Түбәнге Сәрҙек
{{НП-Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Нижний Сардык
 | оригинальное название    = {{lang-ba|Түбәнге Сәрҙек}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 54 
|lat_min =36 
|lat_sec =44.3
 | lon_deg                  = 53 
|lon_min =58 
|lon_sec =27.3
 | CoordScale               = 20000
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = [[Башҡортостан Республикаһы|Башҡортостан]]
 | вид района               = 
 | район                    = Туймазы районы{{!}}Туймазы
 | район в таблице          = 
 | вид поселения            = ауыл Советы
 | поселение                = Татар-Олҡан ауыл Советы (Туймазы районы){{!}}Татар-Олҡан
 | поселение в таблице      = 
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 1626
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            =  Бигән, Сәрҙек‑Бигән 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Нижний Сардык | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Нижний Сардык | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[башҡорттар]], татарҙар
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | телефонный код           = 
 | почтовый индекс          = 452767
 | почтовые индексы         = 
 | цифровой идентификатор   = 80251865007
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
 
'''Түбәнге Сәрҙек''' ({{lang-ru|Нижний Сардык}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]]ндағы ауыл. [[2009 йыл]]дың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 231 кеше<ref name='белешмә китабы'>[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>. [[Татар-Олҡан ауыл Советы (Туймазы районы)|Татар-Олҡан ауыл Советы]] составына инә.
Почта индексы — 452767, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80251865007.

== Тарихы ==
Түбәнге Сәрҙек (Бигән) ауылы 1676 йылдың 7 октябрендә типтәрҙәргә бирелгән батша грамотаһы нигеҙендә барлыҡҡа килгән. Яһаҡлы татарҙарҙың ер биләүенең нигеҙе булып уларға [[Ҡыр-Йылан]] башҡорттары 1753 йылдың 4 октябрендә биргән килешеү хаты хеҙмәт итә. Сәрҙекте икенсе төрлө Бигән тип атағандар. Тәүге исеме гидронимдан, ул алдағы. Икенсеһе — антропонимдан, сығышы буйынса һуңыраҡ. Бигәндең улдарын [[XVIII быуат]]тың һуңғы ревизияһы яҙып алған. Уларҙың өлкәндәре — Бигәнов Бигәш, ул 1713—1784 йылдарҙа йәшәгән. Уның улдары Баҡый, Назар, Сабир, Мәхмүт, Мәҡсүт, Биксәнтай. Икенсеһе — Собханғол Бигәнов, 1732 йылда ауылдың бер өлөшө Бигән тип аталған, бер осор уларҙың халҡы хатта айырым һаналған. Мәҫәлән, 1816 йылда Түбәнге Сәрҙек ауылында 20-гә тиклем, Бигәндә — 284 типтәр йәшәгән. Артабанғы ревизияларҙа һәм иҫәп алыуҙарҙа уларҙың халҡы бергә теркәлгән.
1783 йылда 158 типтәр, 1795 йылда 217 типтәр һәм 160 башҡорт, 1816 йылда 37 ихатала 304 типтәр, 1834 йылда 70 ихатала 481 типтәр, 1858 йылда 93 ихатала 506 типтәр, 1870 йылда 582 типтәр, 1895 йылда 943 типтәр, 1917 йылда 217 ихатала 1244 типтәр һәм 1 ихатала 8урыҫ, 1920 йылда 281 ихатала 1298 башҡорт йәшәй тип күрһәтелгән. Ике осраҡта (1795 һәм 1920 йылдарҙа) типтәрҙәр хаталы рәүештә башҡорттар тип атала, әммә башҡа ревизиялар материалдары буйынса улар бөтөнләй иҫәпкә алынмай<ref>{{ИСДБ|страница=263}}</ref>.
Халыҡ игенселек, малсылыҡ менән шөғөлләнгән. Мәсет булған. 1906 йылда 2 һыу тирмәне, 2 бакалея кибете иҫәпкә алынған.

== Хәҙерге осор ==
Ауылда башланғыс мәктәп ([[Татар-Олҡан]] урта мәктәбе филиалы), фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто бар<ref>{{БЭ2013|93314}}</ref>.
 

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||1298||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||570||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||297||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||200||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||192||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||209||||||||
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса күпселек милләттәр [[башҡорттар]] (65 %), [[татарҙар]] (31 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}</ref>.

== Географик урыны ==
Алыҫлығы:<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref>
* Район үҙәгенә тиклем ([[Туймазы]]): 21 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Татар-Олкан]]): 9 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Ҡандра): 20 км.

== Урамдары ==
Урам исеме<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/044/000105.html «Налог Белешмәһе» системаһында Түбәнге Сәрҙек ауылы]</ref>:
* Үҙәк урам ({{lang-ru|улица Центральная}})
* Тау урамы ({{lang-ru|улица Горная}})

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Вәлиев Камил Мөхәммәтшәкир улы]] {{lang-ru|Валиев Камиль Шакирович (Мухаметшакирович)}} (''[[1942 йыл]]дың [[20 сентябрь|20 сентябре]], [[БАССР]], [[Туймазы районы]], [[Түбәнге Сәрҙек]] ауылы'') — драма актеры, режиссер, Татарстан АССР-ының халык (''[[1979 йыл|1979]]''), РСФСР-ҙың атҡаҙанған (''[[1984 йыл|1984]]'') артисы. Әлмет татар дәүләт драма театры артисы (''[[1964 йыл]]дан''). Рафаил Төхвәтуллин премияһы лауреаты (''[[2002 йыл|2002]]''). «Тантана» премияһы лауреаты (''[[2016 йыл|2016]]'').

== Һылтанмалар ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}}
* [http://www.asmo-rb.ru Совет муниципальных образований Республики Башкортостан]
* [http://ufagen.ru/places/tuymazy/bottomsardyk.html Нижний Сардык на портале «Генеалогия и Архивы»]
* {{БЭ2013|93314}}
* {{ИСДБ|страница=263}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Туймазы районы ауылдары}}

[[Категория:Туймазы районы ауылдары]]
Түбәнге Сәрҙек () — Башҡортостан Республикаһының Туймазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 231 кешеБашҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы . Татар-Олҡан ауыл Советы составына инә.
Почта индексы — 452767, ОКАТО коды — 80251865007.

 Тарихы 
Түбәнге Сәрҙек (Бигән) ауылы 1676 йылдың 7 октябрендә типтәрҙәргә бирелгән батша грамотаһы нигеҙендә барлыҡҡа килгән. Яһаҡлы татарҙарҙың ер биләүенең нигеҙе булып уларға Ҡыр-Йылан башҡорттары 1753 йылдың 4 октябрендә биргән килешеү хаты хеҙмәт итә. Сәрҙекте икенсе төрлө Бигән тип атағандар. Тәүге исеме гидронимдан, ул алдағы. Икенсеһе — антропонимдан, сығышы буйынса һуңыраҡ. Бигәндең улдарын XVIII быуаттың һуңғы ревизияһы яҙып алған. Уларҙың өлкәндәре — Бигәнов Бигәш, ул 1713—1784 йылдарҙа йәшәгән. Уның улдары Баҡый, Назар, Сабир, Мәхмүт, Мәҡсүт, Биксәнтай. Икенсеһе — Собханғол Бигәнов, 1732 йылда ауылдың бер өлөшө Бигән тип аталған, бер осор уларҙың халҡы хатта айырым һаналған. Мәҫәлән, 1816 йылда Түбәнге Сәрҙек ауылында 20-гә тиклем, Бигәндә — 284 типтәр йәшәгән. Артабанғы ревизияларҙа һәм иҫәп алыуҙарҙа уларҙың халҡы бергә теркәлгән.
1783 йылда 158 типтәр, 1795 йылда 217 типтәр һәм 160 башҡорт, 1816 йылда 37 ихатала 304 типтәр, 1834 йылда 70 ихатала 481 типтәр, 1858 йылда 93 ихатала 506 типтәр, 1870 йылда 582 типтәр, 1895 йылда 943 типтәр, 1917 йылда 217 ихатала 1244 типтәр һәм 1 ихатала 8урыҫ, 1920 йылда 281 ихатала 1298 башҡорт йәшәй тип күрһәтелгән. Ике осраҡта (1795 һәм 1920 йылдарҙа) типтәрҙәр хаталы рәүештә башҡорттар тип атала, әммә башҡа ревизиялар материалдары буйынса улар бөтөнләй иҫәпкә алынмай.
Халыҡ игенселек, малсылыҡ менән шөғөлләнгән. Мәсет булған. 1906 йылда 2 һыу тирмәне, 2 бакалея кибете иҫәпкә алынған.

 Хәҙерге осор 
Ауылда башланғыс мәктәп (Татар-Олҡан урта мәктәбе филиалы), фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто бар.
 

 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август1298 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар570 1959 йыл 15 ғинуар297 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар200 2002 йыл 9 октябрь192 2010 йыл 14 октябрь209

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса күпселек милләттәр башҡорттар (65 %), татарҙар (31 %)Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — Excel форматында ҡушымта.

 Географик урыны 
Алыҫлығы:
 Район үҙәгенә тиклем (Туймазы): 21 км
 Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Татар-Олкан): 9 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Ҡандра): 20 км.

 Урамдары 
Урам исеме«Налог Белешмәһе» системаһында Түбәнге Сәрҙек ауылы:
 Үҙәк урам ()
 Тау урамы ()

 Билдәле шәхестәре 
 Вәлиев Камил Мөхәммәтшәкир улы  (1942 йылдың 20 сентябре, БАССР, Туймазы районы, Түбәнге Сәрҙек ауылы) — драма актеры, режиссер, Татарстан АССР-ының халык (1979), РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1984) артисы. Әлмет татар дәүләт драма театры артисы (1964 йылдан). Рафаил Төхвәтуллин премияһы лауреаты (2002). «Тантана» премияһы лауреаты (2016).

 Һылтанмалар 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан
 Нижний Сардык на портале «Генеалогия и Архивы»
 
 

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Туймазы районы ауылдары