Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы
[[Файл:KartaZemelOrenburgskogo&Uralskogo&BashkirskogoKW 1858.jpg|thumb|right|250px|1858 йылда Башҡорт, Урал (Яйыҡ) һәм Ырымбур казак ғәскәрҙәренең биләмәләре]]

== Кантон идараһын булдырыу ==
[[1798]] йылда батша [[Павел I]]-нең [[10 апрель|10 апрелендәге]] указы нигеҙендә '''кантон (округ) идаралығы''' булдырыла. [[Башҡорттар|Башҡорт]], [[Типтәрҙәр|типтәр]], [[Мишәрҙәр|мишәр]] халҡы, хәрби ҡатламға күсерелә һәм хәрби-ҡазаҡ сословиеһынан [[Башҡорт-мишәр ғәскәре]] формалаша. Ғәскәргә Рәсәйҙең көнсығыш сиктәрен һаҡлау бурысы йөкмәтелә.

Ил сиген һаҡлау хеҙмәтен [[башҡорттар]], [[типтәрҙәр]], [[мишәрҙәр]] үҙ иҫәбенә үтәгән.
Ғәcкәри хеҙмәткә 25 йәш менән 50 йәш арыһындағы сәләмәт ир-егеттәр саҡырылған. Хеҙмәткә ебәреү сиратын йорт старшиналары билдәләгән. Йыл һайын 4-5 ғаиләнән бер кеше ебәрелгән.

Ғәcкәр [[Рәсәй империяһы]] ҡатнашҡан төрлө хәрби хәрәкәттәрҙә файҙаланыла ([[1812 йылғы Ватан һуғышы]], 1853—1859 йылғы Ҡырым һуғышы һ. б.). Батша хөкүмәте кантон идаралығын керетеп башҡорттарҙың үҙидаралығын юҡҡа сығара, башҡорт феодалдарына төрлө ташламалар биреп үҙ яғына ҡарата. Ерле халыҡтың йәшәү рәүеше хәрби закондарға бойһона, хәрби суд булдырыла.

== Беренсе кантондар ==
<!-- [[Файл:KartaZemelOrenburgskogo&Uralskogo&BashkirskogoKW 1858.jpg|250px|мини|1858 йылда Башҡорт, Ырымбур һәм Урал казак ғәскәрҙәренең ерҙәре.]] -->
[[Файл:27 1258 Book illustrations of Historical description of the clothes and weapons of Russian troops.jpg|180px|right|thumb|Башҡорт кантондары офицерҙары формаһы. 1838—1845 йй.]]
Башҡорт ерҙәре админстратив яҡтан 13 кантонға, ә кантондар 18 өйәҙгә һәм 252 йортҡа (улусҡа) бүленә. Кантондарға исем бирелмәй, улар номер менән йөрөтөлә.

I кантон — 9 йорттан (улустан) тора. Хәҙер был ерҙәр [[Пермь өлкәһе]]ндә.

II кантон — 9 йорт. Элекке [[Пермь губернаһы]] [[Красноуфимск өйәҙе]]нең бер өлөшө — [[Башҡортостан]]дың төньяҡ-көнсығыш райондарында.

III кантон — II йорт. [[Силәбе өлкәһе]]ндә.

IV кантон — 9 йорт. Бик аҙ ғына өлөшө [[Учалы районы]]ның төньяғында.

V кантон — 6 йорт. Бик аҙ ғына елөшө [[Әбйәлил районы]]ның көньяғында.

VI кантон — 19 йорт. [[Силәбе өлкәһе]]ндә.

VII кантон — 30 йорт. [[Учалы районы]]ның көньяғы, [[Әбйәлил районы]]ның төньяғында.

VIII кантон — 25 йорт. Башҡортостандың [[Стәрлетамаҡ (ҡала)|Стәрлетамаҡ]] тирәһендәге үҙәк райондары.

IX кантон — 14 йорт.[[Өфө]] тирәһендәге райондар.

X кантон — 41 йорт. [[Бөрйән районы|Бөрйән]], [[Баймаҡ районы|Баймаҡ]], [[Хәйбулла районы|Хәйбулла]], [[Ейәнсура районы|Ейәнсура]], [[Күгәрсен районы|Күгәрсен райондары]]. [[Көйөргәҙе районы]]ның бер өлөшө. Башҡортостандың көньяҡ сигенән [[Урал (йылға)|Урал йылғаһына]] тиклем булған ерҙәре һәм [[Быҙаулыҡ өйәҙе]] — тулыһынса [[Ырымбур өлкәһе]]ндә.

XI кантон — 27 йорт. Тулыһынса Башҡортостандя ([[Асҡын районы|Асҡын]], [[Бөрө районы|Бөрө]], [[Борай районы|Борай]], [[Балтас районы|Балтас]], [[Илеш районы|Илеш]], [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө]], [[Ҡариҙел районы|Ҡариҙел]], [[Краснокама районы|Краснокама]], [[Мишкә районы|Мишкә]], [[Яңауыл районы|Яңауыл]], [[Нуриман районы|Нуриман райондары]]).

XII кантон — 25 йорт. [[Алабуға өйәҙе|Алабуға]], [[Минзәлә өйәҙе|Минзәлә өйәҙҙәре]] — [[Татарстан]]да. [[Сарапул өйәҙе]] — [[Удмуртстан]]да.

XIII кантон — 29 йорт. Көнбайыш өлөшө — Башҡортостанда ([[Бәләбәй районы|Бәләбәй]], [[Әлшәй районы|Әлшәй]], [[Бишбүләк районы|Бишбүләк]], [[Баҡалы районы|Баҡалы]], [[Бүздәк районы|Бүздәк]], [[Дәүләкән районы|Дәүләкән]], [[Миәкә районы|Миәкә]], [[Саҡмағош районы|Саҡмағош]], [[Туймазы районы|Туймазы райондары]]).

== Кантон идараһын бөтөрөү ==
Рәсәй сиктәре көнсығышҡа һәм көньяҡҡа киңәйгәс, кантон идараһы [[1865]] йылда «[[Положение о башкирах]]» манифесы нигеҙендә юҡҡа сығарыла.

== Әҙәбиәт ==
* {{книга
 |автор         = [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Асфандияров А. 3.]]
 |заглавие      = Кантонное управление в Башкирии (1798—1865)
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |место         = Уфа
 |издательство  = Китап
 |год           = 2005
 |том           =
 |страниц       = 256
 |страницы      = 
 |isbn          = 5-295-03586-7
}}
* ''Асфандияров А. З.'' Участие башкир в войнах и походах России в период кантонного управления // Из истории феодализма и капитализма в Башкирии. Уфа, 1971.
* ''Бауман Р.'' Подвластные народы на военной службе в имперской России на примере башкир. М., 1987.
* {{книга
 |автор         = 
 |заглавие      = Документы и материалы по истории башкирского народа (1790–1912). Сост. А. 3. Асфандияров, Р. Н. Рахимов, Ф. Г. Хисамитдинова
 |ссылка        = http://vk.com/doc704697_284987640?hash=49a62598f0ff104a83&dl=287404f0419596869c
 |ответственный = 
 |место         = Уфа
 |издательство  = 
 |год           = 2012
 |том           =
 |страниц       = 544
 |страницы      = 
 |isbn          = 978-5-916-08094-0
}}
* {{книга
 |автор         = [[Йәнекәев Зөфәр Ирғәле улы|Еникеев 3. И.]], Еникеев А. 3.
 |заглавие      = История государства и права Башкортостана
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |место         = Уфа
 |издательство  = Китап
 |год           = 2007
 |том           =
 |страниц       = 432
 |страницы      = 
 |isbn          = 978-5-295-04258-4
}}
* {{книга
 | автор        = 
 | заглавие      = История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы|М. М. Кульшарипов]]; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | место        = СПб.
 | издательство  = Наука
 | год          = 2011
 | том          = IV
 | страниц      = 400
 | страницы      = 
 | isbn          = 978-5-02-038276-3
 | ref          = 
}}
* История Башкортостана. Ч. 1. С древнейших времен до 1917 г. — Под ред. [[Аҡманов Ирек Ғайса улы|И. Г. Акманова]]. — Уфа: Китап. 1996. — 240 с.
* История Башкортостана с древнейших времен до 60-х годов XIX века. // Под ред. [[Усманов Хәмзә Фәтих улы|Х. Ф. Усманова]]. Уфа: Китап, 1991. — 520 с.
* ''[[Рәимов Риф Мөхсин улы|Раимов Р. М.]]'' Башкирский народ в Отечественной войне 1812 года. — Уфа: Башгосиздат, 1943.
* ''[[Усманов Әбүбәкер Нурйән улы|Усманов А. Н.]]'' Башкирский народ в Отечественной войне 1812 года. Уфа, 1964.
* ''Усманов А. Н.'' Кантонное управление в Башкирии.// Советская историческая энциклопедия. — {{М.}}: Советская энциклопедия. Под ред. Е. М. Жукова. 1973—1982.
* {{книга
 | автор        = [[Һаҙыев Мөнир Һаҙый улы|Хадыев М.]], [[Фәхретдинов Ғабдрахман Ризаитдин улы|Фахретдинов А.]]
 | заглавие      = История башкир
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | место        = Уфа
 | издательство  = Китап
 | год          = 2007
 | том          = 
 | страниц      = 136
 | страницы      = 
 | isbn          = 978-5-295-04231-7
 | ref          = 
}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/5816-idara-ite-e-kanton-sistema-y|Идара итеүҙең кантон системаһы|автор=[[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Әсфәндиәров Ә. З.]]}}
* ''Искандаров Рамзи.'' Земельные правоотношения в Башкортостане в период кантонной системы управления (1798—1865 гг.).// [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]], 2002. № 12.
* {{книга
 | автор         = 
 | заглавие      = Кантонная система управления в Башкирии (1798—1865).// Башкортостан: краткая энциклопедия
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | место         = Уфа
 | издательство  = Башкирская энциклопедия
 | год           = 1996
 | том           = 
 | страниц       = 672
 | страницы      = 322
 | isbn          = 5-88185-001-7
 | ref           = 
}}
* {{статья|автор= Тоёкава К.|заглавие= Башкиры и Оренбургское казачество (Реформы армии и управления на Южном Урале с конца XVIII до начала XIX вв.)|ссылка= http://vatandash.ru/pics/pdf/2648.pdf|язык= |издание= [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип= |год= 2015|том=|номер= 11|страницы= 73—85|doi= |issn= 1683-3554}}

[[Категория:Башҡортостан тарихы]]
[[Категория:Рәсәй империяһының дәүләт ҡоролошо]]
[[Категория:Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы]]


{{Ba-hist-stub}}
Кантон идараһын булдырыу 
1798 йылда батша Павел I-нең 10 апрелендәге указы нигеҙендә кантон (округ) идаралығы булдырыла. Башҡорт, типтәр, мишәр халҡы, хәрби ҡатламға күсерелә һәм хәрби-ҡазаҡ сословиеһынан Башҡорт-мишәр ғәскәре формалаша. Ғәскәргә Рәсәйҙең көнсығыш сиктәрен һаҡлау бурысы йөкмәтелә.

Ил сиген һаҡлау хеҙмәтен башҡорттар, типтәрҙәр, мишәрҙәр үҙ иҫәбенә үтәгән.
Ғәcкәри хеҙмәткә 25 йәш менән 50 йәш арыһындағы сәләмәт ир-егеттәр саҡырылған. Хеҙмәткә ебәреү сиратын йорт старшиналары билдәләгән. Йыл һайын 4-5 ғаиләнән бер кеше ебәрелгән.

Ғәcкәр Рәсәй империяһы ҡатнашҡан төрлө хәрби хәрәкәттәрҙә файҙаланыла (1812 йылғы Ватан һуғышы, 1853—1859 йылғы Ҡырым һуғышы һ. б.). Батша хөкүмәте кантон идаралығын керетеп башҡорттарҙың үҙидаралығын юҡҡа сығара, башҡорт феодалдарына төрлө ташламалар биреп үҙ яғына ҡарата. Ерле халыҡтың йәшәү рәүеше хәрби закондарға бойһона, хәрби суд булдырыла.

 Беренсе кантондар 

180px|right|thumb|Башҡорт кантондары офицерҙары формаһы. 1838—1845 йй.
Башҡорт ерҙәре админстратив яҡтан 13 кантонға, ә кантондар 18 өйәҙгә һәм 252 йортҡа (улусҡа) бүленә. Кантондарға исем бирелмәй, улар номер менән йөрөтөлә.

I кантон — 9 йорттан (улустан) тора. Хәҙер был ерҙәр Пермь өлкәһендә.

II кантон — 9 йорт. Элекке Пермь губернаһы Красноуфимск өйәҙенең бер өлөшө — Башҡортостандың төньяҡ-көнсығыш райондарында.

III кантон — II йорт. Силәбе өлкәһендә.

IV кантон — 9 йорт. Бик аҙ ғына өлөшө Учалы районының төньяғында.

V кантон — 6 йорт. Бик аҙ ғына елөшө Әбйәлил районының көньяғында.

VI кантон — 19 йорт. Силәбе өлкәһендә.

VII кантон — 30 йорт. Учалы районының көньяғы, Әбйәлил районының төньяғында.

VIII кантон — 25 йорт. Башҡортостандың Стәрлетамаҡ тирәһендәге үҙәк райондары.

IX кантон — 14 йорт.Өфө тирәһендәге райондар.

X кантон — 41 йорт. Бөрйән, Баймаҡ, Хәйбулла, Ейәнсура, Күгәрсен райондары. Көйөргәҙе районының бер өлөшө. Башҡортостандың көньяҡ сигенән Урал йылғаһына тиклем булған ерҙәре һәм Быҙаулыҡ өйәҙе — тулыһынса Ырымбур өлкәһендә.

XI кантон — 27 йорт. Тулыһынса Башҡортостандя (Асҡын, Бөрө, Борай, Балтас, Илеш, Дүртөйлө, Ҡариҙел, Краснокама, Мишкә, Яңауыл, Нуриман райондары).

XII кантон — 25 йорт. Алабуға, Минзәлә өйәҙҙәре — Татарстанда. Сарапул өйәҙе — Удмуртстанда.

XIII кантон — 29 йорт. Көнбайыш өлөшө — Башҡортостанда (Бәләбәй, Әлшәй, Бишбүләк, Баҡалы, Бүздәк, Дәүләкән, Миәкә, Саҡмағош, Туймазы райондары).

 Кантон идараһын бөтөрөү 
Рәсәй сиктәре көнсығышҡа һәм көньяҡҡа киңәйгәс, кантон идараһы 1865 йылда «Положение о башкирах» манифесы нигеҙендә юҡҡа сығарыла.

 Әҙәбиәт 
 
 Асфандияров А. З. Участие башкир в войнах и походах России в период кантонного управления // Из истории феодализма и капитализма в Башкирии. Уфа, 1971.
 Бауман Р. Подвластные народы на военной службе в имперской России на примере башкир. М., 1987.
 
 
 
 История Башкортостана. Ч. 1. С древнейших времен до 1917 г. — Под ред. И. Г. Акманова. — Уфа: Китап. 1996. — 240 с.
 История Башкортостана с древнейших времен до 60-х годов XIX века. // Под ред. Х. Ф. Усманова. Уфа: Китап, 1991. — 520 с.
 Раимов Р. М. Башкирский народ в Отечественной войне 1812 года. — Уфа: Башгосиздат, 1943.
 Усманов А. Н. Башкирский народ в Отечественной войне 1812 года. Уфа, 1964.
 Усманов А. Н. Кантонное управление в Башкирии.// Советская историческая энциклопедия. — : Советская энциклопедия. Под ред. Е. М. Жукова. 1973—1982.
 

 Һылтанмалар 
 
 Искандаров Рамзи. Земельные правоотношения в Башкортостане в период кантонной системы управления (1798—1865 гг.).// Ватандаш, 2002. № 12.
 
 

Категория:Башҡортостан тарихы
Категория:Рәсәй империяһының дәүләт ҡоролошо
Категория:Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы