Йәйен
{{Taxobox 
| name = Йәйен
| image file = Silurus glanis 02.jpg
| regnum = Хайуандар
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis =  [[Ҡылыс һыртлылар]]
| ordo =  [[Йәйен һымаҡтар]]
| familia = [[Siluridae|Йәйендәр]]
| genus = [[Silurus|Йәйен]]
| species = '''Ғәҙәти йәйен'''
| latin  = {{btname|Silurus glanis|[[Linnaeus]], [[1758]]}}
| commons = Category:Silurus glanis
| wikispecies = Silurus glanis
| range map = Silurus_glanis_distmap.png
| range legend = {{Легенда2|red|тәбиғи  ареал (сөсө һыуҙар)}}<br>{{Легенда2|orange|интродуцирован (сөсө һыу ятҡылыҡтары)}}<br>{{Легенда2|blue| тоҙло һыуареал }}
| itis = 164068
| ncbi = 94993
}}

'''Йәйен''' ({{lang-la|Silurus glanis}}, {{lang-ru|сом обыкновенный<ref name="а">{{Книга:Пятиязычный словарь названий животных. Рыбы|страницы=158}}</ref>}}) — йәйендәр ғәиләһенә (''Siluridae'') ҡараған киң ялпаҡ ауыҙлы, оҙон мыйыҡлы, сөсө һыуҙа йәшәгән шыма тәнле, тәңкәһеҙ эре<ref name=":0">[http://fish-news.teia.org/som.htm Список рекордных сомов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090927043054/http://fish-news.teia.org/som.htm |date=2009-09-27 }}.</ref> йыртҡыс балыҡ; [[Башҡортостан]]да иң ҙур балыҡ.

Оҙонлоғо 5 м самаһы, ауырлығы 400 кг тирәһе (тарихи мәғлүмәттәр буйынса).

Хәҙерге ваҡытта 100 кг-дан артыҡ тартҡан вәкилдәре бик һирәк осрай. Әммә оҙонлоғо 2,5 м-ҙан ашыу һәм массаһы 150 кг тирәһе булған вәкилдәре рәсми рәүештә теркәлгән.

== Ҡылыҡһырлама ==
Тышҡы күренеше менән ялҡау, әшәүәтһеҙ һәм әкрен ҡуҙғалыусан һымаҡ. Әммә асыҡһа, ғәжәп етеҙ эш итә.

Аналь йөҙгөсө оҙон, ишһеҙ йөҙгөстәре ҡылсыҡһыҙ.

Тәне һорғолт-йәшел төҫмөрләнешле көрән төҫөндә, ҡорһағы аҡ. Тереклек иткән еренә ҡарап төҫө ҡараға яҡын төҫтән алып асыҡ һары төҫкә тиклем үҙгәрә ала.Һирәкләп булһа ла араларында альбиностар ҙа осрай.

== Ареалы ==
[[Төньяҡ Боҙло океан]] бассейнынан башҡа [[Европа]]ла һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙең Европа өлөшөндәге йылғаларҙа, күлдәрҙә, [[Арал диңгеҙе]] бассейнында тереклек итә.

== Үрсеүе ==
Яҙғыһын яр ситттәрендә һыу үҫемлектәре араһында ыуылдырыҡ сәсәләр. Инә балыҡ оя яһап шуның эсенә ыуылдырыҡ һала. Ыуылдырыҡтарҙы ата балыҡ һаҡлай. Енси етлегеү ғүмерҙәренең бишенсе йәшендә башлана.

== Туҡланыуы ==
Балыҡ тик емтек менән генә туҡлана тигән яңылыш фекер бар. Асылда, был бөтөнләй дөрөҫ түгел.
Үҫештәренең башында йәйен ваҡ [[Ҡыҫала|ҡыҫала һымаҡтар]], селбәрәләр, һыу бөжәктәре менән туҡлана. Үҫешә биргәс, тере [[Балыҡтар|балыҡ]], [[моллюскылар]], һыу ҡоштары һәм һыуҙа тереклек иткән башҡа хайуандар менән туҡлана.
[[Файл:Silurus glanis white.JPG|left|thumb|250px|Альбинос йәйен]]
Бик әүҙем төнгө йыртҡыс. Көндөҙ һыу аҫты соҡорҙарында һәм башҡа уйһыу урындарҙа ята.

Боҙ китер алдынан бәләкәй төркөмдәргә йыйылып (5 — 10 тирәһе), һыу аҫты соҡорҙарында йыйылалар. Ҡышҡыһын әүҙемлектәре булмай һәм бөтөнләй тиерлек туҡланмайҙар.

=== Кеше ашауы тураһында хәбәрҙәр ===
Ҙур йәйендәрҙең кешеләргә, айырыуса балаларға һөжүм итеү осраҡтары теркәлгән<ref name="ReferenceA">''Сабанеев Л. П.'' [[s:Жизнь и ловля пресноводных рыб/Сом|Сом]] // Жизнь и ловля пресноводных рыб.</ref><ref>[http://yar.kp.ru/online/news/720727/ Гигантский сом напал на женщину: пострадавшей пришлось обратиться к врачам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101121155701/http://yar.kp.ru/online/news/720727/ |date=2010-11-21 }}, 15.08.2010, Новости 24, Контуев М.</ref>. кеше ашаусы хайуандар рәтенә индерелгән<ref>[[s:Жизнь и ловля пресноводных рыб/Сом|Сабанеев Л. П. Жизнь и ловля пресноводных рыб]]</ref>.

XVI—XVIII быуаттарҙа Дунайҙа гигант балыҡтарҙы ҡулға төшөрөү осраҡтары бер нисә тапҡыр теркәлә, ашҡаҙанында кеше тәндәре йәки уларҙың өлөштәре табыла, әммә үлгәндәр тере саҡта балыҡ ҡорбаны булғанмы, әллә һуңғыһы уларҙың мәйеттәрен ашағанмы икәне аңлашылмай<ref>[http://aqualib.ru/books/item/f00/s00/z0000034/st030.shtml Гигантские сомы-людоеды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181018044155/http://aqualib.ru/books/item/f00/s00/z0000034/st030.shtml |date=2018-10-18 }} // Подводные обитатели.</ref>.

== Гигант йәйендәр ==
[[Волга]]ла ауырлығы яҡынса 50 килограмға еткән йәйендәрҙе осратырға мөмкин<ref>{{cite web |url=https://www.tltonline.ru/news/society/item/na_volge_v_rayone_tolyatti_muzhchina_vylovil_50-kilogrammovogo_soma/ |title=На Волге в районе Тольятти мужчина выловил 50-килограммового сома |publisher=Тольятти Онлайн |lang=ru |accessdate=2017-07-05 |archive-date=2017-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170831041123/https://www.tltonline.ru/news/society/item/na_volge_v_rayone_tolyatti_muzhchina_vylovil_50-kilogrammovogo_soma/ |deadlink=no }}</ref>. Иң ҙурҙарын (ауырлығы 100 килограмдан ашыу) ҡайһы берҙә Испания балыҡсылары Эбро йылғаһында эләктерә, унда XX быуат уртаһында климатлаштырыла һәм тиҙ күбәйә<ref name=":0"/>.

== Әҙәбиәт ==
* Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?Fishes/190.html Позвоночные животные России: обыкновенный (европейский) сом] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200713005449/http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?Fishes%2F190.html |date=2020-07-13 }}
* [http://www.euro-som.de/index.php Все подробности о соме, образе жизни и ловли сома]
* [http://1recept.com/tag/som/ Сом, рецепты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020131026/http://1recept.com/tag/som/ |date=2012-10-20 }}

{{Внешние ссылки|Животные}}
{{Викитека|Жизнь и ловля пресноводных рыб/Сом}}

{{ichtiology-stub}}
[[Категория:Йәйендәр]]
[[Категория:Сөсө һыуҙа йәшәй торған балыҡтар]]
[[Категория:Кәсеп балығы]]
[[Категория:Евразия балыҡтары]]
Йәйен (, ) — йәйендәр ғәиләһенә (Siluridae) ҡараған киң ялпаҡ ауыҙлы, оҙон мыйыҡлы, сөсө һыуҙа йәшәгән шыма тәнле, тәңкәһеҙ эреСписок рекордных сомов . йыртҡыс балыҡ; Башҡортостанда иң ҙур балыҡ.

Оҙонлоғо 5 м самаһы, ауырлығы 400 кг тирәһе (тарихи мәғлүмәттәр буйынса).

Хәҙерге ваҡытта 100 кг-дан артыҡ тартҡан вәкилдәре бик һирәк осрай. Әммә оҙонлоғо 2,5 м-ҙан ашыу һәм массаһы 150 кг тирәһе булған вәкилдәре рәсми рәүештә теркәлгән.

 Ҡылыҡһырлама 
Тышҡы күренеше менән ялҡау, әшәүәтһеҙ һәм әкрен ҡуҙғалыусан һымаҡ. Әммә асыҡһа, ғәжәп етеҙ эш итә.

Аналь йөҙгөсө оҙон, ишһеҙ йөҙгөстәре ҡылсыҡһыҙ.

Тәне һорғолт-йәшел төҫмөрләнешле көрән төҫөндә, ҡорһағы аҡ. Тереклек иткән еренә ҡарап төҫө ҡараға яҡын төҫтән алып асыҡ һары төҫкә тиклем үҙгәрә ала.Һирәкләп булһа ла араларында альбиностар ҙа осрай.

 Ареалы 
Төньяҡ Боҙло океан бассейнынан башҡа Европала һәм Рәсәйҙең Европа өлөшөндәге йылғаларҙа, күлдәрҙә, Арал диңгеҙе бассейнында тереклек итә.

 Үрсеүе 
Яҙғыһын яр ситттәрендә һыу үҫемлектәре араһында ыуылдырыҡ сәсәләр. Инә балыҡ оя яһап шуның эсенә ыуылдырыҡ һала. Ыуылдырыҡтарҙы ата балыҡ һаҡлай. Енси етлегеү ғүмерҙәренең бишенсе йәшендә башлана.

 Туҡланыуы 
Балыҡ тик емтек менән генә туҡлана тигән яңылыш фекер бар. Асылда, был бөтөнләй дөрөҫ түгел.
Үҫештәренең башында йәйен ваҡ ҡыҫала һымаҡтар, селбәрәләр, һыу бөжәктәре менән туҡлана. Үҫешә биргәс, тере балыҡ, моллюскылар, һыу ҡоштары һәм һыуҙа тереклек иткән башҡа хайуандар менән туҡлана.
left|thumb|250px|Альбинос йәйен
Бик әүҙем төнгө йыртҡыс. Көндөҙ һыу аҫты соҡорҙарында һәм башҡа уйһыу урындарҙа ята.

Боҙ китер алдынан бәләкәй төркөмдәргә йыйылып (5 — 10 тирәһе), һыу аҫты соҡорҙарында йыйылалар. Ҡышҡыһын әүҙемлектәре булмай һәм бөтөнләй тиерлек туҡланмайҙар.

 Кеше ашауы тураһында хәбәрҙәр 
Ҙур йәйендәрҙең кешеләргә, айырыуса балаларға һөжүм итеү осраҡтары теркәлгәнСабанеев Л. П. Сом // Жизнь и ловля пресноводных рыб.Гигантский сом напал на женщину: пострадавшей пришлось обратиться к врачам , 15.08.2010, Новости 24, Контуев М.. кеше ашаусы хайуандар рәтенә индерелгәнСабанеев Л. П. Жизнь и ловля пресноводных рыб.

XVI—XVIII быуаттарҙа Дунайҙа гигант балыҡтарҙы ҡулға төшөрөү осраҡтары бер нисә тапҡыр теркәлә, ашҡаҙанында кеше тәндәре йәки уларҙың өлөштәре табыла, әммә үлгәндәр тере саҡта балыҡ ҡорбаны булғанмы, әллә һуңғыһы уларҙың мәйеттәрен ашағанмы икәне аңлашылмайГигантские сомы-людоеды  // Подводные обитатели..

 Гигант йәйендәр 
Волгала ауырлығы яҡынса 50 килограмға еткән йәйендәрҙе осратырға мөмкин. Иң ҙурҙарын (ауырлығы 100 килограмдан ашыу) ҡайһы берҙә Испания балыҡсылары Эбро йылғаһында эләктерә, унда XX быуат уртаһында климатлаштырыла һәм тиҙ күбәйә.

 Әҙәбиәт 
 Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 Позвоночные животные России: обыкновенный (европейский) сом 
 Все подробности о соме, образе жизни и ловли сома
 Сом, рецепты 

Категория:Йәйендәр
Категория:Сөсө һыуҙа йәшәй торған балыҡтар
Категория:Кәсеп балығы
Категория:Евразия балыҡтары