Хоҡуҡ
{{Ук}}
[[Файл:Yargıtay önü adalet heykeli.jpg|thumb|250 px|[[Фемида]] — греческая богиня правосудия, символизирующая высшую ценность права. Иносказательно: сама Фемида — закон; весы — справедливость; меч — наказание; повязка на глазах — беспристрастность.]]
'''Хоҡуҡ''' — юриспруденция төшөнсәһе, йәмәғәт мөнәсәбәттәрен көйләүҙең бер төрө; йәмәғәт мөнәсәбәттәрен көйләүсе, йәмғиәттәге мотлаҡ үтәлергә тейешле, формаль рәүештә билдәләнгән, тәғәйен тәртиптә ҡабул ителгән, дәүләт тарафынан гарантияланған тәртип ҡағиҙәләре системаһы .

Хоҡуҡтың конкрет билдәләмәһе теге, йәки был ғалимдың хоҡуҡты аңлау төрөнә бәйле. Төрлө мәктәптәр биргән билдәләмәләр хоҡуҡты тулыраҡ күҙ алдына килтерергә мөмкинлек бирә. Шуға күрә хоҡуҡ фәненең үҫеше өсөн плюрализмдың әһәмиәте бик ҙур, ләкин был
фән өлкәһенең дәүләт власына яҡын тороуы сәбәпле быға өлгәшеүе бик ауырға тура килә.{{переход|#Представления о праве и понятия права|1}}

Ҡайһы бер билдәләмә йәки контекстарҙа хоҡуҡ ''хоҡуҡ системаһы'' (объектив хоҡуҡ йәки ҡануниәт) менән ҡушылып китә{{sfn|Алексеев, Том I|1981|с=104—107}}. Был осраҡта ''хоҡуҡ'' хоҡуҡ системаһы булараҡ ''хоҡуҡ сығанаҡтары''нда сағылыш таба {{переход|#Источники права|1}}, ә уның хоҡуҡи эстәлеге ''хоҡуҡ нормалары'' менән билдәләнә {{переход|#Норма права|1}}. Хоҡуҡты хоҡуҡ ситемаһы итеп күҙ алдына килтергәндә, хоҡуҡ системаһынан тыш ғәҙәттә башҡа хоҡуҡи күренештәр ҙә: ''хоҡуҡи мәҙәниәт'', ''хоҡуҡи аң'' һәм ''хоҡуҡты тормошҡа ашырыу'' күҙ уңында тотола.{{переход|#Система права|1}}

[[Файл:Milkau Oberer Teil der Stele mit dem Text von Hammurapis Gesetzescode 369-2.jpg|thumb|King [[Hammurabi]] is revealed the [[Code of Hammurabi|code of laws]] by the Mesopotamian sun god [[Shamash]], also revered as the god of justice.]]

== Хоҡуҡ билдәләре ==
Ғалимдар түбәндәге хоҡуҡ билдәләрен атай{{sfn|Корельский, Перевалов|1997|с=226—231}}{{sfn|Черданцев|2002|с=171—174}}{{sfn|Матузов, Малько|2004|с=136—137}}<ref>{{книга|автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие=Теория государства и права |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=Под ред. Пиголкина А. С. |издание= |место=М. |издательство=Изд-во: Городец |год=2003 |том= |страницы=75 |страниц= |серия= |isbn= |тираж=}}</ref>:

* Нормаға ярашлылыҡ (дөйөм характерҙағы тәртип ҡағиҙәләрен билдәләй);

* Дөйөм мәжбүрилек (ул бөтә ''хоҡуҡ субъекттары''на, йәки күпселеккә ҡағыла);

* Дәүләт тарафынан гарантияланыу (дәүләт тарафынан мәжбүрләү саралары ҡаралған);

* Интеллектуаль (аҡыл) һәм ихтыяр характерындағы (хоҡуҡ кешеләрҙең [[ихтыяр]] һәм [[аң]]ын һынландыра);

* Формаль билдәләнеү (хоҡуҡ нормалары рәсми рәүештә сағылдырыла);

* Системалылыҡ (хоҡуҡ — эстән бер-береһенә яраҡлаштырылған, бер бөтөн тәртипкә килтерелгән организм).

== Хоҡуҡты аңлау һәм хоҡуҡ төшөнсәһе ==
{{main|Правопонимание}}

Юриспруденцияның (хоҡуҡ ғилеме) меңәр йыллыҡ тарихында универсаль аңлатмалар табырға тырышмаҫҡа кәрәклеге әйтелеп килә<ref>Яволен, [[Corpus iuris civilis|Дигесты]] 50.17.202</ref>, хәҙерге заман фәнендә лә бөтәһенә лә оҡшаған бер аңлатма булдырылмаған{{sfn|Марченко|2006|с=76}}{{sfn|Нерсесянц, Философия права|2005|с=48}}.

''Брокгауз һәм Ефрон һүҙлеге''ндә бирелгән аңлатма буйынса:
: '' Право есть совокупность правил (норм), определяющих обязательные взаимные отношения людей в обществе; это определение права указывает лишь общие очертания его содержания, между тем, вопрос о существе права, его происхождении и основах до сих пор остаётся одной из нерешённых в науке проблем''<ref>{{cite web
 | url         = http://www.brocgaus.ru/text/080/822.htm
 | title       = Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона
 | author      = 
 | date        = 
 | work        = 
 | publisher   = 
 | accessdate  = 2013-08-4
 | lang        = 
 | archiveurl  = https://www.webcitation.org/69yWnDT7l
 | archivedate = 2012-08-17
}}</ref>.

''Ҙур совет энциклопедияһы''нда марксизм-ленинизм хоҡуҡ фәнендә ҡабул ителгән аңлатма бирелә (норматив- позитивистар позицияһынан сығып):
{|
|{{начало цитаты}} ''Хоҡуҡ — уларҙы үтәү дәүләттең тәьҫир итеү саралары менән нығытылған, дәүләт тарафынан билдәләнгән йәки санкцияланған дөйөм мәжбүри тәртип ҡағиҙәләре (нормалары) барыһы бергә''
{{конец цитаты|источник=
<ref>{{cite web
 | url         = http://bse.sci-lib.com/article092208.html
 | title       = БСЭ (3-е издание)
 | author      = 
 | date        = 
 | work        = 
 | publisher   = 
 | accessdate  = 2013-08-4
 | lang        = 
 | archiveurl  = https://www.webcitation.org/69ybPD8I9
 | archivedate = 2012-08-17
}}</ref>.}}
{{oq|ru|{{начало цитаты}}Право — это совокупность установленных или санкционированных государством общеобязательных правил поведения (норм), соблюдение которых обеспечивается мерами государственного воздействия
{{конец цитаты|источник=
<ref>{{cite web
 | url         = http://bse.sci-lib.com/article092208.html
 | title       = БСЭ (3-е издание)
 | author      = 
 | date        = 
 | work        = 
 | publisher   = 
 | accessdate  = 2013-08-4
 | lang        = 
 | archiveurl  = https://www.webcitation.org/69ybPD8I9
 | archivedate = 2012-08-17
}}</ref>.}} }}
|}

Либертар-юридик концепция:
{|
|{{начало цитаты}}''Хоҡуҡ — бөтәһенә лә тигеҙ ирек һәм ғәҙеллек нормаһы һәм самаһы''<ref name="НЕРСЕСЯНЦ-ЛЮТ">{{cite web
 |url         = http://www.libertarium.ru/libertarium/1957
 |title       = Философия права: либертарно-юридическая концепция
 |author      = [[Нерсесянц, Владик Сумбатович|Нерсесянц B. C.]]
 |date        = 22.03.2002
 |work        = libertarium.ru
 |publisher   = Вопросы философии. — 2002. — № 3. — С. 3-15
 |accessdate  = 2013-08-04
 |lang        = 
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/65Bb46iBh
 |archivedate = 2012-02-04
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202054838/http://libertarium.ru/1957 |date=2012-02-02 }}</ref>.
{{конец цитаты|источник=
<ref>{{cite web
 | url         = http://bse.sci-lib.com/article092208.html
 | title       = БСЭ (3-е издание)
 | author      = 
 | date        = 
 | work        = 
 | publisher   = 
 | accessdate  = 2013-08-4
 | lang        = 
 | archiveurl  = https://www.webcitation.org/69ybPD8I9
 | archivedate = 2012-08-17
}}</ref>.}}
{{oq|ru|{{начало цитаты}}Право — это единство равной для всех нормы и меры свободы и справедливости''<ref name="НЕРСЕСЯНЦ-ЛЮТ">{{cite web
 |url         = http://www.libertarium.ru/libertarium/1957
 |title       = Философия права: либертарно-юридическая концепция
 |author      = [[Нерсесянц, Владик Сумбатович|Нерсесянц B. C.]]
 |date        = 22.03.2002
 |work        = libertarium.ru
 |publisher   = Вопросы философии. — 2002. — № 3. — С. 3-15
 |accessdate  = 2013-08-04
 |lang        = 
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/65Bb46iBh
 |archivedate = 2012-02-04
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202054838/http://libertarium.ru/1957 |date=2012-02-02 }}</ref>.
{{конец цитаты|источник=}} }}
|}

Хоҡуҡҡа формаль-юридик ысул ҡулланып, уның бөтә төп билдәләрен һанап, аңлатма биреп була.{{переход|#Признаки права|1}}

Ғалимдарҙың хоҡуҡты аңлауын бер системаға һалыу өсөн, хоҡуҡты аңлауҙың һәм төшөнсәләрҙең системаһы төҙөлә.

Был классификацияларҙың күбеһе хоҡуҡҡа позитивистар һәм хоҡуҡ философияһы күҙлегенән ҡарауға бәйле. В. А. Четвернин уларҙы потестар һәм потестар булмағанға бүлеп ҡарай<ref name="Четвертин">{{книга|автор=[[Четвернин, Владимир Александрович|Четвернин В. А.]] |часть= |ссылка часть= |заглавие=Проблемы теории права и государства. Краткий курс лекций |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство= |год=2007 |том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж=}}</ref>, О. Э. Лейст хоҡуҡты норматив һәм әхлаҡи аңлау<ref name="Лейст">{{книга|автор=[[Лейст, Олег Эрнестович|Лейст О. Э.]] |часть= |ссылка часть= |заглавие=Сущность права: Проблемы теории и философии права |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=Под. ред. [[Томсинов, Владимир Алексеевич|В. А. Томсинова]] |издание= |место=М. |издательство=Зерцало-М |год=2002 |том= |страницы= |страниц=279 |серия= |isbn= |тираж=}}</ref>, В. С. Нерсесянц хоҡуҡты легистик һәм юридик аңлау яҡлы {{sfn|Нерсесянц, Общая теория права и государства|2002|с=27—28}}.

=== Хоҡуҡ позитивистар күҙлегенән ===
Позитивистар өсөн хоҡуҡ- власть тарафынан билдәләнгән, ''мәжбүри нормалар'', власть ул нормаларҙы үтәргә мәжбүр итеү сараларына эйә . Был нормаларҙың айырым эстәлеге түгел, ә мәжбүрилеге позитивистар тарафынан хоҡуҡтың иң мөһим билдәһе тип атала{{sfn|Нерсесянц, Общая теория права и государства|2002|с=33—34}}<ref name="НЕРСЕСЯНЦ, Философия Гегеля">{{книга|автор=[[Нерсесянц, Владик Сумбатович|Нерсесянц В. С.]] |часть= |ссылка часть= |заглавие=Философия права Гегеля |оригинал= |ссылка=http://www.kursach.com/biblio/0010025/000.htm |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=Юристъ |год=1998 |том= |страницы=134—148 |страниц= |серия= |isbn= |тираж=}}</ref>.

Позитивистар фекеренсә,хоҡуҡ— формаль- йәмәғәт мөнәсәбәттәрен көйләүсе, дәүләт системаһы тарафынан мәжбүрләү менән тәьмин ителгән, дәүләт тарафынан билдәләнгән, йәки санкцияланған дөйөм мәжбүри тәртип ҡағиҙәләре (хоҡуҡ нормалары) системаһы.

Мәҫәлән, Марксистар мәктәбе хаҡимлыҡ итеүсе синыфтың ҡанунға әйләндерелгән ихтыяры һәм шулай уҡ хоҡуҡ нормалары тураһында фекер йөрөтә. Хоҡуҡ — дәүләт эшмәкәрлеге продукты, дәүләт власы тарафынан билдәләнә һәм дәүләттең мәжбүр итеү ихтыяры аша һаҡлана, хоҡуҡ һәм ҡанун (хоҡуҡ уның сығанағы, формаһы) позитивистар өсөн бер үк әйбер<ref>{{книга|автор=[[Маркс, Карл|Маркс К.]], [[Энгельс, Фридрих|Энгельс Ф.]]|заглавие=Сочинения|ссылка=|место=М.|издательство=|год=1960|том=4|страницы=443}}</ref>.

[[Файл:Thomas Hobbes (portrait).jpg|thumb|200 px|[[Гоббс, Томас|Томас Гоббс]], английский учёный [[Эпоха Просвещения|Эпохи Просвещения]]]]

Позитивистар күҙлегенән ҡарағанда, ''власть тарафынан мәжбүрилек'' — хоҡуҡтың берҙән-бер төп билдәһе {{sfn|Нерсесянц, Общая теория права и государства|2002|с=34}}. Томас Гоббс әйткәнсә: « Ҡанундың хоҡуҡи көсө суверендың бойороғо булыуынан ғына тора»<ref name="Гоббс">{{книга|автор=[[Гоббс, Томас|Гоббс Т.]] |часть= |ссылка часть= |заглавие=Левиафан, или материя, форма и власть государства церковного и гражданского |оригинал= |ссылка=http://www.kursach.com/biblio/0001006/000.htm |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=Мысль |год=1991 |том=2 |страницы=212 |страниц= |серия= |isbn= |тираж=}}</ref>. Ошондай уҡ фекерҙе [[XIX быуат]]та юрист Д. Остин<ref>{{книга|автор=Austin J. |часть= |ссылка часть= |заглавие=Lectures on Jurisprudence or the Philosophy of Positive Law |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=London |издательство= |год=1873 |volume= |pages=89, 98 |allpages= |серия= |isbn= |тираж=}}</ref><ref>{{книга|автор=Wilfred E. Rumble |часть= |ссылка часть= |заглавие=The Thought of John Austin : Jurisprudence, Colonial Reform, and the British Constitution London |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=Dover |издательство=Athlone Press |год=1985 |volume= |pages= |allpages= |серия= |isbn= |тираж=}}</ref>, {{не переведено|есть=:en:Sheldon Amos|надо=Амос, Шелдон|текст=Ш. Амос|язык=en}}<ref>{{книга|автор=Sheldon Amos |часть= |ссылка часть= |заглавие=A systematic View of the Science of Jurisprudence |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=London |издательство= |год=1872 |volume= |pages=73 |allpages= |серия= |isbn= |тираж=}}</ref>, Г. Ф. Шершеневич<ref>{{книга|автор=[[Шершеневич, Габриэль Феликсович|Шершеневич Г. Ф.]] |заглавие=Общая теория права |ответственный= |ссылка= |место=М. |издательство= |год=1910 |том=1 |страниц= |страницы=281, 314 |isbn=}}</ref> яҡлай.

== Хоҡуҡтың килеп сығышы концепциялары ==
{{main|Теории происхождения государства и права}}

=== Тәүтормош йәмғиәтендә власть һәм ижтимағи нормалар ===

Властың тәүге институт формалары һәм дөйөм мәжбүри тәртип ҡағиҙәләре йәмғиәт үҫешенең тәүтормош осоронда формалашҡан. Был дәүерҙә сәйәси власть һәм [[дәүләт]] институттары булмаған. Был осорҙа ижтимағи нормалар [[йола]], традициялар, йола ғәҙәттәре һәм тыйыуҙар (табу) формаһында йәшәй. Был нормаларҙы хоҡуҡ тип, йәки хоҡуҡҡа тиклемге тип иҫәпләргәме тигән һорау фәндә әле булһа бәхәсле булып иҫәпләнә<ref name="naz7>"{{книга|автор=Назаренко Г. В.|заглавие=Теория государства и права|место=М.|издательство=|год=2006|страницы=7}}</ref>.

Тәүтормош йәмғиәте ағзалары бер тигеҙ булған, улар идара итеүселәргә һәм идара ителеүселәргә бүленмәгән, шуға ла бындай йәмғиәттә беҙ белеп-аңлаған сәйәси власть бөтөнләй булмаған. Шуға ҡарамаҫтан, тәүтормош йәмғиәтендә лә власть институттары бары бер булған: йәмғиәт ағзалары ырыу башлыҡтарына һәм аҡһаҡалдарға (юлбашсыларға, ҡорбаштарына, башлыҡтарға) бойһонғандар. Әммә бындай бойһоноу тәү сиратта был кешеләрҙең шәхси авторитетына һәм абруйына нигеҙләнгән булған, икенсе яҡтан уларҙың был сифаттары бойһонорға теләмәгәндәргә  ҡарата көс ҡулланыу мөмкинлеге менән дә нығытылған булған<ref>''Назаренко Г. В.'' Теория государства и права. {{М.}}, 2006. С. 7.</ref>.

Тәүтормош йәмғиәтендәге көндәлек тормош уның бар яҡлы сағылышында ла (аҙыҡ-түлек табыу, кешеләр араһындағы төрлө мөнәсәбәттәр, шул иҫәптән ир-аттар менән ҡатын-ҡыҙҙар араһындағы ғаилә, беҙҙең замандағы [[никах килешеүе]]нең нәҡ ул ваҡыттағы формалары) бер нисек тә тәртипһеҙ, сыуалсыҡ һәм буталсыҡ булмаған, улар билдәле йола һәм ғөрөф-ғәҙәттәргә бойһонған. Уларҙа кешелектең тарихи үҫеше һөҙөмтәһендә алда әйтелгән теге йәки был йола-ғәҙәттәр менән бергә ҡаты ғына тыйыуҙар (табу) һәм кешеләрҙең төрлө шарттарҙағы тәртип ҡағиҙәләре нығытылып килгән<ref name="naz7" />.

Был нормалар, ҡағиҙә булараҡ, һәр ерҙә һәм һәр кем тарафынан ирекле нигеҙҙә үтәлгән: бер яҡтан был ғәҙәт һымаҡ  булһә, икенсенән, һәр кем уларҙы үтәгән йәмғиәттең башҡа ағзаларынан өлгө һәм үрнәк алған, һәм инде, өсөнсөнән, дөйөм алғанда улар көндәоек эшмәкәрлек өсөн кәрәкле һәм файҙалы булған. Был нормаларҙы үтәмәй йә тупаҫ боҙоу ниндәйҙер язаға алып килгән, уларҙың иң ауыры, әлбиттә, тәртип боҙоусыны йәмғиәттән ситкә ҡыуыу булған, был иһә ғәмәлдә ул шарртарҙа ҡыуылыусының үлемен аңлатҡан<ref name="naz7" />.

Традицияға нигеҙләнгән был ҡағиҙәләрҙе Рәсәй ғалимдары ниндәйҙер хоҡуҡ системаһы барлыҡҡа килтерә тип һанамағанда, башҡа илдәрҙең был өлкә белгестәре был үҙенсәлекле нормалар системаһын хоҡуҡ аңлатмаһына индерә<ref name="naz7" />.

=== Хоҡуҡтың килеп сығышы теориялары ===
[[Файл:St-thomas-aquinas.jpg|thumb|200 px|Представитель теологической теории права [[Фома Аквинский]]]]
* '''Теологик теория''': Закондар мәңге йәшәй, сөнки улар- Хоҙай бүләге. Улар юғарынан бирелгән изгелек һәм ғәҙеллек идеалдарына яраҡлы тормош тәртибен булдыра.
* '''Тәбиғи хоҡуҡ теорияһы''': [[Кеше]]нең тыуғандан алып, тәбиғәт тарафынан бирелгән, айырылғыһыҙ тәбиғи хоҡуҡтары бар (йәшәүгә, иреккә, тигеҙлеккә хоҡуҡ), уларҙы алып та, үҙгәртеп тә булмай. Закондар кешеләрҙең әхлаҡи йүнәлешенә тап килә һәм унһыҙ йәшәй алмай.
* '''Психологик теория''': Хоҡуҡ- кешенең эске кисерештәре һөҙөмтәһе. [[Дәүләт]] [[закон]]дары кеше психологияһына бәйле.
* '''Тарихи мәктәп''': Тормоштағы ҡапма-ҡаршылыҡтарҙы еңеп сығырға теләү хоҡуҡты барлыҡҡа килтерә, ул конфликтты яйға һала һәм кешеләрҙең тәртибен ипкә килтерә. Хоҡуҡ башта кеше аңында барлыҡҡа килә, һуңыраҡ ул закондарҙа теркәлә. Хоҡуҡ нормалары үҙгәрә ала, сөнки ул яйға һалып торған тормош үҙе үҙгәреп тора.
* '''Нормативизм теорияһы''': Дәүләт кешеләргә тәртип моделен бирә. Хоҡуҡ дәүләт тарафынан булдырыла һәм пирамида формаһындағы нормалар системаһы булып тора.
* '''Позитивизм теорияһы''': Хоҡуҡ тормоштағы ҡапма-ҡаршылыҡтар, конфликттар арҡаһында тыуа, еңеүсе булып көслөләр ҡала. Улар үҙ уйын ҡағиҙәләрен булдыра һәм үҙ тәртибен ҡуя. Еңелгәндәр уларға бойһона.
* '''Марксизм теорияһы''': Хоҡуҡ дәүләткә һәм йәмғиәттәге социаль- иҡтисади факторҙарға бәйле .
* '''Яҡтарҙы килештереү теорияһы''': Хоҡуҡ — йәмғиәттәге төрлө ҡапма-ҡаршы, бер-береһе менән көрәшкән көстәр араһындағы компромисс (бер ырыуҙа түгел, ә бер-береһе менән һәр саҡ ыҙғышҡан бер нисә ырыу араһындағы килешеү). Был теория Көнбайыш илдәре доктринаһында киң таралған<ref>{{книга|автор=Чепурнова Н. М., Серегин А. В. |часть= |ссылка часть= |заглавие=Теория государства и права: Учебно-методический комплекс |оригинал= |ссылка=http://yourlib.net/content/view/5014/61/ |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=ЕАОИ |год=2008 |том= |страницы=217 |страниц= |серия= |isbn= |тираж=}}</ref>.
* '''Регуляция теорияһы''': Хоҡуҡ дәүләт берҙәмлеген нығытыу өсөн йәмғиәттәге мөнәсәбәттәрҙе тәртипкә һалыу, яйлау кәрәклеге килеп тыуғас, барлыҡҡа килгән<ref>{{книга|автор=Чепурнова Н. М., Серегин А. В. |часть= |ссылка часть= |заглавие=Теория государства и права: Учебно-методический комплекс |оригинал= |ссылка=http://yourlib.net/content/view/5015/61/ |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=ЕАОИ |год=2008 |том= |страницы=218 |страниц= |серия= |isbn= |тираж=}}</ref>.

== Хоҡуҡ нормаһы ==
{{main|Норма права}}

Хоҡуҡ нормаһы айырым төр ижтимағи мөнәсәбәттәрҙе көйләй, [[дәүләт]] тарафынан билдәләнгән, йәки санкцияланған, үҙенең тәьҫир итеү өлкәһендә дөйөм мәжбүри, дәүләттең мәжбүр итеү көсө менән тәьмин ителгән һәм ''хоҡуҡ сығанағы''нда теркәп ҡуйылған тәртип ҡағиҙәләрен үҙ эсенә ала{{sfn|Корельский, Перевалов|1997|с=272}}.

''' Хоҡуҡ нормалары билдәләре'''{{sfn|Черданцев|2002|с=208—209}}:
* Хоҡуҡ нормаһы — дөйөм характерҙағы ҡағиҙә, айырым шәхестәргә ҡағылмай, илдә йәшәгән бөтә халыҡҡа, йәки берәй билдә буйынса айырым төркөмгә (мәҫәлән, пенсионерҙарға) ҡағыла.
* Хоҡуҡ нормаһы һәр саҡ киләсәккә йүнәлтелгән һәм күп ҡат ҡулланыуға иҫәп тота.
* Хоҡуҡ нормаһының һәр саҡ билдәле бер структураһы (төҙөлөшө) бар.

'''Хоҡуҡ нормаһының структураһы'''{{sfn|Черданцев|2002|с=214—216}}:
* Гипотеза (''әгәр…'') — юридик норма элементы: был норманың тормошҡа ашырылыу шарты һәм кемгә (адресаттар, юридик факттар) был норма ҡағыла икәнен күрһәтә .
* Диспозиция (''ул осраҡта…'') — юридик норма элементы: хоҡуҡ мөнәсәбәттәрендә ҡатнашыусылар тәртип нисек була ала һәм булырға тейеш икәнен күрһәтеүсе тәртип ҡағиҙәләре (адресаттарҙың субъектив хоҡуҡ һәм юридик бурыстары).
* Санкция (''ул осраҡта… (яза, тәьҫир итеү сараһы) ҡарала'') — юридик норма элементы: ''хоҡуҡты боҙоусы'' өсөн уңайһыҙ эҙемтәләрҙе, дәүләт тарафынан мәжбүрләү сараларын, ''яза биреүҙе'' һүрәтләй (юридик бурыс).

Хоҡуҡ нормалары барыһы бергә ''хоҡуҡ системаһы''н , ә айырым ''ижтимағи мөнәсәбәттәр''ҙе көйләүсе нормалар— ''хоҡуҡ өлкәһе''н тәшкил итә. Хоҡуҡ өлкәһе эсендәге нормалар ''хоҡуҡ институт''тары тип атала.

== Ҡарағыҙ ==
{{Навигация
|Тема         = Право
|Портал       = Право
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = 
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Метавики     = 
|Проект       = Право
}}
* [[Правовое государство]]
* [[Верховенство права]]
* [[Права человека]]
* [[Теория государства и права]]
* [[Юриспруденция]]
* [[Правопорядок]]
* [[Законность]]
* [[Справедливость]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга
 |автор         = [[Алексеев, Сергей Сергеевич|Алексеев С. С.]]
 |заглавие      = Общая теория права. В двух томах
 |ссылка        = http://www.kursach.com/biblio/0010002/000.htm
 |ответственный = 
 |место         = М.
 |издательство  = [[Юридическая литература (издательство)|Юридическая литература]]
 |год           = 1981
 |том           = 1
 |страниц       = 361
 |страницы      = 
 |isbn          = 
 |ref           = Алексеев, Том I
}}
* {{книга
 |автор         = [[Алексеев, Сергей Сергеевич|Алексеев С. С.]]
 |заглавие      = Общая теория права. В двух томах
 |ссылка        = http://www.kursach.com/biblio/0010003/000.htm
 |ответственный = 
 |место         = М.
 |издательство  = [[Юридическая литература (издательство)|Юридическая литература]]
 |год           = 1982
 |том           = 2
 |страниц       = 360
 |страницы      = 
 |isbn          =
 |ref           = Алексеев, Том II
}}
* {{книга
 |автор         = [[Давид, Рене|Давид Р.]], Жоффре-Спинози К.
 |заглавие      = Основные правовые системы современности
 |оригинал      = Les grands systemes de droit contemporains
 |ссылка        = http://www.kursach.com/biblio/0010006/000.htm
 |ответственный = Пер. с фр. [[Туманов, Владимир Александрович|В. А. Туманова]]
 |место         = М.
 |издательство  = Международные отношения
 |год           = 1996
 |том           = 
 |страниц       = 400
 |страницы      = 
 |isbn          = 5-7133-0892-8
 |тираж         = 
 |ref           = Рене Давид
}}
* {{книга
 |автор   = [[Марченко, Михаил Николаевич|Марченко М. Н.]]
 |заглавие   = Теория государства и права
 |место   = М.
 |издательство = Проспект
 |год = 2006
 |страниц = 640
 |страницы   = 
 |isbn    = 978-5-392-02414-8
 |ref  = Марченко
}}
* {{книга
 |автор=Матузов Н. И., Малько А. В. 
 |часть= 
 |ссылка часть= 
 |заглавие=Теория государства и права: Учебник 
 |оригинал= 
 |ссылка= 
 |викитека= 
 |ответственный= 
 |издание= 
 |место=М. 
 |издательство=Юристъ 
 |год=2004 
 |том= 
 |страницы= 
 |страниц= 512
 |серия= 
 |isbn= 
 |тираж=
 |ref=Матузов, Малько
}}
* {{книга
 |автор   = [[Нерсесянц, Владик Сумбатович|Нерсесянц В. С.]]
 |заглавие   = Философия права
 |ссылка = https://www.scribd.com/doc/65282441/%D0%9D%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B5%D1%81%D1%8F%D0%BD%D1%86-%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0
 |место   = М.
 |издательство = Норма
 |год = 2005
 |страниц = 848
 |страницы   =
 |isbn    = 5-89123-098-4
 |ref    = Нерсесянц, Философия права
}}
* {{книга
|автор    = [[Нерсесянц, Владик Сумбатович|Нерсесянц В. С.]]
|часть    = 
|заглавие = Общая теория права и государства
|оригинал = 
|ссылка   = http://www.kursach.com/biblio/0010019/000.htm
|ответственный = 
|издание  = 
|место    = М.
|издательство = Норма
|год = 2002
|том =
|страницы =
|страниц =
|серия =
|isbn = 5-89123-381-9
|тираж =
|ref    = Нерсесянц, Общая теория права и государства
}}
* {{книга
|автор    = 
|часть    = 
|заглавие = Проблемы общей теории права и государства. Учебник для вузов
|оригинал = 
|ссылка   = 
|ответственный = Под общей редакцией [[Член-корреспондент|члена-корр.]] [[Российская академия наук|РАН]], [[Доктор наук|доктора юрид. наук]], проф. [[Нерсесянц, Владик Сумбатович|В.&nbsp;С.&nbsp;Нерсесянца]]
|издание  = 
|место    = М.
|издательство = Норма
|год = 2006
|том =
|страницы =
|страниц = 832
|серия =
|isbn = 5-89123-361-4
|тираж =
}}
* {{книга
|автор    = Протасов В. Н., Протасова В. Н.
|часть    = 
|заглавие = Лекции по общей теории права и теории государства
|оригинал = 
|ссылка   = 
|ответственный = 
|издание  = 
|место    = М.
|издательство = Издательский дом «Городец»
|год = 2010
|том =
|страницы =
|страниц = 752
|серия =
|isbn = 978-5-9584-0251-9
|тираж =
}}
* {{книга
|автор    = Пристенский В. Н.
|часть    = 
|заглавие = Русская аксиология права: личность в контексте тотальности
|оригинал = 
|ссылка   = http://ec-dejavu.net/l-2/Law.html
|ответственный = 
|издание  = Александр Иванович Введенский и его философская эпоха
|место    = СПб.
|издательство = СПбГУ
|год = 2006
|том =
|страницы = 266—273
|страниц =
|серия =
|isbn =
|тираж =
}}
* {{книга
 |автор= 
 |часть= 
 |ссылка часть= 
 |заглавие=Теория государства и права 
 |оригинал= 
 |ссылка= 
 |викитека= 
 |ответственный=Под ред. В. М. Корельского и [[Перевалов, Виктор Дмитриевич|В. Д. Перевалова]] 
 |издание= 
 |место=М. 
 |издательство=ИНФРА М-Норма 
 |год=1997 
 |том= 
 |страницы= 
 |страниц=570
 |серия= 
 |isbn=5-86225-404-4 
 |тираж=
 |ref=Корельский, Перевалов
}}
* {{книга
 |автор         = [[Трубецкой, Евгений Николаевич|Трубецкой Е. Н.]]
 |заглавие      = Энциклопедия права
 |ссылка        = http://www.kursach.com/biblio/0010012/000.htm
 |ответственный = 
 |место         = СПб.
 |издательство  = Изд-во «Лунь»
 |год           = 1998
 |том           = 
 |страниц       = 224
 |страницы      = 
 |isbn          = 5-8114-0064-0
 |ref           = Энциклопедия права
}}
* {{книга
 |автор         = Черданцев А. Ф.
 |заглавие      = Теория государства и права: Учебник для вузов
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |место         = М.
 |издательство  = Юрайт-М
 |год           = 2002
 |том           = 
 |страниц       = 432
 |страницы      = 
 |isbn          = 5-7975-0616-5
 |ref           = Черданцев
}}
* {{книга
|автор=Шанхаев С. В.
|часть=Буддизм о преступлении и наказании
|заглавие=Мировые религии о преступлении и наказании
|ответственный=Науч. ред. А. А. Толкаченко, К. В. Харабет
|место=М.
|издательство=Рипол-классик
|год=2013
|страниц=608
|isbn=978-5-386-05292-8
|ref=Шанхаев
}}

{{ВС}}
{{Право}}
{{ТГП}}
{{Обществознание}}

[[Категория:Хоҡуҡ| ]]
Хоҡуҡ — юриспруденция төшөнсәһе, йәмәғәт мөнәсәбәттәрен көйләүҙең бер төрө; йәмәғәт мөнәсәбәттәрен көйләүсе, йәмғиәттәге мотлаҡ үтәлергә тейешле, формаль рәүештә билдәләнгән, тәғәйен тәртиптә ҡабул ителгән, дәүләт тарафынан гарантияланған тәртип ҡағиҙәләре системаһы .

Хоҡуҡтың конкрет билдәләмәһе теге, йәки был ғалимдың хоҡуҡты аңлау төрөнә бәйле. Төрлө мәктәптәр биргән билдәләмәләр хоҡуҡты тулыраҡ күҙ алдына килтерергә мөмкинлек бирә. Шуға күрә хоҡуҡ фәненең үҫеше өсөн плюрализмдың әһәмиәте бик ҙур, ләкин был
фән өлкәһенең дәүләт власына яҡын тороуы сәбәпле быға өлгәшеүе бик ауырға тура килә.

Ҡайһы бер билдәләмә йәки контекстарҙа хоҡуҡ хоҡуҡ системаһы (объектив хоҡуҡ йәки ҡануниәт) менән ҡушылып китә. Был осраҡта хоҡуҡ хоҡуҡ системаһы булараҡ хоҡуҡ сығанаҡтарында сағылыш таба , ә уның хоҡуҡи эстәлеге хоҡуҡ нормалары менән билдәләнә . Хоҡуҡты хоҡуҡ ситемаһы итеп күҙ алдына килтергәндә, хоҡуҡ системаһынан тыш ғәҙәттә башҡа хоҡуҡи күренештәр ҙә: хоҡуҡи мәҙәниәт, хоҡуҡи аң һәм хоҡуҡты тормошҡа ашырыу күҙ уңында тотола.

thumb|King Hammurabi is revealed the code of laws by the Mesopotamian sun god Shamash, also revered as the god of justice.

 Хоҡуҡ билдәләре 
Ғалимдар түбәндәге хоҡуҡ билдәләрен атай:

 Нормаға ярашлылыҡ (дөйөм характерҙағы тәртип ҡағиҙәләрен билдәләй);

 Дөйөм мәжбүрилек (ул бөтә хоҡуҡ субъекттарына, йәки күпселеккә ҡағыла);

 Дәүләт тарафынан гарантияланыу (дәүләт тарафынан мәжбүрләү саралары ҡаралған);

 Интеллектуаль (аҡыл) һәм ихтыяр характерындағы (хоҡуҡ кешеләрҙең ихтыяр һәм аңын һынландыра);

 Формаль билдәләнеү (хоҡуҡ нормалары рәсми рәүештә сағылдырыла);

 Системалылыҡ (хоҡуҡ — эстән бер-береһенә яраҡлаштырылған, бер бөтөн тәртипкә килтерелгән организм).

 Хоҡуҡты аңлау һәм хоҡуҡ төшөнсәһе 

Юриспруденцияның (хоҡуҡ ғилеме) меңәр йыллыҡ тарихында универсаль аңлатмалар табырға тырышмаҫҡа кәрәклеге әйтелеп киләЯволен, Дигесты 50.17.202, хәҙерге заман фәнендә лә бөтәһенә лә оҡшаған бер аңлатма булдырылмаған.

Брокгауз һәм Ефрон һүҙлегендә бирелгән аңлатма буйынса:
  Право есть совокупность правил (норм), определяющих обязательные взаимные отношения людей в обществе; это определение права указывает лишь общие очертания его содержания, между тем, вопрос о существе права, его происхождении и основах до сих пор остаётся одной из нерешённых в науке проблем.

Ҙур совет энциклопедияһында марксизм-ленинизм хоҡуҡ фәнендә ҡабул ителгән аңлатма бирелә (норматив- позитивистар позицияһынан сығып):
 Хоҡуҡ — уларҙы үтәү дәүләттең тәьҫир итеү саралары менән нығытылған, дәүләт тарафынан билдәләнгән йәки санкцияланған дөйөм мәжбүри тәртип ҡағиҙәләре (нормалары) барыһы бергә

Либертар-юридик концепция:
{|
|Хоҡуҡ — бөтәһенә лә тигеҙ ирек һәм ғәҙеллек нормаһы һәм самаһы .

{{oq|ru|Право — это единство равной для всех нормы и меры свободы и справедливости .
 }}
|}

Хоҡуҡҡа формаль-юридик ысул ҡулланып, уның бөтә төп билдәләрен һанап, аңлатма биреп була.

Ғалимдарҙың хоҡуҡты аңлауын бер системаға һалыу өсөн, хоҡуҡты аңлауҙың һәм төшөнсәләрҙең системаһы төҙөлә.

Был классификацияларҙың күбеһе хоҡуҡҡа позитивистар һәм хоҡуҡ философияһы күҙлегенән ҡарауға бәйле. В. А. Четвернин уларҙы потестар һәм потестар булмағанға бүлеп ҡарай, О. Э. Лейст хоҡуҡты норматив һәм әхлаҡи аңлау, В. С. Нерсесянц хоҡуҡты легистик һәм юридик аңлау яҡлы .

 Хоҡуҡ позитивистар күҙлегенән 
Позитивистар өсөн хоҡуҡ- власть тарафынан билдәләнгән, мәжбүри нормалар, власть ул нормаларҙы үтәргә мәжбүр итеү сараларына эйә . Был нормаларҙың айырым эстәлеге түгел, ә мәжбүрилеге позитивистар тарафынан хоҡуҡтың иң мөһим билдәһе тип атала.

Позитивистар фекеренсә,хоҡуҡ— формаль- йәмәғәт мөнәсәбәттәрен көйләүсе, дәүләт системаһы тарафынан мәжбүрләү менән тәьмин ителгән, дәүләт тарафынан билдәләнгән, йәки санкцияланған дөйөм мәжбүри тәртип ҡағиҙәләре (хоҡуҡ нормалары) системаһы.

Мәҫәлән, Марксистар мәктәбе хаҡимлыҡ итеүсе синыфтың ҡанунға әйләндерелгән ихтыяры һәм шулай уҡ хоҡуҡ нормалары тураһында фекер йөрөтә. Хоҡуҡ — дәүләт эшмәкәрлеге продукты, дәүләт власы тарафынан билдәләнә һәм дәүләттең мәжбүр итеү ихтыяры аша һаҡлана, хоҡуҡ һәм ҡанун (хоҡуҡ уның сығанағы, формаһы) позитивистар өсөн бер үк әйбер.

thumb|200 px|Томас Гоббс, английский учёный Эпохи Просвещения

Позитивистар күҙлегенән ҡарағанда, власть тарафынан мәжбүрилек — хоҡуҡтың берҙән-бер төп билдәһе . Томас Гоббс әйткәнсә: « Ҡанундың хоҡуҡи көсө суверендың бойороғо булыуынан ғына тора». Ошондай уҡ фекерҙе XIX быуатта юрист Д. Остин, , Г. Ф. Шершеневич яҡлай.

 Хоҡуҡтың килеп сығышы концепциялары 

 Тәүтормош йәмғиәтендә власть һәм ижтимағи нормалар 

Властың тәүге институт формалары һәм дөйөм мәжбүри тәртип ҡағиҙәләре йәмғиәт үҫешенең тәүтормош осоронда формалашҡан. Был дәүерҙә сәйәси власть һәм дәүләт институттары булмаған. Был осорҙа ижтимағи нормалар йола, традициялар, йола ғәҙәттәре һәм тыйыуҙар (табу) формаһында йәшәй. Был нормаларҙы хоҡуҡ тип, йәки хоҡуҡҡа тиклемге тип иҫәпләргәме тигән һорау фәндә әле булһа бәхәсле булып иҫәпләнә".

Тәүтормош йәмғиәте ағзалары бер тигеҙ булған, улар идара итеүселәргә һәм идара ителеүселәргә бүленмәгән, шуға ла бындай йәмғиәттә беҙ белеп-аңлаған сәйәси власть бөтөнләй булмаған. Шуға ҡарамаҫтан, тәүтормош йәмғиәтендә лә власть институттары бары бер булған: йәмғиәт ағзалары ырыу башлыҡтарына һәм аҡһаҡалдарға (юлбашсыларға, ҡорбаштарына, башлыҡтарға) бойһонғандар. Әммә бындай бойһоноу тәү сиратта был кешеләрҙең шәхси авторитетына һәм абруйына нигеҙләнгән булған, икенсе яҡтан уларҙың был сифаттары бойһонорға теләмәгәндәргә  ҡарата көс ҡулланыу мөмкинлеге менән дә нығытылған булғанНазаренко Г. В. Теория государства и права. , 2006. С. 7..

Тәүтормош йәмғиәтендәге көндәлек тормош уның бар яҡлы сағылышында ла (аҙыҡ-түлек табыу, кешеләр араһындағы төрлө мөнәсәбәттәр, шул иҫәптән ир-аттар менән ҡатын-ҡыҙҙар араһындағы ғаилә, беҙҙең замандағы никах килешеүенең нәҡ ул ваҡыттағы формалары) бер нисек тә тәртипһеҙ, сыуалсыҡ һәм буталсыҡ булмаған, улар билдәле йола һәм ғөрөф-ғәҙәттәргә бойһонған. Уларҙа кешелектең тарихи үҫеше һөҙөмтәһендә алда әйтелгән теге йәки был йола-ғәҙәттәр менән бергә ҡаты ғына тыйыуҙар (табу) һәм кешеләрҙең төрлө шарттарҙағы тәртип ҡағиҙәләре нығытылып килгән.

Был нормалар, ҡағиҙә булараҡ, һәр ерҙә һәм һәр кем тарафынан ирекле нигеҙҙә үтәлгән: бер яҡтан был ғәҙәт һымаҡ  булһә, икенсенән, һәр кем уларҙы үтәгән йәмғиәттең башҡа ағзаларынан өлгө һәм үрнәк алған, һәм инде, өсөнсөнән, дөйөм алғанда улар көндәоек эшмәкәрлек өсөн кәрәкле һәм файҙалы булған. Был нормаларҙы үтәмәй йә тупаҫ боҙоу ниндәйҙер язаға алып килгән, уларҙың иң ауыры, әлбиттә, тәртип боҙоусыны йәмғиәттән ситкә ҡыуыу булған, был иһә ғәмәлдә ул шарртарҙа ҡыуылыусының үлемен аңлатҡан.

Традицияға нигеҙләнгән был ҡағиҙәләрҙе Рәсәй ғалимдары ниндәйҙер хоҡуҡ системаһы барлыҡҡа килтерә тип һанамағанда, башҡа илдәрҙең был өлкә белгестәре был үҙенсәлекле нормалар системаһын хоҡуҡ аңлатмаһына индерә.

 Хоҡуҡтың килеп сығышы теориялары 
thumb|200 px|Представитель теологической теории права Фома Аквинский
 Теологик теория: Закондар мәңге йәшәй, сөнки улар- Хоҙай бүләге. Улар юғарынан бирелгән изгелек һәм ғәҙеллек идеалдарына яраҡлы тормош тәртибен булдыра.
 Тәбиғи хоҡуҡ теорияһы: Кешенең тыуғандан алып, тәбиғәт тарафынан бирелгән, айырылғыһыҙ тәбиғи хоҡуҡтары бар (йәшәүгә, иреккә, тигеҙлеккә хоҡуҡ), уларҙы алып та, үҙгәртеп тә булмай. Закондар кешеләрҙең әхлаҡи йүнәлешенә тап килә һәм унһыҙ йәшәй алмай.
 Психологик теория: Хоҡуҡ- кешенең эске кисерештәре һөҙөмтәһе. Дәүләт закондары кеше психологияһына бәйле.
 Тарихи мәктәп: Тормоштағы ҡапма-ҡаршылыҡтарҙы еңеп сығырға теләү хоҡуҡты барлыҡҡа килтерә, ул конфликтты яйға һала һәм кешеләрҙең тәртибен ипкә килтерә. Хоҡуҡ башта кеше аңында барлыҡҡа килә, һуңыраҡ ул закондарҙа теркәлә. Хоҡуҡ нормалары үҙгәрә ала, сөнки ул яйға һалып торған тормош үҙе үҙгәреп тора.
 Нормативизм теорияһы: Дәүләт кешеләргә тәртип моделен бирә. Хоҡуҡ дәүләт тарафынан булдырыла һәм пирамида формаһындағы нормалар системаһы булып тора.
 Позитивизм теорияһы: Хоҡуҡ тормоштағы ҡапма-ҡаршылыҡтар, конфликттар арҡаһында тыуа, еңеүсе булып көслөләр ҡала. Улар үҙ уйын ҡағиҙәләрен булдыра һәм үҙ тәртибен ҡуя. Еңелгәндәр уларға бойһона.
 Марксизм теорияһы: Хоҡуҡ дәүләткә һәм йәмғиәттәге социаль- иҡтисади факторҙарға бәйле .
 Яҡтарҙы килештереү теорияһы: Хоҡуҡ — йәмғиәттәге төрлө ҡапма-ҡаршы, бер-береһе менән көрәшкән көстәр араһындағы компромисс (бер ырыуҙа түгел, ә бер-береһе менән һәр саҡ ыҙғышҡан бер нисә ырыу араһындағы килешеү). Был теория Көнбайыш илдәре доктринаһында киң таралған.
 Регуляция теорияһы: Хоҡуҡ дәүләт берҙәмлеген нығытыу өсөн йәмғиәттәге мөнәсәбәттәрҙе тәртипкә һалыу, яйлау кәрәклеге килеп тыуғас, барлыҡҡа килгән.

 Хоҡуҡ нормаһы 

Хоҡуҡ нормаһы айырым төр ижтимағи мөнәсәбәттәрҙе көйләй, дәүләт тарафынан билдәләнгән, йәки санкцияланған, үҙенең тәьҫир итеү өлкәһендә дөйөм мәжбүри, дәүләттең мәжбүр итеү көсө менән тәьмин ителгән һәм хоҡуҡ сығанағында теркәп ҡуйылған тәртип ҡағиҙәләрен үҙ эсенә ала.

 Хоҡуҡ нормалары билдәләре:
 Хоҡуҡ нормаһы — дөйөм характерҙағы ҡағиҙә, айырым шәхестәргә ҡағылмай, илдә йәшәгән бөтә халыҡҡа, йәки берәй билдә буйынса айырым төркөмгә (мәҫәлән, пенсионерҙарға) ҡағыла.
 Хоҡуҡ нормаһы һәр саҡ киләсәккә йүнәлтелгән һәм күп ҡат ҡулланыуға иҫәп тота.
 Хоҡуҡ нормаһының һәр саҡ билдәле бер структураһы (төҙөлөшө) бар.

Хоҡуҡ нормаһының структураһы:
 Гипотеза (әгәр…) — юридик норма элементы: был норманың тормошҡа ашырылыу шарты һәм кемгә (адресаттар, юридик факттар) был норма ҡағыла икәнен күрһәтә .
 Диспозиция (ул осраҡта…) — юридик норма элементы: хоҡуҡ мөнәсәбәттәрендә ҡатнашыусылар тәртип нисек була ала һәм булырға тейеш икәнен күрһәтеүсе тәртип ҡағиҙәләре (адресаттарҙың субъектив хоҡуҡ һәм юридик бурыстары).
 Санкция (ул осраҡта… (яза, тәьҫир итеү сараһы) ҡарала) — юридик норма элементы: хоҡуҡты боҙоусы өсөн уңайһыҙ эҙемтәләрҙе, дәүләт тарафынан мәжбүрләү сараларын, яза биреүҙе һүрәтләй (юридик бурыс).

Хоҡуҡ нормалары барыһы бергә хоҡуҡ системаһын , ә айырым ижтимағи мөнәсәбәттәрҙе көйләүсе нормалар— хоҡуҡ өлкәһен тәшкил итә. Хоҡуҡ өлкәһе эсендәге нормалар хоҡуҡ институт''тары тип атала.

 Ҡарағыҙ 

 Правовое государство
 Верховенство права
 Права человека
 Теория государства и права
 Юриспруденция
 Правопорядок
 Законность
 Справедливость

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт