Хаж
[[Файл:Supplicating Pilgrim at Masjid Al Haram. Mecca, Saudi Arabia.jpg|thumb|right|300px| Ҡәғбәтулла мәсетендә доға ҡылыусы]]
{{Ислам}}
'''Хадж''', ''хаджж''<ref>{{книга
 | автор         = 
 | часть         = Хаджж
 | заглавие      = Большая Советская Энциклопедия (в 30 т.)
 | оригинал      = 
 | ссылка        = <!-- http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/146420/Хаджж -->
 | издание       = 3-е изд
 | ответственный = {{nobr|Прохоров А. М. (гл. ред.)}}
 | место         = М.
 | издательство  = Сов. Энциклопедия
 | год           = 1978
 | том           = 28
 | страницы      = 162
 | страниц       = 616
 | isbn          = 
}}</ref> ({{lang-ar|حَجّ}}) — '''Хаж''' — [[мосолмандар]] өсөн изге булған [[Сәғүд Ғәрәбстаны]] [[Мәккә]] ҡалаһындағы [[Ҡәғбә|Ҡәғбәтулла мәсетенә]] барып ғибәҙәт ҡылыу. Хаж ҡылыу, йәки хажға барыу, мосолмандар өсөн биш [[фарыз]]дың иң олоһо. Бәлиғ булған, сәләмәт, ирекле, хәленән килгән мосолман ғүмерендә бер тапҡыр хажға барырға тейеш.

Хаж ҡылыу ваҡыты — [[Зөлхизә (ай)|Зөлхизә]] айының 8-се көнөнән башланып, 12-се көнөндә тамамлана. Йылдың башҡа ваҡытында барып бөтә йолаларҙы үтәү ''кесе хаж'' йәки ''үмрә'' тип атала. Кесе хаж үтәгәндә ҡорбан салынмай.
[[Ислам]]дың биш нигеҙе бар: «[[Шәһәҙәт]]», «[[Намаҙ]]» «[[Ураҙа]]» «[[Зәкәт]]» «Хаж». Хаж — ғибәҙәттәрҙең тажы, уны үтәү бурысы тик хәлле кешеләргә генә һалына. Ғәрәпсәнән «ниәт, ижтиһад, яңырыу» мәғәнәләрен аңлата.
[[Файл:Arafat pilgrims.jpg|thumb|right|230px|Хаж ҡылыусылар Ғәрәфә үҙәнендә]]
[[Файл:Amellie - Stoning of the devil 2006 Hajj.jpg|thumb|230px|right|Джәмрә әл-акаба.]]
[[Файл:Джамарат.jpg|thumb|230px|слева| Мина үҙәне, хаж ҡылыусылар Джәмәрәттән Мәккәгә ҡайтып бара]]
[[Файл:Mina Overview.JPG|thumb|230px|слева|Мәккә янындағы Мина үҙәнендә сатырҙар ҡаласығы]]

== Ғибәҙәттең тарихы ==
Хаж ҡылыу, мосолман риүәйәттәрендә аңлатылыуынса, [[Әҙәм]] ғәләйһиссәләм менән [[Һауа]] Тәүинә тормошона барып тоташа. Улар [[Ожмах|Йәннәт]]тән ҡыуылғас, күп йылдар үткәс кенә [[Ғәрәфә (тау)|Ғәрәфә]] тауында осрашалар (Ғәрәфә тауында тороу — хаждың мотлаҡ ғибәҙәттәренең береһе). Шулай уҡ Ибраһим ғәләйһиссәләм, Аллаһ ҡушыуы буйынсан улы Исмәғилде ҡорбанға килтерергә йыйыныуы ла сағылыш таба. Тап ошо көндә Аллаһы тәғәлә кеше ҡорбаны килтереүҙе тыйып, айыра тояҡлы берәй мал салыуҙы ҡанунлаштыра. Пәйғәмбәренең тәҡүәлеген һынау менән бер рәттән Аллаһы тәғәлә Үҙе өсөн ҡан ҡойоу кәрәк түгеллеген күрһәтә.
{{начало цитаты}}
Аллаһы тәғәләгә ҡорбандың ите лә, ҡаны ла барып етмәй, Уға бары һеҙҙең тәҡүәлегегеҙ барып етә.
{{конец цитаты}}

Хәҙерге заманда донъяның һәммә мосолмандары зөлхизә айының 10-сы көнөндә [[Ҡорбан байрамы]] үткәрә (ғәр. Ид-әл Әдхә). Ибраһими диндәрҙең башҡаларында ул онотолған, Исламда ғына һаҡланып ҡалған. Уның тарихын да, йолаһын да Мөхәммәт Пәйғәмбәр тергеҙгән.

Хаж — мосолман өсөн фарыз ғәмәл, уны йыһатҡа тиңләйҙәр, әммә ул уны үтәй алмай икән, юл сығымдарын тулыһынса түләп, элек хаж ҡылған кемделер үҙенең вәкиле итеп ебәрә ала.

Хажға бурысҡа аҡса алып тороп барыу тыйыла.

== Хаж ҡылыу ваҡыты ==
Хаж ҡылыу ваҡыты [[Һижрәт]] календары (Ай календары) буйынса билдәләнә.<ref name=Harrison156>{{cite book |editor1-first=David |editor1-last=Harrison|title=Tourism and the Less Developed World: Issues and Case Studies |url=https://books.google.com/books?id=blJpqa-XApQC&pg=PA156 |accessdate=6 October 2014|year=2001 |publisher=[[CABI (CAB International)|CABI]] |isbn=9780851994338 |page=156}}</ref><ref name=Reynolds33>{{cite book |last=Reynolds |first=Gabriel Said |authorlink= |title=The Emergence of Islam: Classical Traditions in Contemporary Perspective |url= https://books.google.com/books?id=HWfFX5XDjuIC&lpg=PT33&dq=Gregorian%20date%20of%20Hajj&pg=PT33#v=onepage&q=Gregorian%20date%20of%20Hajj&f=false |accessdate=15 November 2014 |year= 2012 |publisher=Fortress Press |isbn= 9781451408126 |page=33}}</ref>

Йыл һайын Хаж зөлхизә айында биш көн дауамында бара — 8-ендә башлана, 12-һендә тамамлана. 9-ы — «[[Ғәрәфә көнө]]» һәм Хаж көнө тип һанала.

Түбәндәге таблица миләди календарь буйынса төҙөлгән, ул зөлхизә айының 9-сы көнөнә ярашлы.
{| class="wikitable"
! 2011 !! 2012 !! 2013 !! 2014 !! 2015 !! 2016 !! 2017
|-
| 5 ноябрь<ref>{{cite book |last=Penprase |first=Bryan E |title=The Power of Stars: How Celestial Observations Have Shaped Civilization |url=https://books.google.com/books?id=XXOxGOpawuMC&pg=PA142 |accessdate= |year=2010 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=9781441968036 |page=142}}</ref>
|| 25 октября
|| 14 октябрь<ref>{{cite news |title=Hajj celebrated by Muslims in Mecca - video|url=http://www.theguardian.com/world/video/2013/oct/15/hajj-celebrated-muslims-in-mecca-video |accessdate=16 November 2014|newspaper=The Guardian|date=15 October 2013}}</ref><ref name=Hajj-today>{{cite news|title=Hajj today|url=http://archive.thedailystar.net/beta2/news/hajj-today/|accessdate=16 November 2014|newspaper=The Daily Star|date=14 October 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129021421/http://archive.thedailystar.net/beta2/news/hajj-today/ |date=29 November 2014 }}</ref>
|| 3 октября<ref>{{cite news |title=Islamic State militants are enemies of humanity: Saudi Grand Mufti|url=http://www.dawn.com/news/1135961/islamic-state-militants-are-enemies-of-humanity-saudi-grand-mufti | accessdate=16 November 2014|newspaper=Dawn |date=3 October 2014}}</ref>
|| 22 сентябрь<ref name=Umm-al-Qura-Calendar/>
|| 10 сентябрь<ref name=Umm-al-Qura-Calendar/>
|| 31 август<ref name=Umm-al-Qura-Calendar/>
|}

[[Ислам календары]] ай буйынса билдәләнеү сәбәпле, йыл 11 көнгә ҡыҫҡараҡ килеп сыға. Шуға күрә Хажға барыу ваҡыты күсеп килә.<ref name=Reynolds33/><ref>{{cite book |editor1-first=Aziz |editor1-last=Sheikh |title=Caring for Muslim Patients |url=https://books.google.com/books?id=mgwiloFTrKwC&pg=PA95 |accessdate=15 November 2014 |year=2008 |publisher=Radcliffe Publishing |isbn=9781857758122 |page=95}}</ref> Шул арҡала 33 йылға бер хаж ике тапҡыр ҡылына. Был хәл һуңғы тапҡыр [[2006 йыл]]да булды.<ref name=Umm-al-Qura-Calendar>{{cite web |url=http://www.staff.science.uu.nl/~gent0113/islam/ummalqura_principal.htm |title=Principal Islamic Days of Observance according to Umm al-Qura Calendar |date=2014 |work=The Umm al-Qura Calendar of Saudi Arabia |accessdate=24 November 2014}}</ref>

== Хаждың төрҙәре ==
{{main|Ихрам}}
Хаж һәм үмрә ҡылыуға бәйле өс төр йола бар: :
* Ифрад — хаж ҡылыусы бары тик хаж ҡылыу ниәте менән [[ихрам]]ға инә;
* Тәмәттү — хаж ҡылыусы башта үмрә үтер өсөн ихрамға инә, шунан ихрамдан сығып, зөлхизә айының 8-се көнөндә хаж ҡылыр өсөн яңынан ихрамға инә;
* Ҡыран — хаж ҡылыусы ихрам хәленә инеп, унан сыҡмай хажды ла, үмрәне лә (йәки киреһенсә) бер юлы үтергә ниәтләй. Был мәсьәләлә ғөләмәләрҙең фекере төрлө;
* [[Үмрә]] (айырым).

== Хаж һәм үмрәнең фарыздары ==
Хаж һәм үмрәнең фарыздары бар, тик шул шарттар үтәлгәндә генә уларҙы ҡылырға рөхсәт ителә:
# Мотлаҡ мосолман булыу (кафырҙарға һәм диндән сыҡҡандарға (фасиҡ) рөхсәт юҡ;
# Балиғлыҡ. Бала сағында ололар менән хажға барған кешеләр балиғ булғас яңынан барырға тейеш;
# [[Аҡыл]]. Аҡылы зәғифтәргә хаж рөхсәт ителмәй.
# Хөрриәт (иректә булыу): ҡолдарға һәм төрмәлә ултырағандарға рөхсәт юҡ;
# Иститғат (матди һәм физик хәл етешле булыу);

45 йәшкә тиклемге ҡатын-ҡыҙ хажға мәхрәме менән генә барырға тейеш тип һанала. Сәғүд Ғәрәбстаны әлеге ваҡытта мәхрәмһеҙ ҡатын-ҡыҙға виза бирмәй
[[Файл:Kaaba mirror edit jj.jpg|thumb|270px|right|Тауаф]]
[[Файл:La Mecque pelerinage.png|thumb|230px|right|Хаж картаһы.]]

== Хаж нигеҙҙәре ==

Мәлики, ханбали, шәфиғи һәм хәнәфи мәҙһәбтәрҙең талаптары бер аҙ айырыла.
Башҡорттар хәнәфи мәҙһәбкә ҡарай. Хәнәфи мәҙһәб талаптары ошондай:

* [[Ихрам]] — хаж ғәмәлдә булһын өсөн мотлаҡ ғәмәл;
* [[Тауаф]] — хаж ҡылыусы [[Ҡәғбә]] тирәләй 4 тапҡыр урап үтә, ҡалған өсәүһе хаж ҡылыу өсөн важиб, үтәлергә тейеш ғәмәл;
* [[Сафа һәм Мәрүә|Сәғи]] — важиб ғәмәл;
* [[Ғәрәфә]] — Ғәрәфәлә тормау һәм тауаф үтмәү арҡаһында хаж ғәмәлдә булмай

Мәлики һәм ханбали ғөләмәләре 4 шарт фарыз тип һанай, шулай үтәлмәһә, хаж ҡылынған тип һаналмай:

«Әл-ихрам»:
«Тауаф әз-зияра», «тауаф аль-ифада»;
«Вукуф би-Ғәрәфә»;
«Сәғи»:.

Шафиғи ғөләмәләр мәлики һәм ханбали мәҙһәбтәр менән килешә, үҙҙәренән ике шарт өҫтәй, улар сәсте ҡырҡыуға һәм ғәмәлдәрҙең эҙмә-эҙлелегенә бәйле.

== Ғәмәлдәрҙең эҙмә-эҙлелеге ==
# Миҡатта ихрам кейеү, ихрам хәленә инеү;
# зөлхизәнең 7-се көнө — тәүге тауаф һәм хөтбә тыңлау
# [[Сәғи]]
# Зәмзәм һыуы эсеү һәм ҡойоноу
# Ғәрәфә көнө
# Мөздәлифәлә таш алып, Минаға барыу — 10-сы зөлхизә
# Шул көндө үк Ҡорбан байрам
# Ҡәғбәтуллала хушлашыу тауафы.

[[Файл:Tavaf.jpg|thumb|left|Тауаф йүнәлеше]]
11-13 зөлхизәлә хаж ҡылыусылар джәмрәләргә таш ташлай.

14-се зөлхизәлә барлыҡ йолалар үтәлеп бөтә. Хаж ҡылыусылар ихрамдан сыға һәм хажи исеме ала.

Күптәр хаж ғәмәлдәрен үтәп бөткәс, Мөхәммәт Пәйғәмбәргә бәйле иҫтәлекле урындарҙа ла булып ҡайтырға тырыша

== Хаж мәлендәге фажиғәләр ==

* 1987 йыл — Иранды яҡлап демонстрацияға сыҡҡандарҙың полиция менән бәрелешендә 400 кеше һәләк була<ref name="В">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/3450333.stm Saudis review Hajj danger points]{{ref-en}}</ref>.
* 1990 йыл — Мәккәнән Мина сатырҙар ҡаласығына килгәндә 1427 хаж ҡылыусы йәйәүлеләр тоннелендә тапалып үлә<ref name="В"/><ref name="А"/>.
* 1994 йыл — 270 кеше тапалышта үлә<ref name="В"/><ref name="А"/>.
* 1997 йыл — Янғын сығып, 343 кеше янып үлә, 1500 тән йәрәхәттәре ала<ref name="В"/><ref>[http://www.slate.com/id/2078497/ Why Is the Muslim Hajj So Dangerous?]{{ref-en}}</ref>.
* 1998 йыл — 118 кеше тапалышта һәләк була<ref name="А"/>.
* 2001 йыл — 35 кеше тапалышта һәләк була<ref name="А"/>.
* 2004 йыл — 251 кеше Шайтанға таш атҡан ерҙә тапалышта һәләк була<ref name="В"/><ref name="А"/>.
* 2006 йыл— 345 кеше Шайтанға таш атҡан ерҙә тапалышта һәләк була<ref name="А">[http://www.stern.de/politik/ausland/mekka-blutiger-hoehepunkt-der-hadsch-553125.html Blutiger Höhepunkt der Hadsch]{{ref-de}}</ref>.
* 2015 йыл — 2236-нан күберәк кеше (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса 4,1 мең.) Шайтанға таш атҡан ерҙә тапалышта һәләк була

[[Файл:Masjid al-Haram panorama.JPG|thumb|center|800px|Панорама [[Әл-Хәрәм мәсете]] хаж ваҡытында]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{статья |автор=[[Гусева, Юлия Николаевна|Гусева Ю. Н.]] |заглавие=Хадж мусульман Волго-Уральского региона в первой трети XX в.: к постановке проблемы |оригинал= |ссылка=http://www.ufaras.ru/UserFiles/Izvestija/N_2_2013/123-129.pdf |автор издания= |издание=[[Известия Уфимского научного центра РАН]]. Серия: История. Археология. Этнология|тип= |место=Уфа |издательство=[[УНЦ РАН]] |год=2013 |выпуск= |том= |номер=2 |страницы= 123-129|isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= |ref=Гусева |archiveurl= |archivedate=}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|94954}}{{V|13|08|2022}}
* [http://askimam.ru/books/khanafitskiy-fikkh/pravila-hadzha/ Правила совершения хаджа]
* [http://www.55a.net/firas/rusi/?page=show_det&id=208&select_page=39 Паломничество в Мекку (Хадж)]
* [//www.umma.ru/hadzh/1561-vidy-xadzha Виды хаджа]
* [http://www.islamdag.ru/index.php?pageid=208 Столпы Хаджа]
* [http://islamcivil.ru/article.php?aid=63 О хадже возвести людей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090213172755/http://islamcivil.ru/article.php?aid=63 |date=2009-02-13 }}
* [http://www.religio.ru/lecsicon/21/166.html Паломничество в Мекку] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150106085241/http://www.religio.ru/lecsicon/21/166.html |date=2015-01-06 }}.
* ''Лысенко C.'' [http://ru.christiantoday.com/article/1942.htm Более 1,5 миллиона мусульман…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091002222620/http://ru.christiantoday.com/article/1942.htm |date=2009-10-02 }}
* [http://drugoi.livejournal.com/2446372.html Фотографии Мекки с высоты птичьего полёта в декабре 2007 года, в журнале drugoi]
* [http://хадж.рф Хадж.рф: дневники хаджа, новости, статьи, вопросы и ответы по хаджу]

{{Хадж}}
{{Дин}}
[[Категория:Ислам терминдары]]
[[Категория:Хаж]]
[[Категория:Мәккә]]
[[Категория:Исламдың биш нигеҙе]]
[[Категория:Изге урындарға ғибәҙәт ҡылыу]]
[[Категория:Ислам дини тәртибе һәм тәжрибәһе]]
Хадж, хаджж () — Хаж — мосолмандар өсөн изге булған Сәғүд Ғәрәбстаны Мәккә ҡалаһындағы Ҡәғбәтулла мәсетенә барып ғибәҙәт ҡылыу. Хаж ҡылыу, йәки хажға барыу, мосолмандар өсөн биш фарыздың иң олоһо. Бәлиғ булған, сәләмәт, ирекле, хәленән килгән мосолман ғүмерендә бер тапҡыр хажға барырға тейеш.

Хаж ҡылыу ваҡыты — Зөлхизә айының 8-се көнөнән башланып, 12-се көнөндә тамамлана. Йылдың башҡа ваҡытында барып бөтә йолаларҙы үтәү кесе хаж йәки үмрә тип атала. Кесе хаж үтәгәндә ҡорбан салынмай.
Исламдың биш нигеҙе бар: «Шәһәҙәт», «Намаҙ» «Ураҙа» «Зәкәт» «Хаж». Хаж — ғибәҙәттәрҙең тажы, уны үтәү бурысы тик хәлле кешеләргә генә һалына. Ғәрәпсәнән «ниәт, ижтиһад, яңырыу» мәғәнәләрен аңлата.
thumb|right|230px|Хаж ҡылыусылар Ғәрәфә үҙәнендә
thumb|230px|right|Джәмрә әл-акаба.
thumb|230px|слева| Мина үҙәне, хаж ҡылыусылар Джәмәрәттән Мәккәгә ҡайтып бара
thumb|230px|слева|Мәккә янындағы Мина үҙәнендә сатырҙар ҡаласығы

 Ғибәҙәттең тарихы 
Хаж ҡылыу, мосолман риүәйәттәрендә аңлатылыуынса, Әҙәм ғәләйһиссәләм менән Һауа Тәүинә тормошона барып тоташа. Улар Йәннәттән ҡыуылғас, күп йылдар үткәс кенә Ғәрәфә тауында осрашалар (Ғәрәфә тауында тороу — хаждың мотлаҡ ғибәҙәттәренең береһе). Шулай уҡ Ибраһим ғәләйһиссәләм, Аллаһ ҡушыуы буйынсан улы Исмәғилде ҡорбанға килтерергә йыйыныуы ла сағылыш таба. Тап ошо көндә Аллаһы тәғәлә кеше ҡорбаны килтереүҙе тыйып, айыра тояҡлы берәй мал салыуҙы ҡанунлаштыра. Пәйғәмбәренең тәҡүәлеген һынау менән бер рәттән Аллаһы тәғәлә Үҙе өсөн ҡан ҡойоу кәрәк түгеллеген күрһәтә.

Аллаһы тәғәләгә ҡорбандың ите лә, ҡаны ла барып етмәй, Уға бары һеҙҙең тәҡүәлегегеҙ барып етә.

Хәҙерге заманда донъяның һәммә мосолмандары зөлхизә айының 10-сы көнөндә Ҡорбан байрамы үткәрә (ғәр. Ид-әл Әдхә). Ибраһими диндәрҙең башҡаларында ул онотолған, Исламда ғына һаҡланып ҡалған. Уның тарихын да, йолаһын да Мөхәммәт Пәйғәмбәр тергеҙгән.

Хаж — мосолман өсөн фарыз ғәмәл, уны йыһатҡа тиңләйҙәр, әммә ул уны үтәй алмай икән, юл сығымдарын тулыһынса түләп, элек хаж ҡылған кемделер үҙенең вәкиле итеп ебәрә ала.

Хажға бурысҡа аҡса алып тороп барыу тыйыла.

 Хаж ҡылыу ваҡыты 
Хаж ҡылыу ваҡыты Һижрәт календары (Ай календары) буйынса билдәләнә.

Йыл һайын Хаж зөлхизә айында биш көн дауамында бара — 8-ендә башлана, 12-һендә тамамлана. 9-ы — «Ғәрәфә көнө» һәм Хаж көнө тип һанала.

Түбәндәге таблица миләди календарь буйынса төҙөлгән, ул зөлхизә айының 9-сы көнөнә ярашлы.
 2011  2012  2013  2014  2015  2016  2017 5 ноябрь 25 октября 14 октябрь  3 октября 22 сентябрь 10 сентябрь 31 август

Ислам календары ай буйынса билдәләнеү сәбәпле, йыл 11 көнгә ҡыҫҡараҡ килеп сыға. Шуға күрә Хажға барыу ваҡыты күсеп килә. Шул арҡала 33 йылға бер хаж ике тапҡыр ҡылына. Был хәл һуңғы тапҡыр 2006 йылда булды.

 Хаждың төрҙәре 

Хаж һәм үмрә ҡылыуға бәйле өс төр йола бар: :
 Ифрад — хаж ҡылыусы бары тик хаж ҡылыу ниәте менән ихрамға инә;
 Тәмәттү — хаж ҡылыусы башта үмрә үтер өсөн ихрамға инә, шунан ихрамдан сығып, зөлхизә айының 8-се көнөндә хаж ҡылыр өсөн яңынан ихрамға инә;
 Ҡыран — хаж ҡылыусы ихрам хәленә инеп, унан сыҡмай хажды ла, үмрәне лә (йәки киреһенсә) бер юлы үтергә ниәтләй. Был мәсьәләлә ғөләмәләрҙең фекере төрлө;
 Үмрә (айырым).

 Хаж һәм үмрәнең фарыздары 
Хаж һәм үмрәнең фарыздары бар, тик шул шарттар үтәлгәндә генә уларҙы ҡылырға рөхсәт ителә:
 Мотлаҡ мосолман булыу (кафырҙарға һәм диндән сыҡҡандарға (фасиҡ) рөхсәт юҡ;
 Балиғлыҡ. Бала сағында ололар менән хажға барған кешеләр балиғ булғас яңынан барырға тейеш;
 Аҡыл. Аҡылы зәғифтәргә хаж рөхсәт ителмәй.
 Хөрриәт (иректә булыу): ҡолдарға һәм төрмәлә ултырағандарға рөхсәт юҡ;
 Иститғат (матди һәм физик хәл етешле булыу);

45 йәшкә тиклемге ҡатын-ҡыҙ хажға мәхрәме менән генә барырға тейеш тип һанала. Сәғүд Ғәрәбстаны әлеге ваҡытта мәхрәмһеҙ ҡатын-ҡыҙға виза бирмәй
thumb|270px|right|Тауаф
thumb|230px|right|Хаж картаһы.

 Хаж нигеҙҙәре 

Мәлики, ханбали, шәфиғи һәм хәнәфи мәҙһәбтәрҙең талаптары бер аҙ айырыла.
Башҡорттар хәнәфи мәҙһәбкә ҡарай. Хәнәфи мәҙһәб талаптары ошондай:

 Ихрам — хаж ғәмәлдә булһын өсөн мотлаҡ ғәмәл;
 Тауаф — хаж ҡылыусы Ҡәғбә тирәләй 4 тапҡыр урап үтә, ҡалған өсәүһе хаж ҡылыу өсөн важиб, үтәлергә тейеш ғәмәл;
 Сәғи — важиб ғәмәл;
 Ғәрәфә — Ғәрәфәлә тормау һәм тауаф үтмәү арҡаһында хаж ғәмәлдә булмай

Мәлики һәм ханбали ғөләмәләре 4 шарт фарыз тип һанай, шулай үтәлмәһә, хаж ҡылынған тип һаналмай:

«Әл-ихрам»:
«Тауаф әз-зияра», «тауаф аль-ифада»;
«Вукуф би-Ғәрәфә»;
«Сәғи»:.

Шафиғи ғөләмәләр мәлики һәм ханбали мәҙһәбтәр менән килешә, үҙҙәренән ике шарт өҫтәй, улар сәсте ҡырҡыуға һәм ғәмәлдәрҙең эҙмә-эҙлелегенә бәйле.

 Ғәмәлдәрҙең эҙмә-эҙлелеге 
 Миҡатта ихрам кейеү, ихрам хәленә инеү;
 зөлхизәнең 7-се көнө — тәүге тауаф һәм хөтбә тыңлау
 Сәғи
 Зәмзәм һыуы эсеү һәм ҡойоноу
 Ғәрәфә көнө
 Мөздәлифәлә таш алып, Минаға барыу — 10-сы зөлхизә
 Шул көндө үк Ҡорбан байрам
 Ҡәғбәтуллала хушлашыу тауафы.

thumb|left|Тауаф йүнәлеше
11-13 зөлхизәлә хаж ҡылыусылар джәмрәләргә таш ташлай.

14-се зөлхизәлә барлыҡ йолалар үтәлеп бөтә. Хаж ҡылыусылар ихрамдан сыға һәм хажи исеме ала.

Күптәр хаж ғәмәлдәрен үтәп бөткәс, Мөхәммәт Пәйғәмбәргә бәйле иҫтәлекле урындарҙа ла булып ҡайтырға тырыша

 Хаж мәлендәге фажиғәләр 

 1987 йыл — Иранды яҡлап демонстрацияға сыҡҡандарҙың полиция менән бәрелешендә 400 кеше һәләк булаSaudis review Hajj danger points.
 1990 йыл — Мәккәнән Мина сатырҙар ҡаласығына килгәндә 1427 хаж ҡылыусы йәйәүлеләр тоннелендә тапалып үлә.
 1994 йыл — 270 кеше тапалышта үлә.
 1997 йыл — Янғын сығып, 343 кеше янып үлә, 1500 тән йәрәхәттәре алаWhy Is the Muslim Hajj So Dangerous?.
 1998 йыл — 118 кеше тапалышта һәләк була.
 2001 йыл — 35 кеше тапалышта һәләк була.
 2004 йыл — 251 кеше Шайтанға таш атҡан ерҙә тапалышта һәләк була.
 2006 йыл— 345 кеше Шайтанға таш атҡан ерҙә тапалышта һәләк булаBlutiger Höhepunkt der Hadsch.
 2015 йыл — 2236-нан күберәк кеше (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса 4,1 мең.) Шайтанға таш атҡан ерҙә тапалышта һәләк була

thumb|center|800px|Панорама Әл-Хәрәм мәсете хаж ваҡытында

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 

 Һылтанмалар 
 
 Правила совершения хаджа
 Паломничество в Мекку (Хадж)
 Виды хаджа
 Столпы Хаджа
 О хадже возвести людей 
 Паломничество в Мекку .
 Лысенко C. Более 1,5 миллиона мусульман… 
 Фотографии Мекки с высоты птичьего полёта в декабре 2007 года, в журнале drugoi
 Хадж.рф: дневники хаджа, новости, статьи, вопросы и ответы по хаджу

Категория:Ислам терминдары
Категория:Хаж
Категория:Мәккә
Категория:Исламдың биш нигеҙе
Категория:Изге урындарға ғибәҙәт ҡылыу
Категория:Ислам дини тәртибе һәм тәжрибәһе