Ҡояш
{{Infobox
 | башлыҡ             =Йондоҙ 
 | рәсем              ='''Ҡояш'''  [[Файл:Sun symbol (bold).svg|24px|☉]]
 | рәсем исеме        = Sun920607.jpg
 | рәсем киңлеге      =
 | рәсем тексы        =
 | стиль = 1
 | style =2
 | башлыҡ төҫө =
 | бүлек төҫө    =
 | тасуирлама1 = Ергә тиклем алыҫлыҡ | мәғлүмәт1 = 		1,496×1011 м
(8,31 яҡтылыҡ минуты)
 | тасуирлама2 = Күренеүсәнлек йондоҙ дәүмәле | мәғлүмәт2 = 	−26,74m
 | тасуирлама3 = Абсолют йондоҙ ҙурлығы | мәғлүмәт3 = 	4,83m
 | тасуирлама4 = Спектр класы | мәғлүмәт4 = G2V
 | тасуирлама5 = Ауышлығы | мәғлүмәт5 = 	3,86° (Ҡояш экваторына ҡарата)
 | тасуирлама6 = | мәғлүмәт6 = 
 | тасуирлама7 =     - | мәғлүмәт7 = Орбита характеристикаһы
 | тасуирлама8 = Галактика үҙәгенә тиклем арауыҡ | мәғлүмәт8 = ~2,5×1020 м
(26 000 яҡтылыҡ йылы)
 | тасуирлама9 =Галактикала әйләнеү периоды  | мәғлүмәт9 = 2,25—2,50×108 лет
 | тасуирлама10 =Тиҙлеге | мәғлүмәт10 = ~2,2×105 м/с
(Галактика үҙәге тирәләй)
2×104 м/с
(башҡа йондоҙҙар менән сағыштырғанда)	
 | тасуирлама11 =- | | мәғлүмәт11 = Физик характеристика
 | тасуирлама12 =Уртаса диаметры | мәғлүмәт12 =1,392×109 м
(109 Ер диаметры)
0,857
 | тасуирлама13 =Экватор радиусы | мәғлүмәт13 =6,955×108 м
 | тасуирлама14 =Экватор оҙонлоғо | мәғлүмәт14 = 4,379×109 м
 | тасуирлама15 =Майҙаны | мәғлүмәт15 =6,088×1018 м²[3]
(11 900 Ер майҙаны)
 | тасуирлама16 =Күләме | мәғлүмәт16 =1,4122×1027 м³
(1 300 000 Ер күләме)
 | тасуирлама17 =Масса | мәғлүмәт17 =1,9891×1030 кг[1]
(332 946 Ер массаһы)
| тасуирлама25 = | мәғлүмәт25 = 
 | тасуирлама26 = | мәғлүмәт26 = 
 | тасуирлама27 = | мәғлүмәт27 = 
 | тасуирлама28 = | мәғлүмәт28 = 
 | тасуирлама29 = | мәғлүмәт29 = 
 | тасуирлама30 = | мәғлүмәт30 = 
}}

'''Ҡояш''' (символы: [[File:Sun symbol (fixed width).svg|16px|☉]]) — [[Ҡояш системаһы]]ндағы берҙән-бер йондоҙ. Ҡояш тирәләй юлдаштары менән [[планета]]лар, кәрле планеталар, [[астероид]], [[метеороид]], [[комета]] һәм космос туҙаны әйләнә. Ҡояш массаһы бөтә ҡояш системаһының 99,866 % тәшкил итә.
Ҡояш — [[Ер (планета)|Ергә]] иң яҡын йондоҙ. Ҡояш нуры Ергә тиклем 150 миллион км араны 8 минут 19 секундта үтә. Башҡа йондоҙҙар кеүек үк, Ҡояш та ғәйәт ҙүр эҫе газ шарынан ғибәрәт, ул нигеҙҙә [[водород]] менән [[гелий]]ҙан тора. Ҡояшта туҡтауһыҙ термоядро реакцияһы бара, һөҙөмтәлә ифрат ҙур энергия бүленеп сыға. Шуның ике миллиардтан бер өлөшө генә Ергә килеп етә.
[[Файл:Sun at dusk (2007-07-28).jpg|thumb|right|Ҡояш]]
Ҡояш — Ҡояш системаһының үҙәге. Ҡояштың массаһы үҙе тирәләй әйләнгән бөтә планеталар массаһынан 750 тапҡырға артығырак.
Бөтә [[йондоҙҙар]] кеүек үк Ҡояш та янар шар. Эсендә температура 15 миллион градусҡа етә. Ул иҫ киткес йылылыҡ һәм яҡтылыҡ сығанағы. [[Ер (планета)|Ергә]] уның 2 миллиардтан бер өлөшө генә килеп етә, ҡалғаны йыһанға тарала. Әммә хатта шул өлөшө лә Ерҙәге ҡатмарлы процестарҙы тыуҙыра: һыу әйләнеше, һауа хәрәкәте, дауылдар, штормдар.

Ҡояш Ерҙәге тереклекте тәьмин итә. Ҡояш яҡтылығында [[фотосинтез]] процесы башҡарыла.
Ерҙәге ҡаҙылма байлыҡтар (таш күмер , [[нефть]], [[торф]] һ.б.) миллион йылдар элек Ҡояш энергияһын туплаған. Ерҙәге ел иҫеүе, болоттар барлыҡҡа килеүе Ҡояш энергияһы ярҙамында башҡарыла.
== Дөйөм мәғлүмәттәр ==
Ҡояш йондоҙҙарҙың беренсе төрөнә ҡарай. Ҡояш системаһының барлыҡҡа килеүе тураһындағы киң таралған теорияларҙың береһе уның барлыҡҡа килеүенә бер йәки бер нисә саманан тыш ҙур яңы йондоҙҙарҙың шартлауы сәбәпсе булыуын раҫлай<ref name="Falk">{{статья |ссылка=http://www.nature.com/nature/journal/v270/n5639/abs/270700a0.html |заглавие=Are supernovae sources of presolar grains? |издание=Nature |том=270 |страницы=700—701 |язык=en |автор=Falk, S. W.; Lattmer, J. M., Margolis, S. H. |год=1977 |nodot=1}}</ref>. Был фараз, атап әйткәндә, Ҡояш системаһы матдәһендә алтын һәм урандың аномаль ҙур өлөшө булыуына нигеҙләнә,был шартлау һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән эндотермик реакциялар йәки икенсе быуын йондоҙо тарафынан нейтрондарҙы йотоу юлы менән элементтарҙың ядро трансформацияһы һөҙөмтәһе булыуы мөмкин.

Ҡояш нурланышы Ерҙәге төп энергия сығанағы булып тора. Уның ҡеүәтенә Ҡояш даимилығы хас — ҡояш нурҙарына перпендикуляр бер өлкә урынынан үткән һәм Ҡояштан (йәғни Ер орбитаһында) Ер атмосфераһынан ситтә урынлашҡан бер астрономик берәмек арауығында урынлашҡан нурланыш көсө. Был константа яҡынса 1,37 кВт/м². [[Ер атмосфераһы]] аша үткән ҡояш нурланышы энергияла яҡынса 370 W/m² юғалта, ә ер өҫтөнә бары тик 1000 В/м² ғына барып етә (аяҙ һауа торошонда һәм Ҡояш үҙенең иң бейек нөктәһендә булғанда). Был энергияны төрлө тәбиғи һәм яһалма процестарҙа ҡулланырға мөмкин. Әйтәйек, үҫемлектәр, уны фотосинтез аша ҡулланып, [[кислород]] бүленеү менән органик берләшмәләрҙе синтезлай.

[[Файл:Sun Earth Comparison.png|мини|слева|300пкс|Земля и Солнце (фотомонтаж с сохранением соотношения размеров)]]
Ҡояш нурҙары ярҙамында туранан-тура йылытыу йәки фотоэлементтар ярҙамында электр энергияһы булдырыу (ҡояш электр станциялары) етештереү йәки башҡа файҙалы эштәр башҡарыу өсөн ҡулланыла ала. [[Фотосинтез]] аша [[нефть]] һәм башҡа ҡаҙылма яғыулыҡтарҙа һаҡланған [[энергия]] элек-электән алынған.

[[Файл:Comparison sun seen from planets ru.svg|мини|слева|300пкс|Размеры Солнца при наблюдении из окрестностей разных тел Солнечной системы]]

Ҡояштан килгән [[ультрафиолет нурланыш]] антисептик үҙенсәлектәргә эйә, улар һыуҙы һәм төрлө объекттарҙы зарарһыҙландырыу өсөн ҡулланырға мөмкинлек бирә. Шулай уҡ тән ҡарайыуын (загар) тыуҙыра һәм башҡа биологик йоғонто яһай, мәҫәлән, организмдың D витамины етештереүенә булышлыҡ итә. Ҡояш спектрының ультрафиолет өлөшөнә тәьҫир итеү [[Ер атмосфераһы]]ндағы озон ҡатламы арҡаһында ныҡ көсһөҙләнә, шуға күрә Ер өҫтөндә ультрафиолет нурланыштың көсөргәнешлеге географик киңлек менән ныҡ үҙгәрә. Ҡояштың офоҡ өҫтөндә төштән һуң торған мөйөшө биологик адаптацияның күп төрҙәренә ҡағыла, мәҫәлән, Ер шарының төрлө өлкәләрендә кеше тиреһенең төҫө шуға бәйле<ref>''Barsh G. S.'', 2003, [http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=212702 What Controls Variation in Human Skin Color?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210313184320/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=212702 |date=2021-03-13 }}, PLoS Biology, v. 1, p. 19.</ref>.
Ерҙән күк сфераһы аша күҙәтелгән Ҡояш юлы йыл дауамында үҙгәрә. Ҡояштың билдәле бер ваҡытта күктә биләгән нөктәһе йыл дауамында һүрәтләгән юл аналемма тип атала һәм төньяҡ-көньяҡ күсәре буйлап һуҙылған 8-ле һан формаһына оҡшаған. Ҡояштың күктәге күҙгә күренеп торған торошонда уның төньяҡ-көньяҡ йүнәлешендә 47° амплитудалы тирбәлеүе һиҙелерлек үҙгәреш булып тора (эклиптика яҫылығының күк экваторы яҫылығына 23,5°-ҡа тиң булыуы арҡаһында барлыҡҡа килә). Был вариацияның көнсығыш-көнбайыш күсәре буйлап йүнәлтелгән һәм ерҙең орбиталь хәрәкәте тиҙлегенең артыуы арҡаһында барлыҡҡа килгән вариацияның тағы бер компоненты бар, сөнки ул перигелияға яҡынлаша һәм афелияға яҡынлашҡан һайын кәмей бара. Был хәрәкәттәрҙең тәүгеһе (төньяҡ-көньяҡ) миҙгелдәр алмашынырға сәбәп була.

Ер афелия нөктәһе аша июль башында үтә һәм Ҡояштан 152 миллион км алыҫлыҡта, ә перигелия нөктәһе аша — ғинуар башында һәм Ҡояшҡа 147 миллион км алыҫлыҡта яҡынлаша<ref>{{Cite web |url=http://www.windows.ucar.edu/tour/link%3D/physical_science/physics/mechanics/orbit/perihelion_aphelion.html%26edu%3Dhigh |title=Windows to the Universe |accessdate=2020-04-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071026143732/http://www.windows.ucar.edu/tour/link%3D/physical_science/physics/mechanics/orbit/perihelion_aphelion.html%26edu%3Dhigh |archivedate=2007-10-26 |deadlink=yes }}</ref>. Ҡояштың был ике дата араһында күренеп торған диаметры 3 %-ҡа үҙгәреп тора<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1235387 |title=Перигелий и афелий |work=Астронет |accessdate=2009-07-05 |deadlink=no |publisher=[[Астронет]] }}</ref>. Алыҫлыҡ айырмаһы яҡынса 5 миллион км булғанлыҡтан, афелионда Ер яҡынса 7 % аҙыраҡ йылылыҡ ала. Шулай итеп, төньяҡ ярымшарҙа ҡыш көньяҡ ярымшарға ҡарағанда бер аҙ йылыраҡ, ә йәй бер аҙ һалҡыныраҡ.

Ҡояш — әүҙем магнитлы йондоҙ. Көслө [[магнит ҡыры]]на эйә, уның көсөргәнешлеге ваҡыт менән үҙгәрә һәм ҡояш максимумы ваҡытында яҡынса 11 йылға бер йүнәлешен үҙгәртә. Ҡояштың магнит ҡырындағы вариациялар төрлө эффекттар тыуҙыра, Уның дөйөмлөгө ҡояш әүҙемлеге тип атала һәм ҡояш таптары, ҡояш ялҡындары, Ҡояш ялҡындары вариациярары һ.б. күренештәрҙе үҙ эсенә ала, ә Ерҙә юғары һәм урта киңлектәрҙә поляр яҡтыҡлыҡтар (һаҙағайҙар) һәм геомагнит дауылдар барлыҡҡа килә. Улар элемтә эшмәкәрлегенә, электр энергияһын тапшырыу сараларына, шулай уҡ тере организмдарға кире йоғонто яһай. Магнтлы дауылдарға һиҙгер кешеләр был ваҡытта баш ауыртыуына һәм һаулығының насар булыуына зарланалар<ref>{{cite news|url=http://eco.ria.ru/documents/20091030/191289322.html|title=Магнитные бури: природа и влияние на человека. Справка|date=2009-10-30|publisher=РИА Новости|accessdate=2012-06-07}}</ref><ref>[http://www.iki.rssi.ru/books/2010tarusa-med.pdf Бреус Т. К. Космическая и земная погода и их влияние на здоровье и самочувствие людей. В книге «Методы нелинейного анализа в кардиологии и онкологии. Физические подходы и клиническая практика». УНИВЕРСИТЕТ КНИЖНЫЙ ДОМ, Москва 2010 (pdf, 6,3Mb)]</ref>. Ҡояш әүҙемлеге уның системаһының барлыҡҡа килеүендә һәм үҫешендә, шулай уҡ Ер атмосфераһы төҙөлөшөнә лә ҙур роль уйнаған тип фаразлана.

== Әҙәбиәт==
* {{книга|автор=[[Аббот, Чарлз Грили|Аббот Ч.]] |заглавие=Солнце |ответственный=Перевод с английского Н. Я. Бугославской; под редакцией [[Перепёлкин, Евгений Яковлевич|Е. Я. Перепёлкина]] |место=Москва—Ленинград |страниц=462 |год=1936 |издательство=[[Физматлит|ОНТИ]]}}
* {{книга|заглавие=Солнечная система. В 2 томах |год=1957 |том=1 : Солнце |ответственный=Под ред. [[Койпер, Джерард Петер|Дж. Койпера]]; пер. с англ.; редактор тома [[Крат, Владимир Алексеевич|В. А. Крат]] |место=М. |издательство=[[Издательство иностранной литературы]] |страниц=609}}
* {{книга|автор=Колтун М. М. |заглавие=Солнце и человечество |место=М. |издательство=[[Детская литература (издательство)|Детская литература]] |год=1981 |страниц=127 |тираж=100000 | | |}}
* {{книга|автор=Степанян Н. Н. |заглавие=Наблюдаем Солнце |место=М. |страниц=128 |год=1992 |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |isbn=5-02-014358-8}}
* {{книга|автор=Michael Stix |заглавие=The Sun. An Introduction |издательство=Springer |год=2002 |издание=2nd Edition |isbn=3-540-42886-0}}
* {{книга |заглавие=Chasing the Sun: the Epic Story of the Star that Gives us Life |ссылка=https://archive.org/details/chasingsunepicst0000cohe_l0j7 |издательство=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-1-4000-6875-3 |ref=Cohen |язык=en |автор=Cohen, Richard |год=2010}}
* {{публикация|книга |часть=Солнце |часть ответственный=[[Дубов, Эмиль Ефимович|Э. Е. Дубов]] |заглавие=[[Большая Советская Энциклопедия]] |издание=3-е изд |год=1976 |том=24, кн. I : Собаки — Струна |ответственный=гл. ред. [[Прохоров, Александр Михайлович|А. М. Прохоров]] |место=М. |издательство=[[Советская Энциклопедия]] |страницы=150—154 |тираж=631000}}
* {{ФЭ|том=4|страницы=589—598|автор=Кочаров Г. Е.|статья=Солнце|ссылка=http://www.femto.com.ua/articles/part_2/3751.html|ref=Кочаров}}
* {{книга|автор=[[Шкловский, Иосиф Самуилович|Шкловский И. С.]] |заглавие= Звезды: их рождение, жизнь и смерть |издание=3-е изд |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |место=М. |год=1984 |часть=§9. Проблемы нейтринного излучения Солнца |страницы=110—117 |тираж=100000}}
* {{статья |заглавие=Solar interior: Helioseismology and the Sun's interior |издание={{Нп3|Astronomy & Geophysics}} |том=45 |номер=4 |страницы=21—25 |язык=en |тип=journal |автор=Thompson, M. J. |год=2004}}

== Һылтанмалар ==
* {{cite web|url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/SOLNTSE.html|title=Солнце|author=Эдвард Кононович|publisher=Энциклопедия Кругосвет|accessdate=2013-10-26|archiveurl=http://www.webcitation.org/6MTvgoe8K|archivedate=2014-01-09}}
* {{из БСЭ|http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Солнце}}

{{Ҡояш системаһы}}

{{astro-stub}}
[[Категория:Ҡояш]]
[[Категория:Йондоҙҙар]]
Ҡояш — Ергә иң яҡын йондоҙ. Ҡояш нуры Ергә тиклем 150 миллион км араны 8 минут 19 секундта үтә. Башҡа йондоҙҙар кеүек үк, Ҡояш та ғәйәт ҙүр эҫе газ шарынан ғибәрәт, ул нигеҙҙә водород менән гелийҙан тора. Ҡояшта туҡтауһыҙ термоядро реакцияһы бара, һөҙөмтәлә ифрат ҙур энергия бүленеп сыға. Шуның ике миллиардтан бер өлөшө генә Ергә килеп етә.
thumb|right|Ҡояш
Ҡояш — Ҡояш системаһының үҙәге. Ҡояштың массаһы үҙе тирәләй әйләнгән бөтә планеталар массаһынан 750 тапҡырға артығырак.
Бөтә йондоҙҙар кеүек үк Ҡояш та янар шар. Эсендә температура 15 миллион градусҡа етә. Ул иҫ киткес йылылыҡ һәм яҡтылыҡ сығанағы. Ергә уның 2 миллиардтан бер өлөшө генә килеп етә, ҡалғаны йыһанға тарала. Әммә хатта шул өлөшө лә Ерҙәге ҡатмарлы процестарҙы тыуҙыра: һыу әйләнеше, һауа хәрәкәте, дауылдар, штормдар.

Ҡояш Ерҙәге тереклекте тәьмин итә. Ҡояш яҡтылығында фотосинтез процесы башҡарыла.
Ерҙәге ҡаҙылма байлыҡтар (таш күмер , нефть, торф һ.б.) миллион йылдар элек Ҡояш энергияһын туплаған. Ерҙәге ел иҫеүе, болоттар барлыҡҡа килеүе Ҡояш энергияһы ярҙамында башҡарыла.
 Дөйөм мәғлүмәттәр 
Ҡояш йондоҙҙарҙың беренсе төрөнә ҡарай. Ҡояш системаһының барлыҡҡа килеүе тураһындағы киң таралған теорияларҙың береһе уның барлыҡҡа килеүенә бер йәки бер нисә саманан тыш ҙур яңы йондоҙҙарҙың шартлауы сәбәпсе булыуын раҫлай. Был фараз, атап әйткәндә, Ҡояш системаһы матдәһендә алтын һәм урандың аномаль ҙур өлөшө булыуына нигеҙләнә,был шартлау һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән эндотермик реакциялар йәки икенсе быуын йондоҙо тарафынан нейтрондарҙы йотоу юлы менән элементтарҙың ядро трансформацияһы һөҙөмтәһе булыуы мөмкин.

Ҡояш нурланышы Ерҙәге төп энергия сығанағы булып тора. Уның ҡеүәтенә Ҡояш даимилығы хас — ҡояш нурҙарына перпендикуляр бер өлкә урынынан үткән һәм Ҡояштан (йәғни Ер орбитаһында) Ер атмосфераһынан ситтә урынлашҡан бер астрономик берәмек арауығында урынлашҡан нурланыш көсө. Был константа яҡынса 1,37 кВт/м². Ер атмосфераһы аша үткән ҡояш нурланышы энергияла яҡынса 370 W/m² юғалта, ә ер өҫтөнә бары тик 1000 В/м² ғына барып етә (аяҙ һауа торошонда һәм Ҡояш үҙенең иң бейек нөктәһендә булғанда). Был энергияны төрлө тәбиғи һәм яһалма процестарҙа ҡулланырға мөмкин. Әйтәйек, үҫемлектәр, уны фотосинтез аша ҡулланып, кислород бүленеү менән органик берләшмәләрҙе синтезлай.

мини|слева|300пкс|Земля и Солнце (фотомонтаж с сохранением соотношения размеров)
Ҡояш нурҙары ярҙамында туранан-тура йылытыу йәки фотоэлементтар ярҙамында электр энергияһы булдырыу (ҡояш электр станциялары) етештереү йәки башҡа файҙалы эштәр башҡарыу өсөн ҡулланыла ала. Фотосинтез аша нефть һәм башҡа ҡаҙылма яғыулыҡтарҙа һаҡланған энергия элек-электән алынған.

мини|слева|300пкс|Размеры Солнца при наблюдении из окрестностей разных тел Солнечной системы

Ҡояштан килгән ультрафиолет нурланыш антисептик үҙенсәлектәргә эйә, улар һыуҙы һәм төрлө объекттарҙы зарарһыҙландырыу өсөн ҡулланырға мөмкинлек бирә. Шулай уҡ тән ҡарайыуын (загар) тыуҙыра һәм башҡа биологик йоғонто яһай, мәҫәлән, организмдың D витамины етештереүенә булышлыҡ итә. Ҡояш спектрының ультрафиолет өлөшөнә тәьҫир итеү Ер атмосфераһындағы озон ҡатламы арҡаһында ныҡ көсһөҙләнә, шуға күрә Ер өҫтөндә ультрафиолет нурланыштың көсөргәнешлеге географик киңлек менән ныҡ үҙгәрә. Ҡояштың офоҡ өҫтөндә төштән һуң торған мөйөшө биологик адаптацияның күп төрҙәренә ҡағыла, мәҫәлән, Ер шарының төрлө өлкәләрендә кеше тиреһенең төҫө шуға бәйлеBarsh G. S., 2003, What Controls Variation in Human Skin Color? , PLoS Biology, v. 1, p. 19..
Ерҙән күк сфераһы аша күҙәтелгән Ҡояш юлы йыл дауамында үҙгәрә. Ҡояштың билдәле бер ваҡытта күктә биләгән нөктәһе йыл дауамында һүрәтләгән юл аналемма тип атала һәм төньяҡ-көньяҡ күсәре буйлап һуҙылған 8-ле һан формаһына оҡшаған. Ҡояштың күктәге күҙгә күренеп торған торошонда уның төньяҡ-көньяҡ йүнәлешендә 47° амплитудалы тирбәлеүе һиҙелерлек үҙгәреш булып тора (эклиптика яҫылығының күк экваторы яҫылығына 23,5°-ҡа тиң булыуы арҡаһында барлыҡҡа килә). Был вариацияның көнсығыш-көнбайыш күсәре буйлап йүнәлтелгән һәм ерҙең орбиталь хәрәкәте тиҙлегенең артыуы арҡаһында барлыҡҡа килгән вариацияның тағы бер компоненты бар, сөнки ул перигелияға яҡынлаша һәм афелияға яҡынлашҡан һайын кәмей бара. Был хәрәкәттәрҙең тәүгеһе (төньяҡ-көньяҡ) миҙгелдәр алмашынырға сәбәп була.

Ер афелия нөктәһе аша июль башында үтә һәм Ҡояштан 152 миллион км алыҫлыҡта, ә перигелия нөктәһе аша — ғинуар башында һәм Ҡояшҡа 147 миллион км алыҫлыҡта яҡынлаша. Ҡояштың был ике дата араһында күренеп торған диаметры 3 %-ҡа үҙгәреп тора. Алыҫлыҡ айырмаһы яҡынса 5 миллион км булғанлыҡтан, афелионда Ер яҡынса 7 % аҙыраҡ йылылыҡ ала. Шулай итеп, төньяҡ ярымшарҙа ҡыш көньяҡ ярымшарға ҡарағанда бер аҙ йылыраҡ, ә йәй бер аҙ һалҡыныраҡ.

Ҡояш — әүҙем магнитлы йондоҙ. Көслө магнит ҡырына эйә, уның көсөргәнешлеге ваҡыт менән үҙгәрә һәм ҡояш максимумы ваҡытында яҡынса 11 йылға бер йүнәлешен үҙгәртә. Ҡояштың магнит ҡырындағы вариациялар төрлө эффекттар тыуҙыра, Уның дөйөмлөгө ҡояш әүҙемлеге тип атала һәм ҡояш таптары, ҡояш ялҡындары, Ҡояш ялҡындары вариациярары һ.б. күренештәрҙе үҙ эсенә ала, ә Ерҙә юғары һәм урта киңлектәрҙә поляр яҡтыҡлыҡтар (һаҙағайҙар) һәм геомагнит дауылдар барлыҡҡа килә. Улар элемтә эшмәкәрлегенә, электр энергияһын тапшырыу сараларына, шулай уҡ тере организмдарға кире йоғонто яһай. Магнтлы дауылдарға һиҙгер кешеләр был ваҡытта баш ауыртыуына һәм һаулығының насар булыуына зарланаларБреус Т. К. Космическая и земная погода и их влияние на здоровье и самочувствие людей. В книге «Методы нелинейного анализа в кардиологии и онкологии. Физические подходы и клиническая практика». УНИВЕРСИТЕТ КНИЖНЫЙ ДОМ, Москва 2010 (pdf, 6,3Mb). Ҡояш әүҙемлеге уның системаһының барлыҡҡа килеүендә һәм үҫешендә, шулай уҡ Ер атмосфераһы төҙөлөшөнә лә ҙур роль уйнаған тип фаразлана.

 Әҙәбиәт
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 Һылтанмалар 
 
 

Категория:Ҡояш
Категория:Йондоҙҙар