Ҡула дәүере
{{Ук}}
'''Ҡула дәүере''' — кешелек тарихы дәүере археологик мәғлүмәттәре нигеҙендә бүленгән (б. э. т. XXXV/XXXIII—XIII/XI быуаттар), [[бронза|ҡула]]нан эшләнгән әйберҙәрҙең алдынғы роле менән ҡылыҡһырланған дәүер: ул мәғдән ятҡылыҡтарынан алынған [[баҡыр]] һәм [[Аҡ ҡурғаш|ҡурғаш]] кеүек [[Металдар|металдарҙы]] эшкәртеүҙең яҡшыртылыуы һәм артабан ҡула алыу менән бәйле булған. Ҡула дәүере, [[Энеолит|баҡыр быуатты]] алмаштырған һәм [[тимер быуат|тимер дәүеренән]] алдараҡ килгән иртә тимер дәүеренең икенсе, һуңғы фазаһы булып тора. Төрлө мәҙәниәттәрҙә ҡула дәүеренең хронологик сиктәре төрлөсә.

== Дөйөм осорҙарға бүлеү ==
Иртә, урта һәм һуңғы ҡула быуаттарына бүлеү ҡабул ителгән. 8-10 млн км² ашыу металл зоналарының Ҡула дәүере башында металл менән мәҙәниәттәр зонаһы 8—10 млн км²-ҙан да артыҡ майҙанды биләмәһә, уның ахырына 40—43 млн км²-ға тиклем артҡан. Ҡула дәүере дауамында бер нисә металлургия провинцияһы формалашҡан, үҫешкән һәм алмашынған.

=== Иртә ҡула дәүере ===
[[Файл:IE5500BP.png|справа|мини|Төньяҡ Кавказдағы Майкоп мәҙәниәте —[[бронза|ҡула]] уйлап сығарыу ихтимал булған урындыр]]
Баҡыр быуатты ҡула дәүеренән айырып торған сик а, тарҡалыу була. Балҡан-Карпат металлургия провинцияһының (б. э. т. 1-IV мең йыллыҡтың 1-се яртыһы)<ref> Балкано-карпатская металлургическая провинция // БРЭ. Т.2. М.,2005.</ref> тарҡалыуы һәм Циркумпонтий металлургия провинцияһының (яҡынса б. э.т. XXXV/XXXIII быуаттар) формалашыуы. Иртә һәм урта ҡула быуаттары дауамында өҫтөнлөк иткән Циркумпонтий металлургия провинцияһы сиктәрендә Көньяҡ Кавказ, Анатолия, Балҡан-Карпат төбәгендә, Эгей утрауҙарында баҡыр мәғдәне запастары асылды һәм эшкәртелә башланы. Уларҙан көнбайышҡа Көньяҡ Альп, Иберия ярымутрауы, Британия утрауҙары тау-металлургия үҙәктәре, көньяҡҡа һәм көньяҡ-көнсығышҡа, Пакистанға тиклем, Мысыр, Ғәрәбстан, Иран һәм Афғанстан мәғдәнгә бай мәҙәниәттәре эшләп торған.

Ҡула алыу урыны һәм ваҡыты яҡшы билдәле түгел. Ҡула бер үк ваҡытта бер нисә урында асылған тип фаразлап була. Ҡурғаш ҡушымталы иң иртә ҡула эшләнмәләре Ираҡта һәм Иранда табылған һәм б. э. т. IV мең йыллыҡ тип билдәләнә. Мышьяк ҡушылған ҡула эшләнмәләр Анатолияла һәм Кавказдың ике яғында ла б. э. т. иртә lll мең йыллыҡта етештерелгән. Майкоп мәҙәниәтенең ҡайһы бер ҡула эшләнмәләре б. э. т. lV мең йыллыҡ уртаһы менән билдәләнә. Был, әлбиттә, бәхәсле мәсьәлә һәм анализдарҙың башҡа һөҙөмтәләре шул уҡ Майкоп ҡула эшләнмәләренең б . э. т. lll мең йыллығы уртаһында етештерелеүен күрһәтә.

Ҡула дәүере башынан Евразияның ике кешелек берләшмәһе барлыҡҡа килә һәм әүҙем үҙ-ара йоғонто яһап йәшәй башлай. Үҙәк йыйырсыҡлы тау теҙмәләре билбауынан көньяҡҡараҡ (Саян-Алтай — Памир и Тянь-Шань — Кавказ — Карпат — Альп) ҡатмарлы социаль структуралы, малсылыҡ менән комплекста игенселеккә нигеҙләнгән йәмғиәттәр формалашҡан, бында ҡалалар, яҙыу, дәүләттәр барлыҡҡа килгән. Төньяҡҡараҡ, Евразия далаларында малсылыҡ менән йәшәгән хәрәкәтсән һәм һуғышсан йәмғиәттәр формалашҡан.

=== Урта ҡула дәүере ===
[[Файл:Elam cool.jpg|thumb|100px|[[Иран]]дағы Фарстан, Марвдаштан б. э. т. III мең йыллыҡ аҙағындағы һыҙыҡлы элам яҙмалы көмөш кубок]]
Уртаса ҡула быуатта (б. э. т. XXVI/XXV-XX/XIX быуаттар) металл культуралар менән мәшғүл зоналар (башлыса төньяҡҡа) киңәйә. Циркумпонтий металлургия провинцияһы башлыса үҙ структураһын һаҡлай һәм Евразия металлургия усаҡтарының үҙәк системаһы булып ҡала.

=== Һуңғы ҡула дәүере ===
{{Main|Бронза быуатының һәләкәте}}
Һуңғы ҡула дәүеренең башы булып б. э. т. III һәм II меңйыллыҡтар сигендә Циркумпонтий металлургия провинцияһының тарҡалыуы һәм Циркумпонтий металлургия провинцияһының үҙәк усаҡтарында ғәмәлдә булған тау-мәғдән етештереүенең (производство) мөһим һыҙаттарын төрлө дәрәжәлә сағылдырыусы яңы металлургия провинцияларының тотош сылбыры формалашыуы торған.

Һуңғы ҡула дәүеренең металлургия провинциялары араһында Циркумпонтий металлургия провинцияһының традицияларын мираҫ итеп алған Евразия дала металлургия провинцияһы (8 млн км²-ға тиклем) иң ҙуры булған<ref> Евразийская степная металлургическая провинция // БРЭ. Т.9. М.,2007.</ref>. Көньяҡтан уға майҙаны буйынса бәләкәй, әммә изделие формаларының айырыуса байлығы һәм төрлөлөгө, шулай уҡ иретмәләренең характеры менән айырылып торған Кавказ металлургия провинцияһы<ref> Кавказская металлургическая провинция // БРЭ. Т.12. М.,2008.</ref> һәм Иран-Афған металлургия провинцияһы сиктәш булған<ref> Ирано-афганская металлургическая провинция // БРЭ. Т.11. М.,2008.</ref>. Саян-Алтайҙан Һинд-Ҡытайға тиклем формалашыу характеры буйынса ҡатмарлы Көнсығыш Азия металлургия провинцияһының етештереү үҙәктәре таралған<ref name=autogenerated1> Восточно-азиатская металлургическая провинция // БРЭ. Т.5. М.,2006.</ref>. Төньяҡ Балҡандан Европаның Атлантик океан ярына тиклем йәйелгән Европа металлургия провинцияһының юғары сифатлы эшләнмәләренең төрлө формалары башлыса бай һәм күп һанлы ҡаҙылмаларҙа тупланған<ref> Европейская металлургическая провинция // БРЭ. Т.9. М.,2007.</ref>. Көньяҡтан уға Европа металлургия провинцияһынан етештереү алымдары һәм эшләнмәләрҙең формалары менән байтаҡҡа айырылған Урта диңгеҙ металлургия провинцияһы сиктәш булған.
[[Файл:Bronze Age End.svg|thumb|400px|Ҡула дәүеренең һәләкәте осоронда баҫып алыуҙар, емертеүҙәр һәм халыҡтың күсенеү ихтималлығы, яҡынса б. э. т. 1200 йыл]]
Б. э. т. XIII—XII быуаттарҙа ҡула дәүере һәләкәт кисерә: Атлантик океандан алып Тымыҡ океанға тиклем бөтә киңлектә — бер нисә йөҙ йыллыҡтар дауамында — б. э. т. X—VIII быуатҡа тиклем мәҙәниәттәр үҙгәрә һәм тарҡала, халыҡтарҙың ҙур күсенеүе бара. Иртә [[тимер быуат|тимер дәүеренә]] күсеү башлана<ref> Меотская археологическая культура // БРЭ. Т.20. М.,2012.</ref>. Ҡула дәүере ҡалдыҡтарының күпселеге кельт территорияһында (Атлантик Европа) оҙағыраҡ һаҡланды.

== Дала һыҙатындағы ҡула дәүере ==
[[Ҡурған фаразы]] элек Ҡара диңгеҙ буйы далаларында урынлашҡан бер бөтөн булған прото-һинд-европа берлегенең һуңғы ҡула осорона тарҡала барған ваҡытына алып килә. Төрлө һинд-европа телдәрендә ҡуланы билдәләү бер тамырҙан сыҡҡан. [[Мария Гимбутас]] һәм уның менән бер ҡарашта тороусылар иртә ҡула дәүеренең катакомба (соҡор) мәҙәниәтен прото-һинд-европа осорона индерә<ref> Катакомбная культура // БРЭ. Т.13. М.,2008.</ref> и [[ямная культура|ямная]]<ref> Арии // БРЭ. Т.2. М.,2005.</ref><ref> Каргалы // БРЭ. Т.13. М., 2008.</ref>.

Б. э. т. II мең йыллыҡ башына һинд-европа ҡәбиләләренең көнсығышҡа һәм көнбайышҡа таралыуы башлана. Һинд-ирандар менән бәйле тип ҡаралған Андрон мәҙәниәте Үҙәк Евразияның киң арауығын биләй (ҡара: [[Һынташты]], [[Арҡайым]])<ref> Аркаим // БРЭ. Т.2. М.,2005.</ref>. Һинд-европалыларҙың таралыу уңыштарының дәлиле — тәгәрмәсле һуғыш арбаларына һәм ҡылысҡа эйә булыуы.

Көньяҡ Себерҙәге ҡула дәүере мәҙәниәттәре көнбайыштан европеоид килеүселәрҙең — беренсе сиратта, [[Ҡарасуҡ мәҙәниәте]] һәм [[Тагар мәҙәниәте]] йоғонтоһо менән билдәләнә<ref name=autogenerated1 />. Меңәр километрға һуҙылған территорияла ([[Сеймин-турбин феномены]]) оҡшаш ҡоралдар табыуҙы археологтар, б. э. т. XVI быуаттан башлап, Евразия урман һыҙаты ерле халыҡтары өҫтөнән ҡайһылыр бик хәрәкәтсән дружина элитаһы хакимлыҡ иткәнлеге менән аңлата<ref>[http://www.ural.ru/spec/ency/encyclopaedia-17-1815.html СЕЙМИНСКО-ТУРБИНСКИЙ ТРАНСКУЛЬТУРНЫЙ ФЕНОМЕН — Уральская Историческая Энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150212202535/http://www.ural.ru/spec/ency/encyclopaedia-17-1815.html |date=2015-02-12 }}</ref>.

== Яҡын Көнсығышта ҡула дәүере ==
{{main|Боронғо Мысыр|Боронғо Месопотамия}}
[[Файл:Ancient ziggurat at Ali Air Base Iraq 2005.jpg|thumb|350px|[[Зиккурат в Уре]] — ҡула дәүере шумер архитектураһы һәйкәле]]
Яҡын Көнсығыта өс осорға түбәндәге ваҡыт билдәләмәһе тап килә (даталар бик яҡынса ғына):
* '''РБВ''' — Иртә ҡула дәүере (б. э. т. 3500—2000 йй.)
* '''СБВ''' — Урта ҡула дәүере (б. э. т. 2000—1600 йй.)
* '''ПБВ''' — Һуңғы ҡула дәүере (б. э. т. 1600—1200 йй.)
Һәр төп осор ҡыҫҡараҡ ярым категорияларға: мәҫәлән, ''РБВ I'', ''РБВ II'', ''СБВ IIa'' һ. б. бүленеүе мөмкин.

Яҡын Көнсығышта Ҡула дәүере [[Кесе Азия|Анатолиянан]] (хәҙерге [[Төркиә]]) башланған. Анатолий ҡалҡыулығы тауҙарында баҡыр һәм ҡурғаштың бай ятҡылыҡтары булған.
Баҡыр шулай уҡ [[Кипр]]ҙа, [[Боронғо Мысыр]]ҙа, [[Израил]]дә, [[Әрмән ҡалҡыулығы]]нда<ref> Лчашен // БРЭ. Т.18. М.,2011.</ref>, [[Иран]]да<ref> Луристанские бронзы // БРЭ. Т.18. М.,2011.</ref> һәм Фарсы ҡултығы тирәләй табылған. Ғәҙәттә баҡыр мышьяк менән ҡатнаштырылған, һәм төбәктә баҡырға үҫә барған һайын Анатолиянан килгән сауҙа маршруттары барлыҡҡа килә. Шулай уҡ диңгеҙ маршруттары менән баҡыр Боронғо Мысырға һәм Боронғо Месопотамияға килтерелгән (импорт).

Иртә ҡула дәүеренә урбанизация, ҡала-дәүләттәр, шулай уҡ яҙма барлыҡҡа килеүе хас (Урук, б. э. т. IV мең йыллыҡ). Урта ҡула дәүеренда төбәктә көстәрҙең мөһим таралып урынлашыуы (аморейҙар, хеттар, хурриттар, гиксостар, ихтимал, израильтяндар) барған.

Һуңғы ҡула дәүеренә төбәктең ҡеүәтле дәүләттәренең һәм уларҙың вассалдарының (Боронғо Мысыр, Ассирия, Бабилон, хеттар, митаннийлылар) көнәркәшлеге хас. Баҡыр мөһим роль уйнаған [[Эгей мәҙәниәте]] (ахейҙар) менән киң бәйләнештәр урынлаштырылған. Яҡын Көнсығышта Ҡула дәүере профессионалдар даирәләрендә ҡула коллапсы тип аталған тарихи күренеш менән тамамлана. Был күренеш бөтә Көнсығыш Урта диңгеҙ буйы һәм Яҡын Көнсығышта сағылыш тапҡан.

[[Тимер]] Яҡын Көнсығышта, шулай уҡ Анатолияла, Һуңғы ҡула дәүеренда барлыҡҡа килә. Тимер быуаттың алмашҡа килеүе металлургия өлкәһендәге алға китеш  менән түгел, дөрөҫөрәге, сәйәси мотивтар менән билдәләнә.

=== Ҡула дәүере бүлектәре ===
Боронғо яҡын көнсығыш Ҡула дәүерен түбәндәгесә бүлеү мөмкин:

<timeline>
ImageSize = width:400 height:665
PlotArea = width:300 height:640 left:80 bottom:20
AlignBars = justify
Colors = 
    id:time value:rgb(0.7,0.7,1) # 
    id:period value:rgb(1,0.7,0.5) # 
    id:age value:rgb(0.95,0.85,0.5) # 
    id:era value:rgb(1,0.85,0.5) # 
    id:eon value:rgb(1,0.85,0.7) # 
    id:filler value:gray(0.8) # background bar
    id:black value:black
Period     = from:1200 till:3500
TimeAxis   = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:100 start:1200
ScaleMinor = unit:year increment:50 start:1200
PlotData =
  align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:20 shift:(25,-5)
  bar:Phase color: era 
  from: 3300 till: 3500 text:РБВ 0
  from: 3300 till: 3000 text:РБВ I
  from: 3000 till: 2700 text:РБВ II
  from: 2700 till: 2200 text:РБВ III
  from: 2200 till: 2100 text:РБВ IV
  from: 2100 till: 2000 text:СБВ I
  from: 2000 till: 1750 text:СБВ II A
  from: 1750 till: 1650 text:СБВ II B
  from: 1650 till: 1550 text:СБВ II C
  from: 1550 till: 1400 text:ПБВ I
  from: 1400 till: 1300 text:ПБВ II A
  from: 1300 till: 1200 text:ПБВ II B
  bar:Period color: age
  from: 3300 till: 2100 text:Иртә Бронза быуаты (РБВ)
  from: 2100 till: 1550 text:Урта Бронза быуаты (СБВ)
  from: 2100 till: 1550 shift:(25,-20) text:(Аралаш Бронза быуаты)
  from: 1550 till: 1200 text:Һуңғы Бронза быуаты (ПБВ)
  bar:Age color: period  
  from: 3300 till: 1200 shift:(-25,0) text:Бронза быуаты 
</timeline>

== Европа ==
{{main|Европала Бронза быуаты}}
[[Файл:Cappello d'oro di berlino, 1000 ac ca. 01.jpg|thumb|Берлин алтын эшләпәһе. Бындай эшләпәләрҙе ҡула дәүере кельт ҡанбабалары кейгән]]
Ҡула дәүеренда Европаға һинд-европалыларҙың үтеп инеүе Иҫке Европаның күп быуатлы үҫешен тамамлаған. Европала ҡула дәүеренең төп мәҙәниәттәре — [[Унетице мәҙәниәте]], [[Ерләү урналары яландары мәҙәниәте]], [[Террамар мәҙәниәте]], [[Лужицк мәҙәниәте]], [[Белогрудов мәҙәниәте]].

=== Эгей утрауҙары ===
{{main|Миной цивилизацияһы}}
Б. э. т. XVII—XVI быуаттарҙа барлыҡҡа килгән беренсе ахей батшалыҡтары — [[Микен]], [[Тиринф]], [[Пилос]] — [[Крит]] менән тығыҙ мәҙәни һәм сауҙа бәйләнештәре булдырған, [[микен мәҙәниәте]]нең миной цивилизацияһынан күп нимә үҙләштергәне культ йолаларында, донъяуи тормошта, художество һәйкәлдәрендә сағылыш тапҡан. Һис шикһеҙ, критлыларҙан суднолар төҙөү сәнғәтен үҙләштергәндәр.
 
Б. э. т. XV—XIII быуаттарҙа ахейҙар [[Крит]] һәм [[Киклады]]ны яулаған, колонизировали многие острова в [[Эгей диңгеҙе]]нең күп кенә утрауҙарын колониялаштырған, Греция территорияһы эсендә һуңғараҡ атаҡлы антик ҡала-дәүләттәренә — Коринф, Афина, Дельф, Фива — әйләнгән күп кенә ауылдарға нигеҙ һалды. Был осор микен цивилизацияһының сәскә атыу ваҡыты тип иҫәпләнә.

Эгей цивилизацияһы ҙур сауҙа селтәре урынлаштырған. Был селтәр Кипрға ҡурғаш һәм ағас күмере индергән (импорт), һәм унда ҡурғаш менән баҡыр иретелеп,[[бронза|ҡула]] етештерелгән. Ҡула Урта диңгеҙ буйында ғына түгел, унан ситтә лә бик күп талап ителгән. Баҡырҙың ҡайһы бер өлгөләренә изотоп анализ уның хатта Британия кеүек йыраҡтағы өлкәнән килтерелгәнлеген күрһәтте. Ул осорҙа навигация тигән һөнәр иң киң үҫеш алған. Ул ваҡытҡа навигация яҡынса б. э. 1750 йылына ла өлгәшеп етмәҫлек кимәлгә еткән булған. Мәҫәлән, [[Эгей диңгеҙе]] диңгеҙселәре оҙонлоҡто (долгота) билдәләй белгән. Күрәһең, үҙәге Кносста урынлашҡан миной цивилизацияһы был сауҙаны координациялаған һәм һаҡлаған.

== Үҙәк һәм Көньяҡ Азия ==
{{main|Һинд цивилизацияһы|Маргиан цивилизацияһы}}
[[Һинд субконтиненты]]нда Ҡула дәүере б. э. т. XXXIV быуатта, [[Һинд]] йылғаһы үҙәне цивилизацияһы барлыҡҡа килгәндә башланған. Археологик ҡаҙыныуҙар күрһәткәнсә, Хараппа халҡы баҡыр, ҡула, ҡурғаш һәм аҡ ҡурғаш менән таныш булған һәм уларҙы эшкәртеүҙең һәм алыуҙың яңы методтарын эшләгән. Һинд һәм Месопотамия мәҙәниәттәре аралығында маргиан цивилизацияһы торған.

== Көнсығыш Азия ==

=== Ҡытай ===
{{See also|Шан (династия)|Ся-Шан-Чжоу хронология проекты}}
[[Файл:Sword of Goujian, Hubei Provincial Museum, 2015-04-06 01-edit.jpg|460px|thumb|left|Гоуцзянь ҡылысы]]
Ҡытайҙағы ҡула дәүерен ниндәй ваҡыт сиктәренә ҡуйыу буйынса тарихсыларҙың фекере айырыла. Башлыса проблема терминдың үҙендә тора: ул башта таш хеҙмәт ҡоралдарын ҡула ҡоралдары алмаштырған һәм артабан ҡула эш ҡоралдарын тимер эшләнмәләр ҡыҫырыҡлаған тарихи осорҙо билдәләү өсөн тәғәйенләнгән — йәғни яңы материалды ҡулланыу автоматик рәүештә элеккеһенең иҫкереүен аңлата. Ҡытайға ҡулланғанда, осорҙоң аныҡ сиктәрен билдәләргә маташыу шуның менән ҡатмарлаша: тимер иретеү технологияһының барлыҡҡа килеүе ҡула ҡоралдарын ҡулланыуға күрәләтә йоғонто яһамаған: улар тимер ҡоралдар йәнәшә ҡулланышта ҡалған. Ҡула эшләнмәләрҙең иң иртә табылғаны Мацзяяо мәҙәниәтенә ҡарай (б. э. т. 3100 — 2700 йылдар); ошо осорҙан йәмғиәт яйлап ҡула дәүеренә юл ала<ref>{{книга |заглавие=Landscapes and Societies: Selected Cases |издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |год=2010 |isbn=90-481-9412-1 |страницы=310 |язык=und |автор=Martini, I. Peter}}</ref><ref>{{книга |заглавие=Encyclopedia of ancient Asian civilizations |издательство={{Нп3|Infobase Publishing}} |год=2004 |isbn=0-8160-4640-9 |страницы=200 |язык=en |автор={{Нп3|Charles Higham (archaeologist)|Higham, Charles|en|Charles Higham (archaeologist)}}}}</ref>.

Ҡытай ҡула металлургияһы башланыуы Эрлитоу мәҙәниәте менән ассоциялаша. Ҡайһы бер тарихсылар шуға ярашлы тарихи осорҙо Шан династияһына индерергә була тиҙәр, ҡайһылары унан иртәрәк Ся династияһы тураһында һүҙ йөрөтөр кәрәк тиҙәр<ref>Chang, K. C.: «Studies of Shang Archaeology», pp. 6-7, 1. Yale University Press, 1982.</ref>. Үҙ сиратында, АҠШ Сәнғәт милли галереяһы белгестәре Ҡытайҙағы ҡула дәүерен б. э. т. 2000 һәм 771 йылдар менән билдәләйҙәр һәм Эрлитоу мәҙәниәте менән, ә кинәт тамамланыуын — Көнбайыш Чжоу династияһының тамамланыуы менән бәйләйҙәр<ref>{{cite web|url=http://www.nga.gov/education/chinatp_pt2.shtm|title=Teaching Chinese Archaeology, Part Two&nbsp;— NGA|publisher=Nga.gov|date=|accessdate=2010-01-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FsRQvwtI?url=http://www.nga.gov/education/chinatp_pt2.shtm|archivedate=2013-04-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130205192258/http://www.nga.gov/education/chinatp_pt2.shtm |date=2013-02-05 }}</ref>. Бындай трактовка ваҡыт сиктәрен аныҡлығын тәьмин итә, әммә ҡуланың ҡытай металлургияһы һәм дөйөм мәҙәниәткә ҡуланың мөһимлеген һәм актуаллеген һаҡлауҙы етерлек дәрәжәлә иҫәпкә алмайҙар.

Килтерелгән даталар, мәҫәлән, Боронғо Месопотамияла ҡула асылыу дәүере менән сағыштырғанда, һуңғыраҡ осорҙа булғанлыҡтан, күп кенә тикшеренеүселәр был ил халҡы тейешле технологияларҙы үҙ аллы эшләмәгән, ә Ҡытайҙан индергән, тип фаразларға нигеҙ бар тиҙәр. Башҡа ғалимдар, киреһенсә, ҡытай ҡула  металлургияһы, сит йоғонтоһо факторынан башҡа, автономлы формалашҡан<ref>Li-Liu; The Chinese Neolithic, Cambridge University Press, 2005</ref><ref>[http://www.metmuseum.org/toah/hd/shzh/hd_shzh.htm ''Shang and Zhou Dynasties: The Bronze Age of China'' Heilbrunn Timeline] Retrieved May 13, 2010</ref>. Үҙләштерелеү тураһындағы фекер яҡлылар, атап әйткәндә, тарим мумияларын асыуға һылтана һәм, улар фекеренсә, был технологияларҙың көнбайыштан үҙләштерелеүен дәлилләй<ref>{{статья |издание={{Нп3|Sino-Platonic Papers}} |заглавие=Questions of Ancient Human Settlements in Xinjiang and the Early Silk Road Trade, with an Overview of the Silk Road Research Institutions and Scholars in Beijing, Gansu, and Xinjiang |ссылка=http://sino-platonic.org/complete/spp185_silk_road.pdf |язык=en |тип=journal |автор=Jan Romgard |год=2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120206060414/http://sino-platonic.org/complete/spp185_silk_road.pdf |archivedate=2012-02-06 }}</ref>.

Ҡытай территорияһында тимер осоро Чжоу династияһы заманы менән ассоциациялаша, әммә уны ҡулланыу масштаб минималь дәрәжәлә. Б. э. т. VI быуат менән билдәләнгән ҡытай әҙәбиәте тимер иретеү буйынса ғилем булғанлығын күрһәтә, һәм ҡула шул ваҡыттан уҡ археологик һәм тарихи тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә әһәмиәтле урын биләгән<ref>Barnard, N.: «Bronze Casting and Bronze Alloys in Ancient China», p. 14. The Australian National University and Monumenta Serica, 1961.</ref>. Тарихсы Уильям Чарльз Уайт, Чжоу династияһы хакимлығы тамаланғанға тиклем (б. э. т. 256 йыл) ҡуланы тимер ҡыҫырыҡлап сығармаған тип раҫлай, һәм Хань династияһы (б. э. т. 221 йыл) хакимлығы башланғанға тиклем металл һауыттар араһында ҡула эшләнмәләре күпселекте тәшкил иткән <ref>White, W. C.: «Bronze Culture of Ancient China», p. 208. University of Toronto Press, 1956.</ref>.

[[Файл:Liu Ding.jpg|мини|справа|«Дин» өсаяғы, һуңғы Шан династияһы]]
Ҡытай ҡула артефакттары, ҡағиҙә булараҡ, йә утилитар-ҡулланма йүнәлешле (һөңгө башаҡтары, уймыр бысаҡтары (лезвия тесел һ. б.), йә боронғо ҡытай  ритуаль кәрәк-яраҡтарынан (утварь) — ентекләберәк эшләнгән көнкүреш предметтары өлгөләренән (һауыттар, эш инструменттары, ҡоралдар һ. б.) тора. Миҫалға  «Дин ҡорбанлыҡ өсаяғы»н килтерергә мөмкин, һәм теге йәки был айырымлыҡтар менән һыҙатланған башҡа үҙенсәлекле формалар ҙа булған. Беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған боронғо ҡытай ритуаль монаяты, ғәҙәттә йыш осраҡта таоте (йәнлектәр һәм иблис томшоҡтарын һүрәтләү) мотивында, шулай уҡ төрлө абстракт символдар менән бай биҙәлгән<ref>Erdberg, E.: «Ancient Chinese Bronzes», p. 20. Siebenbad-Verlag, 1993.</ref>. Шулай уҡ боронғо ҡытай яҙмаһының һаҡланып ҡалған төп тупламдары күп эре эшләнмәләрҙә уҡыла; улар ярҙамында тарихсылар һәм археологтар Ҡытай тарихының, бигерәк тә Чжоу династияһы дауамында (б. э. т. 1046—256 йыл) ағымын күҙәтәләр.

Атап әйткәндә, Көнбайыш Чжоуҙың ҡула монаяты төрлө рангтағы йә йәмғиәттә урын тотҡан авторҙарҙың һаҡланған текстарында тасуирланмаған тарихтың киң пласын «документлай». Ҡулъяҙмаларға ҡарағанда, ҡулалағы яҙыуҙарҙың һаҡланыу ихтималлығы бәхәсһеҙ. Был яҙмалар, ҡағиҙә булараҡ, дүрт төп өлөшкә бүленә: датаға һәм ваҡиғалар урынына йүнәлтеү, кәүҙәләндерелгән мажараларҙың атамаһы, һөнәрсегә эшләнмәһе алмашына бирелгән тауарҙар исемлеге, һәм бағышлау. Был һауыттар тәьмин иткән сағыштырма терәк нөктәләре тарихсыларға Көнбайыш Чжоу сиктәрендә айырым осорҙар менән ассоциялаштырырға, тимәк, эшләнмәләрҙең эволюцияһын ғына түгел, ә уларҙа тасуирланған ваҡиғаларҙы ла күҙәтеү мөмкинлеген бирә<ref>Shaughnessy, E. L. «Sources of Western Zhou History». University of California Press, 1982.</ref>.

=== Һинд-Ҡытай ===
Банчиангта ([[Таиланд]]) б. э. т. 2100 йылғы ҡула артефакттары табылған<ref>[http://www.museum.upenn.edu/new/research/Exp_Rese_Disc/Asia/banchiang/bronzelab/index.shtml Penn Museum — University of Pennsylvania Museum of Archaeology &amp; Anthropology<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090601170715/http://www.museum.upenn.edu/new/research/Exp_Rese_Disc/Asia/banchiang/bronzelab/index.shtml |date=2009-06-01 }}</ref>.

Донгшон мәҙәниәтендә ҡула барабандары киң ҡулланылған. Улар яҡынса б. э. т. 600 йылдан алып б. э. т. өсөнсө йөҙ йыллыҡҡа тиклем етештерелгән. Был мәҙәниәт [[Вьетнам]]дың төньяғында Красный йылғаһына яҡын өлкәләрҙә урынлашҡан <ref> Донгшон // БРЭ. Т.9. М.,2007.</ref><ref> Лунгхоа // БРЭ. Т.18. М.,2011.</ref>, әммә барабандар Индонезиянан көньяҡ Ҡытайға тиклем арҡыры йәйелгән өлкәлә лә табылған.

== Америка ==

=== Көньяҡ Америка ===
Көньяҡ Америкала мышьяклы ҡуланан етештерелгән эшләнмәләр мочика мәҙәниәтенә ҡарай (б. э. I мең йыллығы уртаһы, төньяҡ [[Перу]]). Тиуанако һәм Уари мәҙәниәттәре классик аҡ ҡурғашлы ҡула етештергән. Инктар дәүләте Тауантинсуйу үҫешкән ҡула дәүере дәүләте тип иҫәпләнә ала.

=== Месоамерика ===
Берәмек ҡула предметтары табылдыҡтары (көньяҡ америка сығышлы булыуы ихтимал) [[Мексика]]ның көбайышында эшләнгән. Дөйөм алғанда, «ҡула дәүере» термины Месоамерика мәҙәниәттәренә ҡулланылмай (ҡара: месоамерика хронологияһы).

== Төньяҡ Африка ==
{{see also|Яҙма тарихҡа тиклемге Төньяҡ Африка}}
Боронғо Мысыр һәм төньяҡ-көнсығыш Африканың күп кенә күрше мәҙәниәттәре (мәҫәлән, Нубия) ҡула дәүере тарихында мөһим роль уйнаған. Төньяҡ Африкаға ҡула дәүеренең европа мәҙәниәттәре (мәҫәлән, Мароккола ҡыңғырауға оҡшаған кубоктар мәҙәниәте эҙҙәре табылған) үтеп ингән, металлургия унда фәҡәт Финикия тарафынан колониялаштырылыу осоронда, б. э. т. яҡынса 1100 йылда, ә Африка территорияһының башҡа өлөшөндә металлургия ла һуңыраҡ таралған, әммә унда шундуҡ тимер быуат башланған<ref>Кирей Н. И. Этнография народов Африки. М., 1983. С. 26.</ref>.

== Ҡула быуат архитектураһы ==
Ҡула осоронда монументаль архитектура өҫтөнлөклө әһәмиәткә эйә, һәм уның килеп сығыуы дини ҡараштар үҫеше, ата-бабалар һәм тәбиғәт культы, йәғни йәмғиәттең рухи күҙаллауы менән бәйле. Мегалитик ҡоролмалар бөтә тәүтормош общинаһы тырышлығы менән күтәрелгән һәм ырыуҙың берҙәмлеген аңлатҡан.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Таш быуат]]
* [[Энеолит]] (баҡыр-таш быуат)
* [[Бронза быуаты һәләкәте|Ҡула дәүере һәләкәте]]
* [[Тимер быуат]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Книга|заглавие=Бронзовый век. Европа без границ. Четвертое - первое тысячелетия до н. э. = Bronzezeit. Europa ohne Grenzen. 4.-1. Jahrtausend v. Chr. : каталог выставки|ответственный=Гос. Эрмитаж, Гос. музеи Берлина Прусское культурное наследие [и др. ; науч. ред. Ю. Ю. Пиотровский]|год=2013|место=СПб.|издательство=Чистый лист|страниц=646|isbn=978-5-90152-838-9}}
* Черных Е. Н., Авилова Л. И., Орловская Л. Б. Металлургические провинции и радиоуглеродная хронология. М., 2000.
* Черных Е. Н., Кузьминых С. В. Древняя металлургия Северной Евразии (сейминско-турбинский феномен). М., 1989.
* A.F. Harding. European Societies in the Bronze Age. Camb., 2000.
* Chernykh E.N. Ancient Metallurgy in the USSR. The Early Metal Age. Cambridge, 1992.
* Metallurgy in Ancient Eastern Eurasia from the Urals to the Yellow River. Linduff (ed.). K., The Edwin Mellen Press, Ltd. 2004.
* The Bronze Age Civilization in Central Asia. Armonk. Kohl F.L. (ed.). N.Y., 1981.

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [http://3darchaeology.3dn.ru/index/0-8 Статьи по культурам эпохи энеолита и бронзы]

{{внешние ссылки}}
{{Бронзовый век Евразии}}

[[Категория:Бронза быуаты]]
Ҡула дәүере — кешелек тарихы дәүере археологик мәғлүмәттәре нигеҙендә бүленгән (б. э. т. XXXV/XXXIII—XIII/XI быуаттар), ҡуланан эшләнгән әйберҙәрҙең алдынғы роле менән ҡылыҡһырланған дәүер: ул мәғдән ятҡылыҡтарынан алынған баҡыр һәм ҡурғаш кеүек металдарҙы эшкәртеүҙең яҡшыртылыуы һәм артабан ҡула алыу менән бәйле булған. Ҡула дәүере, баҡыр быуатты алмаштырған һәм тимер дәүеренән алдараҡ килгән иртә тимер дәүеренең икенсе, һуңғы фазаһы булып тора. Төрлө мәҙәниәттәрҙә ҡула дәүеренең хронологик сиктәре төрлөсә.

 Дөйөм осорҙарға бүлеү 
Иртә, урта һәм һуңғы ҡула быуаттарына бүлеү ҡабул ителгән. 8-10 млн км² ашыу металл зоналарының Ҡула дәүере башында металл менән мәҙәниәттәр зонаһы 8—10 млн км²-ҙан да артыҡ майҙанды биләмәһә, уның ахырына 40—43 млн км²-ға тиклем артҡан. Ҡула дәүере дауамында бер нисә металлургия провинцияһы формалашҡан, үҫешкән һәм алмашынған.

 Иртә ҡула дәүере 
справа|мини|Төньяҡ Кавказдағы Майкоп мәҙәниәте —ҡула уйлап сығарыу ихтимал булған урындыр
Баҡыр быуатты ҡула дәүеренән айырып торған сик а, тарҡалыу була. Балҡан-Карпат металлургия провинцияһының (б. э. т. 1-IV мең йыллыҡтың 1-се яртыһы) Балкано-карпатская металлургическая провинция // БРЭ. Т.2. М.,2005. тарҡалыуы һәм Циркумпонтий металлургия провинцияһының (яҡынса б. э.т. XXXV/XXXIII быуаттар) формалашыуы. Иртә һәм урта ҡула быуаттары дауамында өҫтөнлөк иткән Циркумпонтий металлургия провинцияһы сиктәрендә Көньяҡ Кавказ, Анатолия, Балҡан-Карпат төбәгендә, Эгей утрауҙарында баҡыр мәғдәне запастары асылды һәм эшкәртелә башланы. Уларҙан көнбайышҡа Көньяҡ Альп, Иберия ярымутрауы, Британия утрауҙары тау-металлургия үҙәктәре, көньяҡҡа һәм көньяҡ-көнсығышҡа, Пакистанға тиклем, Мысыр, Ғәрәбстан, Иран һәм Афғанстан мәғдәнгә бай мәҙәниәттәре эшләп торған.

Ҡула алыу урыны һәм ваҡыты яҡшы билдәле түгел. Ҡула бер үк ваҡытта бер нисә урында асылған тип фаразлап була. Ҡурғаш ҡушымталы иң иртә ҡула эшләнмәләре Ираҡта һәм Иранда табылған һәм б. э. т. IV мең йыллыҡ тип билдәләнә. Мышьяк ҡушылған ҡула эшләнмәләр Анатолияла һәм Кавказдың ике яғында ла б. э. т. иртә lll мең йыллыҡта етештерелгән. Майкоп мәҙәниәтенең ҡайһы бер ҡула эшләнмәләре б. э. т. lV мең йыллыҡ уртаһы менән билдәләнә. Был, әлбиттә, бәхәсле мәсьәлә һәм анализдарҙың башҡа һөҙөмтәләре шул уҡ Майкоп ҡула эшләнмәләренең б . э. т. lll мең йыллығы уртаһында етештерелеүен күрһәтә.

Ҡула дәүере башынан Евразияның ике кешелек берләшмәһе барлыҡҡа килә һәм әүҙем үҙ-ара йоғонто яһап йәшәй башлай. Үҙәк йыйырсыҡлы тау теҙмәләре билбауынан көньяҡҡараҡ (Саян-Алтай — Памир и Тянь-Шань — Кавказ — Карпат — Альп) ҡатмарлы социаль структуралы, малсылыҡ менән комплекста игенселеккә нигеҙләнгән йәмғиәттәр формалашҡан, бында ҡалалар, яҙыу, дәүләттәр барлыҡҡа килгән. Төньяҡҡараҡ, Евразия далаларында малсылыҡ менән йәшәгән хәрәкәтсән һәм һуғышсан йәмғиәттәр формалашҡан.

 Урта ҡула дәүере 
thumb|100px|Ирандағы Фарстан, Марвдаштан б. э. т. III мең йыллыҡ аҙағындағы һыҙыҡлы элам яҙмалы көмөш кубок
Уртаса ҡула быуатта (б. э. т. XXVI/XXV-XX/XIX быуаттар) металл культуралар менән мәшғүл зоналар (башлыса төньяҡҡа) киңәйә. Циркумпонтий металлургия провинцияһы башлыса үҙ структураһын һаҡлай һәм Евразия металлургия усаҡтарының үҙәк системаһы булып ҡала.

 Һуңғы ҡула дәүере 

Һуңғы ҡула дәүеренең башы булып б. э. т. III һәм II меңйыллыҡтар сигендә Циркумпонтий металлургия провинцияһының тарҡалыуы һәм Циркумпонтий металлургия провинцияһының үҙәк усаҡтарында ғәмәлдә булған тау-мәғдән етештереүенең (производство) мөһим һыҙаттарын төрлө дәрәжәлә сағылдырыусы яңы металлургия провинцияларының тотош сылбыры формалашыуы торған.

Һуңғы ҡула дәүеренең металлургия провинциялары араһында Циркумпонтий металлургия провинцияһының традицияларын мираҫ итеп алған Евразия дала металлургия провинцияһы (8 млн км²-ға тиклем) иң ҙуры булған Евразийская степная металлургическая провинция // БРЭ. Т.9. М.,2007.. Көньяҡтан уға майҙаны буйынса бәләкәй, әммә изделие формаларының айырыуса байлығы һәм төрлөлөгө, шулай уҡ иретмәләренең характеры менән айырылып торған Кавказ металлургия провинцияһы Кавказская металлургическая провинция // БРЭ. Т.12. М.,2008. һәм Иран-Афған металлургия провинцияһы сиктәш булған Ирано-афганская металлургическая провинция // БРЭ. Т.11. М.,2008.. Саян-Алтайҙан Һинд-Ҡытайға тиклем формалашыу характеры буйынса ҡатмарлы Көнсығыш Азия металлургия провинцияһының етештереү үҙәктәре таралған Восточно-азиатская металлургическая провинция // БРЭ. Т.5. М.,2006.. Төньяҡ Балҡандан Европаның Атлантик океан ярына тиклем йәйелгән Европа металлургия провинцияһының юғары сифатлы эшләнмәләренең төрлө формалары башлыса бай һәм күп һанлы ҡаҙылмаларҙа тупланған Европейская металлургическая провинция // БРЭ. Т.9. М.,2007.. Көньяҡтан уға Европа металлургия провинцияһынан етештереү алымдары һәм эшләнмәләрҙең формалары менән байтаҡҡа айырылған Урта диңгеҙ металлургия провинцияһы сиктәш булған.
thumb|400px|Ҡула дәүеренең һәләкәте осоронда баҫып алыуҙар, емертеүҙәр һәм халыҡтың күсенеү ихтималлығы, яҡынса б. э. т. 1200 йыл
Б. э. т. XIII—XII быуаттарҙа ҡула дәүере һәләкәт кисерә: Атлантик океандан алып Тымыҡ океанға тиклем бөтә киңлектә — бер нисә йөҙ йыллыҡтар дауамында — б. э. т. X—VIII быуатҡа тиклем мәҙәниәттәр үҙгәрә һәм тарҡала, халыҡтарҙың ҙур күсенеүе бара. Иртә тимер дәүеренә күсеү башлана Меотская археологическая культура // БРЭ. Т.20. М.,2012.. Ҡула дәүере ҡалдыҡтарының күпселеге кельт территорияһында (Атлантик Европа) оҙағыраҡ һаҡланды.

 Дала һыҙатындағы ҡула дәүере 
Ҡурған фаразы элек Ҡара диңгеҙ буйы далаларында урынлашҡан бер бөтөн булған прото-һинд-европа берлегенең һуңғы ҡула осорона тарҡала барған ваҡытына алып килә. Төрлө һинд-европа телдәрендә ҡуланы билдәләү бер тамырҙан сыҡҡан. Мария Гимбутас һәм уның менән бер ҡарашта тороусылар иртә ҡула дәүеренең катакомба (соҡор) мәҙәниәтен прото-һинд-европа осорона индерә Катакомбная культура // БРЭ. Т.13. М.,2008. и ямная Арии // БРЭ. Т.2. М.,2005. Каргалы // БРЭ. Т.13. М., 2008..

Б. э. т. II мең йыллыҡ башына һинд-европа ҡәбиләләренең көнсығышҡа һәм көнбайышҡа таралыуы башлана. Һинд-ирандар менән бәйле тип ҡаралған Андрон мәҙәниәте Үҙәк Евразияның киң арауығын биләй (ҡара: Һынташты, Арҡайым) Аркаим // БРЭ. Т.2. М.,2005.. Һинд-европалыларҙың таралыу уңыштарының дәлиле — тәгәрмәсле һуғыш арбаларына һәм ҡылысҡа эйә булыуы.

Көньяҡ Себерҙәге ҡула дәүере мәҙәниәттәре көнбайыштан европеоид килеүселәрҙең — беренсе сиратта, Ҡарасуҡ мәҙәниәте һәм Тагар мәҙәниәте йоғонтоһо менән билдәләнә. Меңәр километрға һуҙылған территорияла (Сеймин-турбин феномены) оҡшаш ҡоралдар табыуҙы археологтар, б. э. т. XVI быуаттан башлап, Евразия урман һыҙаты ерле халыҡтары өҫтөнән ҡайһылыр бик хәрәкәтсән дружина элитаһы хакимлыҡ иткәнлеге менән аңлатаСЕЙМИНСКО-ТУРБИНСКИЙ ТРАНСКУЛЬТУРНЫЙ ФЕНОМЕН — Уральская Историческая Энциклопедия .

 Яҡын Көнсығышта ҡула дәүере 

thumb|350px|Зиккурат в Уре — ҡула дәүере шумер архитектураһы һәйкәле
Яҡын Көнсығыта өс осорға түбәндәге ваҡыт билдәләмәһе тап килә (даталар бик яҡынса ғына):
 РБВ — Иртә ҡула дәүере (б. э. т. 3500—2000 йй.)
 СБВ — Урта ҡула дәүере (б. э. т. 2000—1600 йй.)
 ПБВ — Һуңғы ҡула дәүере (б. э. т. 1600—1200 йй.)
Һәр төп осор ҡыҫҡараҡ ярым категорияларға: мәҫәлән, РБВ I, РБВ II, СБВ IIa һ. б. бүленеүе мөмкин.

Яҡын Көнсығышта Ҡула дәүере Анатолиянан (хәҙерге Төркиә) башланған. Анатолий ҡалҡыулығы тауҙарында баҡыр һәм ҡурғаштың бай ятҡылыҡтары булған.
Баҡыр шулай уҡ Кипрҙа, Боронғо Мысырҙа, Израилдә, Әрмән ҡалҡыулығында Лчашен // БРЭ. Т.18. М.,2011., Иранда Луристанские бронзы // БРЭ. Т.18. М.,2011. һәм Фарсы ҡултығы тирәләй табылған. Ғәҙәттә баҡыр мышьяк менән ҡатнаштырылған, һәм төбәктә баҡырға үҫә барған һайын Анатолиянан килгән сауҙа маршруттары барлыҡҡа килә. Шулай уҡ диңгеҙ маршруттары менән баҡыр Боронғо Мысырға һәм Боронғо Месопотамияға килтерелгән (импорт).

Иртә ҡула дәүеренә урбанизация, ҡала-дәүләттәр, шулай уҡ яҙма барлыҡҡа килеүе хас (Урук, б. э. т. IV мең йыллыҡ). Урта ҡула дәүеренда төбәктә көстәрҙең мөһим таралып урынлашыуы (аморейҙар, хеттар, хурриттар, гиксостар, ихтимал, израильтяндар) барған.

Һуңғы ҡула дәүеренә төбәктең ҡеүәтле дәүләттәренең һәм уларҙың вассалдарының (Боронғо Мысыр, Ассирия, Бабилон, хеттар, митаннийлылар) көнәркәшлеге хас. Баҡыр мөһим роль уйнаған Эгей мәҙәниәте (ахейҙар) менән киң бәйләнештәр урынлаштырылған. Яҡын Көнсығышта Ҡула дәүере профессионалдар даирәләрендә ҡула коллапсы тип аталған тарихи күренеш менән тамамлана. Был күренеш бөтә Көнсығыш Урта диңгеҙ буйы һәм Яҡын Көнсығышта сағылыш тапҡан.

Тимер Яҡын Көнсығышта, шулай уҡ Анатолияла, Һуңғы ҡула дәүеренда барлыҡҡа килә. Тимер быуаттың алмашҡа килеүе металлургия өлкәһендәге алға китеш  менән түгел, дөрөҫөрәге, сәйәси мотивтар менән билдәләнә.

 Ҡула дәүере бүлектәре 
Боронғо яҡын көнсығыш Ҡула дәүерен түбәндәгесә бүлеү мөмкин:

 Европа 

thumb|Берлин алтын эшләпәһе. Бындай эшләпәләрҙе ҡула дәүере кельт ҡанбабалары кейгән
Ҡула дәүеренда Европаға һинд-европалыларҙың үтеп инеүе Иҫке Европаның күп быуатлы үҫешен тамамлаған. Европала ҡула дәүеренең төп мәҙәниәттәре — Унетице мәҙәниәте, Ерләү урналары яландары мәҙәниәте, Террамар мәҙәниәте, Лужицк мәҙәниәте, Белогрудов мәҙәниәте.

 Эгей утрауҙары 

Б. э. т. XVII—XVI быуаттарҙа барлыҡҡа килгән беренсе ахей батшалыҡтары — Микен, Тиринф, Пилос — Крит менән тығыҙ мәҙәни һәм сауҙа бәйләнештәре булдырған, микен мәҙәниәтенең миной цивилизацияһынан күп нимә үҙләштергәне культ йолаларында, донъяуи тормошта, художество һәйкәлдәрендә сағылыш тапҡан. Һис шикһеҙ, критлыларҙан суднолар төҙөү сәнғәтен үҙләштергәндәр.
 
Б. э. т. XV—XIII быуаттарҙа ахейҙар Крит һәм Кикладыны яулаған, колонизировали многие острова в Эгей диңгеҙенең күп кенә утрауҙарын колониялаштырған, Греция территорияһы эсендә һуңғараҡ атаҡлы антик ҡала-дәүләттәренә — Коринф, Афина, Дельф, Фива — әйләнгән күп кенә ауылдарға нигеҙ һалды. Был осор микен цивилизацияһының сәскә атыу ваҡыты тип иҫәпләнә.

Эгей цивилизацияһы ҙур сауҙа селтәре урынлаштырған. Был селтәр Кипрға ҡурғаш һәм ағас күмере индергән (импорт), һәм унда ҡурғаш менән баҡыр иретелеп,ҡула етештерелгән. Ҡула Урта диңгеҙ буйында ғына түгел, унан ситтә лә бик күп талап ителгән. Баҡырҙың ҡайһы бер өлгөләренә изотоп анализ уның хатта Британия кеүек йыраҡтағы өлкәнән килтерелгәнлеген күрһәтте. Ул осорҙа навигация тигән һөнәр иң киң үҫеш алған. Ул ваҡытҡа навигация яҡынса б. э. 1750 йылына ла өлгәшеп етмәҫлек кимәлгә еткән булған. Мәҫәлән, Эгей диңгеҙе диңгеҙселәре оҙонлоҡто (долгота) билдәләй белгән. Күрәһең, үҙәге Кносста урынлашҡан миной цивилизацияһы был сауҙаны координациялаған һәм һаҡлаған.

 Үҙәк һәм Көньяҡ Азия 

Һинд субконтинентында Ҡула дәүере б. э. т. XXXIV быуатта, Һинд йылғаһы үҙәне цивилизацияһы барлыҡҡа килгәндә башланған. Археологик ҡаҙыныуҙар күрһәткәнсә, Хараппа халҡы баҡыр, ҡула, ҡурғаш һәм аҡ ҡурғаш менән таныш булған һәм уларҙы эшкәртеүҙең һәм алыуҙың яңы методтарын эшләгән. Һинд һәм Месопотамия мәҙәниәттәре аралығында маргиан цивилизацияһы торған.

 Көнсығыш Азия 

 Ҡытай 

460px|thumb|left|Гоуцзянь ҡылысы
Ҡытайҙағы ҡула дәүерен ниндәй ваҡыт сиктәренә ҡуйыу буйынса тарихсыларҙың фекере айырыла. Башлыса проблема терминдың үҙендә тора: ул башта таш хеҙмәт ҡоралдарын ҡула ҡоралдары алмаштырған һәм артабан ҡула эш ҡоралдарын тимер эшләнмәләр ҡыҫырыҡлаған тарихи осорҙо билдәләү өсөн тәғәйенләнгән — йәғни яңы материалды ҡулланыу автоматик рәүештә элеккеһенең иҫкереүен аңлата. Ҡытайға ҡулланғанда, осорҙоң аныҡ сиктәрен билдәләргә маташыу шуның менән ҡатмарлаша: тимер иретеү технологияһының барлыҡҡа килеүе ҡула ҡоралдарын ҡулланыуға күрәләтә йоғонто яһамаған: улар тимер ҡоралдар йәнәшә ҡулланышта ҡалған. Ҡула эшләнмәләрҙең иң иртә табылғаны Мацзяяо мәҙәниәтенә ҡарай (б. э. т. 3100 — 2700 йылдар); ошо осорҙан йәмғиәт яйлап ҡула дәүеренә юл ала.

Ҡытай ҡула металлургияһы башланыуы Эрлитоу мәҙәниәте менән ассоциялаша. Ҡайһы бер тарихсылар шуға ярашлы тарихи осорҙо Шан династияһына индерергә була тиҙәр, ҡайһылары унан иртәрәк Ся династияһы тураһында һүҙ йөрөтөр кәрәк тиҙәрChang, K. C.: «Studies of Shang Archaeology», pp. 6-7, 1. Yale University Press, 1982.. Үҙ сиратында, АҠШ Сәнғәт милли галереяһы белгестәре Ҡытайҙағы ҡула дәүерен б. э. т. 2000 һәм 771 йылдар менән билдәләйҙәр һәм Эрлитоу мәҙәниәте менән, ә кинәт тамамланыуын — Көнбайыш Чжоу династияһының тамамланыуы менән бәйләйҙәр . Бындай трактовка ваҡыт сиктәрен аныҡлығын тәьмин итә, әммә ҡуланың ҡытай металлургияһы һәм дөйөм мәҙәниәткә ҡуланың мөһимлеген һәм актуаллеген һаҡлауҙы етерлек дәрәжәлә иҫәпкә алмайҙар.

Килтерелгән даталар, мәҫәлән, Боронғо Месопотамияла ҡула асылыу дәүере менән сағыштырғанда, һуңғыраҡ осорҙа булғанлыҡтан, күп кенә тикшеренеүселәр был ил халҡы тейешле технологияларҙы үҙ аллы эшләмәгән, ә Ҡытайҙан индергән, тип фаразларға нигеҙ бар тиҙәр. Башҡа ғалимдар, киреһенсә, ҡытай ҡула  металлургияһы, сит йоғонтоһо факторынан башҡа, автономлы формалашҡанLi-Liu; The Chinese Neolithic, Cambridge University Press, 2005Shang and Zhou Dynasties: The Bronze Age of China Heilbrunn Timeline Retrieved May 13, 2010. Үҙләштерелеү тураһындағы фекер яҡлылар, атап әйткәндә, тарим мумияларын асыуға һылтана һәм, улар фекеренсә, был технологияларҙың көнбайыштан үҙләштерелеүен дәлилләй.

Ҡытай территорияһында тимер осоро Чжоу династияһы заманы менән ассоциациялаша, әммә уны ҡулланыу масштаб минималь дәрәжәлә. Б. э. т. VI быуат менән билдәләнгән ҡытай әҙәбиәте тимер иретеү буйынса ғилем булғанлығын күрһәтә, һәм ҡула шул ваҡыттан уҡ археологик һәм тарихи тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә әһәмиәтле урын биләгәнBarnard, N.: «Bronze Casting and Bronze Alloys in Ancient China», p. 14. The Australian National University and Monumenta Serica, 1961.. Тарихсы Уильям Чарльз Уайт, Чжоу династияһы хакимлығы тамаланғанға тиклем (б. э. т. 256 йыл) ҡуланы тимер ҡыҫырыҡлап сығармаған тип раҫлай, һәм Хань династияһы (б. э. т. 221 йыл) хакимлығы башланғанға тиклем металл һауыттар араһында ҡула эшләнмәләре күпселекте тәшкил иткән White, W. C.: «Bronze Culture of Ancient China», p. 208. University of Toronto Press, 1956..

мини|справа|«Дин» өсаяғы, һуңғы Шан династияһы
Ҡытай ҡула артефакттары, ҡағиҙә булараҡ, йә утилитар-ҡулланма йүнәлешле (һөңгө башаҡтары, уймыр бысаҡтары (лезвия тесел һ. б.), йә боронғо ҡытай  ритуаль кәрәк-яраҡтарынан (утварь) — ентекләберәк эшләнгән көнкүреш предметтары өлгөләренән (һауыттар, эш инструменттары, ҡоралдар һ. б.) тора. Миҫалға  «Дин ҡорбанлыҡ өсаяғы»н килтерергә мөмкин, һәм теге йәки был айырымлыҡтар менән һыҙатланған башҡа үҙенсәлекле формалар ҙа булған. Беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған боронғо ҡытай ритуаль монаяты, ғәҙәттә йыш осраҡта таоте (йәнлектәр һәм иблис томшоҡтарын һүрәтләү) мотивында, шулай уҡ төрлө абстракт символдар менән бай биҙәлгәнErdberg, E.: «Ancient Chinese Bronzes», p. 20. Siebenbad-Verlag, 1993.. Шулай уҡ боронғо ҡытай яҙмаһының һаҡланып ҡалған төп тупламдары күп эре эшләнмәләрҙә уҡыла; улар ярҙамында тарихсылар һәм археологтар Ҡытай тарихының, бигерәк тә Чжоу династияһы дауамында (б. э. т. 1046—256 йыл) ағымын күҙәтәләр.

Атап әйткәндә, Көнбайыш Чжоуҙың ҡула монаяты төрлө рангтағы йә йәмғиәттә урын тотҡан авторҙарҙың һаҡланған текстарында тасуирланмаған тарихтың киң пласын «документлай». Ҡулъяҙмаларға ҡарағанда, ҡулалағы яҙыуҙарҙың һаҡланыу ихтималлығы бәхәсһеҙ. Был яҙмалар, ҡағиҙә булараҡ, дүрт төп өлөшкә бүленә: датаға һәм ваҡиғалар урынына йүнәлтеү, кәүҙәләндерелгән мажараларҙың атамаһы, һөнәрсегә эшләнмәһе алмашына бирелгән тауарҙар исемлеге, һәм бағышлау. Был һауыттар тәьмин иткән сағыштырма терәк нөктәләре тарихсыларға Көнбайыш Чжоу сиктәрендә айырым осорҙар менән ассоциялаштырырға, тимәк, эшләнмәләрҙең эволюцияһын ғына түгел, ә уларҙа тасуирланған ваҡиғаларҙы ла күҙәтеү мөмкинлеген бирәShaughnessy, E. L. «Sources of Western Zhou History». University of California Press, 1982..

 Һинд-Ҡытай 
Банчиангта (Таиланд) б. э. т. 2100 йылғы ҡула артефакттары табылғанPenn Museum — University of Pennsylvania Museum of Archaeology & Anthropology .

Донгшон мәҙәниәтендә ҡула барабандары киң ҡулланылған. Улар яҡынса б. э. т. 600 йылдан алып б. э. т. өсөнсө йөҙ йыллыҡҡа тиклем етештерелгән. Был мәҙәниәт Вьетнамдың төньяғында Красный йылғаһына яҡын өлкәләрҙә урынлашҡан  Донгшон // БРЭ. Т.9. М.,2007. Лунгхоа // БРЭ. Т.18. М.,2011., әммә барабандар Индонезиянан көньяҡ Ҡытайға тиклем арҡыры йәйелгән өлкәлә лә табылған.

 Америка 

 Көньяҡ Америка 
Көньяҡ Америкала мышьяклы ҡуланан етештерелгән эшләнмәләр мочика мәҙәниәтенә ҡарай (б. э. I мең йыллығы уртаһы, төньяҡ Перу). Тиуанако һәм Уари мәҙәниәттәре классик аҡ ҡурғашлы ҡула етештергән. Инктар дәүләте Тауантинсуйу үҫешкән ҡула дәүере дәүләте тип иҫәпләнә ала.

 Месоамерика 
Берәмек ҡула предметтары табылдыҡтары (көньяҡ америка сығышлы булыуы ихтимал) Мексиканың көбайышында эшләнгән. Дөйөм алғанда, «ҡула дәүере» термины Месоамерика мәҙәниәттәренә ҡулланылмай (ҡара: месоамерика хронологияһы).

 Төньяҡ Африка 

Боронғо Мысыр һәм төньяҡ-көнсығыш Африканың күп кенә күрше мәҙәниәттәре (мәҫәлән, Нубия) ҡула дәүере тарихында мөһим роль уйнаған. Төньяҡ Африкаға ҡула дәүеренең европа мәҙәниәттәре (мәҫәлән, Мароккола ҡыңғырауға оҡшаған кубоктар мәҙәниәте эҙҙәре табылған) үтеп ингән, металлургия унда фәҡәт Финикия тарафынан колониялаштырылыу осоронда, б. э. т. яҡынса 1100 йылда, ә Африка территорияһының башҡа өлөшөндә металлургия ла һуңыраҡ таралған, әммә унда шундуҡ тимер быуат башланғанКирей Н. И. Этнография народов Африки. М., 1983. С. 26..

 Ҡула быуат архитектураһы 
Ҡула осоронда монументаль архитектура өҫтөнлөклө әһәмиәткә эйә, һәм уның килеп сығыуы дини ҡараштар үҫеше, ата-бабалар һәм тәбиғәт культы, йәғни йәмғиәттең рухи күҙаллауы менән бәйле. Мегалитик ҡоролмалар бөтә тәүтормош общинаһы тырышлығы менән күтәрелгән һәм ырыуҙың берҙәмлеген аңлатҡан.

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Таш быуат
 Энеолит (баҡыр-таш быуат)
 Ҡула дәүере һәләкәте
 Тимер быуат

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 
 Черных Е. Н., Авилова Л. И., Орловская Л. Б. Металлургические провинции и радиоуглеродная хронология. М., 2000.
 Черных Е. Н., Кузьминых С. В. Древняя металлургия Северной Евразии (сейминско-турбинский феномен). М., 1989.
 A.F. Harding. European Societies in the Bronze Age. Camb., 2000.
 Chernykh E.N. Ancient Metallurgy in the USSR. The Early Metal Age. Cambridge, 1992.
 Metallurgy in Ancient Eastern Eurasia from the Urals to the Yellow River. Linduff (ed.). K., The Edwin Mellen Press, Ltd. 2004.
 The Bronze Age Civilization in Central Asia. Armonk. Kohl F.L. (ed.). N.Y., 1981.

 Һылтанмалар 

 Статьи по культурам эпохи энеолита и бронзы

Категория:Бронза быуаты