Муйыл
{{Таксон
 | name              = Муйыл
 | image file        = Baum Mälardalen.jpg
 | image title       = Үҫемлектең дөйөм күренеше
 | image descr       = Үҫемлектең дөйөм күренеше
 | regnum            = Үҫемлектәр
 | parent            = Cerasus
 | rang              = Ырыу
 | latin             = Prunus padus
 | author            = [[L.]]
 | syn               = 
* {{btname|Padus avium|[[Mill.]]}}
* {{btname|Prunus padus|[[L.]], 1753}}
* {{btname|Prunus racemosa|[[Lam.]]}}
* {{btname|Padus racemosa|([[Lam.]]) [[Gilib.]]}},
* {{btname|Padus racemosa|([[Lam.]]) [[C.K.Schneid.]]}}
* {{btname|Prunus seoulensis|[[H.Lév.]]}}
 | children          = 
 | range map         = 
 | range map caption = 
 | range map width   = 
 | range legend      = 
 | wikispecies       = Prunus padus
 | commons           = Category:Prunus padus
 | itis              = 24798
 | ncbi              = 97307
 | eol               = 11164883
| grin             = 30057
 | ipni              = 730076
}}
'''Муйыл''' ({{lang-ru|Черемуха обыкновенная}}, {{lang-la|Prunus padus}}) — Розалар ғаиләһенән, сливалар төрөнән булған, бейек булмаған ағас, бик һирәк осраҡта ҡыуаҡлыҡ.
Бөтә Рәсәй буйынса таралған. Шулай уҡ көнбайыш [[Европа]]ла һәм Азияла үҫә.
Хуш еҫле сәскәләре өсөн декоратив үҫемлек булараҡ та үрсетелә.

== Ботаник яҙма ==
Ярым ағас, [[ағас]] йәки эре [[ҡыуаҡ]] бейеклеге 0,6—10 м, [[ағас олоно|олоно]] оҙонса, ҡуйы. [[Ҡайыры]]һы һоро, ҡара- һоро, аҡһыл оҙонса таптары бар. Йәш [[ботаҡ]]тар зәйтүн йәки сейә ҡыҙыл төҫтә.

[[Япраҡтары]] ябай, сиратлашҡан, оҙонса түңәрәк йәки һуҙылған — эллиптик, оҙонлоғо 3—10 (һирәк осраҡта 15) см, яланғас, нәҙек, ҡыҫҡаҡ һабаҡлы, ослайып бөтә, ситтәре бысҡы һымаҡ осло; [[япраҡ яны]] беҙ һымаҡ, тиҙ ҡойола; [[һабаҡ]]тарының оҙонлоғо 1—1,5 см, япраҡ төбөнән өҫтәрәк ике ҡаты пластинкаһы бар.

[[Рәсем:Prunus-padus-flower.JPG|thumb|right|Муйыл сәскәһе]]

[[Сәскә|Сәскәләре]] аҡ (һирәгерәк ал), ҡуйы оҙонса тәлгәшкә йыйылған, оҙонлоғо 8—12 см, ныҡ [[еҫ]]ле, сәскә төптәрендә. [[Таждары]] һәм [[таж япраҡсаһы|таж япраҡсалары]] 5-әр, [[һеркә япрағы|һеркә япраҡтары]] 20, [[һеркәлек]]тәре һары, [[емешлеге]] берәү.

[[Емеш]] — шар формаһында ҡара [[төшө]]нөң диаметры 8—10 мм, татлы, ныҡ һуҙылыусан. [[Төшө]] оҙонса түңәрәк.

Апрелдән июнгәсә сәскә ата. Емештәре июлдә — августа өлгөрә.

Вегетатив рәүештә үрсей, (сыбыҡсалар, тамырын бүлеү юлы), бик һирәк осраҡта орлоҡтар менән.

Йыл һайын бик көслө сәскә атһа лә, емештәре йыл да булмай, сөнки сәскәләре иртә яҙҙа ҡырауға бирешә. Ә ағастар үҙҙәре төрлө ҡоротҡос бөжәктәрҙән яфалана.

{{Биофото|312 Prunus padus.jpg|left|ш=225|<br />{{Бот.илл.|4}}}}

== Төрҙәре ==
[[Рәсем:1969foto_bigмуйыл.jpg|300px|thumb|right|Сәскә атҡан муйыл]]

1. Азиат муйыл (Черемуха азиатская — Padus asiatica Komar).

2. Антипка йәки магаленка муйылы (Черемуха антипка, или магаленка — Padus mahaleb Borkh).

3. Виргин муйылы (Черемуха виргинская — Padus virginiana (L.) Mill).
4. Грей муйылы (Черемуха Грея — Padus grayana C.K. Schneid).

5. Макка муйылы (Черемуха Маака — Padus maackii (Rupr.) .

6. Максимович муйылы (Черемуха Максимовича — Padus maximowiczii (Rupr.) Sок.)

7. Вак тешле муйыл (Черемуха мелкопильчатая — Padus serrulata (Lindl.) comb. Nova)

8. Ябай, йәки тәлгәшле(һөйәкле) муйыл (Черемуха обыкновенная, или кистевая — Рadus avium Mill.)

9. Пенсильван муйылы (Черемуха пенсильванская — Padus pennsylvanica (L.) Sok.)

10. Сьори муйылы (Черемуха сьори — Padus ssiori (Fr.Schmidt) C.K.Schneid.)

11. Себер муйылы (СИБИРСКАЯ ЧЕРЕМУХА)

== Халыҡ медицинаһы ==
[[Файл:Apis mellifera - Prunus padus - Keila.jpg|мини]]
Дауалау өсөн муйылдың емеше һәм ҡайыры ҡулланыла. Уларҙың составында С витамины, каротин, алма һәм лимон кислоталары, амигдалин һәм башҡа биологик актив матдәләр бар.
Муйыл япрағы гигиеник яҡтан файҙалы. Ул бүлеп сығарған фитонцид матдәһе себен-серекәйҙәрҙе өркөтә.
Муйыл емеше эс китеүҙән шифалы. Төнәтмәне былай әҙерләргә: 1 аш ҡалағы кипкән муйылдыбер стакан ҡайнар һыуға һалып,20 минут талғын утта ҡайнатырға. Көнөнә өс тапҡыр яртышар йәки стакандың өстән бер өлөшөн эсергә.
Күҙ ҡабағы шешенгәндә.

== Сеймал әҙерләү һәм һаҡлау ==
Муйылдың ҡайыры иртә яҙ айҙарында һыҙырыла. Емеше ҡояш төшкән урында, мейестә, ҡайыры күләгәлә һәм ҡоро урында киптерелә. Һаҡлау ғәҙәттәгесә.

== Мөхит ==
Һуңғы йылдарҙа тәбиғәтебеҙҙең күркәме муйыл бигерәк тә күп зарар күрә. Сәскәһе өсөн аяуһыҙ һындыралар, емештәрен алам тип ҡайһы бер әҙәмдәр муйыл ағастарын балта ҡулланып та йығалар. Бындай ҡаты бәғерлелеккә, вандализмға юл ҡуйылмаһын ине.

== Әҙәбиәт ==
Варис Ғүмәров. Тыуған яҡтың шифалы үҫемлектәре. — 78-79 биттәр.

[[Категория:Үҫемлектәр]]
[[Категория:Евразия флораһы]]
[[Категория:Төньяҡ Африка флораһы]]
[[Категория:Баллы үҫемлектәр]]
[[Категория:Емеш ағастары]]
[[Категория:Декоратив ағастар]]
Муйыл (, ) — Розалар ғаиләһенән, сливалар төрөнән булған, бейек булмаған ағас, бик һирәк осраҡта ҡыуаҡлыҡ.
Бөтә Рәсәй буйынса таралған. Шулай уҡ көнбайыш Европала һәм Азияла үҫә.
Хуш еҫле сәскәләре өсөн декоратив үҫемлек булараҡ та үрсетелә.

 Ботаник яҙма 
Ярым ағас, ағас йәки эре ҡыуаҡ бейеклеге 0,6—10 м, олоно оҙонса, ҡуйы. Ҡайырыһы һоро, ҡара- һоро, аҡһыл оҙонса таптары бар. Йәш ботаҡтар зәйтүн йәки сейә ҡыҙыл төҫтә.

Япраҡтары ябай, сиратлашҡан, оҙонса түңәрәк йәки һуҙылған — эллиптик, оҙонлоғо 3—10 (һирәк осраҡта 15) см, яланғас, нәҙек, ҡыҫҡаҡ һабаҡлы, ослайып бөтә, ситтәре бысҡы һымаҡ осло; япраҡ яны беҙ һымаҡ, тиҙ ҡойола; һабаҡтарының оҙонлоғо 1—1,5 см, япраҡ төбөнән өҫтәрәк ике ҡаты пластинкаһы бар.

thumb|right|Муйыл сәскәһе

Сәскәләре аҡ (һирәгерәк ал), ҡуйы оҙонса тәлгәшкә йыйылған, оҙонлоғо 8—12 см, ныҡ еҫле, сәскә төптәрендә. Таждары һәм таж япраҡсалары 5-әр, һеркә япраҡтары 20, һеркәлектәре һары, емешлеге берәү.

Емеш — шар формаһында ҡара төшөнөң диаметры 8—10 мм, татлы, ныҡ һуҙылыусан. Төшө оҙонса түңәрәк.

Апрелдән июнгәсә сәскә ата. Емештәре июлдә — августа өлгөрә.

Вегетатив рәүештә үрсей, (сыбыҡсалар, тамырын бүлеү юлы), бик һирәк осраҡта орлоҡтар менән.

Йыл һайын бик көслө сәскә атһа лә, емештәре йыл да булмай, сөнки сәскәләре иртә яҙҙа ҡырауға бирешә. Ә ағастар үҙҙәре төрлө ҡоротҡос бөжәктәрҙән яфалана.

 Төрҙәре 
300px|thumb|right|Сәскә атҡан муйыл

1. Азиат муйыл (Черемуха азиатская — Padus asiatica Komar).

2. Антипка йәки магаленка муйылы (Черемуха антипка, или магаленка — Padus mahaleb Borkh).

3. Виргин муйылы (Черемуха виргинская — Padus virginiana (L.) Mill).
4. Грей муйылы (Черемуха Грея — Padus grayana C.K. Schneid).

5. Макка муйылы (Черемуха Маака — Padus maackii (Rupr.) .

6. Максимович муйылы (Черемуха Максимовича — Padus maximowiczii (Rupr.) Sок.)

7. Вак тешле муйыл (Черемуха мелкопильчатая — Padus serrulata (Lindl.) comb. Nova)

8. Ябай, йәки тәлгәшле(һөйәкле) муйыл (Черемуха обыкновенная, или кистевая — Рadus avium Mill.)

9. Пенсильван муйылы (Черемуха пенсильванская — Padus pennsylvanica (L.) Sok.)

10. Сьори муйылы (Черемуха сьори — Padus ssiori (Fr.Schmidt) C.K.Schneid.)

11. Себер муйылы (СИБИРСКАЯ ЧЕРЕМУХА)

 Халыҡ медицинаһы 
мини
Дауалау өсөн муйылдың емеше һәм ҡайыры ҡулланыла. Уларҙың составында С витамины, каротин, алма һәм лимон кислоталары, амигдалин һәм башҡа биологик актив матдәләр бар.
Муйыл япрағы гигиеник яҡтан файҙалы. Ул бүлеп сығарған фитонцид матдәһе себен-серекәйҙәрҙе өркөтә.
Муйыл емеше эс китеүҙән шифалы. Төнәтмәне былай әҙерләргә: 1 аш ҡалағы кипкән муйылдыбер стакан ҡайнар һыуға һалып,20 минут талғын утта ҡайнатырға. Көнөнә өс тапҡыр яртышар йәки стакандың өстән бер өлөшөн эсергә.
Күҙ ҡабағы шешенгәндә.

 Сеймал әҙерләү һәм һаҡлау 
Муйылдың ҡайыры иртә яҙ айҙарында һыҙырыла. Емеше ҡояш төшкән урында, мейестә, ҡайыры күләгәлә һәм ҡоро урында киптерелә. Һаҡлау ғәҙәттәгесә.

 Мөхит 
Һуңғы йылдарҙа тәбиғәтебеҙҙең күркәме муйыл бигерәк тә күп зарар күрә. Сәскәһе өсөн аяуһыҙ һындыралар, емештәрен алам тип ҡайһы бер әҙәмдәр муйыл ағастарын балта ҡулланып та йығалар. Бындай ҡаты бәғерлелеккә, вандализмға юл ҡуйылмаһын ине.

 Әҙәбиәт 
Варис Ғүмәров. Тыуған яҡтың шифалы үҫемлектәре. — 78-79 биттәр.

Категория:Үҫемлектәр
Категория:Евразия флораһы
Категория:Төньяҡ Африка флораһы
Категория:Баллы үҫемлектәр
Категория:Емеш ағастары
Категория:Декоратив ағастар