Фирҙәүси
{{Яҙыусы
 |Исеме             = Фирҙәүси<br />{{lang-fa|فردوسی}}
 |Төп исеме         = 
 |Рәсеме            = تندیس فردوسی قزوین.jpg
 |Киңлек            = 
 |Рәсем аңлатмаһы   =
 |Тыуған ваҡыттағы исеме = 
 |Псевдонимдары     = 
 |Тыуыу датаһы      = 940
 |Тыуған урыны      = Тус, {{ТУ|Иран}}
 |Вафат булыу датаһы = 1020
 |Вафат булған урыны = Тус, {{ВБУ|Иран}}
 |Гражданлығы       = 
 |Эшмәкәрлек төрө   = шағир
 |Әүҙемлек йылдары  = 
 |Йүнәлеше          = [[шиғриәт]], мистицизм, суфыйлыҡ, метафизика, этика
 |Жанр              = 
 |Әҫәрҙәренең телдәре = 
 |Дебют             = 
 |Премиялары        = 
 |Наградалары       = 
 |Ҡултамғаһы        = 
 |Lib               = 
 |Сайты             = 
 |Викитека          = 
 |Викиөҙөмтә        = 
 |Викиһандыҡ        = 
}}
[[File:Ferdowsi Square (Tehran).jpg|thumb]]
[[Рәсем:Фирдуси читает поэму «Шах-Наме» шаху Махмуду Газневи (1913).jpg|thumb|left|250px|Фирҙәүси «Шаһнамә» поэмаһын Мәхмүт Ғәзнәүигә уҡый.]]

'''Хәким Әбүл-Ҡасим Мансур Хәсән Фирҙәүси Туси''' ({{lang-fa|حکیم ابوالقاسم منصور حسن فردوسی توسی}}; 940 йылда [[Иран]]да Тус ҡалаһында тыуған — 1020 йыл тирәһе йәки 1026) — күренекле фарсы шағиры<ref>[https://britannica.com/biography/Ferdowsi Ferdowsī] — Britannica</ref><ref>''Kia, M.'' [https://books.google.kz/books?id=B5BHDAAAQBAJ The Persian Empire: A Historical Encyclopedia], p. 23</ref>, «[[Шаһнамә]]» эпик поэмаһының авторы; «Йософ вә Зөләйха» поэмаһы ла уның әҫәре тип иҫәпләнә. [[Иран]]да, [[Тажикстан]]да һәм [[Афғанстан]]да бик киң таныла һәм милли шағир тип иҫәпләнә.
''Хәким'' («аҡыл эйәһе», «ғалим») ҡушаматын ул үҙенең киң һәм тәрән белеме өсөн яулаған.
Фирҙәүси белемде бик юғары баһалаған: «аҡыллы һүҙгә юлдар эҙлә, белем табыр өсөн үт бар ғаләмде».

== Биографияһы ==
[[Рәсем:Tus shahnameh.jpg|thumb|left|"[[Шаһнамә]]"нән күренеш]]
932 һәм 941 йылдар араһында [[Иран]]дағы Тус ҡалаһының янындағы Хөрәсән ауылында ер биләүсе крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.
Ғаиләһенең ере аҙ булып, тапҡан ризығы тамаҡ аҫрарға көскә етеп торған, тип фаразлау хаҡ булыр. Һуғыштар осорона тура килгән был ваҡытта крәҫтиәндәр хәле бик мөшкөл була.<ref>http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/leb/leb-7531.htm</ref>.

Фирҙәүсиҙең бала һәм үҫмер йылдары тураһында мәғлүмәт бик һирәк. Ул яҡшы белем ала, Ирандың ул замандағы ике әҙәби телен дә — [[ғәрәп теле|ғәрәп]] һәм [[фарсы теле]]н — яҡшы белә; бәлки, Ирандың ислам осорона хәтлем ҡулланған әҙәби пәхләүи телен дә белгәндер.

Унынсы быуаттың уртаһында Иран бойондороҡһоҙлоҡ осорон кисерә — урындағы феодаль аристократия ғәрәп хакимлығын ҡолатып, илдең алыҫ тарафтарында власты үҙ ҡулына ала.
Фирҙәүсиҙең йәшлеге тап ошо осорға тура килә.

Оҙаҡ йылдар буйы шағир хәҙерге [[Афғанстан]]дағы Ғәзни ҡалаһында тороп, [[Төркиә]]нең солтаны Мәхмүт Ғәзнәүигә хеҙмәт итә; уға уҡ ул үҙенең «Шаһнамә» поэмаһын да бағышлай. Солтан поэманы оҡшатып еткермәй (ҡайһы бер сығанаҡтар поэмала шағир Иран шаһтарын данлағанлыҡтан, ти; башҡалары — батша улдары ғына законлы тәхет вариҫы була ала тигән фекер өсөн, тип фаразлай).
Киң таралған риүәйәт буйынса, солтан Фирҙәүсигә поэма өсөн хаҡын түләмәйенсә, тәү килешеүҙәренән баш тарта. Шағир быға асыуланып, солтан тураһында сатирик шиғыр яҙа; был шиғырҙа ул солтан ҡол тоҡомонан сыға, тип мыҫҡыллай.
Инде солтандың асыуы ҡабарып, Фирҙәүси илдән ҡасырға мәжбүр була.
Һөҙөмтәлә шағир ғүмерен ситтә хәйерселектә тамамлай.

[[Рәсем:ferdowsi tomb4.jpg|thumb|right|Тус ҡалаһында шағирҙың ҡәберендә ҡоролған кәшәнә]]
[[1934]]-се йылда Фирҙәүсиҙең тыуыуына мең йыл тулғас, уның ҡәберендә кәшәнә ҡорола.

== Хәтер ==
* [[Тажикстан|Тажикстан Республикаһының]] милли китапханаһы Фирҙәүси хөрмәтенә аталған.
* [[Иран]]дың [[Мәшһәд]] ҡалаһындағы университет Фирҙәүси исемен йөрөтә.
* Тажикстандың баш ҡалаһы [[Дүшәмбе (ҡала)|Дүшәмбе]]ләге бер урамға Фирҙәүси исеме бирелгән.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
[http://sspa.bashtel.ru/docs/%f5%ed%eb/%f5%ed%eb%202008-2009/%e2%c1%db%cb%c9%d2%d3%cb%cf%ca%20%cc%c9%d4%c5%d2%c1%d4%d5%d2%d9/%f5%ed%eb.%20%e2%c1%c9%cd%cf%d7.doc Стәрлетамаҡ Дәүләт Педагогик Академияһы. «Башҡорт әҙәбиәтенең көнсығыш тамырҙары.» Спецкурс әсбабы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:Фарсы шағирҙары]]
[[Категория:XI быуат шағирҙары]]
thumb
thumb|left|250px|Фирҙәүси «Шаһнамә» поэмаһын Мәхмүт Ғәзнәүигә уҡый.

Хәким Әбүл-Ҡасим Мансур Хәсән Фирҙәүси Туси (; 940 йылда Иранда Тус ҡалаһында тыуған — 1020 йыл тирәһе йәки 1026) — күренекле фарсы шағирыFerdowsī — BritannicaKia, M. The Persian Empire: A Historical Encyclopedia, p. 23, «Шаһнамә» эпик поэмаһының авторы; «Йософ вә Зөләйха» поэмаһы ла уның әҫәре тип иҫәпләнә. Иранда, Тажикстанда һәм Афғанстанда бик киң таныла һәм милли шағир тип иҫәпләнә.
Хәким («аҡыл эйәһе», «ғалим») ҡушаматын ул үҙенең киң һәм тәрән белеме өсөн яулаған.
Фирҙәүси белемде бик юғары баһалаған: «аҡыллы һүҙгә юлдар эҙлә, белем табыр өсөн үт бар ғаләмде».

 Биографияһы 
thumb|left|"Шаһнамә"нән күренеш
932 һәм 941 йылдар араһында Ирандағы Тус ҡалаһының янындағы Хөрәсән ауылында ер биләүсе крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.
Ғаиләһенең ере аҙ булып, тапҡан ризығы тамаҡ аҫрарға көскә етеп торған, тип фаразлау хаҡ булыр. Һуғыштар осорона тура килгән был ваҡытта крәҫтиәндәр хәле бик мөшкөл була.http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/leb/leb-7531.htm.

Фирҙәүсиҙең бала һәм үҫмер йылдары тураһында мәғлүмәт бик һирәк. Ул яҡшы белем ала, Ирандың ул замандағы ике әҙәби телен дә — ғәрәп һәм фарсы телен — яҡшы белә; бәлки, Ирандың ислам осорона хәтлем ҡулланған әҙәби пәхләүи телен дә белгәндер.

Унынсы быуаттың уртаһында Иран бойондороҡһоҙлоҡ осорон кисерә — урындағы феодаль аристократия ғәрәп хакимлығын ҡолатып, илдең алыҫ тарафтарында власты үҙ ҡулына ала.
Фирҙәүсиҙең йәшлеге тап ошо осорға тура килә.

Оҙаҡ йылдар буйы шағир хәҙерге Афғанстандағы Ғәзни ҡалаһында тороп, Төркиәнең солтаны Мәхмүт Ғәзнәүигә хеҙмәт итә; уға уҡ ул үҙенең «Шаһнамә» поэмаһын да бағышлай. Солтан поэманы оҡшатып еткермәй (ҡайһы бер сығанаҡтар поэмала шағир Иран шаһтарын данлағанлыҡтан, ти; башҡалары — батша улдары ғына законлы тәхет вариҫы була ала тигән фекер өсөн, тип фаразлай).
Киң таралған риүәйәт буйынса, солтан Фирҙәүсигә поэма өсөн хаҡын түләмәйенсә, тәү килешеүҙәренән баш тарта. Шағир быға асыуланып, солтан тураһында сатирик шиғыр яҙа; был шиғырҙа ул солтан ҡол тоҡомонан сыға, тип мыҫҡыллай.
Инде солтандың асыуы ҡабарып, Фирҙәүси илдән ҡасырға мәжбүр була.
Һөҙөмтәлә шағир ғүмерен ситтә хәйерселектә тамамлай.

thumb|right|Тус ҡалаһында шағирҙың ҡәберендә ҡоролған кәшәнә
1934-се йылда Фирҙәүсиҙең тыуыуына мең йыл тулғас, уның ҡәберендә кәшәнә ҡорола.

 Хәтер 
 Тажикстан Республикаһының милли китапханаһы Фирҙәүси хөрмәтенә аталған.
 Ирандың Мәшһәд ҡалаһындағы университет Фирҙәүси исемен йөрөтә.
 Тажикстандың баш ҡалаһы Дүшәмбеләге бер урамға Фирҙәүси исеме бирелгән.

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
Стәрлетамаҡ Дәүләт Педагогик Академияһы. «Башҡорт әҙәбиәтенең көнсығыш тамырҙары.» Спецкурс әсбабы

Категория:Фарсы шағирҙары
Категория:XI быуат шағирҙары