Сыңғыҙ
{{Ук}}
'''Сыңғыҙ''' ({{lang-ru|Чингизово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]]ндағы ауыл. [[2009]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 622 кеше<ref name='белешмә китабы'>[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>.
Почта индексы — 453678, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80206846004.
 
== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||573||281||292||49,0||51,0
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Баймаҡ (ҡала)|Баймаҡ]]): 23 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Үрге Таулыҡай]]): 8 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 68 км

== Ауыл тарихы ==
Сыңғыҙ – Бөрйәндәрҙең боронғо ауылы. Ғалим-тарихсы Әнүәр Әсфәндиәров иҫәпләүенсә, ауыл сама менән 1603-1605 йылдарҙа барлыҡҡа килгән. Ауыл Ярмайылға һәм Күсәбә йылғаларының Һаҡмарға ҡойған тамағында урынлашҡан. Уны Ҙур һәм бәләкәй Һәрешҡужа, Алсынбай, Туңғайын, Сәлийәүһәр, Ялпаҡ тауҙары уратып алған. Ауылдан район үҙәгенә тиклем 25 км.

Ауылда бронза дәүеренән ҡалған ауылсаҡ һәм керамика һауыттар табылған. Шунлыҡтан Сыңғыҙҙы борон күсмә халыҡтарҙың йәшәү урыны булған тип һанайҙар. Шулай уҡ ошо төбәктә боронғо ҡаласыҡ (ҡәлғә) табылған. Бының турала рус ғалиме һәм сәйәхәтсеһе Р.Г. Игнатьев былай тип яҙған: «Деревня Чингизово. В 4 верстах от деревни на левом берегу реки Сакмара, в устье реки Аснан (Аселе) находятся остатки вала окружностью 84 сажени с 2 воротами, по преданию, «ставка Чингисхана».

Сыңғыҙ хандың бында булыуы икеле, ләкин уның вариҫтары һәм сыңғыҙ (монаш) ырыуы кешеләре йәшәгән. Археологтар ауылдың хәҙерге зыяраты эргәһендә Алтын-Урҙа дәүеренән ҡалған кургандар тапҡан.

Сыңғыҙ – боронғо ырыу булһа, Монаш – түбә-аймаҡ исеме. Монаштарҙың хәҙерге Татарстан ерендә Кама йылғаһы буйында, Баймаҡ районының Темәс, Ҡолсора, Иҙрис, II Этҡол, Таулыҡай ауылдарында йәшәүҙәре билдәле. Ә инде Сыңғыҙ ырыуының тәүге йәшәгән урыны Ҡаҙағстан еренә барып тоташа.

Ауыл аҡһаҡалдары Фәтхетдин Солтангилдин, Вәрғитдин Мортазиндар үҙҙәренең яҙмаларында, ауыл 1675-1685 йылдарҙа төҙөлгән, тип яҙалар. Рус ғалимы М.А. Голубцов  «Башкирия в 1730-1750» исемле картаһында Сыңғыҙ ауылын беренсе тапҡыр рәсми рәүештә сағылдырған. Картала күренеүенсә, ауыл аша почта тракты үткән.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Рәшиҙә Туйсина]] (10.05.1942) — бейеүсе, РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1978), [[БАССР]]-ҙың халыҡ артисы (1974), [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия|Ғәлимов Сәләм исемендәге]] (1968) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (1974) лауреаты, [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2012).
* [[Хөсәйен Әхмәтов]] (6.01.1914—8.01.1993) — [[башҡорт]] совет композиторы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы, РСФСР-ҙың һәм БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты.
* [[Әнүәр Әсфәндиәров]] (15 май 1934 йыл — 4 февраль 2014 йыл) — тарихсы ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре кандидаты (1970). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985), СССР юғары мәктәбе отличнигы (1984). Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (2007), Ә. Вәлиди исемендәге халыҡ-ара (1997) һәм В. П. Бирюков исемендәге Урал (1994) премиялары лауреаты. Халыҡтар дуҫлығы, Салауат Юлаев (2004) ордендары кавалеры.
* [[Рәйес Түләков]] (1959—2007) — шағир, Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты
* [[Рамаҙан Үтәғолов]] (15 ноябрь 1930 йыл — 6 март 2017 йыл) — педагог, яҙыусы. Башҡортостан Республикаһының почетлы тыуған яҡты өйрәнеүсеһе (2008). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1966). БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1965). Батыр Вәлид исемендәге премия лауреаты. Сибай ҡалаһының почетлы гражданы (2010).
* [[Рәмил Туйсин]] (12 апрель 1972 йыл) — педагог һәм һәүәҫкәр йырсы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2009)
* Тәнзилә Кейекбаева — тележурналист
* Бикташева Әминә Вәли ҡыҙы — уҡытыусы, йырҙар авторы.

== Һылтанмалар == 
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/10810-sy-y-bajma-r-nynda-y-auyl}} {{V|18|01|2019}}
*  Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.{{ref-ru}} ISBN 978-5-87691-038-7.
* Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с.  ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Баймаҡ районы ауылдары}}

[[Категория:Баймаҡ районы ауылдары]]
[[Категория:Һаҡмар буйындағы тораҡ пункттар]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]
Сыңғыҙ () — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 622 кешеБашҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы .
Почта индексы — 453678, ОКАТО коды — 80206846004.
 
 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар) 1920 йыл 26 август 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар 1959 йыл 15 ғинуар 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар 2002 йыл 9 октябрь 2010 йыл 14 октябрь57328129249,051,0

 Географик урыны 
 Район үҙәгенә тиклем (Баймаҡ): 23 км
 Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Үрге Таулыҡай): 8 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 68 км

 Ауыл тарихы 
Сыңғыҙ – Бөрйәндәрҙең боронғо ауылы. Ғалим-тарихсы Әнүәр Әсфәндиәров иҫәпләүенсә, ауыл сама менән 1603-1605 йылдарҙа барлыҡҡа килгән. Ауыл Ярмайылға һәм Күсәбә йылғаларының Һаҡмарға ҡойған тамағында урынлашҡан. Уны Ҙур һәм бәләкәй Һәрешҡужа, Алсынбай, Туңғайын, Сәлийәүһәр, Ялпаҡ тауҙары уратып алған. Ауылдан район үҙәгенә тиклем 25 км.

Ауылда бронза дәүеренән ҡалған ауылсаҡ һәм керамика һауыттар табылған. Шунлыҡтан Сыңғыҙҙы борон күсмә халыҡтарҙың йәшәү урыны булған тип һанайҙар. Шулай уҡ ошо төбәктә боронғо ҡаласыҡ (ҡәлғә) табылған. Бының турала рус ғалиме һәм сәйәхәтсеһе Р.Г. Игнатьев былай тип яҙған: «Деревня Чингизово. В 4 верстах от деревни на левом берегу реки Сакмара, в устье реки Аснан (Аселе) находятся остатки вала окружностью 84 сажени с 2 воротами, по преданию, «ставка Чингисхана».

Сыңғыҙ хандың бында булыуы икеле, ләкин уның вариҫтары һәм сыңғыҙ (монаш) ырыуы кешеләре йәшәгән. Археологтар ауылдың хәҙерге зыяраты эргәһендә Алтын-Урҙа дәүеренән ҡалған кургандар тапҡан.

Сыңғыҙ – боронғо ырыу булһа, Монаш – түбә-аймаҡ исеме. Монаштарҙың хәҙерге Татарстан ерендә Кама йылғаһы буйында, Баймаҡ районының Темәс, Ҡолсора, Иҙрис, II Этҡол, Таулыҡай ауылдарында йәшәүҙәре билдәле. Ә инде Сыңғыҙ ырыуының тәүге йәшәгән урыны Ҡаҙағстан еренә барып тоташа.

Ауыл аҡһаҡалдары Фәтхетдин Солтангилдин, Вәрғитдин Мортазиндар үҙҙәренең яҙмаларында, ауыл 1675-1685 йылдарҙа төҙөлгән, тип яҙалар. Рус ғалимы М.А. Голубцов  «Башкирия в 1730-1750» исемле картаһында Сыңғыҙ ауылын беренсе тапҡыр рәсми рәүештә сағылдырған. Картала күренеүенсә, ауыл аша почта тракты үткән.

 Билдәле шәхестәре 
 Рәшиҙә Туйсина (10.05.1942) — бейеүсе, РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1978), БАССР-ҙың халыҡ артисы (1974), Ғәлимов Сәләм исемендәге (1968) һәм Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1974) лауреаты, Салауат Юлаев ордены кавалеры (2012).
 Хөсәйен Әхмәтов (6.01.1914—8.01.1993) — башҡорт совет композиторы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм ике «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы, РСФСР-ҙың һәм БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты.
 Әнүәр Әсфәндиәров (15 май 1934 йыл — 4 февраль 2014 йыл) — тарихсы ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре кандидаты (1970). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985), СССР юғары мәктәбе отличнигы (1984). Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (2007), Ә. Вәлиди исемендәге халыҡ-ара (1997) һәм В. П. Бирюков исемендәге Урал (1994) премиялары лауреаты. Халыҡтар дуҫлығы, Салауат Юлаев (2004) ордендары кавалеры.
 Рәйес Түләков (1959—2007) — шағир, Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты
 Рамаҙан Үтәғолов (15 ноябрь 1930 йыл — 6 март 2017 йыл) — педагог, яҙыусы. Башҡортостан Республикаһының почетлы тыуған яҡты өйрәнеүсеһе (2008). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1966). БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1965). Батыр Вәлид исемендәге премия лауреаты. Сибай ҡалаһының почетлы гражданы (2010).
 Рәмил Туйсин (12 апрель 1972 йыл) — педагог һәм һәүәҫкәр йырсы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2009)
 Тәнзилә Кейекбаева — тележурналист
 Бикташева Әминә Вәли ҡыҙы — уҡытыусы, йырҙар авторы.

 Һылтанмалар  
  
  Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с. ISBN 978-5-87691-038-7.
 Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с.  ISBN 978-5-295-04683-4

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Баймаҡ районы ауылдары
Категория:Һаҡмар буйындағы тораҡ пункттар
Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары