Түбәнге Бишенде
{{НП-Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Нижние Бишинды
 | оригинальное название    = {{lang-ba|Түбәнге Бишенде}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 54 
|lat_min =29 
|lat_sec =25.1
 | lon_deg                  = 53
|lon_min = 44
|lon_sec =25.7
 | CoordAddon               = 
 | CoordScale               = 20000
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан Республикаһы
 | вид района               = 
 | район                    = Туймазы районы{{!}}Туймазы
 | район в таблице          = 
 | вид поселения            = ауыл Советы
 | поселение                = Үрге Бишенде ауыл Советы (Туймазы районы){{!}}Үрге Бишенде 
 | поселение в таблице      = 
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 1755
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = Кесе Бишенде
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Нижние Бишинды | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Нижние Бишинды | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = башҡорттар, татарҙар
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | телефонный код           = 
 | почтовый индекс          = 452790
 | почтовые индексы         = 
 | цифровой идентификатор   = 80251810008
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}

'''Түбәнге Бишенде''' ({{lang-ru|Нижние Бишинды}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Туймазы районы]]ндағы ауыл. [[2009]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 737 кеше<ref name='белешмә китабы'>[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>. [[Үрге Бишенде ауыл Советы (Туймазы районы)|Үрге Бишенде ауыл Советы]] составына инә.
Почта индексы — 452790, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80251810008.

== Тарихы ==
Түбәнге Бишенде ауылы — [[Ырымбур губернаһы]]ның [[Троицк өйәҙе]] Әйле улусының һәм [[Минзәлә өйәҙе]] [[Йәнәй|Йәнәй улусы]]ның керҙәш-башҡорттары торағы. Был керҙәштәрҙең ике төркөмө лә ерҙе файҙаланыу хоҡуғына бер үк документҡа — 1755 йылдың 1 июнендәге [[Ҡыр-Йылан]] улусы башҡорттары биргән килешеү хатына һылтаналар. Хаттың йөкмәткеһе: «1755 йылдың 1 июнендә [[Ҡазан]] юлының Өфө өйәҙе Ҡыр-Йылан улусы башҡорттары Хәсән Берҙеғолов (тамға X), Муаш Яҡупов (-Г»), … [[Нуғайбәк]] контораһында ошо яҙыу буйынса… олатайҙарыбыҙҙың һәм атайҙарыбыҙҙың үҙ аҫаба ерҙәрен шул уҡ Ҡазан юлының [[Өфө өйәҙе]] [[Йәнәй]] улусы Тоҡай ауылының башҡорттары Әмир Рысметовҡа, Мораҙым Әмировҡа, Әбделғазый, Әбдүш һәм Ҡарсән Ҡадирметовтарға, уларҙың балаларына һәм бүләсәрҙәренә ихаталар булып урынлашырға һәм мәңге йәшәргә һәм ер һөрөргә, бесән сабырға, урман ҡырҡырға, ҡабыҡ һыҙырырға, һәм солоҡ тотоуҙан һәм йәнлек аулауҙан башҡа, был йортҡа кәрәк булған барыһы менән файҙаланырға… бирҙек". Үрҙә телгә алынған документтан тыш, әйлеләр тағы ике килешеү күрһәтә: беренсеһе — 1775 йылдың 17 мартынан, икенсеһе — 1787 йылдың 28 июненән. Әммә 1791 йылда аҫабалар Түбәнге Бишенде ауылы ерҙәрен завод хужаһы Осокинға һата. Тап шул ваҡытта яҡтарҙың оҙайлы ер өсөн тартышы башлана, унда йәшәүселәр заводсы крәҫтиәндәре баҫып алған бик күп ерҙәрен юғалталар.

Түбәнге Бишенде ауылы халҡы, [[Ҡыр-Йылан]]дарҙың керҙәштәре булған көйө, үҙҙәре сыҡҡан [[Троицк өйәҙе]]нең Әйле улусы Иҫке Туғыҙлы ауылында үҙҙәренең аҫаба хоҡуҡтарын һаҡлап ҡалғандар. Быға уларҙың Әйле улусының бөтә аҫабалары менән бер рәттән улус йәмғиәте эштәрендә бер тигеҙ хоҡуҡта ҡатнашыуы дәлил булып тора. Атап әйткәндә, улар был йәмғиәткә кешеләрҙе ҡабул итеүҙә ҡатнашҡандар. Мәҫәлән, 1781 йылдың 12 июлендә Түбәнге Бишенде кешеләре әйлеләр Нияз Әхмәров, Таймас Сөләймәнов, Һәбәнәк Мортазин, Ғәббәс Сәфәров Ясир Яҡупов Троицк һәм Силәбе өйәҙҙәренең Себер юлы әйлеләре менән бергә Әйле ауылына мордва крәҫтиәндәренә инергә рөхсәт бирәләр (1802 йылдың 8 февралендә килешеү ҡабатлана).

[[Түбәнге Бишенде]] — бында ваҡытлыса йәшәгән, һуңынан Баҡалы ауылына күсерелгән, яңы ғына суҡындырылған типтәрҙәрҙе (1795 йылда — 85 йән ир-ат) иҫәпкә алмағанда, бер милләтле тораҡ пункты. Керҙәш-башҡорттарҙың бер өлөшө ҡатламдан ҡатламға күскән. Мәҫәлән, 1795 йылда 15 ир-егет типтәрҙәр араһында була, һуңынан башҡорт ҡатламына кире ҡайталар. Уларҙың яртыһы типтәр булып киткән. 1755 йылда ауылға нигеҙ һалынғандан алып 1920 йылға тиклем унда тик башҡорттар ғына йәшәгән. 1795 йылда улар бөтәһе 212 кеше була, 1816 йылда — 400, 1834 йылда — 456, 1859 йылда — 537, 1870 йылда — 558, 1897 йылда — 1054, 1905 йылда — 1260, 1920 йылда — 1340 кеше. Ошо йылдар буйынса ихаталар һаны түбәндәге һандарҙа күрһәтелгән: 26, 44, 68, 81, 110, 201, 265. Ауылда мәсет, тирмән, тимерлек һәм кибеттәр булған.

1843 йылда 456 башҡортҡа 400 бот ужым, 6496 бот яҙғы иген, 124 бот картуф сәселә<ref>{{ИСДБ|страница=253}}</ref>.

== Хәҙерге осор ==
Ауылда төп мәктәп (1‑се [[Серафимов]] урта мәктәбе филиалы), балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, китапхана, мәсет бар. Башҡорттар, татарҙар йәшәй (2002)<ref>{{БЭ2013|93281}}</ref>

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||1340||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||927||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||883||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||628||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||668||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||744||||||||
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса күпселек милләттәр [[башҡорттар]] (69 %), [[татарҙар]] (27 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}</ref>.

== Географик урыны ==
Алыҫлығы:<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref>
* Район үҙәгенә тиклем ([[Туймазы (ҡала)|Туймазы]]): 16 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Үрге Бишенде]]): 2 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Туймазы): 10 км.

== Урамдары ==
Урам исеме<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/044/000091.html «Налог Белешмәһе» системаһында Түбәнге Бишенде ауылы]</ref>:
{{Колонки|2}}
* Еңеүҙең 60-йыллығы урамы ({{lang-ru|улица 60-летия Победы}})
* Тау урамы ({{lang-ru|улица Горная}})
* Йәштәр биҫтәһе ({{lang-ru|микрорайон Молодежный}})
* 9 Май урамы ({{lang-ru|улица 9 Мая}})
* Йылға аръяғы урамы ({{lang-ru|улица Заречная}})
* Йәшел урам ({{lang-ru|улица Зеленая}})
* Баҡса урамы ({{lang-ru|улица Садовая}})
* Салауат Юлаев урамы ({{lang-ru|улица Салавата Юлаева}})
* Дала урамы ({{lang-ru|улица Степная}})
{{Колонки|конец}}


== Билдәле шәхестәре ==
* [[Ихин Ҡәйүм Ғимазетдин улы]] (1931—2018) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған энергетигы (1970) һәм атҡаҙанған нефтсеһе (1976).
* [[Рәхмәтуллин Әхмәҙулла Ғәзиз улы]] ([[1910 йыл]] — [[9 апрель]] [[1944 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның сапёр-шартлатыу взводы сапёры, гвардия ҡыҙылармеецы. [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]] менән бүләкләнгән. Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]]ның [[Түбәнге Бишенде]] ауылында тыуа.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|93281}}
* [http://www.asmo-rb.ru Совет муниципальных образований Республики Башкортостан]
* [http://ufagen.ru/places/tuymazy/bottombishindy.html Нижние Бишинды на портале «Генеалогия и Архивы»]
* [https://www.gosspravka.ru/02/044/000091.html «Налог Белешмәһе» системаһында Түбәнге Бишенде ауылы]
* {{ИСДБ|страница=253}}

{{Туймазы районы ауылдары}}

[[Категория:Туймазы районы ауылдары]]
[[Категория:Түбәнге Бишенде]]


{{Tuym-stub}}
Түбәнге Бишенде () — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 737 кешеБашҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы . Үрге Бишенде ауыл Советы составына инә.
Почта индексы — 452790, ОКАТО коды — 80251810008.

 Тарихы 
Түбәнге Бишенде ауылы — Ырымбур губернаһының Троицк өйәҙе Әйле улусының һәм Минзәлә өйәҙе Йәнәй улусының керҙәш-башҡорттары торағы. Был керҙәштәрҙең ике төркөмө лә ерҙе файҙаланыу хоҡуғына бер үк документҡа — 1755 йылдың 1 июнендәге Ҡыр-Йылан улусы башҡорттары биргән килешеү хатына һылтаналар. Хаттың йөкмәткеһе: «1755 йылдың 1 июнендә Ҡазан юлының Өфө өйәҙе Ҡыр-Йылан улусы башҡорттары Хәсән Берҙеғолов (тамға X), Муаш Яҡупов (-Г»), … Нуғайбәк контораһында ошо яҙыу буйынса… олатайҙарыбыҙҙың һәм атайҙарыбыҙҙың үҙ аҫаба ерҙәрен шул уҡ Ҡазан юлының Өфө өйәҙе Йәнәй улусы Тоҡай ауылының башҡорттары Әмир Рысметовҡа, Мораҙым Әмировҡа, Әбделғазый, Әбдүш һәм Ҡарсән Ҡадирметовтарға, уларҙың балаларына һәм бүләсәрҙәренә ихаталар булып урынлашырға һәм мәңге йәшәргә һәм ер һөрөргә, бесән сабырға, урман ҡырҡырға, ҡабыҡ һыҙырырға, һәм солоҡ тотоуҙан һәм йәнлек аулауҙан башҡа, был йортҡа кәрәк булған барыһы менән файҙаланырға… бирҙек". Үрҙә телгә алынған документтан тыш, әйлеләр тағы ике килешеү күрһәтә: беренсеһе — 1775 йылдың 17 мартынан, икенсеһе — 1787 йылдың 28 июненән. Әммә 1791 йылда аҫабалар Түбәнге Бишенде ауылы ерҙәрен завод хужаһы Осокинға һата. Тап шул ваҡытта яҡтарҙың оҙайлы ер өсөн тартышы башлана, унда йәшәүселәр заводсы крәҫтиәндәре баҫып алған бик күп ерҙәрен юғалталар.

Түбәнге Бишенде ауылы халҡы, Ҡыр-Йыландарҙың керҙәштәре булған көйө, үҙҙәре сыҡҡан Троицк өйәҙенең Әйле улусы Иҫке Туғыҙлы ауылында үҙҙәренең аҫаба хоҡуҡтарын һаҡлап ҡалғандар. Быға уларҙың Әйле улусының бөтә аҫабалары менән бер рәттән улус йәмғиәте эштәрендә бер тигеҙ хоҡуҡта ҡатнашыуы дәлил булып тора. Атап әйткәндә, улар был йәмғиәткә кешеләрҙе ҡабул итеүҙә ҡатнашҡандар. Мәҫәлән, 1781 йылдың 12 июлендә Түбәнге Бишенде кешеләре әйлеләр Нияз Әхмәров, Таймас Сөләймәнов, Һәбәнәк Мортазин, Ғәббәс Сәфәров Ясир Яҡупов Троицк һәм Силәбе өйәҙҙәренең Себер юлы әйлеләре менән бергә Әйле ауылына мордва крәҫтиәндәренә инергә рөхсәт бирәләр (1802 йылдың 8 февралендә килешеү ҡабатлана).

Түбәнге Бишенде — бында ваҡытлыса йәшәгән, һуңынан Баҡалы ауылына күсерелгән, яңы ғына суҡындырылған типтәрҙәрҙе (1795 йылда — 85 йән ир-ат) иҫәпкә алмағанда, бер милләтле тораҡ пункты. Керҙәш-башҡорттарҙың бер өлөшө ҡатламдан ҡатламға күскән. Мәҫәлән, 1795 йылда 15 ир-егет типтәрҙәр араһында була, һуңынан башҡорт ҡатламына кире ҡайталар. Уларҙың яртыһы типтәр булып киткән. 1755 йылда ауылға нигеҙ һалынғандан алып 1920 йылға тиклем унда тик башҡорттар ғына йәшәгән. 1795 йылда улар бөтәһе 212 кеше була, 1816 йылда — 400, 1834 йылда — 456, 1859 йылда — 537, 1870 йылда — 558, 1897 йылда — 1054, 1905 йылда — 1260, 1920 йылда — 1340 кеше. Ошо йылдар буйынса ихаталар һаны түбәндәге һандарҙа күрһәтелгән: 26, 44, 68, 81, 110, 201, 265. Ауылда мәсет, тирмән, тимерлек һәм кибеттәр булған.

1843 йылда 456 башҡортҡа 400 бот ужым, 6496 бот яҙғы иген, 124 бот картуф сәселә.

 Хәҙерге осор 
Ауылда төп мәктәп (1‑се Серафимов урта мәктәбе филиалы), балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, китапхана, мәсет бар. Башҡорттар, татарҙар йәшәй (2002)

 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август1340 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар927 1959 йыл 15 ғинуар883 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар628 2002 йыл 9 октябрь668 2010 йыл 14 октябрь744

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса күпселек милләттәр башҡорттар (69 %), татарҙар (27 %)Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — Excel форматында ҡушымта.

 Географик урыны 
Алыҫлығы:
 Район үҙәгенә тиклем (Туймазы): 16 км
 Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Үрге Бишенде): 2 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Туймазы): 10 км.

 Урамдары 
Урам исеме«Налог Белешмәһе» системаһында Түбәнге Бишенде ауылы:

 Еңеүҙең 60-йыллығы урамы ()
 Тау урамы ()
 Йәштәр биҫтәһе ()
 9 Май урамы ()
 Йылға аръяғы урамы ()
 Йәшел урам ()
 Баҡса урамы ()
 Салауат Юлаев урамы ()
 Дала урамы ()

 Билдәле шәхестәре 
 Ихин Ҡәйүм Ғимазетдин улы (1931—2018) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған энергетигы (1970) һәм атҡаҙанған нефтсеһе (1976).
 Рәхмәтуллин Әхмәҙулла Ғәзиз улы (1910 йыл — 9 апрель 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының сапёр-шартлатыу взводы сапёры, гвардия ҡыҙылармеецы. «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән. Хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Туймазы районының Түбәнге Бишенде ауылында тыуа.

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан
 Нижние Бишинды на портале «Генеалогия и Архивы»
 «Налог Белешмәһе» системаһында Түбәнге Бишенде ауылы
 

Категория:Туймазы районы ауылдары
Категория:Түбәнге Бишенде