Хордалылар
{{Таксон
| name              = Хордалылар
| regnum            = Хайуандар
| images_set = {{4 изображения|im1=Branchiostoma lanceolatum.jpg|cap1=Ланцетник|im2=Panthera tigris sumatran subspecies.jpg|cap2=Суматранский тигр|im3=Turdus migratorius 4494.jpg|cap3=Странствующий дрозд|im4=YellowPerch.jpg|cap4=Жёлтый окунь}}
| parent = Deuterostomia
| rang = Тип
| latin = Chordata
| author = [[Бэтсон Уильям|Bateson]], [[1885]]
| syn =
| typus =
| children name =
| children =
| range map =
| range map caption =
| range map width =
| range legend =
| iucnstatus =
| wikispecies = Chordata
| commons = Category:Chordata
| iucn =
| grin =
}}

'''Хордалылар''' ({{lang-la|Chordata}}) — эсәклек өҫтөндә ятыусы хорда рәүешендәге үҙәк һөлдәһе булған  айырым хайуандар тибы; умыртҡалыларҙың яралғы үҫеше дәүерендә хордаһы умыртҡалыҡ менән алмашына. Хордалыларға  умыртҡалы хайуандар, башһөйәкһеҙҙәр([[:ru:Головохо́рдовые]] (лат. Cephalochordata)), оболочниктар (төҙөлөш яғынан умыртҡалыларға яҡын торған хордалы диңгеҙ хайуандары) инә.

Хайуандар донъяһында хордалылар нерв системаһы төҙөлөшө буйынса иң юғары баҫҡыста тора. Хронология тәртибе буйынса — иң йәш тип. Донъяла 60 000 тирәһе төр билдәле, шуларҙың 4300-е [[Рәсәй]]ҙә тереклек итә.

== Төп билдәләре ==
# Төп үҙенсәлектәрен береһе — хорда рәүешендәге үҙәк һөлдә булыуы.
# Көпшә формаһындағы үҙәк нервы системаһының тәндең арҡа яғында, хорда өҫтөндә урынлашыуы.
# Эсәклектең ҡорһаҡ яғында урынлашыуы һәм йотҡолоҡ стенаһында айғолаҡ ярыҡтарының булыуы. Айғолаҡ ярыҡтары һыу хайуандарында бөтә тереклектәре дауамында һаҡлана, ә үпкә менән һулыш алыусы ер өҫтө хайуандарында яралғы үҫешенең баштағы стадияларында ғына була.
# Тәндәре ике яҡлы симметриялы.
# Өс ҡатлаулы хайуандар
# Тән ҡыуышлығы икенсел (вторичная полость тела).
# Ҡан тамырҙар системаһы йомоҡ(оболочниктарҙан башҡаһы).

== Хордалылар тибын классификациялау ==
# '''Башһөйәкһеҙҙәр''' ярым тибы<ref>{{БСЭ3|заглавие=Бесчерепные|ссылка=http://bse.sci-lib.com/article114421.html}}</ref><ref name="zoojiv">{{книга |автор= {{nobr|В.М. Константинов}}, {{nobr|С.П. Наумов}}, {{nobr|С.П. Шаталова}}|заглавие=Зоология позвоночных |место=М. |издательство=Академия |год=2000 |страниц=496 |страницы=9}}</ref> ({{lang-la|Acrania}}) Уларҙың баш мейеһе һәм баш һөлдәһе юҡ. Шуға ярашлы, уларҙы башһөйәкһеҙ хордалылар төркөмөнә айыралар. Шулай уҡ, уларҙың үҙәк һөлдәһе (көсһөҙ арҡа үҙәге — хорда) һәм айғолаҡ ярыҡтары бөтә тереклектәре дауамында һаҡлана.
# '''Умыртҡалылар''' ярым тибы ({{lang-la|Vertebrata}}). Баш һөлдәһе менән һаҡланған баш мейеһе һәм хорда урынында кимерсәк йәки һөйәк умыртҡаларҙан торған умыртҡалығы булған хордалы хайуандарҙы башһөйәклеләр, йәки умыртҡалылар, төркөмөнә берләштерәләр.
# '''Оболо́чниктар''' ярым тибы ({{lang-la|Tunicata, Urochordata}}). Хордалары личинка стадияһында ғына булып, аҙаҡ үҫеш дәүерендә юҡҡа сыға (личиночнохо́рдовые).
{{zoology-stub}}
{{Хайуандар төрҙәре}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.studfiles.ru/preview/2854609/Тип Хордовые]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.ebio.ru/zoo24.htmlХордовые]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Категория:Хайуандар тибы]]
[[Категория:Хордалылар]]
[[Категория:Зоология бүлектәре]]
[[Категория:Биология]]
[[Категория:Зоология]]
[[Категория:Икенсел ауыҙлылар]]
Хордалылар () — эсәклек өҫтөндә ятыусы хорда рәүешендәге үҙәк һөлдәһе булған  айырым хайуандар тибы; умыртҡалыларҙың яралғы үҫеше дәүерендә хордаһы умыртҡалыҡ менән алмашына. Хордалыларға  умыртҡалы хайуандар, башһөйәкһеҙҙәр(:ru:Головохо́рдовые (лат. Cephalochordata)), оболочниктар (төҙөлөш яғынан умыртҡалыларға яҡын торған хордалы диңгеҙ хайуандары) инә.

Хайуандар донъяһында хордалылар нерв системаһы төҙөлөшө буйынса иң юғары баҫҡыста тора. Хронология тәртибе буйынса — иң йәш тип. Донъяла 60 000 тирәһе төр билдәле, шуларҙың 4300-е Рәсәйҙә тереклек итә.

 Төп билдәләре 
 Төп үҙенсәлектәрен береһе — хорда рәүешендәге үҙәк һөлдә булыуы.
 Көпшә формаһындағы үҙәк нервы системаһының тәндең арҡа яғында, хорда өҫтөндә урынлашыуы.
 Эсәклектең ҡорһаҡ яғында урынлашыуы һәм йотҡолоҡ стенаһында айғолаҡ ярыҡтарының булыуы. Айғолаҡ ярыҡтары һыу хайуандарында бөтә тереклектәре дауамында һаҡлана, ә үпкә менән һулыш алыусы ер өҫтө хайуандарында яралғы үҫешенең баштағы стадияларында ғына була.
 Тәндәре ике яҡлы симметриялы.
 Өс ҡатлаулы хайуандар
 Тән ҡыуышлығы икенсел (вторичная полость тела).
 Ҡан тамырҙар системаһы йомоҡ(оболочниктарҙан башҡаһы).

 Хордалылар тибын классификациялау 
 Башһөйәкһеҙҙәр ярым тибы () Уларҙың баш мейеһе һәм баш һөлдәһе юҡ. Шуға ярашлы, уларҙы башһөйәкһеҙ хордалылар төркөмөнә айыралар. Шулай уҡ, уларҙың үҙәк һөлдәһе (көсһөҙ арҡа үҙәге — хорда) һәм айғолаҡ ярыҡтары бөтә тереклектәре дауамында һаҡлана.
 Умыртҡалылар ярым тибы (). Баш һөлдәһе менән һаҡланған баш мейеһе һәм хорда урынында кимерсәк йәки һөйәк умыртҡаларҙан торған умыртҡалығы булған хордалы хайуандарҙы башһөйәклеләр, йәки умыртҡалылар, төркөмөнә берләштерәләр.
 Оболо́чниктар ярым тибы (). Хордалары личинка стадияһында ғына булып, аҙаҡ үҫеш дәүерендә юҡҡа сыға (личиночнохо́рдовые).

 Һылтанмалар 
 Хордовые

Категория:Хайуандар тибы
Категория:Хордалылар
Категория:Зоология бүлектәре
Категория:Биология
Категория:Зоология
Категория:Икенсел ауыҙлылар