24 март
{{Ук}}
'''24 март''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 83-сө ([[кәбисә йыл]]ында 84-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 282 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-03-01}}
<onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Флагификация|ООН}}: [[Туберкулёз]]ға ҡаршы көрәш көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: {{comment|Төшөнкөлөк|Депрессия}} менән көрәш көнө.
** Уңыш-ҡаҙаныштар көнө.
** Паровоздың тыуған көнө.
** {{comment|Тауыҡ ботоноң|Куриный окорочок}} тыуған көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Күршеләр көнө.
** Коктейль көнө.
* {{Флагификация|Польша}}: Йәшәү-ғүмер көнө.
* {{Флагификация|Уганда}}: Ағас ултыртыу көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Артист-иллюзионистар көнө.
** Табип-фтизиатрҙар көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Хәрби-Һауа көстәре штурманы көнө.
** Маникюр оҫталары көнө.
}}</onlyinclude> 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1802]]: [[Бөйөк Британия]] уйлап сығарыусыһы Ричард Тревитик [[паровоз]]ға беренсе патент ала.
* [[1896]]: [[Рәсәй империяһы]]ның Физика-химия йәмғиәтендә А. С. Попов [[радио]]сигнал тапшырып күрһәтә.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1920]]: [[Башревком]] [[Башҡорт АССР-ы]] территорияһында [[башҡорт теле]]нең дәүләт статусы тураһындағы положениены ҡабул итә.
* [[1923]]: «Яңы юл» (хәҙерге [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел»]]) журналының тәүге һаны баҫылып сыға.
* [[1930]]: [[Плутон]] планетаһына бөгөнгө исеме бирелә.
* [[1930]]: [[Ҡырмыҫҡалы районы|Ҡырмыҫҡалы район]] гәзитенең беренсе һаны донъя күрә. 
* [[1977]]: [[Мәләүез]] республика әһәмиәтендәге ҡала статусын ала.
* [[1994]]: [[Башҡортостан]] һәм [[Сыуашстан]] араһында Дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
<onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Шабанов Василий Прокофьевич]] (1905—20.01.1963), совет-фин һуғышында һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр,  уҡсылар полкы командиры, полковник. 1927—1930 йылдарҙа һәм 1936 йылдан хәрби хеҙмәттә [[Башҡортостан]] биләмәһендә була. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Черкассы өлкәһе]] Ҡарабай районы Бөйөк Буромка ауылынан. 
* [[Хәсән Сарйән]] (Хәсәнов Сарйән Сәлихйән улы) (1930—21.09.1978), журналист, яҙыусы. 1957—1960 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. 1960 йылдан [[Ҡазан]]да: «Азат хатын» журналының яуаплы секретары, СССР Әҙәбиәт фондының Татарстан бүлексәһе директоры, «Идель» альманахы мөхәррире. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Илеш районы]] [[Иҫке Айыу]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әхмәтйәнова Ләлә Ғабдулла ҡыҙы]] (1950), [[йыр]]сы, педагог. 1977—1979  һәм 1985—2013 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]], 1979—1985 йылдарҙа [[Воронеж]] опера һәм балет театры солисы; бер үк ваҡытта 1985—1989 йылдарҙа [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]], 1997—2013 йылдарҙа [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1989).  Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  
* [[Исмәғилев Фәйзрахман Абдрахман улы]] (1955), рәссам, педагог. 2003—2015 йылдарҙа М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы директоры. 1993 йылдан хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы. 1986 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1997). [[Салауат Юлаев]] һәм уның көрәштәштәренә арналған иң яҡшы һынлы сәнғәт әҫәренә республика  конкурсы (Өфө, 2004) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2004).
* [[Лобанов Владимир Александрович]] (1955), [[спорт]]сы, юғары квалификациялы тренер-педагог, йәмәғәтсе. 2002 йылдан [[Өфө]]ләге 27-се балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе директоры. 1989 йылдан Башҡортостандың Каратэ Кёкусинкай федерацияһы рәйесе, 2003 йылдан Рәсәй Каратэ Кёкусинкай федерацияһының президиум ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы дөйөм белем биреү һәм Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы физик культура (2003) хеҙмәткәре. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.  
* [[Тимашева Гөлшат Фаат ҡыҙы]] (1960), дәүләт хеҙмәткәре. 1988 йылдан Ғаиләгә һәм балаларға социаль ярҙам күрһәтеү үҙәге һәм Төньяҡ-көнбайыш район-ара «Ғаилә» үҙәге директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре. 
* [[Шәмиғолов Фәнил Булат улы]] (1965), ғалим-хирург, һаулыҡ һаҡлау өлкәһе эшмәкәре. 2003—2006 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау министры, 2009 йылдан Өфөләге 3-сө дауахананың баш табибы. 1997 йылдан (өҙөклөк менән) [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2008 йылдан — Дипломдан һуң белем биреү институтының һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороу һәм йәмәғәт һаулығы кафедраһы мөдире. Медицина  фәндәре докторы (2001), профессор (2008). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2003). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] [[Әбделмәмбәт (Әбйәлил районы)|Әбделмәмбәт]] ауылынан.   }}
}}</onlyinclude>

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
<onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Лотфуллин Мәғәриф Мөсәғит улы]]  (1941—05.1996), хужалыҡ эшмәкәре. 1975—1996 йылдарҙа Туймазы фарфор заводы директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған туҡыу һәм еңел сәнәғәт хеҙмәткәре (1994). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. [[Туймазы]] ҡалаһының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]] [[Райман (Туймазы районы)|Райман]] ауылынан.
* [[Айбулатова Нина Александровна]] (1961), хеҙмәт ветераны. [[Благовещен арматура заводы]]ның элекке токаре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе.
}}</onlyinclude>

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
<onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Генералов Виктор Иванович]] (1932—2008), нефть сәнәғәте эшмәкәре. 1959 йылдан «Ишембайнефть» НГДУ-һы Төҙөлөш-монтаж идаралығының баш инженеры, 1962—1979 йылдарҙа НГДУ-ның профком рәйесе, 1986—1996 йылдарҙа нефтепромысел начальнигы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе.  Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. 
* [[Ҡорманаев Рәфҡәт Дәүләт улы]] (1947), ауыл хужалығы ветераны, ветеринар табип. 1975 йылдан [[Әбйәлил районы]] Шайморатов исемендәге колхоздың ветеринар табибы, 1995 йылдан [[Байым (Әбйәлил районы)|Байым]] ветеринария участкаһы мөдире, 1999—2002 йылдарҙа район втеринария станцияһының ветеринар табип-эпизоотологы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ветеринар табибы (1987). Сығышы менән ошо райондың [[Нияҙғол (Әбйәлил районы)|Нияҙғол]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Вәхитов Валерий Асрар улы]] (1952), ауыл хужалығы, комсомол органдары һәм муниципаль хеҙмәт ветераны. 1976 йылдан [[Миәкә районы]]нда [[ветеринария]] хеҙмәткәре; 1978 йылдан ВЛКСМ район комитетының икенсе һәм беренсе секретары; 1984 йылдан — район ауыл хужалығы идаралығы начальнигының беренсе урынбаҫары, идаралыҡ начальнигы; 1991 йылдан — район хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың [[Миәкәтамаҡ]] ауылынан.
* [[Лоҡманов Альберт Лотфулла улы]] (1952), ауыл хужалығы һәм дәүләт хеҙмәте ветераны. 1992 йылдан [[Йәрмәкәй районы]] хакимиәт башлығының беренсе урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы. 2000 йылдан — Башҡортостан ауыл хужалығы министры урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан.
* [[Ғиниәтова Гүзәл Мөғәлим ҡыҙы]] (1962), [[Өфө ҡалаһы]]ның 122-се Башҡорт гимназияһы директоры, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре.
* [[Әфтәхов Руслан Шәрәфетдин улы]] (1977), спортсы. Еңел атлетика буйынса Рәсәйҙең халыҡ ара класлы спорт мастеры (2000). [[Паралимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы (2000). Күреү буйына инвалидтар араһында 200, 400 һәм 800 метрға йүгереүҙә ун тапҡыр Рәсәй чемпионы (1996—2001). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.  }}
}}</onlyinclude>

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
<onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Ҡадиров Имам‑Ғәли Ғәлим улы]] (1898—2.05.1969), ғалим-хирург, медицина фәндәре докторы (1939), профессор (1940). [[Башҡорт АССР-ы]]ның 2-се һәм 3-сө саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] Рәйесе (1947—1955). Республика Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш онкологы. Ике [[Ленин ордены]] (1949, 1953) кавалеры, [[БАССР]]-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре ([[1947]]).
* [[Ившин Аркадий Игнатьевич]] (1933—29.03.1988), [[ауыл хужалығы]] эшмәкәре, 1961—1988 йылдарҙа [[Башҡортостан]]дың [[Дыуан районы]] «Искра» колхозы рәйесе. БАССР-ҙың 9‑сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1973), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1976) һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1981) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Таҙтүбә (Дыуан районы)|Таҙтүбә]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хәбирова Венера Әхмәҙулла ҡыҙы]] (1943), [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһының]] элекке монтажсыһы, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
* [[Мөхәмәтйәнова Мәсүрә Барый ҡыҙы]] (1953—8.02.2006), [[китапхана]]сы. 1973—2006 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] [[Ниғәмәт]] ауыл [[китапхана]]һы мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998). Сығышы менән ошо райондың [[2-се Этҡол]] ауылынан.
* [[Кормакова Мария Геннадьевна]] (1958), [[Технология|техник-технолог]]. 1976—2013 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]], [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] һәм [[«Газпром Нефтехим Салауат» йәмғиәте]] хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған [[Химия|химигы]] (2008). Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|ошо ҡаланан]].  }}
}}</onlyinclude>

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
<onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Арсений]] (донъяуи исеме ''Крылов Алексей Васильевич''; 1879—26.05.1962) дин әһеле. 1950—1953 йылдарҙа Өфө һәм Стәрлетамаҡ епискобы. Архимандрит (1945). Монахлыҡ ҡабул иткән (1945). Сығышы менән Мәскәү губернаһының Петровский ауылынан. 
* [[Афанасьев Фёдор Игнатьевич]] (1969), хужалыҡ эшмәкәре. «[[Башҡортостан сода компанияһы]]» йәмғиәтенең генераль директор урынбаҫары. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған химигы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Фёдоровка районы (Башҡортостан)|Фёдоровка]] районының [[Үрге Алаштан]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Шафиҡова Әминә Ивний ҡыҙы]] (1974), дәүләт эшмәкәре, музыкант-пианист. 2012 йылдың ноябренән Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт министры. Башҡортостандың атҡаҙанған артисы (2002) һәм [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы|Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (2005).  }}
}}</onlyinclude>

=== Дөйөм исемлек ===
''<categorytree depth="0">Категория:24 мартта тыуғандар</categorytree>''
* [[1874]]: [[Гарри Гудини]], [[АҠШ]] иллюзионисы.
* [[1890]]: Захар Дорофеев, [[СССР]] шағиры, [[тәржемә]]се, [[Муҡшы теле|муҡшы]] әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1900]]: Иван Козловский, опера [[йыр]]сыһы, СССР-ҙың (1940) һәм [[Украина]]ның (1993) халыҡ артисы, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1980). 
* [[1920]]: Василий Сталин, СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, лётчик, авиация генерал-лейтенанты. [[Иосиф Сталин]]дың кесе улы.
* [[1950]]: Александр Буйнов, эстрада йырсыһы, композитор. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ артисы (2010).
* [[1954]]: Александр Серов, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] эстрада йырсыһы.
* [[1955]]: Венера Ганиева, опера һәм эстрада йырсыһы, педагог, Ҡазан дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт институтының кафедра мөдире, профессор. Рәсәйҙең халыҡ артисы (1995).
* [[1955]]: Ринат Әнимаев, СССР һәм [[Франция]] рәссамы.  }}

== {{Үлем}} == 
''<categorytree depth="0">Категория:24 мартта вафат булғандар</categorytree>''
* [[1603]]: [[Елизавета I]], [[Бөйөк Британия]] королеваһы.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|В24]]
[[Категория:24 март]]
24 март — григориан стиле буйынса йылдың 83-сө (кәбисә йылында 84-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 282 көн ҡала.

 
  
 1802: Бөйөк Британия уйлап сығарыусыһы Ричард Тревитик паровозға беренсе патент ала.
 1896: Рәсәй империяһының Физика-химия йәмғиәтендә А. С. Попов радиосигнал тапшырып күрһәтә.

  
 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр 
 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар 

 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар 

 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар 

 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар 

 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар 

 Дөйөм исемлек 

 1874: Гарри Гудини, АҠШ иллюзионисы.
 1890: Захар Дорофеев, СССР шағиры, тәржемәсе, муҡшы әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.

   

 1603: Елизавета I, Бөйөк Британия королеваһы.

  

В24
Категория:24 март