Төньяҡ амурҙары (башҡорт яугирҙәре)
{{Башҡа мәғәнәләре|Төньяҡ амурҙары}}
[[Файл:Северный Амур.jpg|250px|right| Төнъяҡ амурҙары. 19 быуат башы. Билдәһеҙ художник]]
[[Файл:Открытие пямятника Башкирским воинам участникам Отечественной воны. Можайск.JPG|250px|thumb|right|[[Төньяҡ амурҙары (клуб)|«Төньяҡ амурҙары»]] хәрби-тарихи клубы ағзалары Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яугирҙәренә һәйкәл аса. 2010 йыл 4 сентябрь.]]
[[Файл:МД в Шварце.jpg|250px|thumb|right|Шварц ҡалаһында "Изге Лауренция Сиркәүе"нә башҡорт уҡсылары иҫтәлегенә ҡуйылған таҡтаташ, Германия]]
[[Файл:Северные Амуры.jpg|thumb|right|Елән кейгән «Төньяҡ Амурҙары» яугиры тарихи журнал өсөн фотоға төшә. Бородино яуы реконструцияһы ваҡытында, 2007 йыл]]
'''Төньяҡ амурҙары''' — [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан урыҫ шағиры [[Давыдов Денис Васильевич|Денис Давыдов]]тың, уҡ-йәйә менән ҡоралланған башҡорт яугирҙәрен [[Амур (мөхәббәт аллаһы)|боронғо грек алиһәһе амурға]] оҡшатып, биргән баһаһы.

1812 йылда [[Ырымбур губернаһы]]нда бөтәһе 40 кавалерия полкы төҙөлә, шул иҫәптән 28 башҡорт полкы. Хәҙерге [[Калуга өлкәһе]] ерендәге яуҙа 2 башҡорт полкы ҡатнаша. 4 башҡорт полкы Мәскәүҙе һаҡлауҙа ҡатнаша.

Шағир Денис Давыдов башҡорттар тураһында былай тип яҙа: "«Йәйә һәм уҡтар менән ҡоралланып, осло башлы бүрек һәм сыбар кафтандар кейеп, аттарға атланып» улар «[[Наполеон]]ға ҡурҡыу һалырға еберелгән». Д. Давыдов һыбайлыларҙың батырлығын, тәүәкәллеген данлай «''[[Ҡалмыҡтар|ҡалмыҡ]], башҡорттарҙан торған ҡара болот урау юлдан дошмандарҙың тылына ташланып уларҙың ҡотон алды»''<ref> По улицам Тильзита петляли лишь несколько десятков казаков летучего прикрытия да прибившиеся к ним, пугающие местных жителей экзотически-свирепым видом калмыки и башкиры — меднолицые, в островерхих меховых шапках, в пестротканых халатах, вооруженные луками и стрелами, — из резерва, спешно подведенного князем Лобановым-Ростовским. Серебряков Г. В.
Денис Давыдов. — М. : Мол. гвардия, 1985. — 446 с, ил. — (Жизнь замечат. людей. Сер. биогр.; Вып. 14 (661)). 150000 экз.</ref>. Бындай баһаны француз генералы Марбо ла раҫлай. Ул үҙенең көндәлегендә ''уҡ-йәйә менән ҡоралланған башҡорттар Наполеондың шәхси ҡарауылына һөжүм яһаны'' тип хәтерләй.

Рәсәй ғәскәре менән башҡорт һыбайлылары 1814 йылда Парижға барып етә.
Ғафури районының Красноусол ауылында башҡорт полктарының 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыуына 205 йыл тулыуға арнап, "Төньяҡ амурҙары" мемориаль комплексы асыла. Ул халыҡтан йыйылған аҡсаға төҙөлә<ref>[http://www.bashinform.ru/news/1055330-v-bashkirii-poyavilsya-memorialnyy-kompleks-znamenitym-severnym-amuram/ В Башкирии появился мемориальный комплекс знаменитым «северным амурам»] [[Файл:Bashinform logo-e1423154856921.jpg|100px|link=Башинформ]]</ref>

== Ҡарағыҙ ==
* [[Башҡорт уғы]]

==Видео==
{{YouTube|IDgHB-2UN68}} 1812. Северные амуры

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.bashinform.ru/news/1437572-urozhenets-ufy-irek-baishev-sokhranyaet-v-germanii-pamyat-o-severnykh-amurakh-/ Уроженец Уфы Ирек Баишев сохраняет в Германии память о «северных амурах». ИА «Башинформ», 12 апреля 2020 года]{{ref-ru}}{{V|12|04|2020}}   
* [http://www.bashinform.ru/detalno/1437540/ Ирек Баишев: «Северные амуры» порой даже больше известны в Германии, чем на родине.  ИА «Башинформ», 12 апреля 2020 года] {{ref-ru}}{{V|12|04|2020}}   
* [http://www.russia-today.ru/old/archive/2002/no_19/19_end_1.htm РФ сегодня. Башкиры в Отечественной войне 1812 года]
* [http://www.gipanis.ru/?level=624&type=page&lid=619 Историко-культурное наследие Кубани. И Париж мы видали.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305175719/http://www.gipanis.ru/?level=624&type=page&lid=619 |date=2016-03-05 }}
* [http://russian7.ru/post/kak-bashkiry-s-lukami-voevali-protiv-na/ Как башкиры с луками воевали против Наполеона]

== Әҙәбиәт ==
* Любезные вы мои... — Уфа. 1992.

[[Категория:Башҡортостан тарихы]]
[[Категория:1812 йылғы Ватан һуғышы]]
250px|thumb|right|«Төньяҡ амурҙары» хәрби-тарихи клубы ағзалары Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яугирҙәренә һәйкәл аса. 2010 йыл 4 сентябрь.
250px|thumb|right|Шварц ҡалаһында "Изге Лауренция Сиркәүе"нә башҡорт уҡсылары иҫтәлегенә ҡуйылған таҡтаташ, Германия
thumb|right|Елән кейгән «Төньяҡ Амурҙары» яугиры тарихи журнал өсөн фотоға төшә. Бородино яуы реконструцияһы ваҡытында, 2007 йыл
Төньяҡ амурҙары — 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан урыҫ шағиры Денис Давыдовтың, уҡ-йәйә менән ҡоралланған башҡорт яугирҙәрен боронғо грек алиһәһе амурға оҡшатып, биргән баһаһы.

1812 йылда Ырымбур губернаһында бөтәһе 40 кавалерия полкы төҙөлә, шул иҫәптән 28 башҡорт полкы. Хәҙерге Калуга өлкәһе ерендәге яуҙа 2 башҡорт полкы ҡатнаша. 4 башҡорт полкы Мәскәүҙе һаҡлауҙа ҡатнаша.

Шағир Денис Давыдов башҡорттар тураһында былай тип яҙа: "«Йәйә һәм уҡтар менән ҡоралланып, осло башлы бүрек һәм сыбар кафтандар кейеп, аттарға атланып» улар «Наполеонға ҡурҡыу һалырға еберелгән». Д. Давыдов һыбайлыларҙың батырлығын, тәүәкәллеген данлай «ҡалмыҡ, башҡорттарҙан торған ҡара болот урау юлдан дошмандарҙың тылына ташланып уларҙың ҡотон алды» По улицам Тильзита петляли лишь несколько десятков казаков летучего прикрытия да прибившиеся к ним, пугающие местных жителей экзотически-свирепым видом калмыки и башкиры — меднолицые, в островерхих меховых шапках, в пестротканых халатах, вооруженные луками и стрелами, — из резерва, спешно подведенного князем Лобановым-Ростовским. Серебряков Г. В.
Денис Давыдов. — М. : Мол. гвардия, 1985. — 446 с, ил. — (Жизнь замечат. людей. Сер. биогр.; Вып. 14 (661)). 150000 экз.. Бындай баһаны француз генералы Марбо ла раҫлай. Ул үҙенең көндәлегендә уҡ-йәйә менән ҡоралланған башҡорттар Наполеондың шәхси ҡарауылына һөжүм яһаны тип хәтерләй.

Рәсәй ғәскәре менән башҡорт һыбайлылары 1814 йылда Парижға барып етә.
Ғафури районының Красноусол ауылында башҡорт полктарының 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыуына 205 йыл тулыуға арнап, "Төньяҡ амурҙары" мемориаль комплексы асыла. Ул халыҡтан йыйылған аҡсаға төҙөләВ Башкирии появился мемориальный комплекс знаменитым «северным амурам» 100px|link=Башинформ

 Ҡарағыҙ 
 Башҡорт уғы

Видео
 1812. Северные амуры

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 Уроженец Уфы Ирек Баишев сохраняет в Германии память о «северных амурах». ИА «Башинформ», 12 апреля 2020 года   
 Ирек Баишев: «Северные амуры» порой даже больше известны в Германии, чем на родине.  ИА «Башинформ», 12 апреля 2020 года    
 РФ сегодня. Башкиры в Отечественной войне 1812 года
 Историко-культурное наследие Кубани. И Париж мы видали. 
 Как башкиры с луками воевали против Наполеона

 Әҙәбиәт 
 Любезные вы мои... — Уфа. 1992.

Категория:Башҡортостан тарихы
Категория:1812 йылғы Ватан һуғышы