Өргөн (күл)
{{Озеро
 |Название        = Өргөн
 |Национальное название = 
 |Изображение       = 
 |Подпись        = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 54.397603|lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = E|lon_deg = 59.408444|lon_min = |lon_sec = 
 |CoordScale       = 
 |Расположение      = 
 |Высота над уровнем моря= 
 |Длина         = 
 |Ширина         = 
 |Площадь         = 
 |Объём          = 
 |Длина береговой линии  = 
 |Наибольшая глубина   = 
 |Средняя глубина    = 
 |Тип минерализации    = 
 |Солёность       = 
 |Прозрачность      = 
 |Площадь водосбора    = 
 |Впадающие реки     = 
 |Вытекающая река    = 
 |Страна         = Рәсәй
 |Регион         = Башҡортостан
 |Категория на Викискладе = 
}}
<!-- {{другие значения| тип=топоним|Ургун}}-->
[[Рәсем:Bashturist.ru_urgun1.jpg|thumb|]]

'''Өргөн''' — [[Башҡортостан]]дың Урал аръяғында, [[Учалы районы]]нда урынлашҡан күл<ref>Хисамитдинова Ф. Г., Сиразитдинов З. А. и др. Русско-башкирский словарь водных объектов Республики Башкортостан. Уфа, 2005.</ref>) Өргөн күле һәм Өргөн ҡарурманы — тәбиғәт һәйкәле (1965 йылдан<ref>Постановление СМ БАССР от 17.08.1965 № 465</ref>).

== Топонимикаһы ==
Монголса {{lang-mn|өргөн}} `киң` тигәнде аңлата; [[башҡорт]] телендәге шундай уҡ мәғәнәгә эйә ''иркен'' һүҙе менән сағыштырығыҙ.

== Тасуирламаһы ==
[[Учалы]] тимер юл станцияһынан төньяҡта 6 км алыҫлыҡта ята. Оҙонса формала, көньяҡтан төньяҡҡа һуҙылған. Оҙонлоғо 4 километрға яҡын, киңлеге 2,9 км, һыу өҫтө майҙаны — 12 кв. км.

Күл тектоник юл менән барлыҡҡа килгән, төбө тигеҙ, уйпатлы. Тәрәнлеге 2-7 метр, көньяҡ өлөшөндә 5-7 метр, 8 метр тәрәнлектәге иң ҙур уйпаттар үҙәк өлөшөнә тура килә. Бәләкәй аялы утрауы бар.

Гидрографик яҡтан күл Яйыҡ йылғаһы менән бәйле. Уға Мейәс һаҙлығы тип йөрөтөлгән һаҙлыҡлы иңкеүлек буйлап һыу ағып төшә.

Төбө 2,5 метр ҡалынлыҡта булған сапропель ҡатламынан тора. Һыуының химик составы буйынса гидрокарбонат-кальций-магнийлы тоҙло күлдәр иҫәбенә инә. Һыуы уртаса ҡатылыҡта, рН 8,5. Өргөн күленең тирә-яғында күп кенә үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәре үҫә. Күл эргәһендә һары умырзаяны һаҡлау буйынса {{comment|ҡурсаулыҡ|заказник}} ойошторолған.

Күлдә {{comment|ҡыҙылғанат|краснопёрка}}, [[суртан]], {{comment|сабаҡ|плотва}}, {{comment|алабуға|окунь}}, {{comment|һыла|судак}}, [[ҡарабалыҡ]], {{comment|табан балыҡ|карась}} {{comment|ҡарабалыҡ|линь}} {{comment|ҡорман йәки таран|лещ}}, {{comment|шамбы|налим}} {{comment|бәшкәләк|уклея}}, {{comment|этеш йәки шырт балыҡ|ёрш}} {{comment|густера-ҡорман|густера}} балыҡтары бар.

1965 йылда Өргән һәм уның тирә-яғы тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән<ref>{{cite web |url = http://www.resbash.ru/stat/2/737 |deadlink = yes |title = Сайт газеты "РБ" - Документы - ПОСТАНОВЛЕНИЕ ПРАВИТЕЛЬСТВА РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН № 52 « 28»февраля 2012 г |accessdate = 2014-10-12 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20141019161215/http://www.resbash.ru/stat/2/737 |archivedate = 2014-10-19 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141019161215/http://www.resbash.ru/stat/2/737 |date=2014-10-19 }}</ref>.

[[Рәсем:Urgun_pano_s.jpg]]

== Өргөн күле буйындағы һаҡлау биләмәһе ==
Һаҡланған биләмә зонаһы — 3398,0 га.
Һаҡланыусы объекттар:
# Башҡортостан Республикаһының экологик, хужалыҡ һәм фәнни әһәмиәткә эйә иң ҙур күлдәренең береһе. Учалы күлдәре төркөмөнә ҡарай. Башҡа Урал аръяғы күлдәре кеүек, тектоник сығышлы һәм Көньяҡ Уралдың көнсығыш битләүе буйлап һуҙылған урал аръяғы бөгөлөшөндә урынлашҡан.
# Башҡорт Урал аръяғы өсөн типик һәм эталон тибындағы үҫемлек (аҡһыл ылыҫлы урмандар, ташлы далалар, һаҙлыҡтар һ. б.).
# Йәнлектәрҙең ({{comment|ҡарасабан йәки ҡара өйрәк|турпан обыкновенный}}, {{comment|ҡуйы йөнлө эре һыу ҡошо|чёрнозобая европейская гагара}} һ. б. һәм үҫемлектәрҙең (клобуклы неоттианта, М.Крашенинников Гельма минуарцияһы — ҡәнәферҙәр ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән, {{comment|бөгәрләнгән ҡылсыҡлы аҡтамыр|пырей отогнутоостый}}, {{comment|һеңерле туманаҡ|володушка многожильчатая}} и др.) һирәк осраусы төрҙәре<ref name="autogenerated1">{{cite web |url = http://wwf.ru/ural_econet/048.htm |deadlink = yes |title = CD Econet |accessdate = 2011-12-03 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304081323/http://www.wwf.ru/ural_econet/048.htm |archivedate = 2016-03-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304081323/http://www.wwf.ru/ural_econet/048.htm |date=2016-03-04 }}</ref>.

Айырым һаҡланған тәбиғәт территорияһының (ООПТ) тәғәйенләнеше:
# Тәбиғәт комплекстарын һаҡлау һәм рациональ файҙаланыу.
# Биотөрлөлөктө һаҡлау.
# Рекреацияла файҙаланыу.
# Ҡарағай һәм ҡарағас урмандарының генофондын һаҡлау<ref name="autogenerated1" />.

Күл буйында Илсеғол ауыл биләмәһе составына ингән Мулдаш (Өргөн) ауылы , шулай уҡ «Өргөн» туристик комплексы» ял базаһы урынлашҡан.

== Һылтанмалар ==
* {{карта|N-40-59}}
* {{cite web|author = |url = http://yuzhnyj-ural.ru/obekty/ozera-juzhnogo-urala/131-ozero-urgun.html |title = Справочная статья. Озеро Ургун. |lang = ru |website = yuzhnyj-ural.ru |date = |accessdate = 2019-12-05 |deadlink = no}}
* {{cite web |title = Статья в ''Башкортостан: Краткая энциклопедия'' |url = http://encycl.bash-portal.ru/urgun.htm |archiveurl = https://web.archive.org/web/20131110141139/http://encycl.bash-portal.ru/urgun.htm |archivedate = 2013-11-10 |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110141139/http://encycl.bash-portal.ru/urgun.htm |date=2013-11-10 }}
* [https://nashural.ru/mesta/bashkortostan/ozero-urgun/ Өргөн күле ]

== Әҙәбиәт ==
* Кучеров Е. В., Кудряшов И. К., Максютов Ф. А. Памятники природы Башкирии. Уфа, 1974
* Красная книга Башкирской АССР. Уфа, 1987.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{ОППТ Башкортостана}}
[[Категория:Башҡортостан күлдәре]]
[[Категория:Учалы районы күлдәре]]
[[Категория:Башҡортостандың тәбиғәт ҡомартҡылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса күлдәр]]
Өргөн — Башҡортостандың Урал аръяғында, Учалы районында урынлашҡан күлХисамитдинова Ф. Г., Сиразитдинов З. А. и др. Русско-башкирский словарь водных объектов Республики Башкортостан. Уфа, 2005.) Өргөн күле һәм Өргөн ҡарурманы — тәбиғәт һәйкәле (1965 йылданПостановление СМ БАССР от 17.08.1965 № 465).

 Топонимикаһы 
Монголса  `киң` тигәнде аңлата; башҡорт телендәге шундай уҡ мәғәнәгә эйә иркен һүҙе менән сағыштырығыҙ.

 Тасуирламаһы 
Учалы тимер юл станцияһынан төньяҡта 6 км алыҫлыҡта ята. Оҙонса формала, көньяҡтан төньяҡҡа һуҙылған. Оҙонлоғо 4 километрға яҡын, киңлеге 2,9 км, һыу өҫтө майҙаны — 12 кв. км.

Күл тектоник юл менән барлыҡҡа килгән, төбө тигеҙ, уйпатлы. Тәрәнлеге 2-7 метр, көньяҡ өлөшөндә 5-7 метр, 8 метр тәрәнлектәге иң ҙур уйпаттар үҙәк өлөшөнә тура килә. Бәләкәй аялы утрауы бар.

Гидрографик яҡтан күл Яйыҡ йылғаһы менән бәйле. Уға Мейәс һаҙлығы тип йөрөтөлгән һаҙлыҡлы иңкеүлек буйлап һыу ағып төшә.

Төбө 2,5 метр ҡалынлыҡта булған сапропель ҡатламынан тора. Һыуының химик составы буйынса гидрокарбонат-кальций-магнийлы тоҙло күлдәр иҫәбенә инә. Һыуы уртаса ҡатылыҡта, рН 8,5. Өргөн күленең тирә-яғында күп кенә үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәре үҫә. Күл эргәһендә һары умырзаяны һаҡлау буйынса  ойошторолған.

Күлдә , суртан, , , , ҡарабалыҡ,   ,  ,   балыҡтары бар.

1965 йылда Өргән һәм уның тирә-яғы тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән .

Рәсем:Urgun_pano_s.jpg

 Өргөн күле буйындағы һаҡлау биләмәһе 
Һаҡланған биләмә зонаһы — 3398,0 га.
Һаҡланыусы объекттар:
 Башҡортостан Республикаһының экологик, хужалыҡ һәм фәнни әһәмиәткә эйә иң ҙур күлдәренең береһе. Учалы күлдәре төркөмөнә ҡарай. Башҡа Урал аръяғы күлдәре кеүек, тектоник сығышлы һәм Көньяҡ Уралдың көнсығыш битләүе буйлап һуҙылған урал аръяғы бөгөлөшөндә урынлашҡан.
 Башҡорт Урал аръяғы өсөн типик һәм эталон тибындағы үҫемлек (аҡһыл ылыҫлы урмандар, ташлы далалар, һаҙлыҡтар һ. б.).
 Йәнлектәрҙең (,  һ. б. һәм үҫемлектәрҙең (клобуклы неоттианта, М.Крашенинников Гельма минуарцияһы — ҡәнәферҙәр ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән, ,  и др.) һирәк осраусы төрҙәре .

Айырым һаҡланған тәбиғәт территорияһының (ООПТ) тәғәйенләнеше:
 Тәбиғәт комплекстарын һаҡлау һәм рациональ файҙаланыу.
 Биотөрлөлөктө һаҡлау.
 Рекреацияла файҙаланыу.
 Ҡарағай һәм ҡарағас урмандарының генофондын һаҡлау.

Күл буйында Илсеғол ауыл биләмәһе составына ингән Мулдаш (Өргөн) ауылы , шулай уҡ «Өргөн» туристик комплексы» ял базаһы урынлашҡан.

 Һылтанмалар 
 
 
  
 Өргөн күле 

 Әҙәбиәт 
 Кучеров Е. В., Кудряшов И. К., Максютов Ф. А. Памятники природы Башкирии. Уфа, 1974
 Красная книга Башкирской АССР. Уфа, 1987.

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Башҡортостан күлдәре
Категория:Учалы районы күлдәре
Категория:Башҡортостандың тәбиғәт ҡомартҡылары
Категория:Алфавит буйынса күлдәр