Нуғайҙар
{{Халыҡ
| название      = Нуғайҙар
| изображение   =
| ширина        =
| подпись       = 
| самоназвание  = ногайлар, noğaylar 
| численность   = 103 660
| расселение = {{флагификация|Россия}}:<br> 109 042 (2021 йылғы халыҡ иҫәбен алыу)<ref name="Nac_total_2021">{{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx |title=Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи населения 2021 года |deadlink=no }}</ref>, 103 660 (2010)<ref name="пер.2010">{{cite web 
** {{флагификация|Дағстан}}: <br>36 944 (2021)<ref name="Nac_total_2021"/>, 40 407 (2010)<ref name="этноСРФ">{{cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls |title=Всероссийская перепись населения 2010 г. Национальный состав регионов России |access-date=2011-12-28 |archive-date=2017-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020093517/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls |deadlink=no }}</ref>
** {{флагификация|Ставропольский край}}: <br>22 569 (2021)<ref name="Nac_total_2021"/>, 22 006 (2010)<ref name="этноСРФ"/>
** {{флагификация|Карачаево-Черкесия}}: <br>17 368 (2021)<ref name="Nac_total_2021"/>, 15 654 (2010)<ref name="этноСРФ"/>
** {{флагификация|Ханты-Мансийский автономный округ}}: <br>9990 (2021)<ref name="Nac_total_2021"/>, 5323 (2010)<ref name="этноСРФ"/>
** {{флагификация|Астраханская область}}: <br>9320 (2021)<ref name="Nac_total_2021"/>, 7589 (2010 )<ref name="этноСРФ"/>
** {{флагификация|Ямало-Ненецкий автономный округ}}: <br>3740(2021)<ref name="Nac_total_2021"/>, 3479 (2010)<ref name="этноСРФ"/>
** {{флагификация|Красноярский край}}: <br> 1772 (2021)<ref name="Nac_total_2021"/>, 950 (2010)<ref name="этноСРФ"/>
** {{флагификация|Москва}}: <br> 539 (2021)<ref name="Nac_total_2021"/>, 585 (2010)<ref name="этноСРФ"/>
** {{флагификация|Московская область}}: <br> 692 (2021)<ref name="Nac_total_2021"/>, 266 (2010)<ref name="этноСРФ"/>
** {{флагификация|Чечня}}: <br>2819 (2021)<ref name="Nac_total_2021"/>, 3444 (2010)<ref name="этноСРФ"/>

{{флагификация|Румыния}}: 2000<ref>{{Cite web |url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_Tab_8.xls |title=Populația stabilă după etnie – județe, municipii, orașe, comune |access-date=2015-04-24 |archive-date=2016-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160118131243/http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_Tab_8.xls |deadlink=no }}</ref>
{{флагификация|Болгария}}: 500
{{флагификация|Казахстан}}: 484
{{флагификация|Украина}}: 385 (перепись 2001)<ref>{{cite web |url = http://www.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/ |title = Всеукраїнський перепис населення 2001. Русская версия. Результаты. Национальность и родной язык.  |archive-url = https://web.archive.org/web/20100701153929/http://www.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/ |archive-date = 2010-07-01 }}</ref>
{{флагификация|Узбекистан}}: 200
| архкультура = «Евразияның дала поясы» малсылыҡ культуралары
| раса = [[Европеоид раса]] һәм [[Көньяҡ себер расаһы]]<ref>Материалы по изучению историко-культурного наследия Северного Кавказа. Выпуск IV: Антропология ногайцев. –  ИА РАН. М.: Памятники исторической мысли. 
Ч.II. Антропология современных ногайцев</ref>
| язык = [[нуғай теле]]
| религия = [[ислам]] [[сөнниҙәр]] [[хәнәфи мәҙһәб]]
| входит = [[төрки халыҡтар]]
| родственные = [[ҡырым татарҙары]]<ref>Бушаков В.А. Тюркская этноойконимия Крыма // ИЯ РАН, Москва, 1992 г.</ref><ref>Кулькатов Ж.Б. Ногайский этнический компонент в Крыму и Нижнем Поволжье: общее и особенное // Культура народов Причерноморья. — 2012. — № 228.</ref>, [[башҡорттар]]<ref>Кузеев Р.Г. Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения. Издательство "Наука", Москва, 1974 г.</ref><ref>Трепавлов В. В. Ногаи в Башкирии, XV—XVII вв. Княжеские роды ногайского происхождения. Уфа: Урал. науч. центр РАН, 1997. 72 с. (Материалы и исследования по истории и этнологии Башкортостана. № 2)</ref>, [[ҡараҡалпаҡтар]]<ref>Нурмухамедов М. К., Жданко Т. А., Камалов С. К., «Каракалпаки». Краткий очерк истории с древнейших времен до наших дней, Таш., 1971.</ref><ref>Н.Мамедов. Каракалпакская литература. Баку, Мутард-жим, 2007.</ref>, [[татарҙар]]<ref>Ахметзянов М.И. Татарские родословные (шеджере) / М.И. Ахметзянов – Казань: ИЯЛИ им. Г. Ибрагимова // Золотоордынское обозрение. 2015.</ref><ref>Исхаков Д. М. Юго-Восток Татарстана: проблема изучения этнической истории региона XTV-XVII вв. // Элмэт - Альметьевск. 2003.</ref>, [[ҡаҙаҡтар]]<ref>{{Книга|ссылка=http://biliq.ru/lib/sites/default/files/Исин_Казахское%20ханство%20и%20Ногайская%20Орда%202002.pdf|автор=Исин А.|заглавие=Казахское ханство и Ногайская Орда во второй половине XV—XVI в.|ответственный=Е. Б. Сыдыков, А. С. Еспенбетов|год=2002|место=Семипалатинск|издательство=Тенгри|страницы=38|страниц=139|isbn=9965-492-29-8}} {{Wayback|url=http://biliq.ru/lib/sites/default/files/%D0%98%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%20%D0%B8%20%D0%9D%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%202002.pdf |date=20220121033447 }}</ref><ref>{{Книга|автор=[[Артыкбаев, Жамбыл Омарович|Артыкбаев Ж. О.]]|заглавие=Историческое наследие Машхур Жусуп Копеева|место=Павлодар|издательство=ПГУ им. С. Торайгырова|страницы=89|страниц=215}}</ref><ref>{{Книга|автор=Абылхожин Ж. Б., Бурханов К. Н., Кадырбаев А. Ш., Султанов Т. И.|заглавие=Страна в сердце Евразии: сюжеты по истории Казахстана|страницы=126|страниц=280|isbn=5-7667-5571-6}}</ref>
| включает = 
| происхождение = [[ҡыпсаҡтар]], [[манғыттар]], [[асы (ырыу)|астар]], [[бәшнәктәр]], [[наймандар]]
}}

[[Файл:Halitsch.jpg|300px|мини|«Die Mongolischen Reiche ums Jahr 1300» уҡыу атласы, төҙөүсеһе И. Г. Дройзен<ref name="автоссылка2">{{cite web |url=http://www.maproom.org/00/08/present.php?m=0079 |title=Plate 79 from Professor G. Droysens Allgemeiner Historischer Handatlas by R. Andree |access-date=2017-04-07 |archive-date=2017-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170407234031/http://www.maproom.org/00/08/present.php?m=0079 |deadlink=no }}</ref>]]

'''Нуғайҙар''' ({{lang-nog|ногайлар, noğaylar}}) — башлыса [[Төньяҡ Кавказ|Төньяҡ Кавказда]] һәм [[Дағстан]]да, Түбәнге Волга буйының көньяғында йәшәүсе [[Төрки телдәр|төрки телле]] [[халыҡ]]. Антропологик яҡтан көньяҡ себер расаһына ҡарайҙар. Нуғайҙарҙың антропологик тибында монголоид һәм европеоид элементтары бар. [[Нуғай теле]] [[алтай телдәре|алтай телдәр]] ғаиләһенең төрки группаһының ҡыпсаҡ төркөмсәһенә керә. Нуғай телендә ҡарануғай һәм кубан диалектары бар, шулай уҡ ставрополь һәм әстерхан нуғайҙарының телдәре үҙенсәлекле.<ref>Народы Дагестана / Отв. ред. С. А. Арутюнов, А. И. Османов, Г. Е. Сергеева. М.: Наука, 2002. С.492.</ref> Диндәре башлыса [[ислам]].

[[Рәсәй]]ҙә [[2021 йыл]]ғы йәниҫәп буйынса — 109 мең кеше. [[2010]] йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса [[Рәсәй]]ҙә барлығы 103 660 нуғай иҫәпкә алынған булған<ref name="пер.2010">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140322063857/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm |date=2014-03-22 }}</ref>

Нуғай әҙәби теле ҡарануғай диалекты һәм нуғай һөйләше нигеҙендә төҙөлгән. Яҙма XVIII быуаттан 1928 йылға тиклем [[ғәрәп яҙмаһы|ғәрәп графикаһы]], 1928—1938 йылдарҙа [[Латин алфавиты|латин графикаһы]], 1938 йылдан [[кириллица]] графикаһы нигеҙендә.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Румыния татарҙары]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|89475}}{{V|22|03|2023}}

{{Төрки халыҡтар}}{{Дағстан халыҡтары}}
[[Категория:Мосолман халыҡтары]]
[[Категория:Төрки халыҡтар]]
[[Категория:Рәсәй халыҡтары]]
[[Категория:Кавказ халыҡтары]]
Нуғайҙар () — башлыса Төньяҡ Кавказда һәм Дағстанда, Түбәнге Волга буйының көньяғында йәшәүсе төрки телле халыҡ. Антропологик яҡтан көньяҡ себер расаһына ҡарайҙар. Нуғайҙарҙың антропологик тибында монголоид һәм европеоид элементтары бар. Нуғай теле алтай телдәр ғаиләһенең төрки группаһының ҡыпсаҡ төркөмсәһенә керә. Нуғай телендә ҡарануғай һәм кубан диалектары бар, шулай уҡ ставрополь һәм әстерхан нуғайҙарының телдәре үҙенсәлекле.Народы Дагестана / Отв. ред. С. А. Арутюнов, А. И. Османов, Г. Е. Сергеева. М.: Наука, 2002. С.492. Диндәре башлыса ислам.

Рәсәйҙә 2021 йылғы йәниҫәп буйынса — 109 мең кеше. 2010 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса Рәсәйҙә барлығы 103 660 нуғай иҫәпкә алынған булғанОфициальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года 

Нуғай әҙәби теле ҡарануғай диалекты һәм нуғай һөйләше нигеҙендә төҙөлгән. Яҙма XVIII быуаттан 1928 йылға тиклем ғәрәп графикаһы, 1928—1938 йылдарҙа латин графикаһы, 1938 йылдан кириллица графикаһы нигеҙендә.

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Румыния татарҙары

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 

Категория:Мосолман халыҡтары
Категория:Төрки халыҡтар
Категория:Рәсәй халыҡтары
Категория:Кавказ халыҡтары