Шаран районы
{{Ук}}
'''Шаран районы''' — [[Башҡортостан]]дағы муниципаль район.

== Географияһы ==
Район Башҡортостандың көнбайышында [[Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы]]нда урынлашҡан. Климаты йылы, бер аҙ ҡоролоҡло. Район территорияһында [[Сөн]] йылғаһы башлана. Ере йыуылған һәм типик ҡара, Төньяҡ һәм төньяҡ-көнбайышта һоро һәм ҡара һоро урман тупраҡлы. [[Имән]], [[йүкә]], [[ҡайын]] һәм [[уҫаҡ]] ағаслы урмандары район еренең 24%-ын биләй.

Файҙалы ҡаҙылмалары: [[нефть]] (Михайловка, Арҙат, Мостафа), кирбес сеймалы (Иҫке Тумбағош, Наратаҫты, Аҡбарыҫ, Йәнәхмәт һәм Юность), ҡом ҡатыш ҡырсынташ (Шаран, Баҡса), балсыҡҡа ҡушыла торған ҡом (Ивановка) ятҡылыҡтарынан ғибәрәт.

Майҙаны — 1384 км². Район үҙәге Шаран ауылынан Өфөгә тиклем 201 км, иң яҡын тимер юл станцияһы Туймазыға 29 км.

== Тарихы ==
1935 йылда ойошторолған, ләкин, Башҡортостандың административ ҡоролошонда үҙгәрештәр булыу сәбәпле, ике тапҡыр район статусын юғалта, 1967 йылда яңынан тергеҙелә.

== Билдәле шәхестәр ==
* [[Абдуллин Марат Ибраһим улы]] (16.10.1948), ғалим-химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2000—2011 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның химия-технология факультеты деканы. Химия фәндәре докторы (1988), профессор (1989). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001) һәм мәғариф отличнигы (2004), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2001), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1981). Яҙыусы һәм драматург [[Ибраһим Абдуллин]]дың улы. [[Шаран]] ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/239-abdullin-marat-ibra-im-uly Башҡорт энциклопедияһы — Абдуллин Марат Ибраһим улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406005842/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/239-abdullin-marat-ibra-im-uly |date=2016-04-06 }}{{V|15|10|2018}}</ref>.
* [[Андреева Әлфиә Васильевна]] (23.01.1958), ғалим-ветеринар табип, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Тәбиғи фәндәр академияһы ағза-корреспонденты, биология фәндәре докторы (2003), профессор (2004). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2015). [[Ерекле (Шаран районы)|Ерекле]] ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/945-andreeva-lfi-vasilevna Башҡорт энциклопедияһы — Андреева Әлфиә Васильевна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406003814/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/945-andreeva-lfi-vasilevna |date=2016-04-06 }}{{V|21|01|2018}}</ref>.
* [[Густов Виталий Павлович]] (27.03.1949), ветеран-нефтсе, 1967—2009 йылдарҙа «Арланнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1999 йылдан — цех начальнигы. Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы нефтсеһе (2001). СССР‑ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1988). 3-сө дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры (1986). [[Иҫке Драж]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/3589-gustov-vitalij-pavlovich Башҡорт энциклопедияһы — Густов Виталий Павлович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421072606/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/3589-gustov-vitalij-pavlovich |date=2016-04-21 }}{{V|22|03|2019}}</ref>.
* [[Йософ Гәрәй]] (7.03.1904—22.03.1988), башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе. 1936 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 1937—1939 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Яҙыусылар союзы идараһының яуаплы секретары.
* [[Гәрәев Рәүис Ғиниәт улы]] (24.04.1949—3.06.2005), ғалим-агроном, партия һәм дәүләт эшмәкәре. 1996—2005 йылдарҙа Татарстан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты директоры. [[Татарстан Республикаһы]] Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2000), ауыл хужалығы фәндәре докторы (1998). Татарстандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995) һәм Татарстан Республикаһы Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (1997). [[Түбәнге Зәйет]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/4269-g-r-ev-r-is-ini-t-uly Башҡорт энциклопедияһы — Гәрәев Рәүис Ғиниәт улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421071617/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/4269-g-r-ev-r-is-ini-t-uly |date=2016-04-21 }}{{V|22|04|2019}}</ref>.  
* [[Диярова Зиниә Әнүәр ҡыҙы]] (5.01.1959), педагог, [[Шаран]] ауылы 2-се мәктәбенең башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, район башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитет рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2007).
* [[Михайлов Дмитрий Иванович]] (7.11.1919—5.12.2018), нефтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың 6‑сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). РСФСР‑ҙың атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1980), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған нефтсеһе (1965), СССР‑ҙың почётлы нефтсеһе (1969). [[Шаран]] ауылынан.
* [[Сабитов Сәлих Ғиззәт улы]] (10.10.1912—18.05.1979) — Дан орденының тулы кавалеры, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Йәрәмкә (Шаран районы)|Йәрәмкә]] ауылынан<ref>[http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/11249-sabitov-s-likh-izz-t-uly Башҡорт энциклопедияһы — Сабитов Сәлих Ғиззәт улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421102759/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/11249-sabitov-s-likh-izz-t-uly |date=2016-04-21 }}{{V|01|10|2017}}</ref>.
* [[Фәррахов Миңлехажи Миңлевәли улы]] (19.03.1931—1.02.2003), нефтсе, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). Ике [[Ленин ордены|Ленин]] (1971, 1986), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966) һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар дуҫлығы]] (1981) ордендары кавалеры. [[Йомаҙыбаш]] ауылынан.
* [[Халиуллин Юрий Михайлович]] (10.08.1943), хәрби инженер-механик-ғалим, контр-адмирал (1990). Юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. 1992—1998 йылдарҙа В. И. Ленин исемендәге Ленинград Юғары хәрби-диңгеҙ инженер училищеһы начальнигы, 1998—2000 йылдарҙа — Хәрби-диңгеҙ инженер институты етәксеһе. Техник фәндәр докторы (1996), профессор (1998). [[Ҡырым Республикаһы]]ның 1-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002). III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәт иткән өсөн» (1988) һәм «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» (1998) ордендары кавалеры. [[Анисимова Поляна]] ауылынан<ref>[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/1055-khaliullin-yurij-mikhajlovich.html Башкирская энциклопедия — Халиуллин Юрий Михайлович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224062123/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/1055-khaliullin-yurij-mikhajlovich.html |date=2019-12-24 }}{{ref-ru}}{{V|09|08|2018}}</ref>.
* [[Закир Һаҙый]] (15.03.1863—1932), [[ХХ быуат]] башы яҙыусыһы. Йәрәмкә ауылынан.
* [[Цибизов Леонид Герасимович]] ([[2 ғинуар]] [[1925 йыл]] — [[16 июнь]] [[2009 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, танкист. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). Совет Армияһы полковнигы. [[Украина]] Ҡораллы көстәренең генерал-майоры (2008). Красная Горка ауылынан.

== Халыҡ һаны ==
'''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):'''
{{Wikidata/Population}}

Халыҡтың уртаса тығыҙлығы {{ #expr: ( {{ Население | Шаранский район | ч }} / 1384 round 2 ) }} кеше. Районда 112 ауыл бар, шуларҙың иң ҙурҙары [[Шаран]] (4,7 мең), [[Ерекле (Шаран районы)|Ерекле]] (1,0 мең), [[Түбәнге Зәйет]] (0,8 мең кеше).

; Милли составы<ref>https://archive.is/20120714152848/tatar-bashkort.narod.ru/tb-15.htm</ref><nowiki>:</nowiki>
2010 йылғы йән иҫәбе мәғлүмәттәренә ярашлы: [[татарҙар]] — 33 %, [[башҡорттар]] — 24,9 %, [[мариҙар]] — 19,7 %, [[урыҫтар]] — 11,6 %, [[сыуаштар]] — 9,7 %, башҡа милләт вәкилдәре — 4,3 %<ref name="ВПН-2010">{{cite web|url=http://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/Итоги%20Всероссийской%20переписи%20населения%202010%20года%20по%20Республике%20Башкортостан.pdf|title=Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан|format=pdf|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан|accessdate=2013-03-05|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EzC0FMGq|archivedate=2013-03-09}}{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.

== Иҡтисад ==
Район [[ауыл хужалығы]] йүнәлешле, территорияһы һөрөлөүе юғары кимәлдә (56,5 %). [[Иген культуралары]], шәкәр сөгөлдөрө, [[картуф]] үҫтереүгә, һөт-ит йүнәлешендәге мал үрсетеү, сусҡа һәм һарыҡсылыҡ буйынса махсуслашҡан. [[Умартасылыҡ]] һәм [[балыҡсылыҡ]] үҫешкән. [[Шаран]] ауылы май яҙыу һәм кирбес заводтары эшләй.

== Транспорт ==
Район территорияһын Баҡалы — Туймазы һәм Саҡмағош — Туймазы автомобиль юлдары киҫеп үтә.

== Социаль-мәҙәни өлкә ==
Районда 49 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 17 урта; 4 дауахана, ПУ, 26 дөйөм китапхана, 51 клуб учреждениеһы бар. Урыҫ һәм татар телдәрендә «Шаранские просторы» — «Шаран киңлекләре». гәзите сыға.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|74806}}{{V|15|09|2021}}  
* [http://www.bashkortostan.ru/state/municipality/municip/detail.php?ID=2823 На сайте республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110130162936/http://bashkortostan.ru/state/municipality/municip/detail.php?ID=2823 |date=2011-01-30 }}
* [http://www.sharanrb.ru/ Официальный сайт Администрации Шаранского района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200226064307/http://www.sharanrb.ru/ |date=2020-02-26 }}
{{commons|Sharan rayon}}

{{Шаран районы ауылдары}}
{{Шаран районы муниципаль берәмектәре}}
{{Башҡортостан райондары}}

[[Категория:Башҡортостан райондары]]
[[Категория:Шаран районы]]
Шаран районы — Башҡортостандағы муниципаль район.

 Географияһы 
Район Башҡортостандың көнбайышында Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығында урынлашҡан. Климаты йылы, бер аҙ ҡоролоҡло. Район территорияһында Сөн йылғаһы башлана. Ере йыуылған һәм типик ҡара, Төньяҡ һәм төньяҡ-көнбайышта һоро һәм ҡара һоро урман тупраҡлы. Имән, йүкә, ҡайын һәм уҫаҡ ағаслы урмандары район еренең 24%-ын биләй.

Файҙалы ҡаҙылмалары: нефть (Михайловка, Арҙат, Мостафа), кирбес сеймалы (Иҫке Тумбағош, Наратаҫты, Аҡбарыҫ, Йәнәхмәт һәм Юность), ҡом ҡатыш ҡырсынташ (Шаран, Баҡса), балсыҡҡа ҡушыла торған ҡом (Ивановка) ятҡылыҡтарынан ғибәрәт.

Майҙаны — 1384 км². Район үҙәге Шаран ауылынан Өфөгә тиклем 201 км, иң яҡын тимер юл станцияһы Туймазыға 29 км.

 Тарихы 
1935 йылда ойошторолған, ләкин, Башҡортостандың административ ҡоролошонда үҙгәрештәр булыу сәбәпле, ике тапҡыр район статусын юғалта, 1967 йылда яңынан тергеҙелә.

 Билдәле шәхестәр 
 Абдуллин Марат Ибраһим улы (16.10.1948), ғалим-химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2000—2011 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының химия-технология факультеты деканы. Химия фәндәре докторы (1988), профессор (1989). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001) һәм мәғариф отличнигы (2004), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2001), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1981). Яҙыусы һәм драматург Ибраһим Абдуллиндың улы. Шаран ауылынанБашҡорт энциклопедияһы — Абдуллин Марат Ибраһим улы .
 Андреева Әлфиә Васильевна (23.01.1958), ғалим-ветеринар табип, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының Тәбиғи фәндәр академияһы ағза-корреспонденты, биология фәндәре докторы (2003), профессор (2004). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2015). Ерекле ауылынанБашҡорт энциклопедияһы — Андреева Әлфиә Васильевна .
 Густов Виталий Павлович (27.03.1949), ветеран-нефтсе, 1967—2009 йылдарҙа «Арланнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1999 йылдан — цех начальнигы. Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы нефтсеһе (2001). СССР‑ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1988). 3-сө дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры (1986). Иҫке Драж ауылынанБашҡорт энциклопедияһы — Густов Виталий Павлович .
 Йософ Гәрәй (7.03.1904—22.03.1988), башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе. 1936 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1937—1939 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Яҙыусылар союзы идараһының яуаплы секретары.
 Гәрәев Рәүис Ғиниәт улы (24.04.1949—3.06.2005), ғалим-агроном, партия һәм дәүләт эшмәкәре. 1996—2005 йылдарҙа Татарстан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты директоры. Татарстан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2000), ауыл хужалығы фәндәре докторы (1998). Татарстандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995) һәм Татарстан Республикаһы Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (1997). Түбәнге Зәйет ауылынанБашҡорт энциклопедияһы — Гәрәев Рәүис Ғиниәт улы .  
 Диярова Зиниә Әнүәр ҡыҙы (5.01.1959), педагог, Шаран ауылы 2-се мәктәбенең башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, район башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитет рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2007).
 Михайлов Дмитрий Иванович (7.11.1919—5.12.2018), нефтсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың 6‑сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). РСФСР‑ҙың атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1980), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған нефтсеһе (1965), СССР‑ҙың почётлы нефтсеһе (1969). Шаран ауылынан.
 Сабитов Сәлих Ғиззәт улы (10.10.1912—18.05.1979) — Дан орденының тулы кавалеры, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Йәрәмкә ауылынанБашҡорт энциклопедияһы — Сабитов Сәлих Ғиззәт улы .
 Фәррахов Миңлехажи Миңлевәли улы (19.03.1931—1.02.2003), нефтсе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). Ике Ленин (1971, 1986), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966) һәм Халыҡтар дуҫлығы (1981) ордендары кавалеры. Йомаҙыбаш ауылынан.
 Халиуллин Юрий Михайлович (10.08.1943), хәрби инженер-механик-ғалим, контр-адмирал (1990). Юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. 1992—1998 йылдарҙа В. И. Ленин исемендәге Ленинград Юғары хәрби-диңгеҙ инженер училищеһы начальнигы, 1998—2000 йылдарҙа — Хәрби-диңгеҙ инженер институты етәксеһе. Техник фәндәр докторы (1996), профессор (1998). Ҡырым Республикаһының 1-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002). III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәт иткән өсөн» (1988) һәм «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» (1998) ордендары кавалеры. Анисимова Поляна ауылынанБашкирская энциклопедия — Халиуллин Юрий Михайлович .
 Закир Һаҙый (15.03.1863—1932), ХХ быуат башы яҙыусыһы. Йәрәмкә ауылынан.
 Цибизов Леонид Герасимович (2 ғинуар 1925 йыл — 16 июнь 2009 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, танкист. Советтар Союзы Геройы (1943). Совет Армияһы полковнигы. Украина Ҡораллы көстәренең генерал-майоры (2008). Красная Горка ауылынан.

 Халыҡ һаны 
1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):

Халыҡтың уртаса тығыҙлығы  кеше. Районда 112 ауыл бар, шуларҙың иң ҙурҙары Шаран (4,7 мең), Ерекле (1,0 мең), Түбәнге Зәйет (0,8 мең кеше).

 Милли составыhttps://archive.is/20120714152848/tatar-bashkort.narod.ru/tb-15.htm:
2010 йылғы йән иҫәбе мәғлүмәттәренә ярашлы: татарҙар — 33 %, башҡорттар — 24,9 %, мариҙар — 19,7 %, урыҫтар — 11,6 %, сыуаштар — 9,7 %, башҡа милләт вәкилдәре — 4,3 %.

 Иҡтисад 
Район ауыл хужалығы йүнәлешле, территорияһы һөрөлөүе юғары кимәлдә (56,5 %). Иген культуралары, шәкәр сөгөлдөрө, картуф үҫтереүгә, һөт-ит йүнәлешендәге мал үрсетеү, сусҡа һәм һарыҡсылыҡ буйынса махсуслашҡан. Умартасылыҡ һәм балыҡсылыҡ үҫешкән. Шаран ауылы май яҙыу һәм кирбес заводтары эшләй.

 Транспорт 
Район территорияһын Баҡалы — Туймазы һәм Саҡмағош — Туймазы автомобиль юлдары киҫеп үтә.

 Социаль-мәҙәни өлкә 
Районда 49 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 17 урта; 4 дауахана, ПУ, 26 дөйөм китапхана, 51 клуб учреждениеһы бар. Урыҫ һәм татар телдәрендә «Шаранские просторы» — «Шаран киңлекләре». гәзите сыға.

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
   
 На сайте республики Башкортостан 
 Официальный сайт Администрации Шаранского района 

Категория:Башҡортостан райондары
Категория:Шаран районы