Операцион система
{{Ук}}   

'''Операцион система''' —   [[компьютер]] ресурстары менән идара итеү һәм ҡулланыусы менән үҙ-ара бәйләнеште ойоштороу өсөн тәғәйенләнгән бер-береһе менән бәйле программалар комплексы. Мәғлүмәтте индереү-сығарыуҙы ойоштороусы, система программалары һәм ҡулланыусы программалары эшмәкәрлеген тәьмин итеүсе [[программа]]лар комплексы. Операцион системаны өс иң мөһим өлөшкә бүлеп була: ядро, мәғлүмәт һаҡлағыс система, командалар интерпритаторы (ҡулланыусының).

== Тарихы ==
Элгәре операцион системалар тип ярҙамсы пронраммаларҙы, шулай уҡ йыш ҡулланылған программалар китапханаһын һанарға кәрәк. Был программалар 1-се быуын компьютерҙар барлыҡҡа килеү менән эшләнә башлаған (1940-сы йылдар аҙағы. Ярҙамсы программалар операторҙың йыһаз менән физик манипуляцияларын кәметкән, ә китапханалар бер үк хәмәлде күп тапҡыр программаламай ҡалырға мөмкинлек биргән (тейәү-нәтижә яһау, математик функцияларҙы иҫәпләү операцияларын башҡарыу һәм башҡалар).

1950-1960 йылдарҙы оперцион системаның  функционаллығын билдәләй торған төп идеялар формалаша һәм ғәмәлгә ашырыла: пакет режимы, ваҡыт һәм күп маҡсатлылыҡ, вәкаләттәр бүлешеү, вакыттың реаль масштабы, файл структуралары һәм файл системалары.
== Иң мөһим өлөштәре ==

1. [[Ядро]] —[[ компьютер]]ҙың  аппарат саралары менән идара итеүҙе, [[файл]]дар эшен һәм ғәмәли программалар  үтәлеүен ойоштороусы, мәғлүмәтте индереү һәм сығарыуҙы атҡарыусы программалар комплексы,  идара итеүсе операцион системаның иң мөһим өлөшө.

2. Мәғлүмәт һаҡлаусы [[ система]]лар — һаҡлау ҡоролмалары менән идара итеүсе, һәм мәғлүмәтте яҙыу һәм (йәки) уҡыуҙы башҡарған операцион системаның өҫтәмә өлөшө. Мәғлүмәт һаҡлаусы системаның бер төрө — файл системаһы.

3. Командалар интерпритаторы — ҡулланыусының компьютер менән эшмәкәрлеген ойоштороусы программа.

== Төп функциялары ==
[[Файл:IBM360-65-1.corestore.jpg|thumb|[[OS/360]] использовалась на большинстве компьютеров [[IBM]] начиная с 1966, включая те компьютеры, которые помогали [[NASA]] отправить человека на Луну.]]
1 Ҡушымталарҙы оператив хәтергә йөкмәтеү һәм уларҙы башҡарыу.

2 Периферия ҡоролмаларына универсаль рәүештә мөрәжәғәт итеү. Миҫал: индереү-сығарыу ҡоролмалары.

3 Оператив хәтер менән идара итеү (процесстар араһында хәтерҙе бүлеп таратыу, виртуаль хәтер).

4 Энергия талап итмәгән мәғлүмәт һаҡлағыстарындағы (ҡаты диск, оптик диск һ.б.) материалды ҡулланыу менән идара итеү; күбеһенсә файл системаһы ярҙамында башҡарыла.

5 Ҡулланыусы интерфейсын булдырыу.

6 Селтәр операцияларын булдырыу, шул иҫәптән стек протоколдарын булдырыу.

== Өҫтәмә функциялары ==

1 Мәсьәләләрҙе параллель һәм псевдопараллель рәүештә башҡарыу (күп мәсьәлә башҡарыу).

2 Процестар араһында аралыштырыусы: мәғлүмәт менән алмашыу, бер-береһен синхронлаштырыу.

3 Системаны ҡурсалау; ҡулланыусы мәғлүмәттәрен һәм программаларҙы, ҡулланыусының эшмәкәрлегенән (яуызлыҡ уй менән йәки белмәгәнлектән) йәки ҡушымталарҙан ҡурсалау.

4 Ҡулланыусыларҙың хоҡуҡтарын сикләү һәм күп ҡулланыусылар эшләү режимы (аутентификациялау, авторизациялау).

== Операцион система төрҙәре ==
Операцион системалар хисап аппаратына, лицензияһына һәм башҡарыласаҡ маҡсатына ҡарап күп төрҙәргә бүленә. Төрҙәр иһә үҙ сиратында тармаҡтарға бүленә.

Компьютерҙарҙа киләһе ике операцион система төрҙәре киң таралған: '''Microsoft Windows''', '''Unix''' һәм '''''Unix системаһына хас''''' булған (шул иҫәптән '''Macintosh''') операцион системалары.
[[File:PC DOS 1.10 screenshot.png|thumb|256px|PC DOS was an early personal computer OS that featured a command line interface.]]
== Төшөнсәһе ==

Операцион системаның ике төшөнсәһе бар: «ҡорам менән идара итеүсе программалар теҙмәһе» һәм «башҡа программалар менән идара итеүсе программалар теҙмәһе». Ниндәй осраҡта операцион система кәрәклегәнә ҡарап ике төшөнсә лә теүәл бирелгән.

Операцион системаһы булмаған техника ла бар. Мәҫәлән, көнкүреш техникаһында, автомобилдәрҙә (тиҫтәгә яҡын булыуы мөмкин), кеҫә телефондарында ҡуйылған микрокомпьютер ҡабыҙырға йәки һүндерегә кеүек ябай ғына программаларҙы башҡара. Күп кенә уйын ҡорамалдары ла, картридж йәки компакт-дискка яҙырған программаны башҡарып, операцион системаһыҙ эшләй ала.

== Ҡарағыҙ==

* [[Аппаратная платформа компьютера]]
* [[Сетевая операционная система]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга | автор = Гордеев А. В. | заглавие = Операционные системы: Учебник для вузов | издание = 2-е изд | место = СПб. | издательство = [[Питер (издательство)|Питер]] | год = 2007 | страниц = 416 | isbn = 978-5-94723-632-3}}
* {{книга | автор = Деннинг П. Дж., Браун Р. Л. | часть = Операционные системы | заглавие = Современный компьютер | место = М. | год = 1986}}
* {{книга | автор = Иртегов Д. В. | заглавие = Введение в операционные системы | издание = 2-е изд | место = СПб. | издательство = BHV-СПб | год = 2007 | isbn = 978-5-94157-695-1}}
* {{книга | автор = [[Керниган, Брайан|Керниган Б. У.]], [[Пайк, Роб|Пайк Р. У.]] | заглавие = UNIX — универсальная среда программирования | оригинал = The UNIX Programming Environment | место = М. | год = 1992}}
* {{книга | автор = Олифер В. Г., Олифер Н. А. | заглавие = Сетевые операционные системы | место = СПб. | издательство = [[Питер (издательство)|Питер]] | год = 2002 | страниц = 544 | isbn = 5-272-00120-6}}
* {{книга | автор = Столлингс У. | заглавие = Операционные системы | оригинал = Operating Systems: Internals and Design Principles | место = М. | издательство = [[Вильямс (издательство)|Вильямс]] | год = 2004 | страниц = 848 | isbn = 0-1303-1999-6}}
* {{книга | автор = [[Таненбаум, Эндрю|Таненбаум Э. С.]] | заглавие = Многоуровневая организация ЭВМ | оригинал = Structured Computer Organization | место = М. | издательство = Мир | год = 1979 | страниц = 547}}
* {{книга | автор = [[Таненбаум, Эндрю|Таненбаум Э. С.]] | заглавие = Современные операционные системы | оригинал = Modern Operating Systems | издание = 2-е изд | место = СПб. | издательство = [[Питер (издательство)|Питер]] | год = 2005 | страниц = 1038 | isbn = 5-318-00299-4}}
* {{книга | автор = [[Таненбаум, Эндрю|Таненбаум Э. С.]], Вудхалл А. С. | заглавие = Операционные системы. Разработка и реализация | оригинал = Operating Systems: Design and Implementation | издание = 3-е изд | место = СПб. | издательство = [[Питер (издательство)|Питер]] | год = 2007 | страниц = 704 | isbn = 978-5-469-01403-4}}
* {{книга | автор = Шоу А. | заглавие = Логическое проектирование операционных систем | оригинал = The Logical Design of Operating Systems | место = М. | издательство = Мир | год = 1981 | страниц = 360}}
* {{книга | автор = [[Рэймонд, Эрик|Рэймонд Э. С.]] | заглавие = Искусство программирования для UNIX | оригинал = The Art of UNIX Programming | место = М. | издательство = [[Вильямс (издательство)|Вильямс]] | год = 2005 | страниц = 544 | isbn = 5-8459-0791-8}}
* {{книга | автор = Mark G. Sobell. | заглавие = UNIX System V. A Practical Guide | издание = 3rd ed | год = 1995}}

== Һылтанмалар ==
{{wiktionary|операционная система}}
* [https://web.archive.org/web/20131203023751/http://www.pub2me.net/server-os-election/ Выбор операционной системы для сервера]
{{dmoz|World/Russian/Компьютеры/Программное_обеспечение/Операционные_системы/}}
* [http://www.internet-web.ru/tema2.html Обзор различных операционных систем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090922214611/http://www.internet-web.ru/tema2.html |date=2009-09-22 }}.
* {{cite web|author=[[Отставнов, Максим Евгеньевич|Отставнов М. Е.]]|date=2003|url=http://www.otstavnov.com/fsft/fsft-articles.html|title=Свободное программное обеспечение в школе|work=Свободное ПО для школы|accessdate=2010-04-16|deadlink=unknown-host|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080706125644/http://www.otstavnov.com/fsft/fsft-articles.html|archivedate=2008-07-06}}
* [http://tdocs.su/16951 Операционная система (Operating system) по ГОСТ 15971-90 ]

{{Операционные системы}}
{{Аспекты операционных систем}}

[[Категория:Операцион система| ]]
[[Категория:Изобретения США]]

[[Категория:Программа тәьминәте]]
Операцион система —   компьютер ресурстары менән идара итеү һәм ҡулланыусы менән үҙ-ара бәйләнеште ойоштороу өсөн тәғәйенләнгән бер-береһе менән бәйле программалар комплексы. Мәғлүмәтте индереү-сығарыуҙы ойоштороусы, система программалары һәм ҡулланыусы программалары эшмәкәрлеген тәьмин итеүсе программалар комплексы. Операцион системаны өс иң мөһим өлөшкә бүлеп була: ядро, мәғлүмәт һаҡлағыс система, командалар интерпритаторы (ҡулланыусының).

 Тарихы 
Элгәре операцион системалар тип ярҙамсы пронраммаларҙы, шулай уҡ йыш ҡулланылған программалар китапханаһын һанарға кәрәк. Был программалар 1-се быуын компьютерҙар барлыҡҡа килеү менән эшләнә башлаған (1940-сы йылдар аҙағы. Ярҙамсы программалар операторҙың йыһаз менән физик манипуляцияларын кәметкән, ә китапханалар бер үк хәмәлде күп тапҡыр программаламай ҡалырға мөмкинлек биргән (тейәү-нәтижә яһау, математик функцияларҙы иҫәпләү операцияларын башҡарыу һәм башҡалар).

1950-1960 йылдарҙы оперцион системаның  функционаллығын билдәләй торған төп идеялар формалаша һәм ғәмәлгә ашырыла: пакет режимы, ваҡыт һәм күп маҡсатлылыҡ, вәкаләттәр бүлешеү, вакыттың реаль масштабы, файл структуралары һәм файл системалары.
 Иң мөһим өлөштәре 

1. Ядро — компьютерҙың  аппарат саралары менән идара итеүҙе, файлдар эшен һәм ғәмәли программалар  үтәлеүен ойоштороусы, мәғлүмәтте индереү һәм сығарыуҙы атҡарыусы программалар комплексы,  идара итеүсе операцион системаның иң мөһим өлөшө.

2. Мәғлүмәт һаҡлаусы  системалар — һаҡлау ҡоролмалары менән идара итеүсе, һәм мәғлүмәтте яҙыу һәм (йәки) уҡыуҙы башҡарған операцион системаның өҫтәмә өлөшө. Мәғлүмәт һаҡлаусы системаның бер төрө — файл системаһы.

3. Командалар интерпритаторы — ҡулланыусының компьютер менән эшмәкәрлеген ойоштороусы программа.

 Төп функциялары 
thumb|OS/360 использовалась на большинстве компьютеров IBM начиная с 1966, включая те компьютеры, которые помогали NASA отправить человека на Луну.
1 Ҡушымталарҙы оператив хәтергә йөкмәтеү һәм уларҙы башҡарыу.

2 Периферия ҡоролмаларына универсаль рәүештә мөрәжәғәт итеү. Миҫал: индереү-сығарыу ҡоролмалары.

3 Оператив хәтер менән идара итеү (процесстар араһында хәтерҙе бүлеп таратыу, виртуаль хәтер).

4 Энергия талап итмәгән мәғлүмәт һаҡлағыстарындағы (ҡаты диск, оптик диск һ.б.) материалды ҡулланыу менән идара итеү; күбеһенсә файл системаһы ярҙамында башҡарыла.

5 Ҡулланыусы интерфейсын булдырыу.

6 Селтәр операцияларын булдырыу, шул иҫәптән стек протоколдарын булдырыу.

 Өҫтәмә функциялары 

1 Мәсьәләләрҙе параллель һәм псевдопараллель рәүештә башҡарыу (күп мәсьәлә башҡарыу).

2 Процестар араһында аралыштырыусы: мәғлүмәт менән алмашыу, бер-береһен синхронлаштырыу.

3 Системаны ҡурсалау; ҡулланыусы мәғлүмәттәрен һәм программаларҙы, ҡулланыусының эшмәкәрлегенән (яуызлыҡ уй менән йәки белмәгәнлектән) йәки ҡушымталарҙан ҡурсалау.

4 Ҡулланыусыларҙың хоҡуҡтарын сикләү һәм күп ҡулланыусылар эшләү режимы (аутентификациялау, авторизациялау).

 Операцион система төрҙәре 
Операцион системалар хисап аппаратына, лицензияһына һәм башҡарыласаҡ маҡсатына ҡарап күп төрҙәргә бүленә. Төрҙәр иһә үҙ сиратында тармаҡтарға бүленә.

Компьютерҙарҙа киләһе ике операцион система төрҙәре киң таралған: Microsoft Windows, Unix һәм Unix системаһына хас булған (шул иҫәптән Macintosh) операцион системалары.
thumb|256px|PC DOS was an early personal computer OS that featured a command line interface.
 Төшөнсәһе 

Операцион системаның ике төшөнсәһе бар: «ҡорам менән идара итеүсе программалар теҙмәһе» һәм «башҡа программалар менән идара итеүсе программалар теҙмәһе». Ниндәй осраҡта операцион система кәрәклегәнә ҡарап ике төшөнсә лә теүәл бирелгән.

Операцион системаһы булмаған техника ла бар. Мәҫәлән, көнкүреш техникаһында, автомобилдәрҙә (тиҫтәгә яҡын булыуы мөмкин), кеҫә телефондарында ҡуйылған микрокомпьютер ҡабыҙырға йәки һүндерегә кеүек ябай ғына программаларҙы башҡара. Күп кенә уйын ҡорамалдары ла, картридж йәки компакт-дискка яҙырған программаны башҡарып, операцион системаһыҙ эшләй ала.

 Ҡарағыҙ

 Аппаратная платформа компьютера
 Сетевая операционная система

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 Һылтанмалар 

 Выбор операционной системы для сервера

 Обзор различных операционных систем .
 
 Операционная система (Operating system) по ГОСТ 15971-90 

 
Категория:Изобретения США

Категория:Программа тәьминәте