Штәнде
{{ТП-Рәсәй|Штәнде
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Штәнде
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 56 | lat_min = 4 | lat_sec = 43
  |lon_deg = 56 | lon_min = 8 | lon_sec = 52
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Балтас районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 568
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 452989
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           = 34753 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80208843001
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Штәнде''', икенсе атамаһы '''Итәүәш''' ({{lang-ru|Штанды}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Балтас районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың [[14 октябрь|14 октябренә]] халыҡ һаны 568 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.
Почта индексы — 452989, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80208843001.

Ауылға XVIII быуатта Ҡыр Танып улусы (Ҡыр Танып ырыуы) башҡорттары үҙ ерендә нигеҙ һалған.

== Тарихы==
Ауылға Себер даруғаһының Ҡыр Танып улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һалған. Ауыл шул исемдәге (Штәнде, йәки Итәүәш, Итәбаш) йылға буйында барлыҡҡа килгән.

1816 йылда 12 йортта 70 башҡорт йәшәгән. 1859 йылда бында 311 кеше (51 йорт) йәшәгән <ref name="А. З. Асфандияров. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий">[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/198  А. З. Асфандияров. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220329064533/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/198 |date=2022-03-29 }}</ref>.

1865 йылда 51 йортта 321 кеше йәшәгән <ref>{{Cite web |url=http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/2-statya/1421-%D1%88%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B,-%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D1%8F-%D0%B2-%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D1%87%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC-%D1%80%E2%80%91%D0%BD%D0%B5.html |title=Архивированная копия |access-date=2019-05-24 |archive-date=2019-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524093047/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/2-statya/1421-%25D1%2588%25D1%2582%25D0%25B0%25D0%25BD%25D0%25B4%25D1%258B,-%25D0%25B4%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25B2%25D0%25BD%25D1%258F-%25D0%25B2-%25D0%25B1%25D0%25B0%25D0%25BB%25D1%2582%25D0%25B0%25D1%2587%25D0%25B5%25D0%25B2%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BC-%25D1%2580%25E2%2580%2591%25D0%25BD%25D0%25B5.html |deadlink=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190524093047/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/2-statya/1421-%25D1%2588%25D1%2582%25D0%25B0%25D0%25BD%25D0%25B4%25D1%258B,-%25D0%25B4%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25B2%25D0%25BD%25D1%258F-%25D0%25B2-%25D0%25B1%25D0%25B0%25D0%25BB%25D1%2582%25D0%25B0%25D1%2587%25D0%25B5%25D0%25B2%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BC-%25D1%2580%25E2%2580%2591%25D0%25BD%25D0%25B5.html |date=2019-05-24 }}</ref>. 

1906 йылда 90 йортта 472 кеше йәшәгән. 1920 йылда ауылда 891 кеше (180 йорт) була.

1834 йылда 110 кешегә 360 бот ҡышлау ашлығы һәм 296 бот яҙғы һабан ашлығы сәселә.

1920 йылдан һуң Штәнде ауылынан бер нисә ғаилә яңы ауыл —[[Яңы Штәнде]]гә нигеҙ һалған, унда 17 йорт булған  <ref name="А. З. Асфандияров. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий"/>.

Штәнде ауылы башҡорттары шул уҡ райондың [[Иҫке Илекәй]] ауылы халҡы менән бер нәҫелдән булған һәм 10-сы башҡорт кантонына ҡараған, 1863 йылға тиклем хәрби ҡатламға ингән (сик буйы хеҙмәтен үтәгән һәм хәрби походтарҙа ҡатнашҡан).

Ауылда беренсе башланғыс мәктәп 1924 йылда, 1941 йылда ете йыллыҡ мәктәп, 1952 йылда урта мәктәп асыла, ул әле лә эшләп килә.  2020 йылда урта мәктәптең яңы бинаһы сафҡа индерелә.

Ауыл «Итәүеш» тип  тә йөрөтөлгән. 1865 йылғы документта русса «Итабаш» тип күрһәтелгән. Халыҡ араһында «это ваш» (йәки землемер «был ер һеҙҙеке тип әйткән») тигән һүҙҙәрҙән сыҡҡан тигән фараз йәшәй. Һүҙлектәрҙә «етәү+ баш» һүҙҙәренән алыныуы күҙ уңында тотола<ref name="Словарь водных объектов Башкортостана">[http://ihtika.ru/index.php/book/russko-bashkirskiy-slovar-vodnyh-obektov-respubliki-bashkortostan-ufa-kitap-2005-256-s/text/70 Словарь водных объектов Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220506123329/http://ihtika.ru/index.php/book/russko-bashkirskiy-slovar-vodnyh-obektov-respubliki-bashkortostan-ufa-kitap-2005-256-s/text/70 |date=2022-05-06 }}</ref>. «Әт, ит,ид»- боронғо һинд-европа телдәрендә «һыу» (мәҫәлән,Әтил, Итил), борон башҡорт телендә «иҙ» (мәҫәлән,иҙмә- һыуға буталған) формаһын ала, «үеш» ялғауы һыу буйындағы объекттарға ҡушыла.<ref name="Г.Бухарова. О некоторых венгерских топонимах в башкирских землях ">[http://urgaza.ru/library-portal/articles/288/1799/ Г.Бухарова. О некоторых венгерских топонимах в башкирских землях ]</ref>

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||568||272||296||47,9||52,1
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]]): 18 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйөҙе): 83 км
== Урамдары==

* Һигеҙенсе март - улица 8 Марта 

* Гагарин - улица Гагарина

* Киров- улица Кирова

* Куйбышев- улица Куйбышева

* Ленин- улица Ленина

* Тыныслыҡ- улица Мира

* Мичурин- улица Мичурина

* Йәштәр- улица Молодежная

* Совет-улица Советская

* Үҙәк-улица Центральная

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Хәмитов Зәки Сәлим улы]] (1930—1993), ғалим-педагог. Техник фәндәр докторы. Башҡортостан ауыл хужалығы институтының ауыл хужалығын механизациялау факультеты деканы. Башҡортостан Республикаһының элекке башлығы [[Хәмитов Рөстәм Зәки улы|Р. З. Хәмитовтың]] атаһы.
* [[Ғабдулхаҡов Рәдиф Әхүәс улы]] (1953), философия фәндәре кандидаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы.
* [[Фәссәхов Өлфәт Тәүәфетдин улы]] (1934), балыҡ тотоу карабы капитаны, Камчатканың атҡаҙанған балыҡсыһы, ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордены кавалеры.

== Һылтанмалар ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} 
* Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с.  ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Балтас районы ауылдары}}

[[Категория:Балтас районы ауылдары]]
Штәнде, икенсе атамаһы Итәүәш () — Башҡортостан Республикаһының Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 568 кеше булған.
Почта индексы — 452989, ОКАТО коды — 80208843001.

Ауылға XVIII быуатта Ҡыр Танып улусы (Ҡыр Танып ырыуы) башҡорттары үҙ ерендә нигеҙ һалған.

 Тарихы
Ауылға Себер даруғаһының Ҡыр Танып улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һалған. Ауыл шул исемдәге (Штәнде, йәки Итәүәш, Итәбаш) йылға буйында барлыҡҡа килгән.

1816 йылда 12 йортта 70 башҡорт йәшәгән. 1859 йылда бында 311 кеше (51 йорт) йәшәгән  А. З. Асфандияров. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий .

1865 йылда 51 йортта 321 кеше йәшәгән  . 

1906 йылда 90 йортта 472 кеше йәшәгән. 1920 йылда ауылда 891 кеше (180 йорт) була.

1834 йылда 110 кешегә 360 бот ҡышлау ашлығы һәм 296 бот яҙғы һабан ашлығы сәселә.

1920 йылдан һуң Штәнде ауылынан бер нисә ғаилә яңы ауыл —Яңы Штәндегә нигеҙ һалған, унда 17 йорт булған  .

Штәнде ауылы башҡорттары шул уҡ райондың Иҫке Илекәй ауылы халҡы менән бер нәҫелдән булған һәм 10-сы башҡорт кантонына ҡараған, 1863 йылға тиклем хәрби ҡатламға ингән (сик буйы хеҙмәтен үтәгән һәм хәрби походтарҙа ҡатнашҡан).

Ауылда беренсе башланғыс мәктәп 1924 йылда, 1941 йылда ете йыллыҡ мәктәп, 1952 йылда урта мәктәп асыла, ул әле лә эшләп килә.  2020 йылда урта мәктәптең яңы бинаһы сафҡа индерелә.

Ауыл «Итәүеш» тип  тә йөрөтөлгән. 1865 йылғы документта русса «Итабаш» тип күрһәтелгән. Халыҡ араһында «это ваш» (йәки землемер «был ер һеҙҙеке тип әйткән») тигән һүҙҙәрҙән сыҡҡан тигән фараз йәшәй. Һүҙлектәрҙә «етәү+ баш» һүҙҙәренән алыныуы күҙ уңында тотолаСловарь водных объектов Башкортостана . «Әт, ит,ид»- боронғо һинд-европа телдәрендә «һыу» (мәҫәлән,Әтил, Итил), борон башҡорт телендә «иҙ» (мәҫәлән,иҙмә- һыуға буталған) формаһын ала, «үеш» ялғауы һыу буйындағы объекттарға ҡушыла.Г.Бухарова. О некоторых венгерских топонимах в башкирских землях 

 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар) 1920 йыл 26 август 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар 1959 йыл 15 ғинуар 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар 2002 йыл 9 октябрь 2010 йыл 14 октябрь56827229647,952,1

 Географик урыны 
 Район үҙәгенә тиклем (Иҫке Балтас): 18 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйөҙе): 83 км
 Урамдары

 Һигеҙенсе март - улица 8 Марта 

 Гагарин - улица Гагарина

 Киров- улица Кирова

 Куйбышев- улица Куйбышева

 Ленин- улица Ленина

 Тыныслыҡ- улица Мира

 Мичурин- улица Мичурина

 Йәштәр- улица Молодежная

 Совет-улица Советская

 Үҙәк-улица Центральная

 Билдәле шәхестәре 
 Хәмитов Зәки Сәлим улы (1930—1993), ғалим-педагог. Техник фәндәр докторы. Башҡортостан ауыл хужалығы институтының ауыл хужалығын механизациялау факультеты деканы. Башҡортостан Республикаһының элекке башлығы Р. З. Хәмитовтың атаһы.
 Ғабдулхаҡов Рәдиф Әхүәс улы (1953), философия фәндәре кандидаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы.
 Фәссәхов Өлфәт Тәүәфетдин улы (1934), балыҡ тотоу карабы капитаны, Камчатканың атҡаҙанған балыҡсыһы, ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.

 Һылтанмалар 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
 Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с.  ISBN 978–5–295–04683–4

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Балтас районы ауылдары