Туғыҙлы
{{НП-Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Тугузлы
 | оригинальное название    = {{lang-ba|Туғыҙлы}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 55 |lat_min = 19 |lat_sec = 5
 | lon_deg                  = 58 |lon_min = 45 |lon_sec = 34
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = 
 | район                    = Ҡыйғы районы{{!}}Ҡыйғы районы
 | район в таблице          = 
 | вид поселения            = ауыл биләмәһе
 | поселение                = Арыҫлан ауыл Советы (Ҡыйғы районы){{!}}Арыҫлан ауыл Советы
 | поселение в таблице      = 
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Тугузлы | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Тугузлы | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[татарҙар]], [[башҡорттар]]
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 452511
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 80236810007
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}

'''Туғыҙлы''' ({{lang-ru|Тугузлы}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ҡыйғы районы]]ндағы ауыл. 2008 йылдан [[Арыҫлан ауыл Советы (Ҡыйғы районы)|Арыҫлан ауыл Советы]] составына инә. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 507 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.
Почта индексы — 452511, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80236810007.

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Үрге Ҡыйғы]]): 16 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Арыҫлан (Ҡыйғы районы)|Арыҫлан]]): 17 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]]): 29 км

Туғыҙлы ауылы Туғыҙлы йылғаһы буйында, район үҙәге [[Үрге Ҡыйғы]] ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 16 километрҙа һәм [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 29 километрҙа урынлашҡан<ref>{{БЭ2013|77170}}</ref>.

== Тарихы ==
Ғалим [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы]], архив сығанаҡтары нигеҙендә, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның хәҙерге [[Туймазы районы]]ндағы [[Балтай]] һәм [[Түбәнге Бишенде]] ауылдары яҡынса [[1725 йыл]]да [[Себер даруғаһы]] [[Әйле]] башҡорттары тарафынан нигеҙләнгән тип дәлилләне. Шул Әйле ырыуы кешеләренең бөтәһе лә тиерлек хәҙерге [[Ҡыйғы районы]] Туғыҙлы ауылынан булған. Әйтер кәрәк, уларҙың күпмелер өлөшө, 100 йылдан ашыу ваҡыт үтеүгә, тыуған ерҙәренә әйләнеп ҡайтҡан. Һәм [[Троицк өйәҙе]] составында Туғыҙлы менән йәнәшә [[Арыҫлан (Ҡыйғы районы)|Арыҫлан]] һәм [[Яҫауыл]] ауылдарына нигеҙ һалған.

Шулай итеп, Туғыҙлы ауылына [[XVIII быуат]] башында [[Себер даруғаһы]] [[Әйле]] улусы башҡорттары үҙҙәренең [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] ерҙәрендә нигеҙ һалған. 
[[XIX быуат]]тың 1-се яртыһында [[Арыҫлан (Ҡыйғы районы)|Арыҫлан]] ауылы (Яңы Туғыҙлы) барлыҡҡа килгәндән һуң, Иҫке Туғыҙлы тип теркәлгән. 

[[1795 йыл]]да Туғыҙлы ауылындағы 16 йортта 110 кеше, йәғни Ҡурғашйылға һәм Күлбай ауылдарында йәшәгән.
 
[[1816 йыл]]да Туғыҙлы ауылында 140, [[1834 йыл]]да — 32 йортта 200 кеше йәшәгән. 

Ҡайһы бер аҫабаларҙың исеме: Абдулвәхит, Абдулмәжит Алдыяровтар, Абдулвәхит, Хисамет­дин, Санъяп, Тимербулат Фәйзуллиндар, Тимербай Байсланов, Фәхретдин Тимеров, Ғүмәр Мәмбәтов, Әлмөхәмәт Йәрмөхәмәтов, Ҡолмөхәмәт Шәфиев һәм башҡалар. [[1815 йыл|1815]] һәм [[1845 йыл]]дарҙа Туғыҙлыға Туймазы ауылы башҡорттары Фәйзул­ла Мөстәҡимов һәм Ғабдуллин, Байслан ауылынан — ҡаҙаҡтар Бүтәбәҡ Бағымбәтов, уның улы Жулай Бүтәбәҡов күсерелгән<ref>{{ИСДБ|страницы=536}}</ref>.

[[1811 йыл]]ғы VI рәүиздә иҫәпкә алынған [[Ырымбур губернаһы]] [[Троицк өйәҙе]] 4-се башҡорт кантоны 1-се йорт Туғыҙлы ауылы [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] башҡорттары: 
# Илле башы (пятидесятник), өлкән писарь Тимербай Байсланов 53 йәштә, улы Шәмсетдин — 8 йәш.
# Шәфи Сәғитов 54 йәштә, улдары Бикмөхәмәт, Ишмөхәмәт, Әлмөхәмәт, Йәрмәхәмәт, Килмөхәмәт; энеһе Мөхәмәт Шәрипов — 41 йәш, улы Дусмөхәмәт.
# Шәриф Абдулкәримов 45 йәштә, улы Мөхәмәткәрим; энеләре Дәүләт — 42 йәш һәм Ғабидулла — 27 йәш.
# Ғәбйәлил Зәйетҡолов 60 йәштә, улы Абдулнасыр — 20 йәш.
# Сәйфулла Мөстәҡимов 54 йәштә, улдары Әсфәндиәр — 3 йәш һәм Ғәйзәтулла — 1 йәш; энеһе Фәйзулла — 42 йәш.
# Балта Сәғитов 50 йәштә, улы Әфләтүн — 1 йәш.
# Баязит Иманғолов 47 йәштә, энеләре Миңдеғол — 41 йәш (уның улы Йосоп) һәм Рәмғол — 40 йәш.
# Тимерғәле Башаланов 34 йәштә, энеһе Батырша — 25 йәш.
# Ғүмәр Мәҡсүтов 77 йәштә, улдары Усман — 34 йәш, Әмин — 34 йәш (уның улдары Әмерхан һәм Рәжәп), Амангилде — 18 йәш.
# Исламғол Ишҡолов 10 йәштә, энеләре — Искәндәр, Исхаҡ.
# Бикҡол Ишбулдин — 20 йәш.
# Биктимер Ишәлин 30 йәштә, улдары Ниғәмәтулла — 4 йәш һәм Ғәбәйҙулла — 1 йәш.
# Санъяп Фәйзуллин 41 йәштә, энеләре Фисаметдин — 38 йәш, Абдулвәхит — 28 йәш (уның улы Сәхәүетдин).
# Сәйфетдин Зәйнәғәбдинов 20 йәштә.
# Абдулмәжит Алдыяров 52 йәштә, энеһе Ғәбделватан — 32 йәш (уның улы Ғәбдрәшит).
# Бикташ Арыҫланов 36 йәштә (уның улдары Дәүләтбай — 5 йәш һәм Өмөтбай — 2 йәш), энеләре Моратша — 24 йәш һәм Дәүләтша — 18 йәш (уның улы Вәлишә).
# Туҡтар Ирүбаев 25 йәштә.
# Мөхәмәтрәхим Ҡушаназаров 24 йәштә. Барлығы — 57 ир-ат.

1842 йылда 227 башҡортҡа 70 сирек ужым һәм 104 сирек яҙғы иген сәселгән. 32 йортҡа 136 йылҡы, 87 һыйыр (фәҡәт башҡорттарҙа ғына йылҡы менән һыйыр малының ошондай нисбәтен күҙәтеп булған), 130 һарыҡ, 50 кәзә аҫыралған<ref>{{ИСДБ|страницы=536}}</ref>.

== Биләмә берәмектәренә инеүе ==
<!-- {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100 %;margin:0;" --><!-- Төрөлөп ҡуйыла торған таблица башы -->
{| class="wikitable"
|-
! Теркәү йылы !! Улус, ауыл советы !! Өйәҙ, кантон, район !! Губерна, Республика !! Дәүләт
|-
| [[1757]] ||Дыуан улусы || Троицк өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй Империяһы
|-
| [[1816]] || 1-се йорт || 4-се Башҡорт кантоны || Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
| [[1834]] || 1-се йорт || 4-се Башҡорт кантоны || Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1847]] || 1-се йорт || 4-се Башҡорт кантоны ||  Өфө өйәҙе Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1859]] || 1-се йорт || 4-се Башҡорт кантоны || Өфө өйәҙе Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1895]] || Иҫке Балаҡатай улусы || Златоуст өйәҙе || Өфө губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1920]] || биләмәһе || Үрге Ҡыйғы өйәҙе || Автономлы Башҡорт ССР-ы (Бәләкәй Башҡортостан) ||[[Файл:Emblem of the Russian SFSR (1978–1991), Emblem of Russia (1991–1992).svg|20px]] РСФСР
|-
|[[1926]] || Дыуан улусы || Мәсәғүт кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||{{СССР}} СССР
|-
|[[1935]] || Туғыҙлы ауыл Советы || Ҡыйғы районы || Башҡорт АССР-ы ||{{СССР}} СССР
|-
|[[1941]] || Туғыҙлы ауыл Советы|| Ҡыйғы районы|| Башҡорт АССР-ы || {{СССР}} СССР
|-
|[[1990]] || Туғыҙлы ауыл Советы || Ҡыйғы районы ||[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] ||{{Россия}} Рәсәй Федерацияһы
|-
|[[2008]] || Арыҫлан ауыл Советы || Ҡыйғы районы ||[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] ||{{Россия}} Рәсәй Федерацияһы
|-

|-
| || || || ||
|}

== Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше ==
Туғыҙлы ауылында [[1859 йыл]]да 374 башҡорт теркәлгән.

[[1865 йыл]]да 63 йортта — 435 кеше йәшәгән. [[Малсылыҡ]], [[игенселек]], [[умартасылыҡ]] менән шөғөлләнгәндәр. [[1830 йыл]]да төҙөлгән [[мәсет]], 2 һыу тирмәне булған<ref>{{БЭ2013|77170}}</ref>.

[[XIX быуат]] аҙағындағы тасуирлауҙа: «ул текә битләү буйлап, үҙ ерҙәренең уртаһында урынлашҡан ҡалҡыулыҡта ята. Халҡы - аҫаба башҡорттар. Ауыл 27 дисәтинә биләгән 127 йорттан тора. Йәшелсә баҡсалары юҡ. Ер 182 ир-ат йән башына бүленгән. [[1887 йыл]]дан алып 300 йән башына бүлеүгә күсә. 1861 йылдан алып ер бер тапҡыр яңынан бүленгән. Баҫыуҙар ҡалҡыулыҡлы һәм таулы урындарҙа урынлашҡан. Ер — ҡара тупраҡ. Сәсеү әйләнеше системаһыҙ. Ашлама ҡулланылмай. 3 һәм 4 атлы һабандар менән һөрөлә. Иң яҡшы арыш уңышы - 50 бот, һолоноҡо - 80 бот. Әйле ауылында бер данаһы 60-70 һумдан «Ул текә битләү буйлап, үҙенә ҡараған ерҙең уртаһында ятҡан ҡалҡыулыҡта ята. Халҡы - аҫаба башҡорттар. Ауыл 27 дисәтинә биләгән 127 йорттан тора. Үҙгәрештәр юҡ. [[1887 йыл]]дан алып халыҡ 300-ҙән ашыу ерҙе ҡулаҡсаға бүлеүгә күсә. [[1861 йыл]]дан алып бер тапҡыр ер эшкәртелә. Иң яҡшы [[арыш]] уңышы - 50 бот, [[һоло]] - 80. [[Әйле (Силәбе өлкәһе)|Әйле]] ауылында бер данаһы 60-70 һумдан 3 атлы һуҡҡыс һатып алынған. [[Өфө]]нән һәм [[Әйле (Силәбе өлкәһе)|Әйле]]нән һәр береһенә 18-25 һум түләп алынған 7 [[елгәргес]] һатып алынған.

10 хужалыҡтың малы юҡ. Халыҡ ерҙәрҙе ҡуртымға алмай. Йорт хужаларының яртыһынан ашыуы бер тиҫтә өсөн 50-70 тин менән һөрөнтө ерҙе (160 дисәтинә) ҡуртымға бирә. Ауылда 2 поставкалы (3 дисәтинә урын) йәмәғәт он тартыу тирмәне йылына 20 һумдан 12 йылға бирелә. 10 майҙан 1 июнгә тиклем кешеләр утын ярыу өсөн Һатҡы заводына йөрөй. Үҙҙәренең харчийҙарында кубик үҫентеләр ҡырҡыу өсөн 1 һум һәм 1 һум 40 тин алалар. Ауылда 2 кибет. Ауыл хужалығы продукттарын халыҡ Һатҡы заводында баҙарҙа һата».

Йорт хужаларының яртыһынан ашыуы бер дисәтинәгә 50-70 тин менән һөрөнтө ерҙе (160 дисәтинә) ҡуртымға бирә. Ауылда 2 поставалы (3 тиҫтә урын) йәмәғәт он тартыу тирмәне, йылына 20 һумдан 12 йылға ҡуртымға бирелә. 10 майҙан 1 июнгә тиклем кешеләр утын ярыу өсөн Һатҡы заводына йөрөй. Үҙҙәре ҡырҡҡан 1 куб сажень утындары өсөн 1 һум һәм 1 һум 40 тин түләү алалар. Ауылда 2 кибет. Ауыл хужалығы продукттарын халыҡ Һатҡы заводында баҙарҙа һата».

[[XIX быуат]] аҙағынан хәҙерге — Туғыҙлы — атамаһы ҡулланыла<ref>{{ИСДБ|страницы=536}}</ref>. 

== Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше ==
[[1906 йыл]]да Туғыҙлы ауылында мәсет, 2 бакалея кибете, 3 запас һаҡлау өсөн мөгәзәй булған. 

[[1920 йыл]]да Ҙур Туғыҙлы булараҡ теркәлгән. Һәм Ҙур Туғыҙлылағы 210 йортта 448 ир-ат һәм 592 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. Барыһының да милләте — башҡорт. 1917-1920 йылдарҙағы хәрби-сәйәси ваҡиғаларҙың сиктән тыш кире эҙемтәһе енестәр нисбәтендә асыҡтан-асыҡ ярашһыҙлыҡта күҙәтелә<ref>{{ИСДБ|страницы=536}}</ref>. 

Туғыҙлы халҡы «Әлимбаев» крәҫтиән (фермер) хужалығында, «Аҡҡош» ЯСЙ-ендә хеҙмәт итә. 

Туғыҙлыла урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар<ref>{{БЭ2013|77170}}</ref>.

== Халыҡ һаны ==
Туғыҙлы ауылында башҡорттар һәм татарҙар йәшәй (2002).

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||1040||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||980||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||815||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||551||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||584||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||507||239||268||47,1||52,9
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Билдәле кешеләре ==
* [[Яруллин Сибәғәт Әсҡәдулла улы]] (1951, Туғыҙлы ауылында тыуған) — баянсы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Стәрлетамаҡ культура-ағартыу училищеһын тамамлаған. Башҡорт дәүләт филармонияһы баянисы<ref>[https://vk.com/topic-1615186_23982078 Знаменитые кигинцы]</ref>.

== Урамдары ==
{{Колонки|2}}
* Ҡарағайлы урамы ({{lang-ru|}} Сосновая (улица)
* Йәшлек урамы ({{lang-ru|}} Молодёжная (улица)
* Совет урамы ({{lang-ru|}} Советская (улица)
* Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru|}} Мира (улица)
* Таулы урамы ({{lang-ru|}} Нагорная (улица)
* Йылға аръяғы урамы ({{lang-ru|}} Заречная (улица)<ref>[https://mapdata.ru/bashkortostan/kiginskiy-rayon/derevnya-tuguzli/ Карта д. Тугузлы. Улицы]</ref>{{Колонки|конец}}

== Тирә-яҡ мөхит ==
; Ер-һыу атамалары:
''Тауҙар:'' [[Туйтүбә]]

''Урмандар:''

''Йылғалар:''
[[Әй (йылға)|Әй]], Туғыҙлы.

''Шишмәләр:''

''Ялан-бесәнлектәр:''

''Таусыҡтар, түбәләр:''

''Тәбиғәт һәйкәлдәре:'' көньяҡҡа 11 километрҙа Аверкин соҡоро, көньяҡ-көнбайышҡа 17 километрҙа — [[Һикеяҙтамаҡ мәмерйәләре|Һикеяҙ мәмерйәләр комплексы]] ([[Силәбе өлкәһе]]), 18 киометрҙа — Әй фонтаны бар.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Әйле]]

== Әҙәбиәт ==
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 189—191 с. (История д. Тугузлы)
* Хисамитдинова Ф. Г. Башкирская ойконимия XVI—XIX вв. Уфа, Башкирское книжное издательство, 1991

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|77170}}
* {{ИСДБ|страницы=536}}
* [https://mapdata.ru/bashkortostan/kiginskiy-rayon/derevnya-tuguzli/ Карта д. Тугузлы. Улицы]
* [https://yandex.ru/images/search?pos=9&img_url=https%3A%2F%2Fsun9-30.userapi.com%2Fimpg%2FyNp6cFEPF3zdzEdVEIoVl_s_IfdRE-YydARFbg%2Fem-D-L7AztM.jpg%3Fsize%3D200x150%26quality%3D96%26sign%3Db6edccdc7fc8deecc21ddde05c171325%26type%3Dalbum&text=%D0%BA%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%20%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%20%D0%B4.%20%D0%A2%D1%83%D0%B3%D1%83%D0%B7%D0%BB%D1%8B&lr=187686&rpt=simage&source=serp Вид д. Тугузлы]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

{{Ҡыйғы районы ауылдары}}

[[Категория:Ҡыйғы районы ауылдары]]
Туғыҙлы () — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы ауыл. 2008 йылдан Арыҫлан ауыл Советы составына инә. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 507 кеше.
Почта индексы — 452511, ОКАТО коды — 80236810007.

 Географик урыны 
 Район үҙәгенә тиклем (Үрге Ҡыйғы): 16 км
 Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Арыҫлан): 17 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Һилейә): 29 км

Туғыҙлы ауылы Туғыҙлы йылғаһы буйында, район үҙәге Үрге Ҡыйғы ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 16 километрҙа һәм Һилейә (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 29 километрҙа урынлашҡан.

 Тарихы 
Ғалим Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы, архив сығанаҡтары нигеҙендә, Башҡортостан Республикаһының хәҙерге Туймазы районындағы Балтай һәм Түбәнге Бишенде ауылдары яҡынса 1725 йылда Себер даруғаһы Әйле башҡорттары тарафынан нигеҙләнгән тип дәлилләне. Шул Әйле ырыуы кешеләренең бөтәһе лә тиерлек хәҙерге Ҡыйғы районы Туғыҙлы ауылынан булған. Әйтер кәрәк, уларҙың күпмелер өлөшө, 100 йылдан ашыу ваҡыт үтеүгә, тыуған ерҙәренә әйләнеп ҡайтҡан. Һәм Троицк өйәҙе составында Туғыҙлы менән йәнәшә Арыҫлан һәм Яҫауыл ауылдарына нигеҙ һалған.

Шулай итеп, Туғыҙлы ауылына XVIII быуат башында Себер даруғаһы Әйле улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. 
XIX быуаттың 1-се яртыһында Арыҫлан ауылы (Яңы Туғыҙлы) барлыҡҡа килгәндән һуң, Иҫке Туғыҙлы тип теркәлгән. 

1795 йылда Туғыҙлы ауылындағы 16 йортта 110 кеше, йәғни Ҡурғашйылға һәм Күлбай ауылдарында йәшәгән.
 
1816 йылда Туғыҙлы ауылында 140, 1834 йылда — 32 йортта 200 кеше йәшәгән. 

Ҡайһы бер аҫабаларҙың исеме: Абдулвәхит, Абдулмәжит Алдыяровтар, Абдулвәхит, Хисамет­дин, Санъяп, Тимербулат Фәйзуллиндар, Тимербай Байсланов, Фәхретдин Тимеров, Ғүмәр Мәмбәтов, Әлмөхәмәт Йәрмөхәмәтов, Ҡолмөхәмәт Шәфиев һәм башҡалар. 1815 һәм 1845 йылдарҙа Туғыҙлыға Туймазы ауылы башҡорттары Фәйзул­ла Мөстәҡимов һәм Ғабдуллин, Байслан ауылынан — ҡаҙаҡтар Бүтәбәҡ Бағымбәтов, уның улы Жулай Бүтәбәҡов күсерелгән.

1811 йылғы VI рәүиздә иҫәпкә алынған Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙе 4-се башҡорт кантоны 1-се йорт Туғыҙлы ауылы аҫаба башҡорттары: 
 Илле башы (пятидесятник), өлкән писарь Тимербай Байсланов 53 йәштә, улы Шәмсетдин — 8 йәш.
 Шәфи Сәғитов 54 йәштә, улдары Бикмөхәмәт, Ишмөхәмәт, Әлмөхәмәт, Йәрмәхәмәт, Килмөхәмәт; энеһе Мөхәмәт Шәрипов — 41 йәш, улы Дусмөхәмәт.
 Шәриф Абдулкәримов 45 йәштә, улы Мөхәмәткәрим; энеләре Дәүләт — 42 йәш һәм Ғабидулла — 27 йәш.
 Ғәбйәлил Зәйетҡолов 60 йәштә, улы Абдулнасыр — 20 йәш.
 Сәйфулла Мөстәҡимов 54 йәштә, улдары Әсфәндиәр — 3 йәш һәм Ғәйзәтулла — 1 йәш; энеһе Фәйзулла — 42 йәш.
 Балта Сәғитов 50 йәштә, улы Әфләтүн — 1 йәш.
 Баязит Иманғолов 47 йәштә, энеләре Миңдеғол — 41 йәш (уның улы Йосоп) һәм Рәмғол — 40 йәш.
 Тимерғәле Башаланов 34 йәштә, энеһе Батырша — 25 йәш.
 Ғүмәр Мәҡсүтов 77 йәштә, улдары Усман — 34 йәш, Әмин — 34 йәш (уның улдары Әмерхан һәм Рәжәп), Амангилде — 18 йәш.
 Исламғол Ишҡолов 10 йәштә, энеләре — Искәндәр, Исхаҡ.
 Бикҡол Ишбулдин — 20 йәш.
 Биктимер Ишәлин 30 йәштә, улдары Ниғәмәтулла — 4 йәш һәм Ғәбәйҙулла — 1 йәш.
 Санъяп Фәйзуллин 41 йәштә, энеләре Фисаметдин — 38 йәш, Абдулвәхит — 28 йәш (уның улы Сәхәүетдин).
 Сәйфетдин Зәйнәғәбдинов 20 йәштә.
 Абдулмәжит Алдыяров 52 йәштә, энеһе Ғәбделватан — 32 йәш (уның улы Ғәбдрәшит).
 Бикташ Арыҫланов 36 йәштә (уның улдары Дәүләтбай — 5 йәш һәм Өмөтбай — 2 йәш), энеләре Моратша — 24 йәш һәм Дәүләтша — 18 йәш (уның улы Вәлишә).
 Туҡтар Ирүбаев 25 йәштә.
 Мөхәмәтрәхим Ҡушаназаров 24 йәштә. Барлығы — 57 ир-ат.

1842 йылда 227 башҡортҡа 70 сирек ужым һәм 104 сирек яҙғы иген сәселгән. 32 йортҡа 136 йылҡы, 87 һыйыр (фәҡәт башҡорттарҙа ғына йылҡы менән һыйыр малының ошондай нисбәтен күҙәтеп булған), 130 һарыҡ, 50 кәзә аҫыралған.

 Биләмә берәмектәренә инеүе 

 Теркәү йылы  Улус, ауыл советы  Өйәҙ, кантон, район  Губерна, Республика  Дәүләт 1757 Дыуан улусы  Троицк өйәҙе  Ырымбур губернаһы  Рәсәй Империяһы 1816  1-се йорт  4-се Башҡорт кантоны  Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы 1834  1-се йорт  4-се Башҡорт кантоны  Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1847  1-се йорт  4-се Башҡорт кантоны   Өфө өйәҙе Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1859  1-се йорт  4-се Башҡорт кантоны  Өфө өйәҙе Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1895  Иҫке Балаҡатай улусы  Златоуст өйәҙе  Өфө губернаһы  Рәсәй империяһы1920  биләмәһе  Үрге Ҡыйғы өйәҙе  Автономлы Башҡорт ССР-ы (Бәләкәй Башҡортостан) 20px РСФСР1926  Дыуан улусы  Мәсәғүт кантоны  Автономлы Башҡорт ССР-ы  СССР1935  Туғыҙлы ауыл Советы  Ҡыйғы районы  Башҡорт АССР-ы  СССР1941  Туғыҙлы ауыл Советы Ҡыйғы районы Башҡорт АССР-ы   СССР1990  Туғыҙлы ауыл Советы  Ҡыйғы районы Башҡортостан Республикаһы  Рәсәй Федерацияһы2008  Арыҫлан ауыл Советы  Ҡыйғы районы Башҡортостан Республикаһы  Рәсәй Федерацияһы    

 Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше 
Туғыҙлы ауылында 1859 йылда 374 башҡорт теркәлгән.

1865 йылда 63 йортта — 435 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. 1830 йылда төҙөлгән мәсет, 2 һыу тирмәне булған.

XIX быуат аҙағындағы тасуирлауҙа: «ул текә битләү буйлап, үҙ ерҙәренең уртаһында урынлашҡан ҡалҡыулыҡта ята. Халҡы - аҫаба башҡорттар. Ауыл 27 дисәтинә биләгән 127 йорттан тора. Йәшелсә баҡсалары юҡ. Ер 182 ир-ат йән башына бүленгән. 1887 йылдан алып 300 йән башына бүлеүгә күсә. 1861 йылдан алып ер бер тапҡыр яңынан бүленгән. Баҫыуҙар ҡалҡыулыҡлы һәм таулы урындарҙа урынлашҡан. Ер — ҡара тупраҡ. Сәсеү әйләнеше системаһыҙ. Ашлама ҡулланылмай. 3 һәм 4 атлы һабандар менән һөрөлә. Иң яҡшы арыш уңышы - 50 бот, һолоноҡо - 80 бот. Әйле ауылында бер данаһы 60-70 һумдан «Ул текә битләү буйлап, үҙенә ҡараған ерҙең уртаһында ятҡан ҡалҡыулыҡта ята. Халҡы - аҫаба башҡорттар. Ауыл 27 дисәтинә биләгән 127 йорттан тора. Үҙгәрештәр юҡ. 1887 йылдан алып халыҡ 300-ҙән ашыу ерҙе ҡулаҡсаға бүлеүгә күсә. 1861 йылдан алып бер тапҡыр ер эшкәртелә. Иң яҡшы арыш уңышы - 50 бот, һоло - 80. Әйле ауылында бер данаһы 60-70 һумдан 3 атлы һуҡҡыс һатып алынған. Өфөнән һәм Әйленән һәр береһенә 18-25 һум түләп алынған 7 елгәргес һатып алынған.

10 хужалыҡтың малы юҡ. Халыҡ ерҙәрҙе ҡуртымға алмай. Йорт хужаларының яртыһынан ашыуы бер тиҫтә өсөн 50-70 тин менән һөрөнтө ерҙе (160 дисәтинә) ҡуртымға бирә. Ауылда 2 поставкалы (3 дисәтинә урын) йәмәғәт он тартыу тирмәне йылына 20 һумдан 12 йылға бирелә. 10 майҙан 1 июнгә тиклем кешеләр утын ярыу өсөн Һатҡы заводына йөрөй. Үҙҙәренең харчийҙарында кубик үҫентеләр ҡырҡыу өсөн 1 һум һәм 1 һум 40 тин алалар. Ауылда 2 кибет. Ауыл хужалығы продукттарын халыҡ Һатҡы заводында баҙарҙа һата».

Йорт хужаларының яртыһынан ашыуы бер дисәтинәгә 50-70 тин менән һөрөнтө ерҙе (160 дисәтинә) ҡуртымға бирә. Ауылда 2 поставалы (3 тиҫтә урын) йәмәғәт он тартыу тирмәне, йылына 20 һумдан 12 йылға ҡуртымға бирелә. 10 майҙан 1 июнгә тиклем кешеләр утын ярыу өсөн Һатҡы заводына йөрөй. Үҙҙәре ҡырҡҡан 1 куб сажень утындары өсөн 1 һум һәм 1 һум 40 тин түләү алалар. Ауылда 2 кибет. Ауыл хужалығы продукттарын халыҡ Һатҡы заводында баҙарҙа һата».

XIX быуат аҙағынан хәҙерге — Туғыҙлы — атамаһы ҡулланыла. 

 Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше 
1906 йылда Туғыҙлы ауылында мәсет, 2 бакалея кибете, 3 запас һаҡлау өсөн мөгәзәй булған. 

1920 йылда Ҙур Туғыҙлы булараҡ теркәлгән. Һәм Ҙур Туғыҙлылағы 210 йортта 448 ир-ат һәм 592 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. Барыһының да милләте — башҡорт. 1917-1920 йылдарҙағы хәрби-сәйәси ваҡиғаларҙың сиктән тыш кире эҙемтәһе енестәр нисбәтендә асыҡтан-асыҡ ярашһыҙлыҡта күҙәтелә. 

Туғыҙлы халҡы «Әлимбаев» крәҫтиән (фермер) хужалығында, «Аҡҡош» ЯСЙ-ендә хеҙмәт итә. 

Туғыҙлыла урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.

 Халыҡ һаны 
Туғыҙлы ауылында башҡорттар һәм татарҙар йәшәй (2002).

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август1040 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар980 1959 йыл 15 ғинуар815 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар551 2002 йыл 9 октябрь584 2010 йыл 14 октябрь50723926847,152,9

 Билдәле кешеләре 
 Яруллин Сибәғәт Әсҡәдулла улы (1951, Туғыҙлы ауылында тыуған) — баянсы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Стәрлетамаҡ культура-ағартыу училищеһын тамамлаған. Башҡорт дәүләт филармонияһы баянисыЗнаменитые кигинцы.

 Урамдары 

 Ҡарағайлы урамы ( Сосновая (улица)
 Йәшлек урамы ( Молодёжная (улица)
 Совет урамы ( Советская (улица)
 Тыныслыҡ урамы ( Мира (улица)
 Таулы урамы ( Нагорная (улица)
 Йылға аръяғы урамы ( Заречная (улица)Карта д. Тугузлы. Улицы

 Тирә-яҡ мөхит 
 Ер-һыу атамалары
Тауҙар: Туйтүбә

Урмандар:

Йылғалар:
Әй, Туғыҙлы.

Шишмәләр:

Ялан-бесәнлектәр:

Таусыҡтар, түбәләр:

Тәбиғәт һәйкәлдәре: көньяҡҡа 11 километрҙа Аверкин соҡоро, көньяҡ-көнбайышҡа 17 километрҙа — Һикеяҙ мәмерйәләр комплексы (Силәбе өлкәһе), 18 киометрҙа — Әй фонтаны бар.

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Әйле

 Әҙәбиәт 
 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 189—191 с. (История д. Тугузлы)
 Хисамитдинова Ф. Г. Башкирская ойконимия XVI—XIX вв. Уфа, Башкирское книжное издательство, 1991

 Һылтанмалар 
 
 
 Карта д. Тугузлы. Улицы
 Вид д. Тугузлы

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Ҡыйғы районы ауылдары