Хемниц
{{Другие значения}}
{{Ук}}
'''Хе́мниц'''<ref>[[Суперанская, Александра Васильевна|Суперанская А. В.]] Словарь географических названий. — М.: АСТ-ПРЕСС КНИГА, 2013. — 208 с. — С. 128.</ref>, '''Ке́мниц'''<ref>- ҡала атамаһы славян «камень» һүҙенән барлыҡҡа килә һәм тел нөсхәһендә «К» аша әйтелә. Рәсәйҙә «Х» аша яҙыу ҡабул ителгән.[http://www.gramota.ru/spravka/buro/29_389090] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140203232515/http://www.gramota.ru/spravka/buro/29_389090 |date=2014-02-03 }} В последних атласах, издаваемых Роскартографией, название города вновь пишется через «К», см. '''Атлас мира''' / Федеральная служба геодезии и картографии России. — М.: ФГУП Производственное картосоставительское объединение «Картография», 2003. — 360 с.</ref> ({{lang-de|Chemnitz}} {{Audio-IPA|Chemnitz.ogg|[ˈkʰɛmnɪʦ]}}, {{lang-hsb|Kamjenica}}; [[1953 йыл]]дан [[1990 йыл]]ға тиклем — '''Карл-Маркс-Штадт''' ({{lang-de|Karl-Marx-Stadt}})) —  [[Германия]]лағы, [[Саксония]] федераль ерендәге ҡала. Хемниц округы үҙәге. Рәсми коды — 14 5 11.

2015 йылда халыҡ иҫәбе 248 645 кеше була<ref name="Aktuelle2013">[http://www.statistik.sachsen.de/download/010_GB-Bev/Bev_Z_Gemeinde_akt.pdf Aktuelle Einwohnerzahlen nach Gemeinden 2013] Численность населения по состоянию на 31 декабря 2013 (с учётом данных переписи населения 9 мая 2011 года)</ref>.

== Атамаһының килеп сығыуы ==
Хемниц Цвиккауэр-Мульде йылғаһы ҡушылдығы Кемниц йылғаһы исеменән килеп сыҡҡан. ''Сhemnitz'' лужицк сербтары телендә  «ташлы инеш» тигәнде аңлата. Чех телендә ҡала ''Saská Kamenice'' булараҡ билдәле, йәғни «Саксония Каменецы».

== Тарихы ==
[[XII быуат]]та император Лотарь II Кемниц (Каменица) йылғаһы кисеүе эргәһендә ҡалаға нигеҙ һала. Ул үҙ атамаһын ташлы йылға булыуынан ала, һуңынан йылға атамаһы ҡалаға исем бирә.

[[1308 йыл]]ға тиклем Хемниц империя ҡалаһы була. Урта быуаттарҙа ул, бигерәк тә XIV быуатта туҡымаларҙы ағартыу өҫтөнлөгө бирелеүе арҡаһында, иҡтисад үҙәгенә әйләнә.

[[1531 йыл]]дан Хемницта билдәле немец ғалимы, минералогияға нигеҙ һалыусыларҙың береһе [[Георгий Агрикола]] йәшәй. [[1546]] йылда курфюрст Мориц Агриколаны Хемниц бургомистры итеп ҡуя, артабан был бер йыллыҡ вазифаға ул [[1547]], [[1551]] һәм [[1553]] йылдарҙа һайлана. Был бик үҙенсәлекле була, сөнки Агрикола — католиком, ә ул ваҡытта Саксония халҡының күпселеген протестанттар тәшкил итә. Агрикола [[1555]] йылдың [[21 ноябрь|21 ноябрендә]] Хемницта вафат була. Ҡала халҡы католикты ерләүҙән баш тартҡас, уны Хемництан 50 километр алыҫлыҡта урынлашҡан [[Цайц]]ҡа алып киләләр.

[[XVIII быуат]] һуңында Хемниц Германия сәнәғәтенең иң эре үҙәктәренең береһенә әйләнә. Халыҡ һаны үҫешә, ә ҡала «Саксония [[Манчестер]]ы» һәм «ҡоромло Кемниц» ҡушаматтарын ала.

Хемницта халыҡтың иң күп һаны [[1930 йыл]]ға тура килә һәм 360 мең кешегә етә.

[[Икенсе бөтә донъя һуғышы|Икенсе Бөтә донъя һуғышы]] йылдарында ҡала Британия-Америка авиацияһы утына тотола. [[1945 йыл]]дың [[5 март]]ындағы бомбаға тотоу һөҙөмтәһендә ул ныҡ емерелә.

[[ГДР]] хөкүмәтенең [[1953 йыл]]дың [[10 май]]ындағы ҡарарына ярашлы ҡала [[Карл Маркс]] хөрмәтенә Карл-Маркс-Штадт ({{lang-de|Karl-Marx-Stadt}}) тип үҙгәртелә. [[1990 йыл]]дың [[23 апрель|23 апрелендә]] халыҡтың 76 проценты ҡалаға элекке атамаһын кире ҡайтарыу өсөн тауыш бирә. [[1990 йыл]]дың [[1 июнь|1 июненән]] ул ҡабаттан Хемниц исемен йөрөтә.

Германия берләшкәндән һуң ҡалалағы эре предприятиелар ябылғас, Хемництан халыҡ күпләп ситкә китә, һөҙөмтәлә 2000 йылда халыҡ һаны 1990 йыл менән сағыштырғанда 20 проценттан күберәккә кәмей. Әле лә халыҡ һаны кәмеүе дауам итә, әммә уның темптары әкеренәйә.

1990 йылдар урталарында ҡаланың үҙәге үҙгәртеп ҡорола башлай. Ратуша бинаһы эргәһендә бик күп магазиндар барлыҡҡа килә.
[[Файл:Rathaeuser in Chemnitz.jpg|thumb|250px|Иҫке һәм яңы ратуша]]

[[2007 йыл]]дан «Кемниц — заманса ҡала» (Stadt der Moderne) ҡаланың рәсми лозунгы булып тора.

== Мәҙәниәте һәм иҫтәлекле урындары ==
[[Файл:Roter Turm Chemnitz 2009 25.jpg|thumb|left|200px|Ҡыҙыл башня]]
Ҡалала драма һәм опера театрҙары, ҡурсаҡ театры, бәләкәй формалағы бер нисә театр, концерт залы бар. Музейҙар бик күп, шул иҫәптән:
* сәнәғәт музейы;
* Саксония тимер юлдары музейы;
* тәбиғәтте өйрәнеү музейы;
* «Фельзендоме» шахта-музейы;
* уйындар музейы;
* Шлоссберг замогындағы музей (крайҙы өйрәнеү);
* король Альбрехт музейы (художество;
* Гунценхаузер музейы (экспрессионистарҙың эштәре тупланмаһы);
* заманса сәнғәттең яңы саксон галереяһы.

Хемницта ҙур булмаған зоопарк бар.

Хемництың иң мөһим иҫтәлекле урындарының береһе — совет скульпторы Кербель Лев Ефимович эшләгән Карл Маркс һәйкәле. 6 метрлыҡ бронза бюст 1971 йылда ҡуйыла. Ул, Рашмор тауынан эшләнгән Америка президенттарының гигант баштарын иҫәпләмәгәндә, Улан-Удэлағы Ленин башынан ҡала, донъялағы иң ҙур баш бюсының икенсеһе.
[[Файл:Das ehemalige Karl-Marx-Forum in Chemnitz 2015.jpg|250px|мини|Карл Маркс һәйкәле]]

Ҡаланың икенсе символы булып Ҡыҙыл башня тора, уның беренсе ҡаттары XII быуат һуңында — XIII быуат башында һалына. XII быуатта башня торлаҡ була, һуңынан ҡала нығытмаларының бер өлөшөнә әйләнә. Артабан башняла суд һәм ҡала төрмәһе урынлаша.

Архитектура күҙлегенән ҡарағанда, ҡаланың грюндер дәүере стилендә төҙөлгән Касберг районы ҡыҙыҡлы.

[[1996 йыл]]дан ҡалала халыҡ-ара {{Нп5|Schlingel|«Schlingel»|de|Internationales Filmfestival Schlingel}} балалар һәм үҫмерҙәр кинофестивале үткәрелә.

== Сәнәғәт ==
Ҡалала Гартмандың машиналар эшләү заводы эшләй, ул паровоздарҙың төрлө серияһын, атап әйткәндә XII H2 паровозын сығара, һәм микроавтобустар, Barkas B1000 моделендәге фургондар, шулай уҡ еңел йөк машиналары етештереүсе VEB автозаводы бар.

Әлеге ваҡытта ҡалала металл эшкәртеү, автоматлаштырыу системалары етештереү һ.б. менән шөғөлләнеүсе сәнәғәт предприятиелары бар. Уларҙың ин эреһе — [[Volkswagen]] компанияһының автомобилдәр двигателе заводы. [[2013 йыл]]да унда 1500 кеше эшләй.

== Фән һәм мәғариф ==
* Хемниц техник университеты

== Почётлы граждандары ==
* [[Отто фон Бисмарк]]
* [[Карл Шмидт-Ротлуф]]
* [[Быковский Валерий Фёдорович ]]
* [[Каманин Николай Петрович]]
* [[Зигмунд Йен]]
* [[Ютта Мюллер]]
* [[Катарина Витт]]
* [[Стефан Гейм]]

== Туғандаш ҡалалары ==
Совет йылдарында [[Иркутск]] һәм Карл-Маркс-Штадт ҡалалары туғандаш була. Иркутскиҙа 1999 йылға тиклем бер проспект Карл-Маркс-Штадт тип аталып йөрөтөлһә (хәҙер — маршал Жуков проспекты), Хемницта Иркутск урамы һәм Волгоград аллеяһы бар [http://maps.google.com/maps/place?ftid=0x47a74633931926a1:0x858d8d5964af5f5f&q=Irkutsker+Stra%C3%9Fe,+Chemnitz,+Deutschland&hl=ru&ved=0CAwQ-gswAA&sa=X&ei=7phUT-GEBojftAb3xOyxBw]<ref>[http://pressa.irk.ru/friday/2007/35/009001.html статья в газете Пятница от 07.09.2007-Иркутск и Карл-Маркс-Штадт — бывшие побратимы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120326143803/http://pressa.irk.ru/friday/2007/35/009001.html |date=2012-03-26 }}</ref>.

Әлеге ваҡытта Хемниц менән туғандаш ҡалалар<ref>{{cite web|url=http://www.chemnitz.de/chemnitz/de/stadt_chemnitz/partnerstaedte/partnerstaedte_index.asp|title=Partnerstädte|publisher=Stadt Chemnitz|lang=de|accessdate=2011-12-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BNL2t03|archivedate=2012-02-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120305051049/http://www.chemnitz.de/chemnitz/de/stadt_chemnitz/partnerstaedte/partnerstaedte_index.asp |date=2012-03-05 }}</ref>:
{{кол}}
* {{флаг США}} [[Акрон (Огайо)|Акрон]], [[Огайо]], [[АҠШ]] (1997)
* {{флаг Франции}} [[Аррас]], [[Франция]] (1967)
* {{флаг России}} [[Волгоград]], [[Рәсәй]] (1988)
* {{флаг Германии}} [[Дюссельдорф]], [[Германия]] (1988)
* {{флаг Польши}} [[Лодзь]], [[Польша]] (1974)
* {{флаг Словении}} [[Любляна]], [[Словения]] (1966)
* {{флаг Великобритании}} [[Манчестер]], [[Бөйөк Британия]] (1983)
* {{флаг Франции}} [[Мюлуз]], [[Франция]] (1981)
* {{флаг Китая}} [[Тайюань]], [[Ҡытай]] (1999)
* {{флаг Финляндии}} [[Тампере]], [[Финляндия]] (1961)
* {{флаг Мали}} [[Томбукту]], [[Мали]] (1968)
* {{флаг Чехии}} [[Усти-над-Лабем]], [[Чехия]] (1970)
* {{Флаг Киргизии|20px}} [[Бишкәк]], [[Ҡырғыҙстан]] (1997)
{{конец кол}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Саксония ҡалалары]]
Хе́мницСуперанская А. В. Словарь географических названий. — М.: АСТ-ПРЕСС КНИГА, 2013. — 208 с. — С. 128., Ке́мниц- ҡала атамаһы славян «камень» һүҙенән барлыҡҡа килә һәм тел нөсхәһендә «К» аша әйтелә. Рәсәйҙә «Х» аша яҙыу ҡабул ителгән.  В последних атласах, издаваемых Роскартографией, название города вновь пишется через «К», см. Атлас мира / Федеральная служба геодезии и картографии России. — М.: ФГУП Производственное картосоставительское объединение «Картография», 2003. — 360 с. ( , ; 1953 йылдан 1990 йылға тиклем — Карл-Маркс-Штадт ()) —  Германиялағы, Саксония федераль ерендәге ҡала. Хемниц округы үҙәге. Рәсми коды — 14 5 11.

2015 йылда халыҡ иҫәбе 248 645 кеше булаAktuelle Einwohnerzahlen nach Gemeinden 2013 Численность населения по состоянию на 31 декабря 2013 (с учётом данных переписи населения 9 мая 2011 года).

 Атамаһының килеп сығыуы 
Хемниц Цвиккауэр-Мульде йылғаһы ҡушылдығы Кемниц йылғаһы исеменән килеп сыҡҡан. Сhemnitz лужицк сербтары телендә  «ташлы инеш» тигәнде аңлата. Чех телендә ҡала Saská Kamenice булараҡ билдәле, йәғни «Саксония Каменецы».

 Тарихы 
XII быуатта император Лотарь II Кемниц (Каменица) йылғаһы кисеүе эргәһендә ҡалаға нигеҙ һала. Ул үҙ атамаһын ташлы йылға булыуынан ала, һуңынан йылға атамаһы ҡалаға исем бирә.

1308 йылға тиклем Хемниц империя ҡалаһы була. Урта быуаттарҙа ул, бигерәк тә XIV быуатта туҡымаларҙы ағартыу өҫтөнлөгө бирелеүе арҡаһында, иҡтисад үҙәгенә әйләнә.

1531 йылдан Хемницта билдәле немец ғалимы, минералогияға нигеҙ һалыусыларҙың береһе Георгий Агрикола йәшәй. 1546 йылда курфюрст Мориц Агриколаны Хемниц бургомистры итеп ҡуя, артабан был бер йыллыҡ вазифаға ул 1547, 1551 һәм 1553 йылдарҙа һайлана. Был бик үҙенсәлекле була, сөнки Агрикола — католиком, ә ул ваҡытта Саксония халҡының күпселеген протестанттар тәшкил итә. Агрикола 1555 йылдың 21 ноябрендә Хемницта вафат була. Ҡала халҡы католикты ерләүҙән баш тартҡас, уны Хемництан 50 километр алыҫлыҡта урынлашҡан Цайцҡа алып киләләр.

XVIII быуат һуңында Хемниц Германия сәнәғәтенең иң эре үҙәктәренең береһенә әйләнә. Халыҡ һаны үҫешә, ә ҡала «Саксония Манчестеры» һәм «ҡоромло Кемниц» ҡушаматтарын ала.

Хемницта халыҡтың иң күп һаны 1930 йылға тура килә һәм 360 мең кешегә етә.

Икенсе Бөтә донъя һуғышы йылдарында ҡала Британия-Америка авиацияһы утына тотола. 1945 йылдың 5 мартындағы бомбаға тотоу һөҙөмтәһендә ул ныҡ емерелә.

ГДР хөкүмәтенең 1953 йылдың 10 майындағы ҡарарына ярашлы ҡала Карл Маркс хөрмәтенә Карл-Маркс-Штадт () тип үҙгәртелә. 1990 йылдың 23 апрелендә халыҡтың 76 проценты ҡалаға элекке атамаһын кире ҡайтарыу өсөн тауыш бирә. 1990 йылдың 1 июненән ул ҡабаттан Хемниц исемен йөрөтә.

Германия берләшкәндән һуң ҡалалағы эре предприятиелар ябылғас, Хемництан халыҡ күпләп ситкә китә, һөҙөмтәлә 2000 йылда халыҡ һаны 1990 йыл менән сағыштырғанда 20 проценттан күберәккә кәмей. Әле лә халыҡ һаны кәмеүе дауам итә, әммә уның темптары әкеренәйә.

1990 йылдар урталарында ҡаланың үҙәге үҙгәртеп ҡорола башлай. Ратуша бинаһы эргәһендә бик күп магазиндар барлыҡҡа килә.
thumb|250px|Иҫке һәм яңы ратуша

2007 йылдан «Кемниц — заманса ҡала» (Stadt der Moderne) ҡаланың рәсми лозунгы булып тора.

 Мәҙәниәте һәм иҫтәлекле урындары 
thumb|left|200px|Ҡыҙыл башня
Ҡалала драма һәм опера театрҙары, ҡурсаҡ театры, бәләкәй формалағы бер нисә театр, концерт залы бар. Музейҙар бик күп, шул иҫәптән:
 сәнәғәт музейы;
 Саксония тимер юлдары музейы;
 тәбиғәтте өйрәнеү музейы;
 «Фельзендоме» шахта-музейы;
 уйындар музейы;
 Шлоссберг замогындағы музей (крайҙы өйрәнеү);
 король Альбрехт музейы (художество;
 Гунценхаузер музейы (экспрессионистарҙың эштәре тупланмаһы);
 заманса сәнғәттең яңы саксон галереяһы.

Хемницта ҙур булмаған зоопарк бар.

Хемництың иң мөһим иҫтәлекле урындарының береһе — совет скульпторы Кербель Лев Ефимович эшләгән Карл Маркс һәйкәле. 6 метрлыҡ бронза бюст 1971 йылда ҡуйыла. Ул, Рашмор тауынан эшләнгән Америка президенттарының гигант баштарын иҫәпләмәгәндә, Улан-Удэлағы Ленин башынан ҡала, донъялағы иң ҙур баш бюсының икенсеһе.
250px|мини|Карл Маркс һәйкәле

Ҡаланың икенсе символы булып Ҡыҙыл башня тора, уның беренсе ҡаттары XII быуат һуңында — XIII быуат башында һалына. XII быуатта башня торлаҡ була, һуңынан ҡала нығытмаларының бер өлөшөнә әйләнә. Артабан башняла суд һәм ҡала төрмәһе урынлаша.

Архитектура күҙлегенән ҡарағанда, ҡаланың грюндер дәүере стилендә төҙөлгән Касберг районы ҡыҙыҡлы.

1996 йылдан ҡалала халыҡ-ара  балалар һәм үҫмерҙәр кинофестивале үткәрелә.

 Сәнәғәт 
Ҡалала Гартмандың машиналар эшләү заводы эшләй, ул паровоздарҙың төрлө серияһын, атап әйткәндә XII H2 паровозын сығара, һәм микроавтобустар, Barkas B1000 моделендәге фургондар, шулай уҡ еңел йөк машиналары етештереүсе VEB автозаводы бар.

Әлеге ваҡытта ҡалала металл эшкәртеү, автоматлаштырыу системалары етештереү һ.б. менән шөғөлләнеүсе сәнәғәт предприятиелары бар. Уларҙың ин эреһе — Volkswagen компанияһының автомобилдәр двигателе заводы. 2013 йылда унда 1500 кеше эшләй.

 Фән һәм мәғариф 
 Хемниц техник университеты

 Почётлы граждандары 
 Отто фон Бисмарк
 Карл Шмидт-Ротлуф
 Быковский Валерий Фёдорович 
 Каманин Николай Петрович
 Зигмунд Йен
 Ютта Мюллер
 Катарина Витт
 Стефан Гейм

 Туғандаш ҡалалары 
Совет йылдарында Иркутск һәм Карл-Маркс-Штадт ҡалалары туғандаш була. Иркутскиҙа 1999 йылға тиклем бер проспект Карл-Маркс-Штадт тип аталып йөрөтөлһә (хәҙер — маршал Жуков проспекты), Хемницта Иркутск урамы һәм Волгоград аллеяһы бар статья в газете Пятница от 07.09.2007-Иркутск и Карл-Маркс-Штадт — бывшие побратимы .

Әлеге ваҡытта Хемниц менән туғандаш ҡалалар :

  Акрон, Огайо, АҠШ (1997)
  Аррас, Франция (1967)
  Волгоград, Рәсәй (1988)
  Дюссельдорф, Германия (1988)
  Лодзь, Польша (1974)
  Любляна, Словения (1966)
  Манчестер, Бөйөк Британия (1983)
  Мюлуз, Франция (1981)
  Тайюань, Ҡытай (1999)
  Тампере, Финляндия (1961)
  Томбукту, Мали (1968)
  Усти-над-Лабем, Чехия (1970)
  Бишкәк, Ҡырғыҙстан (1997)

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Саксония ҡалалары