Йорт турғайы
{{Таксон
| name              = 
| regnum            = Хайуандар
| image file = Passer domesticus m.jpg
| image title = Йорт турғайы
| image descr =Йорт турғайы<ref>Вильгельма фон Райта рәсеме ({{lang-fi|[[:fi:Wilhelm von Wright|Wilhelm von Wright]]}}, [[1810]]—[[1887]]) из книги: Svenska fåglar, efter naturen och på sten ritade (2-е издание).</ref>
| parent = Passer
| rang = Төр
| latin = Passer domesticus
| author = ([[Linnaeus]], [[1758]])
| syn =
| typus =

| range map = PasserDomesticusDistribution.png
| range map caption =
| range map width =
| range legend = <small>{{легенда|#339900|borderwidth=0px|Тәбиғи ареалы ареал}}{{легенда|#00ff33|borderwidth=0px|Киңәйтелгән ареал}}</small></td>
| iucnstatus = LC
| wikispecies = Passer domesticus
| commons = Category:Passer domesticus
| iucn = 106008367
| itis = 179628
| ncbi = 48849
| eol =
| grin =
| ipni =
}}
[[Файл:Passer domesticus domesticus MHNT.ZOO.2010.11.208.jpg|thumb|'' Passer domesticus domesticus '']]

'''Йорт турғайы'''(өй турғайы,өй сыпсығы, сыпсыҡ,хәрәм турғай, буҙ турғай, ауыл турғайы) ({{lang-ru|Домовой воробей}}, {{lang-la|Passer domesticus}}) — киң таралған турғайҙар ғаиләһенә ингән ҡош.
Бөтә кешегә билдәле.

Уның башы һоро, ҡанаттары ҡара таплы. Тамағы һәм түшенең өҫ яғы ҡара, ҡойроғо буҙ төҫтә була. Кеше йәшәгән йорт-ҡура тирәһендә йәшәй.
Бөжәктәр, төрлө [[орлоҡ]]тар, [[емеш-еләк]] менән туҡлана.
Ултыраҡ ҡош. Аҙбар, йорт, солан ҡыйыҡтарына оялай. [[Сыйырсыҡ]] һәм [[ҡарлуғас]] ояларын баҫып алған осраҡтар була.

Бында йорт турғайы сырҡылдауын {{audio|Passer domesticus.ogg|тыңларға}} була.

== Биологик тасуирлама ==
===Тышҡы күренеше===
[[Файл:House Sparrow m 2892.jpg|thumb|left|Ата йорт турғайы]]
[[Файл:House Sparrow f 3030.jpg|thumb|left|Инә йорт турғайы]]
Кәүҙәһенең оҙонлоғо 14-18 см<ref name=ESBE/><ref name=Sev/>, массаһы 21-37 гг<ref name=Sev/>. Ҡауырһынының дөйөм төҫө  — өҫтән һорғолт-көрән, ҡара таптар менән буҙ төҫтә, аҫтан аҡһыл йәки һоро. Яңаҡтары аҡ, ҡолаҡ  өлкәһендә аҡһыл-һоро. Ҡанаттары арҡыры  һарғылт-аҡ һыҙат менән<ref name=ESBE/>. Ата ҡош инә ҡоштан эйәген, боғаҙын, бөрләтәүен, күкрәгенең өҫкө өлөшөн уратып алған ҙур ҡара тап булыуы менән, шулай уҡ башының түбәһе ҡара-ҡоро булыуы менән айырыла<ref name=ESBE/><ref name=Sev/><ref name=BSE>{{БСЭ3|статья=[http://enc-dic.com/print/enc_sovet/Vorobi-5565.html Воробьи]|автор=[[Дементьев, Георгий Петрович|Дементьев Г. П.]]|том=5}}{{v|24|2|2017}} {{Cite web |url=http://enc-dic.com/print/enc_sovet/Vorobi-5565.html |title={title} |accessdate=2015-02-25 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6oV4sxpyn?url=http://enc-dic.com/print/enc_sovet/Vorobi-5565.html |archivedate=2017-02-23 |deadlink= }}</ref>. Инә ҡоштоң башы һәм боғаҙы һоро, ә күҙе өҫтөндә һорғолт-һары һыҙат бар<ref name=ESBE/><ref name=Sev/>.

===Таралыуы===

Элек йорт турғайының йәшәү урыны Төньяҡ Европа менән сикләнә ине. Һуңынан [[Европа]]ла, [[Азия]]ла<ref name=ESBE/><ref name=Sev/><ref name=BSE/> ([[Арктика]]нан, Азияның төньяҡ-көнсығыш, көньяҡ-көнсығыш, үҙәк райондарынан тыш<ref name=BSE/>, шулай уҡ Төньяҡ Африка<ref name=Sev/><ref name=BSE/> һәм Көнсығыш [[Африка]]ла<ref name=BSE/>, [[Сенегал]]да<ref name=ESBE/>, Кесе Азияла, [[Ғәрәбстан]] ярымутрауында һәм Ява утрауында<ref name=ESBE/> киң тарала.

XX быуаттан  башлап төрлө илдәргә индерелә, унда киң тарала һәм әлеге ваҡытта,  юғарыла әйтеп үтелгән урындарҙан тыш,  Көньяҡ Африкала, Австралияла, [[Яңы Зеландия]]ла, Төньяҡ һәм [[Көньяҡ Америка]] һәм башҡа утрауҙарҙа<ref name=ESBE/><ref name=Sev/><ref name=BSE/> йәшәй.

Бөтә ерҙә лә тиерлек ултыраҡ ҡош  булып тора<ref name=Sev/><ref name=BSE/>, тик ареалдың иң  төньяҡ өлөштәренән ҡышлау өсөн  көньяҡҡа күсеп килә (1000 км тиклем), ә Урта Азиянан<ref name=BSE/> Алғы Азияға һәм Һиндостанға осоп китә.

Кешенең торлағы артынан эйәреп, үҙе өсөн хас булмаған урманлы тундра, хатта тундра зонаһына  — [[Мурманск өлкәһе]]нә, [[Печора]] тамағына,  [[Яҡутстан]]дың төньяғына тиклем үтеп инә.

===Йәшәү рәүеше===

Синантроп төр<ref name=Sev/><ref name=BSE/> — кеше менән даими бергә тороусы булараҡ, йорт турғайы кешенең хужалыҡ эшмәкәрлеге йоғонтоһо аҫтында үҙгәргән тормош шарттарына яҡшы ҡулайлаша.

Турғайҙы ауыл һәм ҡала ерҙәрендә лә, Алыҫ  Төньяҡ һәм Урта Азия ауылдарында ла осратырға мөмкин осратырға мөмкин. Хәйер, Урта Азияла ул, ғәҙәттә, кешенән алыҫыраҡ йәшәй.

Турғайҙың төньяҡҡа ла, көньяҡҡа ла киң таралыуы уның үрсеүсәнлеге булышлыҡ итә. 

Йорт турғайы ултыраҡ тормош алып бара<ref name=Sev/><ref name=BSE/>, быға кеше торағында мул аҙыҡ та, оялау өсөн уңайлы шартта ҙа бар.

===Туҡланыуы===

Башлыса үҫемлек аҙыҡтар менән, тик яҙ көнө өлөшләтә бөжәктәр менән туҡлана, улар менән себештәрен дә ашатып үҫтерә<ref name=Sev/><ref name=BSE/>.

Турғайҙың рационына  ауыл хужалығы культуралары орлоҡтары<ref name=ESBE/><ref name=Sev/><ref name=BSE/>, төрлө аҙыҡ-түлек ҡалдыҡ-боҫтоғо, уларҙы кеше тораҡтарында сүпләй<ref name=Sev/>, баҫыуҙарҙа  иген башаҡтары<ref name=ESBE/><ref name=BSE/>, баҡсаларҙа  сейә<ref name=ESBE/>, ҡарағат, виноград емеш-еләктәре<ref name=ESBE/>, яҙ сәскә бөрөләре инә. Яҡында баҫыуҙар булмаһа, болондарға, урман ҡырҙарына һәм далаға оса, унда ҡырағай үләндәрҙең орлоҡтарын йыя, ҡайһы берҙә бөжәктәр тота<ref name=BSE/>.

===Үрсеүе===

Турғай айырым пар менән, әммә ҡайһы саҡта кеше торағы эргәһендә йәки ауыл янында колониялар менән оя ҡора.  Ултыртылған ағас һәм ҡыуаҡлыҡтарҙа, йырындарҙа, баҫыу менән йәнәш балсыҡлы текә ярҙарҙа оялай. 

Ояларҙы төрлө урындарҙа  — йорт-ҡура ярыҡтарында, йырындарҙың балсыҡлы һәм аҡбурлы өңдәрендә<ref name=Sev/><ref name=BSE/>, эре ҡоштарҙың (Селән, ҡауҙы, бөркөт) стеналарында, ағас ҡыуыштарында була<ref name=BSE/>, сыйырсыҡ ояларын, яр ҡарлуғастарының өңдәрен биләп алыуы мөмкин. Көньяҡта төрлө ағас ботаҡтарында ояны асыҡтан-асыҡ ҡора<ref name=BSE/>.

Күҙәтеүҙәр буйынса, турғайҙар парҙы бөтә ғүмеренә төҙөй. Ғүмер оҙонлоғо уларҙың бик оҙон түгел: хәйер  9 һәм 11 йәшлек турғайҙар ҙа билдәле,  уларҙың күпселеге  4 йәшкә тиклем дә йәшәмәй. Ҡышын күп йәш ҡоштар тәүге ҡышта уҡ үлә, шулай итеп, турғайҙарҙың уртаса ғүмер оҙонлоғо 9—21  ай тәшкил итә<ref name="bio.1september.ru">''Мамонов Г. А.'' [http://bio.1september.ru/articlef.php?ID=200500205 Воробей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110217111814/http://bio.1september.ru/articlef.php?ID=200500205 |date=2011-02-17 }}</ref>.

Ике зат төҙөүҙә ҡатнашҡан оялары уртаһында ҙур булмаған уйым  һаламдан, ҡоро үләндән, һалабаштарҙан, ҡауырһындарҙан торған ҡоролманан ғибәрәт<ref name=Sev/>. Ботаҡтарҙа төҙөлгән оялары ҙур, үлән үҫемлектәрҙән һәм ҡабырғала инеү урыны менән ҡалын стеналы дөрөҫ булмаған шар формаһында. 

Йорт турғайҙары үрсеүгә иртә тотона. Рәсәйҙең урта һыҙатында никах алды йәнләнеүе март-февраль айҙарында башлана. Марттың икенсе яртыһында парҙарға бүленәләр һәм оя төҙөүгә тотоналар; апрелдә инә ҡош йомортҡа һала башлай<ref name=Sev/>.

Инә ҡош  4-10, йыш ҡына 5-7 төрткөлө һәм таптар менән аҡ йомортҡа һала, баҫып сығарыу 11-13 көн тәшкил итә.

Инә һәм ата ҡош себештәрҙе  күбеһенсә бөжәктәр менән туҡландыра<ref name=Sev/><ref name=BSE/>. Моронлағандан һуң 10 көн үткәс, (урта һыҙатта май аҙағында — июнь башында) ҡошсоҡтар оянан осоп сыға.
<gallery style="text-align:center; font-size:78%">

Passerdomesticuseggs.JPG|Йомортҡа һалыу
House sparrow chick.jpg|Турғайҙарҙың себештәре көсһөҙ булып тыуа
Gorrión.passer.domesticus.chick.jpg|Үҫеп еткән ҡошсоҡ
House sparrow02.jpg|Йәш ҡош
</gallery>
Турғайҙар йәй дауамында ике йәки өс тапҡыр бала сығара<ref name=Sev/>. Икенсе тапҡыр йомортҡа һалыуы июндең икенсе яртыһында була, ҡошсоҡтарҙың осоп сығыуы июлдә була. 

Бер оя ҡошсоҡтар өйкөмгә туплана, улар төркөмдә бер меңгә тиклем йыйылып, яландарға туйынырға оса<ref name=Sev/>. 

Ҡара көҙҙә абортив енси цикл башлана: ҡоштар йәнә йәнле сырҡылдайҙар, ата ҡоштар инә ҡоштар артынан йөрөй һәм ояға төҙөлөш материалы ташый. Шулай итеп яңыртылған оялар ҡышын төнгө һалҡындарҙан һаҡланыу өсөн ышыҡ булып хеҙмәт итә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}


{{Ornitology-stub}}
[[Категория:Башҡортостан ҡоштары]]
[[Категория:Турғайҙар]]
Йорт турғайы(өй турғайы,өй сыпсығы, сыпсыҡ,хәрәм турғай, буҙ турғай, ауыл турғайы) (, ) — киң таралған турғайҙар ғаиләһенә ингән ҡош.
Бөтә кешегә билдәле.

Уның башы һоро, ҡанаттары ҡара таплы. Тамағы һәм түшенең өҫ яғы ҡара, ҡойроғо буҙ төҫтә була. Кеше йәшәгән йорт-ҡура тирәһендә йәшәй.
Бөжәктәр, төрлө орлоҡтар, емеш-еләк менән туҡлана.
Ултыраҡ ҡош. Аҙбар, йорт, солан ҡыйыҡтарына оялай. Сыйырсыҡ һәм ҡарлуғас ояларын баҫып алған осраҡтар була.

Бында йорт турғайы сырҡылдауын  була.

 Биологик тасуирлама 
Тышҡы күренеше
thumb|left|Ата йорт турғайы
thumb|left|Инә йорт турғайы
Кәүҙәһенең оҙонлоғо 14-18 см, массаһы 21-37 гг. Ҡауырһынының дөйөм төҫө  — өҫтән һорғолт-көрән, ҡара таптар менән буҙ төҫтә, аҫтан аҡһыл йәки һоро. Яңаҡтары аҡ, ҡолаҡ  өлкәһендә аҡһыл-һоро. Ҡанаттары арҡыры  һарғылт-аҡ һыҙат менән. Ата ҡош инә ҡоштан эйәген, боғаҙын, бөрләтәүен, күкрәгенең өҫкө өлөшөн уратып алған ҙур ҡара тап булыуы менән, шулай уҡ башының түбәһе ҡара-ҡоро булыуы менән айырыла . Инә ҡоштоң башы һәм боғаҙы һоро, ә күҙе өҫтөндә һорғолт-һары һыҙат бар.

Таралыуы

Элек йорт турғайының йәшәү урыны Төньяҡ Европа менән сикләнә ине. Һуңынан Европала, Азияла (Арктиканан, Азияның төньяҡ-көнсығыш, көньяҡ-көнсығыш, үҙәк райондарынан тыш, шулай уҡ Төньяҡ Африка һәм Көнсығыш Африкала, Сенегалда, Кесе Азияла, Ғәрәбстан ярымутрауында һәм Ява утрауында киң тарала.

XX быуаттан  башлап төрлө илдәргә индерелә, унда киң тарала һәм әлеге ваҡытта,  юғарыла әйтеп үтелгән урындарҙан тыш,  Көньяҡ Африкала, Австралияла, Яңы Зеландияла, Төньяҡ һәм Көньяҡ Америка һәм башҡа утрауҙарҙа йәшәй.

Бөтә ерҙә лә тиерлек ултыраҡ ҡош  булып тора, тик ареалдың иң  төньяҡ өлөштәренән ҡышлау өсөн  көньяҡҡа күсеп килә (1000 км тиклем), ә Урта Азиянан Алғы Азияға һәм Һиндостанға осоп китә.

Кешенең торлағы артынан эйәреп, үҙе өсөн хас булмаған урманлы тундра, хатта тундра зонаһына  — Мурманск өлкәһенә, Печора тамағына,  Яҡутстандың төньяғына тиклем үтеп инә.

Йәшәү рәүеше

Синантроп төр — кеше менән даими бергә тороусы булараҡ, йорт турғайы кешенең хужалыҡ эшмәкәрлеге йоғонтоһо аҫтында үҙгәргән тормош шарттарына яҡшы ҡулайлаша.

Турғайҙы ауыл һәм ҡала ерҙәрендә лә, Алыҫ  Төньяҡ һәм Урта Азия ауылдарында ла осратырға мөмкин осратырға мөмкин. Хәйер, Урта Азияла ул, ғәҙәттә, кешенән алыҫыраҡ йәшәй.

Турғайҙың төньяҡҡа ла, көньяҡҡа ла киң таралыуы уның үрсеүсәнлеге булышлыҡ итә. 

Йорт турғайы ултыраҡ тормош алып бара, быға кеше торағында мул аҙыҡ та, оялау өсөн уңайлы шартта ҙа бар.

Туҡланыуы

Башлыса үҫемлек аҙыҡтар менән, тик яҙ көнө өлөшләтә бөжәктәр менән туҡлана, улар менән себештәрен дә ашатып үҫтерә.

Турғайҙың рационына  ауыл хужалығы культуралары орлоҡтары, төрлө аҙыҡ-түлек ҡалдыҡ-боҫтоғо, уларҙы кеше тораҡтарында сүпләй, баҫыуҙарҙа  иген башаҡтары, баҡсаларҙа  сейә, ҡарағат, виноград емеш-еләктәре, яҙ сәскә бөрөләре инә. Яҡында баҫыуҙар булмаһа, болондарға, урман ҡырҙарына һәм далаға оса, унда ҡырағай үләндәрҙең орлоҡтарын йыя, ҡайһы берҙә бөжәктәр тота.

Үрсеүе

Турғай айырым пар менән, әммә ҡайһы саҡта кеше торағы эргәһендә йәки ауыл янында колониялар менән оя ҡора.  Ултыртылған ағас һәм ҡыуаҡлыҡтарҙа, йырындарҙа, баҫыу менән йәнәш балсыҡлы текә ярҙарҙа оялай. 

Ояларҙы төрлө урындарҙа  — йорт-ҡура ярыҡтарында, йырындарҙың балсыҡлы һәм аҡбурлы өңдәрендә, эре ҡоштарҙың (Селән, ҡауҙы, бөркөт) стеналарында, ағас ҡыуыштарында була, сыйырсыҡ ояларын, яр ҡарлуғастарының өңдәрен биләп алыуы мөмкин. Көньяҡта төрлө ағас ботаҡтарында ояны асыҡтан-асыҡ ҡора.

Күҙәтеүҙәр буйынса, турғайҙар парҙы бөтә ғүмеренә төҙөй. Ғүмер оҙонлоғо уларҙың бик оҙон түгел: хәйер  9 һәм 11 йәшлек турғайҙар ҙа билдәле,  уларҙың күпселеге  4 йәшкә тиклем дә йәшәмәй. Ҡышын күп йәш ҡоштар тәүге ҡышта уҡ үлә, шулай итеп, турғайҙарҙың уртаса ғүмер оҙонлоғо 9—21  ай тәшкил итәМамонов Г. А. Воробей .

Ике зат төҙөүҙә ҡатнашҡан оялары уртаһында ҙур булмаған уйым  һаламдан, ҡоро үләндән, һалабаштарҙан, ҡауырһындарҙан торған ҡоролманан ғибәрәт. Ботаҡтарҙа төҙөлгән оялары ҙур, үлән үҫемлектәрҙән һәм ҡабырғала инеү урыны менән ҡалын стеналы дөрөҫ булмаған шар формаһында. 

Йорт турғайҙары үрсеүгә иртә тотона. Рәсәйҙең урта һыҙатында никах алды йәнләнеүе март-февраль айҙарында башлана. Марттың икенсе яртыһында парҙарға бүленәләр һәм оя төҙөүгә тотоналар; апрелдә инә ҡош йомортҡа һала башлай.

Инә ҡош  4-10, йыш ҡына 5-7 төрткөлө һәм таптар менән аҡ йомортҡа һала, баҫып сығарыу 11-13 көн тәшкил итә.

Инә һәм ата ҡош себештәрҙе  күбеһенсә бөжәктәр менән туҡландыра. Моронлағандан һуң 10 көн үткәс, (урта һыҙатта май аҙағында — июнь башында) ҡошсоҡтар оянан осоп сыға.

Турғайҙар йәй дауамында ике йәки өс тапҡыр бала сығара. Икенсе тапҡыр йомортҡа һалыуы июндең икенсе яртыһында була, ҡошсоҡтарҙың осоп сығыуы июлдә була. 

Бер оя ҡошсоҡтар өйкөмгә туплана, улар төркөмдә бер меңгә тиклем йыйылып, яландарға туйынырға оса. 

Ҡара көҙҙә абортив енси цикл башлана: ҡоштар йәнә йәнле сырҡылдайҙар, ата ҡоштар инә ҡоштар артынан йөрөй һәм ояға төҙөлөш материалы ташый. Шулай итеп яңыртылған оялар ҡышын төнгө һалҡындарҙан һаҡланыу өсөн ышыҡ булып хеҙмәт итә.

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Башҡортостан ҡоштары
Категория:Турғайҙар