Белорет
{{Ук}}
'''Белорет''' — [[Башҡортостан Республикаһы]]ндағы ҡала, [[Белорет районы]]ның административ үҙәге. Хеҙмәт ҡаһарманлығы һәм дан ҡалаһы (2020). [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғаһы буйында, [[Өфө]]нән 245 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

== Тарихы ==
«Башҡорт АССР-ы буйынса материалдар» китабында (Т.4. 183-187-се бит), [[XVIII быуат]]та Иван Борисович Твердышев һәм Иван Семенович Мясников тигән ике Сембер сауҙагәре [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] буйында [[суйын]] ҡойоу заводы төҙөргә рөхсәт алыуҙары тураһында документ бирелгән. Улар унда йәшәгән башҡорттарҙан, ҡайҙа алдап, ҡайҙа ҡурҡытып 180 мең [[дисәтинә]] ер һатып алып, [[1762 йыл]]да Белорет суйын ҡойоу заводы һалдыра башлай.

Заводты төҙөү, унда эшләү өсөн [[Ҡазан губернаһы]]ның Сембер, Арзамас өйәҙҙәренән, һуңынан хәҙерге Татарстан биләмәләрендә йәшәгән Арский фамилиялы помещиктан һатып алынған крепостной крәҫтиәндәр килтерелә. Хәҙерге «Арский ташы» тигән исем тап ана шул осорҙан һаҡланып ҡалған да инде.

Завод крәҫтиәндәре Пугачев яуында ҡатнаша. 1773 йылдың октябрендә завод баш күтәргән крәҫтиәндәр ҡулында була. Ноябрь айында хөкүмәттең Е. Козловский отряды заводты хужаларына ҡайтарып бирә. [[Декабрь]] һәм [[ғинуар]] айҙарында баш күтәргән башҡорт һәм завод крәҫтиәндәре заводты үҙ ҡулдарына ала. [[Апрель]] урталарынан [[2 май]]ға тиклем бында [[Емельян Пугачёв]] була.

[[Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге]] завод тураһында:<blockquote>
Ырымбур губерняһы Верхнеуральск өйәҙендә, Верхнеуральскиҙән көнбайышҡа 60 саҡрымда, Ағиҙелгә Нура йылғаһы ҡойған ерҙә, 1628 р. фут абсолют бейеклектә, 53°58' төньяҡ киңлектә һәм 53°49' көнсығыш оҙонлоҡта. 1762 йылда Твердышев менән Мясников, Балаҡатай волосынан башҡорттарҙан һатып алынған ерҙә заводҡа нигеҙ һалалар. Әлеге ваҡытта Тирлән заводы менән бергә Белорет заводтары йәмғиәтенә ҡарай. Заводҡа бүленгән 170041 дисәтинә ерҙең 152020 дисәтинаһы һирәк осраған уҫаҡ һәм ҡайын, ҡарағай, аҡ шыршы, шыршы урманынан тора. Таулы ер; үҙәндәре балсыҡлы тупраҡ булыуға ҡарамаҫтан, уңдырышлы. Рудниктары Урал йылғаһы аръяғында, заводтан 90 саҡрым алыҫлыҡта, Ҡырғыҙ далаһындағы Атач тауында урынлашҡан. Заводта домна, металл ҡойоу мейестәре бар, тимер эшкәртелә һәм сым етештерелә. Бында һыу ярҙамында әйләнеүсе 20 тәгәрмәс, 6 турбина, 6 пар машинаһы һәм локомобиль эшләй (дөйөм көс һаны - 1232). 1888 йылда 728453 бот сөгөн иретелә, 419906 бот тимер һәм 11081 бот тимер әйберҙәр эшкәртелә<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Белорецкий завод}}</ref>.</blockquote>

== Хәҙерге көндәрҙә ==
Бөгөн Белорет ҡалаһы ярайһы уҡ ҙур ғына — унда 70 мең самаһы кеше йәшәй. Белорет районы муниципаль районы хакимиәте башлығы — Иванюта Андрей Иванович (2020 йылдың февраленән).

2020 йылдың апрелендә, Бөйөк Еңеүҙең данлы 75 йыллығы алдынан, Дәүләт-ара Герой-ҡалалар союзына тарафынан Белоретҡа «Хеҙмәт ҡаһарманлығы һәм даны ҡалаһы» тигән абруйлы халыҡ-ара исем бирелде. Ул ҡала халҡының Икенсе донъя һуғышы йылдарында күрһәткән хеҙмәт ҡаһарманлығы, Ватан алдындағы ҙур ҡаҙаныштары өсөн бирелә<ref>[http://www.bashinform.ru/news/1445170-beloretsku-prisvoili-zvanie-gorod-trudovoy-doblesti-i-slavy/ Белорецку присвоили звание «Город трудовой доблести и славы», ИА «Башинформ», 29 апреля 2020 года]{{ref-ru}}{{V|1|05|2020}}</ref><ref>[http://www.bashinform.ru/bash/1445226/ Белоретҡа «Хеҙмәт батырлығы һәм даны ҡалаһы» исеме бирелде. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы,  29 апрель 2020 йыл]{{V|1|05|2020}}</ref>.

=== Һыу һурҙырғыс башня ===
[[File:BeloretWaterTower.jpg|thumb|слева|Белореттағы тарихи һыу һурҙырғыс башня]]
Ҡалала 1916 йылда «Вогау и К» тигән Сауҙа йорто хужалары ситтән килтерелгән сифатлы ҡыҙыл кирбестән эклектика стилендә һыу һурҙырғыс башня төҙөтә.  Ул ҡаланың иң бейек ҡоролмаһы була һәм Үрге биҫтә тип йөрөтөлгән өлөштә инженерҙарҙың йорттарына, больницаға, ҡунаҡханаға, улус идаралығына, магазиндарға һәм  һыу алғыс будкаларына һыу ебәрә. Һыу үткәргестәр 8,4 км оҙонлоҡта булған. Иң өҫтәге күҙәтеү майҙансығында янғын һүндереүсе нәүбәттә торған.  1956 йылда ул һыу биреүҙән туҡтаған, ә 1967 йылда бик ныҡ туҙған ротондаһы һүтеп алынған <ref>[https://www.beloretsk.info/knigi-o-beloretske-i-r-ne/beloretsk-vchera-i-segodnya/572-tom-1-glava-26-vodonapornaya-bashnya ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724051208/https://www.beloretsk.info/knigi-o-beloretske-i-r-ne/beloretsk-vchera-i-segodnya/572-tom-1-glava-26-vodonapornaya-bashnya |date=2021-07-24 }}// Белорецк: вчера и сегодня - Том 1. Глава 26. Водонапорная башня</ref>.

2021 йылдың июль айында, реставрациянан һуң, башня асылып, экскурсиялар үткәрелә башлай <ref>https://utv.ru/material/v-bashkirii-vosstanovili-zabroshennuyu-vodonapornuyu-bashnyu-teper-tuda-mozhno-prijti-na-ekskursiyu/ В Башкирии восстановили заброшенную водонапорную башню. Теперь туда можно прийти на экскурсию</ref>.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||72653||32873||39780||45,2%||54,8%
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||71093||31989||39104||45,0%||55,0%
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||||||||||
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

==Транспорт==
Куйбышев һәм Көньяҡ Урал тимер юлдарының Башҡортостан Республикаһы территорияһы буйлап үткән 310 километрлыҡ өлөшө, шул иҫәптән «Ҡарлыман–Белорет–Магнитогорск» арауығы. Ҡырмыҫҡалы, Архангел, Белорет, Учалы, Әбйәлил райондары аша үтә. Рәсәйҙең үҙәк райондарын Урал аръяғы һәм Урта Азия менәнн тоташтыра. 1961 йылда «Магнитогорск–Белорет» линияһы (105) төҙөлә, 1977 йылда «Ҡарлыман–Белорет» линияһы (205 км) ҡушыла. Электрлаштырылған.

== Иҡтисад ==
Ҡалалағы төп иҡтисад предпиятиелары:
* [[Белорет металлургия комбинаты]]
* Трактор пружиналары һәм рессорҙар заводы
* Тегеү фабрикаһы
* Аҙыҡ етештереү ойошмалары

== Уҡыу йорттары ==
* [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] филиалы
* Магнитогорск дәүләт техник университеты филиалы
== Билдәле шәхестәре ==
{{Hider|title = ''Билдәле шәхестәре''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Артамонов Владимир Иванович]](20.11.1906 — 29.09.1944) — [[Советтар Союзы Геройы]] ({{Дата|17|11|1939}}), Халхин-Гол йылғаһындағы һуғыштарҙа 38-се бомбардировка авиацияһы полкының эскадрилья командиры вазифаһында һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда 288-се һәм 209-сы бомбардировка авиация полктары командиры вазифаһында ҡатнаша. 1944 йылдан — Эшсе-крәҫтиәндәр Ҡыҙыл Армияһының Хәрби-һауа көстәре генерал-инспекторының өлкән ярҙамсыһы, полковник.
* [[Аҫылғужин Ғайсар Бәхтегәрәй улы]] (1.01.1944) — хеҙмәт ветераны, 1971—2004 йылдарҙа [[Белорет металлургия комбинаты]]ның сым һуҙыу цехы бригадиры, мастеры һәм өлкән мастеры. [[Хеҙмәт Даны ордены]]ның тулы кавалеры.
* [[Бармин Леонид Николаевич]] (6.04.1931—16.06.1995), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Металлургия|металлург]]. 1955 йылдан [[Свердловск]] ҡалаһындағы [[Урал политехник институты]] (хәҙер [[Рәсәйҙең беренсе Президенты Б. Н. Ельцин исемендәге Урал федераль университеты]]) уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1970 йылдан технология факультеты деканы, 1972—1979 йылдарҙа уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор, 1975 йылдан — һаҡлағыс һәм нығытҡыс ҡаплауҙар кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1972), профессор (1972). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1991), [[СССР]]-ҙың уйлап табыусыһы (1978) һәм дәүләт премияһы лауреаты (1982).
* [[Байдәүләтов Рафаэль Ибраһим улы]] (16.08.1943), [[Энергетика|энергетик]], дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1999—2008 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]] Премьер‑министры, 2008—2010 йылдарҙа [[Рәсәй Федерацияһы]] Федераль Йыйылышының Федерация Советында Башҡортостан Республикаһының дәүләт власы башҡарма органынан вәкил. Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты, Рәсәй Берҙәм энергетика системаһының атҡаҙанған хеҙмәткәре (2003), Рәсәй яғыулыҡ—энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (1993). [[Почёт ордены|Почёт]] (2004), «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2003), [[Салауат Юлаев ордены|Салауат Юлаев]] (2008) ордендары кавалеры. Белорет ҡалаһы һәм [[Белорет районы]]ның почётлы гражданы.{{V|14|08|2018}}.
* [[Белорецкий (Ларионов) Григорий Прокопьевич]] (псевдонимы — '''Белорецкий'''; [[19 ғинуар]] [[1879 йыл]] — [[6 март]] [[1913 йыл]]) — хәрби табип, яҙыусы, фольклорсы. 1904—1905 йылдарҙағы [[рус-япон һуғышы]]нда ҡатнашыусы.
*[[Бикбаев Азамат Иҙебай улы]] (9.06.1986 — спортсы, классик (грек-рим) стилдәге көрәшсе. Халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2012). 
* [[Бикбулатов Илдар Ғәлимнур улы]] (4.11.1953), рәссам, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1986 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1999). {{V|25|10|2018}}
*[[Ғәбитов Рәйеф Лотфулла улы]] (25.11.1913 — 1943) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған башҡорт композиторы. Башҡортостандың тәүге профессиональ композиторҙарының береһе. 1941 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы.1932 йылда Ырымбур педагогия техникумын тамамлай һәм [[Белорет]] ҡалаһына металлургия заводының уҡыу комбинатына уҡытыусы булып китә.
* [[Зимина Нина Николаевна]] (11.10.1942 - 24.06.2014) — [[уҡытыусы]], [[шиғриәт|шағир]], [[әҙәбиәт|яҙыусы]], [[тәржемә]]се һәм йәмәғәтсе. 1996 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзалары|Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар]] союздары ағзаһы. [[Белорет]] ҡалаһының почётлы гражданы (2011). «Радуга над Агиделью» әҙәби премияһы лауреаты, «Лучшая башкирская книга 2007 года» республика конкурсы еңеүсеһе.
* [[Казаков Рауил Яғмур улы]] (25.01.1982), [[спорт]]сы. Пауэрлифтинг буйынса [[Рәсәй]]ҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2002). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның күренекле спортсыһы (2003). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2006).
*[[Ҡасимов Салауат Фитрат улы]] (19.11.1934 — 21.11.2018) — ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1995). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1986) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2014) ордендары кавалеры. 1934 йылдың 19 декабрендә Башҡорт АССР-ының [[Белорет]] ҡалаһында тыуған.
* [[Косоротов Василий Емельянович]] (5.08.1871 — 1.12.1957) — [[Башҡортостан]]да революцион хәрәкәттә ҡатнашыусы, Рәсәй Империяһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт думаһы ағзаһы, большевик-депутаты; [[Ленин ордены]] кавалеры (1954).
* [[Ларионов Григорий Васильевич]] (14.1905—23.11.1995), табип-хирург. 1946—1974 йылдарҙа ҡала дауаханаһының хирургия бүлеге мөдире, бер үк ваҡытта ҡаланың баш хирургы, 1975—1980 йылдарҙа физкультура диспансеры табибы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған табибы, СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы. [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры, Белорет ҡалаһының почётлы гражданы (1987)<ref>[https://beloretsk.bashkortostan.ru/district/honorary/132/ Почетные граждане. Ларионов Григорий Васильевич. Администрация Белорецкого района. Официальный сайт]{{ref-ru}}{{V|12|12|2020}}</ref>.
* [[Литвинова Лидия Михайловна]] (17.05.1950) — [[Белорет металлургия комбинаты]] сым һуҙыусыһы. СССР-ҙың X һәм XI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры. [[Белорет районы]] һәм [[Белорет]] ҡалаһының почётлы гражданы (1987).
* [[Миронов Ринат Ғаян улы]] (24.05.1959), ғалим-хоҡуҡ белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы, эске эштәр органдарының элекке хеҙмәткәре. Юридик фәндәр докторы (2007)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/9646-mironov-rinat-ayan-uly Башҡорт энциклопедияһы — Миронов Ринат Ғаян улы]{{V|21|05|2019}}</ref>.
* [[Мөхәмәтдинова Сәғиҙә Хашим ҡыҙы]] (25.09.1931 — 19.03.2018 йыл) — [[Белорет металлургия комбинаты]]ның шәхси келәймәгә эйә булған канатсыһы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1981), ике [[Ленин ордены|Ленин]], [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] һәм [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] ордендары кавалеры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған металлургы (1982), [[Белорет]] ҡалаһы һәм районының Почётлы гражданы (2006).
* [[Немкова Татьяна Ивановна]] (22.11.1937), [[Үҙән (Башҡортостан)|Үҙән]] ауылы, [[Белорет районы]] [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|БАССР]] — [[9 март]] [[2012 йыл]], [[Белорет]] ҡалаһы) — [[Белорет металлургия комбинаты]]ның 5-се ҡорос сым-арҡан етештереү цехы эшсеһе; [[Хеҙмәт Даны ордены]]ның тулы кавалеры.
* [[Падин Андрей Викторович]] (20.02.1968), [[Рәсәй]] [[биатлон]]сыһы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1997). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1997). Биатлон буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2003).
*[[Паль Роберт Васильевич]] (15.04.1938) — [[Башҡортостан]]дың [[рус теле]]ндә ижад иткән шағиры һәм яҙыусыһы, тәржемәсе һәм журналист, 1969 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы|СССР Яҙыусылар]] һәм журналистар союздары ағзаһы, [[БАССР]]-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988). 
*[[Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы]] (10.06.1952) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, тәржемәсе һәм йәмәғәт эшмәкәре.  [[Рәсәй Федерацияһы]] һәм Башҡортостан Республикаһы яҙыусылар берлектәре ағзаһы (1995), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007). [[Һәҙиә Дәүләтшина]] исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2017)<ref name="БИ">[http://www.bashinform.ru/news/968624-opredelyen-laureat-gospremii-respubliki-imeni-khadii-davletshinoy/ Определен лауреат Госпремии Башкортостана имени Хадии Давлетшиной. {{Башинформ}}, 2017, 8 март]{{V|08|03|2017}}{{ref-ru}}</ref>. 1983 йылдан "Урал" район гәзите әҙәби хеҙмәткәре, 1989-1995 уның етәксеһе була.
* [[Сөләймәнов Фәтих Ҡәйүм улы]] (25.07.1924 — 14.05.1997) — хеҙмәт алдынғыһы, йәмәғәтсе. 1942—1979 йылдарҙа [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы]] [[Белорет металлургия комбинаты]]ның сым һыҙыусыһы һәм участка мастеры. [[СССР]]-ҙың 9-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1974—1979). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). [[Белорет]] ҡалаһының почётлы гражданы (1987).
* [[Сурин Вениамин Константинович]] (10.03.1929—24.07.1995), партия эшмәкәре. 1964—1988 йылдарҙа КПСС-тың ҡала комитетының беренсе секретары. Башҡорт АССР-ының VII—XI саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]], КПСС-тың XXIII съезы делегаты. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. Ҡаланың почётлы гражданы (1996, үлгәндән һуң).
* [[Сәлимов Мөхәррәм Әхмәтша улы]] (1.05.1935) — инженер-металлург, үҙешмәкәр композитор, ҡаланың башҡорт йәмәғәт ойошмаларының әүҙем ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990).
* [[Татаринов Дмитрий Иванович]] (18.10.1877—25.07.1956), ғалим-терапевт, юғары мәктәп хеҙмәткәре һәм йәмәғәт эшмәкәре. Медицина фәндәре докторы (1905), профессор (1934). РСФСР-ҙың 1-се һәм 2-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1940), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1944), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1944) кавалеры.
*[[Фәттәхова Вәсилә Разиф ҡыҙы]] (31.11.1979 — 26.01.2016 йыл) — Башҡортостан<ref>[http://web.archive.org/web/20130204092144/http://masterstudio.tv/catalog/cd-/6-2011-03-01-07-54-47.html Студия «Мастер»: Вәсилә Фәттахова — «Туган як»]</ref> йырсыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (2015)<ref>Указ Главы Республики Башкортостан от 20 августа 2015 года № УГ-192 «О присвоении почетных званий Республики Башкортостан»</ref> һәм [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған артисы (2015)<ref>Удостоверение заслуженного артиста Татарстана вручено 5 декабря 2015 года в Казани: [http://matbugat.ru/news/?id=13315 Вәсилә Фәттахова Татарстанның атказанган артисты булды]</ref>.Вәсилә Разиф ҡыҙы Фәттәхова 1979 йылдың 31 декабрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Белорет]] ҡалаһында тыуған.
*[[Хәмзин Ғәли Ғәббәс улы]] (12.06.1950 — 15.11.2009) — башҡорт йырсыһы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1989). [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1997). Белоретта профтехучилищела уҡый.
*[[Шобухова Лилиә Булат ҡыҙы]] (ҡыҙ фамилияһы — ''Шаһбалова'', беренсе никахтан һуң — ''Волкова''; 13.11.1977) — оҙон дистанцияларға йүгереүҙә [[Рәсәй]]ҙең иң көслө спортсыларының береһе, 2009 йылдан марафонда махсуслаша. Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры<ref>[http://minstm.gov.ru/documents/91.shtml/xPages/item.1069.html Приказ Минспорттуризма № 286-нг от 25.09.2009]</ref>.
* [[Щепарёв Андрей Михайлович]] (22.04.1974), тренер. Биатлон буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2005) һәм Рәсәйҙең спорт мастеры (1995). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2017)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/17281-shcheparjov-andrej-mikhajlovich Башҡорт энциклопедияһы — Щепарёв Андрей Михайлович]{{V|19|04|2019}}</ref>.
}}

== Фоторәсемдәр ==
<gallery widths="250">
Рәсем:BeloretskView.jpg|Белорет ҡалаһы
File:IlshatS_zavod_na_zakate.JPG| Белорет металлургия комбинаты ҡояш байығанда 
File:IlshatS_zavod.JPG| Комбинаттың дөйөм күренеше
File:IlshatS_shluz.JPG| Белорет быуаһы яҙ көндәрендә
File:IlshatS_most.JPG| [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] аша күпер
File:IlshatS_pond2.JPG| Ағиҙел быуаһы аша баҫма
File:IlshatS_sber.JPG| Һаҡлыҡ банкының үҙәк офисы
File:Beloretsk BMK.jpg| Металлургия комбинаты идараһы 
File:Beloretsk gymnasium.JPG| Яныбай Хамматов исемендәге башҡорт гимназияһы
File:Beloretsk monument Chernobl.JPG| Чернобыль аварияһы эҙемтәләрен бөтөрөүҙә ҡатнашыусыларға һәйкәл
File:Beloretsk museum.JPG| Тыуған яҡты өйрәнеү музейы
File:Beloretsk Lenin.JPG| Ленин һәйкәле
</gallery>

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} 
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. —] ISBN 978-5-295-04683-4. {{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|80527}}{{V|5|04|2021}}   
* [http://vatandash.ru/index.php?article=1023 Знаменитые люди г.Белорецка и Белорецкого района. Журнал «Ватандаш»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180813210308/http://vatandash.ru/index.php?article=1023 |date=2018-08-13 }}{{ref-ru}}
* [http://www.beloretsk.ru/ Справочно-информационный сайт города Белорецка]
* [http://blog.cbs-beloretsk.com/ МБУК «Централизованная библиотечная система» Белорецкого района. Официальный сайт. Белорецк: Вчера, сегодня, завтра...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210604095459/http://blog.cbs-beloretsk.com/ |date=2021-06-04 }}{{ref-ru}}{{V|4|06|2021}}    
* [https://www.komandirovka.ru/cities/beloretsk/ Белорецк, Республика Башкортостан. Сайт «Командировка.ру»] {{ref-ru}}
* [http://www.belor.ru/ СХ ОАО «Белореченское»]
* [http://www.beloretsk.net/ Белорецкий портал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080331153639/http://beloretsk.net/ |date=2008-03-31 }}
* [http://www.heraldicum.ru/russia/subjects/towns/belorec.htm Ҡала гербы] 
* [http://www.vexillographia.ru/russia/subjects/towns/beloreck.htm Ҡала флагы]
* [https://zen.yandex.ru/media/id/5c76c96906dc8700b30edb4c/bashkiriia-5e39c422d5e9fa554cc883b9?&utm_campaign=dbr В республике Башкирия есть город Белорецк. Яедекс-Дзен сайты.]

{{Башҡорттар һаны буйынса Рәсәй тораҡ пункттары}}
{{Башҡортостан ҡалалары}}

[[Категория:Башҡортостан ҡалалары]]
[[Категория:Хеҙмәт ҡаһарманлығы һәм дан ҡалалары]]
[[Категория:Белорет]]
[[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]]
[[Категория:Ағиҙел буйындағы ҡалалар]]
[[Категория:Белорет районы муниципаль берәмектәре]]
Белорет — Башҡортостан Республикаһындағы ҡала, Белорет районының административ үҙәге. Хеҙмәт ҡаһарманлығы һәм дан ҡалаһы (2020). Ағиҙел йылғаһы буйында, Өфөнән 245 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

 Тарихы 
«Башҡорт АССР-ы буйынса материалдар» китабында (Т.4. 183-187-се бит), XVIII быуатта Иван Борисович Твердышев һәм Иван Семенович Мясников тигән ике Сембер сауҙагәре Ағиҙел буйында суйын ҡойоу заводы төҙөргә рөхсәт алыуҙары тураһында документ бирелгән. Улар унда йәшәгән башҡорттарҙан, ҡайҙа алдап, ҡайҙа ҡурҡытып 180 мең дисәтинә ер һатып алып, 1762 йылда Белорет суйын ҡойоу заводы һалдыра башлай.

Заводты төҙөү, унда эшләү өсөн Ҡазан губернаһының Сембер, Арзамас өйәҙҙәренән, һуңынан хәҙерге Татарстан биләмәләрендә йәшәгән Арский фамилиялы помещиктан һатып алынған крепостной крәҫтиәндәр килтерелә. Хәҙерге «Арский ташы» тигән исем тап ана шул осорҙан һаҡланып ҡалған да инде.

Завод крәҫтиәндәре Пугачев яуында ҡатнаша. 1773 йылдың октябрендә завод баш күтәргән крәҫтиәндәр ҡулында була. Ноябрь айында хөкүмәттең Е. Козловский отряды заводты хужаларына ҡайтарып бирә. Декабрь һәм ғинуар айҙарында баш күтәргән башҡорт һәм завод крәҫтиәндәре заводты үҙ ҡулдарына ала. Апрель урталарынан 2 майға тиклем бында Емельян Пугачёв була.

Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге завод тураһында:Ырымбур губерняһы Верхнеуральск өйәҙендә, Верхнеуральскиҙән көнбайышҡа 60 саҡрымда, Ағиҙелгә Нура йылғаһы ҡойған ерҙә, 1628 р. фут абсолют бейеклектә, 53°58' төньяҡ киңлектә һәм 53°49' көнсығыш оҙонлоҡта. 1762 йылда Твердышев менән Мясников, Балаҡатай волосынан башҡорттарҙан һатып алынған ерҙә заводҡа нигеҙ һалалар. Әлеге ваҡытта Тирлән заводы менән бергә Белорет заводтары йәмғиәтенә ҡарай. Заводҡа бүленгән 170041 дисәтинә ерҙең 152020 дисәтинаһы һирәк осраған уҫаҡ һәм ҡайын, ҡарағай, аҡ шыршы, шыршы урманынан тора. Таулы ер; үҙәндәре балсыҡлы тупраҡ булыуға ҡарамаҫтан, уңдырышлы. Рудниктары Урал йылғаһы аръяғында, заводтан 90 саҡрым алыҫлыҡта, Ҡырғыҙ далаһындағы Атач тауында урынлашҡан. Заводта домна, металл ҡойоу мейестәре бар, тимер эшкәртелә һәм сым етештерелә. Бында һыу ярҙамында әйләнеүсе 20 тәгәрмәс, 6 турбина, 6 пар машинаһы һәм локомобиль эшләй (дөйөм көс һаны - 1232). 1888 йылда 728453 бот сөгөн иретелә, 419906 бот тимер һәм 11081 бот тимер әйберҙәр эшкәртелә.

 Хәҙерге көндәрҙә 
Бөгөн Белорет ҡалаһы ярайһы уҡ ҙур ғына — унда 70 мең самаһы кеше йәшәй. Белорет районы муниципаль районы хакимиәте башлығы — Иванюта Андрей Иванович (2020 йылдың февраленән).

2020 йылдың апрелендә, Бөйөк Еңеүҙең данлы 75 йыллығы алдынан, Дәүләт-ара Герой-ҡалалар союзына тарафынан Белоретҡа «Хеҙмәт ҡаһарманлығы һәм даны ҡалаһы» тигән абруйлы халыҡ-ара исем бирелде. Ул ҡала халҡының Икенсе донъя һуғышы йылдарында күрһәткән хеҙмәт ҡаһарманлығы, Ватан алдындағы ҙур ҡаҙаныштары өсөн биреләБелорецку присвоили звание «Город трудовой доблести и славы», ИА «Башинформ», 29 апреля 2020 годаБелоретҡа «Хеҙмәт батырлығы һәм даны ҡалаһы» исеме бирелде. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы,  29 апрель 2020 йыл.

 Һыу һурҙырғыс башня 
thumb|слева|Белореттағы тарихи һыу һурҙырғыс башня
Ҡалала 1916 йылда «Вогау и К» тигән Сауҙа йорто хужалары ситтән килтерелгән сифатлы ҡыҙыл кирбестән эклектика стилендә һыу һурҙырғыс башня төҙөтә.  Ул ҡаланың иң бейек ҡоролмаһы була һәм Үрге биҫтә тип йөрөтөлгән өлөштә инженерҙарҙың йорттарына, больницаға, ҡунаҡханаға, улус идаралығына, магазиндарға һәм  һыу алғыс будкаларына һыу ебәрә. Һыу үткәргестәр 8,4 км оҙонлоҡта булған. Иң өҫтәге күҙәтеү майҙансығында янғын һүндереүсе нәүбәттә торған.  1956 йылда ул һыу биреүҙән туҡтаған, ә 1967 йылда бик ныҡ туҙған ротондаһы һүтеп алынған  // Белорецк: вчера и сегодня - Том 1. Глава 26. Водонапорная башня.

2021 йылдың июль айында, реставрациянан һуң, башня асылып, экскурсиялар үткәрелә башлай https://utv.ru/material/v-bashkirii-vosstanovili-zabroshennuyu-vodonapornuyu-bashnyu-teper-tuda-mozhno-prijti-na-ekskursiyu/ В Башкирии восстановили заброшенную водонапорную башню. Теперь туда можно прийти на экскурсию.

 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар 1959 йыл 15 ғинуар 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар72653328733978045,2%54,8% 2002 йыл 9 октябрь71093319893910445,0%55,0% 2010 йыл 14 октябрь

Транспорт
Куйбышев һәм Көньяҡ Урал тимер юлдарының Башҡортостан Республикаһы территорияһы буйлап үткән 310 километрлыҡ өлөшө, шул иҫәптән «Ҡарлыман–Белорет–Магнитогорск» арауығы. Ҡырмыҫҡалы, Архангел, Белорет, Учалы, Әбйәлил райондары аша үтә. Рәсәйҙең үҙәк райондарын Урал аръяғы һәм Урта Азия менәнн тоташтыра. 1961 йылда «Магнитогорск–Белорет» линияһы (105) төҙөлә, 1977 йылда «Ҡарлыман–Белорет» линияһы (205 км) ҡушыла. Электрлаштырылған.

 Иҡтисад 
Ҡалалағы төп иҡтисад предпиятиелары:
 Белорет металлургия комбинаты
 Трактор пружиналары һәм рессорҙар заводы
 Тегеү фабрикаһы
 Аҙыҡ етештереү ойошмалары

 Уҡыу йорттары 
 Өфө дәүләт авиация техник университеты филиалы
 Магнитогорск дәүләт техник университеты филиалы
 Билдәле шәхестәре 

 Фоторәсемдәр 

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4. 

 Һылтанмалар 
    
 Знаменитые люди г.Белорецка и Белорецкого района. Журнал «Ватандаш» 
 Справочно-информационный сайт города Белорецка
 МБУК «Централизованная библиотечная система» Белорецкого района. Официальный сайт. Белорецк: Вчера, сегодня, завтра...     
 Белорецк, Республика Башкортостан. Сайт «Командировка.ру» 
 СХ ОАО «Белореченское»
 Белорецкий портал 
 Ҡала гербы 
 Ҡала флагы
 В республике Башкирия есть город Белорецк. Яедекс-Дзен сайты.

Категория:Башҡортостан ҡалалары
Категория:Хеҙмәт ҡаһарманлығы һәм дан ҡалалары
Категория:Белорет
Категория:Башҡортостан район үҙәктәре
Категория:Ағиҙел буйындағы ҡалалар
Категория:Белорет районы муниципаль берәмектәре