Үрге Әлкәш
{{ТП-Рәсәй|Үрге Әлкәш
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Үрге Әлкәш
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 55 | lat_min = 30 | lat_sec = 18
  |lon_deg = 54 | lon_min = 36 | lon_sec = 59
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Дүртөйлө районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 109
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 452328
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           =34717 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80224810002
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Үрге Әлкәш''' ({{lang-ru|Верхнеалькашево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Дүртөйлө районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 109 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.
Почта индексы — 452328, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80224810002.

== Тарихы ==
Сарьяз йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан Әлкәш ауылы элек [[Йылан]] ырыуының [[аҫаба башҡорт]]о Араптандың исеме менән Араптан тип аталған була. 1834 йылдағы рәүиздә уның улы Әнүәр Араптанов (1764-1831 йй.) теркәлә. Әнүәрҙең улдары; Миңлеғафар (1789 й. т., уның улы Абсаттар), йорт старшинаһы булып хеҙмәт иткән Әхмәҙей Араптановтар. Шул уҡ рәүиздә Әүҙийәровтарҙың ҡарт олатаһы башҡорт Әүҙиәр Әббәсов та (1765 й. т.) иҫәпкә алына<ref name="Үрге Әлкәш">{{китап |автор=А. З. Асфандияров |часть= |тираж= 5000 экз.|заглавие=История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= Уфа |издательство=ГУП РБ БИ Китап |год=2009 |страниц= 742|страница= 409 |columns= |allpages= |серия= |isbn=978-5-295-04683-4 |тираж= 5000 |ref= }}</ref>. 

Әлкәш — антропоним. [[1739 йыл]]дың 25 июлендә тултырылған документта аҫаба башҡорттарҙың [[яһаҡ татарҙары]]н, йылына 5 һыуһар һәм 1,5 батман бал биреү шарты менән, үҙҙәренең Ҡыр-Ҡаңлы (Ҡаңлы) улусындағы аҫаба ерҙәренә индереүҙәре тураһында килешеү төҙөлә. Килешеү тексынан күренеүенсә, Әлкәштең улдары [[Йылан]] улусындағы Әлкәш ауылынан Ҡыр-Ҡаңлы улусына күсенеп төпләнә. Тимәк, XVIII быуаттың 30-сы йылдарында Араптан ауылы Әлкәш ауылы тип атала башлай, әммә йәйәләр эсенә мотлаҡ ауылдың тәүге атамаһы яҙыла<ref name="Үрге Әлкәш" />.

[[1870 йыл]]да бер генә Әлкәш (Араптан) ауылы була. [[ХХ быуат]]та төп ауыл Үрге Әлкәш, ә яңы хасил булған ауыл Түбәнге Әлкәш тип атала. [[1920 йыл]]да үткәрелгән тәүге рәүиз материалдарында шул атамалар менән теркәлә. [[1739 йыл]]ғы килешеүҙә аҫаба башҡорттар үҙ ауылдарына индергән [[яһаҡ татарҙары]] күрһәтелеүгә ҡарамаҫтан, [[1762 йыл]]ғы рәүиздә бер генә ерһеҙ башҡорт та (припущенник) иҫәпкә алынмай. [[1774 йыл]]да Йылан улусы башҡорттары менән килешеү нигеҙендә ауылға типтәрҙәр индерелә<ref name="Үрге Әлкәш" />.

[[1795]] йылғы рәүиздә Араптан (2 ихатала 18 башҡорт, 5 ихатала 40 типтәр) һәм Әлкәш (4 ихатала 32 типтәр) айырым иҫәпкә алына. Ә 1816 йылда был ауылдар Әлкән (Араптан) исеме аҫтында бер ауыл булараҡ теркәлә. VIII рәүиз унда 20 башҡорт, 220 типтәр йәшәүен теркәй. Был факт 1774 йылдан һуң да ауылға типтәрҙәр индерелеүен раҫлай. 1859 йылдағы Х рәүиз мәғлүмәттәре: 7 ихатала 34 башҡорт һәм 65 ихатала 343 типтәр теркәлә. 1870 йылдағы рәүиздә ауыл халҡы тулыһынса (411 кеше) башҡорттар тип теркәлә. Ауыл элеккесә Әлкәш (Араптан) тип атала. Ә 1920 йылда ике ауыл айырым теркәлә: Үрге Әлкәштә (Араптан) 67 ихатала 341 башҡорт һәм Түбәнге Әлкәштә 88 ихатала 444 башҡорт йәшәүе теркәлә<ref name="Үрге Әлкәш" />.

[[1843 йыл]]да Араптан ауылындағы 4 ихатала йәшәгән 20 [[башҡорт]]тоң 19 аты, 22 һыйыры, 5 һарығы, 8 кәзәһе була. 38 ихатала йәшәгән 220 [[типтәр]] 184 ат, 168 һыйыр, 142 һарыҡ, 76 куәзә аҫырай. Башҡорттар 96 бот ужым һәм 160 бот яҙғы иген сәсә (типтәрҙәр буйынса мәғлүмәттәр юҡ). Ауылда тирмән була. [[1870 йыл]]да берләшкән ауылда 8 һыу тирмәне эшләй<ref name="Үрге Әлкәш" />.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||109||57||52||52,3||47,7
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}
== Географик урыны ==

* Район үҙәгенә тиклем ([[Дүртөйлө (ҡала)|Дүртөйлө]]): 18 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Исмаил (Дүртөйлө районы)|Исмаил]]): 5 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Бүздәк]]): 144 км

== Сығанаҡтар ==
* {{китап |автор=А. З. Асфандияров |часть= |тираж= 5000 экз.|заглавие=История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= Уфа |издательство=ГУП РБ БИ Китап |год=2009 |страниц= 742|страница= 408 |columns= |allpages= |серия= |isbn=978-5-295-04683-4 |тираж= 5000 |ref= }}
* {{китап |автор=Коллектив авторов |заглавие=История башкирских родов. Eldeak. |ответственный=Хамидуллин С. И. |ссылка=http://ihtika.ru/index.php/book/istoriya-bashkirskih-rodov-eldeak-tom-13-ch---ufa-2019/page/180 |место=Уфа |издательство=Китап |год=2015 |том=13, часть  |страниц=600 |страница=97 |тираж = 3 000 |isbn= 978-5-85051-605-5|ref= }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
<references/>

{{Дүртөйлө районы ауылдары}}

[[Категория:Дүртөйлө районы ауылдары]]
Үрге Әлкәш () — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 109 кеше.
Почта индексы — 452328, ОКАТО коды — 80224810002.

 Тарихы 
Сарьяз йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан Әлкәш ауылы элек Йылан ырыуының аҫаба башҡорто Араптандың исеме менән Араптан тип аталған була. 1834 йылдағы рәүиздә уның улы Әнүәр Араптанов (1764-1831 йй.) теркәлә. Әнүәрҙең улдары; Миңлеғафар (1789 й. т., уның улы Абсаттар), йорт старшинаһы булып хеҙмәт иткән Әхмәҙей Араптановтар. Шул уҡ рәүиздә Әүҙийәровтарҙың ҡарт олатаһы башҡорт Әүҙиәр Әббәсов та (1765 й. т.) иҫәпкә алына. 

Әлкәш — антропоним. 1739 йылдың 25 июлендә тултырылған документта аҫаба башҡорттарҙың яһаҡ татарҙарын, йылына 5 һыуһар һәм 1,5 батман бал биреү шарты менән, үҙҙәренең Ҡыр-Ҡаңлы (Ҡаңлы) улусындағы аҫаба ерҙәренә индереүҙәре тураһында килешеү төҙөлә. Килешеү тексынан күренеүенсә, Әлкәштең улдары Йылан улусындағы Әлкәш ауылынан Ҡыр-Ҡаңлы улусына күсенеп төпләнә. Тимәк, XVIII быуаттың 30-сы йылдарында Араптан ауылы Әлкәш ауылы тип атала башлай, әммә йәйәләр эсенә мотлаҡ ауылдың тәүге атамаһы яҙыла.

1870 йылда бер генә Әлкәш (Араптан) ауылы була. ХХ быуатта төп ауыл Үрге Әлкәш, ә яңы хасил булған ауыл Түбәнге Әлкәш тип атала. 1920 йылда үткәрелгән тәүге рәүиз материалдарында шул атамалар менән теркәлә. 1739 йылғы килешеүҙә аҫаба башҡорттар үҙ ауылдарына индергән яһаҡ татарҙары күрһәтелеүгә ҡарамаҫтан, 1762 йылғы рәүиздә бер генә ерһеҙ башҡорт та (припущенник) иҫәпкә алынмай. 1774 йылда Йылан улусы башҡорттары менән килешеү нигеҙендә ауылға типтәрҙәр индерелә.

1795 йылғы рәүиздә Араптан (2 ихатала 18 башҡорт, 5 ихатала 40 типтәр) һәм Әлкәш (4 ихатала 32 типтәр) айырым иҫәпкә алына. Ә 1816 йылда был ауылдар Әлкән (Араптан) исеме аҫтында бер ауыл булараҡ теркәлә. VIII рәүиз унда 20 башҡорт, 220 типтәр йәшәүен теркәй. Был факт 1774 йылдан һуң да ауылға типтәрҙәр индерелеүен раҫлай. 1859 йылдағы Х рәүиз мәғлүмәттәре: 7 ихатала 34 башҡорт һәм 65 ихатала 343 типтәр теркәлә. 1870 йылдағы рәүиздә ауыл халҡы тулыһынса (411 кеше) башҡорттар тип теркәлә. Ауыл элеккесә Әлкәш (Араптан) тип атала. Ә 1920 йылда ике ауыл айырым теркәлә: Үрге Әлкәштә (Араптан) 67 ихатала 341 башҡорт һәм Түбәнге Әлкәштә 88 ихатала 444 башҡорт йәшәүе теркәлә.

1843 йылда Араптан ауылындағы 4 ихатала йәшәгән 20 башҡорттоң 19 аты, 22 һыйыры, 5 һарығы, 8 кәзәһе була. 38 ихатала йәшәгән 220 типтәр 184 ат, 168 һыйыр, 142 һарыҡ, 76 куәзә аҫырай. Башҡорттар 96 бот ужым һәм 160 бот яҙғы иген сәсә (типтәрҙәр буйынса мәғлүмәттәр юҡ). Ауылда тирмән була. 1870 йылда берләшкән ауылда 8 һыу тирмәне эшләй.

 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар) 1920 йыл 26 август 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар 1959 йыл 15 ғинуар 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар 2002 йыл 9 октябрь 2010 йыл 14 октябрь109575252,347,7

 Географик урыны 

 Район үҙәгенә тиклем (Дүртөйлө): 18 км
 Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Исмаил): 5 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Бүздәк): 144 км

 Сығанаҡтар 
 
 

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Дүртөйлө районы ауылдары