Быҙаулыҡ (Ырымбур өлкәһе)
{{башҡа мәғәнәләре|Быҙаулыҡ}}
{{НП-Россия
 |статус                   = ҡала
 |русское название         = Быҙаулыҡ
 |оригинальное название    = {{lang-ru|Бузулук}}
 |герб                     = Buzuluk_gerb.jpg
 |флаг                     = Flag of Buzuluk (Orenburg oblast).png
 |описание флага           = Быҙаулыҡтын флагы
  |lat_deg = 52 |lat_min = 46 |lat_sec = 
  |lon_deg = 52 |lon_min = 16 |lon_sec = 
  |CoordAddon = type:city(87000)_region:RU-ORE
  |CoordScale = 40000
 |регион                   = Ырымбур өлкәһе
 |регион в таблице         = 
 |вид района               = ҡала округы
 |район                    = Быҙаулыҡ Ҡала округы
 |район в таблице          = 
 |вид поселения            = 
 |поселение                = 
 |поселение в таблице      = 
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = Немков Николай Николаевич
 |дата основания           = 1736
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 1781
 |площадь                  = 54,42<ref name="BD">[http://www.gks.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=53712000200620072008200920102011 БД ПМО Оренбургской области. Город Бузулук]</ref>
 |высота центра НП         = 70
 |климат                   = 
  |население               = {{Рост}} 82 816<ref name="BD"/>
  |год переписи            = 2011
  |плотность               = 
  |агломерация             = 
  |национальный состав     = 
  |конфессиональный состав = 
  |этнохороним             = быҙаулыҡтар <br>
 |почтовый индекс          = 
 |почтовые индексы         = 461040
 |телефонный код           = 35342
 |цифровой идентификатор   = 53412
 |категория в Commons      = Buzuluk
 |сайт                     = http://бузулук.рф/
}}
'''Быҙаулыҡ''' ({{lang-ru|Бузулук}}) — [[Ырымбур өлкәһе]]нең көнбайышында урынлашҡан ҡала. [[Быҙаулыҡ районы]]ның административ үҙәге. Ҡала округы район составына инмәй.

== Тарих ==
Ҡала [[Ырымбур губернаһы]]ның [[Быҙаулыҡ өйәҙе]] үҙәге булды. Быҙаулыҡ өйәҙе ҡалаһы ([[1781]] йылда алып) һәм административ үҙәге (1781—1920). [[1736]] йылда Быҙаулыҡ ҡәлғәһе булараҡ нигеҙ һалынған. 1795 йылда Быҙаулыҡта 260 йорт иҫәпләнгән, шул иҫәптән дворяндарға 5 йорт ҡараған, хәрби хеҙмәткәрҙәр һәм отставкалағы чиндарға — 138, канцелярия хеҙмәткәрҙәренә — 8, отставкалағы һәм хеҙмәттәге казактарға — 86, сауҙагәр һәм мещандарға — 18, руханиҙарға — 3, крәҫтиәндәргә — 2 йорт. 1811 йылда 1000 кеше йәшәгән, 1897 — 14471 кеше ([[урыҫтар]] — 13180, [[татарҙар]] — 847 һәм башҡа). XIX быуат аҙағында халыҡ башлыса сауҙа менән шөғөлләнгән. Йыл һайын 3 йәрминкә ойошторолған. Ҡыңғырау заводы эшләгән. Богородица ҡатын‑ҡыҙҙар һәм Спасо‑Преображение ир‑егеттәр монастыры, 5 сиркәү, 3 класлы ир һәм ҡыҙ балалар өсөн ҡала, 2 мәхәллә училищелары, 2 дауахана булған. 1920 ййылда алып [[Ырымбур губернаһы]] составында. 1934 йылға тиклем ҡала [[Һамар губернаһы]]на һәм Урта Иҙел өлкәһенә ҡараған.

== Этимологияһы ==
Топоним үҙе ярында урынлашҡан [[Быҙаулыҡ (Һамар ҡушылдығы)|Быҙаулыҡ]] йылғаһы исеменән барлыҡҡа килгән. Был турала Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев «Местные названия Оренбургской области. Историкотопонимические очерки» тигән китабында ошолай тип яҙа:
{{Цитата|Бузулукская крепость (Бузулук) своё название получила по реке Бузулук, так как крепость была заложена недалеко от впадения Бузулука в реку Самару. Наименование реки тюркское и первоначально звучало как Бузаулык (Базаулык, Бузавлык). Это доказывается таким же названием рек на востоке нашей области, точнее на территории соседней Башкирии.В Гайском районе в Ириклинское водохранилище впадает река Таналык. В верховье этой реки уже на землях Башкирии вливается её приток — небольшая речка Базаулык длиною около 40 км. Базаулык в свою очередь образуется в результате слияния ещё меньших речек, в составе названий которых содержится тоже слово Базаулык: Базаулык елга и Белекей базаулык елга. Слово Базаулык и его варианты во всех приведённых названиях отражают исконное (тюркское), в данном случае башкирское произношение. На старых географических картах эти реки обозначены словом базаулык (см. карту в «Справочнике торфяного фонда СССР») [267]. Но в устной речи русских жителей данной территории в исконном названии Базаулык произошли фонетические изменения (ассимиляция и слияние гласных соседних слогов), и оно зазвучало как Бузулук. Такие же изменения произошли и в первоначальном наименовании притока Самары Бузулук.<ref>Моисеев, Б. А. Местные названия Оренбургской области. Историкотопонимические очерки / Мин-во образования и науки РФ, ФГБОУ ВПО «Оренбург. гос. пед.ун-т». — Оренбург : Изд-во ОГПУ, 2013. — 380 с. ISBN 978-5-85859-528-1</ref>.}}

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Әмирхәнов Әнүәр Хабибулла улы]] (1912—03.03.1986), [[фән|ғалим]]-[[химик]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1951 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1954 йылдан [[Өфө авиация институты]] уҡытыусыһы; 1974—1986 йылдарҙа Химия институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған химигы (1982). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1945) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) ордендары кавалеры. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1983)<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/80768/ Башҡорт Википедияһы — ӘМИРХАНОВ Әнүәр Хәбибулла улы]{{V|21|01|2022}}</ref>.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Быҙаулыҡ өйәҙе]]

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|73532}}{{V|21|01|2022}}
* {{БЭ|80395}}{{V|21|01|2022}}

{{Ырымбур өлкәһе}}

[[Категория:Ырымбур өлкәһе ҡалалары]]
[[Категория:Ырымбур өлкәһе район үҙәктәре]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
Быҙаулыҡ () — Ырымбур өлкәһенең көнбайышында урынлашҡан ҡала. Быҙаулыҡ районының административ үҙәге. Ҡала округы район составына инмәй.

 Тарих 
Ҡала Ырымбур губернаһының Быҙаулыҡ өйәҙе үҙәге булды. Быҙаулыҡ өйәҙе ҡалаһы (1781 йылда алып) һәм административ үҙәге (1781—1920). 1736 йылда Быҙаулыҡ ҡәлғәһе булараҡ нигеҙ һалынған. 1795 йылда Быҙаулыҡта 260 йорт иҫәпләнгән, шул иҫәптән дворяндарға 5 йорт ҡараған, хәрби хеҙмәткәрҙәр һәм отставкалағы чиндарға — 138, канцелярия хеҙмәткәрҙәренә — 8, отставкалағы һәм хеҙмәттәге казактарға — 86, сауҙагәр һәм мещандарға — 18, руханиҙарға — 3, крәҫтиәндәргә — 2 йорт. 1811 йылда 1000 кеше йәшәгән, 1897 — 14471 кеше (урыҫтар — 13180, татарҙар — 847 һәм башҡа). XIX быуат аҙағында халыҡ башлыса сауҙа менән шөғөлләнгән. Йыл һайын 3 йәрминкә ойошторолған. Ҡыңғырау заводы эшләгән. Богородица ҡатын‑ҡыҙҙар һәм Спасо‑Преображение ир‑егеттәр монастыры, 5 сиркәү, 3 класлы ир һәм ҡыҙ балалар өсөн ҡала, 2 мәхәллә училищелары, 2 дауахана булған. 1920 ййылда алып Ырымбур губернаһы составында. 1934 йылға тиклем ҡала Һамар губернаһына һәм Урта Иҙел өлкәһенә ҡараған.

 Этимологияһы 
Топоним үҙе ярында урынлашҡан Быҙаулыҡ йылғаһы исеменән барлыҡҡа килгән. Был турала Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев «Местные названия Оренбургской области. Историкотопонимические очерки» тигән китабында ошолай тип яҙа:

 Билдәле шәхестәре 
 Әмирхәнов Әнүәр Хабибулла улы (1912—03.03.1986), ғалим-химик. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1951 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының ғилми хеҙмәткәре, 1954 йылдан Өфө авиация институты уҡытыусыһы; 1974—1986 йылдарҙа Химия институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1982). 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1945) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) ордендары кавалеры. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1983)Башҡорт Википедияһы — ӘМИРХАНОВ Әнүәр Хәбибулла улы.

 Иҫкәрмәләр 

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Быҙаулыҡ өйәҙе

 Һылтанмалар 
 
 

Категория:Ырымбур өлкәһе ҡалалары
Категория:Ырымбур өлкәһе район үҙәктәре
Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы