Ҡара юрға (йыр)

{{Йыр
| Исем     = ҠАРА ЮРҒА
| Обложка      = 
| Размер       =
| Исполнитель  = Мөхәммәт Ҡәҙерғолов , <br />Раушан Ниязғолов , <br />[[Роберт Юлдашев ]]
| Альбом       = 
| Выпущен      = 
| Записан      = 
| Жанр         = [[башҡорт халыҡ йыры]]
| Язык    = [[Башҡорт теле|башҡортса]]
| Длительность = 2:12
| Лейбл        = 
| Авторы песни  = халыҡ 
| Композитор =
| Номер =
| Предыдущий =
| Пред_номер =
| Следующий =
| След_номер =
}}


'''Ҡара юрға''' —— башҡорт халыҡ [[йыр]]ы.

== Риүәйәте ==
[[Башҡорттар]] борон ырыу-ырыу булып йәшәгән осорҙарҙа ырыуҙар араһында башҡорт егеттәре яҡшы кейенеп, һылыу аттарға менеп, ҡыҙ күҙләгәндәр. Шул арҡала ҡоҙа булышҡандар. Ырыуҙар араһында туғанлыҡ, татыулыҡ көсәйә барған. Был һәр ырыу өсөн ҙур шатлыҡ, дан ҡаҙаныу булып һаналған.

Бөрйән ырыуы башҡорттарының бер егете, тирә-яҡҡа дан алған Ҡара юрғаһын эйәрләп менеп Күбәләк ырыуында һылыу бер ҡыҙҙы күҙләп ҡайта. Яусы ебәреп ҡыҙҙы әйттерәләр. Егеттең атаһы данлыҡлы Ҡара юрға айғырҙы бер өйөр [[йылҡы]] менән мәһәр итеп бирә. Был йылҡыларҙы Күбәләк ырыуына алып ҡайтҡас, Ҡара юрғаны аҡ ҡаҙыҡҡа арҡанлап тотҡандар. Ҡара юрға ябыға, торған урынында сапсынып, ерҙе саңдауға әйләндереп бөтә. Егеттең кәләше һәр көн арҡанлы көйө Ҡара юрғаны эйәрләп менеп, юрғалатып йөрөй. Шул саҡта Ҡара юрғаны маҡтап, яратып көй сығарып, һамаҡлай торған булған.

Йәйге матур көндәрҙең береһендә ҡыҙ ҡәҙерле кейемдәрен, селтәр-ҡашмауҙарын кейеп ала ла Ҡара юрғаны көмөш йүгән менән йүгәнләтә. Көмөш күмелдерек, көмөш ҡойошҡанды һалып, көмөш эйәр менән эйәрләтә лә уны аҡ ҡаҙыҡлы арҡандан ысҡындырып менә. Менә лә тирмәләр алдында юрғалатып йөрөмәксе була. Иркенлекте тойған Ҡара юрға, ярһып китеп, өҫтөндәге киленсәкте үҙ иленә алып ҡайтып китә. Артынан ҡыуып ҡарайҙар, тик етә алмайҙар. Ошо саҡ киленсәк Ҡара юрғаға үтенеп һамаҡлай.

Икенсе көн, таң менән, Ҡара юрға киленсәкте ҡайны йортона — егет янына килтереп еткерә. Тымыҡ таңды яңғыратып кешнәп ебәреүгә бындағы йылҡылар сыр-сыу килеп кешнәшәләр. Бөтә кешеләр йоҡоларынан уятып, тирмә алдына сыға, ә егет, өҫтөндәге киленсәк менән тирмә алдында юрғаланып йөрөгән Ҡара юрғаны күреп, уларға табан йүгерә. Ярһып юрғалаған Ҡара юрғаны туҡтата алмай, һамаҡлай башлай

== Йырҙың тексы ==
Ҡара оҙон ялдарыңды

Һис тә үрмәм юрғам,

Йомро йомшаҡ билкәйеңде

Ҡамсыламам, юрғам.

Өҫтөңдәге киленсәкте

Алып ҡайтма, юрғам!

Һайт, Ҡара юрғам!

Тайт, Ҡара юрғам!


Аҡ ҡаҙыҡтар теҙеп ҡуйып,

Арҡанламам, юрғам

Йомро йомшаҡ билкәйеңә

Эйәр һалмам, юрғам.

Өҫтөңдәге киленсәкте

Алып ҡайтма, юрғам!

Һайт, Ҡара юрғам!

Тайт, Ҡара юрғам!

Һай, йомро матур тояғыңды,

Дағаларбыҙ, юрғам.

Ҡырас матур ялдарыңды

Уҡаларбыҙ, юрғам.

Өҫтөңдәге киленсәкте

Төшөрсәле, юрғам!

Һайт, Ҡара юрғам,

Тайт, ҡара юрғам!

Таштан ҡаты тояғыңды

Дағаларбыҙ, юрғам.

Ҡара ҡырпыу үңлегеңде

Нағышларбыҙ, юрғам

Өҫтөңдәге һылыуыңды

Төшөрсәле, юрғам!

Һайт, Ҡара юрғам!

Тайт, Ҡара юрғам!

Ҡырас ҡара ялдарыңды

Уҡаларбыҙ, юрғам.

Ҡабырсаҡтай ҡолағыңа

Суҡ тағырбыҙ, юрғам,

Өҫтөңдәге киленсәкте

Төшөрсәле, юрғам!

Һайт, Ҡара юрғам!

Тайт, Ҡара юрғам!

== Нотаһы ==

== Әҙәбиәт ==
* [[Мөхәммәтша Буранғолов]]. Сәсән аманаты. — Башҡортостан китап нәшриәте, 1995. — 350 бит. — ISBN 5-295-01397-9 (1-се китап) — ISBN 5-295-01396-0
* [[Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы|Фәнүзә Нәҙершина]]. Башҡорт халыҡ йырҙары йыр риүәйәттәре.(Өс телдә: башҡорт, урыҫ, инглиз). — Өфө: «Китап», 1997. — 288 бит. — ISBN 5-295-02094-0
* Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/8143-ara-yur-a-jyr}}
* [http://soyuzkuraistovrb.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=826:2012-05-05-14-36-29-147&catid=28:halyk-koyzare&Itemid=108&lang=bq  Баш бит]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://soyuzkuraistovrb.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=1123:bashkortton-yoz-yery-  БАШҠОРТТОҢ 100 ЙЫРЫ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]]
Ҡара юрға —— башҡорт халыҡ йыры.

 Риүәйәте 
Башҡорттар борон ырыу-ырыу булып йәшәгән осорҙарҙа ырыуҙар араһында башҡорт егеттәре яҡшы кейенеп, һылыу аттарға менеп, ҡыҙ күҙләгәндәр. Шул арҡала ҡоҙа булышҡандар. Ырыуҙар араһында туғанлыҡ, татыулыҡ көсәйә барған. Был һәр ырыу өсөн ҙур шатлыҡ, дан ҡаҙаныу булып һаналған.

Бөрйән ырыуы башҡорттарының бер егете, тирә-яҡҡа дан алған Ҡара юрғаһын эйәрләп менеп Күбәләк ырыуында һылыу бер ҡыҙҙы күҙләп ҡайта. Яусы ебәреп ҡыҙҙы әйттерәләр. Егеттең атаһы данлыҡлы Ҡара юрға айғырҙы бер өйөр йылҡы менән мәһәр итеп бирә. Был йылҡыларҙы Күбәләк ырыуына алып ҡайтҡас, Ҡара юрғаны аҡ ҡаҙыҡҡа арҡанлап тотҡандар. Ҡара юрға ябыға, торған урынында сапсынып, ерҙе саңдауға әйләндереп бөтә. Егеттең кәләше һәр көн арҡанлы көйө Ҡара юрғаны эйәрләп менеп, юрғалатып йөрөй. Шул саҡта Ҡара юрғаны маҡтап, яратып көй сығарып, һамаҡлай торған булған.

Йәйге матур көндәрҙең береһендә ҡыҙ ҡәҙерле кейемдәрен, селтәр-ҡашмауҙарын кейеп ала ла Ҡара юрғаны көмөш йүгән менән йүгәнләтә. Көмөш күмелдерек, көмөш ҡойошҡанды һалып, көмөш эйәр менән эйәрләтә лә уны аҡ ҡаҙыҡлы арҡандан ысҡындырып менә. Менә лә тирмәләр алдында юрғалатып йөрөмәксе була. Иркенлекте тойған Ҡара юрға, ярһып китеп, өҫтөндәге киленсәкте үҙ иленә алып ҡайтып китә. Артынан ҡыуып ҡарайҙар, тик етә алмайҙар. Ошо саҡ киленсәк Ҡара юрғаға үтенеп һамаҡлай.

Икенсе көн, таң менән, Ҡара юрға киленсәкте ҡайны йортона — егет янына килтереп еткерә. Тымыҡ таңды яңғыратып кешнәп ебәреүгә бындағы йылҡылар сыр-сыу килеп кешнәшәләр. Бөтә кешеләр йоҡоларынан уятып, тирмә алдына сыға, ә егет, өҫтөндәге киленсәк менән тирмә алдында юрғаланып йөрөгән Ҡара юрғаны күреп, уларға табан йүгерә. Ярһып юрғалаған Ҡара юрғаны туҡтата алмай, һамаҡлай башлай

 Йырҙың тексы 
Ҡара оҙон ялдарыңды

Һис тә үрмәм юрғам,

Йомро йомшаҡ билкәйеңде

Ҡамсыламам, юрғам.

Өҫтөңдәге киленсәкте

Алып ҡайтма, юрғам!

Һайт, Ҡара юрғам!

Тайт, Ҡара юрғам!

Аҡ ҡаҙыҡтар теҙеп ҡуйып,

Арҡанламам, юрғам

Йомро йомшаҡ билкәйеңә

Эйәр һалмам, юрғам.

Өҫтөңдәге киленсәкте

Алып ҡайтма, юрғам!

Һайт, Ҡара юрғам!

Тайт, Ҡара юрғам!

Һай, йомро матур тояғыңды,

Дағаларбыҙ, юрғам.

Ҡырас матур ялдарыңды

Уҡаларбыҙ, юрғам.

Өҫтөңдәге киленсәкте

Төшөрсәле, юрғам!

Һайт, Ҡара юрғам,

Тайт, ҡара юрғам!

Таштан ҡаты тояғыңды

Дағаларбыҙ, юрғам.

Ҡара ҡырпыу үңлегеңде

Нағышларбыҙ, юрғам

Өҫтөңдәге һылыуыңды

Төшөрсәле, юрғам!

Һайт, Ҡара юрғам!

Тайт, Ҡара юрғам!

Ҡырас ҡара ялдарыңды

Уҡаларбыҙ, юрғам.

Ҡабырсаҡтай ҡолағыңа

Суҡ тағырбыҙ, юрғам,

Өҫтөңдәге киленсәкте

Төшөрсәле, юрғам!

Һайт, Ҡара юрғам!

Тайт, Ҡара юрғам!

 Нотаһы 

 Әҙәбиәт 
 Мөхәммәтша Буранғолов. Сәсән аманаты. — Башҡортостан китап нәшриәте, 1995. — 350 бит. — ISBN 5-295-01397-9 (1-се китап) — ISBN 5-295-01396-0
 Фәнүзә Нәҙершина. Башҡорт халыҡ йырҙары йыр риүәйәттәре.(Өс телдә: башҡорт, урыҫ, инглиз). — Өфө: «Китап», 1997. — 288 бит. — ISBN 5-295-02094-0
 Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар.

 Һылтанмалар 
 
  Баш бит
  БАШҠОРТТОҢ 100 ЙЫРЫ

Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары