Өсъяпраҡ
{{Taxobox
 | name         = Вахта үләне
 | image file   = MenyanthesTrifoliata.jpg
 | image title  = Вахта үләне
 | image descr  = ''Вахта үләне''
 | regnum       = Үҫемлектәр 
 | divisio      = [[Ябыҡ орлоҡлолар]]
 | classis      = [[Ике өлөшлөләр]]
 | ordo         = [[Астра сәскәлеләр]]
 | familia      = [[Вахта үләне һымаҡтар]]
 | genus        = '''Вахта''' [[L.]] 1753
 | species      = '''Вахта үләне'''
 | latin        = {{btname|Menyanthes trifoliata|[[L.]]}}
 | wikispecies  = Menyanthes
 | commons      = Category:Menyanthes trifoliata
 | itis         = 30101
 | ncbi         = 24581
}}

'''Өсъяпраҡ''' ({{lang-ru|Ва́хта, Трилистник}}, {{lang-la|Menyánthes}}) —{{bt-ruslat|Вахта үләне|Menyanthaceae}} ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 30 см-ға етә, май — июнь айҙарында аҡһыл зәңгәр сәскә ата, орлоғо июль — август айҙарында өлгөрә; туҡранбаштың бер төрө<ref>[http://mfbl2.ru/mfbl/bashlex Русско-башкирский словарь (под редакцией З.Г.Ураксина, 2005)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220122054012/http://mfbl2.ru/mfbl/bashlex |date=2022-01-22 }}</ref>

== Атамаһы ==
Атамаһы боронғо грек теленән килеп сыҡҡан: μηνύω («асам») һәм ἄνθος («сәскә»). Сәскәләрҙең бер-бер артлы асылыуына ишаралай. Халыҡта [[тапма]] (биҙгәк), сихут үләне исеме менән йөрөй{{sfn|Анненков|1878}}.

== Таралыуы ==
Төньяҡ ярымшарҙың уртаса климат зонаһында таралған. [[Башҡортостан]]да [[Эҫем (Ағиҙел ҡушылдығы)|Эҫем]], [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] һылғаларының һаҙлыҡлы ярҙарында күпләп осрай. [[Дыуан (Дыуан районы)|Дыуан]], [[Асҡын районы|Асҡын]], [[Салауат районы|Салауат]] райондарында байтаҡ.
{{Биофото|Menyanthes_trifoliata_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-225.jpg|left|ш=225|{{Бот.илл.| Кёлер}}}}

== Ҡулланылышы ==
Төньяҡ боланы (Rangifer tarandus)<ref>{{книга|ref=Васильев|автор=Васильев В. Н.|заглавие=Оленьи пастбища и приемы выпаса оленей в Анадырском крае|ответственный=Отв. редактор [[Сочава, Виктор Борисович|В. Б. Сочава]]|год=1936|часть=Поедаемость различных кормовых растений|место=Л.|издательство=[[Гидрометеоиздат]]|том=62|страницы=83|страниц=124|серия=Труды Арктического института}}</ref><ref>{{книга|автор=Куприянов А. Г.|заглавие=Дикий северный олень Западной Сибири: биология, использование, охрана|год=1988|место=М.|страницы=76|страниц=201}}</ref><ref>{{книга|ref=Бороздин, Забродин, Вагин|автор=Бороздин Э. К., [[Забродин, Василий Александрович|Забродин В. А.]], Вагин А. С.|заглавие=Северное оленеводство|год=1990|часть=Кормовая база и кормление оленей|место=Л.|издательство=Агропромиздат|страницы=106|страниц=240|isbn=5-10-000171-2|тираж=3280}}</ref> япраҡтарын һәм тамырҙарын яҙҙан көҙгә тиклем яратып ашай. Тамырҙарын боландар ҡар аҫтынан ҡаҙып сығара<ref>{{книга|ref=|автор=Соколов Е. А.|заглавие=Корма и питание промысловых зверей и птиц|ответственный=Под редакцией лауреата [[Сталинская премия|Сталинской премии]] профессора [[Мантейфель, Пётр Александрович|П. А. Мантефеля]]|год=1949|место=М.|страницы=198|страниц=256|тираж=10000}}</ref>. Болан көтөүселәре «һимертеүсе» үҫемлек тип атай<ref>{{книга|ref=Александрова|автор=[[Александрова, Вера Даниловна|Александрова В. Д.]]|заглавие=Кормовая характеристика растений Крайнего Севера|ответственный=В. Н. Андреев|год=1940|место={{Л.}}—{{М.}}|издательство=Изд-во Главсевморпути|страницы=78|страниц=96|серия=Труды Научно-исследовательского института полярного земледелия, животноводства и промыслового хозяйства. Серия «Оленеводство»|тираж=600|серия выпуск=11}}</ref>.

Европа [[мышы]]һының (Alces alces) йәйге туҡланыу рационында мөһим аҙыҡтарҙың береһе<ref>{{книга|ref=Семёнов-Тян-Шанский|автор=[[Семёнов-Тян-Шанский, Олег Измайлович|Семёнов-Тян-Шанский О. И.]]|заглавие=Лось на Кольском полуострове|ответственный=Отв. редактор В. Н. Макаров|год=1948|место={{М.}}|издательство=|страницы=108|страниц=162|серия=Труды Лапландского государственного заповедника. Вып. 2|тираж=500}}</ref><ref>{{книга|ref=Соколов|автор=Соколов Е. А.|заглавие=Корма и питание промысловых зверей и птиц|ответственный=Под редакцией лауреата [[Сталинская премия|Сталинской премии]] профессора [[Мантейфель, Пётр Александрович|П. А. Мантейфеля]]|год=1949|часть=Парнокопытные (Artiodactyla)|место=М.|страницы=193|страниц=256|тираж=10000}}</ref><ref>{{книга|ref=Егоров|ссылка=http://ashipunov.info/shipunov/school/books/mlek_jakutii_1971.djvu|автор=Егоров О. В.|заглавие=Млекопитающие Якутии|год=1971|часть=Artiodactyla — парнопалые|место=М.|издательство=Наука|страницы=557|страниц=660|тираж=2400|archivedate=2022-04-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220409050551/http://ashipunov.info/shipunov/school/books/mlek_jakutii_1971.djvu}}</ref><ref>{{книга|ref=Тимофеева|ссылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/timofeeva1974_los.djvu|автор=Тимофеева Е. К.|заглавие=Лось (Экология, распространение, хозяйственное значение)|ответственный=под редакцией профессора Г. А. Новикова|год=1974|часть=Питание лося|место=Л.|издательство=|страницы=44|страниц=167|тираж=18000|archivedate=2022-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221208084032/http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/timofeeva1974_los.djvu}}</ref><ref>{{Книга|ссылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/mlek_pechoro_ilychsk_zapov_2004.djvu|автор=Нейфельд Л. Д.|заглавие=Млекопитающие Печоро-Илычского заповедника|ответственный=А. Г. Куприянов|год=2004|место=[[Сыктывкар]]|издательство=Коми книжное издательство|страницы=401|страниц=464|isbn=5—7555—0817—8|archivedate=2022-12-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221224161552/http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/mlek_pechoro_ilychsk_zapov_2004.djvu}}</ref><ref>{{книга|ref=Чернявский, Домнич|ссылка=http://ashipunov.info/shipunov/school/books/chernjavskij1989_losj_na_sv_sib.djvu|автор=[[Чернявский, Феликс Борисович|Чернявский Ф. Б.]], Домнич В. И.|заглавие=Лось на северо-востоке Сибири|ответственный=[[Соколов, Владимир Евгеньевич|В. Е. Соколов]]|год=1989|часть=Экология|место={{М.}}|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|страницы=45|страниц=119|тираж=1350|archivedate=2022-04-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220409033345/http://ashipunov.info/shipunov/school/books/chernjavskij1989_losj_na_sv_sib.djvu}}</ref>.

[[Башҡорт халыҡ медицинаһы|Халыҡ медицинаһы]]нда төрлө ауырыуҙар ваҡытында төнәтмәләр эшләйҙәр<ref name="Оголевец" />. Ул үт ҡыуыу, йомшартыу, бәүел ҡыуғыс, аппетит асыусы һәм тынысландырыусы сәйҙәр составына инә.

Баллы үҫемлек. 100 сәскәнең нектар продуктлылығы — 22,8-33,0 мг. Күпләп үҫкән райондарҙа бал ҡорттары өсөн ҙур әһәмиәткә эйә<ref>{{книга|ref=Прогунков|автор=Прогунков В. В.|заглавие=Ресурсы медоносных растений юга Дальнего Востока|год=1988|место=Владивосток|издательство=Издательство Дальневосточного университета|страницы=31|страниц=228|тираж=5000}}</ref>.

{{фоторяд|Menyanthes-trifoliata.JPG|Menyanthes trifoliata1 ies.jpg|(MHNT) Menyanthes trifoliata - Jardin Botanique Henri GAUSSEN.jpg|Menyanthes trifoliata 05 ies.jpg|ш1=220|ш2=190|ш3=160|ш4=190|текст=Слева направо: Һулдан уңға: үҫемлектең дөйөм күренеше, сәскә, сәскәлек, һабаҡ киҫелеше.|color=#BACC99}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Барабанов Е. И. Ботаника: учебик для студ.высш.учеб.заведений — М: Издательский центр «Академия», 2006. — С. 326. — 448 с. — ISBN 5-7695-2656-4.
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. −160 б. ISBN 5-295-01499-1
* {{книга|автор = Березнеговская Л. Н., Березовская Т. П., Дощинская Н. В.|заглавие = Лекарственные растения Томской области|место = Томск|издательство = Томский университет|год = 1972|страницы = 28|страниц = 170}}
* {{ИОРСР|часть=1034. ''Menyanthes trifoliata'' L. — Вахта трёхлистная, или Трифоль|том=3|стр=48}}

== Һылтанмалар ==
* {{Плантариум|24291}}{{проверено|12|7|2016}}
* {{IPNI|370147-1|''Menyanthes trifoliata''}}
* {{GRIN|t|400088|title=Menyanthes trifoliata}}
{{ВС|Растения}}

{{Botanics-stub}}
[[Категория:Дарыу үҫемлектәре]]
[[Категория:Евразия флораһы]]
[[Категория:Төньяҡ Америка флораһы]]
[[Категория:Үҫемлектәр монотип төрҙәре]]
[[Категория:Үләндәр]]
[[Категория:Күп йыллыҡ үләндәр]]
Өсъяпраҡ (, ) — ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 30 см-ға етә, май — июнь айҙарында аҡһыл зәңгәр сәскә ата, орлоғо июль — август айҙарында өлгөрә; туҡранбаштың бер төрөРусско-башкирский словарь (под редакцией З.Г.Ураксина, 2005) 

 Атамаһы 
Атамаһы боронғо грек теленән килеп сыҡҡан: μηνύω («асам») һәм ἄνθος («сәскә»). Сәскәләрҙең бер-бер артлы асылыуына ишаралай. Халыҡта тапма (биҙгәк), сихут үләне исеме менән йөрөй.

 Таралыуы 
Төньяҡ ярымшарҙың уртаса климат зонаһында таралған. Башҡортостанда Эҫем, Ағиҙел һылғаларының һаҙлыҡлы ярҙарында күпләп осрай. Дыуан, Асҡын, Салауат райондарында байтаҡ.

 Ҡулланылышы 
Төньяҡ боланы (Rangifer tarandus) япраҡтарын һәм тамырҙарын яҙҙан көҙгә тиклем яратып ашай. Тамырҙарын боландар ҡар аҫтынан ҡаҙып сығара. Болан көтөүселәре «һимертеүсе» үҫемлек тип атай.

Европа мышыһының (Alces alces) йәйге туҡланыу рационында мөһим аҙыҡтарҙың береһе.

Халыҡ медицинаһында төрлө ауырыуҙар ваҡытында төнәтмәләр эшләйҙәр. Ул үт ҡыуыу, йомшартыу, бәүел ҡыуғыс, аппетит асыусы һәм тынысландырыусы сәйҙәр составына инә.

Баллы үҫемлек. 100 сәскәнең нектар продуктлылығы — 22,8-33,0 мг. Күпләп үҫкән райондарҙа бал ҡорттары өсөн ҙур әһәмиәткә эйә.

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Барабанов Е. И. Ботаника: учебик для студ.высш.учеб.заведений — М: Издательский центр «Академия», 2006. — С. 326. — 448 с. — ISBN 5-7695-2656-4.
 Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. −160 б. ISBN 5-295-01499-1
 
 

 Һылтанмалар 
 
 
 

Категория:Дарыу үҫемлектәре
Категория:Евразия флораһы
Категория:Төньяҡ Америка флораһы
Категория:Үҫемлектәр монотип төрҙәре
Категория:Үләндәр
Категория:Күп йыллыҡ үләндәр