Балтас районы
{{Ук}}
'''Балтас районы''' ({{lang-ru|Балтачевский район}}) — [[Башҡортостан]]дағы муниципаль район. Административ үҙәге — [[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]] ауылы. Майҙаны — 1598 квадрат километр.

== Географик урыны ==
Район [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Төньяҡ|төньяғында]], [[Өфө]]нән төньяҡҡа 220 км һәм Көйәҙе тимер юл станцияһынан (Пермь крайы) көньяҡ-көнсығышҡа табан 70 км алыҫлыҡта  урынлашҡан. [[Көнсығыш]]та — [[Ҡариҙел районы|Ҡариҙел]] һәм [[Асҡын районы|Асҡын]], [[көнбайыш]]та [[Борай районы|Борай]], [[көньяҡ]]та — [[Мишкә районы|Мишкә]] һәм төньяҡта — [[Тәтешле районы|Тәтешле]] райондары менән сиктәш.

== Ҡыҫҡаса тарихы ==
1930 йылдың 20 авгусында ''Иҫке Балтас районы'' булараҡ ойошторола, район составына Бөрө кантоны улустары инә, 1933 йылдың 20 сентябренән хәҙерге исемен йөрөтә. 1963 йылдың 1 февралендә бөтөрөлә, биләмәһе Борай районы составына индерелә. 1965 йылдың 4 ноябрендә яңынан ойошторола.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Вәлинурова Лилиә Сабих ҡыҙы]] (29.05.1958), иҡтисадсы-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (2004), профессор (2005). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2010) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (2006) атҡаҙанған фән эшмәкәре.
* [[Вәлиуллин Ҡәҙим Барый улы]] (24.10.1930), тарихсы-ғалим, юғары мәктәп ветераны. Тарих фәндәре докторы (1995), профессор (1996). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2006).
* [[Ғаянов Илдар Ихсан улы]] (19.03.1957) — рәссам, график. [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2004). [[Һәйтәк (Балтас районы)|Һәйтәк]] ауылынан.
* [[Ғәлләмов Наил Хафиз улы]] (12.04.1958), музыкант-педагог, Балтас балалар сәнғәт мәктәбе уҡытыусыһы, [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
* [[Калитов Георгий Ғәйниәхмәт улы]] (7.09.1952) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ рәссамы (2012), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1987), [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1995)<ref>[http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6397-kalitov-georgij-jni-khm-t-uly Калитов Георгий Ғәйниәхмәт улы — Башҡорт энциклопедияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421202225/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6397-kalitov-georgij-jni-khm-t-uly |date=2016-04-21 }}{{V|26|08|2017}}</ref>.
* [[Порсев Михаил Владимирович]] (2.11.1923—6.10.2005),  хеҙмәт алдынғыһы, 1940—1985 йылдарҙа «Златоуст машиналар эшләү заводы» берекмәһенең слесарь‑лекалолар яһаусыһы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1977). Покровка ауылынан (хәҙер бөткән).
* [[Саяпов Тимер Шәймөхәмәт улы]] (31.03.1914—17.07.2011), тарихсы-ғалим, [[СССР|совет]] комсомол, партия, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Тарих фәндәре  кандидаты (1969). [[Башҡорт АССР-ы]]ның 2—4-се һәм 7-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. 1965 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1975). Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1949, 1971) кавалеры. [[Үрге Ҡарыш]] ауылынан.
* [[Хәмәев Вәғиз Хәмәй улы]] (24.11.1938—25.04.2003), ғалим-химик-технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1982), профессор (1983). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (1998), [[СССР]]-ҙың уйлап табыусыһы (1983). [[Көнтүгеш]] ауылынан<ref>[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/1062-khamaev-vagiz-khamaevich.html Башкирская энциклопедия — Хамаев Вагиз Хамаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224062100/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/1062-khamaev-vagiz-khamaevich.html |date=2019-12-24 }}{{ref-ru}}{{V|20|11|2018}}</ref>.
* [[Шакиров Үлмәҫ Шакир улы]] (20.12.1923—20.08.1998), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугире, уҡсылар полкының взвод командиры ярҙамсыһы, [[өлкән сержант]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). [[Аҫау]] ауылынан.

== Халҡы ==
Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 15,5 кеше/ км². Районда 15 ауыл Советы, 79 ауыл торама пункты, иң ҙурҙары: Иҫке Балтас (5,6 мең кеше), Һәйтәк (0,7 мең), Көндәшле (0,6 мең) ауылдары.

; Милли составы
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ һанын иҫәпкә алыу мәғлүмәттәре буйынса: [[башҡорттар]] — 51,1 %, [[татарҙар]] — 31,2 %, [[мариҙар]] — 12,6 %, [[урыҫтар]] — 2,5 %, [[удмурттар]] — 2,3 %, башка — 0,3 %<ref name="ВПН-2010">{{cite web|url=http://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/Итоги%20Всероссийской%20переписи%20населения%202010%20года%20по%20Республике%20Башкортостан.pdf|title=Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан|format=pdf|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан|accessdate=2013-03-05|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EzC0FMGq|archivedate=2013-03-09}}{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.

; Халыҡ һаны 
Халҡы (мең кеше): 1939 й. — 49,1; 1959 — 39,3; 1989 — 24,9; 2002 — 24,7; 2010 — 21,6.
{{ Население | Балтачевский район | Оформление=standard| Столбцов=8}}
<br />
{{ Население | Балтачевский район | д }}

'''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):'''
{{Wikidata/Population}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} 
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. —] ISBN 978-5-295-04683-4. {{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* [http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/1616-baltas-rajony Башҡорт энциклопедияһы — Балтас районы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200411081704/http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/1616-baltas-rajony |date=2020-04-11 }}{{V|11|04|2020}}

{{Балтас районы ауылдары}} 
{{Балтас районы муниципаль берәмектәре}}
{{Башҡортостан райондары}}

[[Категория:Башҡортостан райондары]]
[[Категория:Балтас районы]]


{{Baltach-stub}}
Балтас районы () — Башҡортостандағы муниципаль район. Административ үҙәге — Иҫке Балтас ауылы. Майҙаны — 1598 квадрат километр.

 Географик урыны 
Район Башҡортостан Республикаһының төньяғында, Өфөнән төньяҡҡа 220 км һәм Көйәҙе тимер юл станцияһынан (Пермь крайы) көньяҡ-көнсығышҡа табан 70 км алыҫлыҡта  урынлашҡан. Көнсығышта — Ҡариҙел һәм Асҡын, көнбайышта Борай, көньяҡта — Мишкә һәм төньяҡта — Тәтешле райондары менән сиктәш.

 Ҡыҫҡаса тарихы 
1930 йылдың 20 авгусында Иҫке Балтас районы булараҡ ойошторола, район составына Бөрө кантоны улустары инә, 1933 йылдың 20 сентябренән хәҙерге исемен йөрөтә. 1963 йылдың 1 февралендә бөтөрөлә, биләмәһе Борай районы составына индерелә. 1965 йылдың 4 ноябрендә яңынан ойошторола.

 Билдәле шәхестәре 
 Вәлинурова Лилиә Сабих ҡыҙы (29.05.1958), иҡтисадсы-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (2004), профессор (2005). Рәсәй Федерацияһының (2010) һәм Башҡортостан Республикаһының (2006) атҡаҙанған фән эшмәкәре.
 Вәлиуллин Ҡәҙим Барый улы (24.10.1930), тарихсы-ғалим, юғары мәктәп ветераны. Тарих фәндәре докторы (1995), профессор (1996). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2006).
 Ғаянов Илдар Ихсан улы (19.03.1957) — рәссам, график. Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2004). Һәйтәк ауылынан.
 Ғәлләмов Наил Хафиз улы (12.04.1958), музыкант-педагог, Балтас балалар сәнғәт мәктәбе уҡытыусыһы, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
 Калитов Георгий Ғәйниәхмәт улы (7.09.1952) — Башҡортостан Республикаһының халыҡ рәссамы (2012), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1987), Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1995)Калитов Георгий Ғәйниәхмәт улы — Башҡорт энциклопедияһы .
 Порсев Михаил Владимирович (2.11.1923—6.10.2005),  хеҙмәт алдынғыһы, 1940—1985 йылдарҙа «Златоуст машиналар эшләү заводы» берекмәһенең слесарь‑лекалолар яһаусыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1977). Покровка ауылынан (хәҙер бөткән).
 Саяпов Тимер Шәймөхәмәт улы (31.03.1914—17.07.2011), тарихсы-ғалим, совет комсомол, партия, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Тарих фәндәре  кандидаты (1969). Башҡорт АССР-ының 2—4-се һәм 7-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. 1965 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1975). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1949, 1971) кавалеры. Үрге Ҡарыш ауылынан.
 Хәмәев Вәғиз Хәмәй улы (24.11.1938—25.04.2003), ғалим-химик-технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1982), профессор (1983). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (1998), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1983). Көнтүгеш ауылынанБашкирская энциклопедия — Хамаев Вагиз Хамаевич .
 Шакиров Үлмәҫ Шакир улы (20.12.1923—20.08.1998), Бөйөк Ватан һуғышы яугире, уҡсылар полкының взвод командиры ярҙамсыһы, өлкән сержант. Советтар Союзы Геройы (1944). Аҫау ауылынан.

 Халҡы 
Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 15,5 кеше/ км². Районда 15 ауыл Советы, 79 ауыл торама пункты, иң ҙурҙары: Иҫке Балтас (5,6 мең кеше), Һәйтәк (0,7 мең), Көндәшле (0,6 мең) ауылдары.

 Милли составы
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ һанын иҫәпкә алыу мәғлүмәттәре буйынса: башҡорттар — 51,1 %, татарҙар — 31,2 %, мариҙар — 12,6 %, урыҫтар — 2,5 %, удмурттар — 2,3 %, башка — 0,3 %.

 Халыҡ һаны 
Халҡы (мең кеше): 1939 й. — 49,1; 1959 — 39,3; 1989 — 24,9; 2002 — 24,7; 2010 — 21,6.

1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4. 

 Һылтанмалар 
 Башҡорт энциклопедияһы — Балтас районы 

 

Категория:Башҡортостан райондары
Категория:Балтас районы