Ҡыуат (Баймаҡ районы)
{{ТП-Рәсәй|Ҡыуат
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Ҡыуат
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 52 | lat_min = 24 | lat_sec = 30
  |lon_deg = 57 | lon_min = 51 | lon_sec = 45
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Баймаҡ районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 207
  |иҫәп алыу йылы       = 2009
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453679
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           =34751 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80206804003
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Ҡыуат''' ({{lang-ru|Куватово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]]ндағы ауыл. 1754 йылда нигеҙләнгән<ref name="Баймакский край"></ref>[[2009]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 207 кеше<ref name='белешмә китабы'>[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>.
Почта индексы — 453679, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80206804003.

== Исеменең килеп сығышы ==
''Ҡыуат'' антропонимынан алынған<ref>[https://kitaptar.bashkort.org/storage/books/iVH0prU9PG1vCkam1CLGHljaQSY0QnUJVyc7ck9E.pdf Словарь топонимов Башкирской АССР]</ref>.

== Географик урыны<ref name="Баймакский край">{{китап |автор=Ред.составитель А. Багуманов |заглавие=Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание |место=Уфа |издательство=[[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]] |год=2002|страниц=332|ISBN=5-295-03157-8}}</ref> ==
Ауыл [[Һаҡмар]] йылғаһының һул ярында урынлашҡан.
* Район үҙәгенә тиклем ([[Баймаҡ (ҡала)|Баймаҡ]]): 42 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 83 км

== Тарихы ==
Ҡыуат ауылында [[түңгәүер]] ырыуы башҡорттары йәшәй. Ауыл 1754 йылда<ref name="Баймакский край"></ref> (башҡа мәғлүмәттәр буйынса ХVIII быуаттың аҙағында<ref name="Әсфәндиәров">{{Китап:История сёл и деревень Башкортостана|страница =92 }}</ref>) нигеҙләнә Нигеҙ һалыусы Ҡыуат Кинйәғолов хөрмәтенә ''Кинйә'' атамаһы бирелә. [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы|Пугачев ихтилалынан]] һуң Түңгәүер улусы старшинаһы, пугачевсы ''Ҡыуат'' Асановтың исемен йөрөтә башлай. «Башҡорт АССР-ытарихы буйынса материалдар»ҙа Ҡыут ауылы ике тапҡыр — 1779 һәм 1789 йылдарҙа — телгә алына. Ҡыуат Асановтың өс улы булған: Иҫәнгилде (1814 йылда хәбәрһеҙ юғала, уның улдары — Иҫәнғол һәм Мөхәмәтшәриф), Ҡужаш (1759 йылғы) һәм Аблай (1781 йылғы)<ref name="Әсфәндиәров"></ref>. 1859 йылда 434 кеше кеше теркәлгән. 1842 йылда ауыл халҡы 44 бот ужым һәм 1220 бот ярауай бойҙай сәскән<ref name="Әсфәндиәров"></ref>.

1815 йылда Ҡыуат ауылына Орск ҡәлғәһенән татарҙар Ниғмәтулла һәм Кәлимәлла Рәхмәтуллиндар ебәрелә. Ауылды аҫаба башҡорттар нигеҙләгән.

'''Совет осоро'''

1957 йылға тиклем ауыл Матрай районы составына инә, Яңы сиҙәм «Баймаҡ» совхозы ойошторолғандан һуң уның бүлексәһе була<ref name="Баймакский край"></ref>

'''Бөгөнгө көнө'''

Ҡыуат ауылы Әбделкәрим ауыл биләмәһенә ҡарай. Мәктәп ябылғандан һуң балалар Әбделкәримгә мәктәп автобусында йөрөп уҡый. Ауыл халҡы малсылыҡ, йылҡысылыҡ, умартасылыҡ һәм йәшелсәселек менән шөғөлләнә, бик күптәр сит тарафтарҙа вахта ысулы менән эшләй. Баймаҡ ҡалаһына һәм Йылайыр районының Юлдыбай ауылы баҙарына һөт ризыҡтарын, еләк-емеш, бәшмәк һатып көн итә<ref name="Илнур Ямалетдинов">[https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2021-05-14/i-d-rend-haly-h-st-re-2265750 Иңдәрендә — халыҡ хәстәре]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. «Урындағы башланғыстарға булышлыҡ итеү» программаһы сиктәрендә Ҡыуат ауылында һыу селтәре буйынса эштәр атҡарылды, фельдшер-акушерлыҡ пункты төҙөлә<ref name="Илнур Ямалетдинов"/>. Ҡыуатта ир-егеттәр ҡоро үтте, унда төрлө мөһим мәсьәләләр күтәрелде: ауылды төҙөкләндереү, зыяратты кәртәләү, зәңгәр яғыулыҡ үткәреү, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусыларға обелиск ҡуйыу һәм башҡа көнүҙәк проблемалар<ref>[https://ataisal.com/articles/k-n-k-m-s-l/2021-05-02/yuattar-yyyyn-yyy-y-2369891 Кәримә Усманова. ҠЫУАТТАР ЙЫЙЫН ЙЫЙҘЫ]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||198||97||101||49,0||51,0
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}
; Милли составы
Ауылда 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, башлыса [[Түңгәүер]] ырыуы [[башҡорттар]]ы (100 %) йәшәй<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.</ref>.

== Урамдары ==
{{Колонки|2}}
* Крәҫтиән урамы ({{lang-ru| Крестьянская улица}})
* Күгәрсен урамы ({{lang-ru| Кугарчен улица}})
* Һаҡмар урамы ({{lang-ru| Сакмара улица}})
* Совет урамы ({{lang-ru| Советская улица}})
* М. Шайморатов урамы ({{lang-ru| М. Шаймуратова улица}})
* Мәктәп урамы ({{lang-ru| Школьная улица}})
<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/006/000087.html Улицы]</ref>
{{Колонки|конец}}

== Ҡыуат ауылы топонимдары ==
— Туҡал тауы; Мәндей тауы; Зыярат сауҡаһы; Хөсәйен тауы; Бейек тау; Мәрәй тауы; Ҡалтаташ тауы; Ҡыһалан; Борам үҙәге; Борам ҡоҙоғо; Селекле тау; Кәбәнташ ҡаяһы; Аһылай тауы; Ҡылысбай тауы; Һатыу туғайы, Һатыу йылғаһы; Сәүкәташ; Мәҙиносҡан ҡая; Ҡорайыры яланы; Ҡорайыры йылғаһы; Ағасҡорған; Тоҙтапҡан; Бешәле ер; Алтат яланы; Күгәрсенташ; Күгәрташ мәмерйәһе; Чапай ташы; Ҡыуат үлеге; Ҡаршытау; Ишбирҙе һарҡыуы; Аҡмырҙа һыуы; Ҡаратал;
Муһағөйө; Дили үҙәге; Таҙғаҡ; Сыбы һырты; Сатра-һабантуй урыны; Сатра тауы, Сатра тамағы; Һынташ тауы; Һынташ йылғаһы; Имам ҡоҙоғо;
Ылайымбирҙе йылғаһы (информатор Ләлә Рафиҡова<ref>[https://ba.wikibooks.org/wiki/ Ҡыуат ауылы топонимдары]</ref>).

== Билдәле кешеләре ==
— Миңнур Дәүләтғәле ҡыҙы Солтанғолова — хеҙмәт ветераны. Әбделкәрим балалар баҡсаһы мөдире<ref>[https://ataisal.com/articles/bayramdar/2018-11-23/le-l-emd-r-safynda-62982 Әле лә әүҙемдәр сафында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221204031140/https://ataisal.com/articles/bayramdar/2018-11-23/le-l-emd-r-safynda-62982 |date=2022-12-04 }}</ref>

== Матбуғатта ==
— [https://ataisal.com/articles/k-n-k-m-s-l/2021-05-02/yuattar-yyyyn-yyy-y-2369891 Кәримә Усманова. Май 2021. ҠЫУАТТАР ЙЫЙЫН ЙЫЙҘЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220327152209/https://ataisal.com/articles/k-n-k-m-s-l/2021-05-02/yuattar-yyyyn-yyy-y-2369891 |date=2022-03-27 }}

— [https://distolimp.bspu.ru//template/guest/global/page.php?p=t_15_07  Булатова Г. М.,11-се класс. Фәнни етәксеһе: Байсыуаҡова Ә.Ә. БӨЙӨК ВАТАН ҺУҒЫШЫ ОСОРОНДА ҺӘМ ХХI БЫУАТ БАШЫНДА БАЙМАҠ РАЙОНЫ ӘБДЕЛКӘРИМ, ҠЫУАТ АУЫЛЫ БАЛАЛАРЫНА ҠУШЫЛҒАН ИСЕМДӘР]

== Фольклорҙа ==
— Ишелгән сауҡа таға­ тылмай үҫеп китһә — ҡауышыуға, тип юрағандар. Ҡыуат ауылы янындағы урманда бер рәт кенә булып үҫеп ул­ тырған ҡайындар бар. Уларҙы янлап ҡына һуҡмаҡ үтә. Был ҡа­ йындарҙы ир-егеттәр Б ө й ө к Ватан һуғышына киткәндә ишкән. Уларҙың ҡайһыларын егеттәр менән ҡыҙҙар айырылышыу бил­дәһе тип юраған<ref>[http://ihtika.ru/index.php/book/bashhort-halyk-ijady-1-se-tom-yola-folklory-ofo-kitap-1995-560-bit/text/138 Башҡорт халыҡ ижады. 1-се том. Йола фольклоры. — Өфө, Китап, 1995. — 560 бит. 138 бит] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220327152208/http://ihtika.ru/index.php/book/bashhort-halyk-ijady-1-se-tom-yola-folklory-ofo-kitap-1995-560-bit/text/138 |date=2022-03-27 }}</ref>.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{китап |автор=Ред.составитель А. Багуманов |заглавие=Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание |место=Уфа |издательство=[[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]] |год=2002|страниц=332|ISBN=5-295-03157-8}}
* [https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2021-05-14/i-d-rend-haly-h-st-re-2265750 Иңдәрендә — халыҡ хәстәре]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап:История сёл и деревень Башкортостана|страница =92 }}
* Словарь топонимов Башкирской АССР. Уфа, Башкирское книжное издательство, 1980 г.
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     =  
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Баймаҡ районы ауылдары}}
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:1754 йылда нигеҙләнгән тораҡ пункттар]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]
[[Категория:Баймаҡ районы ауылдары]]
[[Категория:Һаҡмар буйындағы тораҡ пункттар]]
Ҡыуат () — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 1754 йылда нигеҙләнгән2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 207 кешеБашҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы .
Почта индексы — 453679, ОКАТО коды — 80206804003.

 Исеменең килеп сығышы 
Ҡыуат антропонимынан алынғанСловарь топонимов Башкирской АССР.

 Географик урыны 
Ауыл Һаҡмар йылғаһының һул ярында урынлашҡан.
 Район үҙәгенә тиклем (Баймаҡ): 42 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 83 км

 Тарихы 
Ҡыуат ауылында түңгәүер ырыуы башҡорттары йәшәй. Ауыл 1754 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса ХVIII быуаттың аҙағында) нигеҙләнә Нигеҙ һалыусы Ҡыуат Кинйәғолов хөрмәтенә Кинйә атамаһы бирелә. Пугачев ихтилалынан һуң Түңгәүер улусы старшинаһы, пугачевсы Ҡыуат Асановтың исемен йөрөтә башлай. «Башҡорт АССР-ытарихы буйынса материалдар»ҙа Ҡыут ауылы ике тапҡыр — 1779 һәм 1789 йылдарҙа — телгә алына. Ҡыуат Асановтың өс улы булған: Иҫәнгилде (1814 йылда хәбәрһеҙ юғала, уның улдары — Иҫәнғол һәм Мөхәмәтшәриф), Ҡужаш (1759 йылғы) һәм Аблай (1781 йылғы). 1859 йылда 434 кеше кеше теркәлгән. 1842 йылда ауыл халҡы 44 бот ужым һәм 1220 бот ярауай бойҙай сәскән.

1815 йылда Ҡыуат ауылына Орск ҡәлғәһенән татарҙар Ниғмәтулла һәм Кәлимәлла Рәхмәтуллиндар ебәрелә. Ауылды аҫаба башҡорттар нигеҙләгән.

Совет осоро

1957 йылға тиклем ауыл Матрай районы составына инә, Яңы сиҙәм «Баймаҡ» совхозы ойошторолғандан һуң уның бүлексәһе була

Бөгөнгө көнө

Ҡыуат ауылы Әбделкәрим ауыл биләмәһенә ҡарай. Мәктәп ябылғандан һуң балалар Әбделкәримгә мәктәп автобусында йөрөп уҡый. Ауыл халҡы малсылыҡ, йылҡысылыҡ, умартасылыҡ һәм йәшелсәселек менән шөғөлләнә, бик күптәр сит тарафтарҙа вахта ысулы менән эшләй. Баймаҡ ҡалаһына һәм Йылайыр районының Юлдыбай ауылы баҙарына һөт ризыҡтарын, еләк-емеш, бәшмәк һатып көн итәИңдәрендә — халыҡ хәстәре. «Урындағы башланғыстарға булышлыҡ итеү» программаһы сиктәрендә Ҡыуат ауылында һыу селтәре буйынса эштәр атҡарылды, фельдшер-акушерлыҡ пункты төҙөлә. Ҡыуатта ир-егеттәр ҡоро үтте, унда төрлө мөһим мәсьәләләр күтәрелде: ауылды төҙөкләндереү, зыяратты кәртәләү, зәңгәр яғыулыҡ үткәреү, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусыларға обелиск ҡуйыу һәм башҡа көнүҙәк проблемаларКәримә Усманова. ҠЫУАТТАР ЙЫЙЫН ЙЫЙҘЫ.

 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар 1959 йыл 15 ғинуар 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар 2002 йыл 9 октябрь 2010 йыл 14 октябрь1989710149,051,0

 Милли составы
Ауылда 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, башлыса Түңгәүер ырыуы башҡорттары (100 %) йәшәйЕдиный электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — приложение в формате Excel ..

 Урамдары 

 Крәҫтиән урамы ()
 Күгәрсен урамы ()
 Һаҡмар урамы ()
 Совет урамы ()
 М. Шайморатов урамы ()
 Мәктәп урамы ()
Улицы

 Ҡыуат ауылы топонимдары 
— Туҡал тауы; Мәндей тауы; Зыярат сауҡаһы; Хөсәйен тауы; Бейек тау; Мәрәй тауы; Ҡалтаташ тауы; Ҡыһалан; Борам үҙәге; Борам ҡоҙоғо; Селекле тау; Кәбәнташ ҡаяһы; Аһылай тауы; Ҡылысбай тауы; Һатыу туғайы, Һатыу йылғаһы; Сәүкәташ; Мәҙиносҡан ҡая; Ҡорайыры яланы; Ҡорайыры йылғаһы; Ағасҡорған; Тоҙтапҡан; Бешәле ер; Алтат яланы; Күгәрсенташ; Күгәрташ мәмерйәһе; Чапай ташы; Ҡыуат үлеге; Ҡаршытау; Ишбирҙе һарҡыуы; Аҡмырҙа һыуы; Ҡаратал;
Муһағөйө; Дили үҙәге; Таҙғаҡ; Сыбы һырты; Сатра-һабантуй урыны; Сатра тауы, Сатра тамағы; Һынташ тауы; Һынташ йылғаһы; Имам ҡоҙоғо;
Ылайымбирҙе йылғаһы (информатор Ләлә РафиҡоваҠыуат ауылы топонимдары).

 Билдәле кешеләре 
— Миңнур Дәүләтғәле ҡыҙы Солтанғолова — хеҙмәт ветераны. Әбделкәрим балалар баҡсаһы мөдиреӘле лә әүҙемдәр сафында 

 Матбуғатта 
— Кәримә Усманова. Май 2021. ҠЫУАТТАР ЙЫЙЫН ЙЫЙҘЫ 

—  Булатова Г. М.,11-се класс. Фәнни етәксеһе: Байсыуаҡова Ә.Ә. БӨЙӨК ВАТАН ҺУҒЫШЫ ОСОРОНДА ҺӘМ ХХI БЫУАТ БАШЫНДА БАЙМАҠ РАЙОНЫ ӘБДЕЛКӘРИМ, ҠЫУАТ АУЫЛЫ БАЛАЛАРЫНА ҠУШЫЛҒАН ИСЕМДӘР

 Фольклорҙа 
— Ишелгән сауҡа таға­ тылмай үҫеп китһә — ҡауышыуға, тип юрағандар. Ҡыуат ауылы янындағы урманда бер рәт кенә булып үҫеп ул­ тырған ҡайындар бар. Уларҙы янлап ҡына һуҡмаҡ үтә. Был ҡа­ йындарҙы ир-егеттәр Б ө й ө к Ватан һуғышына киткәндә ишкән. Уларҙың ҡайһыларын егеттәр менән ҡыҙҙар айырылышыу бил­дәһе тип юрағанБашҡорт халыҡ ижады. 1-се том. Йола фольклоры. — Өфө, Китап, 1995. — 560 бит. 138 бит .

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 
 Иңдәрендә — халыҡ хәстәре

 Әҙәбиәт 
 
 Словарь топонимов Башкирской АССР. Уфа, Башкирское книжное издательство, 1980 г.

Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы
Категория:1754 йылда нигеҙләнгән тораҡ пункттар
Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары
Категория:Баймаҡ районы ауылдары
Категория:Һаҡмар буйындағы тораҡ пункттар