Көләмәс
{{Ук}}
'''Көләмәс''' — башҡорт фольклоры жанры, көтөлмәгәнсә тамамланған шаян йөкмәткеле бәләкәй күләмле сәсмә әҫәр. Көләмәсте [[татарҙар]] — мәҙәк, [[әзербайжан]], [[үзбәктәр]] — латифа тип йөрөтә.

[[Файл:Nasrettin Hoca5.jpg|мини|Енишехирҙа (Төркиә)  Хужа  Насретдинға һәйкәл  ]]
== Тасуирлама ==
Көләмәс — милли үҙенсәлекле жанр. Айырым осраҡтарҙа теге йәки был көләмәстең мәғәнәһен шул халыҡтың тарихын, тормош-көнкүреш шарттарын, ғөрөф-ғәҙәт, йолаларын белгәндә генә аңларға мөмкин, шуға күрә лә бер халыҡтың көләмәсе икенсе бер халыҡ кешеһенә бөтөнләй аңлашылмаҫҡа мөмкин.

Башҡорт халыҡ ижадында күп кенә башҡа төрки халыҡтарында киң таралған Алдар, Ерәнсә-сәсән<ref>[http://bg-horse.narod.ru/page5c20.htm Башкирское народное творчество]</ref>, Хужа Насретдин исемдәре менән бәйле көләмәстәр ҙә киң таралған, быуаттар һуҙымында милли характер алған. Көләмәстәрҙә комик, юмористик ситуация, ҡағиҙә булараҡ, ике кеше араһындағы мөнәсәбәттәрҙән сығып һүрәтләнә, шуға күрә был жанрҙа күбеһенсә ике персонаж ҡатнаша (бай һәм ярлы, зирәк һәм аңра, маҡтансыҡ һәм алдаҡсы кешеләр һ.б.). Көлөү һәм шелтәләү объекты итеп уйлап сығарылған һәм дөйөмләштерелгән персонаждар ҙа, ысынбарлыҡтағы кешеләр ҙә берҙәй алына. Көләмәстең төп үҙенсәлектәренә ҡыҫҡалыҡ һәм көтөлмәгәнлек инә, башы һәм сиселеше була. Форма, йөкмәтке һәм функциялары буйынса көләмәс анекдотҡа яҡын тора.

Башҡорт әҙәбиәтендә көләмәс жанрына [[Буранғолов Мөхәмәтша Абдрахман улы|М. А. Буранғолов]], [[С. Агиш]], [[Солтангәрәев Рәшит Ғимран улы|Р. Ғ. Солтангәрәев]] һ.б. мөрәжәғәт итәләр<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/86302/ Башҡорт энциклопедияһы / Көләмәс]</ref>.

== Тематик төркөмләнеше ==
[[Кирәй Мәргән]] ижтимағи әһәмиәтенә ҡарап, башҡорт көләмәстәрен шундай төркөмдәргә бүлә<ref>{{китап |автор= К. Мәргән |заглавие=«Башҡорт халыҡ ижады. Көләмәстәр» |место=Өфө  |издательство= «Китап»|год=1985 й |страницы=22, 131-131 }}</ref>:

1. Ижтимағи-социаль йүнәлештәге көләмәстәр. Уларға социаль тигеҙлеккә, иҙеүгә, байҙарға, муллаларға ҡаршы йүнәлтелгән сюжеттар ҡарай;

2. Тормош-көнкүреш көләмәстәре. Көндәлек тормошта осрай торған кәмселектәрҙе һәм айырым шәхестәрҙә күренгән тиҫкәре яҡтарҙы (ялҡаулыҡ, аңралыҡ, һаранлаҡ, ҡурҡаҡлыҡ һ.б.) фашларға йүнәлтелгән сюжеттарҙы индерә;

3. Ғибрәтле көләмәстәр. Бәләкәс кенә тормош картинаһы (сюжет) аша ғибрәт алыу, фәһем биреүҙе маҡсат итеп ҡуйған көләмәстәр инә.

[[Әхмәт Сөләймәнов]] милли репетуарҙың үҙенсәлегенән сығып, башҡа халыҡтарҙыҡынан (һәр хәлдә рус анекдоттары һәм татар мәҙәктәренән) айырмалы рәүештә, башҡорт көләмәстәрен, төп герой тибы принцибы буйынса түбәндәгесә төркөмләй<ref name="Ә.">[https://kitaptar.bashkort.org/files/Башҡорт%20халҡының%20ҡарһүҙе.pdf/ Әхмәт Сөләймәнов «Башҡорт халҡының ҡарһүҙе» 5-40-сы б.б.]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>:
{{колонки|2}}
1) хакимдар байҙар, муллалар, дингә, хөрәфәткә ышаныусылар;

2) зирәктәр, хәйләкәрҙәр;

3) бер ҡатлы кешеләр;

4) ауылдар;

5) туған-тумаса, дуҫ-иштәр;

6) ир менән ҡатын;

7) маҡтансыҡтар, шапрыныусылар, алдаҡсылар;

8) ялҡауҙар, эшкә яуапһыҙ ҡараусылар;

9) уғрылар;

10) эскеселәр, тәмәкәселәр;

11) бюрократтар, ришүәтселәр, ялағайҙар;

12) һарандар;

13) зауыҡһыҙҙар, мәғлүмәтһеҙҙәр;

14) тәрбиәһеҙҙәр;

15) теленән табыусылар тураһындағы көләмәстәр.
{{конец|колонки}}

==  Жанр төрҙәре ==
Башҡорт халыҡ ижадында көләмәстәр составына ингән әҫәрҙәр тематика, герой тибы йәһәтенән генә түгел, жанр билдәләре йәһәтенән дә үҙенә күп төрлө әҫәрҙәрҙе берләштерә. Улар «көләмәстәрҙең жанр төрҙәре» (жанровые разновидности) тип билдәләнә<ref name="Ә." />:
{{колонки|2}}
* асылы менән көләмәстәр (собственные анекдоты);
* сәсмә нәсихәттәр
* йомаҡ-көләмәстәр,
* сәсмә мәҫәлдәр,
* лаҡаптар
* һүҙ уйнатҡыстар
* мәрәкә хикәйәләр
{{конец|колонки}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{китап |автор= К. Мәргән |заглавие=«Башҡорт халыҡ ижады. Көләмәстәр» |место=Өфө  |издательство= «Китап»|год=1985 й |страницы=22, 131-131 }}
* Башҡорт халыҡ ижады. Көләмәстәр. Өфө, 1985;
* Башкирское народное творчество. Т.6. Шуточные сказки и кулямясы. Уфа, 1992.
* Башҡорт халыҡ ижады. 3-сө том: Йола фольклоры. — Өфө, 1998. — 304-се б.
* [[Мөхәммәтша Буранғолов]]. Сәсән аманаты. —Өфө, 1995. — ISBN 5-295-01397-9 (1-се китап); ISBN 5-295-01396-0 (2-се китап)

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|86302}}{{V|31|08|2022}}
* {{китап |автор= Әхмәт Сөләймәнов |заглавие=«Башҡорт халҡының ҡарһүҙе» |место=Өфө  |издательство= «Китап»|год=2011 й |страницы=200 }}
* [https://kitaptar.bashkort.org/files/Башҡорт%20халҡының%20ҡарһүҙе.pdf/ Әхмәт Сөләймәнов «Башҡорт халҡының ҡарһүҙе» 5-40-сы б.б.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331203027/https://kitaptar.bashkort.org/files/%D0%91%D0%B0%D1%88%D2%A1%D0%BE%D1%80%D1%82%20%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%A1%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D2%A1%D0%B0%D1%80%D2%BB%D2%AF%D2%99%D0%B5.pdf |date=2022-03-31 }}
* {{китап |автор= К. Мәргән |заглавие=«Башҡорт халыҡ ижады. Көләмәстәр» |место=Өфө  |издательство= «Китап»|год=1985 й |страницы=22, 131-131 }}
[[Категория:Әҙәбиәт ғилеме]]
[[Категория:фольклор жанрҙары]]
Көләмәс — башҡорт фольклоры жанры, көтөлмәгәнсә тамамланған шаян йөкмәткеле бәләкәй күләмле сәсмә әҫәр. Көләмәсте татарҙар — мәҙәк, әзербайжан, үзбәктәр — латифа тип йөрөтә.

мини|Енишехирҙа (Төркиә)  Хужа  Насретдинға һәйкәл  
 Тасуирлама 
Көләмәс — милли үҙенсәлекле жанр. Айырым осраҡтарҙа теге йәки был көләмәстең мәғәнәһен шул халыҡтың тарихын, тормош-көнкүреш шарттарын, ғөрөф-ғәҙәт, йолаларын белгәндә генә аңларға мөмкин, шуға күрә лә бер халыҡтың көләмәсе икенсе бер халыҡ кешеһенә бөтөнләй аңлашылмаҫҡа мөмкин.

Башҡорт халыҡ ижадында күп кенә башҡа төрки халыҡтарында киң таралған Алдар, Ерәнсә-сәсәнБашкирское народное творчество, Хужа Насретдин исемдәре менән бәйле көләмәстәр ҙә киң таралған, быуаттар һуҙымында милли характер алған. Көләмәстәрҙә комик, юмористик ситуация, ҡағиҙә булараҡ, ике кеше араһындағы мөнәсәбәттәрҙән сығып һүрәтләнә, шуға күрә был жанрҙа күбеһенсә ике персонаж ҡатнаша (бай һәм ярлы, зирәк һәм аңра, маҡтансыҡ һәм алдаҡсы кешеләр һ.б.). Көлөү һәм шелтәләү объекты итеп уйлап сығарылған һәм дөйөмләштерелгән персонаждар ҙа, ысынбарлыҡтағы кешеләр ҙә берҙәй алына. Көләмәстең төп үҙенсәлектәренә ҡыҫҡалыҡ һәм көтөлмәгәнлек инә, башы һәм сиселеше була. Форма, йөкмәтке һәм функциялары буйынса көләмәс анекдотҡа яҡын тора.

Башҡорт әҙәбиәтендә көләмәс жанрына М. А. Буранғолов, С. Агиш, Р. Ғ. Солтангәрәев һ.б. мөрәжәғәт итәләрБашҡорт энциклопедияһы / Көләмәс.

 Тематик төркөмләнеше 
Кирәй Мәргән ижтимағи әһәмиәтенә ҡарап, башҡорт көләмәстәрен шундай төркөмдәргә бүлә:

1. Ижтимағи-социаль йүнәлештәге көләмәстәр. Уларға социаль тигеҙлеккә, иҙеүгә, байҙарға, муллаларға ҡаршы йүнәлтелгән сюжеттар ҡарай;

2. Тормош-көнкүреш көләмәстәре. Көндәлек тормошта осрай торған кәмселектәрҙе һәм айырым шәхестәрҙә күренгән тиҫкәре яҡтарҙы (ялҡаулыҡ, аңралыҡ, һаранлаҡ, ҡурҡаҡлыҡ һ.б.) фашларға йүнәлтелгән сюжеттарҙы индерә;

3. Ғибрәтле көләмәстәр. Бәләкәс кенә тормош картинаһы (сюжет) аша ғибрәт алыу, фәһем биреүҙе маҡсат итеп ҡуйған көләмәстәр инә.

Әхмәт Сөләймәнов милли репетуарҙың үҙенсәлегенән сығып, башҡа халыҡтарҙыҡынан (һәр хәлдә рус анекдоттары һәм татар мәҙәктәренән) айырмалы рәүештә, башҡорт көләмәстәрен, төп герой тибы принцибы буйынса түбәндәгесә төркөмләйӘхмәт Сөләймәнов «Башҡорт халҡының ҡарһүҙе» 5-40-сы б.б.:

1) хакимдар байҙар, муллалар, дингә, хөрәфәткә ышаныусылар;

2) зирәктәр, хәйләкәрҙәр;

3) бер ҡатлы кешеләр;

4) ауылдар;

5) туған-тумаса, дуҫ-иштәр;

6) ир менән ҡатын;

7) маҡтансыҡтар, шапрыныусылар, алдаҡсылар;

8) ялҡауҙар, эшкә яуапһыҙ ҡараусылар;

9) уғрылар;

10) эскеселәр, тәмәкәселәр;

11) бюрократтар, ришүәтселәр, ялағайҙар;

12) һарандар;

13) зауыҡһыҙҙар, мәғлүмәтһеҙҙәр;

14) тәрбиәһеҙҙәр;

15) теленән табыусылар тураһындағы көләмәстәр.

  Жанр төрҙәре 
Башҡорт халыҡ ижадында көләмәстәр составына ингән әҫәрҙәр тематика, герой тибы йәһәтенән генә түгел, жанр билдәләре йәһәтенән дә үҙенә күп төрлө әҫәрҙәрҙе берләштерә. Улар «көләмәстәрҙең жанр төрҙәре» (жанровые разновидности) тип билдәләнә:

 асылы менән көләмәстәр (собственные анекдоты);
 сәсмә нәсихәттәр
 йомаҡ-көләмәстәр,
 сәсмә мәҫәлдәр,
 лаҡаптар
 һүҙ уйнатҡыстар
 мәрәкә хикәйәләр

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 
 Башҡорт халыҡ ижады. Көләмәстәр. Өфө, 1985;
 Башкирское народное творчество. Т.6. Шуточные сказки и кулямясы. Уфа, 1992.
 Башҡорт халыҡ ижады. 3-сө том: Йола фольклоры. — Өфө, 1998. — 304-се б.
 Мөхәммәтша Буранғолов. Сәсән аманаты. —Өфө, 1995. — ISBN 5-295-01397-9 (1-се китап); ISBN 5-295-01396-0 (2-се китап)

 Һылтанмалар 
 
 
 Әхмәт Сөләймәнов «Башҡорт халҡының ҡарһүҙе» 5-40-сы б.б. 
 
Категория:Әҙәбиәт ғилеме
Категория:фольклор жанрҙары