Геология
{{Ук}}
'''Геология''' — ([[грек теле|грек телендә]] ''γη-'' (''ge-'') — ''ер'' һәм ''λογος'' (''logos'') — ''өйрәнеү'') — башка фәндәр һәм дисциплиналарҙы йәлеп итеп, мөмкин булған ысулдар менән [[Ер]]ҙең төҙөлөшөн, уның килеп сығышын һәм үҫешен, геологик процестарҙы, матдәләр составын, ер ҡабығы структураһын һәм литосфераһын өйрәнеүгә нигеҙләнгән [[фән]]дәр йыйылмаһы<ref name="Викитека ЭСБЕ ИАА">{{ВТ-ЭСБЕ|Геология|[[Иностранцев, Александр Александрович|Иностранцев А. А.]]}}</ref><ref>{{статья|заглавие=Геология|издание=Российская геологическая энциклопедия|место={{М}}, {{СПб}}|издательство=издательство [[Всероссийский научно-исследовательский геологический институт имени А. П. Карпинского|ВСЕГЕИ]]|год=2010|страницы=319}}</ref>. Геологияны ҡыҫҡаса Ерҙең төҙөлөшөн, составын һәм үҫеше үҙенсәлектәрен, уның өҫтөн өйрәнеүсе фән, тип билдәләргә мөмкин<ref name="БСЭ">{{БСЭ3|заглавие=Геология}}</ref>.

Геология нефть, [[таш]] күмер, шулай уҡ тимер, баҡыр һымаҡ металдарҙы һәм башҡа тәбиғи ресурстарҙы табырға һәм ҡулланырға ярҙам итә.

Геология [[Ер (планета)|Ер]] һәм Ер ҡабығының составы, төҙөлөшө, үҫеш тарихы, файҙалы ҡаҙылмалар хасил булыу һәм уларҙың урынлашуын өйрәнеүсе фәндәр комплексы. «Геология» термины 1657 йылда Норвегия ғалимы М. П. Эшольт тарафынан тәҡдим ителә. Геологияның төп объекты — Ерҙең тышҡы таш ҡатламы — литосфера һәм, беренсе сиратта, Ер ҡабығындағы файҙалы ҡаҙылмаларҙы өйрәнеү һәм сығарыу өсөн уңайлы горизонт.

1934—1941 йылдарҙа [[СССР]]-ҙа урта мәктәптә айырым «'''геология'''» курсы булған<ref>''Варсанофьева В. А.'' О преподавании геологии и минералогии в средней школе // Землеведение. 1940. Том 1 (41). С. 204—246.</ref>. Һуғыштан һуң геологияны мәктәптәргә кире ҡайтарыу буйынса В. А. Обручев һәм В. А. Варсанофьева көрәшә<ref>''Варсанофьева В. А.'' Преподавание минералогии и геологии в советской школе // Естествознание в школе. 1946. № 3. С. 133—158.</ref>.

Хәҙерге геология [[стратиграфия]], [[тектоника]], [[региональ геология]], [[минералогия]], [[петрография]], [[литология]], [[геохимия]], файҙалы ҡаҙылмалар өйрәнеүҙе үҙ эсенә ала. Геология физик география, геофизика, кристаллография, палеонтология менән тығыҙ бәйләнештә эшләй. Ғәмәли әһәмиәткә эйә булған тармаҡтары — гидрогеология, инженер геологияһы һәм шулай уҡ яңы йүнәлештәр — петрохимия, петрофизика һ.б. үҙенә бер төркөм хасил итә.
[[Файл:Hutton James portrait Raeburn.jpg|thumb|left|upright=0.7|[[Scottish people|Scotsman]] James Hutton, father of modern geology]]

''Джеймс Геттон (Хаттон)'' ({{lang-en|James Hutton}}, ([[1726]], [[Эдинбург]] — [[1797]]) — Шотландия [[геолог]]ы, физигы һәм химигы. Джеймс Хаттон [[геология]] һәм [[геохронология]]ға нигеҙ һалыусы тип иҫәпләнә. Ул геологик [[актуализм (геология)|актуализм]] һәм [[плутонизм]] теорияларын булдыра<ref name="krugosvet">{{Из|Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geologiya/GETTON_DZHEMS.html|заглавие=Геттон, Джеймс}}
</ref><ref name="БСЭ"/>. Геолог Хаттон исеме [[хаттонит]] тигән минералға бирелгән.

Геология [[XVIII быуат]]тың 2-се яртыһы — [[XIX быуат]] башында тәбиғәт белеменең мөстәҡил тармағына әүерелә (Н. Стено ҡатламдарҙың өҙлөкһөҙ суперпозиция принциптарын билдәләй; В. Смит һәм Ж. Кювье киҫелеште биостратиграфик бүлемдәргә айырыу һәм тоҡомдарҙың сағыштырмаса йәшен билдәләү ысулын эшләй). 1840 йылдар башында [[фанерозой]]ҙың стратиграфик шкалаһы төҙөлә. Шул уҡ ваҡытта, беренселәрҙән булып, XIX быуаттың 1-се яртыһы геологтары өсөн парадигма булған «күтәрелеш кратерҙары» тигән беренсе тектоник концепция барлыҡҡа килә (Л. Бух һәм [[Александр фон Гумбольдт|А. Гумбольдт]]). [[Рәсәй]]ҙә был теория яғында булыусылар булып Д. И. Соколов, Г. Д. Романовский, Н. А. Головкинский һ.б. тора. Күп илдәрҙә геология йәмғиәттәре ойоша, улар геология фәненең яңы ҡаҙаныштары тураһында фекер алыша, эҙләнеүҙәр тураһында материалдар баҫтырып сығара һәм ҡайһы бер эштәрҙе финанслай. 1805 йылда [[Мәскәү]]ҙә тәбиғәтте тикшереү, 1807 йылда — [[Лондон]]да геология, 1917 йылда Рәсәйҙә минералогия йәмғиәттәре ойошторола. Системалы рәүештә план төшөрөү һәм эҙләнеү эштәре үткәреү зарурлығы һуңыраҡ милли геология буйынса хеҙмәттәр барлыҡҡа килтерә. 1882 йылда Рәсәйҙә геология комитеты ойошторола.

== Терминдары ==
[[Файл:Geologia-gr.png|thumb|«Геология» грек телендә]]
[[Файл:Geognosia-russia-1839.png|thumb|Геология буйынса беренсе урыҫ ҡулланмаһы. Дмитрий Иванович Соколов, 1839]]
«Геология» төшөнсәһе башта ''ер фәне'' (грек теленән һүҙмә-һуҙ) тигәнде аңлата. Философия контексында «{{lang-lat|geologiam}}» терминын 1344 йылда уҡ инглиз епискобы Ричард де Бери (1287—1345) «Любовь к книгам» китабының 11-се бүлеге аҙағында ҡулланған<ref>Special term geologia [http://www.philobiblon.com/philobiblon.shtml The love of books]. The philobiblon of Richard de Bury translated into English by E. C. Thomas. Ch. 11.</ref> (1473 йылда Кёльнда баҫылып сыға)<ref>''Richard de Bury''. Philobiblon. Cologne: Quarto, 1473. iii, 237 p.</ref><ref name="БСЭ"/>. Ул «геология … фәндәр иҫәбенә инеүе мөмкин түгел» тигән<ref>''Thomas E. C.'' (перевод с латинского и редактор). The Philobiblon of Richard de Bury, Bishop of Durham, Treasurer and Chancellor of Edward III, edited and translated by Ernest C. Thomas, Barrister-at-law, late Scholar of Trinity College, Oxford, and Librarian of the Oxford Union. London, Kegan Paul, Trench, & Co. (bilingual ed. Latin-English), 1888. 259 p. В переводе на русский: «Из чего достаточно ясно видно, что, поскольку законы не являются ни искусствами, ни науками, поэтому сборники законов не могут должным образом называться книгами искусства или науки. И эту особенность, мы можем назвать специальным термином геология, или земная наука, которая не может быть причислена к числу наук.»</ref>
Фәнни тасуирлауҙар өсөн '''геология''' терминын беренсе ҡулланыуҙар для научных описаний<ref>''Cándido Manuel García-Cruz'' [http://www.inhigeo.com/record/52.pdf The use of term «Geology» revisited] // INHIGEO Annual Record. № 52. 2020. P. 66-74.</ref> относятся к:
* 1603 Папа өлкәһе — Улиссе Альдрованди (The will)<ref>''Adams F. D.'' Earliest use of the term geology // Bulletin of the Geological Society of America. 1932. Vol. 43. N 1. P. 121—123.</ref>, тәбиғәт батшалығының береһен билдәләү өсөн — «ер фәне»<ref>Большая Российская энциклопедия. 2006. Т. 6. С. 609.</ref><ref>[https://books.google.com/books/about/Four_centuries_of_the_word_geology.html?id=Ip-rAAAACAAJ Four centuries of the word geology: Ulisse Aldrovandi 1603 in Bologna]</ref><ref>''Рябухин А. Г.'' Геология // Российская геологическая энциклопедия. М., СПб: Изд-во ВСЕГЕИ, 2010. С. 319—320.</ref>.
* 1657 {{Флаг|Датско-норвежская уния}} — Меркель Эсхолт (Mikkel Pedersøn Escholt, 1600—1699) Норвегия ғалимы, «Geologica Norvegica» китабын яҙа<ref name="БСЭ"/><ref>[https://books.google.com/books?id=6al2BH438AYC&dq=ductus+stenonianus&source=gbs_navlinks_s Kermit H., (2003). Niels Stensen, 1638—1686: the scientist who was beatified.] Gracewing Publishing. p. 127.</ref>.
* 1661 {{Великобритания}} — Robert Lovell (Πανορυκτολογια — Паноректология)
* 1687 {{Флаг|Священная Римская империя}} — Fabrizio Sessa (Geologia), уға йондоҙҙар түгел, ә Ер һәм ер есемдәре уға йоғонто яһай, тип аңлата.
* 1690 {{Великобритания}} — Erasmus Warren (Geologia, or A discourse concerning the Earth before the Deluge)
* 1700 {{Флаг|Священная Римская империя}} — Detlev Clüver (Geologia sive philosophemata of Genesi ac structura globi terreni)
* 1755 {{Великобритания}} — Джонсон Сэмюэл тәүге тапҡыр геологияны инглиз теле һүҙлегендә һүрәтләй<ref>''Johnson S.'' A Dictionary of the English language. Volume 1. London: J. & P. Knapton, 1755. 1050 p.</ref>: {{Начало цитаты}}«Ер тураһында тәғлимәт; Ерҙең торошо һәм тәбиғәте»{{Конец цитаты}}
* 1778 {{Великобритания}} — Жан Андре Делюк яҙа<ref>''De Luc J.-A.'' Lettres physiques et morales. La Haye, chez Detune. 1778. T. 1. 226 p.</ref>:{{Начало цитаты}} «Бында космология аҫтында Йыһандың түгел, ә Ерҙең ғилемен беләм. Был мәғәнәлә геология дөрөҫ һүҙ; әммә мин уны ҡулланырға ҡыймайым, сөнки ул ҡулланылмай.»{{Конец цитаты}}
* 1779 {{Швейцария}} — Орас Соссюр Альп тауҙарының геологик төҙөлөшөн һүрәтләй.
* 1807 {{Великобритания}} — «Лондондың геология йәмғиәте» клубына нигеҙ һалына.
* 1830 {{Великобритания}} — Чарлз Лайель «Принципы геологии» (1830—1833) китабында үҙ ваҡыты өсөн аныҡ билдәләмә бирә<ref>''Lyell C.'' Principles of Geology, being an attempt to explain the former changes of the Earth’s surface, by reference to causes now in operation. 1830. Chapter 1, Page 1.</ref>:
{{Начало цитаты}}«Геология — был фән, ул органик һәм органик булмаған тәбиғәт батшалығындағы эҙмә-эҙлекле булған үҙгәрештәрҙе тикшерә; ул ер өҫтөнөң үҙгәреүенә һәм планетабыҙҙың тышҡы төҙөлөшөнә йоғонто яһаған был үҙгәрештәрҙең сәбәптәрен һәм йоғонтоһон тикшерә»{{Конец цитаты}}

Геология фәндәре оҙаҡ ваҡыт '''ҡаҙылма есемдәрҙең тәбиғи тарихы''' төшөнсәһе менән билдәләнә. Академик [[Ломоносов, Михаил Васильевич|М. В. Ломоносов]] (1711—1765) термин геология никогда не использовал<ref>См. публикации М. В. Ломоносова по геологическим и горным наукам в [[s:Михаил Васильевич Ломоносов|Русской Викитеке]].</ref>.

Һүрәтләүсе геологияға '''«геогнозия»''' ({{lang-grc|γῆ}} «Ер» + {{lang-grc|γνῶσις}} «аңлау, белем, фән» термины яҡыныраҡ тора<ref name="dvoretskii">[http://gurin.tomsknet.ru/alphaonline.html Словарь Дворецкого]</ref> или ''геогностика''). [[Минерал]]дар, [[мәғдән]]дәр һәм [[тау тоҡомдары]] тураһында фән өсөн был атаманы немец ғалимы Г. Фюксель ([[1761 йыл]]да) индерә, A. Г. Вернер ([[1780 йыл]]да) аныҡлай һәм үҫтерә, хәҙерге аңлатыуҙа — дөйөм һәм динамик геология. Ерҙең барлыҡҡа килеүе һәм тарихы, уның эске төҙөлөшө тураһында абстракт күҙаллауҙар менән шөғөлләнгән тик теоретик геологиянан айырмалы рәүештә уны өҫтән күҙәтергә мөмкин булған объекттарҙы өйрәнеүсе геологияның практик өлкәләрен дөйөм һәм динамик геология тип билдәләгәндәр. Рәсәйҙә ''геогнозия'' термины дисциплина һәм званиелар атамаһында [[XIX быуат]] аҙағына тиклем һаҡлана: «минералогия һәм геогнозия докторы» йәки «минералогия һәм геогнозия профессоры»<ref name="БСЭ"/><ref>{{книга|заглавие=Геологический словарь: в 2-х томах. —  Недра|часть=Геогнозия|год=1978|автор=Под редакцией К. Н. Паффенгольца и др.|место=М.|язык=ru}}. // Горная энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. Под редакцией Е. А. Козловского. 1984—1991.</ref>. Мәҫәлән, В. В. Докучаев 1883 йылда минералогия һәм геогнозия докторы ғилми дәрәжәһен ала<ref>Диплом С.-Петербургского университета от января 1884 г. В Собрании сочинений В. В. Докучаева. М.: Изв-во АН СССР. Т. 9. 1961. С. 160.</ref>

== Геология фәндәре ==
[[Файл:Geologists-tools hg.jpg|thumb|Геолог ҡоралдары]]
Хәҙерге геология — айырым фәндәрҙең байтағын үҙ эсенә алған белемдең ҙур бүлеге, уларҙың һәр береһе үҙенең өйрәнеү объектына эйә һәм үҙенең тикшеренеү ысулдарын ҡуллана<ref>История геологии / отв. ред. И. В. Батюшкова. М.: Наука, 1973. С. 7.</ref>.

Геология Ер тураһында бөтөн фәндәр комплексын берләштерә. Бөтә был фәндәрҙе бер-береһе менән был фәндәрҙең башы, үҙәге булған төрлө геологик есемдәрҙең арауыҡ-ваҡыт мөнәсәбәттәре төшөнсәләре бәйләй<ref>''Холодов В. Н.'' О главном направлении развития литологии и работе Междуведомственного литологического комитета // Обзор концептуальных проблем литологии. М.: ГЕОС, 2012. С. 106—119.</ref>.

* Геология циклы фәндәренең тулы исемлеге.

=== Ер ҡабығы тураһында фәндәр ===
[[Файл:Different minerals.jpg|thumb|Объекты [[Минералогия]]]]
* '''[[Минералогия]]''' — минералдарҙы, уларҙың генезисын, классификацияһын өйрәнеүсе геология бүлеге.
* '''[[Петрология]]''' ([[петрография]]) — магматик, метаморфик һәм ултырам тау тоҡомдарын — уларҙың һүрәтләнешен, сығышын, состав, текстура-структура үҙенсәлектәрен, шулай уҡ классификацияһын өйрәнеүсе геология бүлеге.<ref name="БСЭ" />
* '''[[Литология]] (ултырма тоҡомдар петрографияһы)''' — ултырма тоҡомдарҙы өйрәнеүсе геология бүлеге.
* '''[[Структуралы геология]]''' — геологик есемдәрҙең ятышы һәм ер ҡабығының боҙолоуын өйрәнеүсе геология бүлеге.
* '''[[Гидрогеология]]''' — ер аҫты һыуҙарын өйрәнеүсе геология бүлеге.
* '''[[Кристаллография]]''' — башта минералогия йүнәлештәренең береһе, хәҙерге ваҡытта ысынында иһә физик дисциплина<ref name="БСЭ"/>.

=== Хәҙерге геологик процестар тураһында фәндәр ===
[[Файл:Halema'uma'u Crater in Kilauea volcano, Hawaii..jpg|thumb|[[Вулканология]] [[вулкан]]дарҙы өйрәнә]]
йәки динамик геология:
* '''[[Тектоника|Геотектоника]]''' — ер ҡабығы төҙөлөшөн өйрәнеүсе геология бүлеге ([[геотектоника]], [[неотектоника]] һәм [[эксперименталь тектоника]]).
* '''[[Вулканология]]''' — [[вулканизм]]ды өйрәнеүсе геология бүлеге.
* '''[[Сейсмология]]''' — ер тетрәүҙәр ваҡытында геологик процестарҙы өйрәнеүсе геология бүлеге, сейсмик районлаштырыу.
* '''[[Геокриология]]''' (туң ҡатламдарҙы өйрәнеү ғилеме) — күп йылдар туң булған тоҡомдарҙы өйрәнеүсе геология бүлеге.

=== Геологик процестарҙың тарихи эҙмә-эҙлеклелеге тураһында фәндәр ===
[[Файл:Isotelus brachicephalus, Late Ordovician - National Museum of Natural History, United States - DSC08538.JPG|thumb|Ҡаҙылма ҡалдыҡтарҙы палеонтология өйрәнә]]
[[Файл:Ora Formation.JPG|thumb|Вулканоген-ултырма тау тоҡомдарының ҡатламын [[стратиграфия]] өйрәнә]]
Йәки тарихи геология:
* '''[[Тарихи геология]]''' Ер тарихында мөһим ваҡиғаларҙың эҙмә-эҙлеклелеге тураһынла мәғлүмәттәрҙе өйрәнеүсе геология тармағы. Бөтә геология фәндәре теге йәки был кимәлдә тарихи характерға эйә, әһәмиәтле ҡатламдарҙы тарихи аспектта ҡарай һәм беренсе сиратта хәҙерге структураларҙың барлыҡҡа килеүе тарихын асыҡлау менән шөғөлләнә. Ер тарихы ике ҙур этапҡа — [[Эон (геология)|эон]]ға бүленә, ултырма тоҡомдарҙа эҙҙәрен ҡалдырған ҡаты өлөштәр менән организмдарҙың барлыҡҡа килеүе буйынса һәм палеонтология мәғлүмәттәренә ярашлы сағыштырмаса геологик йәшен билдәләү. Ерҙә ҡаҙылмаларҙың барлыҡҡа килеүе менән [[фанерозой]] — асыҡ тормош ваҡыты башлана, ә быға тиклем [[криптозой]] йәки [[докембрий]] — йәшерен тормош ваҡыты булған. '''[[Докембрий геологияһы]]''' айырым дисциплинаға бүленә, сөнки үҙенсәлекле, йыш ҡына көслө һәм күп тапҡыр метаморфланған комплекстарҙы өйрәнә һәм айырым тикшеренеү ысулдарына эйә.
* '''[[Палеонтология]]''' боронғо тормош формаларын өйрәнә һәм ҡаҙылма ҡалдыҡтарҙың, шулай уҡ организмдарҙың йәшәүгә һәләтлелеге эҙҙәрен өйрәнеү менән шөғөлләнә
* '''[[Стратиграфия]]''' — ултырма тау тоҡомдарының сағыштырмаса геологик йәшен, тоҡомдар ҡатламдарының йырғыланыуы һәм төрлө геологик ҡатламдарҙың корреляцияһын билдәләусе фән. Стратиграфия өсөн төп сығанаҡтарҙың береһе булып палеонтологик билдәләмәләр тора<ref name="БСЭ"/>.

=== Ғәмәли дисциплиналар ===
* '''[[Файҙалы ҡаҙылмалар геологияһы]]''' файҙалы ҡаҙылмалар ятҡылығының типтарын, уларҙы ҙләү һәм разведкалау ысулдарын өйрәнә. Нефть һәм газ геологияһына, күмер һәм янар һәүерташ, металлогения, мәғдән булмаған ятҡылыҡтар (төҙөлөш материалдары һ.б.) геологияһына бүленә. (строительные материалы и т. п.).
* '''Инженер геологияһы''' — геологик мөхит һәм инженер ҡоролмаларының үҙ-ара бәйләнешен, шулай уҡ геологик процестарҙы һәм уларҙың инженер-хужалыҡ эшмәкәрлегенә йоғонтоһон өйрәнеүсе геология бүлеге<ref name="БСЭ"/>.

=== Ҡатнаш һәм башҡа фәндәр ===
Башлыса улар ҡатнаш фәндәр менән бәйле:
[[Файл:Schmitt Covered with Lunar Dirt - GPN-2000-001124.jpg|thumb|Геолог [[Шмитт, Харрисон|Х. Шмитт]] [[Ай (юлдаш)|Айҙа]]]]
* '''[[Геохимия]]''' — [[Ер]]ҙең химик составын, Ерҙең төрлө өлкәләрендә [[химик элементтар]]ҙы сәсеүсе һәм туплаусы процестарҙы өйрәнеүсе геология бүлеге.
* '''[[Геофизика]]''' — Ерҙең физик үҙенсәлектәрен, шулай уҡ: гравиразведка, сейсмикразведка, магнит разведкаһы, электроразведка, радиометрия, скважиналарҙың геофизик тикшеренеүҙәре кеүек разведкалау ысулдары комплексын үҙ эсенә алған геология бүлеге.
* '''Петрофизика''' — Геология, геофизика, шулай уҡ матдәләр физикаһы менән сиктәш булған Ер тураһындағы фәндең ғәмәли бүлеге. Петрофизика тау тоҡомдарының төрлө физик үҙенсәлектәрен, бер-береһе менән һәм Ерҙең физик ҡырҙары менән бәйләнешен өйрәнә.
* '''Геобаротермометрия''' — минералдар һәм тау тоҡомдары барлыҡҡа килеү кимәлен һәм температура һәм баҫымын билдәләү ысулдары комплексын өйрәнеүсе фән.
* '''Микроструктуалы геология''' — тоҡомдарҙың деформацияһын микрокимәлдә, минералдар һәм агрегаттар бөртөктәре масштабында өйрәнеүсе геология бүлеге.
* '''Геодинамика''' — Ерҙең эволюцияһын планетар масштабта, йәҙрәлә, мантияла һәм ер ҡабығында процестар бәйләнешен өйрәнеүсе геология бүлеге.
* '''Геохронология''' — тоҡомдарҙың һәм минералдарҙың йәшен билдәләүсе геология бүлеге.
* '''Геология тарихы''' — геология һәм тау эше белеме тарихы бүлеге.
* '''{{нп5|Агрогеология||en|Agrogeology}}''' — ауыл хужалығыныда агромәғдәнде табыу һәм ҡулланыу, шулай уҡ ауыл хужалығы тупраҡтарының минеарлогик составын өйрәнеүсе геология бүлеге.
* '''[[Геоморфология]]''' — Ер рельефы (ер өҫтө тигеҙһеҙлектәренең) барлыҡҡа килеү процестарын, Ер өҫтө рельефы менән бәйле файҙалы ҡаҙылмаларҙың ятҡылыҡтары урынлашыуын өйрәнеүсе география һәм геология сигендә ҡатнаш фән.

Хәҙерге геология бүлектәре Ер сиктәренән сыға — йыһан геологияһы йәки [[планетология]], [[космохимия]], [[космология]].

== Геология тарихы ==
[[Файл:Hutton James portrait Raeburn.jpg|thumb|[[Джеймс Хаттон]] — хәҙерге геологияға нигеҙ һалыусы|альт=|слева]]
Беренсе геологик күҙәтеүҙәр динамик геологияға ҡарай — был ер тетрәүҙәр, вулкан урғылыуҙар, тауҙар йыуылыу, яр буйы һыҙаттарын күсеүе тураһында мәғлүмәттәр. Бындай әйтемдәр йыш ҡына [[Пифагор]], [[Аристотель]], Өлкән Плиний, [[Страбон]] эштәрендә осрай<ref name="БСЭ"/>. Геологик есемдәрҙе классификацияларға маташыу һәм минералдарҙы һүрәтләү X—XI быуаттарҙа [[Әбүғәлисина]] эштәрендә осрай<ref name="БСЭ"/>. Ҡайһы бер хәҙерге ғалимдар хәҙерге геология урта быуат ислам донъяһында башланған тип иҫәпләй<ref>«The Saracens themselves were the originators not only of algebra, chemistry, and geology, but of many of the so-called improvements or refinements of civilization, such as street lamps, window-panes, fireworks, stringed instruments, cultivated fruits, perfumes, spices, etc.» (Fielding H. Garrison, ''An introduction to the history of medicine'', W.B. Saunders, 1921, p. 116)</ref>.

Яңырыу дәүерендә геологик тикшеренеүҙәрҙе ғалимдар [[Леонардо да Винчи]] һәм [[Фракасторо, Джироламо|Джироламо Фракасторо]] үткәрә. Ҡаҙылма ҡабырсаҡтарҙың юҡҡа сыҡҡан организмдарҙың ҡалдыҡтары булыуынан сығып, Ер тарихының Тәүрат (Библия) күҙаллауынан оҙонораҡ икәнлеген фараз иткән. [[XVII быуат]] аҙағында — [[XVIII быуат]] башында Ерҙең дөйөм теорияһы барлыҡҡа килә, ул [[дилювий|дилювианизм]] исемен ала. Шул ваҡыттағы ғалимдар фекере буйынса [[тау тоҡомдары]] һәм уларҙағы ташҡа әйләнеүҙәр туфан һыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә.<ref name="БСЭ"/>.

XVIII быуаттың икенсе яртыһында файҙалы ҡаҙылмаларға ихтыяж кинәт арта, был иһә ер аҫты байлыҡтарын өйрәнеүгә, айырым алғанда, фактик материал туплауға, тау тоҡомдарының үҙенсәлектәрен һәм ятышы шарттарын һүрәтләүгә, күҙәтеү алымдарын эшләүгә килтерә<ref name="БСЭ"/>. Джеймс Хаттон, «Теория Земли» эшенең авторы, йыш ҡына беренсе заманса геолог тип иҫәпләнә<ref>[http://www.amnh.org/education/resources/rfl/web/essaybooks/earth/p_hutton.html James Hutton: The Founder of Modern Geology] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303225940/http://www.amnh.org/education/resources/rfl/web/essaybooks/earth/p_hutton.html |date=2016-03-03 }}, American Museum of Natural History</ref>. Шул уҡ ваҡытта Рәсәйҙә М. В. Ломоносовтың геология хеҙмәттәре донъя күрә<ref name="БСЭ"/>.

Заманса стратиграфия шкалаһының төп бүлексәләре рәсми рәүештә [[1881 йыл]]да Болоньяла 2-се Халыҡ-ара геология конгресында ҡабул ителә. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙә беренсе геологик карталар булып Д. Лебедев һәм М. Ивановтың (Көнсығыш Байкал аръяғы, 1789—1794), Н. И. Кокшаровтың (Европа Рәсәйе, 1840), Г. П. Гельмерсендың ("Европа Рәсәйенең тау формацияларының генераль картаһы) эштәре тора<ref name="БСЭ"/>.

[[XIX быуат]]тың күп өлөшөндә геологиялағы бәхәстәр Ерҙең йәше тураһында мәсьәлә тирәһендә әйләнә. Баһалар 100 меңдән алып бер нисә миллиард йәшкә тиклем үҙгәрә.<ref>{{статья |doi=10.1130/GSAT01701A.1 |заглавие=John Perry's neglected critique of Kelvin's age for the Earth: A missed opportunity in geodynamics |издание=GSA Today |том=17 |страницы=4 |язык=en |тип=journal |автор=England, Philip; Molnar, Peter; Richter, Frank |год=2007}}</ref> [[XX быуат]] башында радиометрик даталау Ерҙең йәшен билдәләргә мөмкинлек бирә, баһа ике миллиард йыл тәшкил итә. Хәҙерге ваҡытта Ерҙең яҡынса йәше 4,5 миллиард икәнлеге билдәле<ref name="age_earth">{{книга |год=1991 |заглавие=The Age of the Earth |издательство=[[Stanford University Press]] |место=California |isbn=0-8047-1569-6 |ref=Dalrymple |автор=Dalrymple, G.B. }}</ref>

Күп томлыҡ «Геологическая изученность СССР» баҫмаһы [[СССР]] төбәктәре буйынса 1990 йылға тиклем әҙәбиәтте дөйөмләштерә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}
 .

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Тема         = Геология
|Портал       = Геология
|Викисловарь  = Геология
|Викиучебник  = Геология
|Викицитатник = Геология
|Викитека     = Геология
|Викиновости  = Геология
|Проект       = Геология
}}
* [http://www.vsegei.ru/ru/public/sprav/geodictionary/ Геологический словарь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200927014603/https://vsegei.ru/ru/public/sprav/geodictionary/ |date=2020-09-27 }} на сайте [[ВСЕГЕИ]].
* [http://geo.web.ru/db/glossary.html geo.web.ru] — Словарь геологических терминов.
Геологические организации и общества:
* [https://www.iugs.org/ iugs.org] — [[Международный союз геологических наук]] (МСГН; IUGS)
* [http://www.asgeos.ru/page/27.html asgeos.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200221122731/http://www.asgeos.ru/page/27.html |date=2020-02-21 }} — Ассоциация геологических организаций
* [https://rosgeo.org/ rosgeo.org] — [[Российское геологическое общество]] (РОСГЕО)
* [https://www.rosgeo.com/ rosgeo.com] — Геологоразведочный холдинг ([[Росгеология]])
* [http://rosnedra.gov.ru/ rosnedra.gov.ru] — Федеральное агентство по недропользованию ([[Роснедра]]).
{{ВС}}

{{geology-stub}}
{{Фән}}

[[Категория:Геология|*]]
Геология — (грек телендә γη- (ge-) — ер һәм λογος (logos) — өйрәнеү) — башка фәндәр һәм дисциплиналарҙы йәлеп итеп, мөмкин булған ысулдар менән Ерҙең төҙөлөшөн, уның килеп сығышын һәм үҫешен, геологик процестарҙы, матдәләр составын, ер ҡабығы структураһын һәм литосфераһын өйрәнеүгә нигеҙләнгән фәндәр йыйылмаһы. Геологияны ҡыҫҡаса Ерҙең төҙөлөшөн, составын һәм үҫеше үҙенсәлектәрен, уның өҫтөн өйрәнеүсе фән, тип билдәләргә мөмкин.

Геология нефть, таш күмер, шулай уҡ тимер, баҡыр һымаҡ металдарҙы һәм башҡа тәбиғи ресурстарҙы табырға һәм ҡулланырға ярҙам итә.

Геология Ер һәм Ер ҡабығының составы, төҙөлөшө, үҫеш тарихы, файҙалы ҡаҙылмалар хасил булыу һәм уларҙың урынлашуын өйрәнеүсе фәндәр комплексы. «Геология» термины 1657 йылда Норвегия ғалимы М. П. Эшольт тарафынан тәҡдим ителә. Геологияның төп объекты — Ерҙең тышҡы таш ҡатламы — литосфера һәм, беренсе сиратта, Ер ҡабығындағы файҙалы ҡаҙылмаларҙы өйрәнеү һәм сығарыу өсөн уңайлы горизонт.

1934—1941 йылдарҙа СССР-ҙа урта мәктәптә айырым «геология» курсы булғанВарсанофьева В. А. О преподавании геологии и минералогии в средней школе // Землеведение. 1940. Том 1 (41). С. 204—246.. Һуғыштан һуң геологияны мәктәптәргә кире ҡайтарыу буйынса В. А. Обручев һәм В. А. Варсанофьева көрәшәВарсанофьева В. А. Преподавание минералогии и геологии в советской школе // Естествознание в школе. 1946. № 3. С. 133—158..

Хәҙерге геология стратиграфия, тектоника, региональ геология, минералогия, петрография, литология, геохимия, файҙалы ҡаҙылмалар өйрәнеүҙе үҙ эсенә ала. Геология физик география, геофизика, кристаллография, палеонтология менән тығыҙ бәйләнештә эшләй. Ғәмәли әһәмиәткә эйә булған тармаҡтары — гидрогеология, инженер геологияһы һәм шулай уҡ яңы йүнәлештәр — петрохимия, петрофизика һ.б. үҙенә бер төркөм хасил итә.
thumb|left|upright=0.7|Scotsman James Hutton, father of modern geology

Джеймс Геттон (Хаттон) (, (1726, Эдинбург — 1797) — Шотландия геологы, физигы һәм химигы. Джеймс Хаттон геология һәм геохронологияға нигеҙ һалыусы тип иҫәпләнә. Ул геологик актуализм һәм плутонизм теорияларын булдыра. Геолог Хаттон исеме хаттонит тигән минералға бирелгән.

Геология XVIII быуаттың 2-се яртыһы — XIX быуат башында тәбиғәт белеменең мөстәҡил тармағына әүерелә (Н. Стено ҡатламдарҙың өҙлөкһөҙ суперпозиция принциптарын билдәләй; В. Смит һәм Ж. Кювье киҫелеште биостратиграфик бүлемдәргә айырыу һәм тоҡомдарҙың сағыштырмаса йәшен билдәләү ысулын эшләй). 1840 йылдар башында фанерозойҙың стратиграфик шкалаһы төҙөлә. Шул уҡ ваҡытта, беренселәрҙән булып, XIX быуаттың 1-се яртыһы геологтары өсөн парадигма булған «күтәрелеш кратерҙары» тигән беренсе тектоник концепция барлыҡҡа килә (Л. Бух һәм А. Гумбольдт). Рәсәйҙә был теория яғында булыусылар булып Д. И. Соколов, Г. Д. Романовский, Н. А. Головкинский һ.б. тора. Күп илдәрҙә геология йәмғиәттәре ойоша, улар геология фәненең яңы ҡаҙаныштары тураһында фекер алыша, эҙләнеүҙәр тураһында материалдар баҫтырып сығара һәм ҡайһы бер эштәрҙе финанслай. 1805 йылда Мәскәүҙә тәбиғәтте тикшереү, 1807 йылда — Лондонда геология, 1917 йылда Рәсәйҙә минералогия йәмғиәттәре ойошторола. Системалы рәүештә план төшөрөү һәм эҙләнеү эштәре үткәреү зарурлығы һуңыраҡ милли геология буйынса хеҙмәттәр барлыҡҡа килтерә. 1882 йылда Рәсәйҙә геология комитеты ойошторола.

 Терминдары 
thumb|«Геология» грек телендә
thumb|Геология буйынса беренсе урыҫ ҡулланмаһы. Дмитрий Иванович Соколов, 1839
«Геология» төшөнсәһе башта ер фәне (грек теленән һүҙмә-һуҙ) тигәнде аңлата. Философия контексында «» терминын 1344 йылда уҡ инглиз епискобы Ричард де Бери (1287—1345) «Любовь к книгам» китабының 11-се бүлеге аҙағында ҡулланғанSpecial term geologia The love of books. The philobiblon of Richard de Bury translated into English by E. C. Thomas. Ch. 11. (1473 йылда Кёльнда баҫылып сыға)Richard de Bury. Philobiblon. Cologne: Quarto, 1473. iii, 237 p.. Ул «геология … фәндәр иҫәбенә инеүе мөмкин түгел» тигәнThomas E. C. (перевод с латинского и редактор). The Philobiblon of Richard de Bury, Bishop of Durham, Treasurer and Chancellor of Edward III, edited and translated by Ernest C. Thomas, Barrister-at-law, late Scholar of Trinity College, Oxford, and Librarian of the Oxford Union. London, Kegan Paul, Trench, & Co. (bilingual ed. Latin-English), 1888. 259 p. В переводе на русский: «Из чего достаточно ясно видно, что, поскольку законы не являются ни искусствами, ни науками, поэтому сборники законов не могут должным образом называться книгами искусства или науки. И эту особенность, мы можем назвать специальным термином геология, или земная наука, которая не может быть причислена к числу наук.»
Фәнни тасуирлауҙар өсөн геология терминын беренсе ҡулланыуҙар для научных описанийCándido Manuel García-Cruz The use of term «Geology» revisited // INHIGEO Annual Record. № 52. 2020. P. 66-74. относятся к:
 1603 Папа өлкәһе — Улиссе Альдрованди (The will)Adams F. D. Earliest use of the term geology // Bulletin of the Geological Society of America. 1932. Vol. 43. N 1. P. 121—123., тәбиғәт батшалығының береһен билдәләү өсөн — «ер фәне»Большая Российская энциклопедия. 2006. Т. 6. С. 609.Four centuries of the word geology: Ulisse Aldrovandi 1603 in BolognaРябухин А. Г. Геология // Российская геологическая энциклопедия. М., СПб: Изд-во ВСЕГЕИ, 2010. С. 319—320..
 1657  — Меркель Эсхолт (Mikkel Pedersøn Escholt, 1600—1699) Норвегия ғалимы, «Geologica Norvegica» китабын яҙаKermit H., (2003). Niels Stensen, 1638—1686: the scientist who was beatified. Gracewing Publishing. p. 127..
 1661  — Robert Lovell (Πανορυκτολογια — Паноректология)
 1687  — Fabrizio Sessa (Geologia), уға йондоҙҙар түгел, ә Ер һәм ер есемдәре уға йоғонто яһай, тип аңлата.
 1690  — Erasmus Warren (Geologia, or A discourse concerning the Earth before the Deluge)
 1700  — Detlev Clüver (Geologia sive philosophemata of Genesi ac structura globi terreni)
 1755  — Джонсон Сэмюэл тәүге тапҡыр геологияны инглиз теле һүҙлегендә һүрәтләйJohnson S. A Dictionary of the English language. Volume 1. London: J. & P. Knapton, 1755. 1050 p.: «Ер тураһында тәғлимәт; Ерҙең торошо һәм тәбиғәте»
 1778  — Жан Андре Делюк яҙаDe Luc J.-A. Lettres physiques et morales. La Haye, chez Detune. 1778. T. 1. 226 p.: «Бында космология аҫтында Йыһандың түгел, ә Ерҙең ғилемен беләм. Был мәғәнәлә геология дөрөҫ һүҙ; әммә мин уны ҡулланырға ҡыймайым, сөнки ул ҡулланылмай.»
 1779  — Орас Соссюр Альп тауҙарының геологик төҙөлөшөн һүрәтләй.
 1807  — «Лондондың геология йәмғиәте» клубына нигеҙ һалына.
 1830  — Чарлз Лайель «Принципы геологии» (1830—1833) китабында үҙ ваҡыты өсөн аныҡ билдәләмә бирәLyell C. Principles of Geology, being an attempt to explain the former changes of the Earth’s surface, by reference to causes now in operation. 1830. Chapter 1, Page 1.:
«Геология — был фән, ул органик һәм органик булмаған тәбиғәт батшалығындағы эҙмә-эҙлекле булған үҙгәрештәрҙе тикшерә; ул ер өҫтөнөң үҙгәреүенә һәм планетабыҙҙың тышҡы төҙөлөшөнә йоғонто яһаған был үҙгәрештәрҙең сәбәптәрен һәм йоғонтоһон тикшерә»

Геология фәндәре оҙаҡ ваҡыт ҡаҙылма есемдәрҙең тәбиғи тарихы төшөнсәһе менән билдәләнә. Академик М. В. Ломоносов (1711—1765) термин геология никогда не использовалСм. публикации М. В. Ломоносова по геологическим и горным наукам в Русской Викитеке..

Һүрәтләүсе геологияға «геогнозия» ( «Ер» +  «аңлау, белем, фән» термины яҡыныраҡ тораСловарь Дворецкого или геогностика). Минералдар, мәғдәндәр һәм тау тоҡомдары тураһында фән өсөн был атаманы немец ғалимы Г. Фюксель (1761 йылда) индерә, A. Г. Вернер (1780 йылда) аныҡлай һәм үҫтерә, хәҙерге аңлатыуҙа — дөйөм һәм динамик геология. Ерҙең барлыҡҡа килеүе һәм тарихы, уның эске төҙөлөшө тураһында абстракт күҙаллауҙар менән шөғөлләнгән тик теоретик геологиянан айырмалы рәүештә уны өҫтән күҙәтергә мөмкин булған объекттарҙы өйрәнеүсе геологияның практик өлкәләрен дөйөм һәм динамик геология тип билдәләгәндәр. Рәсәйҙә геогнозия термины дисциплина һәм званиелар атамаһында XIX быуат аҙағына тиклем һаҡлана: «минералогия һәм геогнозия докторы» йәки «минералогия һәм геогнозия профессоры». // Горная энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. Под редакцией Е. А. Козловского. 1984—1991.. Мәҫәлән, В. В. Докучаев 1883 йылда минералогия һәм геогнозия докторы ғилми дәрәжәһен алаДиплом С.-Петербургского университета от января 1884 г. В Собрании сочинений В. В. Докучаева. М.: Изв-во АН СССР. Т. 9. 1961. С. 160.

 Геология фәндәре 
thumb|Геолог ҡоралдары
Хәҙерге геология — айырым фәндәрҙең байтағын үҙ эсенә алған белемдең ҙур бүлеге, уларҙың һәр береһе үҙенең өйрәнеү объектына эйә һәм үҙенең тикшеренеү ысулдарын ҡулланаИстория геологии / отв. ред. И. В. Батюшкова. М.: Наука, 1973. С. 7..

Геология Ер тураһында бөтөн фәндәр комплексын берләштерә. Бөтә был фәндәрҙе бер-береһе менән был фәндәрҙең башы, үҙәге булған төрлө геологик есемдәрҙең арауыҡ-ваҡыт мөнәсәбәттәре төшөнсәләре бәйләйХолодов В. Н. О главном направлении развития литологии и работе Междуведомственного литологического комитета // Обзор концептуальных проблем литологии. М.: ГЕОС, 2012. С. 106—119..

 Геология циклы фәндәренең тулы исемлеге.

 Ер ҡабығы тураһында фәндәр 
thumb|Объекты Минералогия
 Минералогия — минералдарҙы, уларҙың генезисын, классификацияһын өйрәнеүсе геология бүлеге.
 Петрология (петрография) — магматик, метаморфик һәм ултырам тау тоҡомдарын — уларҙың һүрәтләнешен, сығышын, состав, текстура-структура үҙенсәлектәрен, шулай уҡ классификацияһын өйрәнеүсе геология бүлеге.
 Литология (ултырма тоҡомдар петрографияһы) — ултырма тоҡомдарҙы өйрәнеүсе геология бүлеге.
 Структуралы геология — геологик есемдәрҙең ятышы һәм ер ҡабығының боҙолоуын өйрәнеүсе геология бүлеге.
 Гидрогеология — ер аҫты һыуҙарын өйрәнеүсе геология бүлеге.
 Кристаллография — башта минералогия йүнәлештәренең береһе, хәҙерге ваҡытта ысынында иһә физик дисциплина.

 Хәҙерге геологик процестар тураһында фәндәр 
thumb|Вулканология вулкандарҙы өйрәнә
йәки динамик геология:
 Геотектоника — ер ҡабығы төҙөлөшөн өйрәнеүсе геология бүлеге (геотектоника, неотектоника һәм эксперименталь тектоника).
 Вулканология — вулканизмды өйрәнеүсе геология бүлеге.
 Сейсмология — ер тетрәүҙәр ваҡытында геологик процестарҙы өйрәнеүсе геология бүлеге, сейсмик районлаштырыу.
 Геокриология (туң ҡатламдарҙы өйрәнеү ғилеме) — күп йылдар туң булған тоҡомдарҙы өйрәнеүсе геология бүлеге.

 Геологик процестарҙың тарихи эҙмә-эҙлеклелеге тураһында фәндәр 
thumb|Ҡаҙылма ҡалдыҡтарҙы палеонтология өйрәнә
thumb|Вулканоген-ултырма тау тоҡомдарының ҡатламын стратиграфия өйрәнә
Йәки тарихи геология:
 Тарихи геология Ер тарихында мөһим ваҡиғаларҙың эҙмә-эҙлеклелеге тураһынла мәғлүмәттәрҙе өйрәнеүсе геология тармағы. Бөтә геология фәндәре теге йәки был кимәлдә тарихи характерға эйә, әһәмиәтле ҡатламдарҙы тарихи аспектта ҡарай һәм беренсе сиратта хәҙерге структураларҙың барлыҡҡа килеүе тарихын асыҡлау менән шөғөлләнә. Ер тарихы ике ҙур этапҡа — эонға бүленә, ултырма тоҡомдарҙа эҙҙәрен ҡалдырған ҡаты өлөштәр менән организмдарҙың барлыҡҡа килеүе буйынса һәм палеонтология мәғлүмәттәренә ярашлы сағыштырмаса геологик йәшен билдәләү. Ерҙә ҡаҙылмаларҙың барлыҡҡа килеүе менән фанерозой — асыҡ тормош ваҡыты башлана, ә быға тиклем криптозой йәки докембрий — йәшерен тормош ваҡыты булған. Докембрий геологияһы айырым дисциплинаға бүленә, сөнки үҙенсәлекле, йыш ҡына көслө һәм күп тапҡыр метаморфланған комплекстарҙы өйрәнә һәм айырым тикшеренеү ысулдарына эйә.
 Палеонтология боронғо тормош формаларын өйрәнә һәм ҡаҙылма ҡалдыҡтарҙың, шулай уҡ организмдарҙың йәшәүгә һәләтлелеге эҙҙәрен өйрәнеү менән шөғөлләнә
 Стратиграфия — ултырма тау тоҡомдарының сағыштырмаса геологик йәшен, тоҡомдар ҡатламдарының йырғыланыуы һәм төрлө геологик ҡатламдарҙың корреляцияһын билдәләусе фән. Стратиграфия өсөн төп сығанаҡтарҙың береһе булып палеонтологик билдәләмәләр тора.

 Ғәмәли дисциплиналар 
 Файҙалы ҡаҙылмалар геологияһы файҙалы ҡаҙылмалар ятҡылығының типтарын, уларҙы ҙләү һәм разведкалау ысулдарын өйрәнә. Нефть һәм газ геологияһына, күмер һәм янар һәүерташ, металлогения, мәғдән булмаған ятҡылыҡтар (төҙөлөш материалдары һ.б.) геологияһына бүленә. (строительные материалы и т. п.).
 Инженер геологияһы — геологик мөхит һәм инженер ҡоролмаларының үҙ-ара бәйләнешен, шулай уҡ геологик процестарҙы һәм уларҙың инженер-хужалыҡ эшмәкәрлегенә йоғонтоһон өйрәнеүсе геология бүлеге.

 Ҡатнаш һәм башҡа фәндәр 
Башлыса улар ҡатнаш фәндәр менән бәйле:
thumb|Геолог Х. Шмитт Айҙа
 Геохимия — Ерҙең химик составын, Ерҙең төрлө өлкәләрендә химик элементтарҙы сәсеүсе һәм туплаусы процестарҙы өйрәнеүсе геология бүлеге.
 Геофизика — Ерҙең физик үҙенсәлектәрен, шулай уҡ: гравиразведка, сейсмикразведка, магнит разведкаһы, электроразведка, радиометрия, скважиналарҙың геофизик тикшеренеүҙәре кеүек разведкалау ысулдары комплексын үҙ эсенә алған геология бүлеге.
 Петрофизика — Геология, геофизика, шулай уҡ матдәләр физикаһы менән сиктәш булған Ер тураһындағы фәндең ғәмәли бүлеге. Петрофизика тау тоҡомдарының төрлө физик үҙенсәлектәрен, бер-береһе менән һәм Ерҙең физик ҡырҙары менән бәйләнешен өйрәнә.
 Геобаротермометрия — минералдар һәм тау тоҡомдары барлыҡҡа килеү кимәлен һәм температура һәм баҫымын билдәләү ысулдары комплексын өйрәнеүсе фән.
 Микроструктуалы геология — тоҡомдарҙың деформацияһын микрокимәлдә, минералдар һәм агрегаттар бөртөктәре масштабында өйрәнеүсе геология бүлеге.
 Геодинамика — Ерҙең эволюцияһын планетар масштабта, йәҙрәлә, мантияла һәм ер ҡабығында процестар бәйләнешен өйрәнеүсе геология бүлеге.
 Геохронология — тоҡомдарҙың һәм минералдарҙың йәшен билдәләүсе геология бүлеге.
 Геология тарихы — геология һәм тау эше белеме тарихы бүлеге.
  — ауыл хужалығыныда агромәғдәнде табыу һәм ҡулланыу, шулай уҡ ауыл хужалығы тупраҡтарының минеарлогик составын өйрәнеүсе геология бүлеге.
 Геоморфология — Ер рельефы (ер өҫтө тигеҙһеҙлектәренең) барлыҡҡа килеү процестарын, Ер өҫтө рельефы менән бәйле файҙалы ҡаҙылмаларҙың ятҡылыҡтары урынлашыуын өйрәнеүсе география һәм геология сигендә ҡатнаш фән.

Хәҙерге геология бүлектәре Ер сиктәренән сыға — йыһан геологияһы йәки планетология, космохимия, космология.

 Геология тарихы 
thumb|Джеймс Хаттон — хәҙерге геологияға нигеҙ һалыусы|альт=|слева
Беренсе геологик күҙәтеүҙәр динамик геологияға ҡарай — был ер тетрәүҙәр, вулкан урғылыуҙар, тауҙар йыуылыу, яр буйы һыҙаттарын күсеүе тураһында мәғлүмәттәр. Бындай әйтемдәр йыш ҡына Пифагор, Аристотель, Өлкән Плиний, Страбон эштәрендә осрай. Геологик есемдәрҙе классификацияларға маташыу һәм минералдарҙы һүрәтләү X—XI быуаттарҙа Әбүғәлисина эштәрендә осрай. Ҡайһы бер хәҙерге ғалимдар хәҙерге геология урта быуат ислам донъяһында башланған тип иҫәпләй«The Saracens themselves were the originators not only of algebra, chemistry, and geology, but of many of the so-called improvements or refinements of civilization, such as street lamps, window-panes, fireworks, stringed instruments, cultivated fruits, perfumes, spices, etc.» (Fielding H. Garrison, An introduction to the history of medicine, W.B. Saunders, 1921, p. 116).

Яңырыу дәүерендә геологик тикшеренеүҙәрҙе ғалимдар Леонардо да Винчи һәм Джироламо Фракасторо үткәрә. Ҡаҙылма ҡабырсаҡтарҙың юҡҡа сыҡҡан организмдарҙың ҡалдыҡтары булыуынан сығып, Ер тарихының Тәүрат (Библия) күҙаллауынан оҙонораҡ икәнлеген фараз иткән. XVII быуат аҙағында — XVIII быуат башында Ерҙең дөйөм теорияһы барлыҡҡа килә, ул дилювианизм исемен ала. Шул ваҡыттағы ғалимдар фекере буйынса тау тоҡомдары һәм уларҙағы ташҡа әйләнеүҙәр туфан һыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә..

XVIII быуаттың икенсе яртыһында файҙалы ҡаҙылмаларға ихтыяж кинәт арта, был иһә ер аҫты байлыҡтарын өйрәнеүгә, айырым алғанда, фактик материал туплауға, тау тоҡомдарының үҙенсәлектәрен һәм ятышы шарттарын һүрәтләүгә, күҙәтеү алымдарын эшләүгә килтерә. Джеймс Хаттон, «Теория Земли» эшенең авторы, йыш ҡына беренсе заманса геолог тип иҫәпләнәJames Hutton: The Founder of Modern Geology , American Museum of Natural History. Шул уҡ ваҡытта Рәсәйҙә М. В. Ломоносовтың геология хеҙмәттәре донъя күрә.

Заманса стратиграфия шкалаһының төп бүлексәләре рәсми рәүештә 1881 йылда Болоньяла 2-се Халыҡ-ара геология конгресында ҡабул ителә. Рәсәйҙә беренсе геологик карталар булып Д. Лебедев һәм М. Ивановтың (Көнсығыш Байкал аръяғы, 1789—1794), Н. И. Кокшаровтың (Европа Рәсәйе, 1840), Г. П. Гельмерсендың ("Европа Рәсәйенең тау формацияларының генераль картаһы) эштәре тора.

XIX быуаттың күп өлөшөндә геологиялағы бәхәстәр Ерҙең йәше тураһында мәсьәлә тирәһендә әйләнә. Баһалар 100 меңдән алып бер нисә миллиард йәшкә тиклем үҙгәрә. XX быуат башында радиометрик даталау Ерҙең йәшен билдәләргә мөмкинлек бирә, баһа ике миллиард йыл тәшкил итә. Хәҙерге ваҡытта Ерҙең яҡынса йәше 4,5 миллиард икәнлеге билдәле

Күп томлыҡ «Геологическая изученность СССР» баҫмаһы СССР төбәктәре буйынса 1990 йылға тиклем әҙәбиәтте дөйөмләштерә.

 Иҫкәрмәләр 

 .

 Һылтанмалар 

 Геологический словарь  на сайте ВСЕГЕИ.
 geo.web.ru — Словарь геологических терминов.
Геологические организации и общества:
 iugs.org — Международный союз геологических наук (МСГН; IUGS)
 asgeos.ru  — Ассоциация геологических организаций
 rosgeo.org — Российское геологическое общество (РОСГЕО)
 rosgeo.com — Геологоразведочный холдинг (Росгеология)
 rosnedra.gov.ru — Федеральное агентство по недропользованию (Роснедра).

*