Яңғыҙҡайын
{{Ук}}
'''Яңғыҙҡайын''' ({{lang-ru|Янгискаин}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ғафури районы]]ндағы Юрматы ырыуы [[башҡорттар]]ы ауылы. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 888 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.
Почта индексы — 453073, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80221846001.
 
== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||888||424||464||47,7||52,3
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Тарихы ==
Ауылға нигеҙ [[VIII быуат]]тың 30-сы йылдарында Юрматы ырыуының Ҡармыш түбәһе башҡорттары тарафынан һалына. [[1795 йыл]]ғы рәүиздә 35 башҡорттоң йәшәүе теркәлә. 1747, 1749, 1804, 1811 йылдарҙа башҡорттар ерһеҙ башҡорттарға — [[типтәр]]ҙәргә ерҙәренең бер өлөшөн бүлеп бирә. Ауыл халҡының һаны 129-ға (78 ир-егет һәм 51 ҡатын-ҡыҙ) етә. Шул ваҡыттарҙа 12 йыл йәшәргә рөхсәт алып, [[мишәрҙәр]] керҙәш булараҡ килеп төпләнә: 13 ихатала 32 ир-егет һәм 25 ҡатын-ҡыҙ. 1747 йылда мишәрҙәрҙең бер өлөшө, башҡорттарҙан ер һатып алып, ер хужалары булып китә.
XVIII быуат аҙағына мишәрҙәр һаны 13 ихатала 98-гә етә. 1816 йылғы рәүиздә 9 башҡорт ихатаһында 53 кеше (26 ир-егет һәм 27 ҡатын-ҡыҙ) йәшәй. [[1813 йыл]]да 2 башҡорт ихатаһы Туғай ауылына күсенә. 35 мишәр ихатаһында 195 кеше йәшәй<ref name="Яңғыҙҡайын">{{китап |автор=Коллектив авторов |заглавие=История башкирских родов. Юрматы. |ответственный=Хамидуллин С. И. |ссылка=http://ihtika.ru/index.php/book/istoriya-bashkirskih-rodov-yurmaty-tom-30-ch-2--ufa-2018/page/180 |место=Уфа |издательство=Китап |год=2018 |том=30, часть 2 |страниц=808 |страницы=201 |тираж = 2 000 |isbn= 978-5-295-06968-0|ref= }}</ref>. 

Ауылдың мишәрҙәр йәшәгән өлөшөндә түбәндәге вазифалы кешеләрҙең йәшәүе лә иҫәпкә алына: йорт старштнаһы Әлиулла Рафиҡов (35 йәштә), десятник Рәхмәтулла Мәсәғүтов. Был рәүиздә ауылда йәшәгән ике типтәр төркөмө лә билдәләп үтелә: 1-се төркөмдә 5 ихата (19 типтәр), 2-се төркөмдә 30 ихата (205 типтәр). 

[[XIX быуат]] уртаһында ауылда 168 аҫаба башҡорт, ергә хоҡуҡтары бөтөрөлгән башҡорттарҙан 32 типтәр йәшәүе билдәле. Дөйөм алғанда типтәрҙәр һаны 540-ҡа етә, улар араһына мишәрҙәр ҙә индерелә. Бөтәһе 210 йорт була<ref name="Яңғыҙҡайын" />. 

[[1773 — 1773 йыл]]ғы Крәҫтиән һуғышында Яңғыҙҡайын ауылының ир-егеттәре әүҙем ҡатнаша. 68 яугирҙең исем-шәрифтәре билдәле. Ауыл халҡы 1812 йылдағы Ватан һуғышына ла байтаҡ ир-егеттәрен оҙата. Әбделлатиф Кинйәғолов 1812 йылғы Ватан һуғышы ветераны тип таныла. 

[[1920 йыл]]да ауылдағы 574 йортта 1420 ир-егет һәм 1567 ҡатын-ҡыҙ йәшәүе теркәлә. Уларҙың милләттәре [[башҡорт]] һәм [[типтәр]] тип яҙыла<ref name="Яңғыҙҡайын" />.

== Ауылдың урамдары ==
* Әсфәндийәров  ( урамы ) ({{lang-ru|Асфандиярова (улица)}})

* Әхмәтйәнов ( урамы ) ({{lang-ru|Ахметзянова (улица) }})

* Баҡыев ( урамы ) ({{lang-ru|Бакиева (улица)}})

* Яр буйы (урамы) ({{lang-ru|Береговая (улица)}}) 

* Көнсығыш ( урамы ) ({{lang-ru|Восточная (улица)}})

* Көнбайыш  ( урамы ) ({{lang-ru|Западная (улица)}})

* Егән ( урамы ) ({{lang-ru|Зиган (улица)}})

* Егән ( тыҡырығы ) ({{lang-ru|Зиган (переулок)}})

* Кәшфулла Йәнбәков ( урамы ) ({{lang-ru|Кашфуллы Янбекова (улица)}})

* Колзоз ( урамы ) ({{lang-ru|Колхозная (улица)}})

* Тимерлек ( урамы )({{lang-ru|Кузнечная (улица)}})  

* Ҡыҙыл Яр ( урамы ) ({{lang-ru|Кызыл Яр (улица)}})

* Болон ( урамы ) ({{lang-ru|Луговая (улица)}})

* Механизаторҙар ( урамы ) ({{lang-ru|Механизаторов (улица)}})

* Йәштәр ( урамы )({{lang-ru|Молодежная (улица)}}) 

* Партизан ( урамы ) ({{lang-ru|Партизанская (улица)}}) 

* Писяев ( урамы ) ({{lang-ru|Писяева (улица)}}) 

* Ялан ( урамы )({{lang-ru|Полевая (улица)}}) 

* Баҡса ( улица ) ({{lang-ru|Садовая (улица)}})

* Совет ( урамы ) ({{lang-ru|Советская (улица)}})

* Социалистик (урамы)  ({{lang-ru|Социалистическая (улица)}}) 

* Урал ( урамы ) ({{lang-ru|Урал (улица)}})

* Чапаев ( урамы ) ({{lang-ru|Чапаева (улица)}}) 

* Шишмә ( урамы ) ({{lang-ru|Чишмы (улица)}}) 

* Мәктәп ( урамы ) ({{lang-ru|Школьная (улица)}})

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Красноусольский]]): 28 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аҡкүл (Ғафури районы)|Аҡкүл]]): 29 км

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Әхмәтйәнов Зәйнетдин Низаметдин улы]] (21.09.1897—30.01.1990), [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан һуғыштарында]] ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Гвардия ефрейторы.
* [[Гафаров Винер Гәбдрәхим улы]] (1955), ғалим-табип. 1997 йылдан [[Өфө ҡалаһы]]ның 2-се стоматалогия поликлиникаһының баш табибы. Медицина фәндәре кандидаты (2003), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2005) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (2003) атҡаҙанған табибы. Ғафури районының почётлы гражданы (2015)<ref>[https://gafury.bashkortostan.ru/district/honorary/587/ Официальный сайт Администрации Гафурийского района. Главная/ Муниципальный район/ Почетные граждане/ Гафаров Винер Габдрахимович]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|5|04|2020}}</ref>. 
* [[Рәшит Сабитов]] (27.03.1937), башҡорт яҙыусыһы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар ==
* [http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220412025101/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/ |date=2022-04-12 }}

* {{китап |автор=Коллектив авторов |заглавие=История башкирских родов. Юрматы. |ответственный=Хамидуллин С. И. |ссылка=http://ihtika.ru/index.php/book/istoriya-bashkirskih-rodov-yurmaty-tom-30-ch-1--ufa-2018/page/181 |место=Уфа |издательство=Китап |год=2018 |том=30, часть 1 |страниц=840 |страницы=192 |тираж = 2 000 |isbn= 978-5-295-06968-0|ref= }}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} 
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] {{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* [http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/15553-ya-y-ajyn-afuri-r-nynda-y-auyl Башҡорт энциклопедияһы — Яңғыҙҡайын]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|5|04|2020}}   
* [http://ufagen.ru/places/gafuriyskiy/yangiskain.html Янгискаин на портале «Генеалогия и Архивы»]{{ref-ru}}{{V|5|04|2020}}   


{{Ғафури районы ауылдары}}

[[Категория:Ғафури районы ауылдары]]
Яңғыҙҡайын () — Башҡортостан Республикаһының Ғафури районындағы Юрматы ырыуы башҡорттары ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 888 кеше булған.
Почта индексы — 453073, ОКАТО коды — 80221846001.
 
 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар) 1920 йыл 26 август 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар 1959 йыл 15 ғинуар 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар 2002 йыл 9 октябрь 2010 йыл 14 октябрь88842446447,752,3

 Тарихы 
Ауылға нигеҙ VIII быуаттың 30-сы йылдарында Юрматы ырыуының Ҡармыш түбәһе башҡорттары тарафынан һалына. 1795 йылғы рәүиздә 35 башҡорттоң йәшәүе теркәлә. 1747, 1749, 1804, 1811 йылдарҙа башҡорттар ерһеҙ башҡорттарға — типтәрҙәргә ерҙәренең бер өлөшөн бүлеп бирә. Ауыл халҡының һаны 129-ға (78 ир-егет һәм 51 ҡатын-ҡыҙ) етә. Шул ваҡыттарҙа 12 йыл йәшәргә рөхсәт алып, мишәрҙәр керҙәш булараҡ килеп төпләнә: 13 ихатала 32 ир-егет һәм 25 ҡатын-ҡыҙ. 1747 йылда мишәрҙәрҙең бер өлөшө, башҡорттарҙан ер һатып алып, ер хужалары булып китә.
XVIII быуат аҙағына мишәрҙәр һаны 13 ихатала 98-гә етә. 1816 йылғы рәүиздә 9 башҡорт ихатаһында 53 кеше (26 ир-егет һәм 27 ҡатын-ҡыҙ) йәшәй. 1813 йылда 2 башҡорт ихатаһы Туғай ауылына күсенә. 35 мишәр ихатаһында 195 кеше йәшәй. 

Ауылдың мишәрҙәр йәшәгән өлөшөндә түбәндәге вазифалы кешеләрҙең йәшәүе лә иҫәпкә алына: йорт старштнаһы Әлиулла Рафиҡов (35 йәштә), десятник Рәхмәтулла Мәсәғүтов. Был рәүиздә ауылда йәшәгән ике типтәр төркөмө лә билдәләп үтелә: 1-се төркөмдә 5 ихата (19 типтәр), 2-се төркөмдә 30 ихата (205 типтәр). 

XIX быуат уртаһында ауылда 168 аҫаба башҡорт, ергә хоҡуҡтары бөтөрөлгән башҡорттарҙан 32 типтәр йәшәүе билдәле. Дөйөм алғанда типтәрҙәр һаны 540-ҡа етә, улар араһына мишәрҙәр ҙә индерелә. Бөтәһе 210 йорт була. 

1773 — 1773 йылғы Крәҫтиән һуғышында Яңғыҙҡайын ауылының ир-егеттәре әүҙем ҡатнаша. 68 яугирҙең исем-шәрифтәре билдәле. Ауыл халҡы 1812 йылдағы Ватан һуғышына ла байтаҡ ир-егеттәрен оҙата. Әбделлатиф Кинйәғолов 1812 йылғы Ватан һуғышы ветераны тип таныла. 

1920 йылда ауылдағы 574 йортта 1420 ир-егет һәм 1567 ҡатын-ҡыҙ йәшәүе теркәлә. Уларҙың милләттәре башҡорт һәм типтәр тип яҙыла.

 Ауылдың урамдары 
 Әсфәндийәров  ( урамы ) ()

 Әхмәтйәнов ( урамы ) ()

 Баҡыев ( урамы ) ()

 Яр буйы (урамы) () 

 Көнсығыш ( урамы ) ()

 Көнбайыш  ( урамы ) ()

 Егән ( урамы ) ()

 Егән ( тыҡырығы ) ()

 Кәшфулла Йәнбәков ( урамы ) ()

 Колзоз ( урамы ) ()

 Тимерлек ( урамы )()  

 Ҡыҙыл Яр ( урамы ) ()

 Болон ( урамы ) ()

 Механизаторҙар ( урамы ) ()

 Йәштәр ( урамы )() 

 Партизан ( урамы ) () 

 Писяев ( урамы ) () 

 Ялан ( урамы )() 

 Баҡса ( улица ) ()

 Совет ( урамы ) ()

 Социалистик (урамы)  () 

 Урал ( урамы ) ()

 Чапаев ( урамы ) () 

 Шишмә ( урамы ) () 

 Мәктәп ( урамы ) ()

 Географик урыны 
 Район үҙәгенә тиклем (Красноусольский): 28 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Аҡкүл): 29 км

 Билдәле шәхестәре 
 Әхмәтйәнов Зәйнетдин Низаметдин улы (21.09.1897—30.01.1990), Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944). Гвардия ефрейторы.
 Гафаров Винер Гәбдрәхим улы (1955), ғалим-табип. 1997 йылдан Өфө ҡалаһының 2-се стоматалогия поликлиникаһының баш табибы. Медицина фәндәре кандидаты (2003), Рәсәй Федерацияһының (2005) һәм Башҡортостан Республикаһының (2003) атҡаҙанған табибы. Ғафури районының почётлы гражданы (2015)Официальный сайт Администрации Гафурийского района. Главная/ Муниципальный район/ Почетные граждане/ Гафаров Винер Габдрахимович. 
 Рәшит Сабитов (27.03.1937), башҡорт яҙыусыһы.

 Иҫкәрмәләр 

 Сығанаҡтар 
 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий  

 

 Әҙәбиәт 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4. 

 Һылтанмалар 
 Башҡорт энциклопедияһы — Яңғыҙҡайын   
 Янгискаин на портале «Генеалогия и Архивы»   

Категория:Ғафури районы ауылдары