Салауат (ҡала)
{{Берләштерергә|Салауат тарихы}}
{{Башҡа мәғәнәләре|Салауат (төшөнсә)}}
{{ТП-Рәсәй|Салауат|ҡала
 |статус = 
 |башҡортса исеме = Салауат
 |төп исеме =
 |герб = Gerb_salavat.png
 |флаг = 
 |lat_deg = 53|lat_min = 22|lat_sec = 
 |lon_deg = 55|lon_min = 56|lon_sec = 
 |CoordAddon =
 |CoordScale = 
 |ЯндексКарта = http://maps.yandex.ru/map.xml?mapID=5&mapX=6226902&mapY=6581241&descx=6226902&descy=6581241&scale=6
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион = 
 |район = 
 |теҙмәләгеы район = 
 |урынлашыу төрө = ҡала
 |урынлашыу =
 |теҙмәләге урынлашыу =
 |эске бүленеү = 
 |башлыҡ = Хәлилов Динар Ғәли улы <ref>[http://www.bashinform.ru/news/1273283-gorod-salavat-vozglavit-dinar-khalilov/ Город Салават возглавит Динар Халилов. ИА «Башинформ», 13 февраля 2019 года]{{ref-ru}}{{V|13|02|2019}}</ref>
 |нигеҙ һалыныу = 1948
 |беренсе телгә алыу = 
 |элекке исемдәре = 
 |статус (башлап) = 1954
 |майҙан = 100
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
  |халыҡ = {{Кәмеү}}148 575
  |иҫәп алыу йылы = 2020
  |тығыҙлыҡ = 
  |агломерация = 
  |милли состав = {{small|[[Урыҫтар|Урыҫтар]] (50,63%), [[Татарҙар|татарҙар]] (23,98%), [[Башҡорттар|башҡорттар]] (19,03%),  [[Сыуаштар|сыуаштар]] (1,43%), [[Украиндар|украиндар]] (0,49%)<ref name="ВПН2020">[https://02.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/1.%20%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%BC%20%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC%20%D0%A0%D0%91.xlsx 2020 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу йомғаҡтары. Том 5. Милли составы һәм телдәрҙе белеүе. 1. Башҡортостан Республиканың муниципаль берәмектәре буйынса милли составы]</ref>}}
  |конфессия составы = 
  |этнохороним = 
 |ваҡыт бүлкәте = UTC+5:00
 |почта индексы = 453250
 |почта индекстары = 
 |телефон коды = 3476
 |автомобиль коды = 02, 102, 702 
 |һансал танымлаусы = 80 439
 |Commons-тағы категория      = 
 |сайт = http://www.salavat.ru
}}
'''Салауат''' {{Audio|BA-Салауат.ogg|''(тыңлау)''}} — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[көньяҡ]] өлөшөндә, [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғаһының һул яҡ ярында урынлашҡан республика әһәмиәтендәге ҡала, ҙур сәнәғәт (башлыса [[нефть]] химияһы) үҙәге.

= Тарихы =
[[СССР]] Министрҙар Советының 1948 йылдың 30 мартындағы ҡарары нигеҙендә Ағиҙелдең һул яҡ ярынан 7—8 саҡрымда ятҡан ''Оло Аллағыуат'' ауылы янында мазут эшкәртеп, бензин алыу өсөн, [[Германия]]нан ҡайтарылган ҡоролмалар нигеҙендә «18-се комбинат» (хәҙер [[Газпром Нефтехим Салауат]] берекмәһе) төҙөлә башлай.

Производствола эшләүселәргә йәшәү өсөн административ яҡтан [[Ишембай]]ға ҡараған махсус ҡасаба төҙөү күҙ уңында тотола. Был төҙөлөш эштәрен атҡарыу «Ишембайгазстрой» тресына йөкмәтелә. [[Сталин Иосиф Виссарионович|И. В. Сталин]] приказы буйынса төҙөлөшкә иркенән мәхрүм ителгән 25 мең тотҡон ебәрелә. Ҡалала бөгөн дә дүрт холоҡ төҙәтеү колонияһы бар.
1948 йылдың июнь айында буласаҡ ҡаланың тәүге барагы ҡалҡып сыға, ә көҙөн поселоктың беренсе урамына нигеҙ һалына. [[СССР|Совет]] дәүләтенең Сталин ҡултамғаһы менән сығарылған мөһим ҡарарын тормошҡа ашырыусылар хөрмәтенә уға «Төҙөүселәр урамы» тигән исем ҡушыла.
«18-се комбинат» менән бергә тиерлек тыуған ҡасаба йыл тирәһе исемһеҙ йөрөй. Тик 1949 йылдың 7 июнендә генә уға РСФСР Юғары Советы Президиумы Указы нигеҙендә халҡыбыҙҙың милли батыры [[Салауат Юлаев|Салауат]] исеме бирелә. Быға тиклем Ишембай ҡала Советына ҡараған ''Салауат поселогы'' 1954 йылдың 12 июнендә «республика әһәмиәтендәге ҡала» статусын ала.

= Сәнәғәт =
[[Файл:г.Салават.jpg|thumb|left|«Газпром Нефтехим Салауат» берекмәһе]]
Салауат — ҙур [[нефть]] химияһы үҙәге. [[Газпром Нефтехим Салауат]] акционерҙар йәмғиәте яғыулыҡ, полиэтилен, азот ашламалары һәм башҡа күп төрлө продукция етештерә. «Салауатстекло» акционерҙар йәмғиәте, оптика-механика заводы тормоштоң төрлө өлкәһендә ҡулланылған тауарҙар — тәҙрә быялалары, быяла сүс, быяла һауыт-һаба, гәлсәр, биноклдәр, медицина приборҙары эшләп сығара. Нефть эшкәртеү заводтары өсөн ҡорамалдарҙы «Салауатнефтемаш» фәнни-производство берекмәһе, ә сәнәғәт предприятиелары һәм төҙөлөш комплекстары өсөн — «Салауатгидромаш» акционерҙар йәмғиәте етештерә. Авторемонт, тәжрибә-эксперимент, тимер-бетон һәм минераль мамыҡ етештереү заводтары эшләй.
Еңел сәнәғәт тауарҙарын «Содис» тегеү фирмаһы, һунар ҡорамалдары һәм трикотаж әйберҙәр фабрикалары сығара.

«Салауатводоканал» предприятиеһы ҡала халҡын һыу менән тәьмин итә.

= Мәғариф һәм мәҙәниәт =
[[Файл:Museum 3 salavat.jpg|right|thumb|Крайҙы өйрәнеү музейы|220 px]]
Ҡалала «Салауатгипронефтехим», Нефть машиналары эшләү институттары бүлеге, [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] филиалы, индустриаль һәм педагогик колледждар, медицина һәм музыка училищелары, бер юғары һәм биш урта профессиональ училище, 25 дөйөм биреү мәктәбе бар.

[[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] эшләй.

[[Урыҫ теле]]ндә [[Выбор (гәзит)|«Выбор»]], [[башҡорт теле]]ндә [[Салауат (гәзит)|«Салауат»]] гәзиттәре сыға.

= Халыҡ һаны =
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||150760||71392||79368||47,4%||52,6%
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||158600||76469||82131||48,2%||51,8%
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||156095||73146||82949||46,9%||53,1%
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

= Билдәле шәхестәре =
* {{МиҙалБ|СХГ}} [[Саттаров Миңлебай Зәйнетдин улы]] (12.05.1929—21.03.2015), хеҙмәт алдынғыһы. 1955—1974 йылдарҙа «[[Салауатнефтеоргсинтез]]» производство берекмәһе аппратсыһы. КПСС-тың XXIV съезы һәм СССР профсоюздарының XIV съезы делегаты, РСФСР-ҙың 7-се саҡырылыш Юғары Советы һәм өс саҡырылыш Салауат ҡала Советы депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). СССР‑ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1971), СССР‑ҙың Граждандар оборонаһы отличнигы (1982), СССР‑ҙың санитария оборонаһы отличнигы (1983).
------------------
* [[Арсланов Әхнәф Гәрәй улы]] (5.08.1922—1.08.2003), партия һәм юғары мәктәп эшмәкәре, 1983—1998 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]]ның Салауат филиалы директоры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған иҡтисадсыһы, ҡаланың почётлы гражданы (1998)<ref>[http://www.salavatsovet.ru/2011/10/17/arslanov-axnyaf-gareevich/ Почётные граждане]{{ref-ru}}{{V|02|08|2017}}</ref>. 
* [[Каширина  Анжелика]] (24.01.1986), [[Рәсәй]] театр һәм кино актёры<ref>[http://lifeactor.ru/1179-anzhelika-kashirina.html Сайт «LIFEACTOR.RU»: Полные биографии актёров и актрис.Анжелика Каширина]{{ref-ru}}</ref>.
* [[Розенцвет Виктор Александрович]] (1.05.1954), ғалим-химик. Химия фәндәре докторы (2009). 1982—1987 йылдарҙа Стәрлетамаҡ тәжрибә—сәнәғәт нефтехимия заводының лаборатория начальнигы. Ленин комсомолы премияһы лауреаты (1984)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/11947-rozentsvet-viktor-aleksandrovich Башҡорт энциклопедияһы — Розенцвет Виктор Александрович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421105801/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/11947-rozentsvet-viktor-aleksandrovich |date=2016-04-21 }}{{V|27|04|2019}}</ref>.
* [[Цадкин Михаил Авраамович]] (18.02.1959), ғалим—химик-технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2006)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/15646-tsadkin-mikhail-avraamovich Башҡорт энциклопедияһы — Цадкин Михаил Авраамович]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|11|02|2019}}</ref>.

= Сығанаҡтар =
* [https://salavat.bashkortostan.ru/ Салауат ҡалаһы хакимиәтенең рәсми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211028211709/https://salavat.bashkortostan.ru/ |date=2021-10-28 }}

= Иҫкәрмәләр =
{{иҫкәрмәләр|2}}

= Әҙәбиәт =
* [https://documentbase.net/4476263/ Книга о Салавате (полный текст)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331234031/https://documentbase.net/4476263/ |date=2022-03-31 }}{{ref-ru}} {{V|24|11|2018}}

== Һылтанмалар ==
* [http://salayat.pressarb.ru Салауат. Ижтимағи-сәйәси гәзит. Ойоштороусылары: Салауат ҡала хакимиәте, Башҡортостан Республикаһы Матбуғат һәм киң мәғлүмәт министрлығы. 1997 йылдың ноябренән башлап аҙнаға 2 тапҡыр сыға] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110921054812/http://salayat.pressarb.ru/ |date=2011-09-21 }}
* [http://www.salavatcity.ru/ Салауат ҡалаһының мәғлүмәт порталы]
* [http://www.slv.ru Салауат On-Line] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170921014952/http://slv.ru/ |date=2017-09-21 }}
*[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE-%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9 Салауат тарихи-крайҙы өйрәнеү музейы]
* [https://salavat.jsprav.ru/ Ҡала ойошмалары белешмә]
* [https://timeskaner.ru/russia/salavat.html Теүәл ваҡытта Салауат]

{{Башҡорттар һаны буйынса Рәсәй тораҡ пункттары}}
{{Башҡортостан ҡалалары}}

[[Категория:Башҡортостан ҡалалары]]
[[Категория:Салауат]]
[[Категория:Ағиҙел буйындағы ҡалалар]]
Салауат  — Башҡортостан Республикаһының көньяҡ өлөшөндә, Ағиҙел йылғаһының һул яҡ ярында урынлашҡан республика әһәмиәтендәге ҡала, ҙур сәнәғәт (башлыса нефть химияһы) үҙәге.

 Тарихы 
СССР Министрҙар Советының 1948 йылдың 30 мартындағы ҡарары нигеҙендә Ағиҙелдең һул яҡ ярынан 7—8 саҡрымда ятҡан Оло Аллағыуат ауылы янында мазут эшкәртеп, бензин алыу өсөн, Германиянан ҡайтарылган ҡоролмалар нигеҙендә «18-се комбинат» (хәҙер Газпром Нефтехим Салауат берекмәһе) төҙөлә башлай.

Производствола эшләүселәргә йәшәү өсөн административ яҡтан Ишембайға ҡараған махсус ҡасаба төҙөү күҙ уңында тотола. Был төҙөлөш эштәрен атҡарыу «Ишембайгазстрой» тресына йөкмәтелә. И. В. Сталин приказы буйынса төҙөлөшкә иркенән мәхрүм ителгән 25 мең тотҡон ебәрелә. Ҡалала бөгөн дә дүрт холоҡ төҙәтеү колонияһы бар.
1948 йылдың июнь айында буласаҡ ҡаланың тәүге барагы ҡалҡып сыға, ә көҙөн поселоктың беренсе урамына нигеҙ һалына. Совет дәүләтенең Сталин ҡултамғаһы менән сығарылған мөһим ҡарарын тормошҡа ашырыусылар хөрмәтенә уға «Төҙөүселәр урамы» тигән исем ҡушыла.
«18-се комбинат» менән бергә тиерлек тыуған ҡасаба йыл тирәһе исемһеҙ йөрөй. Тик 1949 йылдың 7 июнендә генә уға РСФСР Юғары Советы Президиумы Указы нигеҙендә халҡыбыҙҙың милли батыры Салауат исеме бирелә. Быға тиклем Ишембай ҡала Советына ҡараған Салауат поселогы 1954 йылдың 12 июнендә «республика әһәмиәтендәге ҡала» статусын ала.

 Сәнәғәт 
thumb|left|«Газпром Нефтехим Салауат» берекмәһе
Салауат — ҙур нефть химияһы үҙәге. Газпром Нефтехим Салауат акционерҙар йәмғиәте яғыулыҡ, полиэтилен, азот ашламалары һәм башҡа күп төрлө продукция етештерә. «Салауатстекло» акционерҙар йәмғиәте, оптика-механика заводы тормоштоң төрлө өлкәһендә ҡулланылған тауарҙар — тәҙрә быялалары, быяла сүс, быяла һауыт-һаба, гәлсәр, биноклдәр, медицина приборҙары эшләп сығара. Нефть эшкәртеү заводтары өсөн ҡорамалдарҙы «Салауатнефтемаш» фәнни-производство берекмәһе, ә сәнәғәт предприятиелары һәм төҙөлөш комплекстары өсөн — «Салауатгидромаш» акционерҙар йәмғиәте етештерә. Авторемонт, тәжрибә-эксперимент, тимер-бетон һәм минераль мамыҡ етештереү заводтары эшләй.
Еңел сәнәғәт тауарҙарын «Содис» тегеү фирмаһы, һунар ҡорамалдары һәм трикотаж әйберҙәр фабрикалары сығара.

«Салауатводоканал» предприятиеһы ҡала халҡын һыу менән тәьмин итә.

 Мәғариф һәм мәҙәниәт 
right|thumb|Крайҙы өйрәнеү музейы|220 px
Ҡалала «Салауатгипронефтехим», Нефть машиналары эшләү институттары бүлеге, Өфө дәүләт нефть техник университеты филиалы, индустриаль һәм педагогик колледждар, медицина һәм музыка училищелары, бер юғары һәм биш урта профессиональ училище, 25 дөйөм биреү мәктәбе бар.

Салауат башҡорт дәүләт драма театры эшләй.

Урыҫ телендә «Выбор», башҡорт телендә «Салауат» гәзиттәре сыға.

 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1959 йыл 15 ғинуар 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар150760713927936847,4%52,6% 2002 йыл 9 октябрь158600764698213148,2%51,8% 2010 йыл 14 октябрь156095731468294946,9%53,1%

 Билдәле шәхестәре 
  Саттаров Миңлебай Зәйнетдин улы (12.05.1929—21.03.2015), хеҙмәт алдынғыһы. 1955—1974 йылдарҙа «Салауатнефтеоргсинтез» производство берекмәһе аппратсыһы. КПСС-тың XXIV съезы һәм СССР профсоюздарының XIV съезы делегаты, РСФСР-ҙың 7-се саҡырылыш Юғары Советы һәм өс саҡырылыш Салауат ҡала Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). СССР‑ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1971), СССР‑ҙың Граждандар оборонаһы отличнигы (1982), СССР‑ҙың санитария оборонаһы отличнигы (1983).

 Арсланов Әхнәф Гәрәй улы (5.08.1922—1.08.2003), партия һәм юғары мәктәп эшмәкәре, 1983—1998 йылдарҙа Өфө нефть институтының Салауат филиалы директоры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған иҡтисадсыһы, ҡаланың почётлы гражданы (1998)Почётные граждане. 
 Каширина  Анжелика (24.01.1986), Рәсәй театр һәм кино актёрыСайт «LIFEACTOR.RU»: Полные биографии актёров и актрис.Анжелика Каширина.
 Розенцвет Виктор Александрович (1.05.1954), ғалим-химик. Химия фәндәре докторы (2009). 1982—1987 йылдарҙа Стәрлетамаҡ тәжрибә—сәнәғәт нефтехимия заводының лаборатория начальнигы. Ленин комсомолы премияһы лауреаты (1984)Башҡорт энциклопедияһы — Розенцвет Виктор Александрович .
 Цадкин Михаил Авраамович (18.02.1959), ғалим—химик-технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2006)Башҡорт энциклопедияһы — Цадкин Михаил Авраамович.

 Сығанаҡтар 
 Салауат ҡалаһы хакимиәтенең рәсми сайты 

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Книга о Салавате (полный текст)  

 Һылтанмалар 
 Салауат. Ижтимағи-сәйәси гәзит. Ойоштороусылары: Салауат ҡала хакимиәте, Башҡортостан Республикаһы Матбуғат һәм киң мәғлүмәт министрлығы. 1997 йылдың ноябренән башлап аҙнаға 2 тапҡыр сыға 
 Салауат ҡалаһының мәғлүмәт порталы
 Салауат On-Line 
Салауат тарихи-крайҙы өйрәнеү музейы
 Ҡала ойошмалары белешмә
 Теүәл ваҡытта Салауат

Категория:Башҡортостан ҡалалары
Категория:Салауат
Категория:Ағиҙел буйындағы ҡалалар