Азот
{{Карточка химического элемента
| имя = Азот / Nitrogenium (N)
| символ =N
| номер = 7
| внешний вид = [[Файл:Liquidnitrogen.jpg|200px|Азот]]<br />Шыйыҡ азот. Нормаль шарттарҙа төсө, еҫе, тәме булмаған газ.
| атомная масса = 14,00674
| радиус атома = 71
| энергия ионизации 1 = 1401,5 (14,53)
| конфигурация = [He] 2s<sup>2</sup> 2p<sup>3</sup>
| ковалентный радиус = 75
| радиус иона = 13 (+5e) 171 (-3e)
| электроотрицательность = 3,04<ref>{{cite web |url=http://www.webelements.com/nitrogen/electronegativity.html |title=Nitrogen: electronegativities |publisher=WebElements |lang=en |accessdate=2010-08-05}}</ref>
| электродный потенциал =
| степени окисления = 5, 4, 3, 2, 1, 0, −1, −3
| плотность = 0,808 г/см³ (−195,8&nbsp;°C); при н.у. 0,001251
| теплоёмкость = 29,125<ref name="ХЭ">{{книга
|автор          = Кнунянц И. Л. (гл. ред.)
|часть          = 
|заглавие       = Химическая энциклопедия: в 5 тт
|оригинал       = 
|ссылка         = 
|ответственный  = 
|издание        = 
|место          = Москва
|издательство   = Советская энциклопедия
|год            = 1988
|том            = 1
|страницы       = 58
|страниц        = 623
|серия          = 
|isbn           = 
|тираж          = 100 000
}}
</ref> (газ N<sub>2</sub>)
| теплопроводность = 0,026
| температура плавления = 63,29
| теплота плавления = (N<sub>2</sub>) 0,720</sup>
| температура кипения = 77,4
| теплота испарения = (N<sub>2</sub>) 5,57
| молярный объём = 17,3
| структура решётки = куб
| параметры решётки = 5,661
| отношение c/a =
| температура Дебая =
}}
{{Элемент периодической системы|align=center|fontsize=100%|number=7}}

'''Азот''' – [[Химик элементтарҙың периодик системаһы|Менделеевтың периодик таблицаһының]] 7-се һанында, 5-се төркөмдә урынлашҡан, сағыштырма атом массаһы 14,0067 булған химик элемент. Уның исеме грек һүҙе azoos – терекһеҙ тигән һүҙҙән яһалған, латинса әйтелеше Nitrogenium. Азот – төҫһөҙ һәм еҫе булмаған газ.

'''Азот''' (ябай [[мәтдә]]) — атмосфераның иң кәрәклеләрҙән булған өлөшө (78% күләм тәшкил итә). Азот [[атом]]дары [[үҫемлектәр]]ҙең аҡһым составында, шулай уҡ ер аҫтындағы [[натрий нитраты]] составында осрай. Тәбиғи азот [[ике]] изотоптан тора: <sup>14</sup>N (99,635% массанан) һәм <sup>15</sup>N (0,365% массанан).

Химик яҡтан бик инерт, әммә күсеүсе металдарҙың ҡатмарлы берләшмәләре менән реакцияға инә.

Һауаның төп компоненты (күләменең 78 %), һауанан азот алыу — сәнәғәт азотын етештереү ысулы (3/4 ашыуы [[аммиак]] синтезына тотонола).

Төрлө технологик процестар өсөн инерт сара булараҡ ҡулланыла; шыйыҡ азот  ''һыуытҡыс агент'' булараҡ файҙаланыла.

Азот — [[аҡһым]] һәм [[нуклеик кислоталар]]ҙы тәшкил иткән төп биоген элементтарҙың береһе.<ref name="KNE">{{Из КНЭ|1|122|Азот}}</ref>
== Асылыу тарихы ==
1772 йылда Генри Кавендиш эксперимент үткәрә: ул бер нисә тапҡыр эҫе күмер өҫтөнән һауа өрҙөртә, һуңынан уны һелтеле менән эшкәртә, һөҙөмтәлә Кавендиш тонсоғтороусы (йәки мефитик) һауа тип атаған ҡалдыҡ ала.  Хәҙерге заман [[химия]]һы күҙлегенән ҡарағанда, эҫе күмер менән  һауа [[кислород]]ы реакцияға инеп [[углекислый газ]]ға әүерелә, һуңынан һелтелә йотола. Шул уҡ ваҡытта газ ҡалған башлыса '''азот''' була. Шулай итеп, Кавендиш азотты айырып ала, әммә уның яңы ябай матдә (химик элемент) булыуын аңламай һәм уны мефитик һауа (инглиз мефитикаһынан — «зарарлы») тип һүрәтләй. Шул уҡ йылда Кавендиш был тәжрибә тураһында Джозеф Пристлиға хәбәр итә.<ref name="Рулёв,2019">{{публикация|статья
|автор     = Рулёв
|автор имя = Александр 
|заглавие  = Парадоксальный тривиальный азот
|издание   = [[Наука и жизнь]]
|год       = 2019
|номер     = 3
|ссылка    = https://www.nkj.ru/archive/articles/35711/
|страницы  = 40—43 
}}
</ref>{{rp|41}}.

Шуныһы ҡыҙыҡ: ул азотты электр тогы разряды ярҙамында кислород менән бәйләй алған, ә  азот оксидтарын йотҡандан һуң,  реакцияға инмәгән бик аҙ миҡдарҙа инерт газ [[аргон]] тороп ҡалған, ул үҙе яңы химик элемент асҡанын аңламаған.

Джозеф Пристли был ваҡытта бер нисә тәжрибә үткәрә, унда шулай уҡ һауа кислородын бәйләй һәм килеп сыҡҡан углекислый газды алып ташлай, Йәғни ул азотты ла ала, әммә ул ваҡытта өҫтөнлөклө флогистон теорияһы яҡлы булып, ул алынған һөҙөмтәләрҙе лә дөрөҫ аңламай — [[флогистик]] һауа (йәғни флогистон менән туйынған) тигән ҡарар сығара<ref name="Рулёв,2019" />{{rp|41}}.

1772 йылдың сентябрендә, Шотланд химигы Даниэль Резерфорд үҙенең «Ьефитикной һауа тураһында» темаһына үҙенең магистрлыҡ диссертацияһын баҫтырып сығара, унда ул азотты зарарлы, ағыулы һауа тип һүрәтләй һәм уны яңы химик элемент тип һүрәтләй<ref name="Рулёв,2019" />{{rp|41}}, шулай уҡ азоттың төп үҙенсәлектәрен тасуирлай (нигеҙҙәр менән реакцияға инмәй, яныуҙы хупламай, тын алыу өсөн яраҡһыҙ). Резерфорд шулай уҡ [[флогистон]] теорияһы яҡлы була, шуға күрә ул нимәне айырып торғанын да аңлай алмай. Шулай итеп, азотты асыусыны аныҡ ҡына асыҡлау мөмкин түгел.

Шул уҡ ваҡытта Карл Шеле азотты айырып ала: 1772 йылдың йәйендә ул азотты Кавендиш ысулы менән ала һәм уны биш йыл өйрәнә, һуңынан тикшеренеүҙәренең һөҙөмтәләрен баҫтырып сығара. Был баҫмала Шеле беренсе булып [[һауа]]ны айырым газдар ҡатнашмаһы тип тасуирлай: «ялҡынлы һауа» ([[кислород]]) һәм «бысраҡ һауа» ('''азот'''). Шеле тикшеренеүҙәрен баҫтырыуҙы тотҡарлағанға күрә, әлегә азот асыусы тураһында бәхәстәр бара<ref name="Рулёв,2019" />{{rp|41}}.

== Тарихи белешмә ==

Азот ҡушылмалары – [[селитра]], [[азот кислотаһы]] һәм [[аммиак]] – азотты ирекле хәлдә табыуға хәтле үк белгәндәр. 1772 йыл Д. Резерфорд быяла һауытта фосфор һәм башҡа матдәләрҙе яндырып, һулауға һәм яныуға ярҙам итмәүе, ул үҙе "быуыусы һауа" тип исем биргән газ таба. 1787 йылда А. Лавуазье һауа күләменә кереүсе был газдың ябай икәнен иҫбатлай һәм уға "азот" исемен тәҡдим итә. 1784 йылда Г. Кавендиш азоттың селитра составына инеүен билдәләй. 

== Тәбиғәттә таралышы ==

Азот – тәбиғәттә иң таралған элементтарҙың береһе. Уның төп массаһы ирекле килеш [[атмосфера]]ла таралған. Ирекле азот (N 2 молекулаһы) һауаның күләм буйынса 78,09% ын, ә ауырлык буйынса 75,6% ын алып тора. [[Литосфера]]ла азоттың масса буйынса уртаса өлөшө – 1,9*10< -3 %. 
Азот таралышы буйынса [[Ҡояш системаһы]]нда 4-се элемент (водород, гелий һәм кислородтан ҡала) 

== Физик һәм химик үҙенсәлектәре ==

Азот һауанан бер аҙ ғына еңелерәк; уның тығыҙлығы 1,2506 кг/м 3 (0 С һәм 101325 н/м 2 йәки 760 мм. төр. бағ. булғанда) , t эреү -209,86 0 С, t ҡайнау -195,8 0 С. Шыйыҡ азоттың тығыҙлығы 808 кг/м<3. Азот һыуҙа аҙ ирей: 0° С та 1 м<3 һыуҙа 23,3 г азот ирей.

Азот сағыштырмаса аҙ температураларҙа литий, магний, кальций кеүек актив металдар менән генә тәьҫирләшә. Ә башҡа элементтарның күбеһе менән юғары температураларҙа һәм катализаторҙар булғанда реакцияға керә.

Азот күп кенә бик мөһим органик ҡушылмаларҙың өлөшө булып тора (аминдар, аминокислоталар, нитроҡушылмалар һ.б.).

== Ҡулланылышы ==

Табылған ирекле азоттың күп өлөшө аммиак етештерү өсөн ҡулланыла. Аммиакты һуңынан азот кислотаһы, ашламалар, шартлағыс матдәләр етештерү өсөн ҡулланалар.

Ирекле азотты сәнәнғәттең төрлө тармаҡтарында ҡулланалар: химик һәм металлургик процесстар ваҡытында инерт мөхит булараҡ, терегөмөш термометрҙарында буш урынды тултырыр өсөн, яныусан шыйыҡлыҡтарҙы һурҙыртҡанда һ.б. Шыйыҡ азотты төрлө һыуытҡыс йыһаздарҙа ҡулланалар. Шыйыҡ азотты Дьюар һауыттарында, ә газ һымаҡ азотты ҡыҫылған килеш – балондарҙа.

== Әҙәбиәт ==
* Кузнецова Н.Е., Титова И.М., Гара Н.Н. Химия 9 класс. Учебник. ISBN: 5-346-00201-4

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Периодик таблица}}

[[Категория:Химия]]
[[Категория:Химик элементтар]]
[[Категория:Металл булмаған элементтар]]
Азот – Менделеевтың периодик таблицаһының 7-се һанында, 5-се төркөмдә урынлашҡан, сағыштырма атом массаһы 14,0067 булған химик элемент. Уның исеме грек һүҙе azoos – терекһеҙ тигән һүҙҙән яһалған, латинса әйтелеше Nitrogenium. Азот – төҫһөҙ һәм еҫе булмаған газ.

Азот (ябай мәтдә) — атмосфераның иң кәрәклеләрҙән булған өлөшө (78% күләм тәшкил итә). Азот атомдары үҫемлектәрҙең аҡһым составында, шулай уҡ ер аҫтындағы натрий нитраты составында осрай. Тәбиғи азот ике изотоптан тора: 14N (99,635% массанан) һәм 15N (0,365% массанан).

Химик яҡтан бик инерт, әммә күсеүсе металдарҙың ҡатмарлы берләшмәләре менән реакцияға инә.

Һауаның төп компоненты (күләменең 78 %), һауанан азот алыу — сәнәғәт азотын етештереү ысулы (3/4 ашыуы аммиак синтезына тотонола).

Төрлө технологик процестар өсөн инерт сара булараҡ ҡулланыла; шыйыҡ азот  һыуытҡыс агент булараҡ файҙаланыла.

Азот — аҡһым һәм нуклеик кислоталарҙы тәшкил иткән төп биоген элементтарҙың береһе.
 Асылыу тарихы 
1772 йылда Генри Кавендиш эксперимент үткәрә: ул бер нисә тапҡыр эҫе күмер өҫтөнән һауа өрҙөртә, һуңынан уны һелтеле менән эшкәртә, һөҙөмтәлә Кавендиш тонсоғтороусы (йәки мефитик) һауа тип атаған ҡалдыҡ ала.  Хәҙерге заман химияһы күҙлегенән ҡарағанда, эҫе күмер менән  һауа кислороды реакцияға инеп углекислый газға әүерелә, һуңынан һелтелә йотола. Шул уҡ ваҡытта газ ҡалған башлыса азот була. Шулай итеп, Кавендиш азотты айырып ала, әммә уның яңы ябай матдә (химик элемент) булыуын аңламай һәм уны мефитик һауа (инглиз мефитикаһынан — «зарарлы») тип һүрәтләй. Шул уҡ йылда Кавендиш был тәжрибә тураһында Джозеф Пристлиға хәбәр итә..

Шуныһы ҡыҙыҡ: ул азотты электр тогы разряды ярҙамында кислород менән бәйләй алған, ә  азот оксидтарын йотҡандан һуң,  реакцияға инмәгән бик аҙ миҡдарҙа инерт газ аргон тороп ҡалған, ул үҙе яңы химик элемент асҡанын аңламаған.

Джозеф Пристли был ваҡытта бер нисә тәжрибә үткәрә, унда шулай уҡ һауа кислородын бәйләй һәм килеп сыҡҡан углекислый газды алып ташлай, Йәғни ул азотты ла ала, әммә ул ваҡытта өҫтөнлөклө флогистон теорияһы яҡлы булып, ул алынған һөҙөмтәләрҙе лә дөрөҫ аңламай — флогистик һауа (йәғни флогистон менән туйынған) тигән ҡарар сығара.

1772 йылдың сентябрендә, Шотланд химигы Даниэль Резерфорд үҙенең «Ьефитикной һауа тураһында» темаһына үҙенең магистрлыҡ диссертацияһын баҫтырып сығара, унда ул азотты зарарлы, ағыулы һауа тип һүрәтләй һәм уны яңы химик элемент тип һүрәтләй, шулай уҡ азоттың төп үҙенсәлектәрен тасуирлай (нигеҙҙәр менән реакцияға инмәй, яныуҙы хупламай, тын алыу өсөн яраҡһыҙ). Резерфорд шулай уҡ флогистон теорияһы яҡлы була, шуға күрә ул нимәне айырып торғанын да аңлай алмай. Шулай итеп, азотты асыусыны аныҡ ҡына асыҡлау мөмкин түгел.

Шул уҡ ваҡытта Карл Шеле азотты айырып ала: 1772 йылдың йәйендә ул азотты Кавендиш ысулы менән ала һәм уны биш йыл өйрәнә, һуңынан тикшеренеүҙәренең һөҙөмтәләрен баҫтырып сығара. Был баҫмала Шеле беренсе булып һауаны айырым газдар ҡатнашмаһы тип тасуирлай: «ялҡынлы һауа» (кислород) һәм «бысраҡ һауа» (азот). Шеле тикшеренеүҙәрен баҫтырыуҙы тотҡарлағанға күрә, әлегә азот асыусы тураһында бәхәстәр бара.

 Тарихи белешмә 

Азот ҡушылмалары – селитра, азот кислотаһы һәм аммиак – азотты ирекле хәлдә табыуға хәтле үк белгәндәр. 1772 йыл Д. Резерфорд быяла һауытта фосфор һәм башҡа матдәләрҙе яндырып, һулауға һәм яныуға ярҙам итмәүе, ул үҙе "быуыусы һауа" тип исем биргән газ таба. 1787 йылда А. Лавуазье һауа күләменә кереүсе был газдың ябай икәнен иҫбатлай һәм уға "азот" исемен тәҡдим итә. 1784 йылда Г. Кавендиш азоттың селитра составына инеүен билдәләй. 

 Тәбиғәттә таралышы 

Азот – тәбиғәттә иң таралған элементтарҙың береһе. Уның төп массаһы ирекле килеш атмосферала таралған. Ирекле азот (N 2 молекулаһы) һауаның күләм буйынса 78,09% ын, ә ауырлык буйынса 75,6% ын алып тора. Литосферала азоттың масса буйынса уртаса өлөшө – 1,9*10< -3 %. 
Азот таралышы буйынса Ҡояш системаһында 4-се элемент (водород, гелий һәм кислородтан ҡала) 

 Физик һәм химик үҙенсәлектәре 

Азот һауанан бер аҙ ғына еңелерәк; уның тығыҙлығы 1,2506 кг/м 3 (0 С һәм 101325 н/м 2 йәки 760 мм. төр. бағ. булғанда) , t эреү -209,86 0 С, t ҡайнау -195,8 0 С. Шыйыҡ азоттың тығыҙлығы 808 кг/м<3. Азот һыуҙа аҙ ирей: 0° С та 1 м<3 һыуҙа 23,3 г азот ирей.

Азот сағыштырмаса аҙ температураларҙа литий, магний, кальций кеүек актив металдар менән генә тәьҫирләшә. Ә башҡа элементтарның күбеһе менән юғары температураларҙа һәм катализаторҙар булғанда реакцияға керә.

Азот күп кенә бик мөһим органик ҡушылмаларҙың өлөшө булып тора (аминдар, аминокислоталар, нитроҡушылмалар һ.б.).

 Ҡулланылышы 

Табылған ирекле азоттың күп өлөшө аммиак етештерү өсөн ҡулланыла. Аммиакты һуңынан азот кислотаһы, ашламалар, шартлағыс матдәләр етештерү өсөн ҡулланалар.

Ирекле азотты сәнәнғәттең төрлө тармаҡтарында ҡулланалар: химик һәм металлургик процесстар ваҡытында инерт мөхит булараҡ, терегөмөш термометрҙарында буш урынды тултырыр өсөн, яныусан шыйыҡлыҡтарҙы һурҙыртҡанда һ.б. Шыйыҡ азотты төрлө һыуытҡыс йыһаздарҙа ҡулланалар. Шыйыҡ азотты Дьюар һауыттарында, ә газ һымаҡ азотты ҡыҫылған килеш – балондарҙа.

 Әҙәбиәт 
 Кузнецова Н.Е., Титова И.М., Гара Н.Н. Химия 9 класс. Учебник. ISBN: 5-346-00201-4

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Химия
Категория:Химик элементтар
Категория:Металл булмаған элементтар