Эстония
{{Ил
|Башҡортса исеме=Эстон Республикаһы, Эстония
|Төп исеме=Eesti Vabariik, Eesti
|Төп килеш=Эстония
|Гимн исеме=Mu isamaa, mu õnn ja rõõm
|Бойондороҡһоҙлоҡ яулауы= [[24 февраль]] [[1918]]<br>([[Рәсәй империяһы]]нан) [[20 август]] [[1991]]<br>([[СССР]]-ҙан)
|Герб=Coat of arms of Estonia.svg
|Картала=EU-Estonia.svg
|Башҡала=[[Таллин]]
|Телдәр=[[Эстон теле]]
|Иң ҙур ҡалалары=[[Таллин]], [[Тарту]], [[Нарва]], [[Кохтла-Йәрве]], [[Пәрну]]
|Идара итеү формаһы=Парламент республикаһы
|Етәкселәр вазифалары=Президент<br>Премьер-министр
|Етәкселәр=[[Алар Карис]]<br>[[Кая Каллас]]
|Территория буйынса урын=132
|Территория=45 227<ref>[http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012/Table03.pdf Статистика ООН] (2012)</ref>
|Һыу %=4,56
|Халыҡ буйынса урыны=151
|Халыҡ={{спад}}1 286 540 кеше<ref name="n2013">{{cite web|url=http://www.delfi.ee/news/paevauudised/eesti/statistikaamet-mullu-randas-eestist-valja-10-000-inimest.d?id=65548200|title=Statistikaamet: mullu rändas Eestist välja 10 000 inimest|date=2013-01-18|publisher=[[DELFI]]|accessdate=2013-01-18|lang=ee|deadlink=|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DnKNLw8T|archivedate=2013-01-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130517120135/http://www.delfi.ee/news/paevauudised/eesti/statistikaamet-mullu-randas-eestist-valja-10-000-inimest.d?id=65548200 |date=2013-05-17 }}</ref> 
|Иҫәп йылы= 2013
|Халыҡ тығыҙлығы= 29
|ЭТП=34,393 млрд<ref name="IMF">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/02/weodata/weorept.aspx?sy=2012&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=39&pr1.y=9&c=939&s=NGDPD,NGDPDPC,PPPGDP,PPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects|date=2014-10|publisher=[[МВФ]]|accessdate=2014-10-31|lang=en}}</ref>.
|ЭТП иҫәпләү йылы=2013
|ЭТП буйынса урын=106
|Кеше башына ЭТП=25 161<ref name="IMF" /> 
|Валюта=[[Евро]]
|Домендар=[[.ee]], [[.eu]]
|Телефон коды=
|Ваҡыт бүлкәте= +2, +3
}}
'''Эстония''', рәсми исеме '''Эстон Республикаһы''' ({{lang-et|Eesti}} {{IPA|[ˈeːsʲti]}}) — [[Төньяҡ Европа]]лағы дәүләт<ref>{{cite web|url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/|title=UNSD — Methodology|publisher=unstats.un.org|accessdate=2019-02-12}}</ref>, [[Балтик диңгеҙе]]нең көнсығыш яр буйында урынлашҡан. Көнсығышта [[Рәсәй]] менән сиктәш (оҙонлоғо — 324 саҡрым), көньяҡта [[Латвия]] (333 саҡрым) менән сиктәш. Төньяҡта, [[Фин ҡултығы]]нда, [[Финляндия]]ға яғынан диңгеҙ сиге үтә. Төньяҡ һәм көнбайышта Балтик диңгеҙе һыуҙары менән йыуыла. Баш ҡала — [[Таллин]] ҡалаһы. Майҙаны 45 227 км² тәшкил итә, халҡы — 1 329 460 кеше. Шулай итеп, Эстония территорияһы буйынса донъяла 129-сы урынды биләй (Европала 29-сы), 158-се — халыҡ һаны буйынса (34-се Европала), ә был күрһәткестәр буйынса Балтик буйында иң аҙ күрһәткес булып тора.

[[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]] ағзаһы 1991 йылдың 17 сентябренән, [[Европа берлеге]] — 2004 йылдың 1 майынан, 2004 йылдың 29 мартынан — [[НАТО]], 2010 йылдың 9 декабренән — [[Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы]] ағзаһы. Юғары уҡыу йорто ағзаһы (1993). Шенген зонаһына һәм еврозонаға инә.

Илдең бойондороҡһоҙлоғо [[1918 йыл]]дың [[24 февраль|24 февраленд]]ә иғлан ителгән.

Рәсми тел — [[эстон теле]]<ref name="bigenc.ru">[https://bigenc.ru/geography/text/4916043 ЭСТОНИЯ • Большая российская энциклопедия — электронная версия<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201105123511/https://bigenc.ru/geography/text/4916043 |date=2020-11-05 }}</ref>. Аҡса берәмеге — [[евро]]<ref name="bigenc.ru"/>.

== География ==
[[Файл:Satellite image of Estonia in April 2004.jpg|thumb|left|Эстония, космостан күренеш, 2004]]
[[Европа]]ның төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Төньяҡта [[Рәсәй]], көньяҡта [[Латвия]] менән сиктәш. Төньяҡтан [[Фин ҡултығы]], көнбайыштан [[Балтик диңгеҙе]] һәм [[Рига ҡултығы]] һыуҙары менән йыуыла. [[Финляндия]] һәм [[Швеция]] менән һыу сиге бар. Диңгеҙ буйы сиге 3 794 км. Эстония составына [[Балтик диңгеҙе]] акваторияһындағы, дөйөм майҙаны 4,2 мең км² булған 1 521 утрау инә. Шуларҙың иң ҙурҙары: [[Сааремаа]], [[Хийумаа]],[[Муху]], [[Вормси]], [[Кихну]] һәм башҡалар. Утрауҙарҙың майҙаны ҙур булыуға ҡарамаҫтан, унда халыҡтың ни бары 5 проценты ғына йәшәй. Эстония йылғалары ҙур түгел, әммә тулы һыулы. .<br>
Эстонияның майҙаны 45 226 км².
== Этимиология ==
XVIII-XIX быуатҡа тиклем эстон халҡы үҙҙәрен maarahvas тип атаған, был "ер халҡы" тигәнде аңлата, йәғни игенселек менән шөғөлләнеүсе<ref>Ariste, Paul (1956). Maakeel ja eesti keel. Eesti NSV Teaduste Akadeemia Toimetised 5: 117-24; Beyer, Jürgen (2007). Ist maarahvas (‚Landvolk‘), die alte Selbstbezeichnung der Esten, eine Lehnübersetzung? Eine Studie zur Begriffsgeschichte des Ostseeraums. Zeitschrift für Ostmitteleuropa-Forschung 56: 566—593.</ref>. Eestlane термины латин теленән (Aesti) ингән. Германияла Балтика диңгеҙенең алыҫ ярында йәшәгән халыҡты шулай атағандар.<ref>Аналогичным образом тацитовский этноним «фенны» (''Fenni'') был распространён на ''суоми'', породив современное название «[[финны]]».</ref>

Боронғо Скандинавия сагалары Эйстланд (Eistland)  ере тип телгә алына. Эстония әлеге ваҡытҡа тиклем [[дат теле|дат]], [[немец теле|немец]], [[нидерланд теле|нидерланд]], [[швед теле|швед]] һәм норвегия вариантында Эстланд (Estland) тип атала. [[Латин теле]]ндәге иртә сығанаҡтарҙа ла шулай уҡ Эстия һәм Гестия (Estia һәм Hestia) территорияһы тигән ер бар<ref>{{книга |заглавие=Ethnic Groups of Europe: An Encyclopedia |год=2011 |издательство=[[ABC-CLIO]] |isbn=9781598843026 |страницы=124 |язык=und |автор=Cole, Jeffrey}}</ref>.

1918 йылда бойондороҡһоҙлоҡто иғлан иткәндән һуң ил  "Эстония" (Esthonia) тигән исем ала, ошо исем менән ул 1921 йылда [[Милләттәр Лигаһы]]на<ref>{{cite web|newspaper=The New York Times|url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F70A10FE355B12738DDDAE0994DC405B868EF1D3|title=Spell it "ESTHONIA" here; Geographic Board Will Not Drop the "h," but British Board Does.|date=1926-04-17|accessdate=2009-11-06}}</ref><ref>{{книга |заглавие=Baltic yearbook of international law |ссылка=https://books.google.com/books?id=iGLp7QEelbIC&pg=PA26 |издательство={{Нп3|Martinus Nijhoff Publishers}} |isbn=978-90-411-1736-6 |страницы=26— |язык=und |автор=Ineta Ziemele |день=20 |месяц=3 |год=2002}}</ref> инә. СССР-ға ҡушылғандан һуң 1940 йылда Эстон Совет Социалистик Республикаһына үҙгәртелә, ә СССР тарҡалғандан һуң 1991 йылда Эстония Республикаһы тип үҙгәртелә.

== Тарихы  ==
{{Главная|Эстония тарихы}}
[[Файл:Soomusrong nr 2 Valgas 1919.jpg|thumb|Бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғыш барған ваҡытта Эстония бронепоезы]]
Хәҙерге Эстония урынлашҡан биләмәләрҙә тәүге тораҡ пункттары беҙҙең эраға тиклем 9600—9500 йылдарҙа барлыҡҡа килә, ул [[Кунд мәҙәниәте]] тип атала<ref name="veski">{{статья|автор=Siim Veski and other.|заглавие=Early Holocene coastal settlements and palaeoenvironment on the shore ofthe Baltic Sea at Parnu, southwestern Estonia|ссылка=http://www.gi.ee/~veski/10916.pdf|язык=en|издание=Quaternary International|издательство=[[Elsevier]]|год=2005|том=130|страницы=75—85|issn=1040-6182}}</ref><ref name="Kriiska">{{книга|автор=Aivar Kriiska.|часть=The Chronology of the Estonian Stone Age|заглавие=Stone age Settlement and Economic Processes in the Estonian Coastal Area and Islands|ссылка=http://ethesis.helsinki.fi/julkaisut/hum/kultt/vk/kriiska/tekstid/01.html|издательство=University of Helsinki|isbn=951-45-9858-X}} {{Wayback|url=http://ethesis.helsinki.fi/julkaisut/hum/kultt/vk/kriiska/tekstid/01.html |date=20120320184549 }}</ref>. X—XIII быуаттарға йәмғиәттең [[иртә феодаль]] структураһы хасил була, ул дәүерҙә ерҙәр башында аҡһаҡалдар һәм хәрби дружиналар башлыҡтары  тора<ref name="Embassy">{{cite web|url=http://www.estemb.ru/estonija/istorija/aid-101|title=Даты эстонской истории|publisher=Estonian Embassy in Russia|accessdate=2013-09-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140106151153/http://www.estemb.ru/estonija/istorija/aid-101|archivedate=2014-01-06|deadlink=yes}}</ref><ref>{{книга|автор=V. Lang, M. Laneman.|заглавие=Archaeological research in Estonia, 1865-2005|издательство=Tartu University Press|год=2006|том=1|серия=Estonian archaeology|pages=30, 38|allpages=388}}</ref>.

XIII быуатта [[тәре йөрөтөүселәр]], [[Эс]]тарҙың ҡаршылығын баҫтырып, уларҙың ерҙәрен [[Ливон ордены]] ерҙәре составына индерә. Шул осорҙан алып [[немецтар]] бер нисә быуат буйына Эстонияла власть структураларында, мәҙәниәттә, иҡтисадта һәм башҡа өлкәләрҙә төп урындарҙы биләй. XVI быуатта Эстония [[Реформация]] дәүерен үтә, шул мәлдән алып уның территорияһында [[протестантизм]] төп дини конфессияға әйләнә. Шул уҡ быуатта [[Ливония һуғышы]] йомғаҡтары буйынса төньяҡ Эстония [[Швеция]] составына инә, тағы ла ярты быуаттан Швециға көньяҡ Эстония ла индерелә<ref name="Embassy"/>.

Швеция һәм [[Рәсәй империяһы]] араһында барған [[Төньяҡ һуғышы]]нан һуң, [[Ништадтский тыныслыҡ килешеүе]]нә ярашлы, Эстония, артабан [[Эстлянд губернияһы]]на әйләндерелеп, 1721 йылда Рәсәй составына индерелә. [[1897 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу]] мәғлүмәттәре буйынса Эстлянд губернияһында {{число|958000}} кеше йәшәй, уларҙың 90 проценттан ашыуы [[эстон]]дар була, [[урыҫтар]] — 4,5 % һәм [[немецтар]] — 3,5 %<ref name="Embassy"/>.

[[Рәсәй империяһы тарҡалғандан]] һуң 1918 йылдың 24 февралендә [[Эстон Республикаһы]] иғлан ителә<ref>{{cite web|url=https://president.ee/ru/republic-of-estonia/declaration-of-independence/index.html|title=Манифест независимости|publisher=Сайт Президента Эстонии|accessdate=2014-01-02}}</ref>. [[Эстон Азатлыҡ һуғышы]] барышында бойондороҡһоҙлоҡ яулана. 1920 йылдың 2 февралендә  [[Совет Рәсәйе]] һәм Эстония бер-береһен таныуҙары тураһында [[тыныслыҡ килешеүенә]] ҡул ҡуя.

1920 йылдың 15 июнендә Эс­тон­ Рес­пуб­ли­каһы кон­сти­ту­цияһы ҡабул ителә (21 декабрҙә үҙ көсөнә инә). Уға ярашлы Эстония пар­ла­мент­ рес­пуб­ли­каһы булып ҡала. Рий­ги­ко­гу (Дәүләт йыйылышы) закон сығарыу власының юғары органы тип таныла<ref name="bigenc.ru"/>.

[[Файл:Konstantin Päts.jpg|thumb|150px|left|Первый Эстонияның беренсе президент [[Константин Пятс]]]]
1921 йылдың 22 сентябрендә Эстония Милләттәр Лигаһы ағзаһы итеп ҡабул ителә<ref name="Embassy"/><ref name="estonia.eu">{{cite web|url=http://estonia.eu/about-estonia/history/estonias-history.html|title=Estonia's history|publisher=Estonia.eu|accessdate=2013-09-27|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130901030531/http://estonia.eu/about-estonia/history/estonias-history.html|archivedate=2013-09-01|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130901030531/http://estonia.eu/about-estonia/history/estonias-history.html |date=2013-09-01 }}</ref>.

1939 йылдың сентябрендә [[үҙ-ара ярҙам тураһындағы пакт]] төҙөлә, ә 1940 йылдың 6 авгусында Эстония СССР составына индерелә. Эстонияны СССР оккупациялай. 1940—1991 йылдарҙа Эстония СССР составында була<ref name="автоссылка2">''The World Book Encyclopedia'' {{ISBN|0-7166-0103-6}}</ref><ref name="автоссылка4">''The History of the Baltic States'' by Kevin O’Connor {{ISBN|0-313-32355-0}}</ref>. 1941 йылдың 7 июленән 1944 йылдың 22 ноябренә тиклем Эстония территорияһы [[нацист Германияһы]] тарафынан оккупациялана. Совет ғәскәрҙәре ҡайтанан Эстония территорияһын баҫып алғандан һуң, ул яңынан СССР составына индерелә. [[США]] һәм тағы бер нисә ил Эстонияның СССР составына индерелеүҙе [[де-факто]] таный һәм [[де-юре]] танымай (Эстонияла быны [[Сoвет оккупацияһы]] тип атайҙар)<ref name="автоссылка6">{{книга |заглавие=The case for Latvia: disinformation campaigns against a small nation |год=2008 |издательство=Rodopi |isbn=90-420-2424-0 |страницы=262 |ссылка=https://books.google.com/books?id=yXANj6Y_7goC&pg=PA156&dq |ref=Rislakki |язык=en |автор=Rislakki, Jukka}}</ref><ref>The European Court of Human Rights (Fourth Section) [http://hudoc.echr.coe.int/webservices/content/docx/001-72404?TID=thkbhnilzk DECISION AS TO THE ADMISSIBILITY OF Application no. 23052/04 by August KOLK, Application no. 24018/04 by Petr KISLYIY against Estonia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150105132216/http://hudoc.echr.coe.int/webservices/content/docx/001-72404?TID=thkbhnilzk |date=2015-01-05 }}, 17 January 2006</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.memento.ee/memento_materjalid/memento_raamatud/memento_r_3.pdf |title=Архивированная копия |accessdate=2019-05-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222091048/http://www.memento.ee/memento_materjalid/memento_raamatud/memento_r_3.pdf |archivedate=2015-12-22 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222091048/http://www.memento.ee/memento_materjalid/memento_raamatud/memento_r_3.pdf |date=2015-12-22 }}</ref>.

[[Файл:Balti kett 22.jpg|thumb|300px|[[Балтиҡ юлы]]]]
1990 йылдың 8 майында Эстон ССР-ының Юғары Советы [[Бойондороҡһоҙ Эстон Республикаһының 1938 йылдағы Конституцияһының эшмәкәрлеген тергеҙеү тураһында]] закон ҡабул итә<ref>{{cite web |url=http://estonia.news-city.info/docs/sistemsf/dok_ierskz.htm |title=Закон ЭССР от 08.05.1990 «О СИМВОЛИКЕ ЭСТОНИИ» |accessdate=2016-01-10 |archiveurl= |archivedate= |deadlink=yes}}</ref>. 1991 йылдың 20 авгусында Эстония үҙенең бойондороҡһоҙлоғон раҫлай<ref>{{cite web |url = https://www.gorby.ru/userfiles/estonia_20(1).pdf |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = Постановление Верховного Совета Эстонской Республики от 20 августа 1991 г. «О государственной независимости Эстонии» |accessdate = }}</ref><ref>{{cite web|url=https://president.ee/ru/official-duties/speeches/9339--22-20-2013-/index.html|title=Президент Республики 22-я годовщина восстановления независимости Эстонской Республики 20 августа 2013 года, розарий в Кадриорге|publisher=Сайт президента Эстонии|accessdate=2014-01-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140102120445/http://www.president.ee/ru/official-duties/speeches/9339--22-20-2013-/index.html|archivedate=2014-01-02|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140102120445/http://www.president.ee/ru/official-duties/speeches/9339--22-20-2013-/index.html |date=2014-01-02 }}</ref><ref>{{cite web|author=Вярэ Э.|date=2010-02-11|url=http://www.estonica.org/ru/История/1985-1991_гг_Восстановление_независимости/Путь_к_независимости/|title=Путь к независимости|publisher=[[Эстоника]]|accessdate=2015-01-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225084903/http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1985-1991_%D0%B3%D0%B3_%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%9F%D1%83%D1%82%D1%8C_%D0%BA_%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/ |date=2014-02-25 }}</ref>, ә шул уҡ йылдың 17 сентябрендә [[Организация Объединённых Наций|ООН-ға]] ҡабул ителә<ref name="un">[https://www.un.org/ru/sc/repertoire/89-92/89-92_7.pdf Справочник по практике Совета Безопасности—Дополнение за 1989—1992 годы]</ref>. 2004 йылдың 1 майында Эстония [[Европа берлеге]] һәм [[НАТО]][[ағзаһы була]] <ref name="Embassy"/>.

2010 йылдың 9 декабрендә Эстония советтарҙан һуң барлыҡҡа килгән илдәрҙән беренсе булып [[Иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы]] ағзаһы була<ref>{{cite web |url=https://vm.ee/?q=ru%2Fnode%2F10395 |title=С сегодняшнего дня Эстония — полноправный член ОЭСР |accessdate=2014-05-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140420041329/http://www.vm.ee/?q=ru%2Fnode%2F10395 |archivedate=2014-04-20 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140420041329/http://www.vm.ee/?q=ru%2Fnode%2F10395 |date=2014-04-20 }}</ref>. 2011 йылдың 1 ғинуарынан Эстония [[евро]]ны ҡулланыуға күсә<ref>[https://rus.postimees.ee/?id=365997 Еврокомиссия: Переход на евро в Эстонии начался успешно]</ref>.

== Эстонияның административ бүленеше ==
'''Эстония Республикаһы''' 15 маакондтан (өйәҙҙән; {{lang-et|maakond}}) тора, өйәҙ башы ''старейшина (аҡһаҡал)''; {{lang-et|maavanem}} тип атала. Өйәҙҙәр ике төрлө муниципалитеттарға бүленә: ҡалалар (''linn'') һәм ҡасабалар (''vald''). Тағы бер административ берәмеге — ҡасаба волосы (''alevvald''). Ҡасаба волосы составына бер генә ҡасаба инә. Эстонияла 6 ҡасаба волосы бар: ''[[Аэгвийду]], [[Ярваканди]], [[Кохтла-Нымме]], [[Лавассааре]], [[Тоотси]]'' һәм ''[[Вяндра]]''.

<imagemap>
Image:Eesti_maakonnad_2006 ru.svg|450px|center|thumb|
poly 149 174 230 291 137 327 40 263 [[Хийумаа (уезд)|Хийумаа]]
poly 197 110 338 228 338 319 263 375 203 242 [[Ляэнемаа]]
poly 225 294 271 387 233 585 38 511 21 363 [[Сааремаа (уезд)|Сааремаа]]
poly 534 33 567 172 515 174 492 245 421 185 342 240 246 141 [[Харьюмаа]]
poly 531 35 567 168 514 176 572 197 569 221 594 244 597 263 666 247 693 192 670 170 666 85 [[Ляэне-Вирумаа]]
poly 669 77 667 170 693 192 665 246 704 273 805 244 874 107 [[Ида-Вирумаа]]
poly 340 240 422 185 490 246 475 314 443 318 433 308 374 323 338 322 [[Рапламаа]]
poly 270 375 337 318 373 327 433 307 486 314 477 352 453 361 449 408 484 421 446 495 345 546 [[Пярнумаа]]
poly 476 309 515 173 573 197 569 223 594 243 596 275 546 317 505 340 484 335 491 313 [[Ярвамаа]]
poly 454 365 479 348 482 334 505 338 545 319 597 366 602 379 591 454 560 462 527 507 458 486 487 418 445 401 [[Вильяндимаа]]
poly 597 367 546 316 597 265 665 246 707 274 735 310 684 344 [[Йыгевамаа]]
poly 600 365 676 347 748 300 809 443 731 412 662 452 637 439 591 461 [[Тартумаа]]
poly 525 512 556 461 637 442 662 453 658 495 632 501 652 588 622 598 [[Валгамаа]]
poly 656 492 660 452 732 412 806 445 840 514 756 522 753 501 [[Пылвамаа]]
poly 634 502 659 493 756 502 756 521 816 524 765 612 654 619 [[Вырумаа]]
</imagemap>

Хәҙерге Эстонияла 227 муниципалитет бар.
{| class="standard" align="center"
|-
! №
! Өйәҙ<br>гербы
! Өйәҙ<br>(башҡ)
! Өйәҙ<br>(эст)
! Код<br>[[ISO 3166-2]]
! Халыҡ һаны,<br>чел. ([[2012]])<ref>[http://pub.stat.ee/px-web.2001/temp/Po0291201431941314.xls Площадь и население Эстонии (2012){{ref-en}}]</ref>
! Майҙан,<br>км²
! Халыҡ тығыҙлығы,<br>чел./км²
! Административ<br>үҙәге
|-
| 1
| align="center" | [[Файл:Valgamaa vapp.svg|30px]]
| '''[[Валгамаа]]'''
| Valga maakond
| align="center" | EE-82
| align=right| 31 059
| align=right| 2043,53
| align=right| 15,20
| [[Валга]]
|-
| 2
| align="center" | [[Файл:Viljandimaa vapp.svg|30px]]
| '''[[Вильяндимаа]]'''
| Viljandi maakond
| align="center" | EE-84
| align=right| 48 604
| align=right| 3422,49
| align=right| 14,20
| [[Вильянди]]
|-
| 3
| align="center" | [[Файл:Võrumaa vapp.svg|30px]]
| '''[[Вырумаа]]'''
| Võru maakond
| align="center" | EE-86
| align=right| 34 178
| align=right| 2305,44
| align=right| 14,82
| [[Выру]]
|-
| 4
| align="center" | [[Файл:Ida-Virumaa vapp.svg|30px]]
| '''[[Ида-Вирумаа]]'''
| Ida-Viru maakond
| align="center" | EE-44
| align=right| 153 716
| align=right| 3364,05
| align=right| 45,69
| [[Йыхви]]
|-
| 5
| align="center" | [[Файл:Jõgevamaa vapp.svg|30px]]
| '''[[Йыгевамаа]]'''
| Jõgeva maakond
| align="center" | EE-49
| align=right| 31 967
| align=right| 2603,83
| align=right| 12,28
| [[Йыгева]]
|-
| 6
| align="center" | [[Файл:Lääne-Virumaa vapp.svg|30px]]
| '''[[Ляэне-Вирумаа]]'''
| Lääne-Viru maakond
| align="center" | EE-59
| align=right| 61 154
| align=right| 3627,80
| align=right| 16,86
| [[Раквере]]
|-
| 7
| align="center" | [[Файл:Läänemaa vapp.svg|30px]]
| '''[[Ляэнемаа]]'''
| Lääne maakond
| align="center" | EE-57
| align=right| 24 734
| align=right| 2383,12
| align=right| 10,38
| [[Хаапсалу]]
|-
| 8
| align="center" | [[Файл:Põlvamaa vapp.svg|30px]]
| '''[[Пылвамаа]]'''
| Põlva maakond
| align="center" | EE-65
| align=right| 28 026
| align=right| 2164,77
| align=right| 12,95
| [[Пылва]]
|-
| 9
| align="center" | [[Файл:Et-Pärnu maakond-coa.svg|30px]]
| '''[[Пярнумаа]]'''
| Pärnu maakond
| align="center" | EE-67
| align=right| 84 388
| align=right| 4806,58
| align=right| 17,56
| [[Пярну]]
|-
| 10
| align="center" | [[Файл:Raplamaa vapp.svg|30px]]
| '''[[Рапламаа]]'''
| Rapla maakond
| align="center" | EE-70
| align=right| 35 503
| align=right| 2979,70
| align=right| 11,91
| [[Рапла]]
|-
| 11
| align="center" | [[Файл:Saaremaa vapp.svg|30px]]
| '''[[Сааремаа (уезд)|Сааремаа]]'''
| Saare maakond
| align="center" | EE-74
| align=right| 31 835
| align=right| 2922,19
| align=right| 10,89
| [[Курессааре]]
|-
| 12
| align="center" | [[Файл:Tartumaa vapp.svg|30px]]
| '''[[Тартумаа]]'''
| Tartu maakond
| align="center" | EE-78
| align=right| 153 479
| align=right| 2992,74
| align=right| 51,28
| [[Тарту]]
|-
| 13
| align="center" | [[Файл:Et-Harju maakond-coa.svg|30px]]
| '''[[Харьюмаа]]'''
| Harju maakond
| align="center" | EE-37
| align=right| 566 741
| align=right| 4333,13
| align=right| 130,79
| [[Таллин]]
|-
| 14
| align="center" | [[Файл:Hiiumaa vapp.svg|30px]]
| '''[[Хийумаа (уезд)|Хийумаа]]'''
| Hiiu maakond
| align="center" | EE-39
| align=right| 8620
| align=right| 1023,26
| align=right| 8,42
| [[Кярдла]]
|-
| 15
| align="center" | [[Файл:Et-Järva maakond-coa.svg|30px]]
| '''[[Ярвамаа]]'''
| Järva maakond
| align="center" | EE-51
| align=right| 31 204
| align=right| 2459,58
| align=right| 12,69
| [[Пайде]]
|- bgcolor="#dddddd"
|     ||     || Бөтәһе ||    ||    ||align=right | 1 325 217 || align=right | 43 432,31 || align=right | 30,51 ||
|}

== Иҡтисад ==
{{Главная|Эстония иҡтисады}}
Коммунистарҙан һуң бойондороҡһоҙлоҡ яулаған илдәр араһында Эстония иң үҫешкән ил булып иҫәпләнелә. Бер кешегә тулайым эске продукт (номинал) — ${{число|23758}} (Словениянан һуң 2-се урында, 2019 йыл).<ref name="автоссылка578">[https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=939,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIPCH,&sy=2018&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 Report for Selected Countries and Subjects<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=961,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIPCH,&sy=2018&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 Report for Selected Countries and Subjects<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> Бер кешегә тулайым эске продукт (ППС) — ${{число|38540}} (Словения һәм Чехиянан һуң 3-сө урын, 2019 год).<ref name="автоссылка6" /><ref>[https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=935,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIPCH,&sy=2018&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 Report for Selected Countries and Subjects<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> Средний размер оплаты труда в Эстонии в декабре 2020 йылдың декабрендә Эстонияла уртаса эш хаҡы 1604 € тәшкил итә<ref name="Stat.ee">{{cite web |url=https://www.stat.ee/stat-average-monthly-gross-wages-salaries |title=Average monthly gross wages (salaries)
 - Statistics Estonia |publisher=Stat.ee |date= |accessdate=2018-11-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181113155456/https://www.stat.ee/stat-average-monthly-gross-wages-salaries |date=2018-11-13 }}</ref>. Эстонияла 2020 йылдың 1 ғинуарына эш хаҡының минималь брутто-ҙурлығы 584 € тәшкил итә, минималь нетто-эш хаҡы — 550,38 €<ref>[https://rus.err.ee/1004585/v-2020-godu-minimalnaja-zarplata-vyrastet-do-584-evro В 2020 году минимальная зарплата вырастет до 584 евро | Экономика | ERR<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>.

=== Һуғыштан һуңғы кимәл ===
[[Икенсе донъя һуғышы]]на тиклем ауыл хужалығы иҡтисади эшмәкәрлектең мөһим өлкәләренең береһе булып тора, өҫтәүенә ауыл хужалығы продукцияһы экспорттың ҙур ғына өлөшөн тәшкил итә. Энергетика сәнәғәте<ref>{{cite web|url=http://www.helion-ltd.ru/become-a-team-8|title=Трест Севзапэнергомонтаж. 60 лет|author=Орлов Л. М.|accessdate=2013-01-18|description=СПб.: Селеста, 2004|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131102030510/http://helion-ltd.ru/become-a-team-8/|archivedate=2013-11-02}}</ref>, граждандар диңгеҙ судноһын йөрөтөү һәм машиналар эшләү тармаҡтары үҫешә.

Эстонияла (Балтиҡ илдәренең башҡалары кеүек үк) СССР-ҙа [[Рыночная экономика|баҙар иҡтисадын]] булдырыу өсөн иң яҡшы шарттар була. Бында ғәйәт киң инновацион потенциал тупланған була. 1970—1980-се йылдарҙа [[Балтиҡ буйы]] СССР-ҙа бер кеше башына төп капиталға инвестициялар һалыу күләме буйынса алда бара<ref>[http://www.impressum-club.eu/uploads/file/doklad_full_25.07.2013.pdf «Отношения России и стран Прибалтики: от упущенных возможностей к реальным перспективам», Аналитический доклад, Факультет международных отношений Санкт-Петербургского государственного университета, 2013.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020104328/http://www.impressum-club.eu/uploads/file/doklad_full_25.07.2013.pdf |date=2013-10-20 }}</ref>.

=== Бойондороҡһоҙлоҡ осоро ===
Бойондороҡһоҙлоҡ тергеҙелгәндән һуң<ref>{{cite web|url=http://web.zone.ee/troll007/Malksoo%20-%20vene.pdf|title=Советская аннексия и государственный континуитет: международно-правовой статус Эстонии, Латвии и Литвы в 1940—1991 гг. и после 1991 г.|author=Мялксоо Лаури.|accessdate=2013-01-18|description=Тарту: Тартуский университет, 2005. — 399 с. — ISBN 9949-11-144-7|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140203153229/http://web.zone.ee/troll007/Malksoo%2520-%2520vene.pdf|archivedate=2014-02-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140203153229/http://web.zone.ee/troll007/Malksoo%2520-%2520vene.pdf |date=2014-02-03 }}</ref><ref>{{статья|автор=Тоомас Карьяхярм.|заглавие=Сборник документов и материалов по истории Эстонии для школ с русским языком обучения. Принципы составления сборника|издание=Поворотные моменты истории Эстонии|тип=учебное пособие|ссылка=https://www.hm.ee/index.php?popup=download&id=7640|isbn=978-9949-438-29-7|страницы=19}}</ref> Эстония иҡтисады баҙар принциптарына ярашлы үҙгәртеп ҡорола һәм [[Көнбайыш Европа]]ға ҡарап эш итә. 1992 йылдың 20 июнендә Эстония [[Рубль СССР|совет һумы]] урынына үҙенең милли валютаһын — [[Эстон кронаһы]]н индерә. Эстон кронаһы немец маркаһына бәйле була (1 марканы 8 кронға алмаштырырға була). Милли валютаны ҡабул итеү түбәндәгене аңлата —илдә сығарылған эстон кроналары хаҡына эквивалент була алған сит ил валютаһы запасы булған осраҡта ғына Эстония Банкыһы милли валютаны сығара ала. 1999 йылдың 1 ғинуарынан эстон кронаһы [[евро]]ға бәйләнә, сөнки [[Германия]] дөйөм Европа валютаһын ҡуллана башлай. 2011 йылдың 1 ғинуарынан евро әйләнешкә индерелә, ул тулыһынса кронаны алмаштыра<ref>[https://www.publico.es/dinero/354095/estonia-entra-en-el-euro-mientras-otros-se-muestran-reticentes Estonia entra en el euro, mientras otros se muestran reticentes]{{ref-es}}</ref>.

1991—1993 йылдарҙағы иҡтисади үҙгәртеп ҡороуҙарҙың уңышына 285 млн $ сит ил ярҙамы, займдар һәм кредиттар ыңғай йоғонто яһай, шулай уҡ Эстония һуғышҡа тиклемге республиканың 100 млн $ долларҙан ашыу аҡсаһын да ала. Был аҡсалар 1940 йылда [[Присоединение Прибалтики к СССР|илде СССР-ға ҡушыуға]] бәйле сит ил банкыларында туңдырылған килеш ятҡан була<ref>[http://countrystudies.us/estonia/16.htm Country Studies/Estonia], Federal Research Division of the Library of Congress</ref>.

БМО [[Кеше үҫеше күрһәткесе буйынса]] баҙар иҡтисадының аяҡҡа баҫыу осоро барғанға күрә Эстонияны 2000 йылға тиклем «үҫеүсе» төркөмгә индерә.

1999 йылда Эстония [[Всемирная торговая организация|

Кеше башына [[Тулайым эске продукт]] (по [[һатып алыу һәләте паритеты]] буйынса): $ {{число|32130}} (2017).

2008 йылда уртаса эш хаҡы 12 912 крон (€ 825),  2009 йылдың өсөнсө кварталында 11 770 крон (€ 752) тәшкил итә. 2013 йылдың икенсе кварталында Эстонияла уртаса эш хаҡы € 976, 2020 йылдың декабрендә € 1604 тәшкил итә.

2000—2005 йылдар осоронда тулайым эске продукт 60 процентҡа арта. Әммә 2008 йылдағы донъялағы иҡтисади көрсөк мәлендә ул 3,6 процентҡа кәмей, ә 2009 йылдың өсөнсө кварталында, бынан алдағы йылдың шул уҡ осоро менән сағыштырғанда <ref name="stat_31126">{{cite web|url=https://www.stat.ee/31126|title=Decrease of the GDP decelerated in the 3rd quarter|publisher=Statistics Estonia|date=2009-12-09|accessdate=2009-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100921111549/http://www.stat.ee/31126|archivedate=2010-09-21|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100921111549/http://www.stat.ee/31126 |date=2010-09-21 }}</ref>, тулайым эске продукттың кәмеүе 15,6 % тәшкил итә. 2009 йылдың өсөнсө кварталынан 2010 йылдың дүртенсе кварталына тиклем тулайым эске продукттың эҙмә-эҙлекле үҫеүе күҙәтелә. 2010 йылдың дүртенсе кварталында ғәмәлдә экспорт 53 процентҡа үҫә. 2010 йылда тулайым эске продукттың үҫеше 3,1 % тәшкил итә.<ref name="stat2010">[https://www.stat.ee/49264 Economic growth is continually driven by vigorous exports in manufacturing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115050118/http://www.stat.ee/49264 |date=2016-11-15 }}</ref>. Шулай итеп, 2010 йылда эстон иҡтисады көрсөктән сыға<ref>{{cite web |url=http://www.president.ee/ru/media/press-releases/5019-2010-09-24-13-32-29/index.html |title=Президент Ильвес выступил на представительном экономическом форуме в Кринице |accessdate=2011-06-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130615175242/http://www.president.ee/ru/media/press-releases/5019-2010-09-24-13-32-29/index.html |archivedate=2013-06-15 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130615175242/http://www.president.ee/ru/media/press-releases/5019-2010-09-24-13-32-29/index.html |date=2013-06-15 }}</ref><ref>[https://rus.delfi.ee/daily/business/bank-ekonomika-estonii-vyshla-iz-krizisa.d?id=36365535 Банк: экономика Эстонии вышла из кризиса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130517113343/http://rus.delfi.ee/daily/business/bank-ekonomika-estonii-vyshla-iz-krizisa.d?id=36365535 |date=2013-05-17 }}</ref>..

Эшһеҙлек кимәле 2001 йылдағы 12 проценттан 2007 йылда 4,7 процентҡа тиклем түбәнәйә, ләкин 2009 йылдың өсөнсө кварталында 14,6 % тәшкил итә<ref name="stat_31268">{{cite web|url=https://www.stat.ee/31268|title=102,000 persons are unemployed|publisher=Statistics Estonia|date=2009-11-13|accessdate=2009-11-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101113214034/http://www.stat.ee/31268|archivedate=2010-11-13|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101113214034/http://www.stat.ee/31268 |date=2010-11-13 }}</ref>, ә 2010 йылдың беренсе кварталында 19,8 процентҡа тиклем күтәрелә<ref name="bezrab">{{cite web |url=http://dv.ee/Print.aspx?PublicationId=29ed2e23-8088-476a-825a-9ffb4d189966 |title=Безработица — 19,8 % |accessdate=2010-05-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181111043640/https://www.dv.ee/Print.aspx?PublicationId=29ed2e23-8088-476a-825a-9ffb4d189966 |archivedate=2018-11-11 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181111043640/https://www.dv.ee/Print.aspx?PublicationId=29ed2e23-8088-476a-825a-9ffb4d189966 |date=2018-11-11 }}</ref>. Эстония 2011 йылда Европа берлегендә эшһеҙлек кимәлен түбәнәйтеү буйынса 2-се урынды биләй<ref>[https://rus.err.ee/economy/aa7df8da-52db-47dd-a0dd-de0e8b622e72 Эстония заняла второе место в ЕС по снижению уровня безработицы]</ref>.

2009 йылдың башында илдә сәнәғәт етештереүенең интенсив рәүештә түбәнәйеүе күҙәтелә. 2009 йылдың февралендә ул, 2008 йылдың феврале менән сағыштырғанда, 30 % тәшкил итә<ref>[https://rus.delfi.ee/archive/article.php?id=22569405 Объемы производства за год снизились на треть]</ref>, был Евроберлектә иң юғары түбән тәгәрәү була<ref>{{Cite web |url=http://dv.ee/Default2.aspx?ArticleID=2cdcf515-2b6c-4494-beb5-efd0413ac59a |title=По спаду производства — Эстония первая |accessdate=2009-04-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180127202828/http://www.dv.ee/Default2.aspx?ArticleID=2cdcf515-2b6c-4494-beb5-efd0413ac59a |archivedate=2018-01-27 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180127202828/http://www.dv.ee/Default2.aspx?ArticleID=2cdcf515-2b6c-4494-beb5-efd0413ac59a |date=2018-01-27 }}</ref>. ''Eurostat'' мәғлүмәттәре буйынса, 2010 йылдың сентябрендә, 2009 йылдың сентябре менән сағыштырғанда, Эстонияла сәнәғәт етештереүенең үҫеүе 31,1 % тәшкил итә — шулай итеп, Эстония Евроберлектә был күрһәткес буйынса 1-се урынды биләй<ref>{{cite web |url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/4-12112010-AP/EN/4-12112010-AP-EN.PDF |title=168/2010 — 12 November 2010 |accessdate=2011-06-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120921073458/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/4-12112010-AP/EN/4-12112010-AP-EN.PDF |archivedate=2012-09-21 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120921073458/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/4-12112010-AP/EN/4-12112010-AP-EN.PDF |date=2012-09-21 }}</ref>. Эстонияла шулай уҡ Евроберлек илдәре араһында дәүләт бурысы һәм дәүләт бюджеты дефициты минималь кимәлдә, 2010 году ул Евроберлектә бюджет дефицитын ҡыҫҡартыуға өлгәшкән ике илдең береһе була (икенсеһе — [[Мальта]])<ref>{{cite web |title = Евросоюз назвал лидеров региона по объёму госдолга и дефицита бюджета |url = http://www.kommersant.ua/index-news.html?ext=news&id=163547&id_themes=11&page=1 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120111135303/http://www.kommersant.ua/index-news.html?ext=news&id=163547&id_themes=11&page=1 |archivedate = 2012-01-11 |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111135303/http://www.kommersant.ua/index-news.html?ext=news&id=163547&id_themes=11&page=1 |date=2012-01-11 }}</ref>.

2010 йылдың 4 июнендә [[Иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы]]ның Генеральный секретары [[Гурриа Тревиньо, Хосе Анхель|А. Гурриа]] һәм Эстонияның премьер-министры [[Ансип, Андрус|А. Ансип]] Таллинда Эстонияны был ойошмаға индереү тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуя<ref>[https://www.rosbalt.ru/2010/06/04/742724.html Эстония подписала договор с ОЭСР — Эстония, ОЭСР — Росбалт-Бизнес]{{Недоступная ссылка|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.

2009 йылдың июнендә Эстония хөкүмәтенең яңыртылған планына ярашлы, 2011 йылдың 1 ғинуарында евроға күсеү ғәмәлгә ашырыла<ref>[http://www.eestipank.info/pub/et/EL/ELiit/euro/eplaan_ru.pdf План перехода Эстонии на евро] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080906124757/http://www.eestipank.info/pub/et/EL/ELiit/euro/eplaan_ru.pdf |date=2008-09-06 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://novosti.err.ee/index.php?26203557|deadlink=yes|title=ЕК предложила Эстонии присоединиться к еврозоне}}{{Недоступная ссылка|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[Novosti ERR]], 12.05.2010</ref>.

2017 йылда Эстонияның бер кеше башына иҫәпләгәндә тулайым эске продукты Евроберлек буйынса уртаса күрһәткестең 79 процентына етә, был һиҙелерлек рәүештә алға китеш тип иҫәпләнелә. Эстония беренсе тапҡыр Еврозонаның [[Португалия]] кеүек ҡайһы бер көньяҡ илдәре торған килмәлгә күтәрелә. Ә бит был илдәр Евроберлеккә Эстониянан байтаҡ алда ингән була<ref>{{cite web |url = https://rus.postimees.ee/6548623/palm-bystryy-rost-zarplat-v-estonii-privlekaet-inostrannuyu-rabochuyu-silu |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}</ref>. [[Европейский союз|Европа берлегенә]] [[Расширение Европейского союза (2004)|Эстония ингәндән]] һуң үткән 15 йыл эсендә, 2004 йылдан 2019 йылға тиклем, илдә хеҙмәт хаҡының уртаса «таҙа» дәүмәле илдә 3,2 тапҡырға (363 евронан 1162 евроға тиклем), минисмал хеҙмәт хаҡы ҙурлығы 3,4 тапҡырға 158,50 евронан 540 евроға тиклем) арта<ref name="автоссылка1">[https://www.stat.ee/stat-average-monthly-gross-wages-salaries Average monthly gross wages (salaries) — Statistics Estonia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181113155456/https://www.stat.ee/stat-average-monthly-gross-wages-salaries |date=2018-11-13 }}</ref><ref>{{cite web |url = https://www.stat.ee/stat-average-monthly-gross-wages-salaries |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}</ref>.

=== Социаль хәл ===
Эстонияла пенсионерҙарға 3 төрлө пособие бирелә — SKAIS (онлайн-система), KOPIS (тупланма пенсия) һәм KIRST (медицин күрһәткестәре)<ref>[https://www.stat.ee/publication-download-pdf?publication_id=44733&publication_lang=en Квартальный сборник статистики Эстонии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190713164341/https://www.stat.ee/publication-download-pdf?publication_id=44733&publication_lang=en |date=2019-07-13 }}</ref>. Эшһеҙҙәр өсөн EMPIS (эшһеҙҙәр регистры) һәм STAR (Социаль хеҙмәттәр һәм льготалар рееестры) программалары эшләй. Студенттар өсөн EHIS программаһы бар.

Пенсионерҙар бөтәһе — {{число|422941}}, эшһеҙҙәр — {{число|38768}}, эшләүселәр — {{число|629945}}.

2021 йылдың 1 апреленән Эстонияла дәүләт пенсияһы индексы күтәрелә. Үҙгәрештәргә ярашлы, халыҡ пенсияһының айлыҡ минималь суммаһы (ҡартлыҡ буйынса пенсия алыуға хоҡуҡтары булмағандарға түләнә) хәҙер 255,18 евро тәшкил итә<ref name="автоссылка12">[https://www.sotsiaalkindlustusamet.ee/ru/pensiya-posobiya/pensiya-vidy-pensiy-i-lgoty#%20%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B8%D1%8F Пенсия, виды пенсий и льготы | Sotsiaalkindlustusamet<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190401140552/https://www.sotsiaalkindlustusamet.ee/ru/pensiya-posobiya/pensiya-vidy-pensiy-i-lgoty#%20%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B8%D1%8F |date=2019-04-01 }}</ref>. Пенсияның төп (база) өлөшө 235,30 евроға тиклем, ә эш стажының һәр йылының ҡиммәте (баһаһы) 7,206 евроға тиклем күтәрелә<ref>[https://rus.err.ee/1608119260/s-1-aprelja-pensija-uvelichitsja-v-srednem-na-24-evro С 1 апреля пенсия увеличится в среднем на 24 евро | Экономика | ERR<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[https://rus.err.ee/1608146314/pensii-s-aprelja-vyrastut-v-srednem-na-1-6 Пенсии с апреля вырастут в среднем на 1,6% | Эстония | ERR<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref name="автоссылка898">[https://rus.postimees.ee/7215083/v-estonii-s-segodnyashnego-dnya-vyrosli-pensii В Эстонии с сегодняшнего дня выросли пенсии - Экономика - Rus.Postimees.ee<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[https://rus.err.ee/1608162184/pensii-s-1-aprelja-vyrosli-v-srednem-na-1-6 Пенсии с 1 апреля выросли в среднем на 1,6% | Экономика | ERR<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> 2021 йылдың 1 апреленән балалар тәрбиәләгән өсөн пенсияға өҫтәмә бер балаға 3,55 евроға арта. Был закон дөйөм алғанда 203 300 тирәһе кешегә ҡағыла.<ref>[pensioni summa]</ref>

2021 йылдың 1 апреленән эшкә яраҡһыҙлыҡ буйынса пособиеның бер көнлөк ставкаһы, тулыһынса эшкә яраҡлы булмаған осраҡта, 15,13 евро тәшкил итә, ә айлыҡ пособие дәүмәле 453 евро тәшкил итә. Өлөшләтә эшкә яраҡһыҙлыҡ буйынса ғәмәлдәге көнлөк ставканың 57 процентын, йәғни айына уртаса 258 евро тәшкил итә. Эшһеҙлек буйынса касса эшкә яраҡһыҙлыҡ буйынса пособиеның дәүмәлен календарь айҙың һәр көнө өсөн иҫәпләй<ref name="автоссылка898" />.

2019 йылда балаға айлыҡ пособие (беренсе бала ға) 60 евро, икенсе балаға 60 евро һәм өсөнсө балаға һәм артабанғы балаларҙың һәр береһенә 100 евро тәшкил итә<ref>{{cite web |url = https://www.sotsiaalkindlustusamet.ee/ru/deti-semi/vidy-semeynyh-kompensaciy |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}</ref>. Атаһы йәки әсәһе срочный йәки альтернатив хеҙмәттә булған осраҡта 2019 йылда һәр балаға срочный хеҙмәттәре тамамланғансы айына 300 € түләнә<ref>{{cite web |url = https://rus.postimees.ee/6470536/posobie-detyam-voennosluzhashchih-vyrastet-v-shest-raz |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}</ref><ref>{{cite web |url = https://www.eesti.ee/ru/bezopasnost-i-oborona/srocnaa-sluzba/lgoty-i-posobia-dla-voennosluzasih-srocnoj-sluzby/ |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}</ref>.

2020 йылдан сире уртаса ауырлыҡта булған балаға пособие ҙурлығы 138 €, ауыр сире булған балаға 161 € була. Үтә ныҡ сирле балалар 241 € пособие аласаҡ. Эстонияла мөмкинлектәре сикләнгән {{число|13000}} тирәһе бала бар. 2009 йыл менән сағыштырғанда уларҙың һаны ике тапҡырға тиерлек артҡан. 2017 йылда сире уртаса ауырлыҡтары балаларға пособие 5000, ауыр сирле балаларға пособие 7164 балаға, үтә ауыр сирле балаларға пособие 732 балаға бирелә<ref>{{cite web |url = https://rus.err.ee/910206/posobija-na-detej-s-ogranichennymi-vozmozhnostjami-vyrastut-v-neskolko-raz |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}</ref>.

Эстонияла йөклөлөк һәм бала табыу буйынса әсәйҙәргә бирелгән отпуск донъяла иң оҙоно, һәм ул 100 проценты менән түләнә, был отпуск 62 аҙнаға тигеҙ. Эстон закондары буйынса декрет отпускыһын баланың әсәһе генә түгел, ә атаһы ла алырға хоҡуҡлы. 2020 йылдың 1 июленән атайҙар отпускыһы 30 көн тәшкил итә һәм ул 100 проценты менән түләнә<ref>{{cite web |url = https://www.sotsiaalkindlustusamet.ee/parental-benefit |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}</ref><ref>{{cite web |url = https://rus.postimees.ee/6747477/otcovskiy-otpusk-prodlyat-do-30-dney |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}</ref><ref>[https://www.delfi.ee/news/paevauudised/eesti/riigikogu-parandas-lopuks-seaduseaugu-mis-aastas-pool-tuhat-peret-oigustatud-rahast-ilma-jattis?id=90209281 Riigikogu parandas lõpuks seaduseaugu, mis aastas pool tuhat peret õigustatud rahast ilma jättis - DELFI<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>.

2013 йылдың 1 ғинуарынан Таллинда теркәлгән һәр кеше ҡала йәмәғәт транспортында бушлай йөрөү хоҡуғына эйә<ref name='freetax'>{{cite web|url=https://www.tallinn.ee/rus/Tallinn-pereshel-na-sistemu-elektronnyh-proezdnyh?&filter_otsing_uudis_rubriik_id=35|author=|title=Таллинн перешёл на систему электронных проездных|publisher=Информационный портал города Таллина|date=2013-01-02|accessdate=2013-01-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DZL0yFc2?url=https://www.tallinn.ee/rus/Tallinn-pereshel-na-sistemu-elektronnyh-proezdnyh|archivedate=2013-01-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130109012758/http://www.tallinn.ee/rus/Tallinn-pereshel-na-sistemu-elektronnyh-proezdnyh |date=2013-01-09 }}</ref><ref name="автоссылка13">{{cite web|author=|date=2012-03-26|url=https://www.tallinn.ee/rus/Tri-chetverti-tallintsev-za-besplatnyj-proezd?&filter_otsing_uudis_rubriik_id=35|title=Три четверти таллинцев — за бесплатный проезд|publisher=Информационный портал города Таллина|accessdate=2012-03-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/67yTlIvtE?url=https://www.tallinn.ee/rus/Tri-chetverti-tallintsev-za-besplatnyj-proezd|archivedate=2012-05-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120407051056/http://www.tallinn.ee/rus/Tri-chetverti-tallintsev-za-besplatnyj-proezd |date=2012-04-07 }}</ref>. 2018 йылдың 1 июленән Эстониялағы 15 өйәҙҙең 11-ендә пассажирҙар автобустарҙа бушлай йөрөргә хоҡуҡлы<ref name="dw.com">{{cite web |url = https://www.dw.com/ru/%D1%8D%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%B2%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%B1%D0%B5%D1%81%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%B7%D0%B4-%D0%BD%D0%B0-%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%B0%D1%85-%D0%B2-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5-%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2/a-44840063 |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}</ref><ref name="news.rambler.ru">{{cite web |url = https://news.rambler.ru/baltic/40427745-estoniya-vvela-besplatnyy-proezd-na-obschestvennom-transporte/?updated |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}</ref><ref name="ReferenceA">{{cite web |url = https://rus.err.ee/897158/centristskaja-partija-reshila-podderzhat-besplatnyj-proezd-v-tallinne-nezavisimo-ot-propiski |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}</ref><ref name="ReferenceB">{{cite web |url = https://rus.err.ee/860796/na-odin-den-obwestvennyj-transport-tallinna-stanet-besplatnym-dlja-vseh |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}</ref>.

== Тышҡы сәйәсәт ==
{{Главная|Эстонияның тышҡы сәйәсәте}}
[[Файл:Visa_requirements_for_Estonian_citizens.png|thumb|right|300px|<small>[[Гражданство Эстонии|Эстония граждандары]] өсөн виза талаптарын сағылдырған донъя картаһы
{{legend|#FDC421|Эстония}}{{legend|#042E9B|Свободное передвижение}}{{legend|#22B14C|Виза не требуется}}{{legend|#B5E61D|Виза оформляется по прибытии}}{{legend|#61c09a|eVisa}}{{legend|#79D343|Виза оформляется по прибытии или через Интернет}}{{legend|#A8ACAB|Требуется заранее оформленная виза}}</small>]]
[[Файл:Visa_requirements_Estonian_non-citizens.png|thumb|right|300px| [[Неграждане (Эстония)|неграждан Эстонияның граждан булмағандары]] өсөн виза талаптарын сағылдырған донъя картаһы{{legend|#ff0000|Эстония}}{{legend|#22B14C|Виза не требуется}}{{legend|#A8ACAB|Требуется заранее оформленная виза}}]]
2004 йылдың 1 майынан Эстония — Европа берлеге ағзаһы, ә 2011 йылдың 1 ғинуарынан Еврозона ағзаһы. Шулай итеп, элекке СССР-ҙың дөйөм Европа баҙарына һәм Шенген арауығына ингән өс республикаһының береһе ул Эстония, шулай уҡ советтарҙан һуң беренсе булып берҙәм Европа валютаһына күскән һәм үҙаллы [[Денежно-кредитная политика государства|монета сәйәсәтенән]] баш тартҡан республика. Европа берлегендә ағза булыу шулай уҡ Европа Берлеге норматив акттарының дәүләт эсендәге юридик нормаларҙан өҫтөн булыуын да күҙҙә тота (әгәр дәүләт эсендәге юридик нормалар һәм Европа Берлеге норматив акттары араһында ҡапма-ҡаршылыҡ тыуһа, дөйөм берлек нормалары өҫтөн була<ref>[https://www.nc.ee/?id=11&indeks=0,4,9486,9487,9488 Разъяснение Верховного суда Эстонии № 3-4-1-1-05 RT III 2005, 13, 128 (на эстонском)]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>).

2004 йылдың 29 мартынан Эстония шулай уҡ — НАТО ағзаһы ла. НАТО-ның [[Ирак]]тағы һәм [[Афғанстан]]дағы хәрби миссияларында ҡатнаша. Эстония парламенты 2003 йылдың 7 майында хәрби хеҙмәткәрҙәрен Иракҡа ебәрергә ризалыҡ бирә. 2003 йылдың 20 июнендә американ командованиеһының үтенесе буйынса эстон оборона көстәренең тәүге хәрби кадрҙары Иракҡа ебәрелә<ref>[https://regnum.ru/news/974202.html Военные расходы Эстонии в Ираке и Афганистане достигли почти полумиллиарда крон — Новости России — ИА REGNUM]</ref><ref>[http://www.moles.ee/04/Mar/06/7-1.php Газета «Молодёжь Эстонии»]</ref>.

1993 йылдың 13 майынан — [[Европа Советы]] ағзаһы<ref>{{cite web |title = Эстония и Совет Европы |url = http://www.coe.int/T/r/Press/%5BCountry_info%5D/e_estonia.asp |archiveurl = https://web.archive.org/web/20040629013551/http://www.coe.int/T/r/Press/%5BCountry_info%5D/e_estonia.asp |archivedate = 2004-06-29 |deadlink = yes }}</ref>.

Быларҙан тыш, Эстония — БМО, [[Иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы]], [[ОБСЕ]] һәм [[ВТО]] ағзаһы.

2004 йылдың 1 майынан, Эстония Европа берлегенең тулы хоҡуҡлы ағзаһыь булғандан һуң, Эстония граждандары Европа берлеге һәм [[Европа иҡтисади арауығы]] илдәре, шулай уҡ [[Швейцария Конфедерацияһы]] буйлап визаһыҙ сәйәхәт итә ала. Өҫтәүенә сиктәр аша үткәндә [[паспорт]] күрһәтеп тә, шулай уҡ [[Эстонская ID-карта|ID-картаһы]] менән дә файҙалана ала<ref>[https://rus.delfi.ee/daily/estonia/pravo-na-bezvizovyj-vezd-v-estoniyu-s-1-maya-poluchat-grazhdane-esche-31-strany.d?id=7729252 Право на безвизовый въезд в Эстонию с 1 мая получат граждане ещё 31 страны — Delfi]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.

[[2020 йыл]]дың [[3 апрель|3 апреленә]] Эстония граждандары визаһыҙ 179 дәүләткә һәм территорияға бара ала, [[Паспорттар индексы]]на ярашлы хәрәкәт азатлығы кимәле буйынса Эстония паспорты донъяла 13-сө урында тора.<ref>{{Cite web|url=https://www.henleypassportindex.com/|title=Henley Passport Index 2008 to 2020|website=Henley Passport Index|language=en|access-date=2020-04-16}}</ref>

== Ҡораллы көстәр ==
{{Главная|Эстонияның Оборона көстәре}}

== Мәҙәниәт ==
{{Главная|Эстония мәҙәниәте|Эстония мәҙәниәте (XX быуат)}}
[[Файл:Languages in Northern Europe.png|thumb|right|Был районда тел төркөмдәре.
{{legend|#3690FF|[[Скандинав телдәре]] (Исландия һәм Скандинавия).}}
{{legend|#0F00CD|[[Балтиҡ буйы-фин телдәре]] (Финляндия, Эстония).}}
{{legend|#0EDDA8|[[Балтиҡ телдәре]] (Латвия, Литва).}}]]

[[Балтиҡ буйы-фин]] мираҫы эстондарҙың менталитетында һәм мәҙәни традицияларында ҙур әһәмиәткә эйә<ref>[http://www.estonica.org/ru/Культура/Национальная_культура_Эстонии/Национальная_культура/ Национальная культура] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200617180016/http://www.estonica.org/ru/%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/ |date=2020-06-17 }}</ref>.

Эстония төрлө мәҙәниәттәр киҫешкән урында урынлашҡан. Мәҙәниәт буйынса уларға [[латыш]]тар, [[фин]]дар, [[литва]]лар, Рәсәйҙең төньяҡ-көнбайышындағы [[урыҫ]]тар, [[Белорустар]], [[шведтар]]тар һәм [[немецтар]] яҡын<ref>[http://www.estonica.org/ru/История/1558-1710_гг_В_составе_Шведского_королевства/Население/ Население] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210507013922/http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1558-1710_%D0%B3%D0%B3_%D0%92_%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B5_%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/ |date=2021-05-07 }}</ref><ref>[http://www.estonica.org/ru/История/1710-1850_гг_Остзейский_особый_порядок/Население:_этнический_и_сословный_состав/ Население: этнический и сословный состав] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130614165820/http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1710-1850_%D0%B3%D0%B3_%D0%9E%D1%81%D1%82%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%B4%D0%BE%D0%BA/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%3A_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B8_%D1%81%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2/ |date=2013-06-14 }}</ref>.

[[балтийские немцы|Остзей немецтарының]], [[Балтиҡа швед]]тарының һәм старообрядсы урыҫтарҙың мәҙәниәте Эстония территорияһы менән бәйле.

XIII быуаттың икенсе сирегендә тәре йөрөтөүселәр баҫып алғандан һуң Эстония көнбайыш Европа мәҙәниәтенең туранан-тура йоғонтоһо аҫтында ҡала<ref>[http://www.estonica.org/ru/История/1200-1558_гг_Средневековье_в_Эстонии/Распространение_христианского_учения_и_духовные_ордены/ Распространение христианского учения и духовные ордены] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210507011651/http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1200-1558_%D0%B3%D0%B3_%D0%A1%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8C%D0%B5_%D0%B2_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%A0%D0%B0%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D1%85%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%B8_%D0%B4%D1%83%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%8B/ |date=2021-05-07 }}</ref>.

1523 йылда Реформация<ref>[http://www.estonica.org/ru/История/1200-1558_гг_Средневековье_в_Эстонии/Религиозная_жизнь_в_конце_Средневековья_Реформация/ Религиозная жизнь в конце Средневековья. Реформация] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130614220110/http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1200-1558_%D0%B3%D0%B3_%D0%A1%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8C%D0%B5_%D0%B2_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%A0%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B6%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D1%8C_%D0%B2_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%B5_%D0%A1%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8C%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F/ |date=2013-06-14 }}</ref> хәрәкәте Эстонияға килеп етә. Яҙыуға һәм грамоталылыҡҡа ҙур әһәмиәт биргән [[Лютеранлыҡ]] эстон ауыҙ-тел ижадына һәм әҙәбиәтенә, шулай уҡ крәҫтиән мәктәбенә нигеҙ һала.

1802 йылда тергеҙелгән Дерпте (хәҙер Тарту) университеты көнбайыш мәҙәниәтен таратыусы ғына булып ҡалмай, ә милли үҙаңдың уяныуына булышлыҡ итә. Эстон телендә нәшер ителгән гәзиттәр халыҡтың аң даирәһен киңәйтергә ярҙам итә һәм грамотаһын арттыра. [[Крепостной хоҡуҡ]] бөтөрөлгәс, иҡтисади тормош һәм яҙма тел менән бергә милли мәҙәниәт тә ([[әҙәбиәт]], [[музыка]]ль ижад, [[сәнғәт]]) тыуа. 1869 йылда Дерптела тәүге йырлаусылар байрамы үткәрелә; бөгөнгө көнгә тиклем йырлаусылар байрамы традициялары эстон мәҙәниәтенең һәм милли билдәләнешенең мөһим өлөшө булып тора<ref>[http://www.estonica.org/ru/История/1710-1850_гг_Остзейский_особый_порядок/Косвенное_влияние_Французской_революции/ Косвенное влияние Французской революции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210507014026/http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1710-1850_%D0%B3%D0%B3_%D0%9E%D1%81%D1%82%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%B4%D0%BE%D0%BA/%D0%9A%D0%BE%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B2%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%83%D0%B7%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D0%B8/ |date=2021-05-07 }}</ref>.

1897 йылға Эстлянд губернияһы буйынса протестанттар араһында уртаса грамоталыҡ 83 % тәшкил итә (Эстляндияла йәшәгәндәр араһында — 79,9 %)<ref>{{Cite web |url=http://eja.pri.ee/Education/Raudsepp_ru.pdf |title=Vita academica, vita feminea. Сборник статей. Изд. Тартуского университета, 1999 |accessdate=2009-10-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120730230644/http://eja.pri.ee/Education/Raudsepp_ru.pdf |archivedate=2012-07-30 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120730230644/http://eja.pri.ee/Education/Raudsepp_ru.pdf |date=2012-07-30 }}</ref>.

XIX—XX быуаттар араһында [[индустриалләштереү]], [[яңыртыу]] һәм ҡалаларҙың йәһәт үҫеше эстон мәҙәниәтенә көслө йоғонто яһай. ХХ быуаттың тәүге ун йыллығында Эстонияла  Балтиҡ-немец мәҙәниәте артҡы планға күсә. Архитектура, әҙәбиәт һәм музыкала, донъялағы мәҙәни ағымға эйәреү менән бер рәттән, милли стиль сифаттары хасил була, художество йәһәтенән өлгөргән әҫәрҙәр яҙыла<ref>[http://www.estonica.org/ru/История/1850-1914_гг_Эпоха_национального_пробуждения/Национальное_пробуждение/ Национальное пробуждение] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220911134237/http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1850-1914_%D0%B3%D0%B3_%D0%AD%D0%BF%D0%BE%D1%85%D0%B0_%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D1%83%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D1%83%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/ |date=2022-09-11 }}</ref>.

== Транспорт һәм элемтә ==
{{Главная|Эстонияла транспорт}}
2013 йылдың 1 ғинуарында Таллинда теркәлгән һәр кеше ҡала йәмәғәт транспортында бушлай йөрөү хоҡуғын ала<ref name='freetax' /><ref name="автоссылка13" />. Йәшәгән урынына ҡарамайынса 19 йәше тулмаған уҡыусылар бушлай йөрөү хоҡуғынан файҙалана ала, шулай уҡ льготаларға хоҡуҡтары булғандарға ла был закон ҡағыла. 2013 йылдың 1 ғинуарынан ҡағыҙ юл йөрөү билеттары бөтөрөлә һәм улар урынына  контактһыҙ платик карталар индерелә. Йәмәғәт транпортына ингән пассажир транспортҡа ингәс тә махсус теркәгестә (валидаторҙа) теркәлеү үтергә тейеш. Картаһы булмаған осраҡта пассажир водителдән бер тапҡыр ҡуллана торған талон һатып ала<ref name="freetax" /><ref>{{cite web|url=https://rus.delfi.ee/daily/estonia/chitajte-kak-kupit-proezdnuyu-kartochku-i-chto-delat-esli-ona-poteryaetsya.d?id=65428794|author=|title=Читайте, как купить проездную карточку и что делать, если она потеряется|publisher=Delfi.ee|date=2012-12-19|accessdate=2013-01-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DZL2ZIn7?url=https://rus.delfi.ee/daily/estonia/chitajte-kak-kupit-proezdnuyu-kartochku-i-chto-delat-esli-ona-poteryaetsya.d?id=65428794|archivedate=2013-01-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118233943/http://rus.delfi.ee/daily/estonia/chitajte-kak-kupit-proezdnuyu-kartochku-i-chto-delat-esli-ona-poteryaetsya.d?id=65428794 |date=2013-01-18 }}</ref>. Бөтә ил территорияһында тиерлек йәмәғәт транспортында бушлай йөрөүҙе Европа илдәрендә беренсе булып Эстония индерә. 2018 йыцлдың 1 июленән Эстониялағы 15 өйәҙҙең 11-ендә пассажирҙар автобустарҙа бушлай йөрөй башлай<ref name="dw.com"/><ref name="news.rambler.ru"/><ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceB"/><ref>{{cite web |url = https://rus.err.ee/837777/s-1-ijulja-v-10-uezdah-jestonii-vvoditsja-besplatnyj-obwestvennyj-transport |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}</ref><ref>{{cite web |url = https://rus.err.ee/885577/iz-za-besplatnogo-avtobusnogo-proezda-padaet-passazhiropotok-na-zheleznoj-doroge |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}</ref><ref>{{cite web |url = http://peatus.ee/#region/rus |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}</ref><ref>{{cite web |url = https://rus.postimees.ee/6134305/besplatnyy-obshchestvennyy-transport-polzuetsya-beshenoy-populyarnostyu-v-ida-virumaa |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}</ref>. Эстония территорияһында мобиль элемтәнең өс  операторы эшләй: [[Tele2]], [[Telia]] һәм Elisa.

== Электрон дәүләт (E-дәүләт) ==
{{главная|Эстонияла интернет|Эстон ID-картаһы|Эстонияла электрон тауыш биреү|Юлбарыҫтың һикереүе}}
''Основная статья:'' '''''{{нп5|э-Эстония||en|e-Estonia}}'''''<br>
''Основная статья:'' '''''{{нп5|Эстонияла электрон ҡултамға||en|Digital signature in Estonia}}'''''

2000 йылдан Эстония хөкүмәте, документтарҙың Интернеттағы электрон селтәрен файҙаланып, министрҙар кабинетының ултырыштарын ҡағыҙһыҙ үткәреүгә күсә<ref name="Э-Эстония">{{Cite web |url=http://www.estemb.ru/estonija/it |title=Э-Эстония |accessdate=2011-03-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110119040437/http://www.estemb.ru/estonija/it |archivedate=2011-01-19 |deadlink=yes }}</ref>. Европа комиссияһы конкурсы һөҙөмтәләре буйынса дәүләт секторын электрон документацияға күсереү  проекты Европала иң яҡшыһы тип таныла. Уның һөҙөмтәһендә 500-гә яҡын учреждение, шул иҫәптән бөтә министрлыҡтар, өйәҙ управалары һәм  депатаменттар һәм инспекцияларҙың бөтәһе лә тип әйтерлек документтарҙы электрон вариантта алмашыуға күсә<ref>{{cite web |url=https://www.dv.ee/?PublicationId=bf73c3e7-07df-47a5-b2bd-9128fda5ebc9 |title=Европа сильно хвалит наше э-государство |accessdate=2011-03-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130502231612/http://www.dv.ee/?PublicationId=bf73c3e7-07df-47a5-b2bd-9128fda5ebc9 |archivedate=2013-05-02 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502231612/http://www.dv.ee/?PublicationId=bf73c3e7-07df-47a5-b2bd-9128fda5ebc9 |date=2013-05-02 }}</ref>.

2000 йылдан Эстонияла һалым декларацияларын электрон юл менән тапшырырға мөмкин<ref>{{cite web|url=http://www.epractice.eu/en/news/284094|deadlink=yes|title=EE: E-tax is yet another e-government success for Estonia|accessdate=2011-03-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110818083912/http://www.epractice.eu/en/news/284094|archivedate=2011-08-18}}</ref>. 2010 йылда Эстонияла һалым декларацияларының 92 проценты интернет аша тапшырыла<ref>[https://rus.err.ee/economy/1e514c8c-d0bc-4dc2-bff7-035e2acaac8c Декларации подали более 70 % налогоплательщиков]</ref>. Интернет селтәре буйынса гражданиндың берҙәм порталы аша төрлө дәүләт хеҙмәттәренән файҙаланырға була<ref>{{cite web|datepublished=2011-06-19|url=https://www.1tv.ru/news/techno/178847|title=Эстония погружается в интернет-пространство|publisher=Первый канал|accessdate=2013-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413145007/http://www.1tv.ru/news/techno/178847|archivedate=2014-04-13|deadlink=yes}}</ref>.

[[Интернет в Эстонии|Эстонияла Интернет сегменты]] Европала, шулай уҡ бөтә донъялағы үҫеш буйынса иң ныҡ алға киткәндәрҙең береһе булып тора. 2019 йылда, по данным [[Халыҡ-ара электроэлемтә союзы (МСЭ)]] мәғлүмәттәре буйынса, илдә 1 276 521 интернет-ҡулланыусы булыуы асыҡлана, был бөтә ил халҡының яҡынса 97,9 процентын тәшкил итә, был күрһәткес буйынса [[Европа берлеге]]ндә Эстония 1-се  урынды алып тора<ref name=InternetWorldStats>Source; [http://www.internetworldstats.com/ InternetWorldStats] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100124180233/http://www.internetworldstats.com/ |date=2010-01-24 }} for countries of [http://www.internetworldstats.com/stats4.htm Europe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100124233137/http://www.internetworldstats.com/stats4.htm |date=2010-01-24 }}, [http://www.internetworldstats.com/stats3.htm Asia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120130233733/http://www.internetworldstats.com/stats3.htm |date=2012-01-30 }} updated for June 30, 2019</ref>. Донъяның 65 илендәге публичный веб-арауыҡта кеше хоҡуҡтарына һәм уларҙың азат булыуына анализ яһау менән шөғөлләнгән [[Freedom House]] аналитика үҙәгенең унынсы доклады мәғлүмәттәре буйынса (2019 йылдың июненән алып 2020 йылдың июненә тиклемге  осорҙа): Эстония донъяла интернет азатлығы буйынса [[Исландия]]нан һуң икенсе урынды биләй<ref>[https://rus.postimees.ee/7086516/freedom-house-cvoboda-interneta-v-estonii-po-prezhnemu-zanimaet-lidiruyushchie-pozicii-v-mire Freedom House: cвобода интернета в Эстонии по-прежнему занимает лидирующие позиции в мире — Авто/Техника — Rus.Postimees.ee<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> Мәғлүмәт технологияларын үҫтереү рейтингында Эстония донъяның 142 иле араһында 24-се урында килә, ә Интернеттың асыҡ булыуы рейтингында ышаныслы рәүештә алда бара. Йорттар һәм фатирҙар хужалырының 71 проценты<ref>[https://www.elion.ee/chastnyj/internet/postojannyj-dostup-v-internet Постоянный доступ в Интернет — Elion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160328053213/https://www.elion.ee/chastnyj/internet/postojannyj-dostup-v-internet |date=2016-03-28 }}</ref>, шулай уҡ бөтә эстон мәктәптәре Интернет менән тоташҡан. Илдә 1100-ҙән ашыу бушлай Wi-Fi-зоналары булдырылған<ref>[https://www.dsbw.ru/baltic/estonia/info/3417/6082 Интернет в Эстонии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190218013719/http://www.dsbw.ru/baltic/estonia/info/3417/6082 |date=2019-02-18 }}</ref><ref>[http://mignews.ru/news/technology/world/230911_55227_74990.html Самый свободный Интернет — в Эстонии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210510125646/http://mignews.ru/news/technology/world/230911_55227_74990.html |date=2021-05-10 }}</ref>. 2006 йылда Эстонияла сымдарһыҙ WiMAX селтәрҙәрен төҙөү башлана<ref>{{cite web |date = 2006-03-07 |url = http://www.sotovik.ru/news/news_20963.html |title = В Эстонии начала работать сеть WiMAX |publisher = sotovik.ru |accessdate  = 2013-07-08 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150924104036/http://www.sotovik.ru/news/news_20963.html |archivedate = 2015-09-24 |deadlink = yes
}}</ref>, улар 2013 йылға тиклем илдең бөтә территорияһын тип әйтерлек үҙ йоғонтоһо аҫтына аласаҡ<ref>{{cite web|url=https://www.elisa.ee/ru/Eraklient/mobiilikoned/Teenused/252/Kiire-koduinternet-üle-Eesti-(Wimax)|deadlink=yes|title=Скоростной домашний Интернет во всей Эстонии (WiMAX)|accessdate=2020-01-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413152215/https://www.elisa.ee/ru/Eraklient/mobiilikoned/Teenused/252/Kiire-koduinternet-%C3%BCle-Eesti-(Wimax)|archivedate=2014-04-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140413152215/https://www.elisa.ee/ru/Eraklient/mobiilikoned/Teenused/252/Kiire-koduinternet-%C3%BCle-Eesti-(Wimax) |date=2014-04-13 }}</ref>.

2009 йылдың ғинуарына ҡарата Эстонияла {{число|1000000}}-дан ашыу кеше (Эстонияла йәшәгәндәрҙең 90 проценты) — ID-карта хужаһы. ID-карта Эстонияның 15 йәштән өлкәнерәк гражданины һәм илдә оҙайлы ваҡыт йәшәү хоҡуғы алған даими йәшәгәндәр өсөн шәхесте раҫлаусы документ булып тора. Эстонияла йәшәгәндәр ID-карта ярҙамында ғәҙәти ысул менән дә, шулай уҡ электрон ысул буйынса ла үҙҙәренең шәхесен раҫлай ала, һанлы ҡултамға ҡуйыу, һайлауҙарҙа ҡатнашыу һәм йәмәғәт транпортына проездной билет һатып алыу өсөн дә картаны файҙаланып була<ref name="Э-Эстония"/>.
[[Файл:Edward Lucas, 2010-10-22.png|thumb|Эстонияның беренсе электрон резиденты, британ журналисы [[Лукас, Эдвард|Эдвард Лукас]]]]
[[2005 йыл]]дың октябрендә урындағы үҙидара органдарына интернет-һайлауҙар булып үтә. Донъя илдәре араһында Эстония беренсе булып, тауыш биреү сараларының береһе булараҡ, интернет аша тауыш биреүҙе ойоштора<ref>[https://archive.today/20120713045721/http://news.com.com/Estonia+pulls+off+nationwide+Net+voting/2100-1028_3-5898115.html Estonia pulls off nationwide Net voting], [[News.com]], October 17, 2005</ref>. 2007 йылда парламент һайлауҙарында Эстония, донъя илдәре араһында беренсе булып, һайлаусыларға Интернет аша тауыш биреү мөмкинлеген булдыра<ref>[http://ftp.infoeuropa.eurocid.pt/database/000042001-000043000/000042153.pdf The Electronic State: Estonia’s New Media Revolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202114114/http://ftp.infoeuropa.eurocid.pt/database/000042001-000043000/000042153.pdf |date=2012-02-02 }}</ref><ref name="Ref_e">[https://archive.today/20120713191050/http://news.com.com/Estonia+to+hold+first+national+Internet+election/2100-1028_3-6161005.html Estonia to hold first national Internet election], [[News.com]], February 21, 2007</ref><ref name="Ref_f">[http://www.informationweek.com/management/showArticle.jhtml?articleID=197700272 Estonia Scores World Web First In National Polls] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200528051608/https://www.darkreading.com/risk-management.asp |date=2020-05-28 }}, [[InformationWeek]] February 28, 2007</ref>. Үткән [[2019 йылғы парламент һайлауҙары]]нда Эстонияла һайлаусыларҙың дөйөм һанының 43,8 проценты ({{число|247232}} тауыш) интернет аша тауыш бирә<ref>{{cite web |url = https://rk2019.valimised.ee/ru/voting-result/voting-result-main.html |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}</ref>.

=== Электрон резидентлыҡ ===
{{главная|Электрон резиденция}}
[[Электронная резиденция|Электрон резидентлыҡ]] (e-Residency) — 2014 йылдың 1 декабрендә Эстония Хөкүмәте тарафынан эшкә ҡушылған [[программа]], ул Эстония граждандары булмаған кешеләргә компание ойоштороу, [[банк хеҙмәттәре]]нән файҙаланыу, түләүҙәрен үтәү һәм һалымдарын түләү буйынса мөмкинлектәр бирә. Программала ҡатнашыусыларҙың бөтәһенә лә (e-resident'тарға) смарт-карталар бирә, артабан уларҙы документтарға ҡул ҡуйыу өсөн файҙаланырға була.

Британия журналисы [[Лукас, Эдвард|Эдвард Лукас]] Эстонияның тәүге виртуаль резиденты<ref>[http://www.eas.ee/et/eas/pressikeskus/uudised?option=com_content&view=article&id=5694:president-ilves-annab-taena-uele-esimese-e-residendi-kaardi&catid=215:easist&Itemid=3982 President Ilves annab täna üle esimese e-residendi kaardi] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150206223942/http://www.eas.ee/et/eas/pressikeskus/uudised?option=com_content&view=article&id=5694%3Apresident-ilves-annab-taena-uele-esimese-e-residendi-kaardi&catid=215%3Aeasist&Itemid=3982 |date=2015-02-06 }} Estonian Development Foundation, 1 Dec 2014 (in Estonian) (Accessed on February 6, 2015)</ref><ref name="avab">[https://www.mkm.ee/et/eesti-avab-2014-aasta-lopus-oma-e-teenused-ulejaanud-maailmale Eesti avab 2014. aasta lõpus oma e-teenused ülejäänud maailmale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150119080557/https://www.mkm.ee/et/eesti-avab-2014-aasta-lopus-oma-e-teenused-ulejaanud-maailmale |date=2015-01-19 }} Majandus- ja kommunikatsiooniministeerium (in Estonian) (Accessed on February 6, 2015)</ref><ref name="hüvede">[http://arileht.delfi.ee/news/uudised/milliste-huvede-osaliseks-saab-eesti-esimene-e-resident-edward-lucas?id=70251509 Milliste hüvede osaliseks saab Eesti esimene e-resident Edward Lucas?] Eesti Päevaleht, 29 Nov 2014 (in Estonian) (Accessed on February 6, 2015)</ref><ref name="expectations">[https://estonia.by/ E-residency — up against great expectations] E-Estonia.com, 13.01.2015 (Accessed on February 6, 2015)</ref>.

Виртуаль резидентлыҡ гражданлыҡ менән бәйле түгел һәм Эстонияға килеү йәки күсенеү хоҡуғын бирмәй. Виртуальное резидентлыҡ не влияет на налогообложение доходов резиденттың килеменә һалым һалыуға йоғонто яһамай, не делает обязанностью платить подоходный налог в Эстонияла килем һалымын түләү бурысын йөкмәтмәй һәм  резидент йәшәгән илдә килемгә һалым һалыуҙан азат итмәй. Виртуаль резидентлыҡ түбәндәге мөмкинлектәр менән тәьмин итә: компаниены теркәү, документтарға ҡул ҡуйыу, шифрҙар ярҙамында документтар менән алмашыу, онлайн-банкинг, һалым декларацияһын тапшырыу, шулай уҡ медицина рецептары менән бәйле медицина хеҙмәттәренә идара итеү<ref name="theguardian.com">[https://www.theguardian.com/world/2016/sep/15/estonia-e-residency-european-union-brexit-eu-referendum#comment-83318662 A Brexit bolthole? For €100 you can become an e-resident of an EU country you've never visited | Estonia | The Guardian<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Ярашлы органдар тарафынан бирелгән смарт-карта хеҙмәттәргә табан юлды аса.

2019 йылға {{число|60000}}-дән ашыу кеше Эстонияның электрон резиденттары булған<ref>[https://e-resident.gov.ee/events/e-residency-week-2019/ e-Residency Week 2019 | e-Residency<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210228162357/https://e-resident.gov.ee/events/e-residency-week-2019/ |date=2021-02-28 }}</ref>, 2020 йылға — {{число|65000}}-дән ашыу кеше, улар тарафынан {{число|10100}}-ҙән ашыу компание ойошторола<ref name="автоссылка14">[https://news.err.ee/1032800/number-of-uk-estonian-e-residents-triples-following-brexit Number of UK Estonian e-residents triples following Brexit | News | ERR<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>.  5 йыл эшләү осоронда Программа Эстония иҡтисадына 35 млн € тура килем килтерә, бынан тыш башҡа төрлө иҡтисади килемдәр ҙә була<ref name="автоссылка14" />.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|4}}

{{Библиоинформация}}

{{Европа илдәре}}
{{Европа Берләшмәһе}}
{{Урта диңгеҙ буйы өсөн союз}}

[[Категория:Эстония]]
[[Категория:НАТО дәүләттәре]]
[[Категория:Европа берләшмәһе ағзалары]]
[[Категория:Республикалар]]


{{countries-stub}}
Эстония, рәсми исеме Эстон Республикаһы ( ) — Төньяҡ Европалағы дәүләт, Балтик диңгеҙенең көнсығыш яр буйында урынлашҡан. Көнсығышта Рәсәй менән сиктәш (оҙонлоғо — 324 саҡрым), көньяҡта Латвия (333 саҡрым) менән сиктәш. Төньяҡта, Фин ҡултығында, Финляндияға яғынан диңгеҙ сиге үтә. Төньяҡ һәм көнбайышта Балтик диңгеҙе һыуҙары менән йыуыла. Баш ҡала — Таллин ҡалаһы. Майҙаны 45 227 км² тәшкил итә, халҡы — 1 329 460 кеше. Шулай итеп, Эстония территорияһы буйынса донъяла 129-сы урынды биләй (Европала 29-сы), 158-се — халыҡ һаны буйынса (34-се Европала), ә был күрһәткестәр буйынса Балтик буйында иң аҙ күрһәткес булып тора.

Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ағзаһы 1991 йылдың 17 сентябренән, Европа берлеге — 2004 йылдың 1 майынан, 2004 йылдың 29 мартынан — НАТО, 2010 йылдың 9 декабренән — Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы ағзаһы. Юғары уҡыу йорто ағзаһы (1993). Шенген зонаһына һәм еврозонаға инә.

Илдең бойондороҡһоҙлоғо 1918 йылдың 24 февралендә иғлан ителгән.

Рәсми тел — эстон телеЭСТОНИЯ • Большая российская энциклопедия — электронная версия . Аҡса берәмеге — евро.

 География 
thumb|left|Эстония, космостан күренеш, 2004
Европаның төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Төньяҡта Рәсәй, көньяҡта Латвия менән сиктәш. Төньяҡтан Фин ҡултығы, көнбайыштан Балтик диңгеҙе һәм Рига ҡултығы һыуҙары менән йыуыла. Финляндия һәм Швеция менән һыу сиге бар. Диңгеҙ буйы сиге 3 794 км. Эстония составына Балтик диңгеҙе акваторияһындағы, дөйөм майҙаны 4,2 мең км² булған 1 521 утрау инә. Шуларҙың иң ҙурҙары: Сааремаа, Хийумаа,Муху, Вормси, Кихну һәм башҡалар. Утрауҙарҙың майҙаны ҙур булыуға ҡарамаҫтан, унда халыҡтың ни бары 5 проценты ғына йәшәй. Эстония йылғалары ҙур түгел, әммә тулы һыулы. .
Эстонияның майҙаны 45 226 км².
 Этимиология 
XVIII-XIX быуатҡа тиклем эстон халҡы үҙҙәрен maarahvas тип атаған, был "ер халҡы" тигәнде аңлата, йәғни игенселек менән шөғөлләнеүсеAriste, Paul (1956). Maakeel ja eesti keel. Eesti NSV Teaduste Akadeemia Toimetised 5: 117-24; Beyer, Jürgen (2007). Ist maarahvas (‚Landvolk‘), die alte Selbstbezeichnung der Esten, eine Lehnübersetzung? Eine Studie zur Begriffsgeschichte des Ostseeraums. Zeitschrift für Ostmitteleuropa-Forschung 56: 566—593.. Eestlane термины латин теленән (Aesti) ингән. Германияла Балтика диңгеҙенең алыҫ ярында йәшәгән халыҡты шулай атағандар.Аналогичным образом тацитовский этноним «фенны» (Fenni) был распространён на суоми, породив современное название «финны».

Боронғо Скандинавия сагалары Эйстланд (Eistland)  ере тип телгә алына. Эстония әлеге ваҡытҡа тиклем дат, немец, нидерланд, швед һәм норвегия вариантында Эстланд (Estland) тип атала. Латин телендәге иртә сығанаҡтарҙа ла шулай уҡ Эстия һәм Гестия (Estia һәм Hestia) территорияһы тигән ер бар.

1918 йылда бойондороҡһоҙлоҡто иғлан иткәндән һуң ил  "Эстония" (Esthonia) тигән исем ала, ошо исем менән ул 1921 йылда Милләттәр Лигаһына инә. СССР-ға ҡушылғандан һуң 1940 йылда Эстон Совет Социалистик Республикаһына үҙгәртелә, ә СССР тарҡалғандан һуң 1991 йылда Эстония Республикаһы тип үҙгәртелә.

 Тарихы  

thumb|Бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғыш барған ваҡытта Эстония бронепоезы
Хәҙерге Эстония урынлашҡан биләмәләрҙә тәүге тораҡ пункттары беҙҙең эраға тиклем 9600—9500 йылдарҙа барлыҡҡа килә, ул Кунд мәҙәниәте тип атала . X—XIII быуаттарға йәмғиәттең иртә феодаль структураһы хасил була, ул дәүерҙә ерҙәр башында аҡһаҡалдар һәм хәрби дружиналар башлыҡтары  тора.

XIII быуатта тәре йөрөтөүселәр, Эстарҙың ҡаршылығын баҫтырып, уларҙың ерҙәрен Ливон ордены ерҙәре составына индерә. Шул осорҙан алып немецтар бер нисә быуат буйына Эстонияла власть структураларында, мәҙәниәттә, иҡтисадта һәм башҡа өлкәләрҙә төп урындарҙы биләй. XVI быуатта Эстония Реформация дәүерен үтә, шул мәлдән алып уның территорияһында протестантизм төп дини конфессияға әйләнә. Шул уҡ быуатта Ливония һуғышы йомғаҡтары буйынса төньяҡ Эстония Швеция составына инә, тағы ла ярты быуаттан Швециға көньяҡ Эстония ла индерелә.

Швеция һәм Рәсәй империяһы араһында барған Төньяҡ һуғышынан һуң, Ништадтский тыныслыҡ килешеүенә ярашлы, Эстония, артабан Эстлянд губернияһына әйләндерелеп, 1721 йылда Рәсәй составына индерелә. 1897 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Эстлянд губернияһында  кеше йәшәй, уларҙың 90 проценттан ашыуы эстондар була, урыҫтар — 4,5 % һәм немецтар — 3,5 %.

Рәсәй империяһы тарҡалғандан һуң 1918 йылдың 24 февралендә Эстон Республикаһы иғлан ителә. Эстон Азатлыҡ һуғышы барышында бойондороҡһоҙлоҡ яулана. 1920 йылдың 2 февралендә  Совет Рәсәйе һәм Эстония бер-береһен таныуҙары тураһында тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуя.

1920 йылдың 15 июнендә Эс­тон­ Рес­пуб­ли­каһы кон­сти­ту­цияһы ҡабул ителә (21 декабрҙә үҙ көсөнә инә). Уға ярашлы Эстония пар­ла­мент­ рес­пуб­ли­каһы булып ҡала. Рий­ги­ко­гу (Дәүләт йыйылышы) закон сығарыу власының юғары органы тип таныла.

thumb|150px|left|Первый Эстонияның беренсе президент Константин Пятс
1921 йылдың 22 сентябрендә Эстония Милләттәр Лигаһы ағзаһы итеп ҡабул ителә .

1939 йылдың сентябрендә үҙ-ара ярҙам тураһындағы пакт төҙөлә, ә 1940 йылдың 6 авгусында Эстония СССР составына индерелә. Эстонияны СССР оккупациялай. 1940—1991 йылдарҙа Эстония СССР составында булаThe World Book Encyclopedia The History of the Baltic States by Kevin O’Connor . 1941 йылдың 7 июленән 1944 йылдың 22 ноябренә тиклем Эстония территорияһы нацист Германияһы тарафынан оккупациялана. Совет ғәскәрҙәре ҡайтанан Эстония территорияһын баҫып алғандан һуң, ул яңынан СССР составына индерелә. США һәм тағы бер нисә ил Эстонияның СССР составына индерелеүҙе де-факто таный һәм де-юре танымай (Эстонияла быны Сoвет оккупацияһы тип атайҙар)The European Court of Human Rights (Fourth Section) DECISION AS TO THE ADMISSIBILITY OF Application no. 23052/04 by August KOLK, Application no. 24018/04 by Petr KISLYIY against Estonia , 17 January 2006 .

thumb|300px|Балтиҡ юлы
1990 йылдың 8 майында Эстон ССР-ының Юғары Советы Бойондороҡһоҙ Эстон Республикаһының 1938 йылдағы Конституцияһының эшмәкәрлеген тергеҙеү тураһында закон ҡабул итә. 1991 йылдың 20 авгусында Эстония үҙенең бойондороҡһоҙлоғон раҫлай  , ә шул уҡ йылдың 17 сентябрендә ООН-ға ҡабул ителәСправочник по практике Совета Безопасности—Дополнение за 1989—1992 годы. 2004 йылдың 1 майында Эстония Европа берлеге һәм НАТОағзаһы була .

2010 йылдың 9 декабрендә Эстония советтарҙан һуң барлыҡҡа килгән илдәрҙән беренсе булып Иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы ағзаһы була . 2011 йылдың 1 ғинуарынан Эстония евроны ҡулланыуға күсәЕврокомиссия: Переход на евро в Эстонии начался успешно.

 Эстонияның административ бүленеше 
Эстония Республикаһы 15 маакондтан (өйәҙҙән; ) тора, өйәҙ башы старейшина (аҡһаҡал);  тип атала. Өйәҙҙәр ике төрлө муниципалитеттарға бүленә: ҡалалар (linn) һәм ҡасабалар (vald). Тағы бер административ берәмеге — ҡасаба волосы (alevvald). Ҡасаба волосы составына бер генә ҡасаба инә. Эстонияла 6 ҡасаба волосы бар: Аэгвийду, Ярваканди, Кохтла-Нымме, Лавассааре, Тоотси һәм Вяндра.

Хәҙерге Эстонияла 227 муниципалитет бар.
 № Өйәҙгербы Өйәҙ(башҡ) Өйәҙ(эст) КодISO 3166-2 Халыҡ һаны,чел. (2012)Площадь и население Эстонии (2012) Майҙан,км² Халыҡ тығыҙлығы,чел./км² Административүҙәге 1 30px Валгамаа Valga maakond EE-82 31 059 2043,53 15,20 Валга 2 30px Вильяндимаа Viljandi maakond EE-84 48 604 3422,49 14,20 Вильянди 3 30px Вырумаа Võru maakond EE-86 34 178 2305,44 14,82 Выру 4 30px Ида-Вирумаа Ida-Viru maakond EE-44 153 716 3364,05 45,69 Йыхви 5 30px Йыгевамаа Jõgeva maakond EE-49 31 967 2603,83 12,28 Йыгева 6 30px Ляэне-Вирумаа Lääne-Viru maakond EE-59 61 154 3627,80 16,86 Раквере 7 30px Ляэнемаа Lääne maakond EE-57 24 734 2383,12 10,38 Хаапсалу 8 30px Пылвамаа Põlva maakond EE-65 28 026 2164,77 12,95 Пылва 9 30px Пярнумаа Pärnu maakond EE-67 84 388 4806,58 17,56 Пярну 10 30px Рапламаа Rapla maakond EE-70 35 503 2979,70 11,91 Рапла 11 30px Сааремаа Saare maakond EE-74 31 835 2922,19 10,89 Курессааре 12 30px Тартумаа Tartu maakond EE-78 153 479 2992,74 51,28 Тарту 13 30px Харьюмаа Harju maakond EE-37 566 741 4333,13 130,79 Таллин 14 30px Хийумаа Hiiu maakond EE-39 8620 1023,26 8,42 Кярдла 15 30px Ярвамаа Järva maakond EE-51 31 204 2459,58 12,69 Пайде           Бөтәһе          1 325 217  43 432,31  30,51 

 Иҡтисад 

Коммунистарҙан һуң бойондороҡһоҙлоҡ яулаған илдәр араһында Эстония иң үҫешкән ил булып иҫәпләнелә. Бер кешегә тулайым эске продукт (номинал) — $ (Словениянан һуң 2-се урында, 2019 йыл).Report for Selected Countries and SubjectsReport for Selected Countries and Subjects Бер кешегә тулайым эске продукт (ППС) — $ (Словения һәм Чехиянан һуң 3-сө урын, 2019 год).Report for Selected Countries and Subjects Средний размер оплаты труда в Эстонии в декабре 2020 йылдың декабрендә Эстонияла уртаса эш хаҡы 1604 € тәшкил итә . Эстонияла 2020 йылдың 1 ғинуарына эш хаҡының минималь брутто-ҙурлығы 584 € тәшкил итә, минималь нетто-эш хаҡы — 550,38 €В 2020 году минимальная зарплата вырастет до 584 евро | Экономика | ERR.

 Һуғыштан һуңғы кимәл 
Икенсе донъя һуғышына тиклем ауыл хужалығы иҡтисади эшмәкәрлектең мөһим өлкәләренең береһе булып тора, өҫтәүенә ауыл хужалығы продукцияһы экспорттың ҙур ғына өлөшөн тәшкил итә. Энергетика сәнәғәте, граждандар диңгеҙ судноһын йөрөтөү һәм машиналар эшләү тармаҡтары үҫешә.

Эстонияла (Балтиҡ илдәренең башҡалары кеүек үк) СССР-ҙа баҙар иҡтисадын булдырыу өсөн иң яҡшы шарттар була. Бында ғәйәт киң инновацион потенциал тупланған була. 1970—1980-се йылдарҙа Балтиҡ буйы СССР-ҙа бер кеше башына төп капиталға инвестициялар һалыу күләме буйынса алда бара«Отношения России и стран Прибалтики: от упущенных возможностей к реальным перспективам», Аналитический доклад, Факультет международных отношений Санкт-Петербургского государственного университета, 2013. .

 Бойондороҡһоҙлоҡ осоро 
Бойондороҡһоҙлоҡ тергеҙелгәндән һуң  Эстония иҡтисады баҙар принциптарына ярашлы үҙгәртеп ҡорола һәм Көнбайыш Европаға ҡарап эш итә. 1992 йылдың 20 июнендә Эстония совет һумы урынына үҙенең милли валютаһын — Эстон кронаһын индерә. Эстон кронаһы немец маркаһына бәйле була (1 марканы 8 кронға алмаштырырға була). Милли валютаны ҡабул итеү түбәндәгене аңлата —илдә сығарылған эстон кроналары хаҡына эквивалент була алған сит ил валютаһы запасы булған осраҡта ғына Эстония Банкыһы милли валютаны сығара ала. 1999 йылдың 1 ғинуарынан эстон кронаһы евроға бәйләнә, сөнки Германия дөйөм Европа валютаһын ҡуллана башлай. 2011 йылдың 1 ғинуарынан евро әйләнешкә индерелә, ул тулыһынса кронаны алмаштыраEstonia entra en el euro, mientras otros se muestran reticentes.

1991—1993 йылдарҙағы иҡтисади үҙгәртеп ҡороуҙарҙың уңышына 285 млн $ сит ил ярҙамы, займдар һәм кредиттар ыңғай йоғонто яһай, шулай уҡ Эстония һуғышҡа тиклемге республиканың 100 млн $ долларҙан ашыу аҡсаһын да ала. Был аҡсалар 1940 йылда илде СССР-ға ҡушыуға бәйле сит ил банкыларында туңдырылған килеш ятҡан булаCountry Studies/Estonia, Federal Research Division of the Library of Congress.

БМО Кеше үҫеше күрһәткесе буйынса баҙар иҡтисадының аяҡҡа баҫыу осоро барғанға күрә Эстонияны 2000 йылға тиклем «үҫеүсе» төркөмгә индерә.

1999 йылда Эстония [[Всемирная торговая организация|

Кеше башына Тулайым эске продукт (по һатып алыу һәләте паритеты буйынса): $  (2017).

2008 йылда уртаса эш хаҡы 12 912 крон (€ 825),  2009 йылдың өсөнсө кварталында 11 770 крон (€ 752) тәшкил итә. 2013 йылдың икенсе кварталында Эстонияла уртаса эш хаҡы € 976, 2020 йылдың декабрендә € 1604 тәшкил итә.

2000—2005 йылдар осоронда тулайым эске продукт 60 процентҡа арта. Әммә 2008 йылдағы донъялағы иҡтисади көрсөк мәлендә ул 3,6 процентҡа кәмей, ә 2009 йылдың өсөнсө кварталында, бынан алдағы йылдың шул уҡ осоро менән сағыштырғанда  , тулайым эске продукттың кәмеүе 15,6 % тәшкил итә. 2009 йылдың өсөнсө кварталынан 2010 йылдың дүртенсе кварталына тиклем тулайым эске продукттың эҙмә-эҙлекле үҫеүе күҙәтелә. 2010 йылдың дүртенсе кварталында ғәмәлдә экспорт 53 процентҡа үҫә. 2010 йылда тулайым эске продукттың үҫеше 3,1 % тәшкил итә.Economic growth is continually driven by vigorous exports in manufacturing . Шулай итеп, 2010 йылда эстон иҡтисады көрсөктән сыға Банк: экономика Эстонии вышла из кризиса ..

Эшһеҙлек кимәле 2001 йылдағы 12 проценттан 2007 йылда 4,7 процентҡа тиклем түбәнәйә, ләкин 2009 йылдың өсөнсө кварталында 14,6 % тәшкил итә , ә 2010 йылдың беренсе кварталында 19,8 процентҡа тиклем күтәрелә . Эстония 2011 йылда Европа берлегендә эшһеҙлек кимәлен түбәнәйтеү буйынса 2-се урынды биләйЭстония заняла второе место в ЕС по снижению уровня безработицы.

2009 йылдың башында илдә сәнәғәт етештереүенең интенсив рәүештә түбәнәйеүе күҙәтелә. 2009 йылдың февралендә ул, 2008 йылдың феврале менән сағыштырғанда, 30 % тәшкил итәОбъемы производства за год снизились на треть, был Евроберлектә иң юғары түбән тәгәрәү була . Eurostat мәғлүмәттәре буйынса, 2010 йылдың сентябрендә, 2009 йылдың сентябре менән сағыштырғанда, Эстонияла сәнәғәт етештереүенең үҫеүе 31,1 % тәшкил итә — шулай итеп, Эстония Евроберлектә был күрһәткес буйынса 1-се урынды биләй . Эстонияла шулай уҡ Евроберлек илдәре араһында дәүләт бурысы һәм дәүләт бюджеты дефициты минималь кимәлдә, 2010 году ул Евроберлектә бюджет дефицитын ҡыҫҡартыуға өлгәшкән ике илдең береһе була (икенсеһе — Мальта) .

2010 йылдың 4 июнендә Иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһының Генеральный секретары А. Гурриа һәм Эстонияның премьер-министры А. Ансип Таллинда Эстонияны был ойошмаға индереү тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуяЭстония подписала договор с ОЭСР — Эстония, ОЭСР — Росбалт-Бизнес.

2009 йылдың июнендә Эстония хөкүмәтенең яңыртылған планына ярашлы, 2011 йылдың 1 ғинуарында евроға күсеү ғәмәлгә ашырылаПлан перехода Эстонии на евро  // Novosti ERR, 12.05.2010.

2017 йылда Эстонияның бер кеше башына иҫәпләгәндә тулайым эске продукты Евроберлек буйынса уртаса күрһәткестең 79 процентына етә, был һиҙелерлек рәүештә алға китеш тип иҫәпләнелә. Эстония беренсе тапҡыр Еврозонаның Португалия кеүек ҡайһы бер көньяҡ илдәре торған килмәлгә күтәрелә. Ә бит был илдәр Евроберлеккә Эстониянан байтаҡ алда ингән була. Европа берлегенә Эстония ингәндән һуң үткән 15 йыл эсендә, 2004 йылдан 2019 йылға тиклем, илдә хеҙмәт хаҡының уртаса «таҙа» дәүмәле илдә 3,2 тапҡырға (363 евронан 1162 евроға тиклем), минисмал хеҙмәт хаҡы ҙурлығы 3,4 тапҡырға 158,50 евронан 540 евроға тиклем) артаAverage monthly gross wages (salaries) — Statistics Estonia .

 Социаль хәл 
Эстонияла пенсионерҙарға 3 төрлө пособие бирелә — SKAIS (онлайн-система), KOPIS (тупланма пенсия) һәм KIRST (медицин күрһәткестәре)Квартальный сборник статистики Эстонии . Эшһеҙҙәр өсөн EMPIS (эшһеҙҙәр регистры) һәм STAR (Социаль хеҙмәттәр һәм льготалар рееестры) программалары эшләй. Студенттар өсөн EHIS программаһы бар.

Пенсионерҙар бөтәһе — , эшһеҙҙәр — , эшләүселәр — .

2021 йылдың 1 апреленән Эстонияла дәүләт пенсияһы индексы күтәрелә. Үҙгәрештәргә ярашлы, халыҡ пенсияһының айлыҡ минималь суммаһы (ҡартлыҡ буйынса пенсия алыуға хоҡуҡтары булмағандарға түләнә) хәҙер 255,18 евро тәшкил итәПенсия, виды пенсий и льготы | Sotsiaalkindlustusamet . Пенсияның төп (база) өлөшө 235,30 евроға тиклем, ә эш стажының һәр йылының ҡиммәте (баһаһы) 7,206 евроға тиклем күтәреләС 1 апреля пенсия увеличится в среднем на 24 евро | Экономика | ERRПенсии с апреля вырастут в среднем на 1,6% | Эстония | ERRВ Эстонии с сегодняшнего дня выросли пенсии - Экономика - Rus.Postimees.eeПенсии с 1 апреля выросли в среднем на 1,6% | Экономика | ERR 2021 йылдың 1 апреленән балалар тәрбиәләгән өсөн пенсияға өҫтәмә бер балаға 3,55 евроға арта. Был закон дөйөм алғанда 203 300 тирәһе кешегә ҡағыла.[pensioni summa]

2021 йылдың 1 апреленән эшкә яраҡһыҙлыҡ буйынса пособиеның бер көнлөк ставкаһы, тулыһынса эшкә яраҡлы булмаған осраҡта, 15,13 евро тәшкил итә, ә айлыҡ пособие дәүмәле 453 евро тәшкил итә. Өлөшләтә эшкә яраҡһыҙлыҡ буйынса ғәмәлдәге көнлөк ставканың 57 процентын, йәғни айына уртаса 258 евро тәшкил итә. Эшһеҙлек буйынса касса эшкә яраҡһыҙлыҡ буйынса пособиеның дәүмәлен календарь айҙың һәр көнө өсөн иҫәпләй.

2019 йылда балаға айлыҡ пособие (беренсе бала ға) 60 евро, икенсе балаға 60 евро һәм өсөнсө балаға һәм артабанғы балаларҙың һәр береһенә 100 евро тәшкил итә. Атаһы йәки әсәһе срочный йәки альтернатив хеҙмәттә булған осраҡта 2019 йылда һәр балаға срочный хеҙмәттәре тамамланғансы айына 300 € түләнә.

2020 йылдан сире уртаса ауырлыҡта булған балаға пособие ҙурлығы 138 €, ауыр сире булған балаға 161 € була. Үтә ныҡ сирле балалар 241 € пособие аласаҡ. Эстонияла мөмкинлектәре сикләнгән  тирәһе бала бар. 2009 йыл менән сағыштырғанда уларҙың һаны ике тапҡырға тиерлек артҡан. 2017 йылда сире уртаса ауырлыҡтары балаларға пособие 5000, ауыр сирле балаларға пособие 7164 балаға, үтә ауыр сирле балаларға пособие 732 балаға бирелә.

Эстонияла йөклөлөк һәм бала табыу буйынса әсәйҙәргә бирелгән отпуск донъяла иң оҙоно, һәм ул 100 проценты менән түләнә, был отпуск 62 аҙнаға тигеҙ. Эстон закондары буйынса декрет отпускыһын баланың әсәһе генә түгел, ә атаһы ла алырға хоҡуҡлы. 2020 йылдың 1 июленән атайҙар отпускыһы 30 көн тәшкил итә һәм ул 100 проценты менән түләнәRiigikogu parandas lõpuks seaduseaugu, mis aastas pool tuhat peret õigustatud rahast ilma jättis - DELFI.

2013 йылдың 1 ғинуарынан Таллинда теркәлгән һәр кеше ҡала йәмәғәт транспортында бушлай йөрөү хоҡуғына эйә  . 2018 йылдың 1 июленән Эстониялағы 15 өйәҙҙең 11-ендә пассажирҙар автобустарҙа бушлай йөрөргә хоҡуҡлы.

 Тышҡы сәйәсәт 

thumb|right|300px|Эстония граждандары өсөн виза талаптарын сағылдырған донъя картаһы
thumb|right|300px| неграждан Эстонияның граждан булмағандары өсөн виза талаптарын сағылдырған донъя картаһы
2004 йылдың 1 майынан Эстония — Европа берлеге ағзаһы, ә 2011 йылдың 1 ғинуарынан Еврозона ағзаһы. Шулай итеп, элекке СССР-ҙың дөйөм Европа баҙарына һәм Шенген арауығына ингән өс республикаһының береһе ул Эстония, шулай уҡ советтарҙан һуң беренсе булып берҙәм Европа валютаһына күскән һәм үҙаллы монета сәйәсәтенән баш тартҡан республика. Европа берлегендә ағза булыу шулай уҡ Европа Берлеге норматив акттарының дәүләт эсендәге юридик нормаларҙан өҫтөн булыуын да күҙҙә тота (әгәр дәүләт эсендәге юридик нормалар һәм Европа Берлеге норматив акттары араһында ҡапма-ҡаршылыҡ тыуһа, дөйөм берлек нормалары өҫтөн булаРазъяснение Верховного суда Эстонии № 3-4-1-1-05 RT III 2005, 13, 128 (на эстонском)).

2004 йылдың 29 мартынан Эстония шулай уҡ — НАТО ағзаһы ла. НАТО-ның Ирактағы һәм Афғанстандағы хәрби миссияларында ҡатнаша. Эстония парламенты 2003 йылдың 7 майында хәрби хеҙмәткәрҙәрен Иракҡа ебәрергә ризалыҡ бирә. 2003 йылдың 20 июнендә американ командованиеһының үтенесе буйынса эстон оборона көстәренең тәүге хәрби кадрҙары Иракҡа ебәреләВоенные расходы Эстонии в Ираке и Афганистане достигли почти полумиллиарда крон — Новости России — ИА REGNUMГазета «Молодёжь Эстонии».

1993 йылдың 13 майынан — Европа Советы ағзаһы.

Быларҙан тыш, Эстония — БМО, Иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы, ОБСЕ һәм ВТО ағзаһы.

2004 йылдың 1 майынан, Эстония Европа берлегенең тулы хоҡуҡлы ағзаһыь булғандан һуң, Эстония граждандары Европа берлеге һәм Европа иҡтисади арауығы илдәре, шулай уҡ Швейцария Конфедерацияһы буйлап визаһыҙ сәйәхәт итә ала. Өҫтәүенә сиктәр аша үткәндә паспорт күрһәтеп тә, шулай уҡ ID-картаһы менән дә файҙалана алаПраво на безвизовый въезд в Эстонию с 1 мая получат граждане ещё 31 страны — Delfi.

2020 йылдың 3 апреленә Эстония граждандары визаһыҙ 179 дәүләткә һәм территорияға бара ала, Паспорттар индексына ярашлы хәрәкәт азатлығы кимәле буйынса Эстония паспорты донъяла 13-сө урында тора.

 Ҡораллы көстәр 

 Мәҙәниәт 

thumb|right|Был районда тел төркөмдәре.

Балтиҡ буйы-фин мираҫы эстондарҙың менталитетында һәм мәҙәни традицияларында ҙур әһәмиәткә эйәНациональная культура .

Эстония төрлө мәҙәниәттәр киҫешкән урында урынлашҡан. Мәҙәниәт буйынса уларға латыштар, финдар, литвалар, Рәсәйҙең төньяҡ-көнбайышындағы урыҫтар, Белорустар, шведтартар һәм немецтар яҡынНаселение Население: этнический и сословный состав .

Остзей немецтарының, Балтиҡа шведтарының һәм старообрядсы урыҫтарҙың мәҙәниәте Эстония территорияһы менән бәйле.

XIII быуаттың икенсе сирегендә тәре йөрөтөүселәр баҫып алғандан һуң Эстония көнбайыш Европа мәҙәниәтенең туранан-тура йоғонтоһо аҫтында ҡалаРаспространение христианского учения и духовные ордены .

1523 йылда РеформацияРелигиозная жизнь в конце Средневековья. Реформация  хәрәкәте Эстонияға килеп етә. Яҙыуға һәм грамоталылыҡҡа ҙур әһәмиәт биргән Лютеранлыҡ эстон ауыҙ-тел ижадына һәм әҙәбиәтенә, шулай уҡ крәҫтиән мәктәбенә нигеҙ һала.

1802 йылда тергеҙелгән Дерпте (хәҙер Тарту) университеты көнбайыш мәҙәниәтен таратыусы ғына булып ҡалмай, ә милли үҙаңдың уяныуына булышлыҡ итә. Эстон телендә нәшер ителгән гәзиттәр халыҡтың аң даирәһен киңәйтергә ярҙам итә һәм грамотаһын арттыра. Крепостной хоҡуҡ бөтөрөлгәс, иҡтисади тормош һәм яҙма тел менән бергә милли мәҙәниәт тә (әҙәбиәт, музыкаль ижад, сәнғәт) тыуа. 1869 йылда Дерптела тәүге йырлаусылар байрамы үткәрелә; бөгөнгө көнгә тиклем йырлаусылар байрамы традициялары эстон мәҙәниәтенең һәм милли билдәләнешенең мөһим өлөшө булып тораКосвенное влияние Французской революции .

1897 йылға Эстлянд губернияһы буйынса протестанттар араһында уртаса грамоталыҡ 83 % тәшкил итә (Эстляндияла йәшәгәндәр араһында — 79,9 %) .

XIX—XX быуаттар араһында индустриалләштереү, яңыртыу һәм ҡалаларҙың йәһәт үҫеше эстон мәҙәниәтенә көслө йоғонто яһай. ХХ быуаттың тәүге ун йыллығында Эстонияла  Балтиҡ-немец мәҙәниәте артҡы планға күсә. Архитектура, әҙәбиәт һәм музыкала, донъялағы мәҙәни ағымға эйәреү менән бер рәттән, милли стиль сифаттары хасил була, художество йәһәтенән өлгөргән әҫәрҙәр яҙылаНациональное пробуждение .

 Транспорт һәм элемтә 

2013 йылдың 1 ғинуарында Таллинда теркәлгән һәр кеше ҡала йәмәғәт транспортында бушлай йөрөү хоҡуғын ала. Йәшәгән урынына ҡарамайынса 19 йәше тулмаған уҡыусылар бушлай йөрөү хоҡуғынан файҙалана ала, шулай уҡ льготаларға хоҡуҡтары булғандарға ла был закон ҡағыла. 2013 йылдың 1 ғинуарынан ҡағыҙ юл йөрөү билеттары бөтөрөлә һәм улар урынына  контактһыҙ платик карталар индерелә. Йәмәғәт транпортына ингән пассажир транспортҡа ингәс тә махсус теркәгестә (валидаторҙа) теркәлеү үтергә тейеш. Картаһы булмаған осраҡта пассажир водителдән бер тапҡыр ҡуллана торған талон һатып ала . Бөтә ил территорияһында тиерлек йәмәғәт транспортында бушлай йөрөүҙе Европа илдәрендә беренсе булып Эстония индерә. 2018 йыцлдың 1 июленән Эстониялағы 15 өйәҙҙең 11-ендә пассажирҙар автобустарҙа бушлай йөрөй башлай. Эстония территорияһында мобиль элемтәнең өс  операторы эшләй: Tele2, Telia һәм Elisa.

 Электрон дәүләт (E-дәүләт) 

Основная статья: 
Основная статья: 

2000 йылдан Эстония хөкүмәте, документтарҙың Интернеттағы электрон селтәрен файҙаланып, министрҙар кабинетының ултырыштарын ҡағыҙһыҙ үткәреүгә күсә. Европа комиссияһы конкурсы һөҙөмтәләре буйынса дәүләт секторын электрон документацияға күсереү  проекты Европала иң яҡшыһы тип таныла. Уның һөҙөмтәһендә 500-гә яҡын учреждение, шул иҫәптән бөтә министрлыҡтар, өйәҙ управалары һәм  депатаменттар һәм инспекцияларҙың бөтәһе лә тип әйтерлек документтарҙы электрон вариантта алмашыуға күсә .

2000 йылдан Эстонияла һалым декларацияларын электрон юл менән тапшырырға мөмкин. 2010 йылда Эстонияла һалым декларацияларының 92 проценты интернет аша тапшырылаДекларации подали более 70 % налогоплательщиков. Интернет селтәре буйынса гражданиндың берҙәм порталы аша төрлө дәүләт хеҙмәттәренән файҙаланырға була.

Эстонияла Интернет сегменты Европала, шулай уҡ бөтә донъялағы үҫеш буйынса иң ныҡ алға киткәндәрҙең береһе булып тора. 2019 йылда, по данным Халыҡ-ара электроэлемтә союзы (МСЭ) мәғлүмәттәре буйынса, илдә 1 276 521 интернет-ҡулланыусы булыуы асыҡлана, был бөтә ил халҡының яҡынса 97,9 процентын тәшкил итә, был күрһәткес буйынса Европа берлегендә Эстония 1-се  урынды алып тораSource; InternetWorldStats  for countries of Europe , Asia  updated for June 30, 2019. Донъяның 65 илендәге публичный веб-арауыҡта кеше хоҡуҡтарына һәм уларҙың азат булыуына анализ яһау менән шөғөлләнгән Freedom House аналитика үҙәгенең унынсы доклады мәғлүмәттәре буйынса (2019 йылдың июненән алып 2020 йылдың июненә тиклемге  осорҙа): Эстония донъяла интернет азатлығы буйынса Исландиянан һуң икенсе урынды биләйFreedom House: cвобода интернета в Эстонии по-прежнему занимает лидирующие позиции в мире — Авто/Техника — Rus.Postimees.ee Мәғлүмәт технологияларын үҫтереү рейтингында Эстония донъяның 142 иле араһында 24-се урында килә, ә Интернеттың асыҡ булыуы рейтингында ышаныслы рәүештә алда бара. Йорттар һәм фатирҙар хужалырының 71 процентыПостоянный доступ в Интернет — Elion , шулай уҡ бөтә эстон мәктәптәре Интернет менән тоташҡан. Илдә 1100-ҙән ашыу бушлай Wi-Fi-зоналары булдырылғанИнтернет в Эстонии Самый свободный Интернет — в Эстонии . 2006 йылда Эстонияла сымдарһыҙ WiMAX селтәрҙәрен төҙөү башлана, улар 2013 йылға тиклем илдең бөтә территорияһын тип әйтерлек үҙ йоғонтоһо аҫтына аласаҡ .

2009 йылдың ғинуарына ҡарата Эстонияла -дан ашыу кеше (Эстонияла йәшәгәндәрҙең 90 проценты) — ID-карта хужаһы. ID-карта Эстонияның 15 йәштән өлкәнерәк гражданины һәм илдә оҙайлы ваҡыт йәшәү хоҡуғы алған даими йәшәгәндәр өсөн шәхесте раҫлаусы документ булып тора. Эстонияла йәшәгәндәр ID-карта ярҙамында ғәҙәти ысул менән дә, шулай уҡ электрон ысул буйынса ла үҙҙәренең шәхесен раҫлай ала, һанлы ҡултамға ҡуйыу, һайлауҙарҙа ҡатнашыу һәм йәмәғәт транпортына проездной билет һатып алыу өсөн дә картаны файҙаланып була.
thumb|Эстонияның беренсе электрон резиденты, британ журналисы Эдвард Лукас
2005 йылдың октябрендә урындағы үҙидара органдарына интернет-һайлауҙар булып үтә. Донъя илдәре араһында Эстония беренсе булып, тауыш биреү сараларының береһе булараҡ, интернет аша тауыш биреүҙе ойоштораEstonia pulls off nationwide Net voting, News.com, October 17, 2005. 2007 йылда парламент һайлауҙарында Эстония, донъя илдәре араһында беренсе булып, һайлаусыларға Интернет аша тауыш биреү мөмкинлеген булдыраThe Electronic State: Estonia’s New Media Revolution Estonia to hold first national Internet election, News.com, February 21, 2007Estonia Scores World Web First In National Polls , InformationWeek February 28, 2007. Үткән 2019 йылғы парламент һайлауҙарында Эстонияла һайлаусыларҙың дөйөм һанының 43,8 проценты ( тауыш) интернет аша тауыш бирә.

 Электрон резидентлыҡ 

Электрон резидентлыҡ (e-Residency) — 2014 йылдың 1 декабрендә Эстония Хөкүмәте тарафынан эшкә ҡушылған программа, ул Эстония граждандары булмаған кешеләргә компание ойоштороу, банк хеҙмәттәренән файҙаланыу, түләүҙәрен үтәү һәм һалымдарын түләү буйынса мөмкинлектәр бирә. Программала ҡатнашыусыларҙың бөтәһенә лә (e-resident'тарға) смарт-карталар бирә, артабан уларҙы документтарға ҡул ҡуйыу өсөн файҙаланырға була.

Британия журналисы Эдвард Лукас Эстонияның тәүге виртуаль резидентыPresident Ilves annab täna üle esimese e-residendi kaardi  Estonian Development Foundation, 1 Dec 2014 (in Estonian) (Accessed on February 6, 2015)Eesti avab 2014. aasta lõpus oma e-teenused ülejäänud maailmale  Majandus- ja kommunikatsiooniministeerium (in Estonian) (Accessed on February 6, 2015)Milliste hüvede osaliseks saab Eesti esimene e-resident Edward Lucas? Eesti Päevaleht, 29 Nov 2014 (in Estonian) (Accessed on February 6, 2015)E-residency — up against great expectations E-Estonia.com, 13.01.2015 (Accessed on February 6, 2015).

Виртуаль резидентлыҡ гражданлыҡ менән бәйле түгел һәм Эстонияға килеү йәки күсенеү хоҡуғын бирмәй. Виртуальное резидентлыҡ не влияет на налогообложение доходов резиденттың килеменә һалым һалыуға йоғонто яһамай, не делает обязанностью платить подоходный налог в Эстонияла килем һалымын түләү бурысын йөкмәтмәй һәм  резидент йәшәгән илдә килемгә һалым һалыуҙан азат итмәй. Виртуаль резидентлыҡ түбәндәге мөмкинлектәр менән тәьмин итә: компаниены теркәү, документтарға ҡул ҡуйыу, шифрҙар ярҙамында документтар менән алмашыу, онлайн-банкинг, һалым декларацияһын тапшырыу, шулай уҡ медицина рецептары менән бәйле медицина хеҙмәттәренә идара итеүA Brexit bolthole? For €100 you can become an e-resident of an EU country you've never visited | Estonia | The Guardian. Ярашлы органдар тарафынан бирелгән смарт-карта хеҙмәттәргә табан юлды аса.

2019 йылға -дән ашыу кеше Эстонияның электрон резиденттары булғанe-Residency Week 2019 | e-Residency , 2020 йылға — -дән ашыу кеше, улар тарафынан -ҙән ашыу компание ойошторолаNumber of UK Estonian e-residents triples following Brexit | News | ERR.  5 йыл эшләү осоронда Программа Эстония иҡтисадына 35 млн € тура килем килтерә, бынан тыш башҡа төрлө иҡтисади килемдәр ҙә була.

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Эстония
Категория:НАТО дәүләттәре
Категория:Европа берләшмәһе ағзалары
Категория:Республикалар