Һарыҡ
{{taxobox
| name = Йорт һарығы
| image file = Ovis orientalis aries 'Skudde' (aka).jpg
| regnum = Хайуандар
| phylum = [[Хордалылар]]
| subphylum = [[Умыртҡалылар]]
| classis = [[Һөтимәрҙәр]]
| infraclassis = [[Плаценталылар]]
| ordo = [[Ҡуш тояҡлылар]]
| subordo = [[Көйшәүселәр]]
| familia = [[Ҡыуыш мөгөҙлөләр]] 
| subfamilia = Кәзәләр
| genus = Тәкәләр
| species = '''Һарыҡ'''
| latin = {{btname|Ovis aries| <br />([[Linnaeus]], 1758)}}
| wikispecies = Ovis aries
| commons = Ovis aries
| itis = 552475
| ncbi = 9940
}}

'''Һарыҡ''' ({{lang-la|Ovis aries}}) -- ҡыуыш мөгөҙлөләр ғаиләһе, [[ҡуш тояҡлылар]] төрөндәге һөт имеҙеүсе хайуан. Был хайуан, ҡуйы йөнө һәм ашарға яраҡлы ите булған өсөн, бик боронғо замандан уҡ йортҡа эйәлештерелгән. Хәҙерге заманда йөнө алынған һарыҡ тиреһе ''(руно)'' башҡа йәнлек тиреһенә ҡарағанда йышыраҡ ҡулланыла. Һарыҡ ите күп илдәрҙә төп аҙыҡ. Ит һәм йөн алыуҙан башҡа һарыҡты һөт ''(брынза)'', кулинар май, тире етештереү өсөн үрсетәләр.

Һәм ниһайәт, һарыҡты фәнни эксперименттарҙа файҙаланалар. Шуларҙың иң билдәлеһе — ''Долли'' исемле һарыҡ; ул [[Бөйөк Британия]]ла [[1996]] йылда клонлаштырылған тәүге һөт имеҙеүсе хайуан.

Һарыҡсылыҡ — күп илдәрҙең иҡтисадында ҙур өлөш алған малсылыҡ тармағы. Хәҙерге көндә [[Ҡытай]], [[Австралия]], [[Бөйөк Британия]], [[Яңы Зеландия]] илдәрендә ныҡ үҫешкән.

== Килеп сығыуы һәм ҡулға эйәләштерелеүе ==
Һарыҡтарҙы кешеләр боронғо заманда уҡ, 8 мең йыл элек<ref name="BSE">{{БСЭ3|заглавие=Овца}}</ref>  хәҙерге Төркиә, Сүриә, Төньяҡ Месопотамия территорияһында ҡулға эйәләштергән<ref>[[Мерперт, Николай Яковлевич|Мерперт Н. Я.]], Мунчаев Р. М., Раннеземледельческие поселения Северной Месопотамии // Советская археология, 1971, № 3.</ref>. 

Һарыҡтар [[муфлон]]дан йә [[уриал]]дан сығып таралған тип фараз ителгән. Цитогенетик анализ мәғлүмәттәре йорт һарыҡтары тоҡомо муфлондан килеп сыҡҡан булған тип иҫәпләргә мөмкинлек бирә. Уриал кариотибында 58 хромосома бар, шул уҡ ваҡытта йорт һарығының һәм муфлондың хромосомалары һаны 54-кә тиң <ref>''Erinç Yurtman'' et al. [https://www.biorxiv.org/content/10.1101/2020.04.17.033415v1 Archaeogenetic analysis of Neolithic sheep from Anatolia suggests a complex demographic history since domestication], 2020</ref>.

== Тасуирламаһы ==
[[File:Отара овец. Бурятия.jpg|thumb|Һарыҡ көтөүе. Бурятия]]

''Йорт һарыҡтары'' — айыра тояҡлы [[Көйшәүселәр|көйшәүсе хайуан]], тәкәләренең [[мөгөҙ]]ҙәре спираль рәүешле тармаҡланып тороуы һәм йөнө бөҙрә булыуы менән яҡшы билдәле. Һарыҡтарҙың башҡа ҡырағай төрҙәрендә лә, һарыҡтарҙың тәү тоҡомдарында ла йөнө ҡулсаланмай, ҡойроғо һиҙелерлек ҡыҫҡа. Баш һөйәге төҙөлөшөндә йорт һарыҡтары ҡырағай туғандарынан күҙ розеткалары тарыраҡ һәм баш мейеһенең ҙурлығы кәмерәк булыуы менән айырыла<ref name="Reavill">''Reavill, C.'' 2000. [http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Ovis_aries.html Ovis aries] Animal Diversity Web</ref>.  Ҡағиҙә булараҡ, һарыҡтарҙың мөгөҙҙәре яҡшы үҫешкән, ләкин ҡайһы бер тоҡомдарҙың мөгөҙҙәре бөтөнләй булмаҫҡа ла мөмкин йәки тәкәләре генә мөгөҙлө була<ref>Ensminger, Dr. M.E.; Dr. R.O. Parker (1986). Sheep and Goat Science, Fifth Edition. Danville, Illinois: The Interstate Printers and Publishers Inc. ISBN 0-8134-2464-X</ref> .  Аяҡтары көслө, таулы ерҙәр аша алыҫҡа күсеп йөрөү өсөн яҡшы яраҡлаштырылған.

Йорт һарыҡтарының ҙурлығы һәм ауырлығы тоҡомона ҡарап ныҡлы айырыла. Өлкән хайуандың үҫеү тиҙлеге һәм ауырлығы күп осраҡта нәҫеленә бәйле, һәм шуның өсөн һайлап алыу йыш ҡына ошо сифаттары нигеҙендә башҡарыла<ref>Simmons, Paula; Carol Ekarius (2001). Storey’s Guide to Raising Sheep. North Adams, MA: Storey Publishing LLC. ISBN 978-1-58017-262-2</ref>. Өлкән орғасыларҙың ауырлығы ғәҙәттә 45—100 кг, ә ҙурыраҡ тәкәләрҙең ауырлығы 70—160 кг.<ref>Melinda J. Burrill Ph.D. Professor Coordinator of Graduate Studies, Department of Animal and Veterinary Sciences, California State Polytechnic University (2004). «Sheep». World Book. Mackiev.</ref>. Һарыҡтың рекордлы ауырлығы (саффолк тоҡомо) — 247,2 кг. Дөйөм алғанда, хайуандарҙың бейеклеге — 55-100 см, ә кәүҙә оҙонлоғо — 60—110 см.<ref name="BSE"/> Йөҙ өлөшө аҫҡа табан ослайыбыраҡ бөтә, мороно тура йә көмөрөрәк була, тулыһынса тиерлек (ирененән һәм морон ситтәренән башҡа) йоҡа йөн менән ҡапланған. Һарыҡтар ғаиләһенең башҡа ағзалары кеүек, йорт һарыҡтарының да күҙ соҡорҙарының эске йәш сығарыу соҡорҙары бар. Уларҙан сыҡҡан секрет еҫле. Тояҡтарының өҫ яғында ла шундай уҡ еҫ сығарған биҙҙәре бар — тап шуға ла һарыҡтарҙың үҙенсәлекле еҫе була<ref name="Reavill" />

== Мәҙәниәттә һарыҡ образы ==
[[Файл:Black sheep-1.jpg|мини|слева|200пкс|Көтөүҙә ҡара һарыҡ]]

Күп кенә мәҙәниәттәрҙә, бигерәк тә йорт хайуандары араһында киң таралған урындарҙа, һарыҡ образына ярайһы иғтибар ителеп, урын бирелгән.

Ҡайһы бер мәҙәниәттәрҙә, бигерәк тә ҡырағай һарыҡ тәкәһе, батырлыҡ һәм көс символы булып ҡулланыла. Мәҫәлән, америка футбол командаһы [[Сент-Луис Рэмс]] һәм пикап [[Dodge Ram]] логотиптары йыуан мөгөҙгә — Төньяҡ Америкала таралған ҡырағай һарыҡ тәкәһен һынландыра.

Күп кенә мәҫәлдәрҙә, балалар йырҙарында (инглиз йыры «Mary Had a Little Lamb» — «У Мэри был ягнёнок») һәм шиғырҙарҙа һарыҡ төп образ булып тора. [[Джордж Оруэлл]]дың «Скотный двор» повесында, [[Харуки Мураками]]ҙың «Охота на овец», [[Томас Харди]]ҙың «Вдали от обезумевшей толпы», Нил Эстлиҙың «Овца, которая изменила мир (Долли ҡушаматлы һарыҡҡай күҙ уңында тотола) әҫәрҙәрендә һарыҡтар персонаж йә сюжет барышы ҡатнашыусыһы булараҡ сығыш яяһай. Шиғырҙарҙа  («Агнец» Уильям Блейк) һәм йырҙарҙа («Sheep», Pink Floyd йә ария [[Иоһанн Себастьян Бах]]тың «Овцы могут пастись безопасно» (''Schafe können sicher weiden'')) арияһында һарыҡ образы метафора рәүешендә файҙаланыла.

2007 йылғы яңы «Паршивая овца» яңы зеланд фильмында һарыҡтар хаҡындағы йыуаш һәм яҡлауһыҙ тигән традицион ҡараш ирониялы асылған, сөнки сюжет буйынса  генетик эксперимент буйынса һарыҡтар ҡанһыҙ үлтереүеләргә әйләнә.

Шуҡ, зирәк һәм эшлекле һарыҡ бәрәсе Шон шул уҡ исемле мультсериалдың популяр персонажы; телгә алынған шул уҡ мультсериалдың бер персонажы булған һарыҡ бәрәсе Тимми үҙ эпопеяһының образы булып китә.

Бараш ҡушаматлы һарыҡ тәкәһе — «Смешарики» мультсериалы геройҙарының берһе.

Шулай уҡ һарыҡтар күп кенә әйтемдәр һәм идиомаларҙа ҡулланылалар. Мәҫәлән, күп европа телдәрендә «ҡара һарыҡ» идиомаһы «белая ворона» һәм «паршивая овца» әйтемдәренең өлөшләтә аналогы булып тора. «Үҙебеҙҙең һарыҡтарыбыҙға ҡайтайыҡ» (Адвокат Пьер Патлен: «revenons à nos moutons») тигән билдәле фраза эште тикшереүҙең төп темаһына кире ҡайтыуҙы аңлата. «Уставился, как баран на новые ворота» тигән атаҡлы әйтем хайуан хаҡында түгел: боронғо ассирийлылар, һуңыраҡ боронғо римлеләр, дошман ҡалаларына һәм ҡәлғәләренә һөжүм иткәндә, тәкә башын хәтерләткән металл тотҡалы ауыр бүрәнә тарандар менән ҡапҡаларҙы емергән. Шулай итеп, яңы ҡапҡаға текләп ҡарап торған тәкә «ғәскәр һөжүмгә әҙер һәм нығытма емереләсәк» тигәнде аңлатҡан<ref>Алмазов Б. Повести каменных горожан. Очерки о декоративной скульптуре Санкт-Петербурга. — М.: Центрполиграф, 2012. — С.197. </ref>

«Һарыҡ бүре көтөргә ялланған — кисәгә тик услам йөнө генә ҡалған» тигән әйтем ҡурҡыныс һәм көсөнән килмәгән эшкә тотонған кеше хаҡында әйтелә.

== Диндә һәм фольклорҙа ==
Боронғо заманда һарыҡтар символ булараҡ [[Яҡын Көнсығыш|Яҡын]] һәм [[Урта Көнсығыш]], [[Урта диңгеҙ]] буйындағы күп кенә диндәрҙә, атап әйткәндә, [[Боронғо Мысыр]], [[Финикия]], Чатал-Хююктағы диндәрҙә, йәһүдилектә, боронғо гректарҙың динендә һәм мифологияһында һәм башҡа диндәрҙә ҡулланылған. Һарыҡтар ҡатнашлығындағы дини символика һәм йолалар беҙгә билдәле булған тәүге диндәрҙә үк ҡулланылған да инде<ref>Budiansky, Stephen. The Covenant of the Wild: Why animals chose domestication (англ.). — Yale University Press, 1999. — ISBN 0-300-07993-1.</ref>.

Ибраһими диндәрҙең бөтәһендә лә һарыҡтар мөһим роль уйнай: [[Ибраһим]], Исхаҡ, Яҡуп, [[Муса (пәйғәмбәр)|Муса]], [[Дауыт]] батша һәм [[Мөхәммәт]] пәйғәмбәрҙәр көтөүсе булған. Библияла Исхаҡты ҡорбан итергә торғанда фәрештә Ибраһимдың ҡулын тотоп туҡтатҡандан һуң, алмашҡа ҡусҡар ҡорбан ителә. Ислам дине буйынса Ибраһим (Ибраһим) [[Исмәғил пәйғәмбәр|Исмәғилде ]]ҡорбан итергә йыйынған була, уның урынына күктән ҡусҡар төшөрөлә: ошо иҫтәлегенә мосолмандарҙың төп байрамы булған Ураҙа байрамы ваҡытында һарыҡтарҙы (йә башҡа аяйыра тояҡлы хайуандарҙы) ҡорбан итәләр<ref name="Eid">{{cite web|title=Eid ul Adha (10 Dhul-Hijja) - the festival of sacrifice|publisher=BBC|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/holydays/eiduladha.shtml|accessdate=2008-01-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FsSP5M6S?url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/holydays/eiduladha.shtml|archivedate=2013-04-14|deadlink=no}}</ref><ref name="sweetness">{{cite web|title=Eid Festival Around The World - Graphic photos|publisher=Sweetness & Light|url=http://sweetness-light.com/archive/the-eid-festival-around-the-world-graphic-photos|accessdate=2008-01-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FsSQ3Flw?url=http://sweetness-light.com/archive/the-eid-festival-around-the-world-graphic-photos|archivedate=2013-04-14|deadlink=yes}}</ref>. Ислам мәҙәниәтендә ҡайһы берҙә мөһим донъяуи ваҡиғалар хөрмәтенә лә  ҡорбанға һарыҡ салалар<ref>{{cite news|url=http://baghdadbureau.blogs.nytimes.com/2008/08/13/bloody-blessing-goes-unnoticed/?scp=8&sq=sheep&st=cse|title=Bloody Blessing Goes Unnoticed|last=Robertson|first=Cambpell |date=August 13, 200|work=[[The New York Times]]|accessdate=2008-09-10}}</ref>.

== Башҡортса атамалары ==
[[Рәсем:Lamb first steps (edited).jpg|thumb|left|280px|Бәрәс]]
[[Рәсем:Ovejas en Patagonia - Argentina.jpg|thumb|left|280px]]
[[Башҡорт теле]]ндә һарыҡты төрөнә һәм йәшенә ҡарап төрлөсә атайҙар<ref>Русско-башкирский словарь терминов животноводства (Г.Д.Зайнуллина, 2002)</ref>.

* '''Бәрән''' — һарыҡ имеҙеүҙән туҡтағас икенсе тапҡыр бәрәсләгәнсе.
* '''Тешәү, шешәк һарыҡ''' — икенсе тапҡыр бәрәсләгәс өсөнсө бәрәсләгәнгә ҡәҙәр
* '''Тыу һарыҡ''' — бер тапҡыр ҙа бәрәсләмәгән.
* '''Ҡуй''' — оса майы мендәр кеүек айырым бер һарыҡ төрө.
*'''Ҡусҡар''' - беселмәгән һарыҡ тәкәһе. Тәкә мөгөҙө рәүешендәге сигеү биҙәге лә ''ҡусҡар'' тип атала.
*'''Орғасы''' - инә енесле һарыҡ.
* '''Тәкә''' - һарыҡтың иркәге.

== Иҫкәрмәләр ==
<references/>

== Әҙәбиәт ==
* {{книга |заглавие=The Covenant of the Wild: Why animals chose domestication |год=1999 |издательство=[[Издательство Йельского университета|Yale University Press]] |isbn=0-300-07993-1 |язык=en |автор=Budiansky, Stephen}}
* {{книга |заглавие=Sheep and Goat Science, Fifth Edition |год=1986 |издательство=The Interstate Printers and Publishers Inc |место=Danville, Illinois |isbn=0-8134-2464-X |язык=und |автор=Ensminger, Dr. M.E.; Dr. R.O. Parker}}
* {{книга |заглавие=Sheep & Goat Medicine |год=2001 |издательство=[[Elsevier#Health Sciences|Elsevier Health Sciences]] |isbn=0-7216-9052-1 |язык=und |автор=Pugh, David G.}}
* {{книга |заглавие=Storey's Guide to Raising Sheep |год=2001 |издательство=Storey Publishing LLC |место=North Adams, MA |isbn=978-1-58017-262-2 |язык=und |автор=Simmons, Paula; Carol Ekarius}}
* {{книга |заглавие=Beginning Shepherd's Manual, Second Edition |год=1997 |издательство=Iowa State University Press |место=Ames, Iowa |isbn=0-8138-2799-X |язык=en |автор=Smith M.S., Barbara; Mark Aseltine PhD, Gerald Kennedy DVM}}
* {{книга |заглавие=Sheep: small-scale sheep keeping for pleasure and profit |год=2005 |издательство=Hobby Farm Press, an imprint of BowTie Press, a division of BowTie Inc. |место=3 Burroughs Irvine, CA 92618 |isbn=1-931993-49-1 |язык=en |автор=Weaver, Sue}}
* {{книга |заглавие=Living with Sheep: Everything You Need to Know to Raise Your Own Flock |год=2005 |издательство={{Нп3|Globe Pequot Press|The Lyons Press|en|Globe Pequot Press}} |место=Guilford, Connecticut |isbn=1-59228-531-7 |язык=en |автор=Wooster, Chuck; Geoff Hansen (Photography)}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Викисловарь=овца
|Тема=Овца}}

* {{БСЭ3|заглавие=Кошара|ссылка=http://bse.sci-lib.com/article065495.html}}
* [http://mirzhivotnih.ru/category/278 Бараны и овцы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121221020659/http://mirzhivotnih.ru/category/278 |date=2012-12-21 }} — статья на портале «Мир животных».

{{Библиоинформация}} {{^|12px}}
[[Категория:Йорт хайуандары]]
[[Категория:Ауыл хужалығы]]
Һарыҡ () -- ҡыуыш мөгөҙлөләр ғаиләһе, ҡуш тояҡлылар төрөндәге һөт имеҙеүсе хайуан. Был хайуан, ҡуйы йөнө һәм ашарға яраҡлы ите булған өсөн, бик боронғо замандан уҡ йортҡа эйәлештерелгән. Хәҙерге заманда йөнө алынған һарыҡ тиреһе (руно) башҡа йәнлек тиреһенә ҡарағанда йышыраҡ ҡулланыла. Һарыҡ ите күп илдәрҙә төп аҙыҡ. Ит һәм йөн алыуҙан башҡа һарыҡты һөт (брынза), кулинар май, тире етештереү өсөн үрсетәләр.

Һәм ниһайәт, һарыҡты фәнни эксперименттарҙа файҙаланалар. Шуларҙың иң билдәлеһе — Долли исемле һарыҡ; ул Бөйөк Британияла 1996 йылда клонлаштырылған тәүге һөт имеҙеүсе хайуан.

Һарыҡсылыҡ — күп илдәрҙең иҡтисадында ҙур өлөш алған малсылыҡ тармағы. Хәҙерге көндә Ҡытай, Австралия, Бөйөк Британия, Яңы Зеландия илдәрендә ныҡ үҫешкән.

 Килеп сығыуы һәм ҡулға эйәләштерелеүе 
Һарыҡтарҙы кешеләр боронғо заманда уҡ, 8 мең йыл элек  хәҙерге Төркиә, Сүриә, Төньяҡ Месопотамия территорияһында ҡулға эйәләштергәнМерперт Н. Я., Мунчаев Р. М., Раннеземледельческие поселения Северной Месопотамии // Советская археология, 1971, № 3.. 

Һарыҡтар муфлондан йә уриалдан сығып таралған тип фараз ителгән. Цитогенетик анализ мәғлүмәттәре йорт һарыҡтары тоҡомо муфлондан килеп сыҡҡан булған тип иҫәпләргә мөмкинлек бирә. Уриал кариотибында 58 хромосома бар, шул уҡ ваҡытта йорт һарығының һәм муфлондың хромосомалары һаны 54-кә тиң Erinç Yurtman et al. Archaeogenetic analysis of Neolithic sheep from Anatolia suggests a complex demographic history since domestication, 2020.

 Тасуирламаһы 
thumb|Һарыҡ көтөүе. Бурятия

Йорт һарыҡтары — айыра тояҡлы көйшәүсе хайуан, тәкәләренең мөгөҙҙәре спираль рәүешле тармаҡланып тороуы һәм йөнө бөҙрә булыуы менән яҡшы билдәле. Һарыҡтарҙың башҡа ҡырағай төрҙәрендә лә, һарыҡтарҙың тәү тоҡомдарында ла йөнө ҡулсаланмай, ҡойроғо һиҙелерлек ҡыҫҡа. Баш һөйәге төҙөлөшөндә йорт һарыҡтары ҡырағай туғандарынан күҙ розеткалары тарыраҡ һәм баш мейеһенең ҙурлығы кәмерәк булыуы менән айырылаReavill, C. 2000. Ovis aries Animal Diversity Web.  Ҡағиҙә булараҡ, һарыҡтарҙың мөгөҙҙәре яҡшы үҫешкән, ләкин ҡайһы бер тоҡомдарҙың мөгөҙҙәре бөтөнләй булмаҫҡа ла мөмкин йәки тәкәләре генә мөгөҙлө булаEnsminger, Dr. M.E.; Dr. R.O. Parker (1986). Sheep and Goat Science, Fifth Edition. Danville, Illinois: The Interstate Printers and Publishers Inc. ISBN 0-8134-2464-X .  Аяҡтары көслө, таулы ерҙәр аша алыҫҡа күсеп йөрөү өсөн яҡшы яраҡлаштырылған.

Йорт һарыҡтарының ҙурлығы һәм ауырлығы тоҡомона ҡарап ныҡлы айырыла. Өлкән хайуандың үҫеү тиҙлеге һәм ауырлығы күп осраҡта нәҫеленә бәйле, һәм шуның өсөн һайлап алыу йыш ҡына ошо сифаттары нигеҙендә башҡарылаSimmons, Paula; Carol Ekarius (2001). Storey’s Guide to Raising Sheep. North Adams, MA: Storey Publishing LLC. ISBN 978-1-58017-262-2. Өлкән орғасыларҙың ауырлығы ғәҙәттә 45—100 кг, ә ҙурыраҡ тәкәләрҙең ауырлығы 70—160 кг.Melinda J. Burrill Ph.D. Professor Coordinator of Graduate Studies, Department of Animal and Veterinary Sciences, California State Polytechnic University (2004). «Sheep». World Book. Mackiev.. Һарыҡтың рекордлы ауырлығы (саффолк тоҡомо) — 247,2 кг. Дөйөм алғанда, хайуандарҙың бейеклеге — 55-100 см, ә кәүҙә оҙонлоғо — 60—110 см. Йөҙ өлөшө аҫҡа табан ослайыбыраҡ бөтә, мороно тура йә көмөрөрәк була, тулыһынса тиерлек (ирененән һәм морон ситтәренән башҡа) йоҡа йөн менән ҡапланған. Һарыҡтар ғаиләһенең башҡа ағзалары кеүек, йорт һарыҡтарының да күҙ соҡорҙарының эске йәш сығарыу соҡорҙары бар. Уларҙан сыҡҡан секрет еҫле. Тояҡтарының өҫ яғында ла шундай уҡ еҫ сығарған биҙҙәре бар — тап шуға ла һарыҡтарҙың үҙенсәлекле еҫе була

 Мәҙәниәттә һарыҡ образы 
мини|слева|200пкс|Көтөүҙә ҡара һарыҡ

Күп кенә мәҙәниәттәрҙә, бигерәк тә йорт хайуандары араһында киң таралған урындарҙа, һарыҡ образына ярайһы иғтибар ителеп, урын бирелгән.

Ҡайһы бер мәҙәниәттәрҙә, бигерәк тә ҡырағай һарыҡ тәкәһе, батырлыҡ һәм көс символы булып ҡулланыла. Мәҫәлән, америка футбол командаһы Сент-Луис Рэмс һәм пикап Dodge Ram логотиптары йыуан мөгөҙгә — Төньяҡ Америкала таралған ҡырағай һарыҡ тәкәһен һынландыра.

Күп кенә мәҫәлдәрҙә, балалар йырҙарында (инглиз йыры «Mary Had a Little Lamb» — «У Мэри был ягнёнок») һәм шиғырҙарҙа һарыҡ төп образ булып тора. Джордж Оруэллдың «Скотный двор» повесында, Харуки Муракамиҙың «Охота на овец», Томас Хардиҙың «Вдали от обезумевшей толпы», Нил Эстлиҙың «Овца, которая изменила мир (Долли ҡушаматлы һарыҡҡай күҙ уңында тотола) әҫәрҙәрендә һарыҡтар персонаж йә сюжет барышы ҡатнашыусыһы булараҡ сығыш яяһай. Шиғырҙарҙа  («Агнец» Уильям Блейк) һәм йырҙарҙа («Sheep», Pink Floyd йә ария Иоһанн Себастьян Бахтың «Овцы могут пастись безопасно» (Schafe können sicher weiden)) арияһында һарыҡ образы метафора рәүешендә файҙаланыла.

2007 йылғы яңы «Паршивая овца» яңы зеланд фильмында һарыҡтар хаҡындағы йыуаш һәм яҡлауһыҙ тигән традицион ҡараш ирониялы асылған, сөнки сюжет буйынса  генетик эксперимент буйынса һарыҡтар ҡанһыҙ үлтереүеләргә әйләнә.

Шуҡ, зирәк һәм эшлекле һарыҡ бәрәсе Шон шул уҡ исемле мультсериалдың популяр персонажы; телгә алынған шул уҡ мультсериалдың бер персонажы булған һарыҡ бәрәсе Тимми үҙ эпопеяһының образы булып китә.

Бараш ҡушаматлы һарыҡ тәкәһе — «Смешарики» мультсериалы геройҙарының берһе.

Шулай уҡ һарыҡтар күп кенә әйтемдәр һәм идиомаларҙа ҡулланылалар. Мәҫәлән, күп европа телдәрендә «ҡара һарыҡ» идиомаһы «белая ворона» һәм «паршивая овца» әйтемдәренең өлөшләтә аналогы булып тора. «Үҙебеҙҙең һарыҡтарыбыҙға ҡайтайыҡ» (Адвокат Пьер Патлен: «revenons à nos moutons») тигән билдәле фраза эште тикшереүҙең төп темаһына кире ҡайтыуҙы аңлата. «Уставился, как баран на новые ворота» тигән атаҡлы әйтем хайуан хаҡында түгел: боронғо ассирийлылар, һуңыраҡ боронғо римлеләр, дошман ҡалаларына һәм ҡәлғәләренә һөжүм иткәндә, тәкә башын хәтерләткән металл тотҡалы ауыр бүрәнә тарандар менән ҡапҡаларҙы емергән. Шулай итеп, яңы ҡапҡаға текләп ҡарап торған тәкә «ғәскәр һөжүмгә әҙер һәм нығытма емереләсәк» тигәнде аңлатҡанАлмазов Б. Повести каменных горожан. Очерки о декоративной скульптуре Санкт-Петербурга. — М.: Центрполиграф, 2012. — С.197. 

«Һарыҡ бүре көтөргә ялланған — кисәгә тик услам йөнө генә ҡалған» тигән әйтем ҡурҡыныс һәм көсөнән килмәгән эшкә тотонған кеше хаҡында әйтелә.

 Диндә һәм фольклорҙа 
Боронғо заманда һарыҡтар символ булараҡ Яҡын һәм Урта Көнсығыш, Урта диңгеҙ буйындағы күп кенә диндәрҙә, атап әйткәндә, Боронғо Мысыр, Финикия, Чатал-Хююктағы диндәрҙә, йәһүдилектә, боронғо гректарҙың динендә һәм мифологияһында һәм башҡа диндәрҙә ҡулланылған. Һарыҡтар ҡатнашлығындағы дини символика һәм йолалар беҙгә билдәле булған тәүге диндәрҙә үк ҡулланылған да индеBudiansky, Stephen. The Covenant of the Wild: Why animals chose domestication (англ.). — Yale University Press, 1999. — ISBN 0-300-07993-1..

Ибраһими диндәрҙең бөтәһендә лә һарыҡтар мөһим роль уйнай: Ибраһим, Исхаҡ, Яҡуп, Муса, Дауыт батша һәм Мөхәммәт пәйғәмбәрҙәр көтөүсе булған. Библияла Исхаҡты ҡорбан итергә торғанда фәрештә Ибраһимдың ҡулын тотоп туҡтатҡандан һуң, алмашҡа ҡусҡар ҡорбан ителә. Ислам дине буйынса Ибраһим (Ибраһим) Исмәғилде ҡорбан итергә йыйынған була, уның урынына күктән ҡусҡар төшөрөлә: ошо иҫтәлегенә мосолмандарҙың төп байрамы булған Ураҙа байрамы ваҡытында һарыҡтарҙы (йә башҡа аяйыра тояҡлы хайуандарҙы) ҡорбан итәләр. Ислам мәҙәниәтендә ҡайһы берҙә мөһим донъяуи ваҡиғалар хөрмәтенә лә  ҡорбанға һарыҡ салалар.

 Башҡортса атамалары 
thumb|left|280px|Бәрәс
thumb|left|280px
Башҡорт телендә һарыҡты төрөнә һәм йәшенә ҡарап төрлөсә атайҙарРусско-башкирский словарь терминов животноводства (Г.Д.Зайнуллина, 2002).

 Бәрән — һарыҡ имеҙеүҙән туҡтағас икенсе тапҡыр бәрәсләгәнсе.
 Тешәү, шешәк һарыҡ — икенсе тапҡыр бәрәсләгәс өсөнсө бәрәсләгәнгә ҡәҙәр
 Тыу һарыҡ — бер тапҡыр ҙа бәрәсләмәгән.
 Ҡуй — оса майы мендәр кеүек айырым бер һарыҡ төрө.
Ҡусҡар - беселмәгән һарыҡ тәкәһе. Тәкә мөгөҙө рәүешендәге сигеү биҙәге лә ҡусҡар тип атала.
Орғасы - инә енесле һарыҡ.
 Тәкә - һарыҡтың иркәге.

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 
 
 
 
 
 
 

 Һылтанмалар 

 
 Бараны и овцы  — статья на портале «Мир животных».

 
Категория:Йорт хайуандары
Категория:Ауыл хужалығы