Амангилде (Әбйәлил районы)
{{другие значения|Амангилде}}
{{НП-Россия
 | статус                   = село
 | русское название         = Амангилде
 | оригинальное название    = {{lang-ru|Амангильдино}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 53 |lat_min = 21 |lat_sec = 6
 | lon_deg                  = 58 |lon_min = 18 |lon_sec = 56
 | CoordAddon               = 
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = 
 | район                    = Әбйәлил районы{{!}}Әбйәлил
 | район в таблице          = 
 | вид поселения            = ауыл советы
 | поселение                = Амангилде ауыл Советы (Әбйәлил районы){{!}}Амангилде
 | поселение в таблице      = 
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Амангильдино (Абзелиловский район) | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Амангильдино (Абзелиловский район) | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[башҡорттар]]
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 453625
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 80201807001
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
'''Амангилде''' ({{lang-ru|Амангильдино}}; икенсе атамаһы '''Тоҡомбәт''') — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әбйәлил районы]]ндағы ауыл. [[Амангилде ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Амангилде ауыл Советы]]ның административ үҙәге. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 651 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.
[[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80201807001.

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]]): 25 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Магнитогорск]]): 77 км
 
Амангилде ауылы [[Оло Ҡыҙыл]] йылғаһы буйында, район үҙәге [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] ауылынан көнбайышҡа табан 25 километр һәм [[Магнитогорск]] тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбафПоЬйышҡа табан 77 километр алыҫлыҡта урынлашҡан<ref>{{БЭ2013|81032}}</ref>.

== Тарихы ==
Амангилде (Тоҡомбәт) ауылының ике исеме бар. [[Верхнеурал өйәҙе]] [[Тамъян]] улусы [[башҡорттар]]ы үҙҙәренең [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] ерҙәрендә [[1816 йыл|1816]]-[[1834 йыл]]дар араһында  нигеҙ һалған. Әйтер кәрәк, [[XVIII быуат|XVIII быуатта]] — [[XIX быуат]] башында бындай исем аҫтында ауылдар булмаған. [[XVIII быуат]]тың 30-сы йылдарында Тамъян улусы старшинаһы Тоҡомбәт Әлембәтов булғаны билдәле. Һәм ауылдың тәүге атамаһы Тоҡомбәт антропонимынан булған. 

[[XIX быуат]] уртаһынан Амангилде исеме менән йөрөтөлә башлай. Амангилденең улдары — Ыласын, Тайсы һәм Мөхәмәтғәле Амангилдиндар.

[[1834 йыл]]да Амангилделә йәшәгән 25 хужалыҡта донъя көткән 177 кешегә 125 [[ат]], 100 [[һыйыр]], 100 [[һарыҡ]], 30 [[кәзә]] тура килә. 20 ылау булып Буҙбейә, Ҡыраҡа башы, Мостаүлгән йылғалары буйлап күсеп йөрөгәндәр. Барлығы 240 бот яҙғы икмәк сәселгән. [[Оло Ҡыҙыл|Оло Ҡыҙыл йылғаһы]] буйында тирмәндәре булған<ref>ИСДБ|страница=36}}</ref>.

[[1859 йыл]]да Амангилде ауылында 252 кеше йәшәгән. [[1866 йыл]]да ауылдың 32 йортонда 233 кеше йәшәгән. [[Малсылыҡ]], [[игенселек]] менән шөғөлләнгәндәр. 

[[1900 йыл]]да ауылда [[мәсет]], һыу тирмәне булған. [[1920 йыл|1920 йылда]] Амангилделә 541 кеше йәшәгән<ref>ИСДБ|страница=36}}</ref>.

== Халыҡ һаны ==
{{ Население | Амангильдино (Абзелиловский район) }}
; Милли составы
2002 йылғы иҫәп алыуға ярашлы, халыҡтың күпселеге — [[башҡорттар]] (100 %)<ref name='справочник' />.

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||336||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||228||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||479||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||420||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||571||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||835||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||651||317||334||48,7||51,3
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

Әлеге ваҡытта Амангилде ауылында урта [[мәктәп]], [[балалар баҡсаһы]], дауалау амбулаторияһы, Мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар<ref>{{БЭ2013|81032}}</ref>.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Тайсин Вафир Нурислам улы]] (6.08.1927—10.01.1995), хеҙмәт алдынғыһы. 1960—1987 йылдарҙа «Урал» совхозының тракторсы-машинисы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1957)<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13434-tajsin-vafir-nurislam-uly Тайсин Вафир Нурислам улы — Башҡорт энциклопедияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421174055/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13434-tajsin-vafir-nurislam-uly |date=2016-04-21 }}</ref>.
* [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы]]; [[Әсхәл Әхмәт-Хужа]] (24.06.1942—8.11.2018), [[8 ноябрь]] [[2018 йыл]]) —шағир, тәржемәсе. 1970 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2002) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1992) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Башҡортостандың мәғариф отличнигы (2002). Әҙәби премиялар лауреаты. Башҡортостан Республикаһының [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2007). Әбйәлил районының почётлы гражданы (2007).
* [[Юлмөхәмәтов Әхиәр Хәкимйән улы]] (12.01.1936-13.02.2009), хеҙмәт алдынғыһы. 1960—1997 йылдарҙа ауыл киномеханигы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1979), [[Ленин ордены]] кавалеры (1971)<ref>[http://amangilde.ru/zasluzhennye-ljudi-sp Заслуженные люди СП. Юлмухаметов Ахияр Хакимьянович. Амангильдинский сельсовет муниципального района Абзелиловский район. Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210111155238/http://amangilde.ru/zasluzhennye-ljudi-sp |date=2021-01-11 }}{{ref-ru}}{{V|9|01|2021}}</ref>.
* [[Дәүләткирәев Айтуған Әхмәт улы]] ([[14 ноябрь]] [[1972 йыл]]) — бейеүсе, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (2014).

== Урамдары ==
{{Колонки|3}}
* урамы ({{lang-ru|}} (улица)
* Вадим Бакиев урамы ({{lang-ru|}} Вадима Бакиева (улица)
* Вафир Тайсин урамы ({{lang-ru|}} Вафира Тайсина (улица)
* Комсомол урамы ({{lang-ru|}} Комсомольская (улица)
* Ҡыҙыл урамы урамы ({{lang-ru|}} Кизил (улица)
* Урман урамы ({{lang-ru|}} Лесная (улица)
* Йәштәр урамы ({{lang-ru|}} Молодежная (улица)
* Салауат Юлаев урамы ({{lang-ru|}} Салавата Юлаева (улица)
* Төньяҡ урам ({{lang-ru|}} Северная (улица)
* Тайманышты урамы ({{lang-ru|}} Тайманашты (улица)
* Таштимер Баймөхәмәтов урамы ({{lang-ru|}} Таштимера Баймухамәтова (улица)
* Сәскә урамы ({{lang-ru|}} Цветочная (улица)
* Үҙәк урамы ({{lang-ru|}} Центральная (улица)<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/053/000017.html Улицы]</ref>
{{Колонки|конец}}

== Видеояҙмалар ==
* [https://yandex.ru/video/preview/?filmId=3494624233601207204&from=tabbar&parent-reqid=1648044322547228-10536161634166059902-sas2-0691-sas-l7-balancer-8080-BAL-1680&text=Амангилде+ауылы һаумыһығыҙ ауылдаштар Амангилде ауылы] 

== Ауыл ваҡытлы матбуғатта ==
* Сафина Ф. Хәҙер юл аҙап түгел, ә йырлап йөрөрлөк. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 2014, 2 декабрь<ref>[http://bashgazet.ru/obshestvo/15842-her-yul-aap-tgel-yyrlap-yrrlk.html «Башҡортостан» гәзите, 2014, 2 декабрь]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство== Әҙәбиәт == «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|81032}}
* {{ИСДБ|страница=36}} 36 б.
* [https://www.bashkortostan.ru/thesaurus/files/1.0122.17_ATU_Itog.pdf Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан : Справочник. Уфа : Китап, 2017. — 472 с. : ил. ISBN 978-5-295-06668-9] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201028060810/https://www.bashkortostan.ru/thesaurus/files/1.0122.17_ATU_Itog.pdf |date=2020-10-28 }}
* [http://ufagen.ru/places/abzelilovskiy/amangildino.html Амангильдино на портале «Генеалогия и Архивы»]{{ref-ru}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Әбйәлил районы ауылдары}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Әбйәлил районы ауылдары]]
Амангилде (; икенсе атамаһы Тоҡомбәт) — Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районындағы ауыл. Амангилде ауыл Советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 651 кеше булған.
ОКАТО коды — 80201807001.

 Географик урыны 
 Район үҙәгенә тиклем (Асҡар): 25 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Магнитогорск): 77 км
 
Амангилде ауылы Оло Ҡыҙыл йылғаһы буйында, район үҙәге Асҡар ауылынан көнбайышҡа табан 25 километр һәм Магнитогорск тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбафПоЬйышҡа табан 77 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

 Тарихы 
Амангилде (Тоҡомбәт) ауылының ике исеме бар. Верхнеурал өйәҙе Тамъян улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә 1816-1834 йылдар араһында  нигеҙ һалған. Әйтер кәрәк, XVIII быуатта — XIX быуат башында бындай исем аҫтында ауылдар булмаған. XVIII быуаттың 30-сы йылдарында Тамъян улусы старшинаһы Тоҡомбәт Әлембәтов булғаны билдәле. Һәм ауылдың тәүге атамаһы Тоҡомбәт антропонимынан булған. 

XIX быуат уртаһынан Амангилде исеме менән йөрөтөлә башлай. Амангилденең улдары — Ыласын, Тайсы һәм Мөхәмәтғәле Амангилдиндар.

1834 йылда Амангилделә йәшәгән 25 хужалыҡта донъя көткән 177 кешегә 125 ат, 100 һыйыр, 100 һарыҡ, 30 кәзә тура килә. 20 ылау булып Буҙбейә, Ҡыраҡа башы, Мостаүлгән йылғалары буйлап күсеп йөрөгәндәр. Барлығы 240 бот яҙғы икмәк сәселгән. Оло Ҡыҙыл йылғаһы буйында тирмәндәре булғанИСДБ|страница=36}}.

1859 йылда Амангилде ауылында 252 кеше йәшәгән. 1866 йылда ауылдың 32 йортонда 233 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. 

1900 йылда ауылда мәсет, һыу тирмәне булған. 1920 йылда Амангилделә 541 кеше йәшәгәнИСДБ|страница=36}}.

 Халыҡ һаны 

 Милли составы
2002 йылғы иҫәп алыуға ярашлы, халыҡтың күпселеге — башҡорттар (100 %).

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)336 1920 йыл 26 август228 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар479 1959 йыл 15 ғинуар420 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар571 2002 йыл 9 октябрь835 2010 йыл 14 октябрь65131733448,751,3

Әлеге ваҡытта Амангилде ауылында урта мәктәп, балалар баҡсаһы, дауалау амбулаторияһы, Мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.

 Билдәле шәхестәре 
 Тайсин Вафир Нурислам улы (6.08.1927—10.01.1995), хеҙмәт алдынғыһы. 1960—1987 йылдарҙа «Урал» совхозының тракторсы-машинисы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1957)Тайсин Вафир Нурислам улы — Башҡорт энциклопедияһы .
 Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы; Әсхәл Әхмәт-Хужа (24.06.1942—8.11.2018), 8 ноябрь 2018 йыл) —шағир, тәржемәсе. 1970 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (2002) һәм Башҡортостан Республикаһының (1992) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Башҡортостандың мәғариф отличнигы (2002). Әҙәби премиялар лауреаты. Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2007). Әбйәлил районының почётлы гражданы (2007).
 Юлмөхәмәтов Әхиәр Хәкимйән улы (12.01.1936-13.02.2009), хеҙмәт алдынғыһы. 1960—1997 йылдарҙа ауыл киномеханигы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1979), Ленин ордены кавалеры (1971)Заслуженные люди СП. Юлмухаметов Ахияр Хакимьянович. Амангильдинский сельсовет муниципального района Абзелиловский район. Официальный сайт .
 Дәүләткирәев Айтуған Әхмәт улы (14 ноябрь 1972 йыл) — бейеүсе, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2014).

 Урамдары 

 урамы ( (улица)
 Вадим Бакиев урамы ( Вадима Бакиева (улица)
 Вафир Тайсин урамы ( Вафира Тайсина (улица)
 Комсомол урамы ( Комсомольская (улица)
 Ҡыҙыл урамы урамы ( Кизил (улица)
 Урман урамы ( Лесная (улица)
 Йәштәр урамы ( Молодежная (улица)
 Салауат Юлаев урамы ( Салавата Юлаева (улица)
 Төньяҡ урам ( Северная (улица)
 Тайманышты урамы ( Тайманашты (улица)
 Таштимер Баймөхәмәтов урамы ( Таштимера Баймухамәтова (улица)
 Сәскә урамы ( Цветочная (улица)
 Үҙәк урамы ( Центральная (улица)Улицы

 Видеояҙмалар 
 һаумыһығыҙ ауылдаштар Амангилде ауылы 

 Ауыл ваҡытлы матбуғатта 
 Сафина Ф. Хәҙер юл аҙап түгел, ә йырлап йөрөрлөк. «Башҡортостан» гәзите, 2014, 2 декабрь«Башҡортостан» гәзите, 2014, 2 декабрь

 Әҙәбиәт 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство== Әҙәбиәт == «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4

 Һылтанмалар 
 
  36 б.
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан : Справочник. Уфа : Китап, 2017. — 472 с. : ил. ISBN 978-5-295-06668-9 
 Амангильдино на портале «Генеалогия и Архивы»

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Әбйәлил районы ауылдары