Һәмән (Баймаҡ районы)
{{ТП-Рәсәй|Һәмән
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Һәмән
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 53 | lat_min = 4 | lat_sec = 4
  |lon_deg = 58 | lon_min = 13 | lon_sec = 37
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Баймаҡ районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 337
  |иҫәп алыу йылы       = 2009
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453666
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           =34751 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80206810005
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Һәмән''' ({{lang-ru|Семёново}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]]ндағы ауыл. [[2009]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 337 кеше<ref name='белешмә китабы'>[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>.
Почта индексы — 453666, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80206810005.

== Исеменең килеп сығышы ==
''Һәмән'' антропонимынан алынған<ref name="Усманова">[Усманова М. Г. Имя отчей земли. Bсторико лингвистическое исследование топонимов бассейна реки Сакмар. — Уфа: Китап, 1994, — 272 стр.. ISBN 5-295-01337-5]</ref>.

== Тарихы ==
Картала тәүге тапҡыр [[1786 йыл]]да күрһәтелгән<ref name="Әсфәндиәров">{{ИСДБ|518}}</ref>. 1885 йылда [[Ырымбур губернаһы]][[ Орск өйәҙе]] [[1-се Бөрйән улусы]] составында 2-се Һәмән (Сыбар йылғаһы буйында) һәм 3-сө Һәмән (Байрас йылғаһы буйында) утарҙары күрһәтелгән<ref name="Усманова"></ref>. Ауылға нигеҙҙе Ҡарағай-Ҡыпсаҡ улусының [[Таһир]] ауылы кешеләре һалған, улар элек-электән [[малсылыҡ]] һәм [[Башҡортостанда игенселек|игенселек]] менән шөғөлләнгәндәр.

[[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы]] тикшереүренә ярашлы, бында 1839 йылда 168 йән башына 227 йылҡы, 163 һыйыр, 120 һарыҡ һәм кәзә тура килгән. Ужым бойҙайы һәм яҙғы сәсеүлек майҙаны 24 десәтинә тәшкил иткән<ref name="Баймакский край">{{китап |автор=Ред.составитель А. Багуманов |заглавие=Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание |место=Уфа |издательство=[[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]] |год=2002|страниц=332|ISBN=5-295-03157-8}}</ref>. 1834 йылда — 187, 1885 йылда йәмгеһе 312 кеше йәшәгән<ref name="Баймакский край"></ref>.

'''Совет осоро'''

1920 йылда — 520, 1989 йылда 234 кеше йәшәгән<ref name="Баймакский край"></ref>..

'''Бөгөнгөһө'''

1992 йылда 74 йортта — 287 кеше<ref name="Усманова"></ref>, 1999 йылда барыһы 341 кеше йәшәгән<ref name="Баймакский край"></ref>.
Мәктәп уҡыусылары [[Билал]] ауылы мәктәбендә уҡыйҙар, уларҙы автобус менән йөрөтәләр. Шулай уҡ Билал фельдшер-акушерлыҡ пункты ла Күгиҙел ауылы халҡын хеҙмәтләндерә<ref>[https://ye102.ru/articles/obschestvo/2019-02-25/olas-y-yep-arshy-ala-bilal-715656 Йәшлек. 25 ФЕВРАЛЬ 2019 Ҡолас йәйеп ҡаршы ала Билал… ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220701042628/https://ye102.ru/articles/obschestvo/2019-02-25/olas-y-yep-arshy-ala-bilal-715656 |date=2022-07-01 }}</ref>. Совхоз бөтөрөлгәс. ауыл халҡы мал-тыуар, ҡош-ҡорт аҫрап ғүмер итә. Ҡайһы бер ҡатындар Билалда «Колибри» тегеү цехында тегенсе булып эшләһә, ир-егеттәр сит тарафтарҙа көс түгә. Донъя көтөүгә маһир, баҡса тултырып йәшелсә-емеш үҫтереп, өйөн гөл-сәскәгә күмгән кешеләр бихисап<ref>[https://shonkar.com/articles/tabip-m-y-sh/2018-02-27/be-ebe-ta-ir-an-196322 «Шоңҡар» журналы. 27 ФЕВРАЛЬ 2018. Беҙ үҙебеҙ — Таһирҙан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220119223800/https://shonkar.com/articles/tabip-m-y-sh/2018-02-27/be-ebe-ta-ir-an-196322 |date=2022-01-19 }}</ref>
Ауылда китапхана, магазин, мәсет бар. Китапхана (китапханасы Райхана Булатова) һәм Ағинәйҙәр ойошмаһы бик әүҙем эшләп килә, төрлө саралар үткәрелә, улар араһында «Яулыҡтарым аллы — гөллө»<ref>[https://www.ye02.ru/online/print:page,1,12055-yaulytarym-ally-gll.html «Йәшлек» гәзите. 30.11.2016 «Яулыҡтарым аллы — гөллө»]{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, «Аҙаштым мин, аҙаштым, исемдәрҙә аҙаштым»<ref>[https://ataisal.com/articles/bayramdar/2021-03-21/a-ashtym-isemd-r-a-ashtym-2384060 «Атайсал». 21 март 2021. АҘАШТЫМ, ИСЕМДӘРҘӘ АҘАШТЫМ…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221204024729/https://ataisal.com/articles/bayramdar/2021-03-21/a-ashtym-isemd-r-a-ashtym-2384060 |date=2022-12-04 }}</ref>,<ref>[http://kiskeufa.ru/index.php?dn=news&to=art&id=3525  М. Хабилова. «КИСКЕ ӨФӨ» АРБАҺЫ БАЙМАҠТА ҺӘМ… ]</ref>, «Самауыр йыры»<ref>[https://yanshishma.com/articles/yolalaryby/2019-11-15/bayma-rayonynda-samauyr-yyry-bayramy-339420 Йәншишмә. 15 НОЯБРЬ 2019. Баймаҡ районында — «Самауыр йыры» байрамы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220705041132/https://yanshishma.com/articles/yolalaryby/2019-11-15/bayma-rayonynda-samauyr-yyry-bayramy-339420 |date=2022-07-05 }}</ref> байрамдары.

== Географик урыны ==
[[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар йылғаһы]]ның ҡушылдығы Ҡаран йылғаһы янында урынлашҡан<ref name="Баймакский край"></ref>.
* Район үҙәгенә тиклем ([[Баймаҡ (ҡала)|Баймаҡ]]): 68 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Билал]]): 3 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 11 км

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||520||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||234||||||||
|-
| 1999 йыл 12 ғинуар||341||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||329||160||169||48,6||51,4
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

Ауылда ''ҡыпсаҡ'' ырыуы [[башҡорттар]]ы йәшәй. Ырыу аралары — ''ҡужан, ҡаҙаҡ, йәрмәй, түрмән, сөнгәүер''<ref name="Усманова"></ref>.

=== Ауылдың билдәле шәхестәре ===
* Буранбаев Вара Башар улы — дәүләт һәм йәмғиәт эшмәкәре, журналист<ref name="Баймакский край"></ref>.

== Топонимикаһы ==
— Мәрйә соҡоро (информант Әнүзә Мәжитова)

== Урамдары ==
{{Колонки|2}}
* {{lang-ba|}} Дуҫлыҡ (урамы) — {{lang-ru|}} Дружба (улица)
* {{lang-ba|}} Ҡаран (урамы) — {{lang-ru|}} Каран (улица)
* {{lang-ba|}} Йәштәр (урам) — {{lang-ru|}} Молодежная (улица)
* {{lang-ba|}} Туҡмаҡ (урамы) — {{lang-ru|}} Тукмак (улица)<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/006/000060.html Улицы]</ref>
{{Колонки|конец}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
{{ИСДБ|518}}
* {{китап |автор=Ред.составитель А. Багуманов |заглавие=Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание |место=Уфа |издательство=[[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]] |год=2002|страниц=332|ISBN=5-295-03157-8}}
* Усманова М. Г. Имя отчей земли. Историко лингвистическое исследование топонимов бассейна реки Сакмар. — Уфа: Китап, 1994, — 272 стр.. ISBN 5-295-01337-5
* [https://kitaptar.bashkort.org/storage/books/iVH0prU9PG1vCkam1CLGHljaQSY0QnUJVyc7ck9E.pdf Словарь топонимов Башкирской АССР]

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}
{{Баймаҡ районы ауылдары}}
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:1786 йылда нигеҙләнгән тораҡ пункттар]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]
[[Категория:Һаҡмар буйындағы тораҡ пункттар]]
Һәмән () — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 337 кешеБашҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы .
Почта индексы — 453666, ОКАТО коды — 80206810005.

 Исеменең килеп сығышы 
Һәмән антропонимынан алынған[Усманова М. Г. Имя отчей земли. Bсторико лингвистическое исследование топонимов бассейна реки Сакмар. — Уфа: Китап, 1994, — 272 стр.. ISBN 5-295-01337-5].

 Тарихы 
Картала тәүге тапҡыр 1786 йылда күрһәтелгән. 1885 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе 1-се Бөрйән улусы составында 2-се Һәмән (Сыбар йылғаһы буйында) һәм 3-сө Һәмән (Байрас йылғаһы буйында) утарҙары күрһәтелгән. Ауылға нигеҙҙе Ҡарағай-Ҡыпсаҡ улусының Таһир ауылы кешеләре һалған, улар элек-электән малсылыҡ һәм игенселек менән шөғөлләнгәндәр.

Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы тикшереүренә ярашлы, бында 1839 йылда 168 йән башына 227 йылҡы, 163 һыйыр, 120 һарыҡ һәм кәзә тура килгән. Ужым бойҙайы һәм яҙғы сәсеүлек майҙаны 24 десәтинә тәшкил иткән. 1834 йылда — 187, 1885 йылда йәмгеһе 312 кеше йәшәгән.

Совет осоро

1920 йылда — 520, 1989 йылда 234 кеше йәшәгән..

Бөгөнгөһө

1992 йылда 74 йортта — 287 кеше, 1999 йылда барыһы 341 кеше йәшәгән.
Мәктәп уҡыусылары Билал ауылы мәктәбендә уҡыйҙар, уларҙы автобус менән йөрөтәләр. Шулай уҡ Билал фельдшер-акушерлыҡ пункты ла Күгиҙел ауылы халҡын хеҙмәтләндерәЙәшлек. 25 ФЕВРАЛЬ 2019 Ҡолас йәйеп ҡаршы ала Билал…  . Совхоз бөтөрөлгәс. ауыл халҡы мал-тыуар, ҡош-ҡорт аҫрап ғүмер итә. Ҡайһы бер ҡатындар Билалда «Колибри» тегеү цехында тегенсе булып эшләһә, ир-егеттәр сит тарафтарҙа көс түгә. Донъя көтөүгә маһир, баҡса тултырып йәшелсә-емеш үҫтереп, өйөн гөл-сәскәгә күмгән кешеләр бихисап«Шоңҡар» журналы. 27 ФЕВРАЛЬ 2018. Беҙ үҙебеҙ — Таһирҙан 
Ауылда китапхана, магазин, мәсет бар. Китапхана (китапханасы Райхана Булатова) һәм Ағинәйҙәр ойошмаһы бик әүҙем эшләп килә, төрлө саралар үткәрелә, улар араһында «Яулыҡтарым аллы — гөллө»«Йәшлек» гәзите. 30.11.2016 «Яулыҡтарым аллы — гөллө», «Аҙаштым мин, аҙаштым, исемдәрҙә аҙаштым»«Атайсал». 21 март 2021. АҘАШТЫМ, ИСЕМДӘРҘӘ АҘАШТЫМ… , М. Хабилова. «КИСКЕ ӨФӨ» АРБАҺЫ БАЙМАҠТА ҺӘМ… , «Самауыр йыры»Йәншишмә. 15 НОЯБРЬ 2019. Баймаҡ районында — «Самауыр йыры» байрамы  байрамдары.

 Географик урыны 
Һаҡмар йылғаһының ҡушылдығы Ҡаран йылғаһы янында урынлашҡан.
 Район үҙәгенә тиклем (Баймаҡ): 68 км
 Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Билал): 3 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 11 км

 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август520 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар 1959 йыл 15 ғинуар 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар234 1999 йыл 12 ғинуар341 2002 йыл 9 октябрь 2010 йыл 14 октябрь32916016948,651,4

Ауылда ҡыпсаҡ ырыуы башҡорттары йәшәй. Ырыу аралары — ҡужан, ҡаҙаҡ, йәрмәй, түрмән, сөнгәүер.

 Ауылдың билдәле шәхестәре 
 Буранбаев Вара Башар улы — дәүләт һәм йәмғиәт эшмәкәре, журналист.

 Топонимикаһы 
— Мәрйә соҡоро (информант Әнүзә Мәжитова)

 Урамдары 

  Дуҫлыҡ (урамы) —  Дружба (улица)
  Ҡаран (урамы) —  Каран (улица)
  Йәштәр (урам) —  Молодежная (улица)
  Туҡмаҡ (урамы) —  Тукмак (улица)Улицы

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.

 
 Усманова М. Г. Имя отчей земли. Историко лингвистическое исследование топонимов бассейна реки Сакмар. — Уфа: Китап, 1994, — 272 стр.. ISBN 5-295-01337-5
 Словарь топонимов Башкирской АССР

Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы
Категория:1786 йылда нигеҙләнгән тораҡ пункттар
Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары
Категория:Һаҡмар буйындағы тораҡ пункттар