Көньяҡ Урал
{{Горная система
|Название                     = Көньяҡ Урал 
|Национальное название        = 
|Изображение                  = South Urals.jpg
|Подпись                      = Спутниктан һүрәт NASA. 2008
|Координаты                   = 54/N/58/E
|CoordScale                   = 
|Расположение                 = 
|Горная система               = Урал
|Хребет или массив            = 
|Диаметр кратера              = 
|Глубина кратера              = 
|Последнее извержение         = 
|Высота                       = [[Ямантау]], 1 640
|Источник высоты              = <ref name=autogenerated2>[http://tourclub-perm.ru/otchety_po_pokhodam/yuzhnyy_ural_opisaniye/ Южный Урал: Общее описание района]</ref>
|Относительная высота         = 
|Первое восхождение           = 
|Страна                       = Рәсәй/Ҡаҙағстан
|Регионы                     = Башҡортостан/Силәбе өлкәһе/Ырымбур өлкәһе/Ҡаҙағстан

}}

'''Көньяҡ Урал''' — [[Урал тауҙары]]ның көньяҡ өлөшө. [[Башҡортостан]]дың көнсығышына һәм [[Силәбе өлкәһе]]нең көнбайышына тура килә. Көньяҡтан төньяҡҡа һуҙылған бер нисә тау һыртынан тора<ref name=autogenerated2 />. Иң бейек нөктәләре — [[Ямантау]] (1640 м) һәм [[Ирәмәл]] (1582 м).

Көнсығыштағы иң ситке тау һырты — [[Ирәндек]].

== Рельефы һәм геологик төҙөлөшө ==
[[File:Aygir on Inzer river8.jpg|thumb|left|Айғыр ҡаялары һәм [[Инйәр (йылға)|Инйәр]] йылғаһы]]
Көньяҡ Урал рельефы ҡатмарлы. Көньяҡ-көнбайышында һәм меридиональ йүнәлештә төрлө бейеклектәге һырттар арҡырылы-буйлы телгеләнгән, үҙәндәре бар.

Тау системаһының үҙәге - Уралтау һырты, ул [[Ағиҙел]] һәм [[Урал]] йылғаларын айырып тора. Ул Көньяҡ  Уралдың көнсығыш өлөшөндә 500 км оҙонлоҡта, киңлеге 5-тән 30 км-ға тиклем. Иң бейек түбәһе 1067 м ([[Әрүәк]] тауы, Белореттың көньяғындараҡ); һырттың уртаса бейеклеге 800—900 м, ә яҡындағы үҙәндәр 400—500 м -ға түбәнерәк. Уралтау һырты бер нисә  параллель теҙмәнән һәм ҙур булмаған армыттарҙан тора, улар киң генә уйпаттар менән айырылған.  Улар һөҙәк кенә, урыны менән  һуйырташтар, кварцит һәм конгломераттар өйөмдәре генә ҡалҡып тора<ref name=autogenerated2>[http://tourclub-perm.ru/otchety_po_pokhodam/yuzhnyy_ural_opisaniye/ Южный Урал: Общее описание района]</ref>.

[[File:40821335 YAmantau.jpg|thumb| [[Ямантау]] — Көньяҡ Уралдың иң бейек түбәһе]]
[[Ағиҙел]] йылғаһы үҙәне  көнбайышҡа табан бер нисә параллель рәүештә килгән бейек ҡаялы тау сылбырҙарын айыра.  Ул һыҙатта иң бейек һырттар – Егәлге һәм Машаҡ, ә иң бейек тау массивтары – [[Ямантау]] һәм [[Ирәмәл]]. Улар бик ҡаты  кварц ҡомташтарҙан һәм балсыҡлы сланецтан тора.  Тау битләүҙәре 1 100 м бейеклеккә тиклем ылыҫлы урмандар менән ҡапланған, ә өҫтәрәк таш һибелмәләр өҫтөнлөк итә.<ref name=autogenerated2 />.

Көнбайышҡараҡ уртаса  бейеклеге 1 000 м тәшкил иткән тау сылбырҙары китә, бик һирәктәре генә бейегерәк. Тау сылбырҙары үҙ-ара киң йылға үҙәндәре менән айырыла, тар ғына үҙәндәр һәр тармаҡты һырттарға һәм массивтарға бүлә. Төп һырттары [[Елмерҙәк (һырт)|Елмерҙәк]], Йөрөмәтау, Колу, Ҡаратау <ref name=autogenerated2 />.

Көнсығыштараҡ  Көньяҡ Урал һырттары: [[Ирәндек]] һәм [[Ҡырҡтытау (һырт)|Ҡырҡтытау]] теҙелеп китә. Улар ултырма ғына түгел, вулкандан ҡалған тау тоҡомдары арҡаһында ла ҡатмарлы төҙөлөшлө. Тауҙар ныҡ емерелгән, һырттары шыма, әммә вулканлы тоҡомдар яланғасланған урындарҙа ҡаялар, ташлыҡтар килеп сыға<ref name=autogenerated2 />.Силәбе һәм Ырымбур өлкәләрендә  көньяҡта  тауҙар бөтә һәм дала, арыраҡ ярымсүллектәр башлана.
[[File:Asha mountain, Russia, Chelyabinsk region.JPG|thumb|Минйәр станцияһында алһыу ҡая]]
[[Файл:Средний Нургуш.jpg|мини|Урта Нурғыш тауы, Нурғыш һырты]]

Көньяҡ Урал рельефы Урал тау иленең геологик тарихын сағылдыра. Көньяҡ-Урал тау иленең  көнсығыштан көнбайышҡа табан  геоморфологик провинциялары:
* Урал алды сик бөгөлө;
* Көнбайыш Урал ҡоролошо платформаһы  ситке  бассейндарының  юғары ҡалҡынған рифей нигеҙҙәренән тора;
* Үҙәк Урал ҡоролошо («кристаллик зона») платформа нигеҙҙәренең юғары ҡалҡҡан комплекстарынан һәм тәүпалеозой уралид ҡатламдарынан тора ;
* Көнсығыш Урал ҡоролошо тигеҙ утрау дуғаларынан һәм микроконтиненталь террейндарҙан хасил;
* Себер уйпатының көнбайыш сиге Урал аръяғы  палеозой йыйырсыҡлы билбауына инә һәм пострифт мезозой-кайнозой ултырмалаларынан хасил. 
{{Начало скрытого блока|Заголовок = Төп түбәләр}}
{|
| valign="top" | 
* [[Ямантау]] (1 640 м)
* Оло Ирәмәл (1 582 м)
* Оло Шелом (1 427 м)
* Оло Нурғыш (1 406 м)
* Поперечная (1 389 м)
* Ҡашҡатүр (1 342 м)
* Широкая (1 332 м)
* Яланғас (1 298 м)
* Яланғастауҙың икенсе убаһы (1 198 м)
* Ҡараташ (1 171 м)
* Круглица (1 178 м)
* Откликной гребень (1 155 м)
* Весёлая  (1 153 м)
* Малиновая  (1 152 м)
* [[Ҡараташ]] (1 118 м)
* Әрүәкрәз (1 068 м)
* Икетуған (1 067 м)
* Катушка  (1 043 м)
* [[Мәсемтау|Мәсем]] (1 040 м)
* Репная (1 032 м)
* Ҡорташтау (1 019 м)
* [[Көркәк (тау)|Көркәк]] (1 008 м)
* Йөрөмәтау (1 003 м)
|}
{{Конец скрытого блока}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Сальников К. В.'' «Очерки древней истории Южного Урала» (1967)
* Стратиграфические схемы Урала. Екатеринбург, 1993. ТТ. Е. И. Кулагина.
* ''Кориневский Е. В.'' Хаотические образования Ильменогорского метаморфического комплекса Южного Урала и их природа. — Екатеринбург: РИО УрО РАН, 2013, — 112 с. ISBN 978-5-7691-2346-7.

== Һылтанмалар==
* [http://encycl.bash-portal.ru/b_ural.htm Статья «Южный Урал» в ''Энциклопедии Башкортостан'']{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.southural.ru/region/234.html Тысячники Южного Урала в «По тропам Южного Урала»]
* [http://www.ykoctpa.ru/themes/yuzhnyj-ural Природные достопримечательности Южно-уральских гор]
* [http://yuzhnyj-ural.ru/ Сайт Весь Южный Урал. Все о природе, истории, культуре и отдыхе на Южном Урале]
* [http://ant-ufa.com/tag/yuzhnyiy-ural/ Фотоотчеты поездок по достопримечательностям Южного Урала]

== Иҫкәрмәләр ==

[[Категория:Урал тауҙары]]
[[Категория:Рәсәй тауҙары]]
[[Категория:Тауҙар]]
[[Категория:Топонимика]]
[[Категория:Туризм]]
Көньяҡ Урал — Урал тауҙарының көньяҡ өлөшө. Башҡортостандың көнсығышына һәм Силәбе өлкәһенең көнбайышына тура килә. Көньяҡтан төньяҡҡа һуҙылған бер нисә тау һыртынан тора. Иң бейек нөктәләре — Ямантау (1640 м) һәм Ирәмәл (1582 м).

Көнсығыштағы иң ситке тау һырты — Ирәндек.

 Рельефы һәм геологик төҙөлөшө 
thumb|left|Айғыр ҡаялары һәм Инйәр йылғаһы
Көньяҡ Урал рельефы ҡатмарлы. Көньяҡ-көнбайышында һәм меридиональ йүнәлештә төрлө бейеклектәге һырттар арҡырылы-буйлы телгеләнгән, үҙәндәре бар.

Тау системаһының үҙәге - Уралтау һырты, ул Ағиҙел һәм Урал йылғаларын айырып тора. Ул Көньяҡ  Уралдың көнсығыш өлөшөндә 500 км оҙонлоҡта, киңлеге 5-тән 30 км-ға тиклем. Иң бейек түбәһе 1067 м (Әрүәк тауы, Белореттың көньяғындараҡ); һырттың уртаса бейеклеге 800—900 м, ә яҡындағы үҙәндәр 400—500 м -ға түбәнерәк. Уралтау һырты бер нисә  параллель теҙмәнән һәм ҙур булмаған армыттарҙан тора, улар киң генә уйпаттар менән айырылған.  Улар һөҙәк кенә, урыны менән  һуйырташтар, кварцит һәм конгломераттар өйөмдәре генә ҡалҡып тораЮжный Урал: Общее описание района.

thumb| Ямантау — Көньяҡ Уралдың иң бейек түбәһе
Ағиҙел йылғаһы үҙәне  көнбайышҡа табан бер нисә параллель рәүештә килгән бейек ҡаялы тау сылбырҙарын айыра.  Ул һыҙатта иң бейек һырттар – Егәлге һәм Машаҡ, ә иң бейек тау массивтары – Ямантау һәм Ирәмәл. Улар бик ҡаты  кварц ҡомташтарҙан һәм балсыҡлы сланецтан тора.  Тау битләүҙәре 1 100 м бейеклеккә тиклем ылыҫлы урмандар менән ҡапланған, ә өҫтәрәк таш һибелмәләр өҫтөнлөк итә..

Көнбайышҡараҡ уртаса  бейеклеге 1 000 м тәшкил иткән тау сылбырҙары китә, бик һирәктәре генә бейегерәк. Тау сылбырҙары үҙ-ара киң йылға үҙәндәре менән айырыла, тар ғына үҙәндәр һәр тармаҡты һырттарға һәм массивтарға бүлә. Төп һырттары Елмерҙәк, Йөрөмәтау, Колу, Ҡаратау .

Көнсығыштараҡ  Көньяҡ Урал һырттары: Ирәндек һәм Ҡырҡтытау теҙелеп китә. Улар ултырма ғына түгел, вулкандан ҡалған тау тоҡомдары арҡаһында ла ҡатмарлы төҙөлөшлө. Тауҙар ныҡ емерелгән, һырттары шыма, әммә вулканлы тоҡомдар яланғасланған урындарҙа ҡаялар, ташлыҡтар килеп сыға.Силәбе һәм Ырымбур өлкәләрендә  көньяҡта  тауҙар бөтә һәм дала, арыраҡ ярымсүллектәр башлана.
thumb|Минйәр станцияһында алһыу ҡая
мини|Урта Нурғыш тауы, Нурғыш һырты

Көньяҡ Урал рельефы Урал тау иленең геологик тарихын сағылдыра. Көньяҡ-Урал тау иленең  көнсығыштан көнбайышҡа табан  геоморфологик провинциялары:
 Урал алды сик бөгөлө;
 Көнбайыш Урал ҡоролошо платформаһы  ситке  бассейндарының  юғары ҡалҡынған рифей нигеҙҙәренән тора;
 Үҙәк Урал ҡоролошо («кристаллик зона») платформа нигеҙҙәренең юғары ҡалҡҡан комплекстарынан һәм тәүпалеозой уралид ҡатламдарынан тора ;
 Көнсығыш Урал ҡоролошо тигеҙ утрау дуғаларынан һәм микроконтиненталь террейндарҙан хасил;
 Себер уйпатының көнбайыш сиге Урал аръяғы  палеозой йыйырсыҡлы билбауына инә һәм пострифт мезозой-кайнозой ултырмалаларынан хасил. 

 
 Ямантау (1 640 м)
 Оло Ирәмәл (1 582 м)
 Оло Шелом (1 427 м)
 Оло Нурғыш (1 406 м)
 Поперечная (1 389 м)
 Ҡашҡатүр (1 342 м)
 Широкая (1 332 м)
 Яланғас (1 298 м)
 Яланғастауҙың икенсе убаһы (1 198 м)
 Ҡараташ (1 171 м)
 Круглица (1 178 м)
 Откликной гребень (1 155 м)
 Весёлая  (1 153 м)
 Малиновая  (1 152 м)
 Ҡараташ (1 118 м)
 Әрүәкрәз (1 068 м)
 Икетуған (1 067 м)
 Катушка  (1 043 м)
 Мәсем (1 040 м)
 Репная (1 032 м)
 Ҡорташтау (1 019 м)
 Көркәк (1 008 м)
 Йөрөмәтау (1 003 м)

 Әҙәбиәт 
 Сальников К. В. «Очерки древней истории Южного Урала» (1967)
 Стратиграфические схемы Урала. Екатеринбург, 1993. ТТ. Е. И. Кулагина.
 Кориневский Е. В. Хаотические образования Ильменогорского метаморфического комплекса Южного Урала и их природа. — Екатеринбург: РИО УрО РАН, 2013, — 112 с. ISBN 978-5-7691-2346-7.

 Һылтанмалар
 Статья «Южный Урал» в Энциклопедии Башкортостан
 Тысячники Южного Урала в «По тропам Южного Урала»
 Природные достопримечательности Южно-уральских гор
 Сайт Весь Южный Урал. Все о природе, истории, культуре и отдыхе на Южном Урале
 Фотоотчеты поездок по достопримечательностям Южного Урала

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Урал тауҙары
Категория:Рәсәй тауҙары
Категория:Тауҙар
Категория:Топонимика
Категория:Туризм