Нуриев Зыя Нурый улы
{{Государственный деятель
|имя      = Нуриев Зыя Нурый улы
| изображение = Нуриев Зия Нуриевич.jpg
| ширина          = 
|титул            = СССР Министрҙар Советы<br /> рәйесе урынбаҫары
|периодначало	  = [[3 апрель]] [[1973]]
|периодконец	  = [[1 ноябрь]] [[1985]]
|предшественник	  = [[Полянский Дмитрий Степанович]] СССР Министрҙар Советы рәйесенең беренсе урынбаҫары
|преемник         = [[Мураховский Всеволод Серафимович|Всеволод Серафимович Мураховский]]
|премьер          = [[Алексей Николаевич Косыгин]]  <br />[[Николай Александрович Тихонов]]
|порядок          = 
|флаг             = Flag of the Soviet Union.svg

|титул_2          = СССР Әҙерләүҙәр министры
|периодначало_2   = [[17 сентября]] [[1969]]
|периодконец_2	  = [[3 апреля]] [[1973]]
|предшественник_3 = вазифа тергеҙелә
|преемник_2       = [[Золотухин Григорий Сергеевич|Григорий Сергеевич Золотухин]]
|премьер_2        = [[Алексей Николаевич Косыгин]]
|порядок_2        = 5
|флаг_2             = Flag of the Soviet Union.svg
|титул_3          = СССР Министрҙар Советы<br /> янындағы Әҙерләүҙәр Дәүләт комитеты рәйесе<br /> [[СССР Министрҙар Советы]]
|периодначало_3   = [[26 июнь]] [[1969]]
|периодконец_3	  = [[17 сентябрь]] [[1969]]
|предшественник_3 = [[Корниец Леонид Романович|Леонид Романович Корниец]]
|преемник_3       = вазифа бөтөрөлә
|премьер_3        = [[Алексей Николаевич Косыгин]]
|порядок_3        = 3
|флаг_3             = Flag of the Soviet Union.svg
|титул_4          = [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның <br />беренсе секретары
|периодначало_4   = [[14 июнь]] [[1957]]
|периодконец_4	  = [[15 июль]] [[1969]]
|предшественник_4 = [[Игнатьев Семён Денисович|Семён Денисович Игнатьев]]
|преемник_4       = [[Шакиров Миҙхәт Закир улы]]
|премьер_4        = 
|флаг_4         = Symbol-hammer-and-sickle.svg
|дата рождения    = 21.03.1915 (8.03)
|место рождения   = [[Үрге Ыласынтау]] ауылы, [[Бөрө өйәҙе]], {{ТУ|Өфө губернаһы}}, [[Рәсәй империяһы]] (хәҙерге [[Башҡортостан]]дың {{МестоРождения|Бөрө районы}})
|дата смерти = 19.10.2012
|место смерти = {{МестоСмерти|Мәскәү}}, [[Рәсәй]]
|партия = 1939 йылдан [[ВКП(б)]]
| профессия = тарих уҡытыусыһы
| образование = ВКП(б)ҮК юғары партия мәҡтәбе
| ученая степень = иҡтисади фәндәр кандидаты
| воинское звание =
| награды =
{{{!}} style="background: transparent"
{{!}} {{Медаль Серп и Молот}}
{{!}}}
{{{!}} style="background: transparent"
{{!}} {{Орден Ленина|1957}}{{!!}}{{Орден Ленина|1965}}{{!!}}{{Орден Ленина|1975}}{{!!}}{{Орден Ленина|1985}}
{{!}}-
{{!}}{{Орден Трудового Красного Знамени|1949}}{{!!}}{{Орден Знак Почёта|1944}}
{{!}}}
{{{!}} style="background: transparent"
{{!}} {{Орден Салавата Юлаева}}
{{!}}}
}}
{{фамилиялаш|Нуриев}}
'''Нуриев Зыя Нурый улы''' ([[21 март]] [[1915 йыл]] — [[19 октябрь]] [[2012 йыл]]) — [[СССР|совет]] дәүләт һәм партия эшмәкәре, [[СССР]]-ҙың 4—11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1961—1986), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1975). Иҡтисад фәндәре кандидаты (1966).

== Биографияһы ==
Зыя Нурый улы Нуриев 1915 йылдың 21 мартында [[Өфө губернаһы]] [[Бөрө өйәҙе]] [[Үрге Ыласынтау]] ауылында тыуған. 

1933 йылда Башҡортостан халыҡ мәғарифы институтын тамамлай. 1933—1935 йылдарҙа колхоз йәштәре мәктәбе уҡытыусыһы булып эшләй. 1935—1938 йылдарҙа [[Борай районы]] мәғариф бүлеге мөдире вазифаһын үтәй.

1938—1940 йылдарҙа Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы сафында хеҙмәт итә. 1940—1942 йылдарҙа [[Боҙаяҙ районы]] мәғариф бүлеге мөдире вазифаһын башҡара.

1942—1943 йылдарҙа [[Подлуб (Ҡырмыҫҡалы районы)|Полуб]] МТС-ы политбүлек етәксеһе вазифаһын үтәй. 1943—1944 йылдарҙа ВКП(б)-ның Боҙаяҙ район комитетының 2-се секретары
* 1944—1945 — ВКП(б)-ның [[Ҡыйғы районы|Ҡыйғы]] район комитетының 1-се секретары
* 1945—1948 — ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының ауыл хужалығы бүлеге мөдире

1951 йылда ВКП(б) Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбен тамамлай. 1951—1952 — ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының партия, профсоюз, комсомол ойошмалары бүлеге мөдире
* 1952—1957 — ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты секретары һәм 2-се секретары
* 1957—1969 — КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының 1-се секретары
* 1969—1973 — СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Әҙерләүҙәр Дәүләт комитеты рәйесе, СССР Әҙерләүҙәр министры
* 1973—1985 — СССР Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары, СССР Министрҙар Советы Президиумының агросәнәғәт комплексы буйынса комиссия рәйесе
* 1985 йылдың ноябрь айынан — СССР күләмендәге персональ пенсионер

== Бүләктәре ==
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975)
* Дүрт [[Ленин ордены]] (1957, 1965, 1975, 1985)
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1949)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1944)
* [[Салауат Юлаев ордены]] (2009)
 
== Хәтер ==
* 2020 йылдың мартында Башҡортостанда Зыя Нуриев иҫтәлегенә төрлө саралар үтәрелде<ref>[http://www.bashinform.ru/news/1427688-v-bashkirii-prokhodyat-pamyatnye-meropriyatiya-k-105-letiyu-zii-nurieva/ В Башкирии проходят памятные мероприятия к 105-летию Зии Нуриева. ИА «Башинформ», 19 марта 2020 года]{{V|19|03|2020}}</ref>.
* 2015 йылдың 21 мартында [[Мәскәү]]ҙәге Новодевичье зыяратында Зыя Нуриевҡа һәйкәл асыла<ref>[http://bashgazet.ru/obshestvo/17318-olo-ilde-olo-aay.html Оло илдең оло ағаһы. «Башҡортостан» гәзите, 2015, 25 март] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309182632/http://bashgazet.ru/obshestvo/17318-olo-ilde-olo-aay.html |date=2016-03-09 }}</ref>.
* [[Республика йорто]] эргәһендә урынлашҡан скверға уның исеме бирелгән<ref>{{cite web |url=http://www.bashinform.ru/bash/710570/|title=Республика Хөкүмәте йорто янындағы скверға Зыя Нуриев исеме бирелде|date=2015-03-18|publisher=[[Башинформ|«Башинформ»]]|accessdate=2016-09-23}}</ref>.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* [[Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия]]. руссанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе / Баш мөхәррир [[Рәшит Шәкүр|Р. З.Шәкүров]]. Өфө: [[Башҡорт энциклопедияһы]] дәүләт ғилми нәшриәте, 1997. 696 бит, һүрәттәре менән.
* ''Ҡотлоғәлләмов М.'' Бәхет ерҙән сыҡмаҫ, тирҙән сығыр. Зыя Нуриев: ҙур шәхестең оло яҙмышы. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзите, 2015, 21 март.

== Һылтанмалар ==
* {{Warheroes|star=Labor|id=9354}}
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/9857-nuriev-zyya-nuryj-uly}}
* [http://bashgazet.ru/obshestvo/17290-bhet-ern-syma-tirn-syyr-zyya-nuriev-ur-shheste-olo-yamyshy.html «Башҡортостан» гәзите, 2015, 21 март]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 
* [http://www.bashinform.ru/bash/712110/ Мәскәүҙәге Новодевичье зыяратында Зыя Нуриевҡа һәйкәл асылды]

{{Башҡортостан парламенттарының етәкселәре}}

[[Категория:КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретарҙары]]
[[Категория:Иҡтисад фәндәре кандидаттары]]
[[Категория:Ҡыйғы районы етәкселәре]]
[[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары (Башҡортостан)]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:2-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:3-сө саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
Нуриев Зыя Нурый улы (21 март 1915 йыл — 19 октябрь 2012 йыл) — совет дәүләт һәм партия эшмәкәре, СССР-ҙың 4—11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1961—1986), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975). Иҡтисад фәндәре кандидаты (1966).

 Биографияһы 
Зыя Нурый улы Нуриев 1915 йылдың 21 мартында Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Үрге Ыласынтау ауылында тыуған. 

1933 йылда Башҡортостан халыҡ мәғарифы институтын тамамлай. 1933—1935 йылдарҙа колхоз йәштәре мәктәбе уҡытыусыһы булып эшләй. 1935—1938 йылдарҙа Борай районы мәғариф бүлеге мөдире вазифаһын үтәй.

1938—1940 йылдарҙа Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы сафында хеҙмәт итә. 1940—1942 йылдарҙа Боҙаяҙ районы мәғариф бүлеге мөдире вазифаһын башҡара.

1942—1943 йылдарҙа Полуб МТС-ы политбүлек етәксеһе вазифаһын үтәй. 1943—1944 йылдарҙа ВКП(б)-ның Боҙаяҙ район комитетының 2-се секретары
 1944—1945 — ВКП(б)-ның Ҡыйғы район комитетының 1-се секретары
 1945—1948 — ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының ауыл хужалығы бүлеге мөдире

1951 йылда ВКП(б) Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбен тамамлай. 1951—1952 — ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының партия, профсоюз, комсомол ойошмалары бүлеге мөдире
 1952—1957 — ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты секретары һәм 2-се секретары
 1957—1969 — КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының 1-се секретары
 1969—1973 — СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Әҙерләүҙәр Дәүләт комитеты рәйесе, СССР Әҙерләүҙәр министры
 1973—1985 — СССР Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары, СССР Министрҙар Советы Президиумының агросәнәғәт комплексы буйынса комиссия рәйесе
 1985 йылдың ноябрь айынан — СССР күләмендәге персональ пенсионер

 Бүләктәре 
 Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975)
 Дүрт Ленин ордены (1957, 1965, 1975, 1985)
 Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1949)
 «Почёт Билдәһе» ордены (1944)
 Салауат Юлаев ордены (2009)
 
 Хәтер 
 2020 йылдың мартында Башҡортостанда Зыя Нуриев иҫтәлегенә төрлө саралар үтәрелдеВ Башкирии проходят памятные мероприятия к 105-летию Зии Нуриева. ИА «Башинформ», 19 марта 2020 года.
 2015 йылдың 21 мартында Мәскәүҙәге Новодевичье зыяратында Зыя Нуриевҡа һәйкәл асылаОло илдең оло ағаһы. «Башҡортостан» гәзите, 2015, 25 март .
 Республика йорто эргәһендә урынлашҡан скверға уның исеме бирелгән.

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия. руссанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе / Баш мөхәррир Р. З.Шәкүров. Өфө: Башҡорт энциклопедияһы дәүләт ғилми нәшриәте, 1997. 696 бит, һүрәттәре менән.
 Ҡотлоғәлләмов М. Бәхет ерҙән сыҡмаҫ, тирҙән сығыр. Зыя Нуриев: ҙур шәхестең оло яҙмышы. «Башҡортостан» гәзите, 2015, 21 март.

 Һылтанмалар 
 
 
 «Башҡортостан» гәзите, 2015, 21 март 
 Мәскәүҙәге Новодевичье зыяратында Зыя Нуриевҡа һәйкәл асылды

Категория:КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретарҙары
Категория:Иҡтисад фәндәре кандидаттары
Категория:Ҡыйғы районы етәкселәре
Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары (Башҡортостан)
Категория:КПСС ағзалары
Категория:2-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары
Категория:3-сө саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары