Ҡомаҡтар
{{Таксон
 | name              = Ҡомаҡ
 | regnum            = Хайуандар
 | image file        = WildRat.jpg
 | image title       = 
 | image descr       = [[Rattus norvegicus| Һоро ҡомаҡ]] (''Rattus norvegicus'')
 | parent            = 
 | ref               = 
 | comment           = 
 | rang              = Ырыу
 | latin             = Rattus
 | author            = [[Фишер фон Вальдгейм, Григорий Иванович|Fischer-Waldheim]], [[1803]]
 | syn               = 
 | typus             = 
 | children name     = Виды
 | children          = [[Крысы#Систематика и виды|См. текст]]
 | range map         = 
 | range map caption = 
 | range map width   = 
 | range legend      = 
 | iucnstatus        = 
 | wikispecies       = Rattus
 | commons           = Category:Rattus
 | iucn              = 
 | itis              = 180361
 | ncbi              = 10114
 | eol               = 42343
}}

'''Ҡомаҡ<ref>{{Книга:Пятиязычный словарь названий животных. Млекопитающие|страницы=187}}</ref>''' ({{lang-ru|крыса}}), ({{lang-la|Rattus}}) — кимереүселәр ғаиләһенә ҡараған, нәҙек оҙон ҡойроҡло һоро йәнлек.

== Дөйөм мәғлүмәттәр ==
Ҡомаҡтың кәүҙәһенең оҙонлоғо 8—30 см етә, ә ҡойроғоноң оҙонлоғо тән оҙонлоғона тиң йәки унан күберәк<ref name="Громов">{{книга|автор = Громов И. М., Ербаева М. А. |часть = |заглавие = Млекопитающие фауны России и сопредельных территорий. Зайцеобразные и грызуны |оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = СПб. |издательство = |год = 1995 |том = |страницы = 259—261 |страниц = 522 |серия = |isbn = |тираж = 1000}}</ref> ауырлығы 37-39 граммдан (Rattus exulans) 400—420 граммға тиклем (һоро ҡомаҡтарҙың ҡайһы берҙәре 500 граммға етергә мөмкин)<ref name="Nowak">{{книга|автор = Nowak R., Paradiso J. |часть = |заглавие = Walker's Mammals of the World |оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = 4th|место = Baltimore |издательство = The Johns Hopkins University Press|год = 1983 |том = 1|страницы = 743—747 |страниц = 1306 |серия = |isbn = 0-8018-2525-3|тираж = }}</ref> Кәүҙәһе ҡараһыу һоро йәки һоро-көрән төҫтә, әммә һары, ҡыҙыл һәм ҡыҙғылт һары төҫлөләр осрай<ref name="Nowak"/>. Тәпәйҙәрен бармаҡтары хәрәкәтсән<ref name="Громов"/>.

Ике синантроп төрө — һоро һәм ҡара ҡомаҡ киң таралған. Башҡа төрҙәре [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]]ла, [[Яңы Гвинея]]ла, [[Австралия]]ла, [[Малай архипелагы]] утрауҙарында таралған. Тағы ла бер синантроп төрө (Rattus exulans) — Океания һәм [[Гавай утрауҙары]]на индерелә.<ref name="Nowak" />. [[Австралия]]ла саванналарҙа һәм көтөүлектәрҙә осрай<ref name="Nowak" />. Тәүге хәлдә Rattus төрө урта плейстоцендан билдәле<ref>{{книга|автор = |часть = |заглавие = Основы палеонтологии. Справочник для палеонтологов и геологов|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = |год = 1962 |том = 13|страницы = 155 |страниц = 421 |серия = |isbn = |тираж = 3000}}</ref>.

== Йәшәү рәүеше, туҡланыуы һәм үрсеүе ==
Ҡомалаҡтар ер өҫтөндә һәм ағаста ла йәшәй ала. Торлаҡ сифатында өңдәр (үҙе ҡаҙып алған, шулай уҡ башҡа хайуандарҙың өңдәре), тәбиғи нығытмалар, төрлө хайуандарҙың оялары<ref name="Соколов">{{книга|автор = Соколов В. Е. |часть = |заглавие = Систематика млекопитающих. Отряды зайцеобразных, грызунов |оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = Высшая школа|год = 1977 |том = |страницы = 297—299 |страниц = 494 |серия = |isbn = |тираж = }}</ref>, шулай уҡ яһалма һыйыныу урындары (мәҫәлән, торлаҡ йорттарҙың подвалдары йәки башҡа конструктив япмалар) файҙаланыла. Улар яңғыҙ ҙа, ғаилә йәки территориаль төркөмдәрҙә йәшәй.

Күпселек ҡомаҡтар ашауҙа һайланмай. Әммә төрлө төрҙәрҙең билдәле бер өҫтөнлөктәре бар. Ҡайһы берәүҙәр үҫемлек аҙыҡтарына — орлоҡтарға, йәшелсәгә, еләк-емешкә өҫтөнлөк бирә. Башҡа хайуандар — төрлө бөжәктәр, моллюскылар һәм башҡа ваҡ умыртҡаһыҙҙар<ref name="Соколов" />. Һоро ҡомаҡтарҙың менюһы ныҡ айырыла.

Ҡомаҡтар, синантроп төрҙәрҙең төньяҡ популяцияһынан тыш, йыл әйләнәһенә үрсей. Ҡомаҡтарҙың үрсеме төрлөсә. Һоро ҡомаҡтың 2 — 22 балаһы булыуы мөмкин, ләкин уртаса 8-9, малайҙарҙың төрҙәренеке — 3-6, австралия төрҙәренеке — 3 — 14. Уларҙың ҡайһы бер төрҙәренең инә заттары — [[:ru:полиэстраль]]<ref name="Nowak" />.

== Систематикаһы һәм төрҙәре ==
Ырыуҙа бер нисә төркөмгә бүленгән 70-ләп тере төр бар<ref name="Nowak" /><ref name="Павлинов">{{книга|автор =[[Павлинов, Игорь Яковлевич|Павлинов И. Я.]]|часть = |заглавие = Систематика современных млекопитающих |оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = Из-во Московского Ун-та|год = 2003 |том = |страницы = 113—115 |страниц = 297 |серия = |isbn = |тираж = }}</ref>
<ref name="Wilson">{{Cite web |url=http://www.bucknell.edu/msw3/browse.asp?s=y&id=13001727 |title=Willson’s & Reeder’s Mammal species of the World |access-date=2010-10-23 |archive-date=2012-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120120065852/http://www.bucknell.edu/msw3/browse.asp?s=y&id=13001727 |deadlink=no }}</ref>. Тағы ла бер нисә төр юҡҡа сыҡҡан.

;«norvegicus» төркөмө
* {{bt-ruslat|Һоро ҡомаҡ|Rattus norvegicus|(Berkenhout, 1769)}} — [[:ru:синантроп]], һәр ерҙә тиерлек.

;«rattus» төрө
[[Файл:Rattus rattus03.jpg|thumb|right|Ҡара ҡомаҡ (''Rattus rattus'')]]
* {{btname|[[Rattus adustus]]|(Sody, 1940)}} — Энгано утрауы
* {{btname|[[Rattus argentiventer]]|(Robinson & Kloss, 1916)}} — [[Һинд-Ҡытай]], [[Малакка ярымутрауы]], [[Зонд утрауҙары]], [[Яңы Гвинея]]
* {{btname|[[Rattus baluensis]]|(Thomas, 1894)}} — Төньяҡ Борнеоның таулы урмандары
* {{bt-ruslat|Тринаутская крыса|Rattus burrus|(Miller, 1902)}}— Никобар утрауҙары
* {{btname|[[Rattus everetti]]|(Günther, 1879)}} — Филиппин утрауҙары
* {{bt-ruslat|Гоффман ҡомағы|Rattus hoffmani|(Matschie, 1901)}} — [[Сулавеси]]
* {{btname|[[Rattus losea]]|(Swinhoe, 1871)}} — Көньяҡ-көнбайыш Ҡытай, [[Таиланд]], Тайвань, [[Тайвань]], [[Хайнань]]
* {{btname|[[Rattus lugens]]|(Miller, 1903)}} — Ментавай утрауҙары
* {{bt-ruslat|Миндорская крыса|Rattus mindorensis|(Thomas, 1898)}} — Миндоро утрауы
* {{btname|[[Rattus mollicomulus]]|Tate & Archbold, 1935}} — Сулавесиҙың көньяҡ-көнбайышы
* {{bt-ruslat|Гималай ҡомағы|Rattus nitidus|(Hodgson, 1845)}} — [[Непал]], юго-западный Көньяҡ-көнбайыш Ҡытай, [[Вьетнам]]. Синантроптар — [[Яңы Гвинея]], Сулавеси, [[Филиппин]]
* {{btname|[[Rattus osgoodi]]|Musser & Newcomb, 1985}} — Вьетнамдың көньяғы
* {{bt-ruslat|Пальма ҡомағы|Rattus palmarum|(Zelebor, 1869)}} — [[Никобарские острова]]
* {{bt-ruslat|Ҡара ҡомаҡ|Rattus rattus|(Linnaeus, 1758)}} — синантроп, бөтә ерҙә тиерлек таралған
* {{btname|[[Rattus  tanezumi]]|(Temminck, 1845)}} — Индостан, Һинд-Ҡытай, Хайнань. Синантроптар — Япон утрауҙары, Филиппин, Малай архипелагы утрауҙары
* {{btname|[[Rattus  tawitawiensis]]|Musser & Heaney, 1985}} — Сулу архипелагы
* {{btname|[[Rattus tiomanicus]]|(Miller, 1900)}} — Малакка ярымутрауы, Зонд утрауҙары
* {{bt-ruslat|Төркөстан ҡомағы|Rattus turkestanicus|(Satunin, 1903)}} — Памир, Һиндукуш, Көньяҡ Тибет урмандары

;«xanthurus» төрө
* {{btname|[[Rattus bontanus]]|Thomas, 1921}} — Сулавесиҙың көньяҡ-көнбайышы
* {{btname|[[Rattus foramineus]]|Sody, 1941}} — Көньяҡ-көнбайыш Сулавеси яры
* {{btname|[[Rattus marmosurus]]|Thomas, 1921}} — Сулавесиның төньяҡ-көнсығышы
* {{btname|[[Rattus pelurus]]|Sody, 1941}} — Пеленг утрауы
* {{btname|[[Rattus xanthurus]]|(Gray, 1867)}} — Сулавесиҙың үҙәге һәм төньяғындағы таулы райондар

;«leucopus» төрө
* {{btname|[[Rattus elaphinus]]|Sody, 1941}} — Сулу утрауы
* {{btname|[[Rattus feliceus]]|Thomas, 1920}} — Серам утрауы
* {{btname|[[Rattus giluwensis]]|Hill, 1960}} — Яңы Гвинея тауҙары
* {{btname|[[Rattus jobiensis]]|Rümmler, 1935}} — Гелвинк ҡултығы утрауҙары
* {{bt-ruslat|Квинсленд ҡомағы|Rattus leucopus|(Gray, 1867)}} — Яңы Гвинеяның көньяҡ һәм көнсығыш өлөшө, Австралияның төньяҡ-көнсығышы
* {{btname|[[Rattus jobiensis]]|(Thomas, 1904)}} — Яңы Гвинеяның көнсығышы
* {{bt-ruslat|Моротан ҡомағы|Rattus morotaiensis|Kellogg, 1945}} — Моротаи утрауы
* {{btname|[[Rattus novaeguineae]]|Taylor & Calaby, 1982}} — Яңы Гвинеяның төньяҡ-көнсығышы
* {{btname|[[Rattus sanila]]|Flannery & White, 1991}} — Яңы Гвинеяның төньяғы һәм көнсығышы
* {{btname|[[Rattus ranjiniae]]|Agrawal & Ghosal, 1969}} — Бисмарка архипелагы
* {{btname|[[Rattus steini]]|Rümmler, 1935}} — Яңы Гвинея

;«fuscipes» төрө
[[Файл:Rattus fuscipes2.JPG|thumb|right|''Rattus fuscipes'']]
* {{btname|[[Rattus colletti]]|(Thomas, 1904)}} — [[Австралия]]ның төньяғындағы яр буйы райондары
* {{btname|[[Rattus fuscipes]]|(Waterhouse, 1839)}} — Австралияның тау урмандары һәм субальп болондары
* {{btname|[[Rattus hainaldi]]|Kitchener, How & Maharadatunkamsi, 1991}} — Флорес утрауы
* {{btname|[[Rattus lutreolus]]|(J.E.Gray, 1841)}} — Австралия һәм [[Тасмания]] саванналары
* {{btname|[[Rattus sordidus]]|(Gould, 1858)}} — Яңы Гвинеяның көньяҡ һәм көнсығыш өлөшө, Австралияның төньяҡ-көнсығышы
* {{btname|[[Rattus timorensis]]|Kitchener, Aplin & Boeadi, 1991}} — Тимор утрауы
* {{btname|[[Rattus tunneyi]]|(Thomas, 1904)}} — Австралия саванналары
* {{btname|[[Rattus villosissimus]]|(Waite, 1898)}} — Австралияның үҙәге һәм төньяғы

;''[[incertae sedis]]'' төрҙәре

* {{bt-ruslat|Малайзия ҡомағы|Rattus annandalei|(Bonhote, 1903)}} — Маллака ярымутрауы, [[Суматра]]
* {{bt-ruslat|Энгон ҡомағы|Rattus enganus|(Miller, 1906)}} — Энгано утрауы
* {{bt-ruslat|Бәләкәй ҡомаҡ|Rattus exulans|(Peale, 1848)}} — синантроп. Бөтә Көньяҡ-Көнсығыш Азия һәм Океания тиерлек
* {{btname|[[Rattus hoogerwerfi]]|Chasen, 1939}} — Суматраның төньяғы
* {{btname|[[Rattus korinchi]]|(Robinson & Kloss, 1916)}} — Суматраның көнбайышы
* {{вымер}}{{btname|[[Rattus macleari]]|(Thomas, 1887)}} — [[Раштыуа Утрауы (Австралия)|Раштыуа утрауы]]. Тарихи осорҙа үлеп бөтәләр
* {{bt-ruslat|Тау ҡомағы|Rattus montanus|Phillips, 1932}} — Шри-Ланканың тау урмандары
* {{вымер}}{{btname|[[Rattus nativitatis]]|(Thomas, 1889)}} — [[Раштыуа Утрауы (Австралия)|Раштыуа утрауы]]. Тарихи осорҙа үлеп бөтәләр
* {{btname|[[Rattus ranjiniae]]|Agrawal & Ghosal, 1969}}— Һиндостандың көньяҡ-көнбайышы
* {{btname|[[Rattus simalurensis]]|(Miller, 1903)}} — [[Индонезия]]
* {{btname|[[Rattus stoicus]]|(Miller, 1902)}} — Андаман утрауҙары

== Кеше өсөн әһәмиәте ==
Ҡомаҡтың синантроп төрҙәре [[Аҙыҡ|аҙыҡ-түлек]] һәм аҙыҡ булмаған әйберҙәрҙе ашай һәм боҙа, ҡайһы берҙә электр селтәрҙәренә зыян килтереү юлы менән ҙур иҡтисади зыян килтерә, был янғындарға килтереүе ихтимал. АҠШ-та 1977 йылдағы баһа буйынса, ҡомаҡтар йыл һайын 500 миллион долларҙан 1 миллиард [[доллар]]ға тиклем зыян килтерә<ref name="Nowak" />. Шулай уҡ ҡомаҡтарҙың ҡайһы бер төрҙәре ауыл хужалығына зыян килтерә. Шул сәбәпле әлеге ваҡытта уларға ҡаршы көрәштең күп ысулдары эшләнгән һәм эшкәртелә.

=== Иҡтисади зыян ===
Ҡомаҡтар — күп кенә зоонотик һәм антропозонотик инфекцияларҙың тәбиғи сығанағы. Чума, туляремия, ҡотороу, тиф, токсоплазмос, лептоспироз, рикетсиоз, содоку<ref>{{Cite web |url=http://www.infectology.ru/nosology/infectious/bacteriosis/sodocu.aspx |title=Содоку<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2010-11-09 |archive-date=2010-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101123181922/http://infectology.ru/nosology/infectious/bacteriosis/sodocu.aspx |deadlink=no }}</ref> һәм башҡа ауырыуҙарҙы тараталар<ref>{{Cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19548807 |title=Meerburg BG, Singleton GR, Kijlstra A. Rodent-borne diseases and their risks for public health |access-date=2017-10-03 |archive-date=2019-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190113122538/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19548807 |deadlink=no }}</ref><ref name="Соколов">{{книга|автор = Соколов В. Е. |часть = |заглавие = Систематика млекопитающих. Отряды зайцеобразных, грызунов |оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = Высшая школа|год = 1977 |том = |страницы = 297—299 |страниц = 494 |серия = |isbn = |тираж = }}</ref>. АҠШ-та йыл һайын улар кәмендә 14 000 кешене тешләй, ә [[Мәскәү]]ҙә, ҡала дезинфекция үҙәге мәғлүмәттәре буйынса, 2008 йылда — 506 кешене<ref>{{Cite web |url=http://www.kp.ru/daily/24260/456911/ |title=Крыса дома моего // KP.RU — Москва |access-date=2009-09-03 |archive-date=2009-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090315083740/http://kp.ru/daily/24260/456911/ |deadlink=no }}</ref>.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Аргиропуло А. И., Семейство Muridae — мыши, М.— Л., 1940 (Фауна СССР. Млекопитающие, т. 3, в. 5);
* Ellerman J. R., The families and genera of living rodents, v. 3, pt I, L., 1949.
* {{книга|автор=Котенкова Е. В., Мешкова Н. Н., Шутова М. И.|заглавие=О крысах и мышах|серия=[[Человек и окружающая среда (книжная серия)|Научно-популярная литература. Серия «Человек и окружающая среда»]]|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1989|isbn=5-02-005233-7|страниц=176|ссылка=http://www.sivatherium.narod.ru/library/kotnkova/part_01.htm|тираж=25000}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Викисловарь = крыса
}}
* [https://life.ru/t/грызуны/1102659/zubastaia_banda_pochiemu_krysy_zakhvatyvaiut_rossiiu_i_kak_s_etim_borotsia Зубастая банда. Почему крысы захватывают Россию и как с этим бороться]
* [http://www.vz.ru/society/2006/9/20/49625.html «Суперкрысы» против человечества] «Взгляд» (21.09.2006)
* [http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/5846/ Вездесущая, везде живущая] («Вокруг света», № 9 (2468), сентябрь 1979 Рубрика «Без рубрики»)

{{ВС}}

[[Категория:Ҡомаҡтар| ]]
Ҡомаҡ (), () — кимереүселәр ғаиләһенә ҡараған, нәҙек оҙон ҡойроҡло һоро йәнлек.

 Дөйөм мәғлүмәттәр 
Ҡомаҡтың кәүҙәһенең оҙонлоғо 8—30 см етә, ә ҡойроғоноң оҙонлоғо тән оҙонлоғона тиң йәки унан күберәк ауырлығы 37-39 граммдан (Rattus exulans) 400—420 граммға тиклем (һоро ҡомаҡтарҙың ҡайһы берҙәре 500 граммға етергә мөмкин) Кәүҙәһе ҡараһыу һоро йәки һоро-көрән төҫтә, әммә һары, ҡыҙыл һәм ҡыҙғылт һары төҫлөләр осрай. Тәпәйҙәрен бармаҡтары хәрәкәтсән.

Ике синантроп төрө — һоро һәм ҡара ҡомаҡ киң таралған. Башҡа төрҙәре Көньяҡ-Көнсығыш Азияла, Яңы Гвинеяла, Австралияла, Малай архипелагы утрауҙарында таралған. Тағы ла бер синантроп төрө (Rattus exulans) — Океания һәм Гавай утрауҙарына индерелә.. Австралияла саванналарҙа һәм көтөүлектәрҙә осрай. Тәүге хәлдә Rattus төрө урта плейстоцендан билдәле.

 Йәшәү рәүеше, туҡланыуы һәм үрсеүе 
Ҡомалаҡтар ер өҫтөндә һәм ағаста ла йәшәй ала. Торлаҡ сифатында өңдәр (үҙе ҡаҙып алған, шулай уҡ башҡа хайуандарҙың өңдәре), тәбиғи нығытмалар, төрлө хайуандарҙың оялары, шулай уҡ яһалма һыйыныу урындары (мәҫәлән, торлаҡ йорттарҙың подвалдары йәки башҡа конструктив япмалар) файҙаланыла. Улар яңғыҙ ҙа, ғаилә йәки территориаль төркөмдәрҙә йәшәй.

Күпселек ҡомаҡтар ашауҙа һайланмай. Әммә төрлө төрҙәрҙең билдәле бер өҫтөнлөктәре бар. Ҡайһы берәүҙәр үҫемлек аҙыҡтарына — орлоҡтарға, йәшелсәгә, еләк-емешкә өҫтөнлөк бирә. Башҡа хайуандар — төрлө бөжәктәр, моллюскылар һәм башҡа ваҡ умыртҡаһыҙҙар. Һоро ҡомаҡтарҙың менюһы ныҡ айырыла.

Ҡомаҡтар, синантроп төрҙәрҙең төньяҡ популяцияһынан тыш, йыл әйләнәһенә үрсей. Ҡомаҡтарҙың үрсеме төрлөсә. Һоро ҡомаҡтың 2 — 22 балаһы булыуы мөмкин, ләкин уртаса 8-9, малайҙарҙың төрҙәренеке — 3-6, австралия төрҙәренеке — 3 — 14. Уларҙың ҡайһы бер төрҙәренең инә заттары — :ru:полиэстраль.

 Систематикаһы һәм төрҙәре 
Ырыуҙа бер нисә төркөмгә бүленгән 70-ләп тере төр бар
. Тағы ла бер нисә төр юҡҡа сыҡҡан.

«norvegicus» төркөмө
  — :ru:синантроп, һәр ерҙә тиерлек.

«rattus» төрө
thumb|right|Ҡара ҡомаҡ (Rattus rattus)
  — Энгано утрауы
  — Һинд-Ҡытай, Малакка ярымутрауы, Зонд утрауҙары, Яңы Гвинея
  — Төньяҡ Борнеоның таулы урмандары
 — Никобар утрауҙары
  — Филиппин утрауҙары
  — Сулавеси
  — Көньяҡ-көнбайыш Ҡытай, Таиланд, Тайвань, Тайвань, Хайнань
  — Ментавай утрауҙары
  — Миндоро утрауы
  — Сулавесиҙың көньяҡ-көнбайышы
  — Непал, юго-западный Көньяҡ-көнбайыш Ҡытай, Вьетнам. Синантроптар — Яңы Гвинея, Сулавеси, Филиппин
  — Вьетнамдың көньяғы
  — Никобарские острова
  — синантроп, бөтә ерҙә тиерлек таралған
  — Индостан, Һинд-Ҡытай, Хайнань. Синантроптар — Япон утрауҙары, Филиппин, Малай архипелагы утрауҙары
  — Сулу архипелагы
  — Малакка ярымутрауы, Зонд утрауҙары
  — Памир, Һиндукуш, Көньяҡ Тибет урмандары

«xanthurus» төрө
  — Сулавесиҙың көньяҡ-көнбайышы
  — Көньяҡ-көнбайыш Сулавеси яры
  — Сулавесиның төньяҡ-көнсығышы
  — Пеленг утрауы
  — Сулавесиҙың үҙәге һәм төньяғындағы таулы райондар

«leucopus» төрө
  — Сулу утрауы
  — Серам утрауы
  — Яңы Гвинея тауҙары
  — Гелвинк ҡултығы утрауҙары
  — Яңы Гвинеяның көньяҡ һәм көнсығыш өлөшө, Австралияның төньяҡ-көнсығышы
  — Яңы Гвинеяның көнсығышы
  — Моротаи утрауы
  — Яңы Гвинеяның төньяҡ-көнсығышы
  — Яңы Гвинеяның төньяғы һәм көнсығышы
  — Бисмарка архипелагы
  — Яңы Гвинея

«fuscipes» төрө
thumb|right|Rattus fuscipes
  — Австралияның төньяғындағы яр буйы райондары
  — Австралияның тау урмандары һәм субальп болондары
  — Флорес утрауы
  — Австралия һәм Тасмания саванналары
  — Яңы Гвинеяның көньяҡ һәм көнсығыш өлөшө, Австралияның төньяҡ-көнсығышы
  — Тимор утрауы
  — Австралия саванналары
  — Австралияның үҙәге һәм төньяғы

incertae sedis төрҙәре

  — Маллака ярымутрауы, Суматра
  — Энгано утрауы
  — синантроп. Бөтә Көньяҡ-Көнсығыш Азия һәм Океания тиерлек
  — Суматраның төньяғы
  — Суматраның көнбайышы
  — Раштыуа утрауы. Тарихи осорҙа үлеп бөтәләр
  — Шри-Ланканың тау урмандары
  — Раштыуа утрауы. Тарихи осорҙа үлеп бөтәләр
 — Һиндостандың көньяҡ-көнбайышы
  — Индонезия
  — Андаман утрауҙары

 Кеше өсөн әһәмиәте 
Ҡомаҡтың синантроп төрҙәре аҙыҡ-түлек һәм аҙыҡ булмаған әйберҙәрҙе ашай һәм боҙа, ҡайһы берҙә электр селтәрҙәренә зыян килтереү юлы менән ҙур иҡтисади зыян килтерә, был янғындарға килтереүе ихтимал. АҠШ-та 1977 йылдағы баһа буйынса, ҡомаҡтар йыл һайын 500 миллион долларҙан 1 миллиард долларға тиклем зыян килтерә. Шулай уҡ ҡомаҡтарҙың ҡайһы бер төрҙәре ауыл хужалығына зыян килтерә. Шул сәбәпле әлеге ваҡытта уларға ҡаршы көрәштең күп ысулдары эшләнгән һәм эшкәртелә.

 Иҡтисади зыян 
Ҡомаҡтар — күп кенә зоонотик һәм антропозонотик инфекцияларҙың тәбиғи сығанағы. Чума, туляремия, ҡотороу, тиф, токсоплазмос, лептоспироз, рикетсиоз, содоку һәм башҡа ауырыуҙарҙы тараталар. АҠШ-та йыл һайын улар кәмендә 14 000 кешене тешләй, ә Мәскәүҙә, ҡала дезинфекция үҙәге мәғлүмәттәре буйынса, 2008 йылда — 506 кешене.

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Аргиропуло А. И., Семейство Muridae — мыши, М.— Л., 1940 (Фауна СССР. Млекопитающие, т. 3, в. 5);
 Ellerman J. R., The families and genera of living rodents, v. 3, pt I, L., 1949.
 

 Һылтанмалар 

 Зубастая банда. Почему крысы захватывают Россию и как с этим бороться
 «Суперкрысы» против человечества «Взгляд» (21.09.2006)
 Вездесущая, везде живущая («Вокруг света», № 9 (2468), сентябрь 1979 Рубрика «Без рубрики»)