Оло Сәрмәсән
{{Река
 |Название                = Оло Сәрмәсән 
  |Оригинальное название 	= 
 |Изображение             = Bolshoy Cheremshan - 8834.JPG
  |Подпись                = 
 |Карта                   = Volga basin.png
  |Подпись карты          = Волга бассейны
 |Длина                   = 336 
 |Площадь бассейна        = 11500 
 |Бассейн                 = [[Каспий диңгеҙе]]  
 |Бассейн рек             = Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем 
 |Расход воды             = 
  |Место измерения        = 
 |Исток                   = 
  |Местоположение истока  = 
  |Высота истока          = 
  |s_lat_dir = N |s_lat_deg = 54 |s_lat_min = 20 |s_lat_sec = 0
  |s_lon_dir = E |s_lon_deg = 52 |s_lon_min = 3 |s_lon_sec = 41
 |Устье                   = Волга
  |Местоположение устья   = [[Димитровград (Рәсәй)|Димитровград]] ҡ.
  |Высота устья           = 
  |m_lat_dir = N |m_lat_deg = 54 |m_lat_min = 10 |m_lat_sec = 10
  |m_lon_dir = E |m_lon_deg = 49 |m_lon_min = 32 |m_lon_sec = 44
 |Уклон реки              = 
 |Страна                  = Рәсәй 
  |Регион                 = Татарстан Республикаһы,Ульяновск өлкәһе,Һамар өлкәһе
   |Район                 = 
 |Позиционная карта				= Рәсәй Татарстан Республикаһы 
 |Категория на Викискладе = Bolshoy Cheremshan
}}

'''Оло Сәрмәсән''' (''урыҫ. Большой Черемшан'') — [[Рәсәй]]ҙәге йылға. Һамар өлкәһендә башланып, бер аҙ Татарстан Республикаһы, Ульянов өлкәһе аша аҡҡандан һуң ҡайтанан Һамар өлкәһе ерҙәренә сығып,<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге}}</ref>уның биләмәләре буйлап аға. Йылға  Волгаға тамағынан 1551 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 336 км.

== Һыу реестры мәғлүмәттәре ==
[[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Түбәнге Волга һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — Оло Сәрмәсән башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем<ref name='Рәсәй МСР'/>.

[[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса<ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=184973|title=РФ һыу реестры: Б. Черемшан}}</ref>:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000412112100004728
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100472
* Бассейн коды — 11.01.00.004
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

== Тарихы ==
XVII быуат аҙағында ғына Оло Сәрмәсәндең үргә ағымындағы ерҙәргә халыҡтар төпләнеп ултыра башлай, сөнки 1736 йылдан байтаҡ алда  [[башҡорттар|башҡорттарҙың]] ерҙәрен һатыу һәм һатып алыу тыйылған була. Мәҫәлән, риүәйәттәр раҫлауынса<ref>А. И. Куликов У истоков Большого Черемшана. — Клявлино, 2007. — С. 7.</ref>, Сәрмәсән Түбәләре ([[Клявлино]]) ауылына килеп төпләнеүселәр башҡорттарҙан ерҙе телдән килешеү буйынса ғына һатып ала.

== Этимологияһы ==
[[Файл:08 Zarstvo Bulgarskoe.jpg|слева|250px|альт=Волга буйы Булғарияһы картаһы. 1880]]
[[Ғәрәп теле|Ғәрәп]] сәйәхәтсеһе [[Ибн Фаҙлан]] (922 йыл) яҙмаларында Булғар иленә барып етеү өсөн уға Джарамсан йылғаһы аша сығырға тура килеүе хаҡында әйтелә. Джарам (иҫке сармат телендә) — «ағыу; ағып торған» мәғәнәһен аңлата<ref>{{книга |автор =  Барашков В. Ф., Дубман Э. Л., Смирнов Ю. Н.|заглавие = Самарская топонимика |язык = ru|ссылка = https://www.toponimika.ru/index.php?id=77|место = Самара|издательство = Самарский университет|год = 1996}}</ref>.

Ҡайһы бер тарихсылар «Черемшан»ды череместар(мари) менән бәйләй. Ә бит Әхмәтзәки Вәлиди "Ибн Фаҙландың сәйәхәтнамәһе" хеҙмәтендә 922 йылда Башҡорт һәм Булғар илдәре аша хәрәкәт иткән Ибн Фаҙландың был ерҙәрҙә мариҙарҙы осратмауын һыҙыҡ өҫтөнә ала<ref>А-З. Валиди Тоган. Отчет о путешествии Ахмет ибн Фадлана, с. 37. (оригинал книги: A. Zeki Validi Togan. Ibn Fadlan's Reisebericht. Leipzig.1939)</ref>. 1880-се йылдарҙа баҫылып сыҡҡан "Волга Булғарияһы" картаһында<ref>{{китап |автор = Рагозин Виктор Иванович. |заглавие="Волга: [Геогр. описание]".т.1. "От Оки до Волги".|место=Санкт Петербург. |Издание= тип. К. Реггер.|год= 1880-1881.|страниц= - 25}}</ref> көнсығыштараҡ фарази рәүештә Мари (Сярмысъ) олоҫо урынлаштырылған. 

Төркиәт ғилеменә таянып фекер йөрөтһәк, ''Юрматы'' һәм ''Сярмысъ'', венгрҙарҙың ''Дъярмат'' һүҙҙәренең бер тамырҙан булыуын танырбыҙ. Ғалим Р. Кузеев буйынса, юрматылар башҡорттарҙың боронғо уғыр-булғар ҡатламынан ғибәрәт. Әхмәтзәки Вәлидиҙең был хеҙмәтен немец теленән башҡортсаға тәржемә иткән журналист Марат Исмәғилев (Ишембай ҡалаһы):  "Булғар дәүерендә ''Юрматыларҙың'' (үҙ-үҙҙәрен йәки күршеләре тарафынан) ''Сюрматсем'' тип аталыуы бик ихтимал", — тигән фекерҙә. Йәғни ''Сюрматсемдың'' өлөшләтә  ҡыпсаҡ теленә тәржемәһе — "''Сюрматлар''", ә ҡыпсаҡ теленә тәржемәһе — ''Юрматылар'' булып сыға.  Өҫтәүенә юғарыла атап үтелгән картала Оло Сәрмәсән йылғаһы хатта урыҫсала "Б. Сармэсанъ" тип аталған. Тимәк, йылғаның ''Сәрмәсән'' атамаһы һәм ҡасандыр уның буйында көн иткән ''Юрматыларҙың'' атамаһы араһында бәйләнеш булыуы ихтимал. Ҡайһы бер тарихсылар ''Сюрмат'' атамаһының үҙен ''Сарматтың'' бер формаһы тип ҡарай.

== Иҫкәрмәләр ==
{{reflist}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}

{{тикшерелмәгән йылға}}

[[Категория:Татарстан йылғалары]]
[[Категория:Ульяновск өлкәһе йылғалары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе йылғалары]]
{{hydro-stub}}
Оло Сәрмәсән (урыҫ. Большой Черемшан) — Рәсәйҙәге йылға. Һамар өлкәһендә башланып, бер аҙ Татарстан Республикаһы, Ульянов өлкәһе аша аҡҡандан һуң ҡайтанан Һамар өлкәһе ерҙәренә сығып,уның биләмәләре буйлап аға. Йылға  Волгаға тамағынан 1551 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 336 км.

 Һыу реестры мәғлүмәттәре 
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Сәрмәсән башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
 Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000412112100004728
 Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100472
 Бассейн коды — 11.01.00.004
 ГӨ буйынса томы — 12
 ГӨ буйынса сығарылыш — 1

 Тарихы 
XVII быуат аҙағында ғына Оло Сәрмәсәндең үргә ағымындағы ерҙәргә халыҡтар төпләнеп ултыра башлай, сөнки 1736 йылдан байтаҡ алда  башҡорттарҙың ерҙәрен һатыу һәм һатып алыу тыйылған була. Мәҫәлән, риүәйәттәр раҫлауынсаА. И. Куликов У истоков Большого Черемшана. — Клявлино, 2007. — С. 7., Сәрмәсән Түбәләре (Клявлино) ауылына килеп төпләнеүселәр башҡорттарҙан ерҙе телдән килешеү буйынса ғына һатып ала.

 Этимологияһы 
слева|250px|альт=Волга буйы Булғарияһы картаһы. 1880
Ғәрәп сәйәхәтсеһе Ибн Фаҙлан (922 йыл) яҙмаларында Булғар иленә барып етеү өсөн уға Джарамсан йылғаһы аша сығырға тура килеүе хаҡында әйтелә. Джарам (иҫке сармат телендә) — «ағыу; ағып торған» мәғәнәһен аңлата.

Ҡайһы бер тарихсылар «Черемшан»ды череместар(мари) менән бәйләй. Ә бит Әхмәтзәки Вәлиди "Ибн Фаҙландың сәйәхәтнамәһе" хеҙмәтендә 922 йылда Башҡорт һәм Булғар илдәре аша хәрәкәт иткән Ибн Фаҙландың был ерҙәрҙә мариҙарҙы осратмауын һыҙыҡ өҫтөнә алаА-З. Валиди Тоган. Отчет о путешествии Ахмет ибн Фадлана, с. 37. (оригинал книги: A. Zeki Validi Togan. Ibn Fadlan's Reisebericht. Leipzig.1939). 1880-се йылдарҙа баҫылып сыҡҡан "Волга Булғарияһы" картаһында көнсығыштараҡ фарази рәүештә Мари (Сярмысъ) олоҫо урынлаштырылған. 

Төркиәт ғилеменә таянып фекер йөрөтһәк, Юрматы һәм Сярмысъ, венгрҙарҙың Дъярмат һүҙҙәренең бер тамырҙан булыуын танырбыҙ. Ғалим Р. Кузеев буйынса, юрматылар башҡорттарҙың боронғо уғыр-булғар ҡатламынан ғибәрәт. Әхмәтзәки Вәлидиҙең был хеҙмәтен немец теленән башҡортсаға тәржемә иткән журналист Марат Исмәғилев (Ишембай ҡалаһы):  "Булғар дәүерендә Юрматыларҙың (үҙ-үҙҙәрен йәки күршеләре тарафынан) Сюрматсем тип аталыуы бик ихтимал", — тигән фекерҙә. Йәғни Сюрматсемдың өлөшләтә  ҡыпсаҡ теленә тәржемәһе — "Сюрматлар", ә ҡыпсаҡ теленә тәржемәһе — Юрматылар булып сыға.  Өҫтәүенә юғарыла атап үтелгән картала Оло Сәрмәсән йылғаһы хатта урыҫсала "Б. Сармэсанъ" тип аталған. Тимәк, йылғаның Сәрмәсән атамаһы һәм ҡасандыр уның буйында көн иткән Юрматыларҙың атамаһы араһында бәйләнеш булыуы ихтимал. Ҡайһы бер тарихсылар Сюрмат атамаһының үҙен Сарматтың бер формаһы тип ҡарай.

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы 

Категория:Татарстан йылғалары
Категория:Ульяновск өлкәһе йылғалары
Категория:Һамар өлкәһе йылғалары