Ҡошсо
{{Халыҡ
| название      = Ҡошсо
| изображение   = Koshsy.jpg
| ширина        = 
| подпись       = Ырыу тамғаһы
| самоназвание  = 
| численность = 50 мең (яҡынса фараз<ref>2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса Ҡошсо ырыуы ауылдарында йәшәүсе дөйөм халыҡ һанына нигеҙләнеп Р.Ғатауллин тарафынан фаразланды</ref>)
| расселение = {{Флагификация|Российская Федерация}}<br />
* {{Флагификация|Башҡортостан}}дың [[Мәсетле районы|Мәсетле]], [[Балаҡатай районы|Балаҡатай райондары]] 
* {{Флагификация|Свердловская область}}нең [[Красноуфимск округы|Красноуфимск]], [[Әртә ҡала округы|Әртә]], [[Әшит ҡала округы|Әшит]] ҡала округтары.
| вымер =
| архкультура =
| язык = [[башҡорт теле|башҡорт]]
| раса =
| религия = [[ислам]]
| родственные = [[Төрки телле халыҡтар|төрки халыҡтары]]
| входит = [[башҡорттар]]
| включает =[[аҡ (ара)|аҡ]]-[[әйле|ай]] • [[буранғол]] • [[ғөҙәир]] • [[ҡаҙыр (ара)|ҡаҙыр]] • [[ҡалмаҡ]] • [[ҡулсыҡай]] • [[күҫәкбирҙе]] • [[Мөслим (ара)|мөслим]] • [[мәтәй]] • [[сирмеш]] • [[Солтан (ара)|солтан]] • [[сәкетә]] • [[төлкө (ара)|төлкө]] • [[туғыҙ]] • [[үмәртәй]] • [[һабанаҡ (ара)|һабанаҡ]] • [[һарт]]
| происхождение = 
}}
'''Ҡошсо''' — [[Әй (йылға)|Әй]] буйы [[башҡорттар]]ы төркөмөнә ҡараған башҡорт ырыуы. Тамғалары һүрәттә күрһәтелгән, ағастары — ҡайын, муйыл, ҡоштары — аҡҡош, орандары — Салауат.

== Аралар ==
[[аҡ (ара)|аҡ]]-[[әйле|ай]] • [[буранғол]] • [[ғөҙәир]] • [[ҡаҙыр (ара)|ҡаҙыр]] • [[ҡалмаҡ]] • [[ҡулсыҡай]] • [[күҫәкбирҙе]] • [[Мөслим (ара)|мөслим]] • [[мәтәй]] • [[сирмеш]] • [[Солтан (ара)|солтан]] • [[сәкетә]] • [[төлкө (ара)|төлкө]] • [[туғыҙ]] • [[үмәртәй]] • [[һабанаҡ (ара)|һабанаҡ]] • [[һарт]].

== Этнонимы ==
<!-- [[Файл:Төньяҡ-көнсығыш башҡорт ырыуҙары.jpeg|250 px|thumb| right|Төньяҡ-көнсығыш башҡорт ырыуҙары]] -->
Ҡошсо — ғалимдар «Һунар ҡоштары буйынса белгес», «Ҡош менән һунар итеүсе», «Ҡошҡа һунар итеүсе», «Ҡош тотоусы (аулаусы)», «Ҡош ҡараусы» тип аңлаталар. Ҡошсо ырыуы башҡорттары үҙҙәрен «Ҡошҡа һунар итеүсе», «Ҡош тотоусы (аулаусы)» тип иҫәпләйҙәр.

Ҡошсо атамалы ырыу-ҡәбиләр ҡаҙаҡтар, ҡырғыҙҙар, үзбәктәр, төркмәндәр, әзербайжандар, төрөктәр араһында ла бар.

== Тарихы ==
Ҡошсолар [[Урта Азия]]лағы боронғо төрки ҡәбиләһенән сыҡҡан тип иҫәпләнә. Беҙҙең эраның 1-се мең йыллығында төркиҙәр менән көнбайышҡа яуҙарҙа ҡатнашҡандар. XII быуатта [[монголдар]]ҙың дурбан ([[дыуан]]) ҡәбиләһе тарафынан буйһондоролған. XIII — XIV быуаттарҙа бөткөһөҙ яуҙарҙа ҡатнашыу һәм күсеп йөрөү арҡаһында төрлө халыҡтар араһына инеп китеп таралалар. Шул иҫәптән башҡорттар араһына ла. Тәү башлап Волга (Иҙел) ҡушылдыҡтары [[Һамар (Волга ҡушылдығы)|Һамар]] һәм Мәләкәҫ йылғалары буйында урынлашҡандар. Һуңғараҡ [[Ыҡ]] тамағына, артабан [[Башҡортостан]]дың төньяғына һәм [[Әй (йылға)|Әй йылғаһы]] буйҙарына килеп төпләнгәндәр.

== Урынлашыуы ==

{| class="wikitable"
!colspan="3" |Ҡошсо башҡорттарының ауылдары{{sfn|История башкирских родов|2016|с=135, 148—149}}
|-
! РФ субъекты !! Район !! Ауылдар
|-
|rowspan="3" | [[Башҡортостан]] || [[Балаҡатай районы]] || [[Айҙаҡай]], Аҡҡын (бөткән ауыл), Ауышты (бөткән ауыл), [[Ҡурғаш (Балаҡатай районы)|Ҡурғаш]], [[Һандалаш]]
|-
| [[Ҡыйғы районы]] || [[Юныс (Ҡыйғы районы)|Юныс]]
|-
| [[Мәсетле районы]] || [[Абдулла (Мәсетле районы)|Абдулла]], [[Айып]], [[Борғатъя]], [[Йонос (Мәсетле районы)|Йонос]], [[Кесе Ҡыҙылбай]], [[Ҡорғат]], [[Ҡотош (Мәсетле районы)|Ҡотош]], [[Ләмәҙтамаҡ]], [[Мәләкәҫ]], [[Оло Ҡыҙылбай]], [[Салйоғот (Мәсетле районы)|Салйоғот]], [[Тайыш (Мәсетле районы)|Тайыш]], [[Тимербай (Мәсетле районы)|Тимербай]], [[Тимерәк]], Төплөкүл (бөткән ауыл), [[Һабанаҡ]], [[Һөләймән (Мәсетле районы)|Һөләймән]], [[Әбдрәхим]], [[Әжекәй (Мәсетле районы)|Әжекәй]]
|-
|rowspan="4" | [[Свердловск өлкәһе]] || [[Красноуфимск округы]] ||  [[Биш ауыл]], [[Рахманғол]], [[Бәйәктамаҡ]], [[Ҡуян (Свердловск өлкәһе)|Ҡуян]], [[Үрге Бәйәк]]
|-
| [[Түбәнге Серге районы]] || [[Аҡҡул (Свердловск өлкәһе)|Аҡҡул]], [[Өфө-Шигер]], [[Үрмәкәй (Свердловск өлкәһе)|Үрмәкәй]]
|-
| [[Әртә ҡала округы]] || [[Бикән]], [[Бәхмәт]], [[Әжеғол]], [[Әртә-Шигири]]
|-
| [[Әшит ҡала округы]] || [[Ғәйнә (Свердловск өлкәһе)|Ғәйнә]]
|}

== Ауылдарҙа халыҡ һаны ==
Ревиз яҙмалары һәм халыҡ иҫәбен алыу мәғләүмәттәре буйынса
{| class="wikitable"
|-
! Ауылдар !!1795!!1816!!1834!!1850!!1859!!1865!!1897!!1920!!1939!!1959!!1970!!1979!!1989!!2002!!2010

|-
| '''''[[Балаҡатай районы]]''''' ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || || '''''349'''''
|-
| [[Айҙаҡай]] ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || || 336 
|-
| [[Ҡурғаш (Балаҡатай районы)|Ҡурғаш]] ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || || 13 
|-
| [[Һандалаш]]||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || || 0 
|-
| '''''[[Ҡыйғы районы]]''''' ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || || '''''161'''''
|-
| [[Юныс (Ҡыйғы районы)|Юныс]] ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || || 161
|-
| '''''[[Мәсетле районы]]'''''  ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  '''''6024'''''
|-
| [[Абдулла (Мәсетле районы)|Абдулла]] ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  ||553 ||510 
|-
| [[Айып]]||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  ||307 || 342
|-
| [[Борғатъя]] ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  ||260 || 249 
|-
| [[Йонос (Мәсетле районы)|Йонос]] ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  ||382 || 457
|-
| [[Кесе Ҡыҙылбай]]||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  ||80 || 75 
|-
| [[Ҡорғат]]||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  ||350 || 278 
|-
| [[Ҡотош (Мәсетле районы)|Ҡотош]]  ||..<ref>мәғлүмәт табылмаған</ref>||90||111||131||143||164||225||275||302||363||359||338||363||360||361
|-
| [[Ләмәҙтамаҡ]] ||194||187||226||293||331||373||676||867||767||716||759||610||519||522||483
|-
| [[Мәләкәҫ]] ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  ||274 || 259 
|-
| [[Оло Ҡыҙылбай]] ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  ||508 || 451 
|-
| [[Салйоғот (Мәсетле районы)|Салйоғот]] ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  ||255 || 266 
|-
| [[Тайыш (Мәсетле районы)|Тайыш]]||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || 328|| 343 
|-
| [[Тимербай (Мәсетле районы)|Тимербай]] ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  ||90 ||79
|-
| [[Тимерәк]] ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  ||132 || 118
|-
| [[Һабанаҡ]]  ||103||117||161||215||245||303||610||708||521||459||541||395||439||437||391
|-
| [[Һөләймән (Мәсетле районы)|Һөләймән]]||170||172||233||287||291||307||440||530||473||487||541||446||402||489||472
|-
| [[Әбдрәхим]] ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  ||326 || 324 
|-
| [[Әжекәй (Мәсетле районы)|Әжекәй]]  ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  ||750 || 684 
|-
| '''''[[Красноуфимск округы]]'''''  ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || || '''''1093''''' 
|-
| [[Биш ауыл]]||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || || 98
|-
| [[Рахманғол]] ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  492
|-
| [[Бәйәктамаҡ]]||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || || 387 
|-
| [[Ҡуян (Свердловск өлкәһе)|Ҡуян]] ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || || 116
|-
| [[Юғары Бәйәк]]  ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  
|-
| ''[[Түбәнге Серге районы]]''  ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||'''''1628'''''
|-
| [[Аҡҡул (Свердловск өлкәһе)|Аҡҡул]]  ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||279  
|-
| [[Өфө-Шигер]]  ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||522  
|-
| [[Үрмәкәй (Свердловск өлкәһе)|Үрмәкәй]] ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||827  
|-
| '''''[[Әртә ҡала округы]]'''''||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || || '''''1742'''''
|-
| [[Бикән]] ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||183  
|-
| [[Бәхмәт]]||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||522  
|-
| [[Әжеғол]]   ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||685  
|-
| [[Әртә-Шигири]] ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||352  
|-
| '''''[[Әшит ҡала округы]]'''''||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || || '''''415''''' 
|-
|  [[Ғәйнә (Свердловск өлкәһе)|Ғәйнә]]||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||  || ||415  
|}

== Арҙаҡлы ҡошсолар ==
'''Мәсетле районының хөрмәтле гражданы'''
# [[Ҡорбанова Ғәфифә Мәғәфүр ҡыҙы]] — [[2005]]
# [[Ҡаев Фәрит Ғалихан улы]] — [[2017]]
'''Академиктар'''
# [[Байрамғолов Юлай Ейәнғәле улы]] — техних фәндәре докторы (1993),
# [[Вәлиев Ильяс Иштуған улы]] — педагогия фәндәре докторы (1999)
# [[Мирсаев Рафаил Нурый улы]] — философия фәндәре кандидаты (1990)
'''Фән докторҙары'''
# [[Ғиниәтуллин Рафаҡ Хизбулла улы]] — биология фәндәре докторы (2019)
# [[Зарипов Айрат Янсур улы]] — философия фәндәре докторы (2005)
# [[Мәҡсүтова Нәжибә Хәйерзаман ҡыҙы]] — филология фәндәре докторы (1981)

'''Афған һуғышында һәләк булған яуғиҙар'''
# Ғәзизов Раян Нариман улы (14.4.1960—5.5.1981), [[Башҡорт АССР-ы]], [[Мәсетле районы]], [[Һөләймән (Мәсетле районы)|Һөләймән]] ауылы, 1980 йылдың февраленән Афғанстанда. Рядовой, уҡсы. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән бүләкләнгән.
# Нафиҡов Хәмит Мөғин улы (20.12.1960—15.08.1984), [[Свердловск өлкәһе]], [[Түбәнге Серге районы]], [[Өфө-Шигер]] ауылы, 1982 йылдың ноябрен Афғанстанда. Лейтенант, Спезназ төркөмө командиры. Ленин ордены менән бүләкләнгән.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Ҡошсо кантоны]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт == 
* {{ИСДБ}}
* ''[[Ғатауллин Рөстәм Шакирйән улы|Ғатауллин Р.Ш.]]'' Ҡошсо ырыуы ауылдары. Мәғлүмәт йыйынтығы. — Өфө, 2007. — 132 б.
* {{книга | автор = | заглавие = История башкирских родов. Кошсо, Сызги, Упей. Том 18 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. З. Султанмуратов, И. Р. Саитбатталов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов| ссылка= http://bashkirica.ru/books/istoriya-bashkirskikh-rodov/istoriya-bashkirskikh-rodov-tom-18-koshso-syzgi-upey/# | ответственный = | место = Уфа| издательство = ИИЯЛ УНЦ РАН; Уфимский полиграфкомбинат| год = 2016| том = | страниц = | страницы = 160, 165| isbn = 978-5-85051-605-5| ref= История башкирских родов}}
* {{Китап:Башҡорт ҡәбиләләре тарихынан}}
* {{ПБН}}
* Твое шежере. Материалы государственных переписей населения Мечетлинского района Республики Башкортостан / Авторы составители Б. С. Давлетбаев, Г. Б. Азаматова. — Уфа: Идель Пресс, 2012. — 356 с.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|86163|Ҡошсо|автор=[[Йәнғужин Рим Зәйниғәбит улы|Йәнғужин Р. З.]]}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=Zz7DmE4ydVE&feature=youtu.be Руслан Валиев. Программа «История башкирских родов» с директором АНО «Шежере» Салаватом Хамидуллиным на радиостанции «Эхо Москвы» в Уфе.] {{ref-ru}}
{{Башҡорт ҡәбиләләре}}

[[Категория:Свердловск өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡәбиләләре]]
Ҡошсо — Әй буйы башҡорттары төркөмөнә ҡараған башҡорт ырыуы. Тамғалары һүрәттә күрһәтелгән, ағастары — ҡайын, муйыл, ҡоштары — аҡҡош, орандары — Салауат.

 Аралар 
аҡ-ай • буранғол • ғөҙәир • ҡаҙыр • ҡалмаҡ • ҡулсыҡай • күҫәкбирҙе • мөслим • мәтәй • сирмеш • солтан • сәкетә • төлкө • туғыҙ • үмәртәй • һабанаҡ • һарт.

 Этнонимы 

Ҡошсо — ғалимдар «Һунар ҡоштары буйынса белгес», «Ҡош менән һунар итеүсе», «Ҡошҡа һунар итеүсе», «Ҡош тотоусы (аулаусы)», «Ҡош ҡараусы» тип аңлаталар. Ҡошсо ырыуы башҡорттары үҙҙәрен «Ҡошҡа һунар итеүсе», «Ҡош тотоусы (аулаусы)» тип иҫәпләйҙәр.

Ҡошсо атамалы ырыу-ҡәбиләр ҡаҙаҡтар, ҡырғыҙҙар, үзбәктәр, төркмәндәр, әзербайжандар, төрөктәр араһында ла бар.

 Тарихы 
Ҡошсолар Урта Азиялағы боронғо төрки ҡәбиләһенән сыҡҡан тип иҫәпләнә. Беҙҙең эраның 1-се мең йыллығында төркиҙәр менән көнбайышҡа яуҙарҙа ҡатнашҡандар. XII быуатта монголдарҙың дурбан (дыуан) ҡәбиләһе тарафынан буйһондоролған. XIII — XIV быуаттарҙа бөткөһөҙ яуҙарҙа ҡатнашыу һәм күсеп йөрөү арҡаһында төрлө халыҡтар араһына инеп китеп таралалар. Шул иҫәптән башҡорттар араһына ла. Тәү башлап Волга (Иҙел) ҡушылдыҡтары Һамар һәм Мәләкәҫ йылғалары буйында урынлашҡандар. Һуңғараҡ Ыҡ тамағына, артабан Башҡортостандың төньяғына һәм Әй йылғаһы буйҙарына килеп төпләнгәндәр.

 Урынлашыуы 

Ҡошсо башҡорттарының ауылдары РФ субъекты  Район  Ауылдар Башҡортостан  Балаҡатай районы  Айҙаҡай, Аҡҡын (бөткән ауыл), Ауышты (бөткән ауыл), Ҡурғаш, Һандалаш Ҡыйғы районы  Юныс Мәсетле районы  Абдулла, Айып, Борғатъя, Йонос, Кесе Ҡыҙылбай, Ҡорғат, Ҡотош, Ләмәҙтамаҡ, Мәләкәҫ, Оло Ҡыҙылбай, Салйоғот, Тайыш, Тимербай, Тимерәк, Төплөкүл (бөткән ауыл), Һабанаҡ, Һөләймән, Әбдрәхим, Әжекәй Свердловск өлкәһе  Красноуфимск округы   Биш ауыл, Рахманғол, Бәйәктамаҡ, Ҡуян, Үрге Бәйәк Түбәнге Серге районы  Аҡҡул, Өфө-Шигер, Үрмәкәй Әртә ҡала округы  Бикән, Бәхмәт, Әжеғол, Әртә-Шигири Әшит ҡала округы  Ғәйнә

 Ауылдарҙа халыҡ һаны 
Ревиз яҙмалары һәм халыҡ иҫәбен алыу мәғләүмәттәре буйынса
 Ауылдар 179518161834185018591865189719201939195919701979198920022010 Балаҡатай районы                       349 Айҙаҡай                       336  Ҡурғаш                       13  Һандалаш                      0  Ҡыйғы районы                       161 Юныс                       161 Мәсетле районы                         6024 Абдулла                     553 510  Айып                    307  342 Борғатъя                     260  249  Йонос                     382  457 Кесе Ҡыҙылбай                    80  75  Ҡорғат                    350  278  Ҡотош  ..мәғлүмәт табылмаған90111131143164225275302363359338363360361 Ләмәҙтамаҡ 194187226293331373676867767716759610519522483 Мәләкәҫ                     274  259  Оло Ҡыҙылбай                     508  451  Салйоғот                     255  266  Тайыш                     328 343  Тимербай                     90 79 Тимерәк                     132  118 Һабанаҡ  103117161215245303610708521459541395439437391 Һөләймән170172233287291307440530473487541446402489472 Әбдрәхим                     326  324  Әжекәй                      750  684  Красноуфимск округы                        1093  Биш ауыл                      98 Рахманғол                        492 Бәйәктамаҡ                      387  Ҡуян                       116 Юғары Бәйәк                          Түбәнге Серге районы                       1628 Аҡҡул                       279   Өфө-Шигер                       522   Үрмәкәй                      827   Әртә ҡала округы                      1742 Бикән                      183   Бәхмәт                     522   Әжеғол                        685   Әртә-Шигири                      352   Әшит ҡала округы                      415   Ғәйнә                     415  

 Арҙаҡлы ҡошсолар 
Мәсетле районының хөрмәтле гражданы
 Ҡорбанова Ғәфифә Мәғәфүр ҡыҙы — 2005
 Ҡаев Фәрит Ғалихан улы — 2017
Академиктар
 Байрамғолов Юлай Ейәнғәле улы — техних фәндәре докторы (1993),
 Вәлиев Ильяс Иштуған улы — педагогия фәндәре докторы (1999)
 Мирсаев Рафаил Нурый улы — философия фәндәре кандидаты (1990)
Фән докторҙары
 Ғиниәтуллин Рафаҡ Хизбулла улы — биология фәндәре докторы (2019)
 Зарипов Айрат Янсур улы — философия фәндәре докторы (2005)
 Мәҡсүтова Нәжибә Хәйерзаман ҡыҙы — филология фәндәре докторы (1981)

Афған һуғышында һәләк булған яуғиҙар
 Ғәзизов Раян Нариман улы (14.4.1960—5.5.1981), Башҡорт АССР-ы, Мәсетле районы, Һөләймән ауылы, 1980 йылдың февраленән Афғанстанда. Рядовой, уҡсы. Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнгән.
 Нафиҡов Хәмит Мөғин улы (20.12.1960—15.08.1984), Свердловск өлкәһе, Түбәнге Серге районы, Өфө-Шигер ауылы, 1982 йылдың ноябрен Афғанстанда. Лейтенант, Спезназ төркөмө командиры. Ленин ордены менән бүләкләнгән.

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Ҡошсо кантоны

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт  
 
 Ғатауллин Р.Ш. Ҡошсо ырыуы ауылдары. Мәғлүмәт йыйынтығы. — Өфө, 2007. — 132 б.
 
 
 
 Твое шежере. Материалы государственных переписей населения Мечетлинского района Республики Башкортостан / Авторы составители Б. С. Давлетбаев, Г. Б. Азаматова. — Уфа: Идель Пресс, 2012. — 356 с.

 Һылтанмалар 
 
 Руслан Валиев. Программа «История башкирских родов» с директором АНО «Шежере» Салаватом Хамидуллиным на радиостанции «Эхо Москвы» в Уфе. 

Категория:Свердловск өлкәһе башҡорттары
Категория:Башҡорт ҡәбиләләре