Айҙаҡай
{{НП-Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Айдакаево
 | оригинальное название    = {{lang-ba|Айҙаҡай}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 55 |lat_min = 54 |lat_sec = 29
 | lon_deg                  = 58 |lon_min = 43 |lon_sec = 14
 | CoordScale               = 
 |размер карты региона     =
 |размер карты района      =
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = 
 | район                    = Балаҡатай районы{{!}}Балаҡатай
 | район в таблице          = 
 |вид поселения            = ауыл биләмәһе
 |поселение                = Ҡарлыхан ауыл Советы (Балаҡатай районы){{!}}Ҡарлыхан ауыл Советы 
 |поселение в таблице      =
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Айдакаево | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Айдакаево | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[башҡорттар]]
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 452592
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 80210813002
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}

'''Айҙаҡа́й''' ({{lang-ru|Айдака́ево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Балаҡатай районы]]ндағы ауыл. [[Ҡарлыхан ауыл Советы (Балаҡатай районы)|Ҡарлыхан ауыл Советы]] соствына инә. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 336 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452592, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80210813002.

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Яңы Балаҡатай]]): 38 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Ҡарлыхан]]): 6 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Үңкерҙе): 74 км

Айҙаҡай ауылы [[Әй (йылға)|Әй]] йылғаһы ҡушылдығы [[Ыҡ]] йылғаһы буйында, район үҙәге [[Яңы Балаҡатай]] ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа 38 километр һәм Үңкерҙе ([[Силәбе өлкәһе]]) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа 72 километр алыҫлыҡта урынлашҡан<ref>{{БЭ2013|80813}}</ref>. 

== Тарихы ==
Айҙаҡай ауылына [[Троицк өйәҙе]] [[Ҡошсо |Ҡошсо улусы]] [[башҡорттар]]ы үҙҙәренең [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] ерҙәрендә нигеҙ һалған. 

[[1795 йыл]]да 25 йортта 170 кеше йәшәй. Ауылда тәүге төпләнеүсе исеме менән аталған. Уның улдары — 1771 йылғы Хәбибулла, 1773 йылғы Хәби, 1795 йылғы Дусмөхәмәт Айҙаҡаевтар тураһында мөғлүмәт бар. Хәбибулланың улы — Абдулғәзе, Абдулғәзенең улдары — Ғөбәйҙулла, Ғәлиулла, Мөхәмәтғәәни. Хәбиҙең улдары — Динмөхәмәт, Фәтҡулла, Кәлимулла. Дусмөхәмәттең улы Бикмөхәмәт<ref>{{ИСДБ|страница=565}}</ref>. 

== Биләмә берәмектәренә инеүе ==
<!-- {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100 %;margin:0;" --><!-- Төрөлөп ҡуйыла торған таблица башы -->
{| class="wikitable"
|-
! Теркәү йылы !! Улус, ауыл советы !! Өйәҙ, кантон, район !! Губерна, Республика !! Дәүләт
|-
| [[1757]] || Ҡошсо улусы || Себер даруғаһы || Ырымбур губернаһы || Рәсәй Империяһы
|-
| [[1816]] || -сы йорт || -се Башҡорт кантоны || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
| [[1834]] || -сы йорт || -се Башҡорт кантоны|| Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1847]] || -сы йорт || -се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе ||  Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1859]] || -сы йорт || -се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1895]] || Дыуан улусы || Златоуст өйәҙе || Өфө губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1920]] || Дыуан улус Советы (1918 й.), Ҡарлыхан ауыл Советы || Мәсәғүт кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||[[Файл:Emblem of the Russian SFSR (1978–1991), Emblem of Russia (1991–1992).svg|20px]] РСФСР
|-
|[[1926]] || Ҡарлыхан ауыл Советы (1923 йылдан) || Мәсәғүт кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||{{СССР}} СССР
|-
|[[1935]] || Ҡарлыхан ауыл Советы || Балаҡатай районы || Башҡорт АССР-ы ||{{СССР}} СССР
|-
|[[1941]] || Ҡарлыхан ауыл Советы|| Балаҡатай районы|| Башҡорт АССР-ы || {{СССР}} СССР
|-
|[[1990]] || Ҡарлыхан ауыл советы || Балаҡатай районы ||[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] ||{{Россия}} Рәсәй Федерацияһы
|-

|-
| || || || ||
|}

== Айҙаҡай ауылының XIX быуатта артабанғы үҫеше ==
[[1834 йыл]]да — 37 йортта 229, [[1859 йыл]]да - 26 йортта 311, [[1865 йыл]]да 55 йортта 336 кешк йәшәгән. [[Малсылыҡ]], [[игенселек]], [[умартасылыҡ]] менән шөғөлләнгәндәр. Ауылда [[мәсет]], училище булған. [[1870 йыл]]да - 55 йортта 336, [[1895 йыл]]да - 79 йортта 422 кеше донъя көткән.

[[XIX быуат]]та [[игенселек]] системаһыҙ алып барылған. Ике атлы ағас [[һабан]] менән ер һөргәндәр. 2-шәр һуҡҡыс һәм [[елгәргес]], дегет етештереү оҫтаханаһы булған. Мәсет эргәһендә мәктәп эшләгән<ref>{{ИСДБ|страница=565}}</ref>.

== Ауылдың XX быуаттағы һәм хәҙерге үҫеше ==
Айҙаҡай ауылында [[1920 йыл]]да - 117 йортта 629 кеше йәшәгән<ref>{{ИСДБ|страница=565}}</ref>.

Әлеге ваҡытта ауылда төп [[мәктәп]], фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана бар<ref> {{БЭ2013|80813}}</ref>.

== Халыҡ һаны ==
Айҙаҡай ауылында [[башҡорттар]] йәшәй ([[2002 йыл|2002]]).

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||629||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||485||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||439||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||284||142||142||50,0 %||50,0 %
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||338||164||174||48,5 %||51,5 %
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||336||164||172||48,8 %||51,2 %
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Билдәле кешеләре ==
[[Байышев Фәнил Нафиҡ улы]] ([[15 ғинуар]] [[1956 йыл]], [[Балаҡатай районы]], [[Монас]] ауылы — [[6 ғинуар]] [[1993 йыл]], [[Балаҡатай районы]], Айҙаҡай ауылы) — [[Тел белеме|тел белгесе]], [[шәрҡиәт]]се. [[1987 йыл]]дан [[ТТӘИ|СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] хеҙмәткәре, [[1992 йыл]]дан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. [[Ҡөрьән]]де [[башҡорт теле]]ндә баҫтырып сығарыуҙа ҡатнашыусы (1993). Тарих фәндәре кандидаты (1992). [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты ([[1994 йыл|1994]], үлгәндән һуң).

== Урамдары ==
{{Колонки|3}}
* Зәки Вәлиди урамы ({{lang-ru|}} Заки Валиди (улица)
* Таулы урамы ({{lang-ru|}} Нагорная (улица)
* Фәнил Байышев урамы ({{lang-ru|}} Фаниля Баишева (улица)
* Туғай урамы ({{lang-ru|}} Луговая (улица)
* Нәжип Моғафин урамы ({{lang-ru|}} Нажипа Мугафина (улица)
* Шайморатов урамы ({{lang-ru|}} Шаймуратова (улица)
* Йәшлек урамы ({{lang-ru|}} Молодёжная (улица)
* Салауат Юлаев урамы ({{lang-ru|}} Салавата Юлаева (улица)<ref>[https://mapdata.ru/bashkortostan/belokatayskiy-rayon/derevnya-aydakaevo/ Карта д. Айдакаево. Улица]</ref>{{Колонки|конец}}

== Тирә-яҡ мөхит ==
; Ер-һыу атамалары

''Тауҙар:''

''Йылғалар:'' 
* [[Әй (йылға)|Әй]], [[Ыйыҡ (Әй ҡушылдығы)|Ыҡ]]

''Шишмәләр:''

''Ялан-бесәнлектәр:''

''Таусыҡтар, түбәләр:'' 

''Башҡа урын-ер атамалары:''

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} 
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|80813}}
* {{ИСДБ|страница=565}} 565 б.
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 120—121 с. — 304 с. — ISBN 5—295—02843—7{{ref-ru}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Балаҡатай районы ауылдары}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Балаҡатай районы ауылдары]]
Айҙаҡа́й () — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы ауыл. Ҡарлыхан ауыл Советы соствына инә. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 336 кеше. Почта индексы — 452592, ОКАТО коды — 80210813002.

 Географик урыны 
 Район үҙәгенә тиклем (Яңы Балаҡатай): 38 км
 Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Ҡарлыхан): 6 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Үңкерҙе): 74 км

Айҙаҡай ауылы Әй йылғаһы ҡушылдығы Ыҡ йылғаһы буйында, район үҙәге Яңы Балаҡатай ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа 38 километр һәм Үңкерҙе (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа 72 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. 

 Тарихы 
Айҙаҡай ауылына Троицк өйәҙе Ҡошсо улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. 

1795 йылда 25 йортта 170 кеше йәшәй. Ауылда тәүге төпләнеүсе исеме менән аталған. Уның улдары — 1771 йылғы Хәбибулла, 1773 йылғы Хәби, 1795 йылғы Дусмөхәмәт Айҙаҡаевтар тураһында мөғлүмәт бар. Хәбибулланың улы — Абдулғәзе, Абдулғәзенең улдары — Ғөбәйҙулла, Ғәлиулла, Мөхәмәтғәәни. Хәбиҙең улдары — Динмөхәмәт, Фәтҡулла, Кәлимулла. Дусмөхәмәттең улы Бикмөхәмәт. 

 Биләмә берәмектәренә инеүе 

 Теркәү йылы  Улус, ауыл советы  Өйәҙ, кантон, район  Губерна, Республика  Дәүләт 1757  Ҡошсо улусы  Себер даруғаһы  Ырымбур губернаһы  Рәсәй Империяһы 1816  -сы йорт  -се Башҡорт кантоны  Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы 1834  -сы йорт  -се Башҡорт кантоны Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1847  -сы йорт  -се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе   Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1859  -сы йорт  -се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе  Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1895  Дыуан улусы  Златоуст өйәҙе  Өфө губернаһы  Рәсәй империяһы1920  Дыуан улус Советы (1918 й.), Ҡарлыхан ауыл Советы  Мәсәғүт кантоны  Автономлы Башҡорт ССР-ы 20px РСФСР1926  Ҡарлыхан ауыл Советы (1923 йылдан)  Мәсәғүт кантоны  Автономлы Башҡорт ССР-ы  СССР1935  Ҡарлыхан ауыл Советы  Балаҡатай районы  Башҡорт АССР-ы  СССР1941  Ҡарлыхан ауыл Советы Балаҡатай районы Башҡорт АССР-ы   СССР1990  Ҡарлыхан ауыл советы  Балаҡатай районы Башҡортостан Республикаһы  Рәсәй Федерацияһы    

 Айҙаҡай ауылының XIX быуатта артабанғы үҫеше 
1834 йылда — 37 йортта 229, 1859 йылда - 26 йортта 311, 1865 йылда 55 йортта 336 кешк йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Ауылда мәсет, училище булған. 1870 йылда - 55 йортта 336, 1895 йылда - 79 йортта 422 кеше донъя көткән.

XIX быуатта игенселек системаһыҙ алып барылған. Ике атлы ағас һабан менән ер һөргәндәр. 2-шәр һуҡҡыс һәм елгәргес, дегет етештереү оҫтаханаһы булған. Мәсет эргәһендә мәктәп эшләгән.

 Ауылдың XX быуаттағы һәм хәҙерге үҫеше 
Айҙаҡай ауылында 1920 йылда - 117 йортта 629 кеше йәшәгән.

Әлеге ваҡытта ауылда төп мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана бар .

 Халыҡ һаны 
Айҙаҡай ауылында башҡорттар йәшәй (2002).

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август629 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар485 1959 йыл 15 ғинуар439 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар28414214250,0 %50,0 % 2002 йыл 9 октябрь33816417448,5 %51,5 % 2010 йыл 14 октябрь33616417248,8 %51,2 %

 Билдәле кешеләре 
Байышев Фәнил Нафиҡ улы (15 ғинуар 1956 йыл, Балаҡатай районы, Монас ауылы — 6 ғинуар 1993 йыл, Балаҡатай районы, Айҙаҡай ауылы) — тел белгесе, шәрҡиәтсе. 1987 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты хеҙмәткәре, 1992 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. Ҡөрьәнде башҡорт телендә баҫтырып сығарыуҙа ҡатнашыусы (1993). Тарих фәндәре кандидаты (1992). Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1994, үлгәндән һуң).

 Урамдары 

 Зәки Вәлиди урамы ( Заки Валиди (улица)
 Таулы урамы ( Нагорная (улица)
 Фәнил Байышев урамы ( Фаниля Баишева (улица)
 Туғай урамы ( Луговая (улица)
 Нәжип Моғафин урамы ( Нажипа Мугафина (улица)
 Шайморатов урамы ( Шаймуратова (улица)
 Йәшлек урамы ( Молодёжная (улица)
 Салауат Юлаев урамы ( Салавата Юлаева (улица)Карта д. Айдакаево. Улица

 Тирә-яҡ мөхит 
 Ер-һыу атамалары

Тауҙар:

Йылғалар: 
 Әй, Ыҡ

Шишмәләр:

Ялан-бесәнлектәр:

Таусыҡтар, түбәләр: 

Башҡа урын-ер атамалары:

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 

 Әҙәбиәт 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.

 Һылтанмалар 
 
  565 б.
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 120—121 с. — 304 с. — ISBN 5—295—02843—7

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Балаҡатай районы ауылдары