 |официальный язык        = 
 |официальный язык-ref    = 
  |население              = {{Рост}} 12,478,447 
  |год переписи           = 2011
  |плотность              = 20 694
  |агломерация            = 21 347 412
  |национальный состав    = 
  |конфессиональный состав= 
  |этнохороним            = 
 |часовой пояс            = +5:30
 |DST                     = 
 |телефонный код          = +91 22
 |почтовые индексы        = 110 xxx
 |автомобильный код       = MH-01, MH-02, MH-03
 |вид идентификатора      = 
 |цифровой идентификатор  = 
 |категория в Commons     = 
 |сайт                    = http://www.mcgm.gov.in/
 |язык сайта              = en
 |язык сайта 2            =
}}
''' Мумба́и''' ({{lang-mr|मुंबई}}, {{lang-hi|मुम्बई}}, {{lang-en|Mumbai}}; [[1995]] йылға тиклем — '''Бомбе́й''', ''Bombay'') — [[Ғәрәбстан диңгеҙе]] ярында, [[Һиндостан]]дың көнбайышында урынлашҡан ҡала. [[Махараштра]] шатының баш ҡалаһы.
 
Мумбаи — Һиндостандың халыҡ иң күп йәшәгән ҡалаһы: ҡала төшөнсәһендә Мумбай муниципаль корпорацияһы бар, уның составына Махараштра штатының ике дистрикты керә: беренсеһе — «Мумбаи» (157 км², 3 145 966 кеше 2011 й.), һәм дистрикт «Мумбаи (ҡала яны)» (446 км², 9 332 481 кеше 2011 й.), барлығы 603 км², 12 478 447 кеше 2011 й.<ref name="Census2011">{{cite web
|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/maharastra/table1.xls
|title=Provisional Population Totals and data products - Census 2011 : MaharashtraDistribution of Population, Decadal Growth Rate, Sex-Ratio and Population Density
|publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India under Ministry of Home Affairs, Government of India.
|accessdate=2011-05-21}}</ref>. Юлдаш ҡалалары менән бергә 21,3 млн кеше йәшәгән ҙурлығы буйынса донъяла бишенсе [[агломерация]] булып тора<ref name="WG2">{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=80&geo=-104&srt=pnan&col=aohdq&msz=1500&va=&pt=a|title=India: metropolitan areas|publisher=World Gazetteer|accessdate=2009-08-24|archiveurl=http://www.webcitation.org/61BMofDfo|archivedate=2011-08-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101008023456/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=80&geo=-104&srt=pnan&col=aohdq&msz=1500&va=&pt=a |date=2010-10-08 }}</ref>.

Диңгеҙ кимәленән 10 метр бейеклектә урынлашҡан. Халыҡ тығыҙлығы 1 км²-ға 21 665 кеше (халыҡ тығыҙлығы буйынса донъяла беренсе урында), халыҡтың 1/2 өлөшө — [[Маратхи (халыҡ)|маратхи]], 1/4 өлөшө — [[гуджарат]]. Ҡала Бомбей утрауында урынлашҡан ({{lang-en|Isle of Bombay}}), һәм Солсетт утрауының көньяғына йәйелгән. Утрауҙар күперҙәр һәм дамбалар менән тоташҡан.

Мумбаи — эре халыҡ-ара юлдар узелы.Ҡаланың караптар туҡтар өсөн тәбиғи ышыҡ урыны — [[гавань|гаване]] бар, шуға көнбайыш Һиндостандың иң ҙур порты булып тора. Пассажирҙар терминалы аша Һиндостанға килеүсе пассажирҙар ағымының яртыһы үтә. Мумбай—Һиндостандың иҡтисади һәм мәҙәни үҙәге; муллыҡ һәм байлыҡ хәйерселек һәм ярлылыҡ менән йәнәшә торған контрастар ҡалаһы. Хәҙерге заман кварталдары, ҡаланың төньяҡ районындағы төрлө ауырыуҙар үрсеткесе булған, иҫке емерек өйҙәр менән күрше тора.

Һиндостандың башҡа ҡалалары менән сағыштырғанда Мумбай сағыштырмаса йәшәү кимәле һәм эшлекле әүҙемлек юғары ҡала булып иҫәпләнә. Эшкә урынлашыу мөмкинлеге эшсе көстәрҙе, Һиндостандың үҙен иҫәпкә алмағанда, бөтә Көньяҡ Азиянан йәлеп итә.

== Ҡаланың атамаһының килеп сығышы ==
Ҡаланың исеме индус алиһәһе «Мумб» һәм «аи» (әсә) һүҙенән килеп сыҡҡан. «Бомбаин» исемен XVI быуатта португалдар биргән тигән фараз бар, был һүҙ «яҡшы диңгеҙ ҡултығы» тигәнде аңлата, әммә хәҙерге заман тикшереүҙере был фаразды кире ҡаға<ref>Machado, José Pedro, «Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa», Livros Horizonte, 2003, «Bombaim», vol. I, pp. 265/266.</ref>. Бөйөк Британия хакимлығында инглизсә Бомбей тип йөрөтә башлайҙар. 1995 йылда ҡала исеме рәсми рәүештә Мумбай тип үҙгәртелә.Ҡаланың элекке исемен ҡала халҡы, билдәле институттар ҡуллана.

== Географик урынлашыуы ==
[[Файл:Mumbai, metropolitan region, satellite image, Landsat-5, 2011-01-30.jpg|thumb|left|230px|Мумбаи һәм уның тирә-яғы, космос фоторәсеме [[LandSat-5]], 30 января 2011]]
Мумбаи Улхас йылғаһының тамағында урынлашҡан, ул Бомбей, Солсетт утрауҙарын һәм уның эргәһендәге яр буйын биләй. Мумбаиның күп өлөшө диңгеҙ кимәленән 10—15 метр бейеклектә урынлашҡан. Мумбаиның төньяҡ өлөшө убалы, ҡаланың иң бейек нөктәһе — диңгеҙ кимәленән 450 метр бейеклектә ята. Дөйөм майҙаны — 603,4 км².

Ҡала сиктәрендә Тулси, Вихар, Поваи күлдәре урынлашҡан. Тәүге икәүһе Санджай-Гандхи милли паркында урынлашҡан, ҡаланың бер өлөшөн эсәр һыу менән тәьмин итәләр. Мумбаила милли паркта баш алған өс йылға аға. Ҡала сиктәрендә мангр һаҙлыҡтары бар. Ҡаланың яр буйы һыҙаты күп һанлы шишмәләр һәм ҡултыҡтар менән йырғыланған. Ҡаланың тупрағы башлыса диңгеҙҙең яҡын булыуына бәйле ҡомло,ә биҫтәләрендә аллювиаль һәм балсыҡлы. Ҡая тоҡомдары ҡара базальттарға ҡарай. Мумбаи сейсмик әүҙемлек зонаһында урынлашҡан.

== Климаты ==
[[Файл:Nariman-Point Bombay 2005.JPG|thumb|250px|Ҡала сиктәрендә дингеҙ буйы]]
Мумбаиның климаты субэкваториаль. Ике миҙгел сағыла: ямғырҙар миҙгеле һәм ҡоро миҙгел. Ямғырҙар миҙгеле июндән октябргә тиклем дауам итә, бигерәк тә ҡалала юғары дымлылыҡ тыуҙырып июндән сентябргә тиклем көслө муссон ямғырҙары яуа. Уртаса температура — яҡынса 30 °C, температура тирбәлеүе — 11 °C -тан 38 °C-ҡа тиклем.

Йыллыҡ яуым-төшөм күләме — 2200 мм. Бигерәк тә күп яуым-төшөм 1954 йылда яуа — 3451,6 мм. Декабрҙән майға тиклем ҡоро миҙгелгә хас уртаса дымлылыҡ тора.

Төньяҡ һалҡын елдәре күп булғанға, ғинуар һәм февраль — иң һалҡын айҙар булып торалар.

{{Климат города
| Ширина    = 60%
| Город_род = Мумбаи
| Источник  = [http://pogoda.ru.net/climate2/43003.htm Погода и Климат], [http://www.worldclimateguide.co.uk/climateguides/india/mumbai.php World Climate Guide]
| Янв_ср=23.8           | Янв_ср_осад=15.1
| Фев_ср=24.7           | Фев_ср_осад=1.0
| Мар_ср=27.1           | Мар_ср_осад=0.1
| Апр_ср=28.8           | Апр_ср_осад=0.5
| Май_ср=30.2           | Май_ср_осад=20.6                                                                                                 
| Июн_ср=29.3           | Июн_ср_осад=504.2
| Июл_ср=27.9           | Июл_ср_осад=819.4
| Авг_ср=27.5           | Авг_ср_осад=546.8
| Сен_ср=27.6           | Сен_ср_осад=325.2
| Окт_ср=28.4           | Окт_ср_осад=81.1
| Ноя_ср=27.1           | Ноя_ср_осад=11.3
| Дек_ср=25.0           | Дек_ср_осад=4.1
| Год_ср=27.3           | Год_ср_осад=2431.2
| Янв_ср_мин=18.4       | Янв_ср_макс=31.1
| Фев_ср_мин=19.4       | Фев_ср_макс=31.4
| Мар_ср_мин=22.1       | Мар_ср_макс=32.8
| Апр_ср_мин=24.7       | Апр_ср_макс=33.2
| Май_ср_мин=27.1       | Май_ср_макс=33.6
| Июн_ср_мин=27.0       | Июн_ср_макс=32.3
| Июл_ср_мин=26.1       | Июл_ср_макс=30.3
| Авг_ср_мин=25.6       | Авг_ср_макс=30.0
| Сен_ср_мин=25.2       | Сен_ср_макс=30.8
| Окт_ср_мин=24.3       | Окт_ср_макс=33.4
| Ноя_ср_мин=22.0       | Ноя_ср_макс=33.6
| Дек_ср_мин=19.6       | Дек_ср_макс=32.3
| Год_ср_мин=23.5       | Год_ср_макс=32.1
| Янв_а_макс=40.0       | Янв_а_мин=8.9
| Фев_а_макс=39.1       | Фев_а_мин=8.5
| Мар_а_макс=41.3       | Мар_а_мин=12.7
| Апр_а_макс=41.0       | Апр_а_мин=19.0
| Май_а_макс=41.0       | Май_а_мин=22.5
| Июн_а_макс=39.0       | Июн_а_мин=20.0
| Июл_а_макс=34.0       | Июл_а_мин=21.2
| Авг_а_макс=34.0       | Авг_а_мин=22.0
| Сен_а_макс=36.0       | Сен_а_мин=20.0
| Окт_а_макс=38.9       | Окт_а_мин=17.2
| Ноя_а_макс=38.3       | Ноя_а_мин=14.4
| Дек_а_макс=37.8       | Дек_а_мин=11.3
| Год_а_макс=41.3       | Год_а_мин=8.5
| Янв_вода=26
| Фев_вода=25
| Мар_вода=26
| Апр_вода=27
| Май_вода=29
| Июн_вода=29
| Июл_вода=29
| Авг_вода=28
| Сен_вода=28
| Окт_вода=29
| Ноя_вода=28
| Дек_вода=26
| Год_вода=28
|}}

== Тарихы ==
[[Файл:Situationsplan von Bombay (Mumbai).jpg|thumb|150px|left|Ҡала картаһы. 1888 йыл]]
Мумбаиның төньяҡ өлөшөндәге археологик табылдыҡтар буйынса был утрауҙарҙа [[таш быуат]]та уҡ йәшәгәндәр. Беҙҙең эраға тиклем III быуатта утрауҙар Магадха империяһы һәм император Ашока идара иткән дәүләт составында булғандар. Мумбаиның төньяғында борон Сопара (Шурапака) ҡалаһы урынлашҡан, ул беҙҙең эраға тиклем III быуаттан алып X быуатҡа тиклем иң мөһим сауҙа һәм хәрби порт булған. Сопаранан ситтәге өлкәне (Мумбаи утрауҙары) Птолемей тарафынан телгә алынған. Һуңыраҡ был ерҙәр Гуджарат солтандарына күскәс, Сильхара династияһының индуис хакимдары утрауҙарға 1343 йылға тиклем хужа булалар. Был ваҡытта Мумбаи ете утрауҙа урынлашҡан була: Колаба ({{lang-en|Colaba}}), Малый Колаба ({{lang-en|Little Colaba}}), Мазагаон ({{lang-en|Mazagaon}}), Вадала ({{lang-en|Wadala}}), Махим ({{lang-en|Mahim}}), Парель ({{lang-en|Parel}}) һәм Матунга-Сион ({{lang-en|Matunga-Sion}}). Архипелагтың ҡайһы бер боронғо биналары: Элефанта мәмерйәләре һәм Валкшвар замогы комплексы ошо ваҡыт менән даталана.

1534 йылда португалдар утрауҙарҙы солтан Бахадур шах хакимлығы осоронда Гуджарат солтанлығынан айырып алалар. Португалдар килеү менән урындағы халыҡты католик диненә суҡындырыу башлана.

1661 йылда Португалия был утрауҙарҙы португал принцессаһы Екатерина де Браганса артынан, [[Англия]] короле [[Карл II]]-гә бирнә итеп бирә.

1668 йылда [[Карл II]] утрауҙы йылына 10 фунт стерлинг алтынға [[Англия]]ның East India Company компанияһына ҡуртымға бирә. Эре сауҙа суднолары инһен өсөн компанияға яҡшы тәрән гавань кәрәк була. Бының өсөн Мумбаиның гаване яраҡлы була. Күпмелер ваҡыттан һуң бында ҙур сауҙа факторияһы һәм инглиздәрҙең хәрби терәк пункты барлыҡҡа килә.

Асылда, хәҙерге Мумбаиға 1672 йылда нигеҙ һалынған. Утрауҙарҙың беренсе британ губернаторы сэр Джордж Оксенден була. Ҡалаға чиновниктар, төҙөүселәр, сауҙагәрҙәр йәлеп ителә башлана.

1687 йылда East India Company компанияһы үҙенең штаб-фатирын Сурат ҡалаһынан (унда император Джахангирҙан сауҙа факторияһы төҙөргә рөхсәт алып, 1618 йылдан була) Бомбейға күсерә.

Ҡала халҡы 1661 йылда 10000 кешенән 1675 йылда 60000 кешегә тиклем бик тиҙ арта. Яйлап ҡала Көнбайыш [[Һиндостан]]да инглиз колонизациялауының төп базаһына әүерелә. Бомбей президентлығының административ үҙәге була (XVIII быуат аҙағы — XIX быуат уртаһы). Ҡаланың утрауҙарҙа уңайһыҙ урынлашыуы был тирәнең һаҙлыҡҡа әйләнеү процесына килтерә. Был унда йәшәүселәргә ҡыйынлыҡтар тыуҙыра.

1817 йылдан утрауҙарҙы бер ҡалаға берләштереү маҡсаты менән ҡаланы үҙгәртеп ҡороу башлана. Был проект 1845 йылда губернатор Хорнби Велларде етәкселегендә тамамлана.

Сэр Роберт Грант губернаторлығы осоронда (1779—1838) 1835 йылдан 1838 йылға тиклем ара эсендә Бомбейҙы континент менән тоташтырыусы юлдар төҙөлә.

1851 йылда Бомбейҙа беренсе кизе-мамыҡ фабрикаһы барлыҡҡа килә.

[[Файл:SV400638.jpg|thumb|300px|[[Вокзал Чхатрапати-Шиваджи]] — ҡалала берҙән-бер [[Бөтә донъя мираҫы]] һәйкәле.]]

1853 йылдың апрелендә Бомбей менән Тхананы тоташтырыусы 21 миль [[Һиндостан]]дың беренсе тимер юл линияһы сафҡа инә. Киләһе йылдарҙа Бомбей портын Гуджараттың эске райондары менән тоташтырыусы тимер юл линиялары төҙөлә. Унан [[Бөйөк Британия|Англия]]ла артабан эшкәртеү өсөн Гуджараттың эске районындарынан мамыҡ сығаралар. [[Бөйөк Британия|Англия]]ла мамыҡ эшкәртелә, туҡыма эшләнә, һәм ул донъяның күп илдәрендә, шул иҫәптән [[Һиндостан]]да ла һатыла.

[[АҠШ]]-тағы Граждандар һуғышы ваҡытында, 1861—1865 йылдарҙа мамыҡҡа һорау ныҡ арта, ҡала мамыҡ менән сауҙа итеүҙең донъя үҙәгенә әйләнә. Мамыҡ әйләнеше үҫеү менән уның сауҙаһы менән бәйле кешеләрҙең муллығы арта.

1869 йылда [[Суэц каналы]]н асыу Бомбейҙың мамыҡ менән сауҙа итеүҙәге позицияһын тағы ла нығыта һәм ҡаланы [[Ғәрәбстан диңгеҙе]]нең иң эре порттарының береһенә әйләндерә. Ҡала халҡы һаны артыуын дауам итә.

1900 йылдың 14 февралендә Бомбейҙа [[Рәсәй империяһы]]ның [[Һиндостан]]да Василий Клемм етәкселегендәге беренсе консуллығы асыла.

1906 йылға ҡала халҡы миллионға яҡын була. Бомбей халыҡ һаны буйынса Һиндостанда [[Калькутта]]нан һуң икенсе була.

1944 йылдың 14 апреле — порттағы причал стенаһы янында «Форт Стайкин» пароходы шартлай, уның ҡорбандары 1000-дән ашыу кеше тәшкил итә. Ҙур матди зыян ҡоро ерҙә лә (шартлау ҡала кварталдарының яҡынса бер квадрат миляһын юҡҡа сығара, янғындар ике аҙнанан һуң ғына туҡтатылаэх), шулай уҡ порттағы караптарға ла килтерелә.

XIX быуаттың икенсе яртыһында Бомбейҙа, [[Һиндостан]]да беренсе милли сәнәғәт һәм эре милли сауҙа-сәнәғәт буржуазияһы барлыҡҡа килә башлай. Шул уҡ ваҡытта ҡала [[Һиндостан]]дың хеҙмәт хәрәкәте үҙәгенә әйләнә. Күп тапҡыр эшселәрҙең, моряктарҙың күмәк демонстрациялары була. 1946 йылдың февралендә Бомбейҙа үткән моряктар ихтилалы [[Һиндостан]]дың бойондороҡһоҙлоҡ алыуына килтерә (1947).

1993 йыл — енәйәтселәр төркөмдәре үткәргән шартлауҙар серияһы 250-гә яҡын кешенең ғүмерен өҙә.

2008 йыл — ҡалаға террористик атака.

== Халҡы ==
{{bar box
|title    = Мумбайҙағы диндәр<ref name="census2001">{{cite web
 | last =
 | first =
 | authorlink =
 | title = Census of India – Socio-cultural aspects
 |website = 
 | publisher = Government of India, Ministry of Home Affairs
 | url = http://censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Social_and_cultural/Religion.aspx
 | doi =
 | accessdate =2011-03-02}}
</ref>
|titlebar= #Fcd116
|left1   = Дин
|right1  = Процент
|float   = right
|bars    =
{{bar percent|[[индуизм]]|#FF6600|67.39}}
{{bar percent|[[ислам]]|#009000|18.56}}
{{bar percent|[[буддизм]]|#FFFF00|5.22}}
{{bar percent|[[христианлыҡ]]|#9955BB|4.2}}
{{bar percent|другие|#808080|4.63}}
|подпись = <small>Башҡаларға [[джайнизм]], [[сикхизм]] һәм [[парстар]] инә </small>
}}
Мумбаи халҡы 17 миллиондан ашыу кеше тәшкил итә. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың ирҙәргә нисбәте — 811—1000. Ир-егеттәрҙең күпселеге аҡса эшләү өсөн ҡалаға ауыл еренән ир-ат ағымы менән бәйле. Белемлеләр кимәле — 77 %, был ил буйынса уртаса күрһәткестәрҙән юғары. Ирҙәрҙең белемлеге — 82 %, ҡатын-ҡыҙҙарҙың белемлеге— 71,6 %.
Ҡала халҡының 68 процентын индуистар тәшкил итә, мосолмандар — 17 %, христиандар — 4 %, буддистар — 4 %. Бынан тыш, ҡалала зороастризм, джайнизм, сикхизм һәм иудаизм эйәреүселәре йәшәй, атеистар ҙа бар. Мумбаи һинд теленең һөйләш формаһын ҡуллана (һинд, маратхи һәм инглиз телдәре ҡатнашмаһы), әммә рәсми теле — маратхи<ref>{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=National Commissioner Linguistic Minorities 50th report, page 131 |publisher=Government of India |accessdate=2017-08-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archivedate=2016-07-08 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |date=2016-07-08 }}</ref>. Эшсе интеллигенция араһында инглиз теле популяр. Шулай уҡ ҡалала бенгал, тамил, пенджаб, непал һәм башҡа телдәрҙе ишетергә мөмкин.

== Иҡдисади ҡеүәте ==
Мумбаи — илдең иң эре иҡтисади үҙәктәренең береһе. Был ҡалала илдәге бөтә эшселәрҙең яҡынса 10 проценты эшләй. Ҡала килем һалымы килемдәренең 33 процентын һәм бөтә таможня йыйымдарының 60 процентын бирә. [[Һиндостан]]дың дөйөм тышҡы сауҙаһының 40 проценты Мумбаиға тура килә. Мумбаила күп кенә финанс ойошмалары урынлашҡан: [[Һиндостан]]дың Резерв банкыһы, [[Һиндостан]] дәүләт банкының штаб-фатиры, Бомбей фонд биржаһы, [[Һиндостан]]дың Милли фонд биржаһы, Аҡса һарайы. Ҡалала Tata Group, Godrej Group, Bajaj Group һәм башҡа күп кенә эре компанияларҙың штаб-фатирҙары урынлашҡан. Бизнес-үҙәк Мумбаиның көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. [[Һиндостан]] финанс ойошмаларынан тыш, бизнес-үҙәктә төрлө сит ил ойошмалары ла урынлашҡан.

Ҡалала кизе-мамыҡ, нефть эшкәртеү, химия, машиналар етештереү сәнәғәте үҫешкән. Электр энергия менән Көнбайыш Гат итәгендә урынлашҡан ГЭС һәм Тромбей утрауындағы ТЭС тәьмин итә. АЭС та бар. 1980 йылдарға тиклем Мумбаи иҡтисады туҡыу сәнәғәтенә һәм диңгеҙ сауҙаһына ныҡ бәйле була. Нава-Шева портының йөк әйләнеше 25 миллион тонна тәшкил иткән. Бөтә импорттың 60 проценты йөк порты аша үткән. XX быуаттың 80-се йылдарынан һуң Мумбаила башҡа прогрессив һәм юғары квалификациялы тармаҡтар үҫешә башлай, мәҫәлән: [[алмас (минерал)|алмас]] сығарыу һәм шымартыу, юғары мәғлүмәт технологиялары, һаулыҡ һаҡлау.

Дәүләткә эшләүсе хеҙмәткәрҙәр ҡала эшсе көстәренең байтаҡ өлөшөн тәшкил итә, әммә шул уҡ ваҡытта түбән һәм урта квалификациялы хеҙмәт менән шөғөлләнеүселәр ҙә күп: [[такси]] водителдәре, кибетселәр, механиктар, ремонтсылар һәм башҡалар.
[[Файл:Mumbai 03-2016 51 Dharavi near Mahim Junction.jpg|thumb|250px|right|Мумбаила урам хәрәкәте]]

Мумбаи — күңел асыу индустрияһының төп үҙәге. [[Һиндостан]]дың күпселек телевидение һәм спутник селтәрҙәре ошо ҡалала урынлашҡан. Һиндостандың Болливуд тип аталған киноиндустрия үҙәге лә Мумбаила урынлашҡан, шулай уҡ унда башҡа, аҙ билдәле киностудияларҙа бар.

== Торлаҡ-коммуналь хужалыҡ ==
Муниципалитет ҡаланы милли парк күлдәренән эсәр һыу менән тәьмин итә, сүп-сар йыя (йылына 78 000 метрик тонна).

Электр энергияһын шәхси компаниялар тәьмин итә. АЭС һәм ГЭС-та етештерелгән электр энергияһы ҡулланыла.

Ҡалала телефон селтәре үҫешкән һәм ҙур майҙандарҙы биләгән мобиль операторҙар эшләй.

== Халыҡ араһында енәйәтселек ==
Һиндостан үлсәүҙәре буйынса Мумбаила енәйәтселек уртаса кимәлдә. Мумбаила 2004 йылда 27577 осраҡ теркәлгән (2001 йылда — 30991), был ваҡыт эсендә енәйәтселек 11 процентҡа кәмегән. Ҡаланың төп төрмәһе — Артур Роад. 2008 йылдың 27 ноябрендә Мумбаила сыуалыштар һәм шартлауҙар сылбыры башлана. Ҡорбандар була.

== Ҡала идаралығы ==
Мумбаи — штаттың баш ҡалаһы. Ике айырым райондан, ҡала һәм ҡала ситенән тора, улар шулай уҡ Махараштра штатында ике районды барлыҡҡа килтерә.

Ҡала менән тик номиналь функцияларҙы үтәгән мэр етәкселегендәге муниципаль совет идара итә. Ысын башҡарма власть штат власы тәғәйенләгән комиссионер ҡулында тупланған.

Ҡала төҙөлөшө өсөн муниципаль ҡала советы яуаплы.

Мумбаи 23 ҡала райондарына бүленә, уларҙа комиссионер ярҙамсыһы етәкселек итә.

== Ҡаланың ижтимағи-мәҙәни тормошо, архитектураһы, иҫтәлекле урындары ==
[[Файл:Mumbai 03-2016 31 Gateway of India.jpg|thumb|250px|Һиндостанға ҡапҡалар]]
[[Файл:Mumbai 03-2016 62 Jama Mosque.jpg|thumb|250px|[[Джама-Масджид (Мумбай)|Джама-Масджид]] — иң боронғо һәм ҙур мәсете]]
[[Файл:Worli skyline with BSWL2.jpg|thumb|250px|[[Бандра — Ворли дингеҙ күпере]] — Һиндостандың иң оҙон һыу өҫтө күпере]]
Мумбаи — [[Һиндостан]]дың иң космополит ҡалаларының береһе. Ҡалала [[Европа]] һәм [[Азия]] мәҙәни традициялары бергә йәшәй. Төрлө этник төркөмдәрҙең һәм диндәрҙең байрамдары һәм фестивалдәре үтә. Ҡала халҡы, дингә ҡарамай, уларҙа киң ҡатнаша.

Мумбаиның үҙ юл буйындағы фаст-фуд селтәре бар: «Вада Павс» һәм «Бхелпури».

Ҡалала [[Ҡытай]] һәм көньяҡ һинд аш-һыуын яратыусылар күп. Ҡала музыка, аш-һыу, сәнғәт өлкәһендә халыҡ-ара һәм һинд ҡатнашмаһы булып тора.

2004 йылда Мумбаи милли традицияларҙы һаҡлаған өсөн [[ЮНЕСКО]]-ның өс наградаһын ала. Мумбаи — һинд киноһының тыуған ере, беренсе фильм 1896 йылда прокатҡа сыға. Ҡалала бик күп кинотеатрҙар, шул иҫәптән Азияла иң ҙуры — «IMAX» кинотеатры бар, унда Болливуд һәм Голливудтың яңы фильмдары күрһәтелә.

Мумбаила [[Һиндостан]]дың берҙән-бер даими эшләп килгән симфоник оркестры (The Bombay Chamber Orchestra) урынлашҡан.

Ҡалала иң боронғо йәмәғәт китапханаһы — Азия йәмғиәте китапханаһы, 1833 йылда төҙөлгән.

Мумбаиның 8 туғандаш ҡалалары бар:
{{кол}}
* {{Великобритания}} [[Лондон]]
* {{США}} [[Лос-Анджелес]]
* {{Япония}} [[Йокогама]]
* {{Германия}} [[Штутгарт]]
* {{Рәсәй}} [[Санкт-Петербург]] (1963 йылдан алып)
* {{Рәсәй}} [[Түбәнге Новгород]] (2006 йылдан алып)
* {{Германия}} [[Берлин]]
* {{Төркиә}} [[Измир]]<ref name=ks>{{cite web|url=http://www.izmir.bel.tr/kardeskentler.asp|title=İzmir'in kardeş kentleri|publisher=İzmir Büyükşehir Belediyesi|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f2n0MBu?url=http://www.izmir.bel.tr/kardeskentler.asp|archivedate=2012-08-04|accessdate=2012-07-13|dead-url=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120727014301/http://www.izmir.bel.tr/kardeskentler.asp |date=2012-07-27 }}</ref>
{{конец кол}}

== Мәғариф ==
Мумбаила дәүләт һәм шәхси мәктәптәр бар. Шәхси мәктәптәр үҙ сәйәсәтен яҡшыраҡ белем алыуға һәм инглиз телен яҡшы белеүгә нигеҙләй. Дәүләт мәктәптәрендә шәхси мәктәптәр өсөн түләй алмаған ярлыларҙың балалары уҡый. Ун йыл уҡығандан һуң (урта белем) студенттар колледждарҙа 2 йыл дүрт йүнәлеш буйынса уҡый: [[сәнғәт]], [[сауҙа]], [[фән]] һәм ҡануниәт. Был профессиональ курстар менән оҙатылып килә. Мумбаилағы профессиональ колледждарҙың күпселеге Мумбаи университетына (донъялағы иң ҙур университеттарҙың береһе) ҡарай. Шулай уҡ Мумбаила юғары уҡыу йорттарында белем биреүҙең һәм университет фәненең үҫешкән системаһы эшләй. Мумбаи университеттары [[Һиндостан]]да ла, бөтә [[Азия]]ла ла иң яҡшы университеттарҙың береһе тип һаналалар.

== Матбуғат ==
Мумбаила инглиз телендә («[[Таймс оф Индия]]», «Миддей», «Афтонун», «Эйша Эйдж», «Экономик Таймс», «Индиан Экспресс»), бенгали һәм тамил, маратхи һәм һинд телендә гәзиттәр баҫылып сыға.

Ҡалала телеканалдар (төрлө телдәрҙә йөҙҙән ашыу), радиостанциялар (FM төркөмөндә 8 һәм АМ-да 3 станция) эшләй.

== Спорт ==
[[Крикет]] ҡалала иң популяр спорт төрө булып тора һәм уны күп йәшәүселәр уйнай. Ҡалала ике халыҡ-ара [[крикет]] стадионы — ''Ванкхид'' һәм ''Брабурн'' бар. Футбол — популярлығы буйынса икенсе спорт төрө. Мумбаи марафоны йыл һайын үткәрелә<ref>{{cite web
|last=Makarand
|first=Waingankar
|title=Attacking pattern of play has delivered
|date=2009-01-18
|website = The Hindu
|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-sports/article376845.ece
|accessdate=2009-06-08
|location=Chennai, India}}</ref><ref name="TSMH">{{cite web
 |url         = http://www.smh.com.au/news/cricket/aussies-claim-elusive-trophy/2006/11/06/1162661575823.html
|title       = Aussies claim elusive trophy
|website = The Sydney Morning Herald
|accessdate  = 2009-06-18
|date        = 2006-11-06
|archiveurl  = https://web.archive.org/web/20110315085415/http://www.smh.com.au/news/cricket/aussies-claim-elusive-trophy/2006/11/06/1162661575823.html
|archivedate = 2011-03-15
}}</ref>.

Ҡалала үләндә хоккей, теннис, бадминтон, бильярд, гольф, өҫтәл теннисы, регби популяр. Ат спорты үҫешкән, дерби уҙғарыла. Башлыса мәктәптәрҙә волейбол һәм баскетбол үҫешкән<ref>{{cite web
 |last        = Bubna
|first       = Shriya
|title       = Forget cricket, soccer's new media favourite
|date        = 2006-07-07
|website = Rediff News
|url         = http://www.rediff.com/money/2006/jul/07fifa.htm
|accessdate  = 2009-06-09
|archiveurl  = https://web.archive.org/web/20110806032327/http://www.rediff.com/money/2006/jul/07fifa.htm
|archivedate = 2011-08-06
}}</ref><ref>{{cite web |title=I-League: Mahindra United to face Mumbai FC |date=2008-10-10 |website=The Hindu |url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/007200810101668.htm |deadlink=yes |accessdate=2009-06-09 |location=Chennai, India |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110714003007/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/007200810101668.htm |archivedate=2011-07-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110714003007/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/007200810101668.htm |date=2011-07-14 }}</ref><ref>{{cite web
 |last        = Pal
|first       = Abir
|title       = Mallya, Diageo fight for McDowell Derby
|date        = 2007-01-17
|website = [[The Times of India]]
|url         = http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/mallya-diageo-fight-for-mcdowell-derby/articleshow/1233374.cms
|accessdate  = 2009-06-08
|archiveurl  = https://web.archive.org/web/20121024032334/http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Mallya-Diageo-fight-for-McDowell-Derby/articleshow/1233374.cms
|archivedate = 2012-10-24
}}</ref>.

== Һылтанмалар ==
{{commonscat|Mumbai|Мумбаи}}
* [http://www.mumbainet.com Мумбаи в сети] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301171630/http://mumbainet.com/ |date=2017-03-01 }}{{ref-ru}}
* [http://www.indostan.ru/indiya/44_2565_0.html Фото Мумбая на Индостан.ру]{{ref-ru}}
* [http://www.bcoindia.co.in/ Бомбейский камерный оркестр]{{ref-ru}}

== Әҙәбиәт ==
{{refbegin|2}}
* {{ВТ-ЕЭБЕ|Бомбей}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Бомбей}}
* {{книга |заглавие=The East Indians: Catholic Community of Bombay, Salsette and Bassein |год=1967 |издательство=Bombay East Indian Association |ref=Baptista |язык=en |автор=Baptista, Elsie Wilhelmina}}
* {{книга |год=2003 |заглавие=Community, Empire and Migration: South Asians in Diaspora |isbn=978-81-250-2482-8 |издательство={{Нп3|Orient Blackswan}} |ref=Bates |язык=en |автор=Bates, Crispin}}
* {{книга |заглавие=Cities of the World: World Regional Urban Development |издательство=[[Rowman & Littlefield|Rowman & Littlefield Publishers, Inc.]] |год=2003 |издание=Third |ref=bru |isbn=978-0-06-381225-3 |язык=en |автор=Brunn, Stanley; Williams, Jack Francis; Zeigler, Donald}}
* {{книга |заглавие=International Telecommunications Law [2008] |том=II |год=2008 |isbn=978-1-4357-1699-5 |ref=in08 |язык=en |автор=Campbell, Dennis}}
* {{книга |заглавие=Census of India, 1961 |издательство=Office of the Registrar General (India) |год=1962 |том=5 |ref=cent }}
* {{книга |заглавие=The New Cambridge Modern History (The ascendancy of France 1648–88) |том=V |издательство=Cambridge University Press Archive |isbn=978-0-521-04544-5 |год=1961 |ref=Carsten |язык=en |автор=Carsten, F. L.}}
* {{книга |заглавие=Mahesh Dattani: An Introduction |ссылка=https://books.google.com/books?id=-jxGSsKqfHgC&dq=Mahesh+Dattani++By+Asha+Kuthari+Chaudhuri |серия=Contemporary Indian Writers in English |год=2005 |издательство=Foundation Books |isbn=978-81-7596-260-6 |часть=Introduction: Modern Indian Drama |ссылка часть=https://books.google.com/books?id=-jxGSsKqfHgC&pg=PA10-IA6 |ref=Chaudhuri |автор=Chaudhuri, Asha Kuthari }}
* {{книга |заглавие=The Port of Bombay: a brief history |издательство={{Нп3|Bombay Port Trust}} |год=1973 |ref=Chittar |автор=Chittar, Shantaram D. }}
* {{книга |год=1999 |заглавие=Housing and finance in developing countries |isbn=978-0-415-17242-4 |издательство=[[Routledge]] |издание=illustrated |серия=Volume 7 of Routledge studies in development and society |ref=Datta |язык=en |автор=Datta, Kavita; Jones, Gareth A.}}
* {{книга |заглавие=History of Bombay, 1661–1708 |издательство=[[Мумбайский университет|University of Mumbai]] |год=1973 |ref=David |автор=David, M. D. }}
* {{книга |заглавие=Bombay, the city of dreams: a history of the first city in India |издательство=Himalaya Publishing House |год=1995 |ref=David |язык=en |автор=David, M. D.}}
* {{книга |заглавие=Planet of Slums [" Le pire des mondes possibles : de l'explosion urbaine au bidonville global "] |издательство=La Découverte |место=Paris |год=2006 |isbn=978-2-7071-4915-2 |ref=Davis |язык=fr |автор={{Нп3|Mike Davis (scholar)|Davis, Mike|en|Mike Davis (scholar)}}}}
* {{книга |заглавие=Bombay: The Cities Within |издательство=Eminence Designs |год=2001 |ref=Sharada |isbn=978-81-85028-80-4 |автор={{Нп3|Sharada Dwivedi|Dwivedi, Sharada|en|Sharada Dwivedi}}; Mehrotra, Rahul }}
* {{книга |заглавие=Environment and urbanization |том=v. 14, no. 1 |издательство=International Institute for Environment and Development |ссылка=https://books.google.com/books?id=0DBhYWmqpDoC&printsec=frontcover |isbn=978-1-84369-223-2 |ref=n450 |месяц=4 |год=2002 }}
* {{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/docs/escts.pdf |archiveurl=https://www.webcitation.org/5p2WAlJQ2?url=http://www.mmrdamumbai.org/docs/escts.pdf |archivedate=2010-04-16 |accessdate=2009-08-28 |title=Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR |publisher=MMRDA |ref=exe }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921053441/http://www.mmrdamumbai.org/docs/escts.pdf |date=2013-09-21 }}
* {{книга |заглавие=Opium city: the making of early Victorian Bombay |издательство=Three Essays Press |год=2006 |isbn=978-81-88789-32-0 |ref=Farooqui |язык=en |автор=Farooqui, Amar}}
* {{книга |год=2008 |заглавие=A History of the British Army |том=III |isbn=978-1-4437-7768-1 |издательство=Read Books |ref=Fortescue |автор=Fortescue, J. W. }}
* {{книга |заглавие=The everyday state and society in modern India |издательство={{Нп3|C. Hurst & Co.|C. Hurst & Co. Publishers|en|C. Hurst & Co.}} |год=2001 |isbn=978-1-85065-471-1 |ref=Fuller |язык=en |автор=Fuller, Christopher John; Bénéï, Véronique}}
* {{книга |заглавие=Bollywood: a guidebook to popular Hindi cinema |ссылка=https://books.google.com/books?id=GTEa93azj9EC&pg=PA3 |год=2004 |издательство=[[Routledge]] |isbn=978-0-415-28854-5 |часть=Introduction |ref=Ganti |язык=en |автор=Ganti, Tejaswini}}
* {{книга |заглавие=Greater Bombay District Gazetteer |серия=Maharashtra State Gazetteers |том=v. 27, no. 1 |год=1960 |издательство=Gazetteer Department ({{Нп3|Government of Maharashtra}}) |ref=bom }}
* {{книга |заглавие=An Encyclopaedia of Indian Archaeology |издательство=Brill |год=1990 |ref=Ghosh |isbn=978-81-215-0088-3 |автор=Ghosh, Amalananda }}
* {{книга |год=2007 |заглавие=India after Gandhi |ссылка=https://archive.org/details/indiaaftergandhi00guha |издательство=[[HarperCollins]] |ref=Ramachandra |isbn=978-0-06-019881-7 |автор={{Нп3|Ramachandra Guha|Guha, Ramachandra|en|Ramachandra Guha}} }}
* {{книга |год=2001 |заглавие=Wages of violence: naming and identity in postcolonial Bombay |isbn=978-0-691-08840-2 |ссылка=https://books.google.com/books?id=-y3iNt0djbQC&printsec=frontcover |издательство=[[Princeton University Press]] |ref=Hansen |язык=en |автор=Hansen, Thomas Blom}}
* {{книга |год=2004 |заглавие=The Art and Science of Cinema |isbn=978-81-269-0348-1 |ссылка=https://books.google.com/books?id=JIwxhDGO-mUC&printsec=frontcover |издательство=Atlantic Publishers & Distributors |ref=Huda |автор=Huda, Anwar }}
* {{книга |заглавие=The Essential Guide to Bollywood |год=2005 |издательство={{Нп3|Roli Books}} |isbn=978-81-7436-378-7 |ref=Jha |автор=Jha, Subhash K. }}
* {{книга |заглавие=Marketing in the 21st Century: New world marketing |издательство=Praeger |том=1 |isbn=978-0-275-99276-7 |год=2007 |ref=Keillor |язык=en |автор=Keillor, Bruce David}}
* {{книга |заглавие=Serving Whose Interests?: The Political Economy of Trade in Services Agreements |год=2008 |isbn=978-0-415-44821-5 |издательство=[[Taylor & Francis]] |ref=Kelsey |язык=en |автор=Kelsey, Jane}}
* {{книга |заглавие=Muslims in the Deccan: a historical survey |издательство=Global Media Publications |isbn=978-81-88869-13-8 |год=2006 |ref=Khalidi |язык=en |автор=Khalidi, Omar}}
* {{книга |заглавие=Politics in India |год=1970 |издательство={{Нп3|Orient Blackswan|Orient Longman|en|Orient Blackswan}} |автор={{Нп3|Rajni Kothari|Kothari, Rajni|en|Rajni Kothari}} }}
* {{книга |заглавие=Environmental Management: Text And Cases |isbn=978-81-203-3329-1 |издательство=PHI Learning Pvt. Ltd. |год=2008 |ref=Krishnamoorthy |автор=Krishnamoorthy, Bala }}
* {{книга |заглавие=Hinduism and Buddhism |год=1990 |издательство=Vishwavidyalaya Prakashan |isbn=978-81-7124-060-9 |ref=Kumari |автор=Kumari, Asha }}
* {{книга |заглавие=Lok Sabha debates |год=1998 |издательство=Lok Sabha Secretariat |место=New Delhi |ref=lsd }}
* {{книга |заглавие=Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa |язык=pt |часть=Bombaim |издание=Editorial Confluência |том=I |год=1984 |ref=Machado |автор=Machado, José Pedro}}
* {{книга |заглавие=Maximum City: Bombay Lost and Found |год=2004 |издательство={{Нп3|Alfred A. Knopf|Alfred A Knopf|en|Alfred A. Knopf}} |isbn=978-0-375-40372-9 |ref=Mehta |автор=Mehta, Suketu }}
* {{книга |заглавие=Metropolitan planning and management in the developing world: spatial decentralization policy in Bombay and Cairo |издательство=United Nations Centre for Human Settlements |год=1993 |isbn=978-92-1-131233-1 |ref=UNB |язык=en}}
* {{книга |заглавие=The Rise of Muslim Power in Gujarat: A History of Gujarat from 1298 to 1442 |издательство=[[Munshiram Manoharlal|Munshiram Manoharlal Publishers]] |год=1982 |ref=misra |язык=en |автор=Misra, Satish Chandra}}
* {{книга |заглавие=Stones of empire: the buildings of the Raj |издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]] |год=2005 |издание=reissue, illustrated |isbn=978-0-19-280596-6 |ref=Morris |язык=en |автор=Morris, Jan; Winchester, Simon}}
* {{cite web|url=http://mdmu.maharashtra.gov.in/pages/Mumbai/mumbaiplanShow.php|title=Mumbai Plan|publisher=Department of Relief and Rehabilitation ([[Government of Maharashtra]])|ref=plan|accessdate=2009-04-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090310212824/http://mdmu.maharashtra.gov.in/pages/Mumbai/mumbaiplanShow.php|archivedate=2009-03-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090310212824/http://mdmu.maharashtra.gov.in/pages/Mumbai/mumbaiplanShow.php |date=2009-03-10 }}
* {{книга |год=2007 |заглавие=Battles of the honourable East India Company: making of the Raj |isbn=978-81-313-0034-3 |издательство=APH Publishing |ref=Naravane |язык=en |автор=Naravane, M. S.}}
* {{книга |заглавие=The Mumbai Factfile |издательство=[[Penguin Books]] |isbn=978-0-14-302947-2 |год=2003 |ref=O'Brien |автор=O'Brien, Derek }}
* {{cite web |url=http://www.mumbaipolice.org/right_of_information/Right_of_Information.pdf |format=PDF, 1.18 [[Megabyte|MB]] |title=Office of the Commissioner of Police, Mumbai |publisher=[[Mumbai Police]] |accessdate=2009-06-15 |ref=mp |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090711160718/http://www.mumbaipolice.org/right_of_information/Right_of_Information.pdf |archivedate=2009-07-11 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090711160718/http://www.mumbaipolice.org/right_of_information/Right_of_Information.pdf |date=2009-07-11 }}
* {{книга |заглавие=Bombay and Mumbai. The City in Transition |ссылка=https://archive.org/details/bombaymumbaicity0000unse |часть=Bombay and Mumbai: Identities, Politics and Populism |год=2003 |издательство=The Oxford University Press |место=Delhi, India |isbn=978-0-19-567711-9 |ref=harv |язык=en |ответственный=Patel, Sujata; Masselos, Jim}}
* {{книга |год=2005 |ссылка часть=http://www.lingref.com/isb/4/141ISB4.PDF |заглавие=Proceedings of the 4th International Symposium on Bilingualism |часть=Multilingualism, Multiculturalism and Education: Case Study of Mumbai City |издательство=Cascadilla Press |страницы=1794—1806 |ref=Pai |язык=en |автор=Pai, Pushpa |ответственный=Cohen, James; McAlister, Kara T.; Rolstad, Kellie; MacSwan, Jeff}}
* {{книга |заглавие=The mangroves in Salsette Island near Bombay |издательство=Proceedings of the Symposium on Mangrove Forest |год=1957 |место=Calcutta |ref=Patil |язык=en |автор=Patil, R.P.}}
* {{книга |заглавие=Business Standard Political Profiles: Of Cabals and Kings |издательство={{Нп3|Business Standard}} |ref=Aditi |язык=en |автор={{Нп3|Aditi Phadnis}}}}
* {{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/docs/Population%20and%20Employment%20profile%20of%20MMR.pdf |archiveurl=https://www.webcitation.org/5mLpSbYyu?url=http://www.mmrdamumbai.org/docs/Population%20and%20Employment%20profile%20of%20MMR.pdf |archivedate=2009-12-28 |format=PDF |title=Population and Employment profile of Mumbai Metropolitan Region |publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]] (MMRDA) |accessdate=2010-06-04 |ref=pemmr }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921053813/http://www.mmrdamumbai.org/docs/Population%20and%20Employment%20profile%20of%20MMR.pdf |date=2013-09-21 }}
* {{книга |заглавие=Proceedings of the Indian National Science Academy |издательство=[[Индийская национальная академия наук|Indian National Science Academy]] |год=1999 |том=65 |ref=proc |язык=en}}
* {{книга |год=2006 |заглавие=India votes: Lok Sabha & Vidhan Sabha elections 2001–2005 |isbn=978-81-7625-647-6 |издательство=Sarup & Sons |ref=Rana |язык=en |автор=Rana, Mahendra Singh}}
* {{книга |заглавие=Climatology |издательство={{Нп3|Jones & Bartlett Learning|Jones & Bartlett Publishers|en|Jones & Bartlett Learning}} |год=2007 |издание=illustrated |isbn=978-0-7637-3828-0 |ref=Rohli |автор=Rohli, Robert V.; Vega, Anthony J. }}
* {{книга |заглавие=History of Medieval India |издательство=Anmol Publications |isbn=978-81-261-2313-1 |ref=maratha |автор=Saini, A.K.; Chand; Hukam }}
* {{книга |заглавие=Maharashtra |издательство={{Нп3|Popular Prakashan}} |том=XXX |isbn=978-81-7991-102-0 |год=2004 |ref=prabhu |автор=Singh, K. S.; B. V. Bhanu; B. R. Bhatnagar; Anthropological Survey of India; D. K. Bose; V. S. Kulkarni; J. Sreenath }}
* {{книга |заглавие=Researches in Indo-Portuguese history |том=2 |издательство=Publication Scheme |год=1998 |isbn=978-81-86782-15-6 |ref=Shirodkar |автор=Shirodkar, Prakashchandra P. }}
* {{книга |заглавие=Mumbai vision 2015: agenda for urban renewal |издательство=Macmillan India in association with Observer Research Foundation |год=2006 |ref=Swaminathan |автор=Swaminathan, R.; Goyal, Jaya }}
* {{книга |заглавие=The children of Israel: the Bene Israel of Bombay |издательство=[[Wiley-Blackwell|B. Blackwell]] |год=1971 |ref=Strizower |язык=en |автор=Strizower, Schifra}}
* {{книга |заглавие=The Gazetteer of Bombay City and Island |серия=Gazetteers of the Bombay Presidency |издательство=Gazetteer Department ({{Нп3|Government of Maharashtra}}) |том=2 |год=1978 |ref=bi }}
* {{cite web |url=http://stateelection.maharashtra.gov.in/pdf/THE%20MUMBAI%20MUNICIPAL%20CORPORATION%20ACT_1888.pdf |format=PDF |title=The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888 |publisher=State Election Commissioner ([[Government of Maharashtra]]) |accessdate=2009-05-03 |ref=mumact |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070705222724/http://stateelection.maharashtra.gov.in/pdf/THE%20MUMBAI%20MUNICIPAL%20CORPORATION%20ACT_1888.pdf |archivedate=2007-07-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070705222724/http://stateelection.maharashtra.gov.in/pdf/THE%20MUMBAI%20MUNICIPAL%20CORPORATION%20ACT_1888.pdf |date=2007-07-05 }}
* {{книга |заглавие=Peri-urban water and sanitation services policy, planning and method |год=2010 |издательство=Springer |ref={{sfnref|Peri-urban water and sanitation services policy, planning and method|2010}} |место=Dordrecht |isbn=978-9048194254 |язык=en |автор=Kurian, Mathew; McCarney, Patricia}}
* {{книга |издание=illustrated |год=2005 |заглавие=Mass communication in India: a sociological perspective |isbn=978-0-7619-3372-4 |издательство=SAGE |ref=Vilanilam |автор=Vilanilam, John V. }}
* {{книга |заглавие=How Hollywood works |год=2003 |издательство=SAGE |isbn=978-0-7619-6814-6 |ref=Wasko |автор=Wasko, Janet }}
* {{книга |заглавие=WMO bulletin |издательство=[[Всемирная метеорологическая организация|World Meteorological Organization]] |год=2000 |том=49 |ref=wmo }}
* {{книга |заглавие=An African Indian Community in Hyderabad: Siddi Identity, Its Maintenance and Change |издательство={{Нп3|Cuvillier Verlag}} |год=2004 |isbn=978-3-86537-206-2 |ref=yakg |язык=en |автор=Yimene, Ababu Minda}}
* {{книга |год=1996 |заглавие=A glossary of colloquial Anglo-Indian words and phrases: Hobson-Jobson |isbn=978-0-7007-0321-0 |издательство=[[Routledge]] |издание=2 |ref=Yule |язык=en |автор=Yule, Henry; Burnell, A. C.}}
* {{книга |заглавие=100 glorious years: Indian National Congress, 1885–1985 |издательство=Reception Committee, Congress Centenary Session |год=1985 |ref=cng |язык=en |автор=Zakakria, Rafiq; {{Нп3|Indian National Congress|Indian National Congress|en|Indian National Congress}}}}
{{refend}}

{{Навигация
|Портал = Индия
|Викисловарь = Мумбаи
}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Мумбаи|*]]
[[Категория:Һиндостандың миллионлы ҡалалары]]
[[Категория:Һиндостан штаттарының һәм территорияларының баш ҡалалары]]
Мумба́и (, , ; 1995 йылға тиклем — Бомбе́й, Bombay) — Ғәрәбстан диңгеҙе ярында, Һиндостандың көнбайышында урынлашҡан ҡала. Махараштра шатының баш ҡалаһы.
 
Мумбаи — Һиндостандың халыҡ иң күп йәшәгән ҡалаһы: ҡала төшөнсәһендә Мумбай муниципаль корпорацияһы бар, уның составына Махараштра штатының ике дистрикты керә: беренсеһе — «Мумбаи» (157 км², 3 145 966 кеше 2011 й.), һәм дистрикт «Мумбаи (ҡала яны)» (446 км², 9 332 481 кеше 2011 й.), барлығы 603 км², 12 478 447 кеше 2011 й.. Юлдаш ҡалалары менән бергә 21,3 млн кеше йәшәгән ҙурлығы буйынса донъяла бишенсе агломерация булып тора .

Диңгеҙ кимәленән 10 метр бейеклектә урынлашҡан. Халыҡ тығыҙлығы 1 км²-ға 21 665 кеше (халыҡ тығыҙлығы буйынса донъяла беренсе урында), халыҡтың 1/2 өлөшө — маратхи, 1/4 өлөшө — гуджарат. Ҡала Бомбей утрауында урынлашҡан (), һәм Солсетт утрауының көньяғына йәйелгән. Утрауҙар күперҙәр һәм дамбалар менән тоташҡан.

Мумбаи — эре халыҡ-ара юлдар узелы.Ҡаланың караптар туҡтар өсөн тәбиғи ышыҡ урыны — гаване бар, шуға көнбайыш Һиндостандың иң ҙур порты булып тора. Пассажирҙар терминалы аша Һиндостанға килеүсе пассажирҙар ағымының яртыһы үтә. Мумбай—Һиндостандың иҡтисади һәм мәҙәни үҙәге; муллыҡ һәм байлыҡ хәйерселек һәм ярлылыҡ менән йәнәшә торған контрастар ҡалаһы. Хәҙерге заман кварталдары, ҡаланың төньяҡ районындағы төрлө ауырыуҙар үрсеткесе булған, иҫке емерек өйҙәр менән күрше тора.

Һиндостандың башҡа ҡалалары менән сағыштырғанда Мумбай сағыштырмаса йәшәү кимәле һәм эшлекле әүҙемлек юғары ҡала булып иҫәпләнә. Эшкә урынлашыу мөмкинлеге эшсе көстәрҙе, Һиндостандың үҙен иҫәпкә алмағанда, бөтә Көньяҡ Азиянан йәлеп итә.

 Ҡаланың атамаһының килеп сығышы 
Ҡаланың исеме индус алиһәһе «Мумб» һәм «аи» (әсә) һүҙенән килеп сыҡҡан. «Бомбаин» исемен XVI быуатта португалдар биргән тигән фараз бар, был һүҙ «яҡшы диңгеҙ ҡултығы» тигәнде аңлата, әммә хәҙерге заман тикшереүҙере был фаразды кире ҡағаMachado, José Pedro, «Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa», Livros Horizonte, 2003, «Bombaim», vol. I, pp. 265/266.. Бөйөк Британия хакимлығында инглизсә Бомбей тип йөрөтә башлайҙар. 1995 йылда ҡала исеме рәсми рәүештә Мумбай тип үҙгәртелә.Ҡаланың элекке исемен ҡала халҡы, билдәле институттар ҡуллана.

 Географик урынлашыуы 
thumb|left|230px|Мумбаи һәм уның тирә-яғы, космос фоторәсеме LandSat-5, 30 января 2011
Мумбаи Улхас йылғаһының тамағында урынлашҡан, ул Бомбей, Солсетт утрауҙарын һәм уның эргәһендәге яр буйын биләй. Мумбаиның күп өлөшө диңгеҙ кимәленән 10—15 метр бейеклектә урынлашҡан. Мумбаиның төньяҡ өлөшө убалы, ҡаланың иң бейек нөктәһе — диңгеҙ кимәленән 450 метр бейеклектә ята. Дөйөм майҙаны — 603,4 км².

Ҡала сиктәрендә Тулси, Вихар, Поваи күлдәре урынлашҡан. Тәүге икәүһе Санджай-Гандхи милли паркында урынлашҡан, ҡаланың бер өлөшөн эсәр һыу менән тәьмин итәләр. Мумбаила милли паркта баш алған өс йылға аға. Ҡала сиктәрендә мангр һаҙлыҡтары бар. Ҡаланың яр буйы һыҙаты күп һанлы шишмәләр һәм ҡултыҡтар менән йырғыланған. Ҡаланың тупрағы башлыса диңгеҙҙең яҡын булыуына бәйле ҡомло,ә биҫтәләрендә аллювиаль һәм балсыҡлы. Ҡая тоҡомдары ҡара базальттарға ҡарай. Мумбаи сейсмик әүҙемлек зонаһында урынлашҡан.

 Климаты 
thumb|250px|Ҡала сиктәрендә дингеҙ буйы
Мумбаиның климаты субэкваториаль. Ике миҙгел сағыла: ямғырҙар миҙгеле һәм ҡоро миҙгел. Ямғырҙар миҙгеле июндән октябргә тиклем дауам итә, бигерәк тә ҡалала юғары дымлылыҡ тыуҙырып июндән сентябргә тиклем көслө муссон ямғырҙары яуа. Уртаса температура — яҡынса 30 °C, температура тирбәлеүе — 11 °C -тан 38 °C-ҡа тиклем.

Йыллыҡ яуым-төшөм күләме — 2200 мм. Бигерәк тә күп яуым-төшөм 1954 йылда яуа — 3451,6 мм. Декабрҙән майға тиклем ҡоро миҙгелгә хас уртаса дымлылыҡ тора.

Төньяҡ һалҡын елдәре күп булғанға, ғинуар һәм февраль — иң һалҡын айҙар булып торалар.

 Тарихы 
thumb|150px|left|Ҡала картаһы. 1888 йыл
Мумбаиның төньяҡ өлөшөндәге археологик табылдыҡтар буйынса был утрауҙарҙа таш быуатта уҡ йәшәгәндәр. Беҙҙең эраға тиклем III быуатта утрауҙар Магадха империяһы һәм император Ашока идара иткән дәүләт составында булғандар. Мумбаиның төньяғында борон Сопара (Шурапака) ҡалаһы урынлашҡан, ул беҙҙең эраға тиклем III быуаттан алып X быуатҡа тиклем иң мөһим сауҙа һәм хәрби порт булған. Сопаранан ситтәге өлкәне (Мумбаи утрауҙары) Птолемей тарафынан телгә алынған. Һуңыраҡ был ерҙәр Гуджарат солтандарына күскәс, Сильхара династияһының индуис хакимдары утрауҙарға 1343 йылға тиклем хужа булалар. Был ваҡытта Мумбаи ете утрауҙа урынлашҡан була: Колаба (), Малый Колаба (), Мазагаон (), Вадала (), Махим (), Парель () һәм Матунга-Сион (). Архипелагтың ҡайһы бер боронғо биналары: Элефанта мәмерйәләре һәм Валкшвар замогы комплексы ошо ваҡыт менән даталана.

1534 йылда португалдар утрауҙарҙы солтан Бахадур шах хакимлығы осоронда Гуджарат солтанлығынан айырып алалар. Португалдар килеү менән урындағы халыҡты католик диненә суҡындырыу башлана.

1661 йылда Португалия был утрауҙарҙы португал принцессаһы Екатерина де Браганса артынан, Англия короле Карл II-гә бирнә итеп бирә.

1668 йылда Карл II утрауҙы йылына 10 фунт стерлинг алтынға Англияның East India Company компанияһына ҡуртымға бирә. Эре сауҙа суднолары инһен өсөн компанияға яҡшы тәрән гавань кәрәк була. Бының өсөн Мумбаиның гаване яраҡлы була. Күпмелер ваҡыттан һуң бында ҙур сауҙа факторияһы һәм инглиздәрҙең хәрби терәк пункты барлыҡҡа килә.

Асылда, хәҙерге Мумбаиға 1672 йылда нигеҙ һалынған. Утрауҙарҙың беренсе британ губернаторы сэр Джордж Оксенден була. Ҡалаға чиновниктар, төҙөүселәр, сауҙагәрҙәр йәлеп ителә башлана.

1687 йылда East India Company компанияһы үҙенең штаб-фатирын Сурат ҡалаһынан (унда император Джахангирҙан сауҙа факторияһы төҙөргә рөхсәт алып, 1618 йылдан була) Бомбейға күсерә.

Ҡала халҡы 1661 йылда 10000 кешенән 1675 йылда 60000 кешегә тиклем бик тиҙ арта. Яйлап ҡала Көнбайыш Һиндостанда инглиз колонизациялауының төп базаһына әүерелә. Бомбей президентлығының административ үҙәге була (XVIII быуат аҙағы — XIX быуат уртаһы). Ҡаланың утрауҙарҙа уңайһыҙ урынлашыуы был тирәнең һаҙлыҡҡа әйләнеү процесына килтерә. Был унда йәшәүселәргә ҡыйынлыҡтар тыуҙыра.

1817 йылдан утрауҙарҙы бер ҡалаға берләштереү маҡсаты менән ҡаланы үҙгәртеп ҡороу башлана. Был проект 1845 йылда губернатор Хорнби Велларде етәкселегендә тамамлана.

Сэр Роберт Грант губернаторлығы осоронда (1779—1838) 1835 йылдан 1838 йылға тиклем ара эсендә Бомбейҙы континент менән тоташтырыусы юлдар төҙөлә.

1851 йылда Бомбейҙа беренсе кизе-мамыҡ фабрикаһы барлыҡҡа килә.

thumb|300px|Вокзал Чхатрапати-Шиваджи — ҡалала берҙән-бер Бөтә донъя мираҫы һәйкәле.

1853 йылдың апрелендә Бомбей менән Тхананы тоташтырыусы 21 миль Һиндостандың беренсе тимер юл линияһы сафҡа инә. Киләһе йылдарҙа Бомбей портын Гуджараттың эске райондары менән тоташтырыусы тимер юл линиялары төҙөлә. Унан Англияла артабан эшкәртеү өсөн Гуджараттың эске районындарынан мамыҡ сығаралар. Англияла мамыҡ эшкәртелә, туҡыма эшләнә, һәм ул донъяның күп илдәрендә, шул иҫәптән Һиндостанда ла һатыла.

АҠШ-тағы Граждандар һуғышы ваҡытында, 1861—1865 йылдарҙа мамыҡҡа һорау ныҡ арта, ҡала мамыҡ менән сауҙа итеүҙең донъя үҙәгенә әйләнә. Мамыҡ әйләнеше үҫеү менән уның сауҙаһы менән бәйле кешеләрҙең муллығы арта.

1869 йылда Суэц каналын асыу Бомбейҙың мамыҡ менән сауҙа итеүҙәге позицияһын тағы ла нығыта һәм ҡаланы Ғәрәбстан диңгеҙенең иң эре порттарының береһенә әйләндерә. Ҡала халҡы һаны артыуын дауам итә.

1900 йылдың 14 февралендә Бомбейҙа Рәсәй империяһының Һиндостанда Василий Клемм етәкселегендәге беренсе консуллығы асыла.

1906 йылға ҡала халҡы миллионға яҡын була. Бомбей халыҡ һаны буйынса Һиндостанда Калькуттанан һуң икенсе була.

1944 йылдың 14 апреле — порттағы причал стенаһы янында «Форт Стайкин» пароходы шартлай, уның ҡорбандары 1000-дән ашыу кеше тәшкил итә. Ҙур матди зыян ҡоро ерҙә лә (шартлау ҡала кварталдарының яҡынса бер квадрат миляһын юҡҡа сығара, янғындар ике аҙнанан һуң ғына туҡтатылаэх), шулай уҡ порттағы караптарға ла килтерелә.

XIX быуаттың икенсе яртыһында Бомбейҙа, Һиндостанда беренсе милли сәнәғәт һәм эре милли сауҙа-сәнәғәт буржуазияһы барлыҡҡа килә башлай. Шул уҡ ваҡытта ҡала Һиндостандың хеҙмәт хәрәкәте үҙәгенә әйләнә. Күп тапҡыр эшселәрҙең, моряктарҙың күмәк демонстрациялары була. 1946 йылдың февралендә Бомбейҙа үткән моряктар ихтилалы Һиндостандың бойондороҡһоҙлоҡ алыуына килтерә (1947).

1993 йыл — енәйәтселәр төркөмдәре үткәргән шартлауҙар серияһы 250-гә яҡын кешенең ғүмерен өҙә.

2008 йыл — ҡалаға террористик атака.

 Халҡы 

Мумбаи халҡы 17 миллиондан ашыу кеше тәшкил итә. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың ирҙәргә нисбәте — 811—1000. Ир-егеттәрҙең күпселеге аҡса эшләү өсөн ҡалаға ауыл еренән ир-ат ағымы менән бәйле. Белемлеләр кимәле — 77 %, был ил буйынса уртаса күрһәткестәрҙән юғары. Ирҙәрҙең белемлеге — 82 %, ҡатын-ҡыҙҙарҙың белемлеге— 71,6 %.
Ҡала халҡының 68 процентын индуистар тәшкил итә, мосолмандар — 17 %, христиандар — 4 %, буддистар — 4 %. Бынан тыш, ҡалала зороастризм, джайнизм, сикхизм һәм иудаизм эйәреүселәре йәшәй, атеистар ҙа бар. Мумбаи һинд теленең һөйләш формаһын ҡуллана (һинд, маратхи һәм инглиз телдәре ҡатнашмаһы), әммә рәсми теле — маратхи . Эшсе интеллигенция араһында инглиз теле популяр. Шулай уҡ ҡалала бенгал, тамил, пенджаб, непал һәм башҡа телдәрҙе ишетергә мөмкин.

 Иҡдисади ҡеүәте 
Мумбаи — илдең иң эре иҡтисади үҙәктәренең береһе. Был ҡалала илдәге бөтә эшселәрҙең яҡынса 10 проценты эшләй. Ҡала килем һалымы килемдәренең 33 процентын һәм бөтә таможня йыйымдарының 60 процентын бирә. Һиндостандың дөйөм тышҡы сауҙаһының 40 проценты Мумбаиға тура килә. Мумбаила күп кенә финанс ойошмалары урынлашҡан: Һиндостандың Резерв банкыһы, Һиндостан дәүләт банкының штаб-фатиры, Бомбей фонд биржаһы, Һиндостандың Милли фонд биржаһы, Аҡса һарайы. Ҡалала Tata Group, Godrej Group, Bajaj Group һәм башҡа күп кенә эре компанияларҙың штаб-фатирҙары урынлашҡан. Бизнес-үҙәк Мумбаиның көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Һиндостан финанс ойошмаларынан тыш, бизнес-үҙәктә төрлө сит ил ойошмалары ла урынлашҡан.

Ҡалала кизе-мамыҡ, нефть эшкәртеү, химия, машиналар етештереү сәнәғәте үҫешкән. Электр энергия менән Көнбайыш Гат итәгендә урынлашҡан ГЭС һәм Тромбей утрауындағы ТЭС тәьмин итә. АЭС та бар. 1980 йылдарға тиклем Мумбаи иҡтисады туҡыу сәнәғәтенә һәм диңгеҙ сауҙаһына ныҡ бәйле була. Нава-Шева портының йөк әйләнеше 25 миллион тонна тәшкил иткән. Бөтә импорттың 60 проценты йөк порты аша үткән. XX быуаттың 80-се йылдарынан һуң Мумбаила башҡа прогрессив һәм юғары квалификациялы тармаҡтар үҫешә башлай, мәҫәлән: алмас сығарыу һәм шымартыу, юғары мәғлүмәт технологиялары, һаулыҡ һаҡлау.

Дәүләткә эшләүсе хеҙмәткәрҙәр ҡала эшсе көстәренең байтаҡ өлөшөн тәшкил итә, әммә шул уҡ ваҡытта түбән һәм урта квалификациялы хеҙмәт менән шөғөлләнеүселәр ҙә күп: такси водителдәре, кибетселәр, механиктар, ремонтсылар һәм башҡалар.
thumb|250px|right|Мумбаила урам хәрәкәте

Мумбаи — күңел асыу индустрияһының төп үҙәге. Һиндостандың күпселек телевидение һәм спутник селтәрҙәре ошо ҡалала урынлашҡан. Һиндостандың Болливуд тип аталған киноиндустрия үҙәге лә Мумбаила урынлашҡан, шулай уҡ унда башҡа, аҙ билдәле киностудияларҙа бар.

 Торлаҡ-коммуналь хужалыҡ 
Муниципалитет ҡаланы милли парк күлдәренән эсәр һыу менән тәьмин итә, сүп-сар йыя (йылына 78 000 метрик тонна).

Электр энергияһын шәхси компаниялар тәьмин итә. АЭС һәм ГЭС-та етештерелгән электр энергияһы ҡулланыла.

Ҡалала телефон селтәре үҫешкән һәм ҙур майҙандарҙы биләгән мобиль операторҙар эшләй.

 Халыҡ араһында енәйәтселек 
Һиндостан үлсәүҙәре буйынса Мумбаила енәйәтселек уртаса кимәлдә. Мумбаила 2004 йылда 27577 осраҡ теркәлгән (2001 йылда — 30991), был ваҡыт эсендә енәйәтселек 11 процентҡа кәмегән. Ҡаланың төп төрмәһе — Артур Роад. 2008 йылдың 27 ноябрендә Мумбаила сыуалыштар һәм шартлауҙар сылбыры башлана. Ҡорбандар була.

 Ҡала идаралығы 
Мумбаи — штаттың баш ҡалаһы. Ике айырым райондан, ҡала һәм ҡала ситенән тора, улар шулай уҡ Махараштра штатында ике районды барлыҡҡа килтерә.

Ҡала менән тик номиналь функцияларҙы үтәгән мэр етәкселегендәге муниципаль совет идара итә. Ысын башҡарма власть штат власы тәғәйенләгән комиссионер ҡулында тупланған.

Ҡала төҙөлөшө өсөн муниципаль ҡала советы яуаплы.

Мумбаи 23 ҡала райондарына бүленә, уларҙа комиссионер ярҙамсыһы етәкселек итә.

 Ҡаланың ижтимағи-мәҙәни тормошо, архитектураһы, иҫтәлекле урындары 
thumb|250px|Һиндостанға ҡапҡалар
thumb|250px|Джама-Масджид — иң боронғо һәм ҙур мәсете
thumb|250px|Бандра — Ворли дингеҙ күпере — Һиндостандың иң оҙон һыу өҫтө күпере
Мумбаи — Һиндостандың иң космополит ҡалаларының береһе. Ҡалала Европа һәм Азия мәҙәни традициялары бергә йәшәй. Төрлө этник төркөмдәрҙең һәм диндәрҙең байрамдары һәм фестивалдәре үтә. Ҡала халҡы, дингә ҡарамай, уларҙа киң ҡатнаша.

Мумбаиның үҙ юл буйындағы фаст-фуд селтәре бар: «Вада Павс» һәм «Бхелпури».

Ҡалала Ҡытай һәм көньяҡ һинд аш-һыуын яратыусылар күп. Ҡала музыка, аш-һыу, сәнғәт өлкәһендә халыҡ-ара һәм һинд ҡатнашмаһы булып тора.

2004 йылда Мумбаи милли традицияларҙы һаҡлаған өсөн ЮНЕСКО-ның өс наградаһын ала. Мумбаи — һинд киноһының тыуған ере, беренсе фильм 1896 йылда прокатҡа сыға. Ҡалала бик күп кинотеатрҙар, шул иҫәптән Азияла иң ҙуры — «IMAX» кинотеатры бар, унда Болливуд һәм Голливудтың яңы фильмдары күрһәтелә.

Мумбаила Һиндостандың берҙән-бер даими эшләп килгән симфоник оркестры (The Bombay Chamber Orchestra) урынлашҡан.

Ҡалала иң боронғо йәмәғәт китапханаһы — Азия йәмғиәте китапханаһы, 1833 йылда төҙөлгән.

Мумбаиның 8 туғандаш ҡалалары бар:

  Лондон
  Лос-Анджелес
  Йокогама
  Штутгарт
  Санкт-Петербург (1963 йылдан алып)
  Түбәнге Новгород (2006 йылдан алып)
  Берлин
  Измир 

 Мәғариф 
Мумбаила дәүләт һәм шәхси мәктәптәр бар. Шәхси мәктәптәр үҙ сәйәсәтен яҡшыраҡ белем алыуға һәм инглиз телен яҡшы белеүгә нигеҙләй. Дәүләт мәктәптәрендә шәхси мәктәптәр өсөн түләй алмаған ярлыларҙың балалары уҡый. Ун йыл уҡығандан һуң (урта белем) студенттар колледждарҙа 2 йыл дүрт йүнәлеш буйынса уҡый: сәнғәт, сауҙа, фән һәм ҡануниәт. Был профессиональ курстар менән оҙатылып килә. Мумбаилағы профессиональ колледждарҙың күпселеге Мумбаи университетына (донъялағы иң ҙур университеттарҙың береһе) ҡарай. Шулай уҡ Мумбаила юғары уҡыу йорттарында белем биреүҙең һәм университет фәненең үҫешкән системаһы эшләй. Мумбаи университеттары Һиндостанда ла, бөтә Азияла ла иң яҡшы университеттарҙың береһе тип һаналалар.

 Матбуғат 
Мумбаила инглиз телендә («Таймс оф Индия», «Миддей», «Афтонун», «Эйша Эйдж», «Экономик Таймс», «Индиан Экспресс»), бенгали һәм тамил, маратхи һәм һинд телендә гәзиттәр баҫылып сыға.

Ҡалала телеканалдар (төрлө телдәрҙә йөҙҙән ашыу), радиостанциялар (FM төркөмөндә 8 һәм АМ-да 3 станция) эшләй.

 Спорт 
Крикет ҡалала иң популяр спорт төрө булып тора һәм уны күп йәшәүселәр уйнай. Ҡалала ике халыҡ-ара крикет стадионы — Ванкхид һәм Брабурн бар. Футбол — популярлығы буйынса икенсе спорт төрө. Мумбаи марафоны йыл һайын үткәрелә.

Ҡалала үләндә хоккей, теннис, бадминтон, бильярд, гольф, өҫтәл теннисы, регби популяр. Ат спорты үҫешкән, дерби уҙғарыла. Башлыса мәктәптәрҙә волейбол һәм баскетбол үҫешкән .

 Һылтанмалар 

 Мумбаи в сети 
 Фото Мумбая на Индостан.ру
 Бомбейский камерный оркестр

 Әҙәбиәт 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  
 
 
  
 
 
 
 
  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  
 
 
 
 
 
 
 

 Иҫкәрмәләр 

*
Категория:Һиндостандың миллионлы ҡалалары
Категория:Һиндостан штаттарының һәм территорияларының баш ҡалалары