Галле (Саксония-Анхальт)
{{УК}}
 
'''Галле (Саксония-Анхальт)''' ({{lang-de|Halle (Saale)}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан ҡала.
 
2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса ҡалала 232 963 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 135,02 км<sup>2</sup>. Диңгеҙ кимәленән 87 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 06099-06132 һәм автомобиль коды — HAL.

== Тарихы ==
Галле (Һалле) беренсе тапҡыр [[806 йыл]]да иҫкә алына.
[[Файл:Halle(Saale) Hauptbahnhof asv2024-04 img2.jpg|thumb|left|174пкс|<center> Галленың төп вокзалы]]

Тоҙ сығанаҡтарының уңайлы урынлашыуы беренсе тораҡтар барлыҡҡа килеүгә сәбәп була. «Галле» һүҙе кельт теленән барлыҡҡа килгән тип һанала һәм «тоҙға бай урын» тигәнде аңлата. Тоҙ ҡаланың яҙмышын хәл итә: бер яҡтан, ул ошо аш тәмләткес арҡаһында һәр саҡ имен һәм бай булып ҡала; икенсе яҡтан, тоҙ ҡайнатыу сәнәғәтенең артабанғы үҫеше һәҙәмтәһендә бында ГДР йылдарында барлыҡ химия заводтары туплана һәм был төбәк экологияһына кире йоғонто яһай.

Ҡала тарихы IX быуаттан, франк хакимы Бөйөк Карл бында Франктар империяһының көнсығыш сиктәрендә һаҡ ҡоролмалары төҙөп, ҡәлғәгә нигеҙ һалғандан башлана. Ҡала статусы 981 йылда император Оттон Икенсе тарафынан бирелә. Х быуат уртаһынан Һалле 700 йыл дауамында Магдебург архиепископлығы составына инә.

XIII быуатта Һалле тарихы Магдебург епископтары менән көрәштә үтә; 1478 йылда Эрнест Саксонский ҡаланы баҫып ала һәм 1464 йылда 30 йыллыҡ һуғыш барышында янғындан юҡҡа сыҡҡан Морицбург цитаделен төҙөй. Һалле үҙ тарихында, бигерәк тә Ете йыллыҡ һуғышта, бик күп баҫҡынсылыҡ кисерә<ref name="Викитека ВЭС">{{ВТ-ВЭС|Галле}}</ref>.
[[Файл:Halle(Saale) Opernhaus asv2024-04 img1.jpg|thumb|174пкс|left|<center> Галлела опера бинаһы]]

1648 йылда ҡала Бранденбург курфюршество составына индерелә, ә ул Пруссия короллегенә әйләнгәс, Пруссия ҡалаһы булып китә.

1694 йылда ҡалала университет асыла, 1817 йылда ул университет ҡалаһы Виттенберг менән берләштерелә<ref name="Викитека ЭСБЕ ГГ">{{ВТ-ЭСБЕ|Галле, город}}</ref>; 1933 йылдан берләштерелгән университет Мартин Лютер исемендәге Галле-Виттенберг университеты исемен йөрөтә.

Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Һалле тулыһынса үҙенең тарихи үҙәген һаҡлап ҡала, ә унан 40 саҡырым алыҫлыҡта булғын Лейпцигта айырым биналар ғына һаҡланып ҡала. ГДР ваҡытында ҡала Һалле округының баш ҡалаһы була.

Рәсми сайттаГибихенштайн замогынан ҡала панорамаһын күҙәтергә мөмкин({{lang-de|Burg Giebichenstein}})<ref>[http://www.sites.halle.de/panorama/giebich.html Burg Giebichenstein]</ref>.

Әлеге ваҡытта ҡаланан халыҡтың Дрезденға, берлинға, Лейпцигка күпләп китеүе күҙәтелә. Эре ҡалалар менән сағыштырғанда бында эшһеҙлек кимәле юғары.

Ҡаланан алыҫ түгел ҡаҙылма үҫемлектәр һәм хайуандар ҡалдыҡтары менән билдәле Гейзельталь һоро күмер бассейны бар. Ҡаланан көньяҡтараҡ эре нефть эшкәртеү комбинаты урынлашҡан.
 

== Халҡы ==
{|
| valign="top" |
{| class="wikitable"
! style="background:#efefef;" | Йыл
! style="background:#efefef;" | Халҡы
|--
| [[1300]] || align="right" | 4000
|--
| [[1500]] || align="right" | 7000
|--
| [[1600]] || align="right" | 10 000
|--
| [[1682]] || align="right" | 4000
|--
| [[1751]] || align="right" | 13 460
|--
| [[1800]] || align="right" | 15 159
|--
| [[1820]] || align="right" | 23 408
|--
| 3 декабрь [[1852]] ¹ || align="right" | 35 076
|--
| 3 декабрь [[1855]] ¹ || align="right" | 35 500
|--
| 3 декабрь [[1861]] ¹ || align="right" | 41 500
|--
| 3 декабрь [[1864]] ¹ || align="right" | 45 800
|--
| 3 декабрь [[1867]] ¹ || align="right" | 48 900
|--
| 1 декабрь [[1871]] ¹ || align="right" | 52 600
|--
| 1 декабрь [[1875]] ¹ || align="right" | 60 503
|--
|}
| valign="top" |
{| class="wikitable"
! style="background:#efefef;" | Йыл
! style="background:#efefef;" | Халҡы
|--
| 1 декабрь [[1880]] ¹ || align="right" | 71 484
|--
| 1 декабрь [[1885]] ¹ || align="right" | 81 982
|--
| 1 декабрь [[1890]] ¹ || align="right" | 101 401
|--
| 2 декабрь [[1895]] ¹ || align="right" | 116 304
|--
| 1 декабрь [[1900]] ¹ || align="right" | 156 609
|--
| 1 декабрь [[1905]] ¹ || align="right" | 169 899
|--
| 1 декабрь [[1910]] ¹ || align="right" | 180 843
|--
| 1 декабрь [[1916]] ¹ || align="right" | 157 913
|--
| 5 декабрь [[1917]] ¹ || align="right" | 155 059
|--
| 8 октябрь [[1919]] ¹ || align="right" | 182 326
|--
| 16 июнь [[1925]] ¹ || align="right" | 194 575
|--
| 16 июнь [[1933]] ¹ || align="right" | 209 169
|--
| 17 май [[1939]] ¹ || align="right" | 220 092
|--
| 1 декабрь [[1945]] ¹ || align="right" | 212 382
|--
|}
| valign="top" |
{| class="wikitable"
! style="background:#efefef;" | Йыл
! style="background:#efefef;" | Халҡы
|--
| 29 октябрь [[1946]] ¹|| align="right" | 222 505
|--
| 31 август [[1950]] ¹ || align="right" | 289 119
|--
| 31 декабрь [[1955]] || align="right" | 289 680
|--
| 31 декабрь [[1960]] || align="right" | 277 855
|--
| 31 декабрь [[1964]] ¹ || align="right" | 273 987
|--
| 1 ғинуар [[1971]] ¹ || align="right" | 257 261
|--
| 31 декабрь [[1975]] || align="right" | 237 349
|--
| 31 декабрь [[1981]] ¹ || align="right" | 232 622
|--
| 31 декабрь [[1985]] || align="right" | 235 169
|--
| 31 декабрь [[1988]] || align="right" | 236 044
|--
| 31 декабрь [[1990]] ² || align="right" | 310 234
|--
| 31 декабрь [[1995]] || align="right" | 282 784
|--
| 31 декабрь [[2000]] || align="right" | 247 736
|--
| 30 сентябрь [[2005]] || align="right" | 237 513
|}
|}
¹ Халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре<br>
² 6 май, 1990: Халле һәм Халле-Нойштадт берләшә

== Иҫтәлекле урындары ==
* [[Морицбург замогы]] — Саксония-Анхальт еренең художество музейы.
* [[Галлелағы собор (Саксония-Анхальт)]] XIII быуат төҙөлөшө — Галлелағы иң боронғо сиркәү бинаһы.
* [[Мәрйәм Ана сиркәүе]] XVI быуат — ҡала символы.
* [[Готик архитектура]] [[Изге Маврикий  сиркәүе]].
* [[Август Герман Франке]]ның социаль учреждениелар комплексы ({{lang-de|Franckesche Stiftungen}}) — донъяла ошондай боронғо урынларҙың береһе; уның территорияһында Европалағы фахверк йорто урынлашҡан.
* Баҙар майҙанында [[Роландтың Галлелағы статуяһы|Роланд статуяһы]].
* [[Гибихенштайн замогы]] — Заале йылғаһындағы урта быуаттарҙың ҡалдыҡтары ҡалған замок.
* Ҡаланың төньяғында Заале йылғаһы аша [[Гибихенштейнбрюкке]] күпере.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Франц, Роберт]] (1815—1892) — немец композиторы, дирижёр ҙәм органист.
* {{нп5|Зоданн, Петер||de|Peter Sodann}} (1936) — немец театр һәм кино актёры.
* [[Баумгартен, Зигмунд Якоб]] (1706—1757) — XVIII быуаттың бөйөк немец дин әһеле.
* [[Билькенрот, Георг]] (1898—1982) — немец ғалимы, профессор, ГДР Фәндәр академияһының мөхбир-ағзаһы.
* [[Геншер, Ганс-Дитрих]] (род. 1927) — немец сәйәсмәне, Германияның Азат демократик партияһы ағзаһы.
* [[Фолькман, Рихард]] (1830—1889) — немец хирургы.
* [[Юглер, Лоренц]] (1692—1764) — немец натуралисы, сәйәхәтсе.
* [[Гендель, Георг Фридрих]] (1685—1759) — немец һәм инглиз композиторы.
* [[Кантор, Георг]] (1845—1918) — немец математигы.

== Туғандаш ҡалалар ==
* {{Флагификация|Финляндия}}: [[Оулу]] ([[1968 йыл]]дан)
* {{Флагификация|Португалия}}: [[Коимбра]] ([[1974 йыл]]дан)
* {{Флагификация|Австрия}}: [[Линц]] ([[1975 йыл]]дан)
* {{Флагификация|Франция}}: [[Гренобль]] ([[1976 йыл]]дан)
* {{Флагификация|Германия}}: [[Карлсруэ]] ([[1987 йыл]]дан), [[Хильдесхайм]] ([[1992 йыл]]дан)
* {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Өфө]] ([[1977]])

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЕЭБЕ|Галле, город}}
{{Районы в Саксонии-Анхальт (с 2007)}}
{{Города Германии}}
{{Ганза}}


== Иҫкәрмәләр ==
<references/>

== Һылтанмалар ==
* [http://www.halle.de Рәсми сайт].
[[Категория:Галле|*]]
[[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}
Галле (Саксония-Анхальт) () — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала.
 
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 232 963 кеше йәшәй. Майҙаны — 135,02 км2. Диңгеҙ кимәленән 87 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 06099-06132 һәм автомобиль коды — HAL.

 Тарихы 
Галле (Һалле) беренсе тапҡыр 806 йылда иҫкә алына.
thumb|left|174пкс|<center> Галленың төп вокзалы

Тоҙ сығанаҡтарының уңайлы урынлашыуы беренсе тораҡтар барлыҡҡа килеүгә сәбәп була. «Галле» һүҙе кельт теленән барлыҡҡа килгән тип һанала һәм «тоҙға бай урын» тигәнде аңлата. Тоҙ ҡаланың яҙмышын хәл итә: бер яҡтан, ул ошо аш тәмләткес арҡаһында һәр саҡ имен һәм бай булып ҡала; икенсе яҡтан, тоҙ ҡайнатыу сәнәғәтенең артабанғы үҫеше һәҙәмтәһендә бында ГДР йылдарында барлыҡ химия заводтары туплана һәм был төбәк экологияһына кире йоғонто яһай.

Ҡала тарихы IX быуаттан, франк хакимы Бөйөк Карл бында Франктар империяһының көнсығыш сиктәрендә һаҡ ҡоролмалары төҙөп, ҡәлғәгә нигеҙ һалғандан башлана. Ҡала статусы 981 йылда император Оттон Икенсе тарафынан бирелә. Х быуат уртаһынан Һалле 700 йыл дауамында Магдебург архиепископлығы составына инә.

XIII быуатта Һалле тарихы Магдебург епископтары менән көрәштә үтә; 1478 йылда Эрнест Саксонский ҡаланы баҫып ала һәм 1464 йылда 30 йыллыҡ һуғыш барышында янғындан юҡҡа сыҡҡан Морицбург цитаделен төҙөй. Һалле үҙ тарихында, бигерәк тә Ете йыллыҡ һуғышта, бик күп баҫҡынсылыҡ кисерә.
thumb|174пкс|left|<center> Галлела опера бинаһы

1648 йылда ҡала Бранденбург курфюршество составына индерелә, ә ул Пруссия короллегенә әйләнгәс, Пруссия ҡалаһы булып китә.

1694 йылда ҡалала университет асыла, 1817 йылда ул университет ҡалаһы Виттенберг менән берләштерелә; 1933 йылдан берләштерелгән университет Мартин Лютер исемендәге Галле-Виттенберг университеты исемен йөрөтә.

Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Һалле тулыһынса үҙенең тарихи үҙәген һаҡлап ҡала, ә унан 40 саҡырым алыҫлыҡта булғын Лейпцигта айырым биналар ғына һаҡланып ҡала. ГДР ваҡытында ҡала Һалле округының баш ҡалаһы була.

Рәсми сайттаГибихенштайн замогынан ҡала панорамаһын күҙәтергә мөмкин()Burg Giebichenstein.

Әлеге ваҡытта ҡаланан халыҡтың Дрезденға, берлинға, Лейпцигка күпләп китеүе күҙәтелә. Эре ҡалалар менән сағыштырғанда бында эшһеҙлек кимәле юғары.

Ҡаланан алыҫ түгел ҡаҙылма үҫемлектәр һәм хайуандар ҡалдыҡтары менән билдәле Гейзельталь һоро күмер бассейны бар. Ҡаланан көньяҡтараҡ эре нефть эшкәртеү комбинаты урынлашҡан.
 

 Халҡы 
 Йыл Халҡы 1300  4000 1500  7000 1600  10 000 1682  4000 1751  13 460 1800  15 159 1820  23 408 3 декабрь 1852 ¹  35 076 3 декабрь 1855 ¹  35 500 3 декабрь 1861 ¹  41 500 3 декабрь 1864 ¹  45 800 3 декабрь 1867 ¹  48 900 1 декабрь 1871 ¹  52 600 1 декабрь 1875 ¹  60 503 Йыл Халҡы 1 декабрь 1880 ¹  71 484 1 декабрь 1885 ¹  81 982 1 декабрь 1890 ¹  101 401 2 декабрь 1895 ¹  116 304 1 декабрь 1900 ¹  156 609 1 декабрь 1905 ¹  169 899 1 декабрь 1910 ¹  180 843 1 декабрь 1916 ¹  157 913 5 декабрь 1917 ¹  155 059 8 октябрь 1919 ¹  182 326 16 июнь 1925 ¹  194 575 16 июнь 1933 ¹  209 169 17 май 1939 ¹  220 092 1 декабрь 1945 ¹  212 382 Йыл Халҡы 29 октябрь 1946 ¹ 222 505 31 август 1950 ¹  289 119 31 декабрь 1955  289 680 31 декабрь 1960  277 855 31 декабрь 1964 ¹  273 987 1 ғинуар 1971 ¹  257 261 31 декабрь 1975  237 349 31 декабрь 1981 ¹  232 622 31 декабрь 1985  235 169 31 декабрь 1988  236 044 31 декабрь 1990 ²  310 234 31 декабрь 1995  282 784 31 декабрь 2000  247 736 30 сентябрь 2005  237 513
¹ Халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре
² 6 май, 1990: Халле һәм Халле-Нойштадт берләшә

 Иҫтәлекле урындары 
 Морицбург замогы — Саксония-Анхальт еренең художество музейы.
 Галлелағы собор (Саксония-Анхальт) XIII быуат төҙөлөшө — Галлелағы иң боронғо сиркәү бинаһы.
 Мәрйәм Ана сиркәүе XVI быуат — ҡала символы.
 Готик архитектура Изге Маврикий  сиркәүе.
 Август Герман Франкеның социаль учреждениелар комплексы () — донъяла ошондай боронғо урынларҙың береһе; уның территорияһында Европалағы фахверк йорто урынлашҡан.
 Баҙар майҙанында Роланд статуяһы.
 Гибихенштайн замогы — Заале йылғаһындағы урта быуаттарҙың ҡалдыҡтары ҡалған замок.
 Ҡаланың төньяғында Заале йылғаһы аша Гибихенштейнбрюкке күпере.

 Билдәле шәхестәре 
 Франц, Роберт (1815—1892) — немец композиторы, дирижёр ҙәм органист.
  (1936) — немец театр һәм кино актёры.
 Баумгартен, Зигмунд Якоб (1706—1757) — XVIII быуаттың бөйөк немец дин әһеле.
 Билькенрот, Георг (1898—1982) — немец ғалимы, профессор, ГДР Фәндәр академияһының мөхбир-ағзаһы.
 Геншер, Ганс-Дитрих (род. 1927) — немец сәйәсмәне, Германияның Азат демократик партияһы ағзаһы.
 Фолькман, Рихард (1830—1889) — немец хирургы.
 Юглер, Лоренц (1692—1764) — немец натуралисы, сәйәхәтсе.
 Гендель, Георг Фридрих (1685—1759) — немец һәм инглиз композиторы.
 Кантор, Георг (1845—1918) — немец математигы.

 Туғандаш ҡалалар 
 : Оулу (1968 йылдан)
 : Коимбра (1974 йылдан)
 : Линц (1975 йылдан)
 : Гренобль (1976 йылдан)
 : Карлсруэ (1987 йылдан), Хильдесхайм (1992 йылдан)
 : Өфө (1977)

 Әҙәбиәт 
 

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 Рәсми сайт.
*
Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары