Ырымбур өлкәһе
{{Рәсәй төбәктәре буйынса мәғлүмәт|
|RuNm       = Ырымбур өлкәһе
|OfNm1 = Оренбургская область
|OfNm2 =
|FSFlag     = [[Файл:Flag of Orenburg Oblast.svg|125px|Флагы]]
|FSCoA      = [[Файл:Coat of arms of Orenburg Oblast.svg|100px|Гербы]]

|Название гимна = Ырымбур өлкәһә гимны <ref>[http://www.admin.orenburg.ru/town/symbolism/hymn/]. История гимна Оренбурга</ref>.
|Аудио= urumbur_gimn.ogg
|FSMap     =[[Файл:Map of Russia (2014–2022) - Orenburg Oblast.svg|300px]]
|FSMapName  = 
|RuPostfix  = 
|FlagLnk    = Ырымбур өлкәһе флагы
|CoALnk     = Ырымбур өлкәһе гербы
|FSCtrWhat  = Административ үҙәк
|FSCtrNm    = [[Ырымбур]] 
|AreaRnk    = 29-сы
|TotArea    = 123 732  км²
|WaterPrcnt = 0,1 
|PopRnk = 24
|PopQty     = {{ Население | Оренбургская область | тс }}
|PopCtDate  = {{ Население | Оренбургская область | г }}
|PopDens = 16,3 кеше
|GDPRnk = 21-се
|FedDistrNm = [[Волга буйы федераль округы|Волга буйы]]
|EcRegNm = [[Урал иҡтисади районы|Урал]]
|CadNo = 56
|HeadTtl = [[Ырымбур өлкәһе Губернаторы|Губернатор]]
|HeadNm = Берг Юрий Александрович
|LegislTtl = [[Ырымбур өлкәһе Закондар сығарыу йыйылышы]] Рәйесе
|LegislNm = Грачёв Сергей Иванович 
|MSKS = +2
|награды    = {{орден Ленина|тип=регион|1956}} {{орден Ленина|тип=регион|1968}}
}}

[[Файл:Stamp of Russia 2013 No 1715 Orenburg shawl.jpg|thumb|right|Ырымбур мамыҡ шәле <small>Рәсәйҙең почта маркаһы, 2013 йыл, {{ЦФА|1715}}</small>]]

'''Ырымбур өлкәһе''' ({{lang-ru|Оренбургская область}}) — өлкә, [[Рәсәй|Рәсәй Федерацияһы]] субъекты, [[Көньяҡ Урал]]да урынлашҡан, [[Волга буйы федераль округы|Волга буйы Федераль округына]] ҡарай. Өлкә үҙәге — [[Ырымбур]] ҡалаһы. Территорияһы 123 732 км². Халҡы 2 032 915 кеше (2010).

[[Ҡаҙағстан]] (Көнсығыш Ҡаҙағстан, Аҡтүбә, Ҡостанай өлкәләре), [[Башҡортостан]] һәм [[Татарстан]] республикалары, [[Һамар өлкәһе|Һамар]], [[Һарытау өлкәһе|Һарытау]] һәм [[Силәбе өлкәһе|Силәбе]] өлкәләре менән сиктәш.

Өлкәлә башҡорттар нигеҙ һалған 135 ауыл бар<ref name="минзәлә геройҙары">[http://bashgazet.ru/istoria/8413-minzl-bashorttary-araynda-nis-geroy-bulan.html Минзәлә башҡорттары араһында нисә Герой булған?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307230409/http://bashgazet.ru/istoria/8413-minzl-bashorttary-araynda-nis-geroy-bulan.html |date=2016-03-07 }}</ref>.

== Тарихы ==
Ырымбур өлкәһе тарихы [[Ырымбур экспедицияһы]]нан башлана, 1744 йылда ойошторолған Ырымбур губернаһы тарихы менән бәйле.

{{articlereference|Ырымбур экспедицияһы }}
{{articlereference| Ырымбур губернаһы }}

== Өлкәләге власть ==
Өлкә Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә. Өлкә Губернаторы, Хөкүмәте, Закондар сығарыу йыйылышы һәм [[Рәсәй Президенты]]ның тулы хоҡуклы вәкиле резиденцияһы 1936—1939 йылдарҙа '''Дом Советов''' тип төҙөлгән йортта урынлашҡан<ref>[http://www.orenburzhie.ru/?p=7559 Ырымбур өлкәһе Хөкүмәте йорто] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305071953/http://www.orenburzhie.ru/?p=7559 |date=2016-03-05 }}</ref>

=== Башҡарма власть ===
'''Ырымбур өлкәһе Губернаторы''' — өлкәләге иң юғары вазифа.

==== Өлкә губернаторҙары ====
* Елагин Владимир Васильевич ([[24 октябрь]] [[1991]] — [[29 декабрь]] [[1999]]).
* Чернышёв Алексей Андреевич ([[29 декабрь]] [[1999]] — [[15 июнь]] [[2010]]).
* Берг Юрий Александрович [[2010]] йылдың  [[15 июнь|15 июненән]]

=== Суд власы ===
Ырымбур өлкәһе суд системаһы составында:
# Ырымбур өлкәһе өлкә суды — [[Рәсәй]]ҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
# Ырымбур өлкәһе арбитраж суды — [[Рәсәй]]ҙен юғары судының түбәнге инстанция суды

=== Закондар сығарыу власы ===
''' Ырымбур өлкәһенең Закондар сығарыу йыйылышы''' — [[Ырымбур өлкәһе]]нең юғары закондар сығарыу органы.
Йыйылышҡа 47 депутат һайлана.

== Халыҡ ==
Өлкәлә 2 008 535 кеше йәшәй.

=== Милли состав ===
{| class="standard"
!Халыҡ ||Һан, 2010 йылда<ref>[http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/tab7.xls Всероссийская перепись населения 2010 года (xls)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120530221721/http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/tab7.xls |date=2012-05-30 }}</ref>.
|-
|[[Урыҫтар]]
|1 519 525 (75 ,9 %)
|-
|[[Татарҙар]]
|  151 492 (7 ,6 %)
|-
|[[Ҡаҙаҡтар]]
|120 262 (6 ,0 %)
|-
|[[Украиндар]]
|49 610 (2 ,5 %)
|-
|[[Башҡорттар]]
|46 696 (2 ,3 %)
|-
|[[Мордвалар]]
|38 682 (1 ,9 %)
|-
|[[Немецтар]]
|12 165 (0 ,6 %)
|-
|[[Сыуаштар]]
|12 492 (0 ,6 %)
|-
|[[Әрмәндәр]]
|10 547 (0 ,5 %)
|-
|[[Әзербайжандар]]
|7 421 (0 ,4 %)
|-
|[[Белорустар]]
|5 590 (0 ,3 %)
|-
|<small>Иҫәптәре 5 меңдән ашыу халыҡтар күрһәтелгән </small>
|}

== Административ ҡоролош ==
Өлкәлә 35 район, 12 ҡала һәм 1 ябыҡ административ-территориаль берәмек — Комаровск ҡасабаһы<ref>[http://www.orenburg-gov.ru/magnoliaPublic/regportal/Info/areas.html Муниципальные образования] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120418231941/http://www.orenburg-gov.ru/magnoliaPublic/regportal/Info/areas.html |date=2012-04-18 }}. Портал органов государственной власти «Оренбуржье»</ref>.

=== Муниципаль райондар һәм ҡала округтары ===
<!-- был исемлек алфавит буйынса түгел, ә «Ырымбур өлкәһенең административ ҡоролошо» рәсеме буйынса төҙөлгән -->
# [[Абдулла ҡала округы|Абдулла]] районы 
# [[Адамовка районы]]
# [[Аҡбулаҡ районы]]
# [[Александровка районы (Ырымбур өлкәһе)|Александровка районы]]
# [[Әсекәй районы]]
# [[Беляевка районы (Ырымбур өлкәһе)|Беляевка районы]]
# [[Боғорослан районы]]
# [[Быҙаулыҡ районы]]
# [[Гай ҡала округы]]
# [[Грачёвка районы (Ырымбур өлкәһе)|Грачёвка районы]]
# [[Домбаровка районы]]
# [[Илек районы]]
# [[Кваркено районы]]
# [[Красногвардейск районы (Ырымбур өлкәһе)|Красногвардейск районы]]
# [[Ҡыуандыҡ ҡала округы]]
# [[Ҡорманай районы]]
# [[Матвеевка районы]]
# [[Новоорск районы]]
# [[Новосергиевка районы]]
# [[Октябрьский районы (Ырымбур өлкәһе)|Октябрьский районы]]
# [[Ырымбур районы]]
# [[Первомайский районы (Ырымбур өлкәһе)|Первомайский районы]]
# [[Переволоцк районы]]
# [[Пономарёвка районы]]
# [[Һаҡмар районы]]
# [[Һарыҡташ районы]]
# [[Светлый районы]]
# [[Северный районы (Ырымбур өлкәһе)|Северный районы]]
# [[Соль-Илецк ҡала округы]]
# [[Сорочинск ҡала округы]]
# [[Ташлы районы]]
# [[Тоцк районы]]
# [[Төйлөгән районы]]
# [[Шарлыҡ районы]]
# [[Ясный ҡала округы]]

=== Ҡалалар ===
# [[Абдулла (ҡала, Ырымбур өлкәһе)|Абдулла]]
# [[Боғорослан (Ырымбур өлкәһе)|Боғорослан]]
# [[Быҙаулыҡ (Ырымбур өлкәһе)|Быҙаулыҡ]]
# [[Гай (ҡала)|Гай]]
# [[Ҡыуандыҡ]]
# [[Медногорск]],
# [[Новотроицк]]
# [[Ырымбур]]
# [[Орск]]
# [[Соль-Илецк]]
# [[Сорочинск]]
# [[Ясный]]

== Башҡорт халҡының тормошонда өлкә роле ==
* Өлкә башҡорт һәм ҡаҙаҡ ерҙәренең сигендә урынлашҡан. Өлкә аша [[Ҡәнифә юлы]] үтә.
* I [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|Бөтә башҡорт ҡоролтайы]] [[1917]] йылдың 20—27 июлендә [[Ырымбур]] ҡалаһында үтә.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Любушкин Виктор Васильевич]] (23.10.1913—1.02.1983), [[СССР|совет]] партия һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1939—40 йылдарҙағы совет‑фин һуғышында ҡатнашыусы. 1955—1961 йылдарҙа КПСС-тың [[Сибай]] ҡала комитетының 1‑се секретары; 1966—1974 йылдарҙа [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]] директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның III—VI саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]] (1956), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1949, 1971), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1970), ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|Почёт Билдәһе]] (1961, 1966) ордендары кавалеры.  [[Кваркен районы]] Айҙарәле ҡасабаһынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8084-lyubushkin-viktor-vasilevich Башҡорт энциклопедияһы — Любушкин Виктор Васильевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421071543/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8084-lyubushkin-viktor-vasilevich |date=2016-04-21 }}{{V|19|10|2018}}</ref>.

=== Өлкәлә тыуған башҡорттар — [[Советтар Союзы Геройы|Советтар Cоюзы Геройҙары]] ===
* [[Фәйзуллин Хәниф Шакир улы]] [[Ҡыуандыҡ районы]], Сабаҡлы ауылы<ref name="минзәлә геройҙары" />
* [[Әхмәтшин Йәғәфәр Әхмәт улы]] — [[Ҡыуандыҡ районы]], Ҡотлой ауылы
* [[Әғзәм Хәйретдинов]] — [[Абдулла районы]], Яңы Яҡут ауылы

=== Өлкәлә тыуған башҡорт әҙиптәре һәм сәнғәт эшмәкәрҙәре ===
* [[Амантаев Ғабдулла Сәхипгәрәй улы]]
* [[Буранғолов Мөхәммәтша Абдрахман улы]]
* [[Юлтыев Дауыт Исхаҡ улы]]
* [[Бикбаев Рауил Төхфәт улы]]
* [[Вәлиулла Мортазин-Иманский]]
* [[Ибраһимов Хабибулла Калимулла улы]]
* [[Йәғәфәров Аллабирҙе Нурмөхәмәт улы]]
* [[Артур Туҡтағолов]], «Далан» төркөмө солисы [[Ҡыуандыҡ районы]]нда тыуған
* [[Әхмәмәтов Шәрәф Хисам улы]], башҡорт яҙыусыһы
* [[Чанышев Әмир Иҙрис улы]], башҡорт яҙыусыһы
* [[Хисмәт Юлдашев]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013У|index.php/prosmotr/2-statya/15329-orenburgskaya-oblast|автор=Хусаинова Г. Т.}}
* [http://get-tune.net/?a=music&q=%DD%E9+%DB%F0%FB%EC%E1%F3%F0+%DB%F0%FB%EC%E1%F3%F0 Ырымбур йыры]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.orenbash.ru/ Ырымбур башҡорттары. Тарих. Мәҙәниәт. Этнография. Махсус сайт. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130616081336/http://orenbash.ru/ |date=2013-06-16 }}
* [http://www.dissercat.com/content/bashkiry-vostochnogo-orenburzhya-istoriya-rasseleniya-rodoplemennaya-struktura-khozyaistvo Ырымбур өлкәһе көнсығыш башҡорттары]


{{Ырымбур өлкәһе}}
{{Рәсәйҙең федератив төҙөлөшө}}

[[Категория:Ырымбур өлкәһе]]
Ырымбур өлкәһе () — өлкә, Рәсәй Федерацияһы субъекты, Көньяҡ Уралда урынлашҡан, Волга буйы Федераль округына ҡарай. Өлкә үҙәге — Ырымбур ҡалаһы. Территорияһы 123 732 км². Халҡы 2 032 915 кеше (2010).

Ҡаҙағстан (Көнсығыш Ҡаҙағстан, Аҡтүбә, Ҡостанай өлкәләре), Башҡортостан һәм Татарстан республикалары, Һамар, Һарытау һәм Силәбе өлкәләре менән сиктәш.

Өлкәлә башҡорттар нигеҙ һалған 135 ауыл барМинзәлә башҡорттары араһында нисә Герой булған? .

 Тарихы 
Ырымбур өлкәһе тарихы Ырымбур экспедицияһынан башлана, 1744 йылда ойошторолған Ырымбур губернаһы тарихы менән бәйле.

 Өлкәләге власть 
Өлкә Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә. Өлкә Губернаторы, Хөкүмәте, Закондар сығарыу йыйылышы һәм Рәсәй Президентының тулы хоҡуклы вәкиле резиденцияһы 1936—1939 йылдарҙа Дом Советов тип төҙөлгән йортта урынлашҡанЫрымбур өлкәһе Хөкүмәте йорто 

 Башҡарма власть 
Ырымбур өлкәһе Губернаторы — өлкәләге иң юғары вазифа.

 Өлкә губернаторҙары 
 Елагин Владимир Васильевич (24 октябрь 1991 — 29 декабрь 1999).
 Чернышёв Алексей Андреевич (29 декабрь 1999 — 15 июнь 2010).
 Берг Юрий Александрович 2010 йылдың  15 июненән

 Суд власы 
Ырымбур өлкәһе суд системаһы составында:
 Ырымбур өлкәһе өлкә суды — Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
 Ырымбур өлкәһе арбитраж суды — Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды

 Закондар сығарыу власы 
 Ырымбур өлкәһенең Закондар сығарыу йыйылышы — Ырымбур өлкәһенең юғары закондар сығарыу органы.
Йыйылышҡа 47 депутат һайлана.

 Халыҡ 
Өлкәлә 2 008 535 кеше йәшәй.

 Милли состав 
Халыҡ Һан, 2010 йылдаВсероссийская перепись населения 2010 года (xls) .Урыҫтар1 519 525 (75 ,9 %)Татарҙар  151 492 (7 ,6 %)Ҡаҙаҡтар120 262 (6 ,0 %)Украиндар49 610 (2 ,5 %)Башҡорттар46 696 (2 ,3 %)Мордвалар38 682 (1 ,9 %)Немецтар12 165 (0 ,6 %)Сыуаштар12 492 (0 ,6 %)Әрмәндәр10 547 (0 ,5 %)Әзербайжандар7 421 (0 ,4 %)Белорустар5 590 (0 ,3 %)Иҫәптәре 5 меңдән ашыу халыҡтар күрһәтелгән 

 Административ ҡоролош 
Өлкәлә 35 район, 12 ҡала һәм 1 ябыҡ административ-территориаль берәмек — Комаровск ҡасабаһыМуниципальные образования . Портал органов государственной власти «Оренбуржье».

 Муниципаль райондар һәм ҡала округтары 

 Абдулла районы 
 Адамовка районы
 Аҡбулаҡ районы
 Александровка районы
 Әсекәй районы
 Беляевка районы
 Боғорослан районы
 Быҙаулыҡ районы
 Гай ҡала округы
 Грачёвка районы
 Домбаровка районы
 Илек районы
 Кваркено районы
 Красногвардейск районы
 Ҡыуандыҡ ҡала округы
 Ҡорманай районы
 Матвеевка районы
 Новоорск районы
 Новосергиевка районы
 Октябрьский районы
 Ырымбур районы
 Первомайский районы
 Переволоцк районы
 Пономарёвка районы
 Һаҡмар районы
 Һарыҡташ районы
 Светлый районы
 Северный районы
 Соль-Илецк ҡала округы
 Сорочинск ҡала округы
 Ташлы районы
 Тоцк районы
 Төйлөгән районы
 Шарлыҡ районы
 Ясный ҡала округы

 Ҡалалар 
 Абдулла
 Боғорослан
 Быҙаулыҡ
 Гай
 Ҡыуандыҡ
 Медногорск,
 Новотроицк
 Ырымбур
 Орск
 Соль-Илецк
 Сорочинск
 Ясный

 Башҡорт халҡының тормошонда өлкә роле 
 Өлкә башҡорт һәм ҡаҙаҡ ерҙәренең сигендә урынлашҡан. Өлкә аша Ҡәнифә юлы үтә.
 I Бөтә башҡорт ҡоролтайы 1917 йылдың 20—27 июлендә Ырымбур ҡалаһында үтә.

 Билдәле шәхестәре 
 Любушкин Виктор Васильевич (23.10.1913—1.02.1983), совет партия һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1939—40 йылдарҙағы совет‑фин һуғышында ҡатнашыусы. 1955—1961 йылдарҙа КПСС-тың Сибай ҡала комитетының 1‑се секретары; 1966—1974 йылдарҙа Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты директоры. Башҡорт АССР-ының III—VI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Ленин (1956), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1949, 1971), Ҡыҙыл Йондоҙ (1970), ике Почёт Билдәһе (1961, 1966) ордендары кавалеры.  Кваркен районы Айҙарәле ҡасабаһынанБашҡорт энциклопедияһы — Любушкин Виктор Васильевич .

 Өлкәлә тыуған башҡорттар — Советтар Cоюзы Геройҙары 
 Фәйзуллин Хәниф Шакир улы Ҡыуандыҡ районы, Сабаҡлы ауылы
 Әхмәтшин Йәғәфәр Әхмәт улы — Ҡыуандыҡ районы, Ҡотлой ауылы
 Әғзәм Хәйретдинов — Абдулла районы, Яңы Яҡут ауылы

 Өлкәлә тыуған башҡорт әҙиптәре һәм сәнғәт эшмәкәрҙәре 
 Амантаев Ғабдулла Сәхипгәрәй улы
 Буранғолов Мөхәммәтша Абдрахман улы
 Юлтыев Дауыт Исхаҡ улы
 Бикбаев Рауил Төхфәт улы
 Вәлиулла Мортазин-Иманский
 Ибраһимов Хабибулла Калимулла улы
 Йәғәфәров Аллабирҙе Нурмөхәмәт улы
 Артур Туҡтағолов, «Далан» төркөмө солисы Ҡыуандыҡ районында тыуған
 Әхмәмәтов Шәрәф Хисам улы, башҡорт яҙыусыһы
 Чанышев Әмир Иҙрис улы, башҡорт яҙыусыһы
 Хисмәт Юлдашев

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 
 Ырымбур йыры
 Ырымбур башҡорттары. Тарих. Мәҙәниәт. Этнография. Махсус сайт.  
 Ырымбур өлкәһе көнсығыш башҡорттары

Категория:Ырымбур өлкәһе