Өлкөндө
{{НП-Россия
 |статус                  = ауыл
 |русское название        = Улькунды
 |оригинальное название   = Өлкөндө
 |герб                    = 
 |флаг                    = 
 |lat_deg = 55|lat_min = 39|lat_sec = 38
 |lon_deg = 57|lon_min = 58|lon_sec = 44  
 |CoordAddon = 
 |CoordScale = 
 |размер карты региона    = 
 |размер карты района     = 
 |регион                  = Башҡортостан 
 |регион в таблице        = Башҡортостан 
 |вид района              = 
 |район                   = Дыуан районы {{!}}Дыуан районы 
 |район в таблице         = 
 |вид поселения           = ауыл биләмәһе 
 |поселение               = Өлкөндө ауыл Советы (Дыуан районы){{!}} Өлкөндө ауыл Советы 
 |поселение в таблице     = 
 |внутреннее деление      = 
 |глава                   = 
 |дата основания          = 
 |первое упоминание       = 
 |прежние имена           = 
 |статус с                = 
 |площадь                 = 
 |высота центра НП        = 
 |население               = {{Население|Улькунды|тс}}
 |год переписи            = {{Население|Улькунды|г}}
 |плотность               = 
 |агломерация             = 
 |национальный состав     = [[татарҙар]] (93 %)
 |конфессиональный состав = 
 |этнохороним             = 
 |почтовый индекс         = 452533
 |почтовые индексы        = 
 |телефонный код          = 
 |цифровой идентификатор  = 80223840001
 |категория в Commons     = 
 |сайт                    = 
}}

'''Өлкөндө''' ({{lang-ru|Улькунды}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дыуан районы]]ндағы ауыл. [[Өлкөндө ауыл Советы (Дыуан районы)|Өлкөндө ауыл Советы]]ның административ үҙәге. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1255 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.
Почта индексы — 452533, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80223840001.

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Мәсәғүт (Дыуан районы)|Мәсәғүт]]): 25 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]]): 100 км

Өлкөндө ауылы район үҙәге [[Мәсәғүт (Дыуан районы)|Мәсәғүт]] ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 25 километр һәм [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] ([[Силәбе өлкәһе]]) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 100 километр алыҫлыҡта урынлашҡан<ref> {{БЭ2013|77289}}</ref>.

== Топонимикаһы ==
Өлкөндө ойконимы этимологияһы «Ҙур ҡаласыҡ» тигәнде аңлатыуы ихтимал, йәғни, ''Оло'' һәм ''кәнде'' (ҡала, ҡәлғә). Оло һүҙе ''кәнде'' тигәнгә эйәреп йомшаҡ әйтелешкә күсә, ә ''кәнде'' үҙ сиратында, лабиалләшеп, ''көндө'' тигәнгә әүерелә. Быға тарихи табыштар ҙа дәлил булып тора:
{{Цитата|Например, в «Списках населенных мест Российской империи…» говорится о том, что в Златоустовстом уезде, близъ башкирской деревни Улькунды (1769) лежат два городища, называемая башкирами Чудскими и Шайтан (т. е. Чортовы) городищами. Первое из них в 4 верстах от деревни известно под именем Чукурь городища (Соҡор «рытвина» – З. Ш.); другое Улькунды или Птичье городище лежит в 3 верстах к востоку от первого, далее говорится о том, что они оба расположены на вершинах гор. Чукур гора имеет пещеру; городище представляет круглый вал на пространстве 34 сажени с выходами на восток и запад; окружность вала Улькунды простирается на 43 и 1/2½ сажени. <ref>[http://bulletin-bsu.com/arch/files/2014/4/65_4672_Shaikhislamova_1480-1488.pdf РГИА Ф. 381, Оп. 8, Д. 4119, Л. 2,4: РГИА Ф. 383.Оп. 31.:ЦГИА РБ И-10, Оп. 1, Д. 1506: Д. 1497: Д. 1509 //Вестник Башкирского университета. 2014. Т. 19. №4 - ISSN 1998-4812]</ref>}}

== Тарихы ==
Өлкөндө ауылына [[1781 йыл]]да [[Өфө өйәҙе]] [[Дыуан]] улусы [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] [[башҡорттар]]ының [[мишәрҙәр]] менән керҙәшлек килешеүе нигеҙендә барлыҡҡа килгән. [[Дыуан]] ырыуы башҡорттары биләмәләрендә тәүге мишәр ауылдарының береһе.

Баҫылып сыҡҡан сығанаҡта ауылдың нигеҙләнеүе тураһында:{{начало цитаты}} «[[1762 йыл|1762]], [[1787 йыл|1787]], [[1805 йыл]]дарҙағы килешеүҙәр буйынса [[Мырҙалар]] һәм [[Дыуан]] улустары [[башҡорттар]]ынан мәңгелеккә һатып алынған ерҙәре бар». Архив материалдарында әйтелеүенсә, [[XIX быуат]]тың 1-се яртыһында [[Өфө өйәҙе]]ндә 3-сө мишәр кантонының 15-се йортона ҡараған Өлкөндө ауылы мишәрҙәренең ата-бабалары «башҡорт еренә тәүгеләрҙән булып [[1762 йыл]]да башҡорттар менән төҙөлгән килешеү буйынса Ҡыҙылъяр ауылында, Мырҙалар улусы дачаларында килеп урынлаша, һуңынан [[1781 йыл]]да Дыуан улусы башҡорттары менән килешеү төҙөй һәм [[1864 йыл]]дан шунда йәшәй. Бында 27 типтәр ҙә йәшәй, ләкин рәүиз иҫәбе буйынса Ҡыҙылъяр ауылында тип күрһәтелгән». Ысынлап та, рәүиздәр буйынса мишәрҙәр Өлкөндө ауылында, ә типтәрҙәр — Ҡыҙылъяр ауылында иҫәпләнә. 9-сы команда составындағы типтәрҙәрҙең ер хоҡуҡтары түбәндәгесә: «Ерҙе Мырҙалар улусы аҫаба башҡорттарынан, ихатанан йылына 50 тин һалым (оброк) түләү шарты менән, [[1762 йыл]]да һатып алғандар; Өлкөндө ауылы мишәрҙәре менән берлектә шул уҡ шарттарҙа ер биләйҙәр». Уларға ер һатылмаған, типтәрҙәр ҙә, мишәрҙәр ҙә керҙәш итеп индерелгән; аҫаба хужа башҡорттарға ҡуртымға бирелгән ер өсөн һәр йорттан йылына 50-шәр тин (мишәрҙәр — 20 тин) түләнә. Һуңыраҡ Өлкөндө ауылы Ҡыҙылъяр («Улькунды тож») тип тә аталған. Ауыл ике, Мырҙалар һәм Дыуан, улустарының аҫабалыҡ сигендә урынлашҡан була. Килешеүҙәрҙән күренеүенсә, мишәрҙәр 1762 йылдан алып — Ҡыҙылъяр ауылында, ә [[1781 йыл]]дан Өлкөндөлә йәшәгән. Өлкөндө ауылы кешеләре ике улус керҙәштәре була. Һәм 1875 йылда уларҙың ҡуртымға алған ерҙәренең бер өлөшөн тәбиғи ориентир буйынса Таҙтүбә ауылы крәҫтиәне А. Н. Бунаков һатып ала. Ул саҡта ер майҙаны яҡынса 15 мең дисәтинә тип баһалана (ысынында иһә Бунаков ҡулында 45 мең дисәтинә була). 1889 йылда Н. В. Ремезов үҙенең китабында халыҡтың мофталаға тарыуын, фажиғәһен, күрһәткән. {{oq|ru| 
«Землю имеют купленную в вечное владение у башкирцев Мурзаларской и Дуван­ ской волостей по договорам от 1762, 1787, 1805 гг.». Архивный материал гласит, что предки мишарей д. Уль­кунды, относившейся в первой половине XIX в. к 15-й юрте 3-го мишарского кантона в Уфимском уезде, «посе­лились на башкирской земле первоначально в д. Кызылярово в дачах Мурзаларской волости по выданному от башкир в 1762 г. договору, затем в 1781 г. заключили договор с башкирами Дуванской волости. Где теперь (1864 г.) и живут. Здесь живут и 27 тептярей, но по ревизиям пока­заны в д. Кызыляровой».  И действительно, мишари по ревизиям числятся по д. Улькунды, а тептяри — по д. Кызылярово («Улькунды тож»). Поземельные права тептярей в составе 9-й команды выглядят следующим образом. «Земля приобретена покупкою у башкир-вотчинников Мурзаларской волости по договору 1762 г. с платежом оброка по 50 коп. в год со двора; владеют совместно с мещеряками д. Улькунды по тому же усло­вию». Здесь продажи земли не было, поскольку тептяри были припущены, как, между прочим, и мишари; владельцам земли платили за аренду земли по 50 коп. (мишари - 20 коп.) с двора в год. Впоследствии д. Уль­кунды называли Кызылярово (в скобках). Деревня находи­лась на границе вотчин двух волостей (Мурзаларской и Дуванской). Из договоров видно, что мишари с 1762 г. жили в д. Кызылярово, затем с 1781 г. — в Улькунды. Жители д. Улькунды были припущенниками двух волостей. И вот в 1875 г. часть их арендуемых земель была куплена крестья­нином с. Тастуба А. Н. Бунаковым по естественным ориен­тирам. Тогда оценивали их площадь примерно в 15 тыс. десятин (фактически в его руках оказалось 45 тыс. десятин). Все перипетии этой народной трагедии были показаны Н. В. Ремезовым еще в 1889 г. Интересующихся историей своего села отсылаю к его книге<ref>{{ИСДБ|страница=500}}</ref>.}}
{{конец цитаты}}.

Өлкөндө мишәрҙәре элегерәк Таҙтүбә, Ярославка, Һикәяҙ ауылдарында йәшәгән тигән мәғлүмәт тә бар<ref>{{ИСДБ|страница=500}}</ref><ref> ЮАС. Вып. 2. С. 325. ЦГИА РБ. Ф. 172. Оп. 1. Д. 24. Л. 21. Малоизученные источники по истории Башкирии. С. 106. ЦГИА РБ. Ф. 2. Оп. 1. Д. 1755. Ремезов Н. В. Очерки из жизни дикой Башкирии. С. 32—39. Имеется переиздание с сокращениями и добавлениями: Реме­зов Н. В. Быль в сказочной стране. Уфа, 1986. Однако здесь отсутствуют интереснейшие по своей информативности очерки, в том числе «Почетный гражданин-острожник») ЦГИА РБ. Ф. 172. Оп. 1. Д. 24. Л. 19.</ref>.

[[Златоуст өйәҙе]] буйынса [[1898 йыл]]да баҫылған статистик мәғлүмәттәрҙән билдәле булыуынса, [[Йылантөп]] ауылы Өлкөндөнән бүленеп сыҡҡан. Халыҡ һаны [[1859 йыл]]ғы X рәүиз йомғағы буйынса — 59 йортта 85 мишәр ир-ат теркәлгән. Йылантөп Дыуан ауылынан 6 саҡрымда, [[Кошелевка (Йүрүҙән ҡушылдығы)|Кошелевка]] йылғаһы башында урынлашҡан. Билдәләп китер кәрәк, бүлендек ауыл булһа ла, халыҡ иҫәбе төп ауыл кешеләре менән бергә бирелгән. [[1870 йыл]]да был бүлендек ауылдар араһында теркәлмәгән. [[XX быуат]] башында ғына ул үҙ аллы ауылға әйләнгән. [[1920 йыл]]да Йылантөп ауылындағы 150 йортта 753 кеше йәшәгән<ref>{{ИСДБ|страница=500}}</ref>

== Биләмә берәмектәренә инеүе ==
<!-- {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100 %;margin:0;" --><!-- Төрөлөп ҡуйыла торған таблица башы -->
{| class="wikitable"
|-
! Теркәү йылы !! Улус, ауыл советы !! Өйәҙ, кантон, район !! Губерна, Республика !! Дәүләт
|-
| [[1784]] ||Дыуан улусы || Троицк өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй Империяһы
|-
| [[1816]] || 15-се йорт || 3-сө мишәр кантоны || Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
| [[1834]] || 15-се йорт ||  3-сө мишәр кантоны || Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1847]] || 15-се йорт ||  3-сө мишәр кантоны ||  Өфө өйәҙе Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1859]] || 15-се йорт ||  3-сө мишәр кантоны || Өфө өйәҙе Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1895]] || Дыуан улусы || Златоуст өйәҙе || Өфө губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1920]] ||  биләмәһе || Дыуан-Ҡошсо кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы (Бәләкәй Башҡортостан) ||[[Файл:Emblem of the Russian SFSR (1978–1991), Emblem of Russia (1991–1992).svg|20px]] РСФСР
|-
|[[1926]] ||  Дыуан-Мәсетле улусы || Мәсәғүт кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||{{СССР}} СССР
|-
|[[1935]] || Өлкөндө ауыл Советы || Дыуан районы || Башҡорт АССР-ы ||{{СССР}} СССР
|-
|[[1941]] || Өлкөндө ауыл Советы|| Дыуан районы|| Башҡорт АССР-ы || {{СССР}} СССР
|-
|[[1990]] || Өлкөндө ауыл Советы || Дыуан районы ||[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] ||{{Россия}} Рәсәй Федерацияһы
|-
|[[2008]] || Өлкөндө ауыл Советы || Дыуан районы ||[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] ||{{Россия}} Рәсәй Федерацияһы
|-

|-
| || || || ||
|}

== Өлкөндө ауылының XIX быуаттағы үҫеше ==
[[1816 йыл]]да Өлкөндө ауылында 230 йән ир-ат мишәр һәм 12 йән типтәр йәшәгән. [[1834 йыл]]да 284 йортта йәшәүсе 775 мишәр, 58 типтәр иҫәпкә алынған.

[[1842 йыл]]да 775 мишәргә 280 сирек ужым һәм 723 сирек яҙғы ашлыҡ сәселгән. [[Картуф]] тураһында әле белмәгәндәр. [[Игенселек]] системаһыҙ. Тиреҫ ашлама булараҡ ҡулланған. Ауылда бер нисә һуҡҡыс һәм [[елгәргес]] була. [[Йәшелсә]] баҡсалары булған. Урындағы тоҡом малын үрсеткәндәр. Үҙҙәре етерлек бесән әҙерләгән. [[Урман]] ауылдан 7 саҡрым алыҫлыҡта, өлөшләтә ауыл эргәһендә. Мәнфәғәттәренә ярашлы, йыл һайын 20 дисәтинә биләмәлә урман йыҡҡандар.

[[1859 йыл]]да ауылда 786 ир-ат йәшәгән. [[1865 йыл]]да 273 йортта 1657 кеше йәшәгән. [[Игенселек]], [[малсылыҡ]], [[умартасылыҡ]] менән шөғөлләнгәндәр. Ауылда 2 мәсет, ат тирмәне була.

[[1870 йыл]]да 273 йортта 853 ир-ат һәм 804 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән.

[[1897 йыл]]да ауылда 7 кибет, тирмән, 2 [[мәсет]] булған<ref>{{ИСДБ|страница=500}}</ref>.

== Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше ==
[[1906 йыл]]да Өлкөндө ауылында 2 мәсет, мәҙрәсә, 5 бакалея кибете, запас иген һаҡлау мөгәзәйе булған.

[[1920 йыл]]да Өлкөндө ауылындағы 456 йортта 2472 мишәр йәшәгән<ref>{{ИСДБ|страница=500}}</ref>.

Өлкөндө халҡы «Урал Сервис» ЯСЙ-ндә, «Ударсы» крәҫтиән (фермер) хужалығында хеҙмәт итә. Ауылда урта [[мәктәп]], [[балалар баҡсаһы]], фельдшер-акушер пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар<ref> {{БЭ2013|77289}}</ref>.

== Халыҡ һаны ==
Өлкөндө ауылында [[татарҙар]] йәшәй.

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||2472||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||1744||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||1726||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||1425||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||1464||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||1255||601||654||47,9||52,1
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Вәлиев Самат Фәттәх улы]] (3.12.1904—15.10.1986), дәүләт эшмәкәре. 1948—1971 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның финанс министры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының IV—VI саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Ике [[Ленин ордены|Ленин]] (1959, 1966) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1949) ордендары кавалеры.
* [[Әхмәт Ерикәй]] (3.12.1902—15.09.1967), шағир, журналист, йәмәғәт эшмәкәре. 1945—1950 йылдарҙа Татарстан Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе. СССР-ҙың 2-се һәм 3-сө саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1958) һәм Ике «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/5929-erik-j-erikeev-khm-t-fazyl-uly Башҡорт энциклопедияһы — Ерикәй (Ерикеев) Әхмәт Фазыл улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405192806/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/5929-erik-j-erikeev-khm-t-fazyl-uly |date=2016-04-05 }}{{V|26|11|2017}}</ref>.
* [[Әхмәтов Радик Рәхимйән улы]] (3.03.1933—9.08.2008), ғалим-биохимик, биотехнолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1981—1985 йылдарҙа [[РФА ӨФҮ Биология институты|Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Биология институты]] директоры. Биология фәндәре докторы (1976), профессор (1986). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1975), [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1975)<ref>[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/10310-akhmetov-radik-rakhimyanovich.html Башкирская энциклопедия — Ахметов Радик Рахимьянович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224054710/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/10310-akhmetov-radik-rakhimyanovich.html |date=2019-12-24 }}{{V|01|03|2018}}</ref>.
* [[Ғәйнанов Адонис Ғарифйән улы]] (27.1.1927, БАССР-ҙың Мәсәғүт кантоны Өлкөндө ауылы (Башҡортостан Республикаһының Дыуан районы) — 20.1.2012, Мәскәү) — геофизик. Геология‑минералогия фәндәре докторы (1976), профессор (1978). СССР ятҡылыҡтарын разведкалау отличнигы (1987). 1949 йылда Мәскәү дәүләт университетын тамамлағандан һуң, уҡыу йортонда эшкә ҡала. Фәнни эшмәкәрлеге океандағы ер ҡабығының тәрәндәге төҙөлөшөн өйрәнеүгә, акваториялар төбөндә файҙалы ҡаҙылмалар ятҡылыҡтарын күҙаллауға арналған. Ғәйнанов етәкселегендә Тымыҡ, Атлантик һәм Һинд океандары тектоносфераларының ҡалынлыҡ карталарын һәм тығыҙлыҡ моделдәре төҙөлә. Ғәйнанов ҡатнашлығында Атлантик океандағы гравитация ҡырының көҙгөләге кеүек сағылышлы локаль симметрияһы күренеше асыла. Ғәйнанов А. Ғ. 300-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 3 уйлап табыу авторы. М. В. Ломоносов исемендәге премия лауреаты (2003). <!--Соч.: Гравиметрические исследования земной коры океанов. М., 1980; Морская гравиразведка. М., 1991 (соавт.).
Лит.: Гайнанов Адонис Гарифьянович (60 лет со дня рождения) //Вестник МГУ. Серия: Геология. 1987. № 3.--><ref>{{БЭ2013|81527}}</ref>.
* [[Ғизбуллин Наил Ғәйфулла улы]] (27.3.1937, БАССР-ҙың Дыуан районы Өлкөндө ауылы) — агроном. Украина аграр фәндәре академияһының ағза-корреспонденты (1995), ауыл хужалығы фәндәре докторы (1982), профессор (1986). Украинаның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (2012). 1961 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлағандан һуң, Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтының (БНИИСХ) бүлек мөдире, бер үк ваҡытта Стәрлетамаҡ Тәжрибә-етештереү хужалығы (ОПХ) директоры була. 1966 йылдан Киев ҡалаһындағы Украина аграр фәндәренең шәкәр сөгөлдөрө институтында: 1968 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1982 йылдан лаборатория мөдире, 1986 йылдан бүлек мөдире, 1992 йылдан баш ғилми хеҙмәткәре булып эшләй. Фәнни тикшеренеүҙәре БР, РФ һәм Украинаның төрлө тупраҡ-климат шарттарында шәкәр сөгөлдөрө орлоҡсолоғоноң агроэкологик нигеҙҙәрен һәм уның технологияларын эшләүгә арналған. Ғизбуллин Н. Ғ. шәкәр сөгөлдөрө орлоғо гибридтарын үҫтереү, үрсетмә ысулын ҡулланып бер вегетация осоронда орлоҡ алыу технологияларын эшләй. 260-тан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 15 уйлап табыу авторы.<!--Соч.: Агроэкологические основы зонального семеноводства сахарной свёклы. М., 1981; Повышение эффективности производства семян сахарной свёклы. М., 1981.--><ref>{{БЭ2013|84252}}</ref>

== Урамдары ==
{{Колонки|3}}
* Октябрҙең 60 йыллығы урамы ({{lang-ru|}} 60 лет Октября (улица)
* Ленин урамы ({{lang-ru|}} Ленина (улица)
* Яңы урам ({{lang-ru|}} Новая (улица)
* Сөләймәнов урамы ({{lang-ru|}} Сулейманова (улица)
* Туҡаев урамы ({{lang-ru|}} Тукаева (улица)
* Вәлиев урамы — ({{lang-ru|}} Валиева (улица)
* Тыныслыҡ урамы — ({{lang-ru|}} Мира (улица)
* Пролетар урамы — ({{lang-ru|}} Пролетарская (улица)
* Таҡташев урам — ({{lang-ru|}} Такташева (улица)
* Фәттәхов урамы ({{lang-ru|}} Фаттахова (улица)
* Крупская урамы ({{lang-ru|}} Крупская (улица)
* Йәштәр урамы ({{lang-ru|}} Молодёжная (улица)
* Революцион урамы ({{lang-ru|}} Революционная (улица)
* Туҡаев тыҡрығы ({{lang-ru|}} Тукаева (перулок)
<ref>[https://mapdata.ru/bashkortostan/duvanskiy-rayon/selo-ulkundi/ Карта д. Улькунды. Улицы]</ref>{{Колонки|конец}}

== Тирә-яҡ мөхит ==
'''Ер-һыу атамалары'''

''Тауҙар:''

''Йылғалар, күлдәр:''
* '''Мулла күле''' (ауылдан көньяҡҡа 3 км), бында бик күп шифалы үҫемлектәр үҫә.
 
''Шишмәләр:''

''Ялан-бесәнлектәр:''

''Тәбиғәт һәйкәле'' — ерек һәм тал күпләп үҫкән 
* '''Өлкөндө һаҙлығы''' (ауылдың төньяғында 1 километрҙа)<ref>[http://duvansity.narod.ru/priroda.htm Памятники природы]</ref>, уны тәбиғәт һәйкәле йәки дәүләт заказнигы тип иғлан итеү талап ителә<ref>[https://infourok.ru/prezentaciya-na-temu-pamyatniki-prirodi-duvanskogo-rayona-respubliki-bashkortostan-1483238.html Памятники природы Дуванского района].</ref>.

''Тарихи һәйкәл'' — ике боронғо ҡаласыҡ: '''Соҡортауҙа Чудский''' һәм '''Өлкөндө йәки Ҡош ҡаласығы''' (''Шайтан'' — Чёртово)
<ref>[http://duvansity.narod.ru/priroda.htm Памятники прроды]</ref>

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|77289}}
* {{ИСДБ|страница=500}}
* [https://kulturarb.ru/ru/spetsproekty/intervyu/intervyu-s-aktyorom-badt-im-m-gafuri-arturom-kabirovym Кабиров Артур]
* [https://www.youtube.com/watch?v=knbzH2CiCkc Артур Кәбиров «Теге өсәү» тапшырыуында]
* [https://infourok.ru/prezentaciya-na-temu-pamyatniki-prirodi-duvanskogo-rayona-respubliki-bashkortostan-1483238.html Памятники природы Дуванского района].

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Дыуан районы ауылдары}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Дыуан районы ауылдары]]
Өлкөндө () — Башҡортостан Республикаһының Дыуан районындағы ауыл. Өлкөндө ауыл Советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1255 кеше.
Почта индексы — 452533, ОКАТО коды — 80223840001.

 Географик урыны 
 Район үҙәгенә тиклем (Мәсәғүт): 25 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Һилейә): 100 км

Өлкөндө ауылы район үҙәге Мәсәғүт ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 25 километр һәм Һилейә (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 100 километр алыҫлыҡта урынлашҡан .

 Топонимикаһы 
Өлкөндө ойконимы этимологияһы «Ҙур ҡаласыҡ» тигәнде аңлатыуы ихтимал, йәғни, Оло һәм кәнде (ҡала, ҡәлғә). Оло һүҙе кәнде тигәнгә эйәреп йомшаҡ әйтелешкә күсә, ә кәнде үҙ сиратында, лабиалләшеп, көндө тигәнгә әүерелә. Быға тарихи табыштар ҙа дәлил булып тора:

 Тарихы 
Өлкөндө ауылына 1781 йылда Өфө өйәҙе Дыуан улусы аҫаба башҡорттарының мишәрҙәр менән керҙәшлек килешеүе нигеҙендә барлыҡҡа килгән. Дыуан ырыуы башҡорттары биләмәләрендә тәүге мишәр ауылдарының береһе.

Баҫылып сыҡҡан сығанаҡта ауылдың нигеҙләнеүе тураһында: «1762, 1787, 1805 йылдарҙағы килешеүҙәр буйынса Мырҙалар һәм Дыуан улустары башҡорттарынан мәңгелеккә һатып алынған ерҙәре бар». Архив материалдарында әйтелеүенсә, XIX быуаттың 1-се яртыһында Өфө өйәҙендә 3-сө мишәр кантонының 15-се йортона ҡараған Өлкөндө ауылы мишәрҙәренең ата-бабалары «башҡорт еренә тәүгеләрҙән булып 1762 йылда башҡорттар менән төҙөлгән килешеү буйынса Ҡыҙылъяр ауылында, Мырҙалар улусы дачаларында килеп урынлаша, һуңынан 1781 йылда Дыуан улусы башҡорттары менән килешеү төҙөй һәм 1864 йылдан шунда йәшәй. Бында 27 типтәр ҙә йәшәй, ләкин рәүиз иҫәбе буйынса Ҡыҙылъяр ауылында тип күрһәтелгән». Ысынлап та, рәүиздәр буйынса мишәрҙәр Өлкөндө ауылында, ә типтәрҙәр — Ҡыҙылъяр ауылында иҫәпләнә. 9-сы команда составындағы типтәрҙәрҙең ер хоҡуҡтары түбәндәгесә: «Ерҙе Мырҙалар улусы аҫаба башҡорттарынан, ихатанан йылына 50 тин һалым (оброк) түләү шарты менән, 1762 йылда һатып алғандар; Өлкөндө ауылы мишәрҙәре менән берлектә шул уҡ шарттарҙа ер биләйҙәр». Уларға ер һатылмаған, типтәрҙәр ҙә, мишәрҙәр ҙә керҙәш итеп индерелгән; аҫаба хужа башҡорттарға ҡуртымға бирелгән ер өсөн һәр йорттан йылына 50-шәр тин (мишәрҙәр — 20 тин) түләнә. Һуңыраҡ Өлкөндө ауылы Ҡыҙылъяр («Улькунды тож») тип тә аталған. Ауыл ике, Мырҙалар һәм Дыуан, улустарының аҫабалыҡ сигендә урынлашҡан була. Килешеүҙәрҙән күренеүенсә, мишәрҙәр 1762 йылдан алып — Ҡыҙылъяр ауылында, ә 1781 йылдан Өлкөндөлә йәшәгән. Өлкөндө ауылы кешеләре ике улус керҙәштәре була. Һәм 1875 йылда уларҙың ҡуртымға алған ерҙәренең бер өлөшөн тәбиғи ориентир буйынса Таҙтүбә ауылы крәҫтиәне А. Н. Бунаков һатып ала. Ул саҡта ер майҙаны яҡынса 15 мең дисәтинә тип баһалана (ысынында иһә Бунаков ҡулында 45 мең дисәтинә була). 1889 йылда Н. В. Ремезов үҙенең китабында халыҡтың мофталаға тарыуын, фажиғәһен, күрһәткән. 
.

Өлкөндө мишәрҙәре элегерәк Таҙтүбә, Ярославка, Һикәяҙ ауылдарында йәшәгән тигән мәғлүмәт тә бар ЮАС. Вып. 2. С. 325. ЦГИА РБ. Ф. 172. Оп. 1. Д. 24. Л. 21. Малоизученные источники по истории Башкирии. С. 106. ЦГИА РБ. Ф. 2. Оп. 1. Д. 1755. Ремезов Н. В. Очерки из жизни дикой Башкирии. С. 32—39. Имеется переиздание с сокращениями и добавлениями: Реме­зов Н. В. Быль в сказочной стране. Уфа, 1986. Однако здесь отсутствуют интереснейшие по своей информативности очерки, в том числе «Почетный гражданин-острожник») ЦГИА РБ. Ф. 172. Оп. 1. Д. 24. Л. 19..

Златоуст өйәҙе буйынса 1898 йылда баҫылған статистик мәғлүмәттәрҙән билдәле булыуынса, Йылантөп ауылы Өлкөндөнән бүленеп сыҡҡан. Халыҡ һаны 1859 йылғы X рәүиз йомғағы буйынса — 59 йортта 85 мишәр ир-ат теркәлгән. Йылантөп Дыуан ауылынан 6 саҡрымда, Кошелевка йылғаһы башында урынлашҡан. Билдәләп китер кәрәк, бүлендек ауыл булһа ла, халыҡ иҫәбе төп ауыл кешеләре менән бергә бирелгән. 1870 йылда был бүлендек ауылдар араһында теркәлмәгән. XX быуат башында ғына ул үҙ аллы ауылға әйләнгән. 1920 йылда Йылантөп ауылындағы 150 йортта 753 кеше йәшәгән

 Биләмә берәмектәренә инеүе 

 Теркәү йылы  Улус, ауыл советы  Өйәҙ, кантон, район  Губерна, Республика  Дәүләт 1784 Дыуан улусы  Троицк өйәҙе  Ырымбур губернаһы  Рәсәй Империяһы 1816  15-се йорт  3-сө мишәр кантоны  Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы 1834  15-се йорт   3-сө мишәр кантоны  Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1847  15-се йорт   3-сө мишәр кантоны   Өфө өйәҙе Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1859  15-се йорт   3-сө мишәр кантоны  Өфө өйәҙе Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1895  Дыуан улусы  Златоуст өйәҙе  Өфө губернаһы  Рәсәй империяһы1920   биләмәһе  Дыуан-Ҡошсо кантоны  Автономлы Башҡорт ССР-ы (Бәләкәй Башҡортостан) 20px РСФСР1926   Дыуан-Мәсетле улусы  Мәсәғүт кантоны  Автономлы Башҡорт ССР-ы  СССР1935  Өлкөндө ауыл Советы  Дыуан районы  Башҡорт АССР-ы  СССР1941  Өлкөндө ауыл Советы Дыуан районы Башҡорт АССР-ы   СССР1990  Өлкөндө ауыл Советы  Дыуан районы Башҡортостан Республикаһы  Рәсәй Федерацияһы2008  Өлкөндө ауыл Советы  Дыуан районы Башҡортостан Республикаһы  Рәсәй Федерацияһы    

 Өлкөндө ауылының XIX быуаттағы үҫеше 
1816 йылда Өлкөндө ауылында 230 йән ир-ат мишәр һәм 12 йән типтәр йәшәгән. 1834 йылда 284 йортта йәшәүсе 775 мишәр, 58 типтәр иҫәпкә алынған.

1842 йылда 775 мишәргә 280 сирек ужым һәм 723 сирек яҙғы ашлыҡ сәселгән. Картуф тураһында әле белмәгәндәр. Игенселек системаһыҙ. Тиреҫ ашлама булараҡ ҡулланған. Ауылда бер нисә һуҡҡыс һәм елгәргес була. Йәшелсә баҡсалары булған. Урындағы тоҡом малын үрсеткәндәр. Үҙҙәре етерлек бесән әҙерләгән. Урман ауылдан 7 саҡрым алыҫлыҡта, өлөшләтә ауыл эргәһендә. Мәнфәғәттәренә ярашлы, йыл һайын 20 дисәтинә биләмәлә урман йыҡҡандар.

1859 йылда ауылда 786 ир-ат йәшәгән. 1865 йылда 273 йортта 1657 кеше йәшәгән. Игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Ауылда 2 мәсет, ат тирмәне була.

1870 йылда 273 йортта 853 ир-ат һәм 804 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән.

1897 йылда ауылда 7 кибет, тирмән, 2 мәсет булған.

 Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше 
1906 йылда Өлкөндө ауылында 2 мәсет, мәҙрәсә, 5 бакалея кибете, запас иген һаҡлау мөгәзәйе булған.

1920 йылда Өлкөндө ауылындағы 456 йортта 2472 мишәр йәшәгән.

Өлкөндө халҡы «Урал Сервис» ЯСЙ-ндә, «Ударсы» крәҫтиән (фермер) хужалығында хеҙмәт итә. Ауылда урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушер пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар .

 Халыҡ һаны 
Өлкөндө ауылында татарҙар йәшәй.

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август2472 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар1744 1959 йыл 15 ғинуар1726 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар1425 2002 йыл 9 октябрь1464 2010 йыл 14 октябрь125560165447,952,1

 Билдәле шәхестәре 
 Вәлиев Самат Фәттәх улы (3.12.1904—15.10.1986), дәүләт эшмәкәре. 1948—1971 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының финанс министры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының IV—VI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Ике Ленин (1959, 1966) һәм «Почёт Билдәһе» (1949) ордендары кавалеры.
 Әхмәт Ерикәй (3.12.1902—15.09.1967), шағир, журналист, йәмәғәт эшмәкәре. 1945—1950 йылдарҙа Татарстан Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе. СССР-ҙың 2-се һәм 3-сө саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1958) һәм Ике «Почёт Билдәһе» ордендары кавалерыБашҡорт энциклопедияһы — Ерикәй (Ерикеев) Әхмәт Фазыл улы .
 Әхмәтов Радик Рәхимйән улы (3.03.1933—9.08.2008), ғалим-биохимик, биотехнолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1981—1985 йылдарҙа Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Биология институты директоры. Биология фәндәре докторы (1976), профессор (1986). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1975), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1975)Башкирская энциклопедия — Ахметов Радик Рахимьянович .
 Ғәйнанов Адонис Ғарифйән улы (27.1.1927, БАССР-ҙың Мәсәғүт кантоны Өлкөндө ауылы (Башҡортостан Республикаһының Дыуан районы) — 20.1.2012, Мәскәү) — геофизик. Геология‑минералогия фәндәре докторы (1976), профессор (1978). СССР ятҡылыҡтарын разведкалау отличнигы (1987). 1949 йылда Мәскәү дәүләт университетын тамамлағандан һуң, уҡыу йортонда эшкә ҡала. Фәнни эшмәкәрлеге океандағы ер ҡабығының тәрәндәге төҙөлөшөн өйрәнеүгә, акваториялар төбөндә файҙалы ҡаҙылмалар ятҡылыҡтарын күҙаллауға арналған. Ғәйнанов етәкселегендә Тымыҡ, Атлантик һәм Һинд океандары тектоносфераларының ҡалынлыҡ карталарын һәм тығыҙлыҡ моделдәре төҙөлә. Ғәйнанов ҡатнашлығында Атлантик океандағы гравитация ҡырының көҙгөләге кеүек сағылышлы локаль симметрияһы күренеше асыла. Ғәйнанов А. Ғ. 300-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 3 уйлап табыу авторы. М. В. Ломоносов исемендәге премия лауреаты (2003). .
 Ғизбуллин Наил Ғәйфулла улы (27.3.1937, БАССР-ҙың Дыуан районы Өлкөндө ауылы) — агроном. Украина аграр фәндәре академияһының ағза-корреспонденты (1995), ауыл хужалығы фәндәре докторы (1982), профессор (1986). Украинаның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (2012). 1961 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлағандан һуң, Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтының (БНИИСХ) бүлек мөдире, бер үк ваҡытта Стәрлетамаҡ Тәжрибә-етештереү хужалығы (ОПХ) директоры була. 1966 йылдан Киев ҡалаһындағы Украина аграр фәндәренең шәкәр сөгөлдөрө институтында: 1968 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1982 йылдан лаборатория мөдире, 1986 йылдан бүлек мөдире, 1992 йылдан баш ғилми хеҙмәткәре булып эшләй. Фәнни тикшеренеүҙәре БР, РФ һәм Украинаның төрлө тупраҡ-климат шарттарында шәкәр сөгөлдөрө орлоҡсолоғоноң агроэкологик нигеҙҙәрен һәм уның технологияларын эшләүгә арналған. Ғизбуллин Н. Ғ. шәкәр сөгөлдөрө орлоғо гибридтарын үҫтереү, үрсетмә ысулын ҡулланып бер вегетация осоронда орлоҡ алыу технологияларын эшләй. 260-тан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 15 уйлап табыу авторы.

 Урамдары 

 Октябрҙең 60 йыллығы урамы ( 60 лет Октября (улица)
 Ленин урамы ( Ленина (улица)
 Яңы урам ( Новая (улица)
 Сөләймәнов урамы ( Сулейманова (улица)
 Туҡаев урамы ( Тукаева (улица)
 Вәлиев урамы — ( Валиева (улица)
 Тыныслыҡ урамы — ( Мира (улица)
 Пролетар урамы — ( Пролетарская (улица)
 Таҡташев урам — ( Такташева (улица)
 Фәттәхов урамы ( Фаттахова (улица)
 Крупская урамы ( Крупская (улица)
 Йәштәр урамы ( Молодёжная (улица)
 Революцион урамы ( Революционная (улица)
 Туҡаев тыҡрығы ( Тукаева (перулок)
Карта д. Улькунды. Улицы

 Тирә-яҡ мөхит 
Ер-һыу атамалары

Тауҙар:

Йылғалар, күлдәр:
 Мулла күле (ауылдан көньяҡҡа 3 км), бында бик күп шифалы үҫемлектәр үҫә.
 
Шишмәләр:

Ялан-бесәнлектәр:

Тәбиғәт һәйкәле — ерек һәм тал күпләп үҫкән 
 Өлкөндө һаҙлығы (ауылдың төньяғында 1 километрҙа)Памятники природы, уны тәбиғәт һәйкәле йәки дәүләт заказнигы тип иғлан итеү талап ителәПамятники природы Дуванского района..

Тарихи һәйкәл — ике боронғо ҡаласыҡ: Соҡортауҙа Чудский һәм Өлкөндө йәки Ҡош ҡаласығы (Шайтан — Чёртово)
Памятники прроды

 Әҙәбиәт 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.

 Һылтанмалар 
 
 
 Кабиров Артур
 Артур Кәбиров «Теге өсәү» тапшырыуында
 Памятники природы Дуванского района.

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Дыуан районы ауылдары