Буэнос-Айрес
{{Ук}}
'''Буэнос-Айрес''' (Исп. Buenos Aires, ''һүҙмә-һүҙ'' «яҡшы һауа» йәки «яҡшы елдәр»; ˈbwenos ˈai̯ɾes) — ҡала, [[Аргентина]]ның баш ҡалаһы, илдең административ, мәҙәни һәм иҡтисади үҙәге һәм [[Көньяҡ Америка]]ның иң эре ҡалаларының береһе. Буэнос-Айрес илдең үҙәк-көнсығыш өлөшөндә, Рио-де-ла-Платаның иң ҙур ҡултыҡ-эстуарийының көнбайыш ярында урынлашҡан, ул Көньяҡ Америкала оҙонлоғо буйынса икенсе йылға — [[Парана]] тамағының дауамы булып тора. Хәҙерге ҡыҫҡартылған исеме — «Буэнос-Айрес» ҡалаһы — XVIII быуаттан бирле шулай атала. Быға тиклем ҡала рәсми рәүештә тулы исеме менән атала: испанса: ''judad do la santísima trinidad y pure pure do nuestra cesora do santa maria do los buenos aires, ''һүҙмә-һүҙ'' «Изге Троица ҡалаһы һәм Изге Мария ханым порты».''

Аргентинала ҡайһы берҙә баш ҡаланы «төрлө исемдәге ҡала» тип атайҙар. «Баш ҡала Федераль» атамаһы (''исп.'' Capital Федераль) — «Федераль баш ҡала» — ҡаланың иң йыш ҡулланылған исемдәренең береһе булып тора. Шулай уҡ «Буэнос-Айрес ҡалаһы» (''исп.'' Siudad de Buenos Aires), йәки «Buenos Aires» термины ла йыш ҡулланыла. был исем ҡайһы берҙә шул уҡ исемле провинция арҡаһында буталсыҡҡа килтерә. Ҡаланың исеме «Буэнос-Айрес [[автономия]]лы ҡалаһы» (''исп.'' Siudad Autónoma de Buenos Aires — CABA) [[1996 йыл]]да рәсми рәүештә ҡала уставы ҡабул ителә. Йыш ҡына ҡаланы «Байрес» (''Baires'') тип атайҙар, был ҡалала киң таралған (бигерәк тә йәштәр араһында) тәүге формаһының ҡыҫҡартылыуы, әммә рәсми документтарҙа исеме ул формала ҡулланылмай<ref name="''Ciudad Autónoma De Buenos Aires''2">{{cite web|url=http://www.buenastareas.com/ensayos/Ciudad-Aut%C3%B3noma-De-Buenos-Aires/3059937.html|title=Ciudad Autónoma De Buenos Aires|lang=es|publisher=http://www.buenastareas.com|accessdate=2012-06-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/69yW2AMYJ?url=http://www.buenastareas.com/ensayos/Ciudad-Aut%C3%B3noma-De-Buenos-Aires/3059937.html|archivedate=2012-08-17}}</ref><ref name="''Buenos Aires - Capital Federal - Argentina''2">{{cite web|url=http://www.felizviaje.com/informacionbuenosaires.html|title=Buenos Aires - Capital Federal - Argentina|lang=es|publisher=http://www.felizviaje.com|accessdate=2012-06-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/69yW2sPSt?url=http://www.felizviaje.com/informacionbuenosaires.html|archivedate=2012-08-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120911195227/http://www.felizviaje.com/informacionbuenosaires.html |date=2012-09-11 }}</ref>. Аргентинаның [[баш ҡала]]һы халҡын «портеньос» (исп. porteginos), йәғни «порт халҡы» тип атайҙар.

Буэнос-Айрес ҡалаһына ике тапҡыр нигеҙ һалына. Тәүге тапҡыр 1536 йылда Педро-де-Мендос тарафынан нигеҙ һалына. 1541 йылда [[индейҙар]] һөжүме ваҡытында ҡала яндырыла, ә 1580 йылда Хуан де Гарай тарафынан тергеҙелә (юрист Хуан де Матьенсо талабы буйынса)<ref name="autogenerated1">Juan de Matienzo. Gobierno del Peru. — Buenos Aires, 1910, p.VIII</ref>). Нигеҙ һалыныу мәлендә һәм реставрациянан һуң, ҡала Испания [[империя]]һы составына ингән [[Перу]] вице-короллегене составына инә. [[1776 йыл]]да Буэнос-Айрес яңы булдырылған ''Río de la Plata'' вице-короллектең баш ҡалаһы була.

[[1806 йыл]]да беренсе британ баҫып инеүе ваҡытында ҡала бер нисә ай буйы британ ғәскәрҙәренең оккупацияһы аҫтында була. [[1810 йыл]]да Май революцияһы була, шул ваҡытта ҡалала испан наместнигы төшөрөлә һәм ваҡытлы хөкүмәт органы — Беренсе Хунта барлыҡҡа килә, ул Аргентинаның беренсе милли хөкүмәте була. XX быуат башында Бөйөк Буэнос-Айрес Көньяҡ Америкаға иммиграцияның төп үҙәктәренең береһе була. 1913 йылда ҡалала метро төҙөлөшө башлана, ул [[Латин Америкаһы]]нда тәүгеләрҙән була.

Буэнос-Айрес шулай уҡ Аргентина хөкүмәте урынлашҡан федераль баш ҡала булып тора. Буэнос-Айрес шул уҡ исемле провинция составына инмәй, әммә айырым административ төбәк булып тора, Аргентинаның 1880 йылда нигеҙ һалынған 24 провинцияһының береһе. Рәсми рәүештә ҡала 48 районға бүленгән, ҡаланың был бүленеше [[XIX быуат]]та раҫлана. 1994 йылдағы конституцион реформанан һуң ҡала үҙидара хоҡуғына эйә була, ҡала башлығы туранан-тура тауыш биреү юлы менән һайлана. 2010 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡалала 2 891 082 кеше йәшәй һәм Гран-Буэнос-Айрес мегаполисында 12 801 364 кеше йәшәй. Буэнос-Айрес — Аргентинаның иң ҙур ҡалаһы, Көньяҡ Америкала һигеҙенсе ҡала.

Буэнос-Айрес ҡалаһы — илдең төп белем биреү үҙәге. Уның билдәле институттары араһында — Колегио Насьональ де Буэнос-Айрес (Буэнос-Айрес милли институты) һәм [[Буэнос-Айрес университеты]]. Буэнос-Айрес [[Аргентина]]ның 1978 йылда футбол буйынса донъя чемпионаты матчтары үткән ҡалаларының береһе була<ref name="1978 FIFA World Cup">{{Cite web|url=https://www.fifa.com/index.html|title=1978 FIFA World Cup|lang=en|publisher=www.fifa.com|accessdate=2012-06-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GVyn2vUN?url=http://www.fifa.com/index.html|archivedate=2013-05-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130511075609/http://www.fifa.com/index.html |date=2013-05-11 }}</ref>.

[[Глобалләшеү кимәле индексы]] буйынса (Global Cities Index) [[Көньяҡ Америка]]ла беренсе урынды биләй (2012 йыл<ref>Страница 3: {{Cite web|author=|date=|url=http://www.atkearney.com/documents/10192/dfedfc4c-8a62-4162-90e5-2a3f14f0da3a|title=2012 Global Cities Index and Emerging Cities Outlook|publisher=// atkearney.com|accessdate=2013-09-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131020223227/http://www.atkearney.com/documents/10192/dfedfc4c-8a62-4162-90e5-2a3f14f0da3a|archivedate=2013-10-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020223227/http://www.atkearney.com/documents/10192/dfedfc4c-8a62-4162-90e5-2a3f14f0da3a |date=2013-10-20 }}</ref>.

ГаВК-ның глобаль ҡалалар рейтингында Амстердам, Мәскәү һәм [[Брюссель]] менән бер рәттән торған альфа-ҡала тип таныла<ref name="lboro">{{Cite web|url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2012t.html|title=The World According to GaWC 2012|date=2014-01-13|accessdate=2014-04-13|archivedate=2016-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305015239/http://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2097720_2097718_2097716,00.html}}</ref><ref name="SbL">{{Cite web|url=http://www.spottedbylocals.com/blog/alpha-beta-and-gamma-cities/|title=Alpha, Beta and Gamma cities (updated 2013)|author=Bart van Poll|date=2013-03-08|publisher=Spotted by Locals|accessdate=2014-04-13|archivedate=2015-04-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150410030348/http://www.spottedbylocals.com/blog/alpha-beta-and-gamma-cities/}}</ref>.

== Этимологияһы ==
Триана сауҙагәрҙәре гильдияһы (уның ағзаһы була) диңгеҙселәренең ҡурсалаусыһы Изге Мария хөрмәтенә ҡалаға нигеҙ һалыусы Педро-де-Мендос уны «Изге Мария изге елдәр порты» тип атай (исп. Santa Senta Seniora Santa Senta Del Buen Ayre). «Буэн-Эйр» һүҙбәйләнеше Дева Мария исеменең бер өлөшө була, уның хөрмәтенә мерседарийҙар Сардинияның Кальяри ҡалаһында собор төҙөйҙәр<ref name="''Ciudad Autónoma De Buenos Aires''3">{{cite web|url=http://www.buenastareas.com/ensayos/Ciudad-Aut%C3%B3noma-De-Buenos-Aires/3059937.html|title=Ciudad Autónoma De Buenos Aires|lang=es|publisher=http://www.buenastareas.com|accessdate=2012-06-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/69yW2AMYJ?url=http://www.buenastareas.com/ensayos/Ciudad-Aut%C3%B3noma-De-Buenos-Aires/3059937.html|archivedate=2012-08-17}}</ref>. Оҙаҡ йылдар ҡаланың исеме конкистадор Руй Диас де Гусман исеме менән бәйле була. Әммә 1892 йылда Эдуардо Мадеро, испан архивтарында киң тикшеренеүҙәр үткәргәндән һуң, ҡаланың исеме испан диңгеҙселәренең Буэнос-Айрестағы Севилья Богородицаһына бағышланыуы менән тығыҙ бәйле тигән һығымтаға килә<ref name="''Buenos Aires - Capital Federal - Argentina''3">{{cite web|url=http://www.felizviaje.com/informacionbuenosaires.html|title=Buenos Aires - Capital Federal - Argentina|lang=es|publisher=http://www.felizviaje.com|accessdate=2012-06-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/69yW2sPSt?url=http://www.felizviaje.com/informacionbuenosaires.html|archivedate=2012-08-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120911195227/http://www.felizviaje.com/informacionbuenosaires.html |date=2012-09-11 }}</ref>.

Янғындан һуң ҡаланы тергеҙгәс, Хуан де Гарай яңы тораҡ пунктына Троица исемен бирә — «Изге Троица ҡалаһы һәм Мәрхәмәтле Мария изге елдәр порты» (исп. <span lang="es">''Ciudad de la Trinidad, Puerto de Nuestra Señora Santa María del Buen Ayre''</span>). Уның исемен үҙгәртеүҙең сәбәбе ҡаланы тергеҙеү датаһына яҡын булыуы, йәки, ҡайһы бер тарихсылар фекеренсә, Троица байрамы ваҡытында ҡала янында якорь ҡуйған Гарай судноһы булыуы ихтимал. Әммә Гарай нигеҙ һалған портҡа Пуэрто-ду-Санта-Мария-ду-лос-Буэнос-Айрес (''Puerto de Santa María de los Buenos Ayres'')<ref name="Gobierno de la Ciudad de Buenos Aires2">{{cite web|url=http://www.buenosaires.gov.ar/areas/ciudad/historico/calendario/destacado.php?menu_id=23203&ide=44|title=Gobierno de la Ciudad de Buenos Aires|lang=es|publisher=Gobierno de la Ciudad de Buenos Aires|accessdate=2012-06-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/68clE2ua4?url=http://www.buenosaires.gov.ar/areas/ciudad/historico/calendario/destacado.php?menu_id=23203|archivedate=2012-06-23}}</ref><ref name="Historia Argentina y Americana2">{{cite web|url=http://www.buenosaires.gov.ar/areas/ciudad/historico/calendario/destacado.php?menu_id=23203&ide=44|title=Ricardo Levene y Ricardo Levene|lang=es|publisher=Editorial: Ministerio de Cultura de Buenos Aires ISBN 950-00-8400-7|accessdate=2012-06-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/68clE2ua4?url=http://www.buenosaires.gov.ar/areas/ciudad/historico/calendario/destacado.php?menu_id=23203|archivedate=2012-06-23}}</ref> исеме бирелә.
Ҡаланың исемен үҙгәртеү тураһында рәсми ҡарар ҡабул ителмәү арҡаһында, Гараяның ҡала исемен үҙгәртеү тураһындағы ҡарары тормошҡа ашмай ҡала<ref name="''Buenos Aires, sencilla historia: La trinidad'' (1994).3">{{cite web|url=publicación dirigida por Elisa Casella de Calderón y el libro ''Buenos Aires, sencilla historia: La trinidad'' (1994). de Julio A. Luqui Lagleyze, ed. Librerías Turísticas|title=Para la sección de Etimología se consultaron las revistas ''Buenos Aires nos cuenta''|lang=es|publisher=publicación dirigida por Elisa Casella de Calderón y el libro ''Buenos Aires, sencilla historia: La trinidad'' (1994). de Julio A. Luqui Lagleyze, ed. Librerías Turísticas|accessdate=2012-06-02}}</ref>.

== Тарихы ==
[[Файл:Buenos_Aires_shortly_after_its_foundation_1536.png|мини|300x300пкс|Буэнос-Айрес 1536 йылда нигеҙ һалынғандан һуң]]

=== Ҡала тарихындағы мөһим даталар ===
* 1580—16 декабрь 1617 : Рио-Ла-Плата провинцияһының административ үҙәге, Перу вице-короллегенең бер өлөшө<ref name="autogenerated4">{{Cite web|url=http://www.vokrugsveta.ru/encyclopedia/index.php?title=Буэнос-Айрес|title=Энциклопедия Вокруг света.|lang=|publisher=Энциклопедия Вокруг света|accessdate=2011|archiveurl=https://www.webcitation.org/69yW5r9kd?url=http://www.vokrugsveta.ru/encyclopedia/index.php?title=%D0%91%D1%83%D1%8D%D0%BD%D0%BE%D1%81-%D0%90%D0%B9%D1%80%D0%B5%D1%81|archivedate=2012-08-17}}</ref>.
* 1617—1776 йылдың 16 декабре: Буэнос-Айрес провинцияһының административ үҙәге, Перу вице-короллеге составына инә 1671 йылдан 1776 йылға тиклем хәҙерге Боливияла Харкас Король Ауденцияһына буйһона<ref name="autogenerated4" />.
* 1776 йылдың 1 авгусы — 1810 йылдың 25 майы: Рио-де-ла-Платаның айырым вице-короллегенең баш ҡалаһы<ref name="autogenerated4" />.
* 1816 йылдың 9 июне — 1825 йылдың 23 ғинуары: Көньяҡ Американың Берләшкән провинцияларының баш ҡалаһы<ref name="autogenerated4" />.
* 1825 йылдың 23 ғинуары — 1831 йылдың 4 ғинуары: Берләшкән Ла-Плата провинцияларының баш ҡалаһы<ref name="autogenerated4" />.
* 1831 йылдың 4 ғинуары — 1852 йылдың 11 сентябре: Аргентина конфедерацияһының баш ҡалаһы<ref name="autogenerated4" />.
* 1852 йылдың 6 апреле — 1861 йылдың 17 декабре: Буэнос-Айрес айырым танылмаған дәүләт була<ref name="autogenerated4" />.
* 1862—1994: Аргентинаның баш ҡалаһы<ref name="autogenerated4" />.
* 1994 — хәҙерге ваҡытта: Аргентина Республикаһының баш ҡалаһы<ref name="autogenerated4" />.

=== Ҡалаға нигеҙ һалынғандан алып 1810 йылға тиклем ===
1536 йылдың 2 февралендә<ref>[http://stankobiznes.ru/hrono/16/36.htm 1536 год в истории] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180202190821/http://stankobiznes.ru/hrono/16/36.htm |date=2018-02-02 }} // Stankobiznes.RU</ref> испан конкистадоры Педро-де-Мендос ерле керанди халҡы йәшәгән ҡасабаға нигеҙ һала<ref>{{Cite web|url=http://www.laeducacion.com/vinculos/materias/historia/not020107.htm|title=Aborígenes de la Argentina|lang=es|publisher=John D. Torres Barreto.|accessdate=2011-02-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E6oH3BoH?url=http://www.laeducacion.com/vinculos/materias/historia/not020107.htm|archivedate=2013-02-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.mendoza.edu.ar/efemerid/p_mendoz.htm|title=Pedro de Mendoza|lang=es|publisher=www.mendoza.edu.ar|accessdate=2011-02-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/69yW96UI8?url=http://www.mendoza.edu.ar/efemerid/p_mendoz.htm|archivedate=2012-08-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130428194737/http://www.mendoza.edu.ar/efemerid/p_mendoz.htm |date=2013-04-28 }}</ref>. Мендос экспедицияһына аслыҡ янай, чарруа [[индейҙар]]ы менән даими бәрелештәр арҡаһында хәл киҫкенләшә. Ауырыу һәм экспедицияның һәләк булыуынан ҡурҡҡан Мендос, [[Көньяҡ Америка]]ны ташлап, [[Испания]]ға ҡайтырға ҡарар итә, әммә өйөнә ҡайтып барғанда вафат була. Тораҡ пунктында ҡалған колонистар биш йыл индейҙарҙың һөжүмдәрен кире ҡаға һәм 1541 йылда Мендос экспедицияһы тарафынан 1537 йылда нигеҙ һалынған Асунсьон ҡалаһына йылға буйлап күтәрелергә мәжбүр булалар. Буэнос-Айрес ташландыҡ хәлдә ҡала һәм яндырыла<ref name="provincia">{{Cite web|url=http://www.gba.gov.ar/institucional/historia.php|title=Reseña Histórica de la Provincia|lang=es|publisher=Gobierno de la Provincia de Buenos Aires.|accessdate=2011-01-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/69yWAHA8h?url=http://www.gba.gov.ar/institucional/historia.php|archivedate=2012-08-17}}</ref>. 1580 йылдың 11 июнендә Хуан де Гарай ҡаланы элекке хәленә ҡайтара. Был осорҙа ҡалала, гуарани индейҙарын иҫәпләмәйенсә, 65 күскенсе була<ref>{{Cite web|url=http://www.buenosaires.gov.ar/areas/ciudad/historico/calendario/destacado.php?menu_id=23203&ide=44|title=Calendario Histórico — Segunda fundación de Buenos Aires|lang=es|publisher=Gobierno de la Ciudad de Buenos Aires.|accessdate=2011-02-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/69yWBjzjk?url=http://www.buenosaires.gov.ar/areas/ciudad/historico/calendario/destacado.php?menu_id=23203|archivedate=2012-08-17}}</ref><ref name="Dominguez">{{Cite web|url=https://books.google.com.ar/books?id=rkEbAAAAYAAJ&pg=PA59&dq=1580+Buenos+Aires+%2211+de+junio+de+1580%22&hl=es&ei=HZ3aTPSiIYOC8gab3M3lCA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CC4Q6AEwAQ#v=onepage&q=1580%20Buenos%20Aires%20%2211%20de%20junio%20de%201580%22&f=false Historia argentina|title=Historia argentina|lang=es|publisher=Luis L. Domínguez|accessdate=2011-02-03|archivedate=2012-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111205732/http://books.google.com.ar/books?id=rkEbAAAAYAAJ&pg=PA59&dq=1580+Buenos+Aires+%2211+de+junio+de+1580%22&hl=es&ei=HZ3aTPSiIYOC8gab3M3lCA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CC4Q6AEwAQ#v=onepage&q=1580%20Buenos%20Aires%20%2211%20de%20junio%20de%201580%22&f=false}}</ref><ref name="Angelis">{{Cite web|url=https://books.google.com.ar/books?id=Lz08AAAAMAAJ&pg=PA216&dq=1580+Buenos+Aires+%2211+de+junio+de+1580%22&hl=es&ei=Yp3aTK6-OsGs8AaE582sCQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=6&ved=0CEIQ6AEwBQ#v=onepage&q=1580%20Buenos%20Aires%20%2211%20de%20junio%20de%201580%22&f=false|title=Colección de obras y documentos relativos a la historia antigua y moderna del Río de La Plata, Volumen 3|lang=es|publisher=Pedro de Angelis|accessdate=2011-02-03|archivedate=2012-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111205626/http://books.google.com.ar/books?id=Lz08AAAAMAAJ&pg=PA216&dq=1580+Buenos+Aires+%2211+de+junio+de+1580%22&hl=es&ei=Yp3aTK6-OsGs8AaE582sCQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=6&ved=0CEIQ6AEwBQ#v=onepage&q=1580%20Buenos%20Aires%20%2211%20de%20junio%20de%201580%22&f=false}}</ref><ref name="buenos"/>. Диңгеҙ портының һәм яҡын-тирәләге ҡаласыҡтың ҡушылыуы уларҙың исемдәрен бер оҙон фразаға берләштереүгә килтерә. «Изге Троица ҡалаһы һәм Мәрхәмәтле Мария изге елдәр порты» (исп. ''Siudad de la Trinidad, Pueot de Nuestra Seniora Senta Senia del Buen Ayre'').

Нигеҙ һалыныу мәлендә, һуңыраҡ тергеҙелгәндән һуң, ҡала Испания империяһы составына ингән [[Перу]] вице-короллеге составына инә. Буэнос-Айрес Лима аша үткән сауҙа юлдарынан алыҫ тора һәм ҡалала европаса йәшәү рәүеше өсөн әйберҙәр етмәй<ref name="buenos"/><ref name="Breve">{{Cite web|url=https://books.google.com.ar/books?id=rkEbAAAAYAAJ&pg=PA59&dq=1580+Buenos+Aires+%2211+de+junio+de+1580%22&hl=es&ei=HZ3aTPSiIYOC8gab3M3lCA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CC4Q6AEwAQ#v=onepage&q=1580%20Buenos%20Aires%20%2211%20de%20junio%20de%201580%22&f=false Historia argentina|title=Breve Historia de los argentinos, de véase la bibliografía|lang=es|publisher=Félix Luna|accessdate=2011-02-03|archivedate=2012-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111205732/http://books.google.com.ar/books?id=rkEbAAAAYAAJ&pg=PA59&dq=1580+Buenos+Aires+%2211+de+junio+de+1580%22&hl=es&ei=HZ3aTPSiIYOC8gab3M3lCA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CC4Q6AEwAQ#v=onepage&q=1580%20Buenos%20Aires%20%2211%20de%20junio%20de%201580%22&f=false}}</ref>. 1610 йылда ҡала халҡы 500 кешегә<ref name="Historia de la Cuidad">{{Cite web|url=http://www.heterogenesis.com/Ciudades/BsAs/ciudad/Historia-BsAs.htm|title=Primaria Presidecial|lang=es|publisher=www.heterogenesis.com|accessdate=2011-09-24|archiveurl=https://www.webcitation.org/68cqaTPP4?url=http://www.heterogenesis.com/Ciudades/BsAs/ciudad/Historia-BsAs.htm|archivedate=2012-06-23}}</ref> етә, уларҙың күбеһе [[Бразилия]]нан контрабанда ташыу менән шөғөлләнә<ref name="buenos" /><ref name="Breve" />. 1680 йылда Ла-Плата ҡултығының һул ярында португалдар Колония-дель-Сакраменто ҡәлғәһен төҙөй. Уның аша португалдар Буэнос-Айресҡа законһыҙ рәүештә тауарҙар килтерә. Контрабандасыларҙан һаҡланыу өсөн, испандар [[Монтевидео]] ҡалаһына нигеҙ һала. [[XVIII быуат]] уртаһына Буэнос-Айрес күн сәнәғәте үҙәгенә әйләнә<ref name="buenos" />.
[[Файл:Emeric_Essex_Vidal_-_Vista_del_Cabildo_desde_la_Recova_-_1817.jpg|мини|275x275пкс|Ҡала советы [[1817 йыл]]]]
[[Файл:Cabildoabierto-Subercaseaux.jpg|мини|1810 йыл, 22 май. Май революцияһының сағыу ваҡиғаларынан һуң үткәрелгән ҡала советы ултырышында. Педро Суберкасо картинаһы, 1910 йылда төшөрөлгән]]
1776 йылда ҡала яңы булдырылған Río de La Plata вице-короллегенең баш ҡалаһы була. Вице-короллек төҙөүҙең төп сәбәптәре булып испан колониялары менән португалдар араһында сик булдырыу һәм контрабанданы туҡтатыу теләге тора<ref name="urbana">{{Cite web|url=http://www.heterogenesis.com/Ciudades/BsAs/ciudad/Historia-BsAs.htm|title=Buenos Aires 1536—2006, Historia urbana del Área Metropolitana|publisher=de M. Gutman y J. E. Hardoy (véase la bibliografía)|accessdate=2011-09-24|archiveurl=https://www.webcitation.org/68cqaTPP4?url=http://www.heterogenesis.com/Ciudades/BsAs/ciudad/Historia-BsAs.htm|archivedate=2012-06-23}}</ref>. 1785 йылда Испания властары Рио-де-ла-Плата вице-президентына бойондороҡһоҙ сауҙа алып барырға рөхсәт бирә<ref>{{Cite web|url=http://states-world.ru/state.php/1266|title=Государство: Вице-королевство Рио-де-ла-Плата с 1776 г. по 1810 г.|publisher=http://states-world.ru|accessdate=2011-09-24|archivedate=2013-10-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131031115637/http://states-world.ru/state.php/1266}}</ref>. Ошо мәлдән Буэнос-Айрестың сәскә атыу осоро башлана, ул асыҡ сауҙа алып бара. Хәҙер ҡалаға сит ил тауарҙары килә, ә суднолар ҡаланан башҡа порттарға ебәрелә. Лиманан коммерция һәм сәйәси бойондороҡлолоҡ юҡҡа сыға. Ҡаланың сәскә атыуы һөҙөмтәһендә,  башлыса испандар иҫәбенә, иммиграция көсәйә, француздар һәм итальяндар әҙерәк килә<ref name="buenos">{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=3T0JgfcN89EC&pg=PA28&dq=Buenos+Aires+%22muy+noble+y+muy+leal%22+1716&hl=es&ei=seXaTIi0MIT68AaHq4jrCQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CDwQ6AEwBA#v=onepage&q&f=false|title=Buenos Aires y el país, págs 12-61, 80-82.|lang=es|publisher=Félix Luna|accessdate=2011-02-03|archivedate=2014-06-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140628162735/http://books.google.com/books?id=3T0JgfcN89EC&pg=PA28&dq=Buenos+Aires+%22muy+noble+y+muy+leal%22+1716&hl=es&ei=seXaTIi0MIT68AaHq4jrCQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CDwQ6AEwBA#v=onepage&q&f=false}}</ref><ref name="Breve"/>. Ул ваҡытта Буэнос-Айрестың төп халҡын сауҙагәрҙәр һәм [[фермер]]ҙар тәшкил итә.

Нигеҙ һалынғандан алып [[1807 йыл]]ға тиклем Буэнос-Айрес бер нисә һөжүмгә дусар ителә. 1582 йылда Мартин-Гарсия утрауына инглиз каперҙары төшә, әммә уларҙы утрауҙан ҡыуып сығаралар. 1587 йылда инглиз Томас Кавендиштың ҡаланы баҫып алырға маташыуы бушҡа була. 1658 йылда француздар, [[Франция]] короле [[Людовик XIV]] указы менән, өс тапҡыр һөжүм итә, Әммә Дон Педро де Байгорри Руис, ул ваҡытта Буэнос-Айрестың губернаторы, портты обороналауҙы уңышлы ойоштора. Дүртенсе ынтылыуҙы авантюрасы де Пинтис яһай, ул да еңелә. 1699 йылда бишенсе баҫып инеү була, һөҙөмтәлә дат пираттары флотилияһы тар-мар ителә. Бруно Маурицио-де-Забала губернаторлығында Этьен Моро етәкселегендәге француздар Рио-де-ла-Платаның көнсығыш яр буйына төшә, испан ғәскәрҙәре уларҙы тар-мар итә.

Буэнос-Айрес Британия империяһы өсөн майлы ҡалъя булып тора, бигерәк тә [[Испания]] Британия империяһының элекке дошманы [[Франция]] менән союздаш булғаны өсөн, ул төбәкте үҙ мәнфәғәттәре өлкәһенә индерергә тырыша. 1806 йылдың 27 июне Рио-де-Ла-Плата вице-короллегенә беренсе баҫып инеү ойошторола. Генерал-майор Уильям Карр Бересфорд отряды Буэнос-Айресты баҫып ала. Үҙен губернатор тип иғлан итә, әммә 1806 йылдың 12 авгусында баш һалырға мәжбүр була һәм, алты ай әсирлектә булғандан һуң, Англияға ҡасып китеп өлгөрә<ref name="buenos"/><ref name="invasiones">{{Cite web|url=http://estatico.buenosaires.gov.ar/areas/cultura/invasiones/cronista54.pdf|title=Cronista Mayor de Buenos Aires Nº 54 (Julio de 2006)|lang=es|publisher=Instituto Histórico de la Ciudad de Buenos Aires.|accessdate=2011-02-03}}</ref><ref name="invasiones2">{{Cite web|url=http://www.agc.buenosaires.gov.ar/noticias/?modulo=ver&item_id=3&contenido_id=13780&idioma=es|title=Bicentenario de la Reconquista de Buenos Aires|lang=es|publisher=Instituto Histórico de la Ciudad de Buenos Aires.|accessdate=2011-02-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120814145051/http://www.agcontrol.gob.ar/ |date=2012-08-14 }}</ref>. 1807 йылда Джон Уитлок етәкселегендәге икенсе инглиз экспедицияһы Монтевидео ҡәлғәһен ала һәм бер нисә ай буйына үҙ ҡулында тота. 1807 йылдың 5 июлендә Уитлок Буэнос-Айресты баҫып алырға маташа, әммә ҡала халҡы һәм Сантьяго Линье отряды уға ҡаршы тора һәм инглиздәрҙе тар-мар итә ала<ref name="buenos" /><ref name="invasiones" /><ref name="invasiones2" /><ref name="Викитека ВЭС">{{ВТ-ВЭС|Буэнос-Айрес}}</ref>. Ҡала халҡының ҡаршылығы (байтаҡ өлөшөн тәшкил иткән креолдар оборонала әүҙем ҡатнаша) Буэнос-Айрестың бойондороҡһоҙлоғон яҡларға ярҙам итә. [[Наполеон I]] ғәскәрҙәренең Испанияны оккупациялауы һөҙөмтәһендә Көньяҡ Америкала бойондороҡһоҙлоҡ хәрәкәте барлыҡҡа килә, улар 1810 йылда Май революцияһына һәм беренсе милли хөкүмәт төҙөүгә килтерә<ref>{{Cite web|url=https://books.google.com.ar/books?id=DRcOAAAAYAAJ&pg=PA81&dq=primeros+pobladores+de+Buenos+Aires&hl=es&ei=jxbcTLDQMIP6lweD0ayvCQ&sa=X&oi=book_result&ct=book-preview-link&resnum=10&ved=0CFcQuwUwCQ#v=onepage&q=primeros%20pobladores%20de%20Buenos%20Aires&f=false|title=Buenos Aires y las provincias del Río de la Plata: desde su descubrimiento y conquista por los Españoles, Volumen 1 pág 96-102.|lang=es|publisher=Sir Woodbine Parish|accessdate=2011-02-03}}</ref>. XIX быуат башында ҡала халҡы яҡынса 40 000 кеше тәшкил итә<ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=v2VQAAAAMAAJ&pg=PA46&dq=40000+habitantes+%22Buenos+Aires%22+1810&hl=es&ei=0AHcTIysBIP88Ab6zMiKCQ&sa=X&oi=book_result&ct=book-preview-link&resnum=1&ved=0CDEQuwUwAA#v=onepage&q=40000%20habitantes%20%22Buenos%20Aires%22%201810&f=false|title=Registro estadístico de la provincia de Buenos Aires, Partes 1-2 pág. 46.|lang=es|publisher=Oficina de estadística general de la Provincia de Buenos Aires|accessdate=2011-02-03}}</ref>, [[Атлантик океан]]дың мөһим порты булып китә һәм Рио-де-ла-Плата вице-короллеге составынан сыға<ref name="buenos" />.

=== Буэнос-Айрес XIX быуат аҙағына тиклем. ===
Испанияның Буэнос-Айрес губернаторы Балтасар де Сиснерос вазифаһынан бушатылғандан һуң, власҡа килгән беренсе хунта ла ошоға оҡшаш сәйәси йүнәлеш тота. Бер-бер артлы Хунта Гранде, Беренсе һәм Икенсе Триумвират һәм директориялар алмашына. Беренсе хунта шулай уҡ губернаторҙар һәм мэрҙар тәғәйенләй, армияны тота һәм таможня пошлиналарын йыя. Был башҡа вице-короллектәрҙең башлыҡтарына, революция испан бюрократияһының власын, ҡала халҡына өҫтөнлөк бирмәйенсә, урындағы үҙидараға ғына үҙгәртеүгә этәрә<ref name="buenos"/>.

[[1815 йыл]]да провинция халҡы Берләшкән Ла-Плата провинцияларының юғары хакимы Карлос Мария де Альвеараның эшмәкәрлеген тәнҡитләй. Ул, 1815 йылдың 20 апрелендә раҫланғандан һуң дүрт ай үткәс, вазифаһынан мәхрүм ителә. [[1816 йыл]]дың 9 июнендә ҡала Берләшкән Көньяҡ Америка провинцияларының баш ҡалаһы була, 1819 йылғы Конституция төҙөлә. Киләһе йылда Граждандар һуғышы барышында федералистарҙың ғәскәрҙәр Сепеда янындағы алышта губернатор Мануэль де Сарратеа етәкләгән Буэнос-Айрес провинцияһы ғәскәрҙәрен тар-мар итә. Буэнос-Айрес провинцияһын тар-мар итеү Пилар килешеүенә ҡул ҡуйыу менән тамамлана<ref name="provincia"/>. Тотороҡһоҙлоҡ осоронан һуң Мартин Родригес ҡала губернаторы була, ә уның министры Ривадавия 1826 йылда Аргентина конфедерацияһының беренсе президенты итеп һайлана<ref name="suarez">{{Cite web|url=https://books.google.com.ar/books?id=oWJIbaiZhb0C&pg=PA565&dq=Historia+de+la+Provincia+de+Buenos+Aires&hl=es&ei=i9zaTOHfHMP_lgfnq4y6CQ&sa=X&oi=book_result&ct=book-preview-link&resnum=5&ved=0CD4QuwUwBA#v=onepage&q=Historia%20de%20la%20Provincia%20de%20Buenos%20Aires&f=false|title=Historia general de España y América: Emancipación y nacionalidades americanas pág 555—560|lang=es|publisher=Luis Suárez Fernández|accessdate=2012-06-02|archivedate=2012-01-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120112143147/http://books.google.com.ar/books?id=oWJIbaiZhb0C&pg=PA565&dq=Historia+de+la+Provincia+de+Buenos+Aires&hl=es&ei=i9zaTOHfHMP_lgfnq4y6CQ&sa=X&oi=book_result&ct=book-preview-link&resnum=5&ved=0CD4QuwUwBA#v=onepage&q=Historia%20de%20la%20Provincia%20de%20Buenos%20Aires&f=false}}{{Недоступная ссылка|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="rivadavia">{{Cite web|url=http://www.elhistoriador.com.ar/biografias/r/rivadavia.php|title=Biografía de Bernardino Rivadavia — El Historiador|lang=es|publisher=Felipe Pigna|accessdate=2011-02-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/69yWGrqYj?url=http://www.elhistoriador.com.ar/biografias/r/rivadavia.php|archivedate=2012-08-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171020134614/http://www.elhistoriador.com.ar/biografias/r/rivadavia.php |date=2017-10-20 }}</ref>. Ривадавия президентлыҡ иткән осорҙа ҡала фән һәм мәҙәниәт үҙәгенә әүерелә. Тәртип һәм реформа осоро башлана: Буэнос-Айрестың Генераль архивы булдырыла, тауар биржаһы асыла<ref name="rivadavia" /><ref name="autogenerated3">{{Cite web|url=http://www.elhistoriador.com.ar/biografias/r/rivadavia.php|title=[[s:Compendio de Literatura Argentina: 27|Biografía de Bernardino Rivadavia]], [[s:Compendio de Literatura Argentina|Compendio de Literatura Argentina]]. [[s:Emilio Alonso Criado|Emilio Alonso Criado]].|lang=es|publisher=www.elhistoriador.com.ar|accessdate=2011-02-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/69yWGrqYj?url=http://www.elhistoriador.com.ar/biografias/r/rivadavia.php|archivedate=2012-08-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171020134614/http://www.elhistoriador.com.ar/biografias/r/rivadavia.php |date=2017-10-20 }}</ref>. [[Буэнос-Айрес университеты]] эшмәкәрлеген башлай<ref name="rivadavia" /><ref name="autogenerated3" /> һәм физика-математика йәмғиәте ойошторола.
[[Файл:Buenos_Aires-Jura_de_la_Constitución_(1854).jpg|слева|мини|1854 йылда Буэнос-Айрес штатының Конституция көнө]]
[[Файл:BuenosAiresPlano1870.JPG|слева|мини|1870 йылда Буэнос-Айрес планы]]
Ривадавия Конгресҡа Буэнос-Айресты реконструкциялау планын тәҡдим итә, ҡала дәүләттең баш ҡалаһы тип иғлан ителә. Яңы законға ярашлы, порт Буэнос-Айрес провинцияһының төп килем сығанағы була.

1825 йылда Аргентина-Бразилия һуғышы башлана, был һуғыш һөҙөмтәһендә [[Аргентина]] Бразилияның Сисплатина провинцияһын (хәҙерге [[Уругвай]]) үҙ контроле аҫтына алырға ниәтләй. Сисплатина элек испан «Рио-де-Ла-Плата» вице-короллегенә ҡарай, Аргентина үҙен уның вариҫы тип һанай. Бразилия тар-мар ителгәндән һәм Уругвайҙың бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителгәндән һуң, ҡораллы ихтилал башланыу һөҙөмтәһендә Ривадавия [[1827 йыл]]дың 29 июнендә отставкаға китә. 1831 йылдан 1852 йылға тиклем ҡала Аргентина конфедерацияһының баш ҡалаһы була. [[1836 йыл]]ғы [[халыҡ иҫәбен алыу]] мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 62 000 кеше йәшәй. Росас, таможня пошлиналарын камиллаштырып, Буэнос-Айрестың килемен һиҙелерлек арттыра<ref name="''rosas''2">{{cite web|url=http://www.elhistoriador.com.ar/biografias/r/rosas.php|title=Biografía de Juan Manuel de Rosas|lang=es|publisher=Felipe Pigna|accessdate=2011-02-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/69yWHa94V?url=http://www.elhistoriador.com.ar/biografias/r/rosas.php|archivedate=2012-08-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120807123058/http://www.elhistoriador.com.ar/biografias/r/rosas.php |date=2012-08-07 }}</ref>. 1852 йылда ҡала конфедерациянан айырыла һәм бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. Артабанғы 2 йыл эсендә Буэнос-Айрес провинцияһын федерацияға ҡайтарырға тырышыу уңышһыҙ тамамлана. [[1859 йыл]]да Буэнос-Айрес провинцияһы ғәскәрҙәре Венадала Хусто Уркиса тарафынан тар-мар ителә. 1859 йылдың 10 ноябрендә Сан-Жозе-де-Флорес килешеүе төҙөлә, уның менән Буэнос-Айрес конфедерацияға ҡушыла, ә [[1860 йыл]]дың 6 июнендә [[ҡала]] тулыһынса Аргентина составына инә.

Буэнос-Айрес иммиграция өсөн асыҡ була. Меңәрләгән европалылар, башлыса [[Италия]] һәм Испаниянан, ҡаланың һәм уның иҫтәлекле урындарының тышҡы ҡиәфәтен үҙгәртә. Ҡала әүҙем төҙөлә, ул ваҡыттағы өҫтөнлөклө «колониаль стиль» урынына итальян стилендә яңы йорттар һәм һарайҙар төҙөлә. Шулай уҡ Аргентинала беренсе тимер юлы була, ул ҡаланы Флорес биҫтәһе менән тоташтыра<ref>{{Cite web|url=http://www.buenosaires.gov.ar/areas/descentralizacion/cgp/limites.php?menu_id=20703|title=Servicios y trámites|lang=es|publisher=Gobierno de la Ciudad de Buenos Aires|accessdate=2011-01-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/68clFnRaX?url=http://www.buenosaires.gov.ar/areas/descentralizacion/cgp/limites.php?menu_id=20703|archivedate=2012-06-23}}</ref>. [[1871 йыл]]<nowiki/>да ҡала халҡының байтаҡ өлөшө һары биҙгәк эпидемияһы арҡаһында юҡҡа сыға<ref>{{Cite web|url=http://www.revistapersona.com.ar/Persona34/34DHowlin.htm|title=«Vómito Negro, Historia de la fiebre amarilla, en Buenos Aires de 1871» por|lang=es|publisher=Diego Howlin, Revista Persona.|accessdate=2011-02-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/69yWIBI2m?url=http://www.revistapersona.com.ar/Persona34/34DHowlin.htm|archivedate=2012-08-17}}</ref>. [[1875 йыл]]<nowiki/>да Трес-де-Фебреро паркына — 3 февраль исемендәге паркҡа нигеҙ һалына<ref>{{Cite web|url=http://www.buenosaires.gov.ar/areas/med_ambiente/parque_3_de_febrero/resena_historica.php?menu_id=18892|title=Parque 3 de Febrero: Reseña Histórica|lang=es|publisher=Gobierno de la Ciudad de Buenos Aires.|accessdate=2011-02-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/69yWIgIOU?url=http://www.buenosaires.gov.ar/areas/med_ambiente/parque_3_de_febrero/resena_historica.php?menu_id=18892|archivedate=2012-08-17}}</ref>.

Буэнос-Айрес провинцияһына ингән ҡала өҫтөнән административ вәкәләттәре булмаһа ла, Аргентина дәүләтен урынлаштырыуға алып барған оҙайлы процесс барышында Аргентина милли хөкүмәте урыны итеп Буэнос-Айрес һайлана. 1880 йылда губернатор Карлос Тежедор етәкселегендәге федераль ғәскәрҙәр менән губерна ғәскәрҙәре араһындағы бәрелештәр һөҙөмтәһендә ҡалаға федераль баш ҡала статусы бирелә. 1880 йылда Буэнос-Айрес ҡалаһы Буэнос-Айрес провинцияһынан административ рәүештә айырыла һәм махсус Федераль округҡа бүленә. Артабан районға Флорес һәм Белграно биҫтәләре ҡушыла<ref name="provincia" />. 1882 йылда Конгресс Буэнос-Айрес ҡалаһы мэры һәм ҡала советы вазифаһын индерә. [[Мэр]] бөтә халыҡтың тауыш биреү юлы менән һайланмаған, ә Президент хакимиәте тарафынан Сенат ҡарарына ярашлы тәғәйенләнгән. Беренсе мэр кандидатураһы [[1883 йыл]]да президент Хулио Рока тарафынан раҫлана.

Ҡала, илдең башҡа төбәктәренән айырмалы рәүештә, әүҙем үҫешә, уға финанс һәм мәҙәни потенциал ярҙам итә. 1880 йылда Буэнос-Айрес халҡы 337 617 кеше тәшкил итә, ә 1895 йылда 649 000 кешегә етә, шуларҙың 320 меңе генә ҡаланың төп халҡы була<ref>{{Cite web|url=Villeco, Miguel Héctor. ''Cronologías para una historia de la ciudad de Buenos Aires. (1580—1996)''|title=Villeco, Miguel Héctor. ''Cronologías para una historia de la ciudad de Buenos Aires. (1580—1996)''|lang=es|publisher=Buenos Aires, Gobierno de la Ciudad de Buenos Aires, 2000, p. 23|accessdate=2010-06-15}}</ref>.

=== Xix быуат аҙағынан хәҙерге ваҡытта тиклем ===
[[Файл:Avenida_9_de_Julio_(foto_aérea_inauguración).JPG|мини|250x250пкс|1937 йылдың 12 октябрендә 9 июль Авенидаһы асыла.]]
XIX быуат аҙағы — [[XX быуат]] башында әүҙем төҙөлөш арҡаһында ҡала ныҡ үҙгәрә. [[1913 йыл]]да Латин Америкаһындағы беренсе метро Буэнос-Айреста төҙөлә, ул Буэнос-Айреста «Субтеэ» (''Subte'') тип атала. Ҡалала төрлө [[архитектура стиле]]ндәге биналар барлыҡҡа килә. Архитекторҙар, баш ҡала прогресс символы булһын өсөн, яңы проекттар эшләй<ref name="buenos"/>.

1880 һәм 1950 йылдар араһында илгә Европа һәм Азия илдәренән 5 миллиондан ашыу иммигранттар килә. 1914 йылда Буэнос-Айрес донъяла ҙурлығы буйынса 1575 000 кеше йәшәгән ун икенсе ҡала була. Торлаҡ етмәү сәбәпле, уларҙың күбеһе емерек (ярлы) өйҙәрҙә йәшәргә мәжбүр булған<ref>{{Мәҡәлә|автор=Romero, José Luis|заглавие=Breve Historia de la Argentina|ссылка=http://www.faggella.com.ar/histoargenta/liberal.htm|язык=es|автор издания=|издание=8|тип=|место=|издательство=Abril|год=1987|том=X. La República Liberal (1880-1916)|страницы=139|isbn=950-10-0072-9|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120810044040/http://www.faggella.com.ar/histoargenta/liberal.htm|archivedate=}}</ref><ref name="''La ciudad y el Bicentenario''2">{{cite web|url=http://www.latdf.com.ar/2012/06/efemerides-1-de-junio.html|title=Efemerides 1 junio|lang=es|publisher=Portal la Tdf|accessdate=2011-02-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BRwXc9DZ?url=http://www.latdf.com.ar/2012/06/efemerides-1-de-junio.html|archivedate=2012-10-16}}</ref>.

Коммерция рейстары һанының артыуы заманса яңы порттың булыуын талап итә. Эдуардо Мадеро 1861 һәм 1869 йылдарҙа порт төҙөү проекттарын ҡарай, тик 1882 йылда ғына проектты Аргентинаның вице-президенты Франсиско Мадеро ҡабул итә. Яңы порт 1884 йылда башлана, әммә эштәр тулыһынса [[1897 йыл]]да тамамлана. Был порттың етешһеҙлектәре күп була, шуға күрә 1908 йылда Милли конгресс Пуэрто-Нуэво портын төҙөүҙе башларға ҡарар итә, ул 1919 йылда эшләй башлай, ә [[1928 йыл]]да төҙөлөш тамамлана. Яңы порттан Кордоба Авенида урамы башлана<ref>{{Китап|автор=Luqui Lagleyze, J. M.|заглавие=Breve Historia Arqueológica del Puerto de la Ciudad de Buenos Aires. 1536-1827|ссылка=|ответственный=|место=|издательство=Departamento de Estudios Históricos Navales de la Armada Argentina|год=2005|том=|страниц=|страницы=|isbn=}}</ref><ref>
{{Мәҡәлә|автор=Ruiz Moreno, H.; Cedrone, G.|заглавие=Titularidad y competencia sobre el puerto de la Ciudad de Buenos Aires. El conflicto entre la Nación y la Ciudad de Buenos Aires|ссылка=|язык=|издание=La Ley|тип=|год=2005|том=15|номер=|страницы=|doi=|issn=}}
</ref>.

[[XX быуат]]та Буэнос-Айрес бер нисә тапҡыр Аргентина Республикаһы синыфтарының һуғыштары аренаһына әйләнә. [[1909 йыл]]да эшселәрҙең дөйөм забастовкаһы барышында Конгресс майҙанында үткән демонстрациянан һуң 8 кеше һәләк була, 100 кеше яралана. Аргентина тарихында был ваҡиғалар «Ҡанлы аҙна» исеме аҫтында була<ref name="cronista2">{{cite web|url=http://www.cronista.com/notas/135959-190819-nace-una-nueva-republica|title=El Cronista Comercial|lang=es|publisher=Buenos Aires|accessdate=2011-02-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/68cqb4aiW?url=http://www.cronista.com/|archivedate=2012-06-23}}</ref><ref name="argentina.ar2">{{cite web|url=http://www.argentina.ar/_es/cultura/C1956-comienza-el-ano-del-bicentenario.php|title=Comienza el Año del Bicentenario|lang=es|publisher=Buenos Aires|accessdate=2010-11-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/68cqd6vNI?url=http://www.argentina.ar/_es/cultura/C1956-comienza-el-ano-del-bicentenario.php|archivedate=2012-06-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723053845/http://www.argentina.ar/_es/cultura/C1956-comienza-el-ano-del-bicentenario.php |date=2012-07-23 }}</ref><ref name="MEDIOS GRÁFICOS E HISTORIA2">{{cite web|url=http://perio.unlp.edu.ar/question/numeros_anteriores/numero_anterior13/nivel2/articulos/informes_investigacion/badellgringauz_1_informes_13verano06.htm|title=MEDIOS GRÁFICOS E HISTORIA. LA SEMANA ROJA DE 1909|lang=es|publisher=Martín Alejandro. Facultad de Periodismo y Comunicación Social (UNLP)|accessdate=2010-11-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/68cqhELV0?url=http://perio.unlp.edu.ar/question/numeros_anteriores/numero_anterior13/nivel2/articulos/informes_investigacion/badellgringauz_1_informes_13verano06.htm|archivedate=2012-06-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120323161251/http://perio.unlp.edu.ar/question/numeros_anteriores/numero_anterior13/nivel2/articulos/informes_investigacion/badellgringauz_1_informes_13verano06.htm |date=2012-03-23 }}</ref>. Забастовка баҫтырылғандан һуң, 1919 йылдың ғинуарында бөтә Аргентинала халыҡ сыуалыштары була, был «Фажиғәле аҙна» тип аталған ихтилалға килтерә<ref name="MEDIOS GRÁFICOS E HISTORIA_22">{{cite web|url=http://www.elhistoriador.com.ar/articulos/movimiento_obrero_hasta_1943/la_semana_tragica.php|title=La Semana Trágica — El Historiador, tomado de Los mitos de la historia argentina III, de [[Felipe Pigna]],|lang=es|publisher=Editorial Planeta, 2006.|accessdate=2011-02-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/6A0qhHAgL?url=http://www.elhistoriador.com.ar/articulos/movimiento_obrero_hasta_1943/la_semana_tragica.php|archivedate=2012-08-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121015075237/http://www.elhistoriador.com.ar/articulos/movimiento_obrero_hasta_1943/la_semana_tragica.php |date=2012-10-15 }}</ref>. Ваҡиғалар ваҡытында Буэнос-Айрес, Росарио, Санта-Фе һәм башҡа ҡалаларҙа 700 кеше һәләк була, 4000-гә яҡын кеше яралана<ref name="MEDIOS GRÁFICOS E HISTORIA3">{{cite web|url=http://perio.unlp.edu.ar/question/numeros_anteriores/numero_anterior13/nivel2/articulos/informes_investigacion/badellgringauz_1_informes_13verano06.htm|title=MEDIOS GRÁFICOS E HISTORIA. LA SEMANA ROJA DE 1909|lang=es|publisher=Martín Alejandro. Facultad de Periodismo y Comunicación Social (UNLP)|accessdate=2010-11-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/68cqhELV0?url=http://perio.unlp.edu.ar/question/numeros_anteriores/numero_anterior13/nivel2/articulos/informes_investigacion/badellgringauz_1_informes_13verano06.htm|archivedate=2012-06-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120323161251/http://perio.unlp.edu.ar/question/numeros_anteriores/numero_anterior13/nivel2/articulos/informes_investigacion/badellgringauz_1_informes_13verano06.htm |date=2012-03-23 }}</ref>.
[[Файл:Bicentenario_-_Bandera_argentina.jpg|мини|250x250пкс|2010 йылда Аргентинаның бойондороҡһоҙлоғона 200 йыл тулыу айҡанлы ҡалаға миллионға яҡын турист килә.]]
[[Файл:Buenos_Aires_-_Subte_-_Construcción_de_estación_Sáenz_Peña_(1912).png|слева|мини|250x250пкс|1912 йылда метро станцияларының береһе (Саэнс Пенья) төҙөлә]]

== Туғандаш ҡалалар<ref>{{cite web|url=http://www.buenosaires.gob.ar/areas/internacionales/docs/convenios_hermanamientos.pdf?menu_id=14807|title=convenios_hermanamientos|lang=es|publisher=www.buenosaires.gob.ar|accessdate=2013-01-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E6ozLbk2?url=http://www.buenosaires.gob.ar/areas/internacionales/docs/convenios_hermanamientos.pdf?menu_id=14807|archivedate=2013-02-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103225935/http://www.buenosaires.gob.ar/areas/internacionales/docs/convenios_hermanamientos.pdf?menu_id=14807 |date=2013-11-03 }}</ref> ==
{|
|
* {{Испания}} Альмерия, [[Испания]] <small>(2008)</small>
* {{Испания}} Андалусия, [[Испания]] (провинция)
* {{Парагвай}} [[Асунсьон]], [[Парагвай]] <small>(2002)</small>
* {{Греция}} [[Афина]], [[Греция]] <small>(1992)</small>
* {{Италия}} Базиликата, [[Италия]] (область)
* {{Таиланд}} [[Бангкок]], [[Таиланд]] <small>(2006)</small>
* {{Колумбия}} Барранкилья, [[Колумбия]]
* {{Испания}} [[Барселона]], [[Испания]] <small>(1985, 1990)</small>
* {{Ливан}} [[Бәйрүт|Бейрут]], [[Ливан]] <small>(2006)</small>
* {{Сербия}} [[Белград]], [[Сербия]] <small>(1990)</small>
* {{Италия}} [[Бергамо]], [[Италия]]
* {{Германия}} [[Берлин]], [[Германия]] <small>(1994)</small>
* {{Испания}} [[Бильбао]], [[Испания]] <small>(1992)</small>
* {{Колумбия}} [[Богота]], [[Колумбия]] <small>(1986)</small>
* {{Бразилия}} [[Бразилиа]], [[Бразилия]] <small>(1986, 1997)</small>
* {{Польша}} [[Варшава]], [[Польша]] <small>(2004)</small>
* {{Испания}} Виго, [[Испания]] <small>(1992)</small>
* {{Куба}} [[Гавана]], [[Куба]]
* {{Испания}} Галисия, [[Испания]] (провинция)
* {{Мексика}} Гвадалахара, [[Мексика]] <small>(1996)</small>
* {{Италия}} [[Генуя]], [[Италия]] <small>(1991)</small>
* {{Испания}} Гуадикс, [[Испания]] <small>(1987)</small>
* {{Сирия}} [[Дамаск]], [[Сүриә|Сирия]] <small>(1989)</small>
* {{Армения}} [[Ереван]], [[Әрмәнстан|Армения]] <small>(2000)</small>
* {{Швейцария}} [[Женева]], [[Швейцария]]
* {{Хорватия}} [[Загреб]], [[Хорватия]] <small>(1998)</small>
* {{Израиль}} [[Ҡотдос|Иерусалим]], [[Израиль дәүләте|Израиль]] (сотрудничество)
|
* {{Испания}} Кадис, [[Испания]] <small>(1975)</small>
* {{Мысыр}} [[Ҡаһирә]], [[Мысыр]] <small>(1992)</small>
* {{Италия}} Калабрия, [[Италия]] (область)
* {{Италия}} Кальяри, [[Италия]]
* {{Венесуэла}} [[Каракас]], [[Венесуэла]] <small>(1982)</small>
* {{КАР}} [[Кейптаун]], [[Көньяҡ Африка Республикаһы|КАР]]
* {{Украина}} [[Киев]], [[Украина]] <small>(1993)</small>
* {{Эквадор}} [[Кито]], [[Эквадор]]
* {{Аргентина}} Кордова, [[Аргентина]] <small>(2012)</small>
* {{Аргентина}} Корриентес, [[Аргентина]] <small>(2009)</small>
* {{Перу}} Куско, [[Перу]] <small>(1986)</small>
* {{Италия}} Куэрнавака, [[Италия]] <small>(2012)</small>
* {{Боливия}} [[Ла-Пас (Боливия)|Ла-Пас]], [[Боливия]]
* {{Перу}} [[Лима]], [[Перу]] <small>(1983)</small>
* {{Португалия}} [[Лиссабон]], [[Португалия]] <small>(1992)</small>
* {{Великобритания}} [[Лондон]], [[Бөйөк Британия]]
* {{Италия}} Лукка, [[Италия]] <small>(2003)</small>
* {{Испания}} [[Мадрид]], [[Испания]] <small>(1975)</small>
* {{США}} [[Майами]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] <small>(1978)</small>
* {{Никарагуа}} [[Манагуа]], [[Никарагуа]]
* {{Перу}} Мачупикчу, [[Перу]]
* {{Колумбия}} Медельин, [[Колумбия]]
* {{Мексика}} [[Мехико]], [[Мексика]] <small>(1997)</small>
* {{Италия}} [[Милан]], [[Италия]] <small>(1998)</small>
* {{Уругвай}} [[Монтевидео]], [[Уругвай]] <small>(1975)</small>
* {{Мексика}} Морелос, [[Мексика]] (штат)
* {{Россия}} [[Мәскәү]], [[Рәсәй Федерацияһы|РФ]] <small>(1990)</small>
* {{Индия}} [[Мумбаи]]
* {{Италия}} [[Неаполь]], [[Италия]] <small>(1990)</small>
|
* {{США}} [[Нью-Джерси]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] (штат)
* {{США}} [[Нью-Йорк]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]
* {{Испания}} [[Овьедо (ҡала)|Овьедо]], [[Испания]] <small>(1982)</small>
* {{США}} [[Огайо]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] (штат)
* {{Япония}} [[Осака]], [[Япония]] <small>(1990)</small>
* {{Канада}} [[Оттава]], [[Канада]] <small>(1998)</small>
* {{Италия}} [[Палермо]], [[Италия]] <small>(2014)</small>
* {{Франция}} [[Париж]], [[Франция]] <small>(1999)</small>
* {{Флаг|Китай}} [[Пекин]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]] <small>(1991, 1993)</small>
* {{Бразилия}} Порту-Алегри, [[Бразилия]] <small>(1995)</small>
* {{Чехия}} [[Прага]], [[Чехия]] <small>(1992)</small>
* {{Исландия}} [[Рейкьявик]], [[Исландия]]
* {{Италия}} [[Рим]], [[Италия]] <small>(1987)</small>
* {{Бразилия}} [[Рио-де-Жанейро]], [[Бразилия]] <small>(1996)</small>
* {{Нидерланды}} [[Роттердам]], [[Нидерланд]]ы <small>(1990)</small>
* {{Испания}} Саламанка, [[Испания]] <small>(2006)</small>
* {{Бразилия}} [[Сан-Паулу]], [[Бразилия]] <small>(1999)</small>
* [[Гондурас]] <small>(2000)</small>
* {{Коста-Рика}} Сан-Хосе (Коста-Рика)|Сан-Хосе, [[Коста-Рика]]
* [[Испания]]
* [[Доминика Республикаһы]] <small>(1991)</small>
* {{Чили}} [[Сантьяго]], [[Чили]] <small>(1992)</small>
* {{Испания}} Сантьяго-де-Компостела, [[Испания]]
* {{Испания}} Севилья, [[Испания]] <small>(1976)</small>
* {{Южная Корея}} [[Сеул]], [[Көньяҡ Корея]] <small>(1992)</small>
* [[Испания]]
* [[Төркиә]]
* {{Боливия}} Тариха, [[Боливия]]
* {{Израиль}} [[Тель-Авив]], [[Израиль дәүләте|Израиль]] <small>(1958)</small>
* {{Франция}} [[Тулуза]], [[Франция]] <small>(1990)</small>
* {{Италия}} Феррара, [[Италия]] <small>(2004)</small>
|}

== Иҫкәрмә ==
; Комментарийҙар
{{Иҫкәрмәләр|group="Комм"}}

; Сығанаҡтар
<references group="" responsive="1"></references>

== Һылтанмалар ==
** [http://www.buenosaires.gov.ar/ Официальный сайт Буэнос-Айреса]
** [https://web.archive.org/web/20051214013149/http://www.digitalbuenosaires.com/ Всё о столице Аргентины. Международный туристический сервер]
** {{cite web|title=Веб-камеры города Буэнос-Айреса|url=http://www.buenosaires.gov.ar/areas/obr_publicas/camaras/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051223144413/http://www.buenosaires.gov.ar/areas/obr_publicas/camaras/|archivedate=2005-12-23|deadlink=yes}}
** [http://mapa.buenosaires.gov.ar/ Электронная карта Буэнос-Айреса]
** [http://bairestours.ru/category/rajony-buenos-ajresa/ Виртуальные экскурсии по районам Буэнос-Айреса]
** [https://www.youtube.com/watch?v=x7Idk134Xto Буэнос-Айрес: город и люди. Документальный фильм (1984)] [http://www.buenosaires.gov.ar/ Официальный сайт Буэнос-Айрес]
* [https://web.archive.org/web/20051214013149/http://www.digitalbuenosaires.com/ Баш ҡалаһы тураһында бара. Халыҡ-ара туристик сервер]
* {{Cite web|title=Веб-камеры города Буэнос-Айреса|url=http://www.buenosaires.gov.ar/areas/obr_publicas/camaras/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051223144413/http://www.buenosaires.gov.ar/areas/obr_publicas/camaras/|archivedate=2005-12-23}}
* [http://mapa.buenosaires.gov.ar Электрон карталар Буэнос-Айрес]
* [http://bairestours.ru/category/rajony-buenos-ajresa/ Район буйынса виртуаль экскурсия Буэнос-Айрес]
* [https://www.youtube.com/watch?v=x7Idk134Xto Буэнос-Айрес: кеше һәм ҡала. Документаль фильм (1984)]

{{Көньяҡ Америка баш ҡалалары}}
[[Категория:Көньяҡ Америка баш ҡалалары]]
[[Категория:Буэнос-Айрес]]
[[Категория:Аргентина ҡалалары]]
Буэнос-Айрес (Исп. Buenos Aires, һүҙмә-һүҙ «яҡшы һауа» йәки «яҡшы елдәр»; ˈbwenos ˈai̯ɾes) — ҡала, Аргентинаның баш ҡалаһы, илдең административ, мәҙәни һәм иҡтисади үҙәге һәм Көньяҡ Американың иң эре ҡалаларының береһе. Буэнос-Айрес илдең үҙәк-көнсығыш өлөшөндә, Рио-де-ла-Платаның иң ҙур ҡултыҡ-эстуарийының көнбайыш ярында урынлашҡан, ул Көньяҡ Америкала оҙонлоғо буйынса икенсе йылға — Парана тамағының дауамы булып тора. Хәҙерге ҡыҫҡартылған исеме — «Буэнос-Айрес» ҡалаһы — XVIII быуаттан бирле шулай атала. Быға тиклем ҡала рәсми рәүештә тулы исеме менән атала: испанса: judad do la santísima trinidad y pure pure do nuestra cesora do santa maria do los buenos aires, һүҙмә-һүҙ «Изге Троица ҡалаһы һәм Изге Мария ханым порты».

Аргентинала ҡайһы берҙә баш ҡаланы «төрлө исемдәге ҡала» тип атайҙар. «Баш ҡала Федераль» атамаһы (исп. Capital Федераль) — «Федераль баш ҡала» — ҡаланың иң йыш ҡулланылған исемдәренең береһе булып тора. Шулай уҡ «Буэнос-Айрес ҡалаһы» (исп. Siudad de Buenos Aires), йәки «Buenos Aires» термины ла йыш ҡулланыла. был исем ҡайһы берҙә шул уҡ исемле провинция арҡаһында буталсыҡҡа килтерә. Ҡаланың исеме «Буэнос-Айрес автономиялы ҡалаһы» (исп. Siudad Autónoma de Buenos Aires — CABA) 1996 йылда рәсми рәүештә ҡала уставы ҡабул ителә. Йыш ҡына ҡаланы «Байрес» (Baires) тип атайҙар, был ҡалала киң таралған (бигерәк тә йәштәр араһында) тәүге формаһының ҡыҫҡартылыуы, әммә рәсми документтарҙа исеме ул формала ҡулланылмай . Аргентинаның баш ҡалаһы халҡын «портеньос» (исп. porteginos), йәғни «порт халҡы» тип атайҙар.

Буэнос-Айрес ҡалаһына ике тапҡыр нигеҙ һалына. Тәүге тапҡыр 1536 йылда Педро-де-Мендос тарафынан нигеҙ һалына. 1541 йылда индейҙар һөжүме ваҡытында ҡала яндырыла, ә 1580 йылда Хуан де Гарай тарафынан тергеҙелә (юрист Хуан де Матьенсо талабы буйынса)Juan de Matienzo. Gobierno del Peru. — Buenos Aires, 1910, p.VIII). Нигеҙ һалыныу мәлендә һәм реставрациянан һуң, ҡала Испания империяһы составына ингән Перу вице-короллегене составына инә. 1776 йылда Буэнос-Айрес яңы булдырылған Río de la Plata вице-короллектең баш ҡалаһы була.

1806 йылда беренсе британ баҫып инеүе ваҡытында ҡала бер нисә ай буйы британ ғәскәрҙәренең оккупацияһы аҫтында була. 1810 йылда Май революцияһы була, шул ваҡытта ҡалала испан наместнигы төшөрөлә һәм ваҡытлы хөкүмәт органы — Беренсе Хунта барлыҡҡа килә, ул Аргентинаның беренсе милли хөкүмәте була. XX быуат башында Бөйөк Буэнос-Айрес Көньяҡ Америкаға иммиграцияның төп үҙәктәренең береһе була. 1913 йылда ҡалала метро төҙөлөшө башлана, ул Латин Америкаһында тәүгеләрҙән була.

Буэнос-Айрес шулай уҡ Аргентина хөкүмәте урынлашҡан федераль баш ҡала булып тора. Буэнос-Айрес шул уҡ исемле провинция составына инмәй, әммә айырым административ төбәк булып тора, Аргентинаның 1880 йылда нигеҙ һалынған 24 провинцияһының береһе. Рәсми рәүештә ҡала 48 районға бүленгән, ҡаланың был бүленеше XIX быуатта раҫлана. 1994 йылдағы конституцион реформанан һуң ҡала үҙидара хоҡуғына эйә була, ҡала башлығы туранан-тура тауыш биреү юлы менән һайлана. 2010 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡалала 2 891 082 кеше йәшәй һәм Гран-Буэнос-Айрес мегаполисында 12 801 364 кеше йәшәй. Буэнос-Айрес — Аргентинаның иң ҙур ҡалаһы, Көньяҡ Америкала һигеҙенсе ҡала.

Буэнос-Айрес ҡалаһы — илдең төп белем биреү үҙәге. Уның билдәле институттары араһында — Колегио Насьональ де Буэнос-Айрес (Буэнос-Айрес милли институты) һәм Буэнос-Айрес университеты. Буэнос-Айрес Аргентинаның 1978 йылда футбол буйынса донъя чемпионаты матчтары үткән ҡалаларының береһе була .

Глобалләшеү кимәле индексы буйынса (Global Cities Index) Көньяҡ Америкала беренсе урынды биләй (2012 йылСтраница 3:  .

ГаВК-ның глобаль ҡалалар рейтингында Амстердам, Мәскәү һәм Брюссель менән бер рәттән торған альфа-ҡала тип таныла.

 Этимологияһы 
Триана сауҙагәрҙәре гильдияһы (уның ағзаһы була) диңгеҙселәренең ҡурсалаусыһы Изге Мария хөрмәтенә ҡалаға нигеҙ һалыусы Педро-де-Мендос уны «Изге Мария изге елдәр порты» тип атай (исп. Santa Senta Seniora Santa Senta Del Buen Ayre). «Буэн-Эйр» һүҙбәйләнеше Дева Мария исеменең бер өлөшө була, уның хөрмәтенә мерседарийҙар Сардинияның Кальяри ҡалаһында собор төҙөйҙәр. Оҙаҡ йылдар ҡаланың исеме конкистадор Руй Диас де Гусман исеме менән бәйле була. Әммә 1892 йылда Эдуардо Мадеро, испан архивтарында киң тикшеренеүҙәр үткәргәндән һуң, ҡаланың исеме испан диңгеҙселәренең Буэнос-Айрестағы Севилья Богородицаһына бағышланыуы менән тығыҙ бәйле тигән һығымтаға килә .

Янғындан һуң ҡаланы тергеҙгәс, Хуан де Гарай яңы тораҡ пунктына Троица исемен бирә — «Изге Троица ҡалаһы һәм Мәрхәмәтле Мария изге елдәр порты» (исп. Ciudad de la Trinidad, Puerto de Nuestra Señora Santa María del Buen Ayre). Уның исемен үҙгәртеүҙең сәбәбе ҡаланы тергеҙеү датаһына яҡын булыуы, йәки, ҡайһы бер тарихсылар фекеренсә, Троица байрамы ваҡытында ҡала янында якорь ҡуйған Гарай судноһы булыуы ихтимал. Әммә Гарай нигеҙ һалған портҡа Пуэрто-ду-Санта-Мария-ду-лос-Буэнос-Айрес (Puerto de Santa María de los Buenos Ayres) исеме бирелә.
Ҡаланың исемен үҙгәртеү тураһында рәсми ҡарар ҡабул ителмәү арҡаһында, Гараяның ҡала исемен үҙгәртеү тураһындағы ҡарары тормошҡа ашмай ҡала.

 Тарихы 
мини|300x300пкс|Буэнос-Айрес 1536 йылда нигеҙ һалынғандан һуң

 Ҡала тарихындағы мөһим даталар 
 1580—16 декабрь 1617 : Рио-Ла-Плата провинцияһының административ үҙәге, Перу вице-короллегенең бер өлөшө.
 1617—1776 йылдың 16 декабре: Буэнос-Айрес провинцияһының административ үҙәге, Перу вице-короллеге составына инә 1671 йылдан 1776 йылға тиклем хәҙерге Боливияла Харкас Король Ауденцияһына буйһона.
 1776 йылдың 1 авгусы — 1810 йылдың 25 майы: Рио-де-ла-Платаның айырым вице-короллегенең баш ҡалаһы.
 1816 йылдың 9 июне — 1825 йылдың 23 ғинуары: Көньяҡ Американың Берләшкән провинцияларының баш ҡалаһы.
 1825 йылдың 23 ғинуары — 1831 йылдың 4 ғинуары: Берләшкән Ла-Плата провинцияларының баш ҡалаһы.
 1831 йылдың 4 ғинуары — 1852 йылдың 11 сентябре: Аргентина конфедерацияһының баш ҡалаһы.
 1852 йылдың 6 апреле — 1861 йылдың 17 декабре: Буэнос-Айрес айырым танылмаған дәүләт була.
 1862—1994: Аргентинаның баш ҡалаһы.
 1994 — хәҙерге ваҡытта: Аргентина Республикаһының баш ҡалаһы.

 Ҡалаға нигеҙ һалынғандан алып 1810 йылға тиклем 
1536 йылдың 2 февралендә1536 год в истории  // Stankobiznes.RU испан конкистадоры Педро-де-Мендос ерле керанди халҡы йәшәгән ҡасабаға нигеҙ һала . Мендос экспедицияһына аслыҡ янай, чарруа индейҙары менән даими бәрелештәр арҡаһында хәл киҫкенләшә. Ауырыу һәм экспедицияның һәләк булыуынан ҡурҡҡан Мендос, Көньяҡ Американы ташлап, Испанияға ҡайтырға ҡарар итә, әммә өйөнә ҡайтып барғанда вафат була. Тораҡ пунктында ҡалған колонистар биш йыл индейҙарҙың һөжүмдәрен кире ҡаға һәм 1541 йылда Мендос экспедицияһы тарафынан 1537 йылда нигеҙ һалынған Асунсьон ҡалаһына йылға буйлап күтәрелергә мәжбүр булалар. Буэнос-Айрес ташландыҡ хәлдә ҡала һәм яндырыла. 1580 йылдың 11 июнендә Хуан де Гарай ҡаланы элекке хәленә ҡайтара. Был осорҙа ҡалала, гуарани индейҙарын иҫәпләмәйенсә, 65 күскенсе була. Диңгеҙ портының һәм яҡын-тирәләге ҡаласыҡтың ҡушылыуы уларҙың исемдәрен бер оҙон фразаға берләштереүгә килтерә. «Изге Троица ҡалаһы һәм Мәрхәмәтле Мария изге елдәр порты» (исп. Siudad de la Trinidad, Pueot de Nuestra Seniora Senta Senia del Buen Ayre).

Нигеҙ һалыныу мәлендә, һуңыраҡ тергеҙелгәндән һуң, ҡала Испания империяһы составына ингән Перу вице-короллеге составына инә. Буэнос-Айрес Лима аша үткән сауҙа юлдарынан алыҫ тора һәм ҡалала европаса йәшәү рәүеше өсөн әйберҙәр етмәй. 1610 йылда ҡала халҡы 500 кешегә етә, уларҙың күбеһе Бразилиянан контрабанда ташыу менән шөғөлләнә. 1680 йылда Ла-Плата ҡултығының һул ярында португалдар Колония-дель-Сакраменто ҡәлғәһен төҙөй. Уның аша португалдар Буэнос-Айресҡа законһыҙ рәүештә тауарҙар килтерә. Контрабандасыларҙан һаҡланыу өсөн, испандар Монтевидео ҡалаһына нигеҙ һала. XVIII быуат уртаһына Буэнос-Айрес күн сәнәғәте үҙәгенә әйләнә.
мини|275x275пкс|Ҡала советы 1817 йыл
мини|1810 йыл, 22 май. Май революцияһының сағыу ваҡиғаларынан һуң үткәрелгән ҡала советы ултырышында. Педро Суберкасо картинаһы, 1910 йылда төшөрөлгән
1776 йылда ҡала яңы булдырылған Río de La Plata вице-короллегенең баш ҡалаһы була. Вице-короллек төҙөүҙең төп сәбәптәре булып испан колониялары менән португалдар араһында сик булдырыу һәм контрабанданы туҡтатыу теләге тора. 1785 йылда Испания властары Рио-де-ла-Плата вице-президентына бойондороҡһоҙ сауҙа алып барырға рөхсәт бирә. Ошо мәлдән Буэнос-Айрестың сәскә атыу осоро башлана, ул асыҡ сауҙа алып бара. Хәҙер ҡалаға сит ил тауарҙары килә, ә суднолар ҡаланан башҡа порттарға ебәрелә. Лиманан коммерция һәм сәйәси бойондороҡлолоҡ юҡҡа сыға. Ҡаланың сәскә атыуы һөҙөмтәһендә,  башлыса испандар иҫәбенә, иммиграция көсәйә, француздар һәм итальяндар әҙерәк килә. Ул ваҡытта Буэнос-Айрестың төп халҡын сауҙагәрҙәр һәм фермерҙар тәшкил итә.

Нигеҙ һалынғандан алып 1807 йылға тиклем Буэнос-Айрес бер нисә һөжүмгә дусар ителә. 1582 йылда Мартин-Гарсия утрауына инглиз каперҙары төшә, әммә уларҙы утрауҙан ҡыуып сығаралар. 1587 йылда инглиз Томас Кавендиштың ҡаланы баҫып алырға маташыуы бушҡа була. 1658 йылда француздар, Франция короле Людовик XIV указы менән, өс тапҡыр һөжүм итә, Әммә Дон Педро де Байгорри Руис, ул ваҡытта Буэнос-Айрестың губернаторы, портты обороналауҙы уңышлы ойоштора. Дүртенсе ынтылыуҙы авантюрасы де Пинтис яһай, ул да еңелә. 1699 йылда бишенсе баҫып инеү була, һөҙөмтәлә дат пираттары флотилияһы тар-мар ителә. Бруно Маурицио-де-Забала губернаторлығында Этьен Моро етәкселегендәге француздар Рио-де-ла-Платаның көнсығыш яр буйына төшә, испан ғәскәрҙәре уларҙы тар-мар итә.

Буэнос-Айрес Британия империяһы өсөн майлы ҡалъя булып тора, бигерәк тә Испания Британия империяһының элекке дошманы Франция менән союздаш булғаны өсөн, ул төбәкте үҙ мәнфәғәттәре өлкәһенә индерергә тырыша. 1806 йылдың 27 июне Рио-де-Ла-Плата вице-короллегенә беренсе баҫып инеү ойошторола. Генерал-майор Уильям Карр Бересфорд отряды Буэнос-Айресты баҫып ала. Үҙен губернатор тип иғлан итә, әммә 1806 йылдың 12 авгусында баш һалырға мәжбүр була һәм, алты ай әсирлектә булғандан һуң, Англияға ҡасып китеп өлгөрә . 1807 йылда Джон Уитлок етәкселегендәге икенсе инглиз экспедицияһы Монтевидео ҡәлғәһен ала һәм бер нисә ай буйына үҙ ҡулында тота. 1807 йылдың 5 июлендә Уитлок Буэнос-Айресты баҫып алырға маташа, әммә ҡала халҡы һәм Сантьяго Линье отряды уға ҡаршы тора һәм инглиздәрҙе тар-мар итә ала. Ҡала халҡының ҡаршылығы (байтаҡ өлөшөн тәшкил иткән креолдар оборонала әүҙем ҡатнаша) Буэнос-Айрестың бойондороҡһоҙлоғон яҡларға ярҙам итә. Наполеон I ғәскәрҙәренең Испанияны оккупациялауы һөҙөмтәһендә Көньяҡ Америкала бойондороҡһоҙлоҡ хәрәкәте барлыҡҡа килә, улар 1810 йылда Май революцияһына һәм беренсе милли хөкүмәт төҙөүгә килтерә. XIX быуат башында ҡала халҡы яҡынса 40 000 кеше тәшкил итә, Атлантик океандың мөһим порты булып китә һәм Рио-де-ла-Плата вице-короллеге составынан сыға.

 Буэнос-Айрес XIX быуат аҙағына тиклем. 
Испанияның Буэнос-Айрес губернаторы Балтасар де Сиснерос вазифаһынан бушатылғандан һуң, власҡа килгән беренсе хунта ла ошоға оҡшаш сәйәси йүнәлеш тота. Бер-бер артлы Хунта Гранде, Беренсе һәм Икенсе Триумвират һәм директориялар алмашына. Беренсе хунта шулай уҡ губернаторҙар һәм мэрҙар тәғәйенләй, армияны тота һәм таможня пошлиналарын йыя. Был башҡа вице-короллектәрҙең башлыҡтарына, революция испан бюрократияһының власын, ҡала халҡына өҫтөнлөк бирмәйенсә, урындағы үҙидараға ғына үҙгәртеүгә этәрә.

1815 йылда провинция халҡы Берләшкән Ла-Плата провинцияларының юғары хакимы Карлос Мария де Альвеараның эшмәкәрлеген тәнҡитләй. Ул, 1815 йылдың 20 апрелендә раҫланғандан һуң дүрт ай үткәс, вазифаһынан мәхрүм ителә. 1816 йылдың 9 июнендә ҡала Берләшкән Көньяҡ Америка провинцияларының баш ҡалаһы була, 1819 йылғы Конституция төҙөлә. Киләһе йылда Граждандар һуғышы барышында федералистарҙың ғәскәрҙәр Сепеда янындағы алышта губернатор Мануэль де Сарратеа етәкләгән Буэнос-Айрес провинцияһы ғәскәрҙәрен тар-мар итә. Буэнос-Айрес провинцияһын тар-мар итеү Пилар килешеүенә ҡул ҡуйыу менән тамамлана. Тотороҡһоҙлоҡ осоронан һуң Мартин Родригес ҡала губернаторы була, ә уның министры Ривадавия 1826 йылда Аргентина конфедерацияһының беренсе президенты итеп һайлана . Ривадавия президентлыҡ иткән осорҙа ҡала фән һәм мәҙәниәт үҙәгенә әүерелә. Тәртип һәм реформа осоро башлана: Буэнос-Айрестың Генераль архивы булдырыла, тауар биржаһы асыла . Буэнос-Айрес университеты эшмәкәрлеген башлай һәм физика-математика йәмғиәте ойошторола.
слева|мини|1854 йылда Буэнос-Айрес штатының Конституция көнө
слева|мини|1870 йылда Буэнос-Айрес планы
Ривадавия Конгресҡа Буэнос-Айресты реконструкциялау планын тәҡдим итә, ҡала дәүләттең баш ҡалаһы тип иғлан ителә. Яңы законға ярашлы, порт Буэнос-Айрес провинцияһының төп килем сығанағы була.

1825 йылда Аргентина-Бразилия һуғышы башлана, был һуғыш һөҙөмтәһендә Аргентина Бразилияның Сисплатина провинцияһын (хәҙерге Уругвай) үҙ контроле аҫтына алырға ниәтләй. Сисплатина элек испан «Рио-де-Ла-Плата» вице-короллегенә ҡарай, Аргентина үҙен уның вариҫы тип һанай. Бразилия тар-мар ителгәндән һәм Уругвайҙың бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителгәндән һуң, ҡораллы ихтилал башланыу һөҙөмтәһендә Ривадавия 1827 йылдың 29 июнендә отставкаға китә. 1831 йылдан 1852 йылға тиклем ҡала Аргентина конфедерацияһының баш ҡалаһы була. 1836 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 62 000 кеше йәшәй. Росас, таможня пошлиналарын камиллаштырып, Буэнос-Айрестың килемен һиҙелерлек арттыра . 1852 йылда ҡала конфедерациянан айырыла һәм бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. Артабанғы 2 йыл эсендә Буэнос-Айрес провинцияһын федерацияға ҡайтарырға тырышыу уңышһыҙ тамамлана. 1859 йылда Буэнос-Айрес провинцияһы ғәскәрҙәре Венадала Хусто Уркиса тарафынан тар-мар ителә. 1859 йылдың 10 ноябрендә Сан-Жозе-де-Флорес килешеүе төҙөлә, уның менән Буэнос-Айрес конфедерацияға ҡушыла, ә 1860 йылдың 6 июнендә ҡала тулыһынса Аргентина составына инә.

Буэнос-Айрес иммиграция өсөн асыҡ була. Меңәрләгән европалылар, башлыса Италия һәм Испаниянан, ҡаланың һәм уның иҫтәлекле урындарының тышҡы ҡиәфәтен үҙгәртә. Ҡала әүҙем төҙөлә, ул ваҡыттағы өҫтөнлөклө «колониаль стиль» урынына итальян стилендә яңы йорттар һәм һарайҙар төҙөлә. Шулай уҡ Аргентинала беренсе тимер юлы була, ул ҡаланы Флорес биҫтәһе менән тоташтыра. 1871 йылда ҡала халҡының байтаҡ өлөшө һары биҙгәк эпидемияһы арҡаһында юҡҡа сыға. 1875 йылда Трес-де-Фебреро паркына — 3 февраль исемендәге паркҡа нигеҙ һалына.

Буэнос-Айрес провинцияһына ингән ҡала өҫтөнән административ вәкәләттәре булмаһа ла, Аргентина дәүләтен урынлаштырыуға алып барған оҙайлы процесс барышында Аргентина милли хөкүмәте урыны итеп Буэнос-Айрес һайлана. 1880 йылда губернатор Карлос Тежедор етәкселегендәге федераль ғәскәрҙәр менән губерна ғәскәрҙәре араһындағы бәрелештәр һөҙөмтәһендә ҡалаға федераль баш ҡала статусы бирелә. 1880 йылда Буэнос-Айрес ҡалаһы Буэнос-Айрес провинцияһынан административ рәүештә айырыла һәм махсус Федераль округҡа бүленә. Артабан районға Флорес һәм Белграно биҫтәләре ҡушыла. 1882 йылда Конгресс Буэнос-Айрес ҡалаһы мэры һәм ҡала советы вазифаһын индерә. Мэр бөтә халыҡтың тауыш биреү юлы менән һайланмаған, ә Президент хакимиәте тарафынан Сенат ҡарарына ярашлы тәғәйенләнгән. Беренсе мэр кандидатураһы 1883 йылда президент Хулио Рока тарафынан раҫлана.

Ҡала, илдең башҡа төбәктәренән айырмалы рәүештә, әүҙем үҫешә, уға финанс һәм мәҙәни потенциал ярҙам итә. 1880 йылда Буэнос-Айрес халҡы 337 617 кеше тәшкил итә, ә 1895 йылда 649 000 кешегә етә, шуларҙың 320 меңе генә ҡаланың төп халҡы була.

 Xix быуат аҙағынан хәҙерге ваҡытта тиклем 
мини|250x250пкс|1937 йылдың 12 октябрендә 9 июль Авенидаһы асыла.
XIX быуат аҙағы — XX быуат башында әүҙем төҙөлөш арҡаһында ҡала ныҡ үҙгәрә. 1913 йылда Латин Америкаһындағы беренсе метро Буэнос-Айреста төҙөлә, ул Буэнос-Айреста «Субтеэ» (Subte) тип атала. Ҡалала төрлө архитектура стилендәге биналар барлыҡҡа килә. Архитекторҙар, баш ҡала прогресс символы булһын өсөн, яңы проекттар эшләй.

1880 һәм 1950 йылдар араһында илгә Европа һәм Азия илдәренән 5 миллиондан ашыу иммигранттар килә. 1914 йылда Буэнос-Айрес донъяла ҙурлығы буйынса 1575 000 кеше йәшәгән ун икенсе ҡала була. Торлаҡ етмәү сәбәпле, уларҙың күбеһе емерек (ярлы) өйҙәрҙә йәшәргә мәжбүр булған.

Коммерция рейстары һанының артыуы заманса яңы порттың булыуын талап итә. Эдуардо Мадеро 1861 һәм 1869 йылдарҙа порт төҙөү проекттарын ҡарай, тик 1882 йылда ғына проектты Аргентинаның вице-президенты Франсиско Мадеро ҡабул итә. Яңы порт 1884 йылда башлана, әммә эштәр тулыһынса 1897 йылда тамамлана. Был порттың етешһеҙлектәре күп була, шуға күрә 1908 йылда Милли конгресс Пуэрто-Нуэво портын төҙөүҙе башларға ҡарар итә, ул 1919 йылда эшләй башлай, ә 1928 йылда төҙөлөш тамамлана. Яңы порттан Кордоба Авенида урамы башлана.

XX быуатта Буэнос-Айрес бер нисә тапҡыр Аргентина Республикаһы синыфтарының һуғыштары аренаһына әйләнә. 1909 йылда эшселәрҙең дөйөм забастовкаһы барышында Конгресс майҙанында үткән демонстрациянан һуң 8 кеше һәләк була, 100 кеше яралана. Аргентина тарихында был ваҡиғалар «Ҡанлы аҙна» исеме аҫтында була  . Забастовка баҫтырылғандан һуң, 1919 йылдың ғинуарында бөтә Аргентинала халыҡ сыуалыштары була, был «Фажиғәле аҙна» тип аталған ихтилалға килтерә . Ваҡиғалар ваҡытында Буэнос-Айрес, Росарио, Санта-Фе һәм башҡа ҡалаларҙа 700 кеше һәләк була, 4000-гә яҡын кеше яралана .
мини|250x250пкс|2010 йылда Аргентинаның бойондороҡһоҙлоғона 200 йыл тулыу айҡанлы ҡалаға миллионға яҡын турист килә.
слева|мини|250x250пкс|1912 йылда метро станцияларының береһе (Саэнс Пенья) төҙөлә

 Туғандаш ҡалалар  
  Альмерия, Испания (2008)
  Андалусия, Испания (провинция)
  Асунсьон, Парагвай (2002)
  Афина, Греция (1992)
  Базиликата, Италия (область)
  Бангкок, Таиланд (2006)
  Барранкилья, Колумбия
  Барселона, Испания (1985, 1990)
  Бейрут, Ливан (2006)
  Белград, Сербия (1990)
  Бергамо, Италия
  Берлин, Германия (1994)
  Бильбао, Испания (1992)
  Богота, Колумбия (1986)
  Бразилиа, Бразилия (1986, 1997)
  Варшава, Польша (2004)
  Виго, Испания (1992)
  Гавана, Куба
  Галисия, Испания (провинция)
  Гвадалахара, Мексика (1996)
  Генуя, Италия (1991)
  Гуадикс, Испания (1987)
  Дамаск, Сирия (1989)
  Ереван, Армения (2000)
  Женева, Швейцария
  Загреб, Хорватия (1998)
  Иерусалим, Израиль (сотрудничество)  Кадис, Испания (1975)
  Ҡаһирә, Мысыр (1992)
  Калабрия, Италия (область)
  Кальяри, Италия
  Каракас, Венесуэла (1982)
  Кейптаун, КАР
  Киев, Украина (1993)
  Кито, Эквадор
  Кордова, Аргентина (2012)
  Корриентес, Аргентина (2009)
  Куско, Перу (1986)
  Куэрнавака, Италия (2012)
  Ла-Пас, Боливия
  Лима, Перу (1983)
  Лиссабон, Португалия (1992)
  Лондон, Бөйөк Британия
  Лукка, Италия (2003)
  Мадрид, Испания (1975)
  Майами, АҠШ (1978)
  Манагуа, Никарагуа
  Мачупикчу, Перу
  Медельин, Колумбия
  Мехико, Мексика (1997)
  Милан, Италия (1998)
  Монтевидео, Уругвай (1975)
  Морелос, Мексика (штат)
  Мәскәү, РФ (1990)
  Мумбаи
  Неаполь, Италия (1990)  Нью-Джерси, АҠШ (штат)
  Нью-Йорк, АҠШ
  Овьедо, Испания (1982)
  Огайо, АҠШ (штат)
  Осака, Япония (1990)
  Оттава, Канада (1998)
  Палермо, Италия (2014)
  Париж, Франция (1999)
  Пекин, Ҡытай (1991, 1993)
  Порту-Алегри, Бразилия (1995)
  Прага, Чехия (1992)
  Рейкьявик, Исландия
  Рим, Италия (1987)
  Рио-де-Жанейро, Бразилия (1996)
  Роттердам, Нидерланды (1990)
  Саламанка, Испания (2006)
  Сан-Паулу, Бразилия (1999)
 Гондурас (2000)
  Сан-Хосе (Коста-Рика)|Сан-Хосе, Коста-Рика
 Испания
 Доминика Республикаһы (1991)
  Сантьяго, Чили (1992)
  Сантьяго-де-Компостела, Испания
  Севилья, Испания (1976)
  Сеул, Көньяҡ Корея (1992)
 Испания
 Төркиә
  Тариха, Боливия
  Тель-Авив, Израиль (1958)
  Тулуза, Франция (1990)
  Феррара, Италия (2004)

 Иҫкәрмә 
 Комментарийҙар

 Сығанаҡтар

 Һылтанмалар 
 Официальный сайт Буэнос-Айреса
 Всё о столице Аргентины. Международный туристический сервер
 
 Электронная карта Буэнос-Айреса
 Виртуальные экскурсии по районам Буэнос-Айреса
 Буэнос-Айрес: город и люди. Документальный фильм (1984) Официальный сайт Буэнос-Айрес
 Баш ҡалаһы тураһында бара. Халыҡ-ара туристик сервер
 
 Электрон карталар Буэнос-Айрес
 Район буйынса виртуаль экскурсия Буэнос-Айрес
 Буэнос-Айрес: кеше һәм ҡала. Документаль фильм (1984)

Категория:Көньяҡ Америка баш ҡалалары
Категория:Буэнос-Айрес
Категория:Аргентина ҡалалары