Термодинамика
{{Ук}}
'''Термодинамика''' (греч. θέρμη — «йылылыҡ», δύναμις — «көс»{{#tag:ref|Термин «термодинамика» предложен в 1854 году [[Томсон, Уильям (лорд Кельвин)|В. Томсоном]]{{sfn|''Thomson W.'', Mathematical and Physical Papers, vol. 1|1882|p =232|loc =Article «Thermo-electric Currents» (1854)}}{{sfn|''Осипов А. И.'', Термодинамика вчера, сегодня, завтра, ч. 1|1999}}}} и постепенно вытеснил другое название этой дисциплины — «механическая теория теплоты».|group=K}}) — макроскопик системаларҙың<ref>{{cite web|url=http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/291394/ТЕРМОДИНАМИКА|title=Термодинамика|date=2000|work=Большой Энциклопедический словарь|accessdate=2015-04-10}}</ref> дөйөм үҙенсәлектәрен һәм ошо системаларҙа энергияны тапшырыу һәм әүерелеү ысулдарын өйрәнә торған физика бүлеге<ref>{{cite web|url=http://dic.academic.ru/dic.nsf/ntes/4774/ТЕРМОДИНАМИКА|title=Термодинамика|work=Научно-технический энциклопедический словарь|accessdate=2015-04-10}}</ref>. Термодинамикала температура төшөнсәһе менән аңлатып була торған торош һәм процесстарҙы өйрәнәләр. Термодинамика — тәжрибә факттарын дөйөмләштереүсе феноменологик фән. Термодинамик системаларҙа үтеүсе процесстар, күп киҫәксәләрҙән торған системаларҙа, механикала һәм электродинамикаланан айырмалы рәүештә айырым атом һәм молекулалар өсөн ҡулланып булмай торған макроскопик дәүмәлдәр (температура, баҫым, компоненттар концентрацияһы) ярҙамында аңлатыла.

Хәҙерге феноменологик термодинамика бер нисә постулат нигеҙендә үҫешә торған ҡәтғи теория булып тора. Әммә был постулаттарҙың термодинамик системала киҫәксәнең тәьҫир ителеше һәм үҙенсәлеге менән бәйләнеш статик физикала аңлатыла. Статик физика, шулай уҡ термодинамиканың ҡулланыла алыу мөмкинлектәренең сиген билдәләй<ref name="термодинамика БСЭ">{{БСЭ3|статья=Термодинамика|автор=Г. М. Элиашберг}}</ref>.

Термодинамика закондары дөйөм характерлы һәм атом кимәлендә айырым матдәләр төҙөлөшө менән бәйле түгел. Шуға күрә, энергетика, теплотехника, фазалар күсеше, химик реакциялар, күсеш күренеше, ҡара упҡын кеүек киң даирәләрҙә лә уңышлы ҡулланыла<ref>{{cite book | author=Smith, J.M. | coauthors=Van Ness, H.C., Abbott, M.M. | title=Introduction to Chemical Engineering Thermodynamics | publisher=McGraw Hill | year=2005 | isbn=0-07-310445-0 | oclc=56491111}}</ref><ref>{{cite book | author=Haynie, Donald, T. | title=Biological Thermodynamics | publisher=Cambridge University Press | year=2001 | isbn=0-521-79549-4 | oclc=43993556}}</ref>.

Термодинамика химия һәм физиканың химик технологиялар, аэрокосмос техникаһы, машиналар, күҙәнәк биологияһы, биомедицина инженерия, материаловедение кеүек төрлө өлкәһендә мөһим урын алып тора һәм хатта иҡтисад өлкәһендә лә ҡулланыла.

== Тарихы ==
Кешеләр һыуыҡты һәм йылыны тойорға һәләтле, һәм есемдәрҙең йылыныу дәрәжәһен күҙаллау фәнни төшөнсә барлыҡҡа килгәнгә тиклем күҙаллағандар. Йылылыҡ тураһында фәнни белем температураны үлсәй торған прибор — термометр уйлап сығарылған үҫешә башлай. Беренсе термометрҙы Галилей 16 быуат аҙағанда эшләгән тип иҫәпләнә<ref>{{книга|автор=Смородинский Я. А.|заглавие=Температура|место=М.|издательство=Наука|год=1981|страницы=11|страниц=160}}</ref>.

Термодинамика есемдең эске энергияһын механик эш башҡарыу ысулдары тураһында эмпирик фән буларыҡ барлыҡҡа килә.Беренсе пар машиналары 18 быуаттың икенсе яртыһында барлыҡҡа килә һәм сәнәғәт революцияһы башлана.Инженерҙар һәм ғалимдар уларҙың эффектлылығын арттырыу ысулдарын эҙләйҙәр, һәм 1824 йылда Сади Карно "Уттың хәрәкәт көсө һәм тартыу көсөндә эшләүсе машиналар" тураһындағы хеҙмәтендә йылылыҡ машиналарының файҙалы эш коэффициенты тигән төшөнсә индерә<ref name="carnot1">{{книга|автор=Carnot S.|заглавие=Réflexions sur la puissance motrice du feu et sur les machines propres à développer cette puissance|ссылка=https://books.google.ru/books?id=YcY9AAAAMAAJ|место=Paris|издательство=Gauthier-Villars, Imprimeur-Libraire|год=1878|allpages=102}}{{ref-fr}}</ref><ref name="carnot2">{{книга|автор=|заглавие=Второе начало термодинамики. (Работы Сади Карно — В. Томсон — Кельвин — Р. Клаузиус — Л. Больцман — М. Смолуховский)|ответственный=Под. ред. А. К. Тимирязева|место=Москва—Ленинград|издательство=Государственное технико-теоретическое издательство|год=1934|страницы=17—61}}</ref>. Термодинамика оҙаҡ ваҡыт билдәһеҙ булған ошо хеҙмәттән башлана тип ҡабул ителгән. Әммә Фурьеның йылылыҡ үткәреүгә арналған "Йылының аналитик теорияһы" тигән классик хеҙмәте 1822 йылда уҡ донъя күрә һәм термодинамика тигеҙһеҙлеген генә түгел, Карно эштәрен дә иртәрәк эшләнгән була.

19 быуаттың 40-сы йылдарында Майер һәм Джоуль механик эш һәм йылылыҡ миҡдары бәйләнешен билдәләй һәм энергияның һаҡланыу һәм әүерелеү универсаль законын асалар. 50-се йылдарҙа Клаузиус һәм Кельвин ул заманда тупланған белемде системалаштыра һәм энтропия менән абсолют нуль төшөнсәләрен индерә{{sfn|Базаров, Термодинамика|1991|с=11}}.

19 быуат аҙағында Гиббс хеҙмәттәрендә феноменологик термодинамика үҫеш ала, ул термодинамик потенциал ысулын үҙләштерә, термодинамик тигеҙләнештең дөйөм шарттарын өйрәнә, фазалар тигеҙлеге һәм капилляр күренештәр законын аса.

1906 йылда Нернст теоремаһы нәшер ителә, һуңынан термодинамиканың өсөнсө башланғысы исеме менән билдәле теоремаға уның исеме бирелә.

Термодинамиканың аксиоматик нигеҙҙәре тәүге тапҡыр 1909 йылда Каратеодори тарафынан нигеҙләнә{{sfn|Мюнстер А., Химическая термодинамика|1971|с=12}}.

== Термодинамика бүлектәре ==
Хөҙерге феноменологик термодинамиканы тигеҙлек (классик) һәм тигеҙһеҙлек термодинамикаһына бүлеү ҡаралған.

Тигеҙлек термодинамикаһында эске энергия, температура, энтропия, химик потенциал кеүек үҙгәреүсән дәүмәлдәр ҡабул ителә. Уларҙың барыһы термодинамик параметрҙар исемен йөрөтә (ҙурлығы).

Классик термодинамика термодинамик параметрҙарҙың үҙ-ара бәйленешен һәм физиканың башҡа бүлектәрендәге дәүмәлдәр менән бәйленешен өйрәнә. Мәҫәлән, системаға тәьҫир итеүсе электромагнит һәм гравитация яланы. Химик тигеҙләнеш һәм фаза күсештәре лә классик термодинамиканың өйрәнеү даирәһендә. Химик әүерелештәрҙе химик термодинамика, ә тихник ҡушылмаһын теплотехника өйрәнә.

Классик термодинамика түбәндәге бүлектәрҙе үҙ эсенә ала:
* термодинамика башланғысы (йәки ҡайһы берҙә шулай уҡ закондар аксиомалар тип атала)
* ябай термодинамик системаларҙың торошо тигеҙләмәһе һәм үҙенсәлектәре (идеаль газ, реаль газ, диэлектриктар һәм магнетиктар һәм башҡалар)
* ябай системаларҙың тотороҡло процестары, термодинамика циклдары
* тигеҙләнешһеҙ процестар һәм энтропия кәмеү законы
* термодинамик фазалар һәм фаза күсеүе.

Термодинамика бик күп киҫәксәләрҙән торған системаны өйрәнә. Бындай системаны классик механика ысулдары менән һүрәтләү мөмкин түгел.

== Термодинамикаһы нигеҙҙәре ==
=== Термодинамиканың төп төшөнсәләр ===
====Термодинамика системаһы====

Термодинамикала бик күп киҫәксәләрҙән торған һәм термодинамик тигеҙләнештә йәки яҡын торған физик системалар өйрәнелә. Был системалар термодинамик система тип атала.

Система һәм тирә-яҡ мөхит араһындағы йылылыҡ алмашыныуҙы тотоп торған тышса адиабатик тип атала, ә тышса эсендәге система изоляциаланған система тип атала.

===Термодинамик тигеҙләнеш===

''Термодинамик тигеҙләнеш'' классик термодинамика өсөн фундаменталь күренеш булып тора. Был төшөнсә эксперименталь факттарҙы дөйөмләштереүҙән ғибәрәт һәм уны логика ярҙамында аңлатып булмай.
Тышҡы шарттар үҙгәрмәһә, йомоҡ термодинамик система ваҡыт үтеү менән, барлыҡ макроскопик процестар туҡтаған, ''термодинамик тигеҙләнеш'' хәленә күсә, тип раҫлана. Шуо уҡ ваҡытта микроскопик кимәлдә төрлө процестар үтеүе мөмкин,мәҫәлән туры һәм кире йүнәлештәге химик реакциялар. Тик уртаса алғанда был реакциялар бер-береһен компенсациялай һәм система ''тигеҙләнеш'' хәлендә ҡала.
==== Термодинамика параметрҙары ====
Термодинамика есемдәрҙең төҙөлөшөн молекуляр кимәлдә өйрәнмәй. Термодинамик системаның тигеҙләнеш хәлен температура, баҫым, тығыҙлыҡ, концентрация кеүек бер нисә "макроскопик" параметрҙар ярҙамында һүрәтләп була. Был параметрҙарҙы макроскопик приборҙар ярҙамында үлсәп була. Ошо параметрҙар ярҙамында һүрәтләнгән система "макроскопик хәл" тип атала, һәм термодинамика закондары ярҙамында был параметрҙар араһындағы бәйләнеште билдәләп була.{{sfn|Квасников, Термодинамика и статистическая физика. Т. 1|2002|с=24}}. 

Системаның эске торошон һүрәтләгән параметрҙар эске парметрһар тип, тышҡы тәьҫир итеүсе параметрҙарҙы тышҡы параметрҙар тип атайҙар. Әгәр, сосуд эсендә газ бао тип күҙ алдына килтерһәк, газдың күләме сосудтың стеналары менән билдәләнә, был осраҡта күләм тышҡы параметр була. Ә газдың баҫымы молекулаларҙың йылылыҡ хәрәкәте менән билдәләнә һәм баҫым эске параметр булып тора. 
{{sfn|Сивухин, Т. II. Термодинамика и молекулярная физика|2005|с=41}}.

==== Термодинамик процестар ====
Системаға тәьҫир итеүсе тышҡы параметрҙар үҙгәргәндә йәки систераға энергия тапшырғанда системала макроскопик һәм молекуляр кимәлдә ҡатмарлы процестар булыуы мөмкин. Нәтижәлә система башҡа хәлгә күсә. Термодинамик тигеҙләнеш күсеш хәлен өйрәнмәй. Термодинамикала система бер хәлдән икенсе хәлгә күсеүе шартлы рәүештә эҙмә-эҙлекле килгән идеаллаштырылған процестарҙа өйрәнелә. Был процестар  ''квазистатик'' йәки ''квазитигеҙләнеш'' процестары тип атала{{sfn|Сивухин, Т. II. Термодинамика и молекулярная физика|2005|с=44}}. Система тирә яҡ мөхит менән энергияһын алашып эш башҡарған циклик процестар термодинамикала айырым урын алып тора.

=== Термодинамиканың башланғыстары ===

==== Термодинамиканың нуленсе башланғысы ====

Термодинамиканың беренсе һәм икенсе башланғысы фәнни төшөнсә булып ҡабул ителгәс, термодинамиканың нуленсе башланғысы тигән төшөнсә индәрәләр. Термодинамиканың нуленсе башланғысы ''Изоляцияларған термодинамик система ваҡыт үтеү менән үҙ-алла термодинамик тигеҙләнеш хәленә күсә һәм тышҡы шарттар үҙгәрмәгән осраҡта ошо хәләттә оҙаҡ ваҡыт ҡала''  тип раҫлай
{{sfn|Квасников, Термодинамика и статистическая физика. Т. 1|2002|с=20}}<ref>{{книга
 |заглавие      = Физика. Большой энциклопедический словарь 
 |ответственный = Гл. ред. А. М. Прохоров 
 |место         = {{М}}
 |издательство  = Большая Российская энциклопедия
 |год           = 1998 
 |страниц       = 944
 |страницы      = 601–602
}}</ref><!-- добавить ссылки на АИ со страницы обсуждения-->. Был төшөнсә шулай уҡ термодинамиканың дөйөм башланғысы тип атала{{sfn|Сивухин, Т. II. Термодинамика и молекулярная физика|2005|с=14}}. Термодинамик тигеҙләнеш системала механик, йылылыҡ, химик һәм фазалар тигеҙләнеше булдырылған тип ҡарай.Классик термодинамика тик термодинамик тигеҙләнеште генә өйрәнә һәм был торошҡа ирешеү ваҡытын өйрәнмәй.

Әҙәбиәттә йыш ҡына йылылыҡ тигеҙләнеше турыһында яҙалар. Йылылыҡ тигеҙләнеше ике система араһында матдәне үткәрмәй торған, йылылыҡты үткәрә торған {{comment|бүлкә|перегородка}} булған осраҡта урынлаша.<ref>{{книга
 |автор = Р. Кубо
 |заглавие      = Термодинамика
 |место         = {{М}}
 |издательство  = Мир
 |год           = 1970
 |страниц       = 307
 |страницы      = 12
}}</ref> утверждает, что если два тела, разделённые такой перегородкой (диатермической), находятся в тепловом равновесии между собой, то любое третье тело, находящееся в тепловом равновесии с одним из этих тел, будет находиться также и в тепловом равновесии с другим телом.

Иначе говоря, если две замкнутые системы ''A'' и ''B'' приведены в тепловой контакт друг с другом, то после достижения термодинамического равновесия полной системой ''A''+''B'' системы ''A'' и ''B'' будут находиться в состоянии теплового равновесия друг с другом. При этом каждая из систем ''A'' и ''B'' сама по себе также находится в состоянии термодинамического равновесия. Тогда если системы ''B'' и ''C'' находятся в тепловом равновесии, то системы ''A'' и ''C'' также находятся в тепловом равновесии между собой.

В иноязычной и переводной литературе часто нулевым началом называют сам постулат о транзитивности теплового равновесия<ref>{{книга
 |автор = A. B. Pippard 
 |заглавие      = Elements of classical thermodynamics
 |место         = 
 |издательство  = Cambridge University Press
 |год           = 1966
 |allpages = 165
 |pages = 9
}}</ref>{{sfn|Пригожин, Кондепуди. Современная термодинамика|2002|с=20}}, а положение о достижении термодинамического равновесия могут называть «минус первым» началом<ref>{{статья|автор=Brown H. R., Uffink J.|заглавие=The origins of time-asymmetry in thermodynamics: The minus first law|ссылка=http://philsci-archive.pitt.edu/217/1/Time-asymmetry.pdf|язык=en|издание=Studies In History and Philosophy of Science Part B: Studies In History and Philosophy of Modern Physics|издательство=Elsevier|год=2001|volume=32|номер=4|pages=525—538|doi=10.1016/S1355-2198(01)00021-1}}</ref>. Важность постулата о транзитивности состоит в том, что он позволяет ввести некоторую функцию состояния системы, обладающую свойствами ''эмпирической'' температуры, то есть создавать приборы для измерения температуры. Равенство эмпирических температур, измеренных с помощью такого прибора — [[термометр]]а, есть условие теплового равновесия систем (или частей одной и той же системы).

==== Термодинамиканың беренсе башланғысы ====
Термодинамиканың беренсе башланғысы энергияның универсаль һаҡланыу законын кәүҙәлендерә  һәм ошо законға ярашлы беренсе төр [[меңгелек двигатель]], йәғни энергия сарыф итмәй генә эш башҡара торған двигатель эшләү мөмкин түгел тип иҫбат итә.
==== Термодинамиканың икенсе башланғысы ====
Термодинамиканың икенсе башланғысы термодинамик системала процестарҙың йүнәлешен билдәләй һәм икенсе төр мәңгелек двинатель эшләү мөмкин түгел тип иҫбат итә. Ошондай уҡ нитижәгә Сади Карно «Уттың хәрәкәт итеү көсө һәм машиналар» тигән хеҙмәтендә килә <ref name="carnot1" /><ref name="carnot2" />. 

Теплород теорияһына таянып Карно термодинамиканың икенсе башланғысына аныҡ формулировка ьирмәй. 1850-1851 йылдарҙа  [[Клаузиус Рудольф Юлиус Эммануэль|Клаузиус]] һәм [[Томсон Уильям (лорд Кельвин)|Кельвин]] Карнонын айырмалы рәүештә закондың оҡшаш формулировкаһын сығаралар.

Кельвин постулаты: «Йылылыҡ резервуарын һыуытып ҡына эш башҡара торған циклик процесс булыуы мөмкин түгел»{{sfn|Сивухин, Т. II. Термодинамика и молекулярная физика|2005|с=88}}. Был процесс Томсон-Планк процессы тип атала.

Клаузиус постулаты: «'''йылылыҡ һалҡын есемдән йылыраҡ есемгә үҙ-аллы күсә алмай'''»{{sfn|Сивухин, Т. II. Термодинамика и молекулярная физика|2005|с=89}}.Һалҡын есемдән йылы есемгә йылылыҡ күсеү процесы Клаузиус процесы тип атала, был процесс мөмкин түгел. Йылылыҡ йылыраҡ есемдән һалҡыныраҡ есемгә генә тик бер йүнәлештә күсә һәм был процесс кире йүнәлештә булмай.
Термодинамиканың икенсе башланғысы постулаты нигеҙендә энтропия тигән төшөнсә керетелә. '''Энтропия''' — есемдең йылылыҡ хәлен характерлаусы физик дәүмәл.
==== Термодинамиканың өсөнсө башланғысы ====
Термодинамиканың өсөнсө башланғысы йәки Нерст теоремаһы теләһә ниндәй тигеҙләнгән система температураһы абсолют нулгә яҡынлашҡанда системаның энтропияһының сиге була тип раҫлай{{sfn|Базаров, Термодинамика|1991|с=91}}. Нерст теоремаһының ике положениеһы бар. Беренсеһе, система абсолют нулгә яҡынлашҡанда энтопияның сиге бар. Әҙәбиәттә температура нулгә  0 К яҡынлашһа энтропия нулгә тигеҙ тип ҡабул ителгән.  Икенсеһе, температура абсолют нулдә системала бер тигеҙләнеш торошонан икенсе тигеҙләнеш торошона күсеү процесында энтропия үҙгәрмәй{{sfn|Сивухин, Т. II. Термодинамика и молекулярная физика|2005|с=313}}.

=== Ҡарағыҙ ===
* [[Термодинамика тарихы]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор =Münster A.|заглавие =Classical Thermodynamics|издательство =Wiley-Interscience|год =1970|allpages =xiv + 387|место =London e. a.|isbn =0 471 62430 6|ref =Münster A., Classical Thermodynamics}}
* {{книга|автор=Duhem P.|заглавие=Le potentiel thermodynamique et ses applications à la mécanique chimique et à l'étude des phénomènes électriques|ссылка=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k62445r/f4.image.langEN|язык= |издание= |место=Paris|издательство=A. Hermann|год=1886|том= |страниц=XI + 247|серия= |isbn= |ref=Duhem P., Le potentiel thermodynamique}}
* {{книга|автор=Guggenheim E. A.|заглавие=Thermodynamics: An Advanced Treatment for Chemists and Physicists|ссылка= |язык=  |издание=8<sup>th</sup> ed|место=Amsterdam|издательство=North-Holland|год=1986|том= |allpages=XXIV + 390|серия= |isbn= |ref=Guggenheim E. A., Thermodynamics}}
* {{книга|автор = [[Томсон, Уильям (лорд Кельвин)|Thomson William]]|заглавие = Mathematical and Physical Papers. Volume 1|ссылка = https://ia902607.us.archive.org/5/items/mathematicaland01kelvgoog/mathematicaland01kelvgoog.pdf|издание =|место = Cambridge|издательство = The Cambridge University Press|год = 1882|allpages =xii + 558|ref =''Thomson W.'', Mathematical and Physical Papers, vol. 1}}
* {{книга|автор=Базаров И. П.|заглавие=Методологические проблемы статистической физики и термодинамики|издание=|издательство=Изд-во Моск. ун-та|год=1979|место=М.|страниц=87|isbn=|ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Bazarov1979ru.djvu|ref=Базаров, Методологические проблемы статистической физики и термодинамики}}
* {{книга|автор=Базаров И. П.|заглавие=Термодинамика|издание=|издательство=Высшая школа|год=1991|место=М.|страниц=376|isbn=5-06-000626-3|ref=Базаров, Термодинамика}}
* {{книга|автор=Базаров И. П.|заглавие=Заблуждения и ошибки в термодинамике|издание=Изд. 2-е испр.|издательство=Едиториал УРСС|год=2003|место=М.|страниц=120|isbn=5-354-00391-1|ref=Базаров, Заблуждения и ошибки в термодинамике}}
* {{книга|автор =Базаров И. П., Геворкян Э. В., Николаев П. Н.|заглавие =Неравновесная термодинамика и физическая кинетика|место =М.|издательство =Изд-во [[Московский государственный университет|МГУ]]|год =1989|страниц =240|isbn =5-211-00351-99 |ref =Базаров И. П. и др., Неравновесная термодинамика и физическая кинетика}}
* {{книга|автор =Базаров И. П., Геворкян Э. В., Николаев П. Н.|заглавие =Задачи по термодинамике и статистической физике|место =М.|издательство =УРСС|год =2014|страниц =352|isbn = |ref =Базаров И. П. и др., Задачи}}
* {{книга|автор =Воронин Г. Ф.|заглавие =Основы термодинамики|ответственный= |издание= |место =М.|издательство =Изд-во Моск. ун-та|год =1987|том= |страниц =192|серия= |isbn= |ref =Воронин Г. Ф., Основы термодинамики}}
* {{книга|автор =[[Вукалович, Михаил Петрович|Вукалович М. П.]], [[Новиков, Иван Иванович|Новиков И. И.]]|заглавие =Термодинамика|место =М.|издательство =Машиностроение|год =1972|том= |страниц =671|ref =Вукалович М. П., Новиков И. И., Термодинамика}}
* {{книга|автор=Гельфер Я. М.|заглавие=История и методология термодинамики и статистической физики|издание=Изд. 2-е, перераб. и дополн.|издательство=Высшая школа|год=1981|место=М.|страниц=536|ref=Гельфер, История и методология термодинамики и статистической физики}}
* {{книга|автор = Герасимов Я. И., Древинг В. П., Еремин Е. Н. и др.|заглавие = Курс физической химии|ответственный = Под общ. ред. Я. И. Герасимова|издание= 2-е изд|место =М.|издательство = Химия|год = 1970|том= I|страниц =592|серия= |isbn= |ref =Герасимов Я. И. и др., Курс физической химии, т. 1}}
* ''[[Гиббс, Джозайя Уиллард|Гиббс Дж.]]'' Термодинамика. Статистическая механика. Серия: Классики науки. М.: Наука 1982. 584 с.
* {{книга|автор=Гуггенгейм|заглавие=Современная термодинамика, изложенная по методу У. Гиббса|издательство=Госхимиздат|год=1941|место=Л.—М.|страниц=188|ref=Гуггенгейм, Современная термодинамика}}
* {{книга|автор =[[Гуров, Кирилл Петрович|Гуров К. П.]]|заглавие =Феноменологическая термодинамика необратимых процессов: Физические основы|ссылка = http://lib.prometey.org/?id=15049|место =М.|издательство =[[Наука (издательство)|Наука]]|год =1978|страниц =128|ref =Гуров К. П., Феноменологическая термодинамика необратимых процессов}}
* ''Де Гроот С. Р.'' [http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/deGroot1956ru.djvu Термодинамика необратимых процессов.] М.: Гос. Изд.-во техн.-теор. лит., 1956. 280 с.
* ''Де Гроот С., Мазур П.'' Неравновесная термодинамика. М.: Мир, 1964. 456 с.
* {{книга|автор =Димитриенко Ю. И.|заглавие =Нелинейная механика сплошной среды|ответственный= |издание= |место =М.|издательство =ФИЗМАТЛИТ|год =2009|том= |страниц 624=148|серия= |isbn =978-5-9221-1110-2|ref=Димитриенко Ю. И., Нелинейная механика сплошной среды|2009}}
* ''Дьярмати И.'' [http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Dyarmati1974ru.djvu Неравновесная термодинамика. Теория поля и вариационные принципы.] М.: Мир, 1974. 404 с.
* {{книга|автор =Залевски К.|заглавие =Феноменологическая и статистическая термодинамика: Краткий курс лекций|ответственный =Пер. с польск. под. ред. Л. А. Серафимова|издание= |место =М.|издательство =Мир|год =1973|том= |страниц =168|серия= |isbn= |ref =Залевски К., Феноменологическая и статистическая термодинамика|1973}}
* ''Зубарев Д. Н.'' Неравновесная статистическая термодинамика. {{М}}: Наука, 1971. 416 с.
* ''Карно С., Клаузиус Р., Томсон В. (лорд Кельвин), Больцман Л., Смолуховский М.'' Под ред. и комментариями и предисловием: Тимирязев А. К. Второе начало термодинамики. Антология. Изд.2. Серия: Физико-математическое наследие: физика (термодинамика и статистическая механика). — М.: Изд-во ЛКИ, 2007. — 312 с.
* {{книга|автор=Квасников И. А.|заглавие=Термодинамика и статистическая физика. Т. 1: Теория равновесных систем: Термодинамика|издание=Изд. 2, сущ. перераб. и доп.|издательство=Едиториал УРСС|год=2002|место=М.|страниц=240|isbn=5-354-00077-7|ref=Квасников, Термодинамика и статистическая физика. Т. 1}}
* {{книга|автор =Киттель Ч.|заглавие =Статистическая термодинамика|место =М.|издательство =[[Наука (издательство)|Наука]]|год =1977|страниц =336|ref=Киттель Ч., Статистическая термодинамика}}
* {{книга|автор =Коган В. Е., Литвинова Т. Е., Чиркст Д. Э., Шахпаронова Т. С.|заглавие =Физическая химия|ответственный =Науч. ред. проф. Д. Э. Чиркст|издание = |место =СПб.|издательство =Национальный минерально-сырьевой ун-т «Горный»|год =2013|том= |страниц =450|серия= |isbn= |ref =Коган В. Е. и др., Физическая химия|2013}}
* ''[[Кубо, Рёго|Кубо Р.]]'' [http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Kubo1970ru.djvu Термодинамика.] М.: Мир, 1970.
* {{книга|автор =Латыпов Р. Ш., Шарафиев Р. Г.|заглавие =Техническая термодинамика и энерготехнология химических производств|ответственный = |издание= |место =М.|издательство =Энергоатомиздат|год =1998|страниц =344|серия = |том = |isbn =5-283-03178-0|ref=Латыпов Р. Ш., Шарафиев Р. Г., Техническая термодинамика|1998}}
* {{книга|автор =Мюнстер А.|заглавие =Химическая термодинамика|ответственный =Пер. с нем. под. ред. чл.-корр. АН СССР Я. И. Герасимова|издание= |место =М.|издательство =Мир|год =1971|том= |страниц =296|серия= |isbn= |ref =Мюнстер А., Химическая термодинамика}}
* {{статья|автор =Осипов А. И.|заглавие =Термодинамика вчера, сегодня, завтра. Часть 1. Равновесная термодинамика|ссылка = |язык =ru|издание =Соросовский образовательный журнал|издательство = |год =1999|том = |номер =4|страницы =79—85|doi= |ref =''Осипов А. И.'', Термодинамика вчера, сегодня, завтра, ч. 1}}
* {{книга|автор =Петров Н., Бранков Й.|заглавие =Современные проблемы термодинамики|издание =Пер. с болг|место =М.|издательство =[[Мир (издательство)|Мир]]|год =1986|страниц =287|ref =Петров Н., Бранков Й., Современные проблемы термодинамики}}
* ''[[Пригожин, Илья Романович|Пригожин И.]]'' [http://www.odessamore.com/physics-of-molecules/library/books/prigogine.djvu Введение в термодинамику необратимых процессов] М.: Изд-во иностр. лит-ры, 1960. — 160 c.
* {{книга|автор=[[Пригожин, Илья Романович|Пригожин И.]], Кондепуди Д.|заглавие=Современная термодинамика. От тепловых двигателей до диссипативных структур|издательство=Мир|год=2002|место=М.|страниц=461|isbn=5-03-003538-9|ref=Пригожин, Кондепуди. Современная термодинамика}}
* {{книга|автор=Путилов К. А.|заглавие=Термодинамика|ответственный=Отв. ред. М. Х. Карапетьянц|издание= |место=М.|издательство=Наука|год=1971|том=Наука|страниц=376|серия= |isbn= |ref=Путилов К. А., Термодинамика}}
* {{книга|автор = Розман Г. А. |заглавие = Термодинамика и статистическая физика |ответственный= |издание= |место =Псков |издательство =Пск. гос. пед. ин-т |год = 2003 |том= |страниц =160 |серия= |isbn = 5-7615-0383-2 |ref =Розман Г. А., Термодинамика и статистическая физика}}
* {{книга|автор =Румер Ю. Б., Рывкин М. Ш.|заглавие =Термодинамика, статистическая физика и кинетика|ответственный= |издание =2-е изд., испр. и доп|место =Новосибирск|издательство =Изд-во Носиб. ун-та|год =2000|том= |страниц =608|серия= |isbn =5-7615-0383-2|ref=Румер Ю. Б., Рывкин М. Ш., Термодинамика, статистическая физика и кинетика|2000}}
* {{книга|автор=[[Сивухин, Дмитрий Васильевич|Сивухин Д. В.]]|заглавие=Общий курс физики. — Т. II. Термодинамика и молекулярная физика|издание=5 изд., испр.|издательство=ФИЗМАТЛИТ|год=2005|место=М.|страниц=544|isbn=5-9221-0601-5|ref=Сивухин, Т. II. Термодинамика и молекулярная физика}}
* ''[[Стратонович, Руслан Леонтьевич|Стратонович Р. Л.]]'' [http://books.prometey.org/download/15051.html Нелинейная неравновесная термодинамика.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191002164939/http://books.prometey.org/download/15051.html |date=2019-10-02 }} М.: Наука, 1985. — 480 с.
* ''Сычев В. В.'' Дифференциальные уравнения термодинамики. Изд. 2-е. М.: Высшая школа, 1991. 224 с.
* {{книга|автор=Сычев В. В.|заглавие=Сложные термодинамические системы|издание=4-е изд., перераб. и доп.|место=М|издательство=Энергоатомиздат|год=1986|том= |страниц=208|серия= |isbn= |ref=Сычев В. В., Сложные термодинамические системы}}
* ''[[Ферми, Энрико|Ферми Э.]]'', Термодинамика. Харьков: Изд-во Харьковского ун-та, 1969. — 140 с.
* ''[[Шрёдингер, Эрвин|Шрёдингер Э.]]'' [http://www.coffor.com/physics-of-molecules/library/books/schrodinger_statthermodynamics.djvu  Статистическая термодинамика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060628095035/http://www.coffor.com/physics-of-molecules/library/books/schrodinger_statthermodynamics.djvu |date=2006-06-28 }} {{недоступная ссылка|число=21|месяц=05|год=2013|url=http://www.coffor.com/physics-of-molecules/library/books/schrodinger_statthermodynamics.djvu|id=20090201}} Ижевск: РХД, 1999. 96 с.


[[Категория:Термодинамика]]
Хәҙерге феноменологик термодинамика бер нисә постулат нигеҙендә үҫешә торған ҡәтғи теория булып тора. Әммә был постулаттарҙың термодинамик системала киҫәксәнең тәьҫир ителеше һәм үҙенсәлеге менән бәйләнеш статик физикала аңлатыла. Статик физика, шулай уҡ термодинамиканың ҡулланыла алыу мөмкинлектәренең сиген билдәләй.

Термодинамика закондары дөйөм характерлы һәм атом кимәлендә айырым матдәләр төҙөлөшө менән бәйле түгел. Шуға күрә, энергетика, теплотехника, фазалар күсеше, химик реакциялар, күсеш күренеше, ҡара упҡын кеүек киң даирәләрҙә лә уңышлы ҡулланыла.

Термодинамика химия һәм физиканың химик технологиялар, аэрокосмос техникаһы, машиналар, күҙәнәк биологияһы, биомедицина инженерия, материаловедение кеүек төрлө өлкәһендә мөһим урын алып тора һәм хатта иҡтисад өлкәһендә лә ҡулланыла.

 Тарихы 
Кешеләр һыуыҡты һәм йылыны тойорға һәләтле, һәм есемдәрҙең йылыныу дәрәжәһен күҙаллау фәнни төшөнсә барлыҡҡа килгәнгә тиклем күҙаллағандар. Йылылыҡ тураһында фәнни белем температураны үлсәй торған прибор — термометр уйлап сығарылған үҫешә башлай. Беренсе термометрҙы Галилей 16 быуат аҙағанда эшләгән тип иҫәпләнә.

Термодинамика есемдең эске энергияһын механик эш башҡарыу ысулдары тураһында эмпирик фән буларыҡ барлыҡҡа килә.Беренсе пар машиналары 18 быуаттың икенсе яртыһында барлыҡҡа килә һәм сәнәғәт революцияһы башлана.Инженерҙар һәм ғалимдар уларҙың эффектлылығын арттырыу ысулдарын эҙләйҙәр, һәм 1824 йылда Сади Карно "Уттың хәрәкәт көсө һәм тартыу көсөндә эшләүсе машиналар" тураһындағы хеҙмәтендә йылылыҡ машиналарының файҙалы эш коэффициенты тигән төшөнсә индерә. Термодинамика оҙаҡ ваҡыт билдәһеҙ булған ошо хеҙмәттән башлана тип ҡабул ителгән. Әммә Фурьеның йылылыҡ үткәреүгә арналған "Йылының аналитик теорияһы" тигән классик хеҙмәте 1822 йылда уҡ донъя күрә һәм термодинамика тигеҙһеҙлеген генә түгел, Карно эштәрен дә иртәрәк эшләнгән була.

19 быуаттың 40-сы йылдарында Майер һәм Джоуль механик эш һәм йылылыҡ миҡдары бәйләнешен билдәләй һәм энергияның һаҡланыу һәм әүерелеү универсаль законын асалар. 50-се йылдарҙа Клаузиус һәм Кельвин ул заманда тупланған белемде системалаштыра һәм энтропия менән абсолют нуль төшөнсәләрен индерә.

19 быуат аҙағында Гиббс хеҙмәттәрендә феноменологик термодинамика үҫеш ала, ул термодинамик потенциал ысулын үҙләштерә, термодинамик тигеҙләнештең дөйөм шарттарын өйрәнә, фазалар тигеҙлеге һәм капилляр күренештәр законын аса.

1906 йылда Нернст теоремаһы нәшер ителә, һуңынан термодинамиканың өсөнсө башланғысы исеме менән билдәле теоремаға уның исеме бирелә.

Термодинамиканың аксиоматик нигеҙҙәре тәүге тапҡыр 1909 йылда Каратеодори тарафынан нигеҙләнә.

 Термодинамика бүлектәре 
Хөҙерге феноменологик термодинамиканы тигеҙлек (классик) һәм тигеҙһеҙлек термодинамикаһына бүлеү ҡаралған.

Тигеҙлек термодинамикаһында эске энергия, температура, энтропия, химик потенциал кеүек үҙгәреүсән дәүмәлдәр ҡабул ителә. Уларҙың барыһы термодинамик параметрҙар исемен йөрөтә (ҙурлығы).

Классик термодинамика термодинамик параметрҙарҙың үҙ-ара бәйленешен һәм физиканың башҡа бүлектәрендәге дәүмәлдәр менән бәйленешен өйрәнә. Мәҫәлән, системаға тәьҫир итеүсе электромагнит һәм гравитация яланы. Химик тигеҙләнеш һәм фаза күсештәре лә классик термодинамиканың өйрәнеү даирәһендә. Химик әүерелештәрҙе химик термодинамика, ә тихник ҡушылмаһын теплотехника өйрәнә.

Классик термодинамика түбәндәге бүлектәрҙе үҙ эсенә ала:
 термодинамика башланғысы (йәки ҡайһы берҙә шулай уҡ закондар аксиомалар тип атала)
 ябай термодинамик системаларҙың торошо тигеҙләмәһе һәм үҙенсәлектәре (идеаль газ, реаль газ, диэлектриктар һәм магнетиктар һәм башҡалар)
 ябай системаларҙың тотороҡло процестары, термодинамика циклдары
 тигеҙләнешһеҙ процестар һәм энтропия кәмеү законы
 термодинамик фазалар һәм фаза күсеүе.

Термодинамика бик күп киҫәксәләрҙән торған системаны өйрәнә. Бындай системаны классик механика ысулдары менән һүрәтләү мөмкин түгел.

 Термодинамикаһы нигеҙҙәре 
 Термодинамиканың төп төшөнсәләр 
Термодинамика системаһы

Термодинамикала бик күп киҫәксәләрҙән торған һәм термодинамик тигеҙләнештә йәки яҡын торған физик системалар өйрәнелә. Был системалар термодинамик система тип атала.

Система һәм тирә-яҡ мөхит араһындағы йылылыҡ алмашыныуҙы тотоп торған тышса адиабатик тип атала, ә тышса эсендәге система изоляциаланған система тип атала.

Термодинамик тигеҙләнеш

Термодинамик тигеҙләнеш классик термодинамика өсөн фундаменталь күренеш булып тора. Был төшөнсә эксперименталь факттарҙы дөйөмләштереүҙән ғибәрәт һәм уны логика ярҙамында аңлатып булмай.
Тышҡы шарттар үҙгәрмәһә, йомоҡ термодинамик система ваҡыт үтеү менән, барлыҡ макроскопик процестар туҡтаған, термодинамик тигеҙләнеш хәленә күсә, тип раҫлана. Шуо уҡ ваҡытта микроскопик кимәлдә төрлө процестар үтеүе мөмкин,мәҫәлән туры һәм кире йүнәлештәге химик реакциялар. Тик уртаса алғанда был реакциялар бер-береһен компенсациялай һәм система тигеҙләнеш хәлендә ҡала.
 Термодинамика параметрҙары 
Термодинамика есемдәрҙең төҙөлөшөн молекуляр кимәлдә өйрәнмәй. Термодинамик системаның тигеҙләнеш хәлен температура, баҫым, тығыҙлыҡ, концентрация кеүек бер нисә "макроскопик" параметрҙар ярҙамында һүрәтләп була. Был параметрҙарҙы макроскопик приборҙар ярҙамында үлсәп була. Ошо параметрҙар ярҙамында һүрәтләнгән система "макроскопик хәл" тип атала, һәм термодинамика закондары ярҙамында был параметрҙар араһындағы бәйләнеште билдәләп була.. 

Системаның эске торошон һүрәтләгән параметрҙар эске парметрһар тип, тышҡы тәьҫир итеүсе параметрҙарҙы тышҡы параметрҙар тип атайҙар. Әгәр, сосуд эсендә газ бао тип күҙ алдына килтерһәк, газдың күләме сосудтың стеналары менән билдәләнә, был осраҡта күләм тышҡы параметр була. Ә газдың баҫымы молекулаларҙың йылылыҡ хәрәкәте менән билдәләнә һәм баҫым эске параметр булып тора. 
.

 Термодинамик процестар 
Системаға тәьҫир итеүсе тышҡы параметрҙар үҙгәргәндә йәки систераға энергия тапшырғанда системала макроскопик һәм молекуляр кимәлдә ҡатмарлы процестар булыуы мөмкин. Нәтижәлә система башҡа хәлгә күсә. Термодинамик тигеҙләнеш күсеш хәлен өйрәнмәй. Термодинамикала система бер хәлдән икенсе хәлгә күсеүе шартлы рәүештә эҙмә-эҙлекле килгән идеаллаштырылған процестарҙа өйрәнелә. Был процестар  квазистатик йәки квазитигеҙләнеш процестары тип атала. Система тирә яҡ мөхит менән энергияһын алашып эш башҡарған циклик процестар термодинамикала айырым урын алып тора.

 Термодинамиканың башланғыстары 

 Термодинамиканың нуленсе башланғысы 

Термодинамиканың беренсе һәм икенсе башланғысы фәнни төшөнсә булып ҡабул ителгәс, термодинамиканың нуленсе башланғысы тигән төшөнсә индәрәләр. Термодинамиканың нуленсе башланғысы Изоляцияларған термодинамик система ваҡыт үтеү менән үҙ-алла термодинамик тигеҙләнеш хәленә күсә һәм тышҡы шарттар үҙгәрмәгән осраҡта ошо хәләттә оҙаҡ ваҡыт ҡала  тип раҫлай
. Был төшөнсә шулай уҡ термодинамиканың дөйөм башланғысы тип атала. Термодинамик тигеҙләнеш системала механик, йылылыҡ, химик һәм фазалар тигеҙләнеше булдырылған тип ҡарай.Классик термодинамика тик термодинамик тигеҙләнеште генә өйрәнә һәм был торошҡа ирешеү ваҡытын өйрәнмәй.

Әҙәбиәттә йыш ҡына йылылыҡ тигеҙләнеше турыһында яҙалар. Йылылыҡ тигеҙләнеше ике система араһында матдәне үткәрмәй торған, йылылыҡты үткәрә торған  булған осраҡта урынлаша. утверждает, что если два тела, разделённые такой перегородкой (диатермической), находятся в тепловом равновесии между собой, то любое третье тело, находящееся в тепловом равновесии с одним из этих тел, будет находиться также и в тепловом равновесии с другим телом.

Иначе говоря, если две замкнутые системы A и B приведены в тепловой контакт друг с другом, то после достижения термодинамического равновесия полной системой A+B системы A и B будут находиться в состоянии теплового равновесия друг с другом. При этом каждая из систем A и B сама по себе также находится в состоянии термодинамического равновесия. Тогда если системы B и C находятся в тепловом равновесии, то системы A и C также находятся в тепловом равновесии между собой.

В иноязычной и переводной литературе часто нулевым началом называют сам постулат о транзитивности теплового равновесия, а положение о достижении термодинамического равновесия могут называть «минус первым» началом. Важность постулата о транзитивности состоит в том, что он позволяет ввести некоторую функцию состояния системы, обладающую свойствами эмпирической температуры, то есть создавать приборы для измерения температуры. Равенство эмпирических температур, измеренных с помощью такого прибора — термометра, есть условие теплового равновесия систем (или частей одной и той же системы).

 Термодинамиканың беренсе башланғысы 
Термодинамиканың беренсе башланғысы энергияның универсаль һаҡланыу законын кәүҙәлендерә  һәм ошо законға ярашлы беренсе төр меңгелек двигатель, йәғни энергия сарыф итмәй генә эш башҡара торған двигатель эшләү мөмкин түгел тип иҫбат итә.
 Термодинамиканың икенсе башланғысы 
Термодинамиканың икенсе башланғысы термодинамик системала процестарҙың йүнәлешен билдәләй һәм икенсе төр мәңгелек двинатель эшләү мөмкин түгел тип иҫбат итә. Ошондай уҡ нитижәгә Сади Карно «Уттың хәрәкәт итеү көсө һәм машиналар» тигән хеҙмәтендә килә . 

Теплород теорияһына таянып Карно термодинамиканың икенсе башланғысына аныҡ формулировка ьирмәй. 1850-1851 йылдарҙа  Клаузиус һәм Кельвин Карнонын айырмалы рәүештә закондың оҡшаш формулировкаһын сығаралар.

Кельвин постулаты: «Йылылыҡ резервуарын һыуытып ҡына эш башҡара торған циклик процесс булыуы мөмкин түгел». Был процесс Томсон-Планк процессы тип атала.

Клаузиус постулаты: «йылылыҡ һалҡын есемдән йылыраҡ есемгә үҙ-аллы күсә алмай».Һалҡын есемдән йылы есемгә йылылыҡ күсеү процесы Клаузиус процесы тип атала, был процесс мөмкин түгел. Йылылыҡ йылыраҡ есемдән һалҡыныраҡ есемгә генә тик бер йүнәлештә күсә һәм был процесс кире йүнәлештә булмай.
Термодинамиканың икенсе башланғысы постулаты нигеҙендә энтропия тигән төшөнсә керетелә. Энтропия — есемдең йылылыҡ хәлен характерлаусы физик дәүмәл.
 Термодинамиканың өсөнсө башланғысы 
Термодинамиканың өсөнсө башланғысы йәки Нерст теоремаһы теләһә ниндәй тигеҙләнгән система температураһы абсолют нулгә яҡынлашҡанда системаның энтропияһының сиге була тип раҫлай. Нерст теоремаһының ике положениеһы бар. Беренсеһе, система абсолют нулгә яҡынлашҡанда энтопияның сиге бар. Әҙәбиәттә температура нулгә  0 К яҡынлашһа энтропия нулгә тигеҙ тип ҡабул ителгән.  Икенсеһе, температура абсолют нулдә системала бер тигеҙләнеш торошонан икенсе тигеҙләнеш торошона күсеү процесында энтропия үҙгәрмәй.

 Ҡарағыҙ 
 Термодинамика тарихы

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Гиббс Дж. Термодинамика. Статистическая механика. Серия: Классики науки. М.: Наука 1982. 584 с.
 
 
 Де Гроот С. Р. Термодинамика необратимых процессов. М.: Гос. Изд.-во техн.-теор. лит., 1956. 280 с.
 Де Гроот С., Мазур П. Неравновесная термодинамика. М.: Мир, 1964. 456 с.
 
 Дьярмати И. Неравновесная термодинамика. Теория поля и вариационные принципы. М.: Мир, 1974. 404 с.
 
 Зубарев Д. Н. Неравновесная статистическая термодинамика. : Наука, 1971. 416 с.
 Карно С., Клаузиус Р., Томсон В. (лорд Кельвин), Больцман Л., Смолуховский М. Под ред. и комментариями и предисловием: Тимирязев А. К. Второе начало термодинамики. Антология. Изд.2. Серия: Физико-математическое наследие: физика (термодинамика и статистическая механика). — М.: Изд-во ЛКИ, 2007. — 312 с.
 
 
 
 Кубо Р. Термодинамика. М.: Мир, 1970.
 
 
 
 
 Пригожин И. Введение в термодинамику необратимых процессов М.: Изд-во иностр. лит-ры, 1960. — 160 c.
 
 
 
 
 
 Стратонович Р. Л. Нелинейная неравновесная термодинамика.  М.: Наука, 1985. — 480 с.
 Сычев В. В. Дифференциальные уравнения термодинамики. Изд. 2-е. М.: Высшая школа, 1991. 224 с.
 
 Ферми Э., Термодинамика. Харьков: Изд-во Харьковского ун-та, 1969. — 140 с.
 Шрёдингер Э.  Статистическая термодинамика   Ижевск: РХД, 1999. 96 с.

Категория:Термодинамика