Йылайыр
{{Ук}}
{{бм}}
'''Йылайыр''' — [[Башҡортостан]]дың [[Йылайыр районы]]ндағы ауыл. Йылайыр районы үҙәге. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 5585 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.
Почта индексы — 453680, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80 227 816 001.

== Климаты ==
Климаты уртаса континенталь..

{{Климат города
|Город_род=Зилаира (норма 1981—2010 гг.)
|Источник=<ref>[http://meteo.ru/it/178-aisori ФГБУ "ВНИИГМИ-МЦД".]</ref>.
| Ғинуар_ср=-12.9          | Ғинуар_уртаса яуым-төшөм=48
| Февраль_ср=-12.2          | Февраль_уртаса яуым-төшөм=37
| Март_ср=-6.1          | Март_уртаса яуым-төшөм=43
| Апрель_ср=3.6           | Апрель_уртаса яуым-төшөм=46
| Май_ср=11.4           | Май_уртаса яуым-төшөм=47
| Июнь_ср=16.7          | Июнь_уртаса яуым-төшөм=55
| Июль_ср=18.3          | Июль_уртаса яуым-төшөм=55
| Август_ср=16.2          | Август_уртаса яуым-төшөм=46
| Сентбрь_ср=10.2          | Сентябрь_уртаса яуым-төшөм=44
| Октябрь_ср=3.0           | Октябрь_уртаса яуым-төшөм=57
| Ноябрь_ср=-5.7           | Ноябрь_уртаса яуым-төшөм=54
| Декабрь_ср=-11.5          | Декабрь_уртаса яуым-төшөм=50
| Йыллыҡ уртаса=2.6           | Йыллыҡ уртаса=582
|}}

== Халыҡ һаны ==
{{ Население | Зилаир }}

; Милли составы
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса [[башҡорттар]] [[рустар]] (62,5 %), [[башҡорттар]] (31,6 %) тәшкил итә<ref>Итоги Всероссийской переписи населения 2002 года: В 14 т. / Рос. Федерация. Федер.служба гос.статистики. — Офиц.изд. — М.: Статистика России, 2004. — Т.4: Национальный состав и владение языками, гражданство. — 1 электрон.опт.диск (CD-ROM). — (Всероссийская перепись населения 2002 года; Т.4).</ref>.

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||6555||3137||3418||47,9||52,1
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||4564||2016||2548||44,2||55,8
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||4307||1912||2395||44,4||55,6
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||5049||2157||2892||42,7||57,3
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||4933||2247||2686||45,6||54,4
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||5861||2746||3115||46,9||53,1
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||5585||2641||2944||47,3||52,7
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Урамдары ==
{{Колонки|3}}
* Йылайырҙың 250 йыллығы урамы
* Октябрҙең 50 йыллығы тыҡрығы
* Александр Башкатов урамы
* '''Исемһеҙ''' тыҡрыҡ — ({{lang-ru|Безымянный (переулок)}})
* Бурзянцев тыҡрығы
* Волков урамы
* {өнсығыш урам
* Галина Филиппова урамы
* Геодизистар тыҡрығы
* {олубцов урамы
* Тау урамы
* Гусев тыҡрығы
* Юл урамы
* Йылға аръяғы урамы
* Яңғырауыҡ тыҡрығы
* Йылайыр тыҡрығы
* И. Дилмөхәмәтов урамы
* Ириков урамы
* Калинин урамы
* Кедрлы урамы
* Кириллов урамы
* Киров урамы
* Ҡулса урамы
* Комаров тыҡрығы
* Комсомол урамы
* Кооператив урамы
* Ҡыҙыл партизандар урамы
* Кувшинов урамы
* Ленин урамы
* Ленникова урамы
* Урманлы урам
* Урмансылар урамы
* Магистраль урам
* Тыныслыҡ (урамы
* Йәштәр урамы
* Муравейский (урамы) — {{lang-ru|Муравейского (улица)}} 
* Яр буйы (урамы) 
* Нефть үткәүеле урамы
* Октябрьский урамы
* Павлов урамы
* 1 Май урамы
* Пионер тыҡрығы)
* Еңеү урамы
* Преображенский урамы
* Сәнәғәт урамы
* Пушкин урамы
* С. Юлаев урамы
* Серков урамы
* Скоробогатов урамы
* Совет урамы
* Ҡояшлы урамы
* Баш ҡала урамы
* Төҙөүселәр урамы
* Твердышев урамы
* Урал урамы
* Өфө урамы
* Хачин урамы
* Гәлсәр урам
* Ш. Бабич урамы
* Ш. Бабич тыҡрығы
* Шестаков урамы
* Мәктәп тыҡрығы
* Щипакин урамы
* Юбилей тыҡрығы<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/023/000001.html Улицы]</ref>
{{Колонки|конец}}

== Тарихы ==
[[Файл:Бывшие механические мастерские - panoramio.jpg|thumb|слева|250px|[[Преображенск баҡыр иретеү заводы]]]]
1748 йылда Сембер сауҙагәрҙәре [[Йылайыр (Урман Йылайыры)|Урман Йылайыр]] йылғаһында [[Преображенск баҡыр иретеү заводы]]н төҙөй башлай. Артабан ауылға [[Волга буйы]]нан урыҫ крәҫтиәндәре күсеп килә.

1922 йылдың ноябрендә Преображенский ауылы [[Йылайыр кантоны]] үҙәгенә әйләнә.


1925 йылдың 19 ғинуарында Йылайыр кантон советының 3-сө съезында Преображенск ауылын Йылайыр ауылына үҙгәртеү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Артабан, 1925 йылдың сентябрендә, [[БАССР|БАССР-ҙың]] районлаштырыу буйынса БашЦИК административ комиссияһы ВЦИК-ҡа был ҡарарҙы раҫлау үтенесе менән мөрәжәғәт итә, әммә 1925 йылдың 8 октябрендә ҡала статусын биреүҙән баш тарталар.

[[1965 йыл]]дан Йылайыр ауылы Йылайыр районының административ үҙәге булып тора<ref>[https://zilair.livejournal.com/567.html Зилаир. История.]</ref>. '''Тағы ла уҡығыҙ'''<ref>[https://uraloved.ru/selo-zilair]</ref>.

== Белем биреү учреждениелары ==
* Башҡорт иҡтисад-юридик техникумының филиалы.
* «[[Ириков Н. Р. исемендәге мәктәп (Йылайыр районы)|Н. Р. Иреков исемендәге урта дөйөм белем биреү мәктәбе]]» муниципаль мәғариф учреждениеһы.
* «[[Шәйехзада Бабич исемендәге башҡорт гимназияһы|Йылайыр ауылы башҡорт гимназияһы]]» муниципаль бюджет учреждениеһы.
* Балалар сәнғәт мәктәбе.
* Балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе<ref>[https://zilair.bashkortostan.ru/about/suborg/ Подведомственные организации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220207150949/https://zilair.bashkortostan.ru/about/suborg/ |date=2022-02-07 }}</ref>

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Валявин Геннадий Георгиевич]] (25.12.1938), ғалим—инженер-технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1987). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (1996), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1979)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/4716-valyavin-gennadij-georgievich Башҡорт энциклопедияһы — Валявин Геннадий Георгиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421140239/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/4716-valyavin-gennadij-georgievich |date=2016-04-21 }}{{V|24|12|2018}}</ref>.
* [[Кувшинов Леонид Михайлович]] (5.08.1914—18.08.1973), хәрби хеҙмәткәр, осоусы, полковник (1957). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1957). СССР-ҙың атҡаҙанған һынаусы лётчигы (1959).
* [[Ленникова Татьяна Ивановна]] (4.01.1924—28.11.1993), [[СССР|совет]] театр һәм кино актёры. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ (1968) һәм атҡаҙанған (1959) артисы<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/7770-lennikova-tatyana-ivanovna Башҡорт энциклопедияһы — Ленникова Татьяна Ивановна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421071023/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/7770-lennikova-tatyana-ivanovna |date=2016-04-21 }}{{V|31|12|2018}}</ref>.
* [[Китаев, Март Фролович]] (1925—2020) — советский и российский театральный художник, сценограф, заслуженный деятель искусств Латвийской ССР (1965), народный художник РСФСР (1982 г.).
* [[Серков Андрей Игнатьевич]] ([[1 август]] [[1919 йыл]] — [[2 ғинуар]] [[1944 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир. Уҡсылар полкы бәйләнеш ротаһының телефонсылар взводы командиры, кесе лейтенант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң)
[[Рәсем:Йылайыр.JPG|thum|200px]]

== Видеояҙмалар ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=HP2QGY67l8A Село Зилаир]
* [https://www.youtube.com/watch?v=2mjnYLzLYgg Красоты Зилаира]

== Сайттар ==
* сайт «Зилаир.ру»
* [https://web.archive.org/web/20130522171106/http://zilair-selsovet.ru/ сайт «Зилаир-сельсовет.ру»]
* [http://www.zilair.su/ сайт «Зилаир.su»]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]{{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/6065-jylajyr-auyl-jylajyr-r-nyny-ge}} {{V|24|12|2018}}

{{Йылайыр районы ауылдары}}

[[Категория:Йылайыр районы ауылдары]]
[[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]]
Йылайыр — Башҡортостандың Йылайыр районындағы ауыл. Йылайыр районы үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 5585 кеше.
Почта индексы — 453680, ОКАТО коды — 80 227 816 001.

 Климаты 
Климаты уртаса континенталь..

 Халыҡ һаны 

 Милли составы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар рустар (62,5 %), башҡорттар (31,6 %) тәшкил итәИтоги Всероссийской переписи населения 2002 года: В 14 т. / Рос. Федерация. Федер.служба гос.статистики. — Офиц.изд. — М.: Статистика России, 2004. — Т.4: Национальный состав и владение языками, гражданство. — 1 электрон.опт.диск (CD-ROM). — (Всероссийская перепись населения 2002 года; Т.4)..

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар65553137341847,952,1 1959 йыл 15 ғинуар45642016254844,255,8 1970 йыл 15 ғинуар43071912239544,455,6 1979 йыл 17 ғинуар50492157289242,757,3 1989 йыл 12 ғинуар49332247268645,654,4 2002 йыл 9 октябрь58612746311546,953,1 2010 йыл 14 октябрь55852641294447,352,7

 Урамдары 

 Йылайырҙың 250 йыллығы урамы
 Октябрҙең 50 йыллығы тыҡрығы
 Александр Башкатов урамы
 Исемһеҙ тыҡрыҡ — ()
 Бурзянцев тыҡрығы
 Волков урамы
 {өнсығыш урам
 Галина Филиппова урамы
 Геодизистар тыҡрығы
 {олубцов урамы
 Тау урамы
 Гусев тыҡрығы
 Юл урамы
 Йылға аръяғы урамы
 Яңғырауыҡ тыҡрығы
 Йылайыр тыҡрығы
 И. Дилмөхәмәтов урамы
 Ириков урамы
 Калинин урамы
 Кедрлы урамы
 Кириллов урамы
 Киров урамы
 Ҡулса урамы
 Комаров тыҡрығы
 Комсомол урамы
 Кооператив урамы
 Ҡыҙыл партизандар урамы
 Кувшинов урамы
 Ленин урамы
 Ленникова урамы
 Урманлы урам
 Урмансылар урамы
 Магистраль урам
 Тыныслыҡ (урамы
 Йәштәр урамы
 Муравейский (урамы) —  
 Яр буйы (урамы) 
 Нефть үткәүеле урамы
 Октябрьский урамы
 Павлов урамы
 1 Май урамы
 Пионер тыҡрығы)
 Еңеү урамы
 Преображенский урамы
 Сәнәғәт урамы
 Пушкин урамы
 С. Юлаев урамы
 Серков урамы
 Скоробогатов урамы
 Совет урамы
 Ҡояшлы урамы
 Баш ҡала урамы
 Төҙөүселәр урамы
 Твердышев урамы
 Урал урамы
 Өфө урамы
 Хачин урамы
 Гәлсәр урам
 Ш. Бабич урамы
 Ш. Бабич тыҡрығы
 Шестаков урамы
 Мәктәп тыҡрығы
 Щипакин урамы
 Юбилей тыҡрығыУлицы

 Тарихы 
thumb|слева|250px|Преображенск баҡыр иретеү заводы
1748 йылда Сембер сауҙагәрҙәре Урман Йылайыр йылғаһында Преображенск баҡыр иретеү заводын төҙөй башлай. Артабан ауылға Волга буйынан урыҫ крәҫтиәндәре күсеп килә.

1922 йылдың ноябрендә Преображенский ауылы Йылайыр кантоны үҙәгенә әйләнә.

1925 йылдың 19 ғинуарында Йылайыр кантон советының 3-сө съезында Преображенск ауылын Йылайыр ауылына үҙгәртеү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Артабан, 1925 йылдың сентябрендә, БАССР-ҙың районлаштырыу буйынса БашЦИК административ комиссияһы ВЦИК-ҡа был ҡарарҙы раҫлау үтенесе менән мөрәжәғәт итә, әммә 1925 йылдың 8 октябрендә ҡала статусын биреүҙән баш тарталар.

1965 йылдан Йылайыр ауылы Йылайыр районының административ үҙәге булып тораЗилаир. История.. Тағы ла уҡығыҙ.

 Белем биреү учреждениелары 
 Башҡорт иҡтисад-юридик техникумының филиалы.
 «Н. Р. Иреков исемендәге урта дөйөм белем биреү мәктәбе» муниципаль мәғариф учреждениеһы.
 «Йылайыр ауылы башҡорт гимназияһы» муниципаль бюджет учреждениеһы.
 Балалар сәнғәт мәктәбе.
 Балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбеПодведомственные организации 

 Билдәле шәхестәре 
 Валявин Геннадий Георгиевич (25.12.1938), ғалим—инженер-технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1987). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (1996), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1979)Башҡорт энциклопедияһы — Валявин Геннадий Георгиевич .
 Кувшинов Леонид Михайлович (5.08.1914—18.08.1973), хәрби хеҙмәткәр, осоусы, полковник (1957). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1957). СССР-ҙың атҡаҙанған һынаусы лётчигы (1959).
 Ленникова Татьяна Ивановна (4.01.1924—28.11.1993), совет театр һәм кино актёры. РСФСР-ҙың халыҡ (1968) һәм атҡаҙанған (1959) артисыБашҡорт энциклопедияһы — Ленникова Татьяна Ивановна .
 Китаев, Март Фролович (1925—2020) — советский и российский театральный художник, сценограф, заслуженный деятель искусств Латвийской ССР (1965), народный художник РСФСР (1982 г.).
 Серков Андрей Игнатьевич (1 август 1919 йыл — 2 ғинуар 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир. Уҡсылар полкы бәйләнеш ротаһының телефонсылар взводы командиры, кесе лейтенант. Советтар Союзы Геройы (1944, үлгәндән һуң)
thum|200px

 Видеояҙмалар 
 Село Зилаир
 Красоты Зилаира

 Сайттар 
 сайт «Зилаир.ру»
 сайт «Зилаир-сельсовет.ру»
 сайт «Зилаир.su»

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.

 Һылтанмалар 
  

Категория:Йылайыр районы ауылдары
Категория:Башҡортостан район үҙәктәре