Абҙан (Архангел районы)
{{Башҡа мәғәнәләре|Абҙан (мәғәнәләр)}}
{{ТП-Рәсәй|Абҙан
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Абҙан
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 54 | lat_min = 27 | lat_sec = 26
  |lon_deg = 56 | lon_min = 39 | lon_sec = 59
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Архангел районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = Абҙан ауыл советы
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = район үҙәге
 |башлыҡ                = [[Архангел (Архангел районы)|Архангел]] ауылы
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = {{ Население | Абзаново (Архангельский район) | тс }}
  |иҫәп алыу йылы       = {{ Население | Абзаново (Архангельский район) | г }}
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453045
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           = 34774 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80203804001
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Абҙан''' ({{lang-ru|Абзаново}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Архангел районы]]ндағы ауыл, Абҙан ауыл советы үҙәге. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 836 кеше<ref name="ВПН2010.Архангел районы.">Численность и возрастно-половой состав населения по итогам Всероссийской переписи населения 2010 года. Муниципальный район Архангельский район Республики Башкортостан: статистический бюллетень — Уфа: Башкортостанстат, 2012. — 98 с., табл.</ref> .
Почта индексы — 453045<ref>[http://ufps.ufanet.ru/index.php?page=112 Архангел районы почта бүлексәләре]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80203804001<ref>ОК 19-95. Административ-төбәк бүленеше объекттарының Бөтәрәсәй классификаторы. (үҙгәрештәр менән)</ref>.
 

== Тарихы ==
[[XVIII быуат]] материалдарынан күренеүенсә, [[Инйәр (йылға)|Инйәр]] йылғаhы буйында урынлашҡан Абҙан ауылы тәүҙә Йәҡшембәт тип аталған. Ауылдың нигеҙ hалыусыhы ла билдәле — [[Табын|Ҡумрыҡ-Табын]] улусының старшинаhы Йәҡшембәт Урасов.

Абҙан Үркәев тә билдәле, бөгөнгө көндә ауыл уның исемен йөрөтә. [[XVIII быуат]]тың 70-се йылдарында ул улус старшинаhы ярҙамсыhы вазифаhын башҡарған. Һуңынан, Үркәев старшина вазифаhын үтәй башлағандан hуң, ауыл уның исемен йөрөтә башлай. 1795 йылда ауыл Абҙан тип теркәлгән.

V ревизия ваҡытында (1795 йыл) ауыл 12 хужалыҡтан торған, хужалыҡтарҙа 48 ир-егет hәм 56 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. 21 йылдан hуң ауылда 121 кеше hәм 17 хужалыҡ иҫәпләнгән. 1859 йылғы X ревизия 227 кеше hәм 36 йорт күрhәткән. 37 йылдан hуң ауылда 176 ир-егет hәм 159 ҡатын-ҡыҙ, 60 хужалыҡ hаналған.

Ревизия Абҙандың улдары hәм ейәндәренең исемдәрен hанап сыға. Оло улы Абыҙгилде Абҙзанов (1777—1833) кантон етәксеhе ярҙамсыhы hәм юрта старшинаhы булып хеҙмәт иткән, 14-се класс дәрәжәhенә эйә булған. Уның балалары: Мырҙагилде, Ҡотлобулат, Ҡотләмбәт, Ҡотлогилде, Кинйәбулат — өс ҡатынынан булған. Кесе улы Муллагилде, 1781 йылда тыуған.

Улус халҡы [[малсылыҡ]], [[умартасылыҡ]], бер ни тиклем [[игенселек]] менән шөғөлләнгән. Ер эшкәртеү менән булышмаған ҡумрыҡ-табын халҡының күбеhе поташ заводы өсөн көл әҙерләү, [[Архангел (Архангел районы)|Архангел]] [[Архангел (Архангел районы)#Архангел баҡыр иретеү заводы|заводына]] баҡыр рудаhы, шулай уҡ [[Өфө]] ҡалаhына поташ hәм дымлы поташты ташыу менән шөғөлләнгән.

1843 йылда 190 кеше (32 хужалыҡ) үҙ ихатаhында 225 [[Йылҡы|ат]], 30 hыйыр, 50 [[Һарыҡ|hарыҡ]], 44 [[кәзә]] тотҡан. Игенселек күп кенә халыҡҡа яңы шөғөл булған. Шул уҡ йылда 8 сирек, йәки 64 бот, ҡышҡы hәм 41 сирек, йәки 328 бот, яҙғы иген сәселгән. Игенселектең үҫешен, ауылдың хужалыҡ келәтенә эйә булыуы раҫлап тора. Бөтә ихатаға 200 умарта hәм 30 солоҡ тура килгән<ref>[http://ufagen.ru/places/arhangelskiy/abzanovo.html Генеалогия hәм архивтар]</ref>.

== Халыҡ һаны ==
; Милли составы
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәттәре буйынса [[башҡорттар]] 96 % тәшкил итә

{| class='standard' style='text-align: center;'
| colspan=8 | '''Дөйөм халыҡ һаны'''<ref>Населенные пункты Республики Башкортостан (по данным Всероссийской переписи населения 2002 года). Статистический сборник./Башкортостанстат. — Уфа,2006. — 145 с.</ref>,<ref name="ВПН2010.Архангел районы." /> (кеше)
|--- class='bright'
| colspan=4 | Халыҡ һаны || colspan=2 | 2002—2010 халыҡ үҙгәреше
|--- class='shadow'
| Иҫәп алыу йылы || 1989 || 2002 || 2010 || кеше || %
|---
| Бөтәһе || 915 || 899 || 836 || -63 || -7,0
|---
| Ир-егеттәр || 448 || 444 || 399 || -45 || -10,13
|---
| Ҡатын-ҡыҙҙар || 467 || 455 || 437 || -18 || -3,95
|}
1906 йылда — 375, 1920 — 497, 1939 — 776, 1959 — 880, 1989 — 915, 2002 — 899 кеше йәшәгән<ref>http://bashenc.online/ru/search/?q=Абзаново</ref>.

== Географик урыны ==
Алыҫлыҡ<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref>:
* Район үҙәгенә тиклем ([[Архангел (Архангел районы)|Архангел]]): 14 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Приуралье (Архангел районы)|Приуралье]]): 25 км
[[Файл:Шарлама.jpg|thumb|250px|Абҙан ауылы эргәһендәге [[Инйәр (йылға)|Инйәр]] йылғаһы ярында урынлашҡан [[Абҙан шарлауығы]].]]

== Урамдары ==
[[Файл:Abzan.jpg|thumb|left|300px|Абҙан ауылы, А.Абдрахманов урамы.]]
Урамдар атамаһы<ref>[http://www.gosspravka.ru/02/003/000005.html «Налог Белешмәһе» системаһында Абҙан ауылы]</ref>:
* А.Абдрахманов урамы ({{lang-ru|А.Абдрахманова (улица)}})
* Г.Килмөхәмәтов урамы ({{lang-ru|Г.Кильмухаметова (улица)}})
* Инйәр урамы ({{lang-ru|Инзерская (улица)}})
* Туғай урамы ({{lang-ru|Луговая (улица)}})
* М.Миһранов урамы ({{lang-ru|М.Мигранова (улица)}})
* Ерекле урамы ({{lang-ru|Ольховая (улица)}})
* Полковник Сәйфулла Хәбиров урамы ({{lang-ru|Полковника Сайфуллы Хабирова (улица)}})
* Тимербаев урамы ({{lang-ru|Тимербаева (улица)}})
* Мәктәп урамы ({{lang-ru|Школьная (улица)}})
* Көньяҡ урам ({{lang-ru|Южная (улица)}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/003/000005.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 30 по Республике Башкортостан]</ref>

== Матбуғатта ==
* [[Шоңҡар (журнал)|Шоңҡар]]. 15 ФЕВРАЛЬ , Айыҡ тормош — һаулыҡлы тормош!<ref>[https://shonkar.com/news/novosti/2022-02-15/ayy-tormosh-auly-ly-tormosh-2693058]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>

== Видеофильмдар ==
* Тормош. Архангел районының Абҙан ауылы. 14 ғинуар 2022 йыл{{YouTube|lGtNSrlS-as|logo=1}}
* Абзан шарлауығы. Башҡортостанда ял. Инйәр. 23 июнь 2020 йыл{{YouTube|olQoNhrLrkQ|logo=1}}
* Абзан шарлауығы. Инйәр. Башҡортостан. 24 август 2020 йыл{{YouTube|-adqaqYkpGQ|logo=1}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

<references/>
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}
<references/>

{{Архангел районы ауылдары}}

[[Категория:Архангел районы ауылдары]]
[[Категория:Инйәр буйындағы тораҡ пункттар]]


{{Arkh-stub}}
Абҙан () — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл, Абҙан ауыл советы үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 836 кешеЧисленность и возрастно-половой состав населения по итогам Всероссийской переписи населения 2010 года. Муниципальный район Архангельский район Республики Башкортостан: статистический бюллетень — Уфа: Башкортостанстат, 2012. — 98 с., табл. .
Почта индексы — 453045Архангел районы почта бүлексәләре, ОКАТО коды — 80203804001ОК 19-95. Административ-төбәк бүленеше объекттарының Бөтәрәсәй классификаторы. (үҙгәрештәр менән).
 

 Тарихы 
XVIII быуат материалдарынан күренеүенсә, Инйәр йылғаhы буйында урынлашҡан Абҙан ауылы тәүҙә Йәҡшембәт тип аталған. Ауылдың нигеҙ hалыусыhы ла билдәле — Ҡумрыҡ-Табын улусының старшинаhы Йәҡшембәт Урасов.

Абҙан Үркәев тә билдәле, бөгөнгө көндә ауыл уның исемен йөрөтә. XVIII быуаттың 70-се йылдарында ул улус старшинаhы ярҙамсыhы вазифаhын башҡарған. Һуңынан, Үркәев старшина вазифаhын үтәй башлағандан hуң, ауыл уның исемен йөрөтә башлай. 1795 йылда ауыл Абҙан тип теркәлгән.

V ревизия ваҡытында (1795 йыл) ауыл 12 хужалыҡтан торған, хужалыҡтарҙа 48 ир-егет hәм 56 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. 21 йылдан hуң ауылда 121 кеше hәм 17 хужалыҡ иҫәпләнгән. 1859 йылғы X ревизия 227 кеше hәм 36 йорт күрhәткән. 37 йылдан hуң ауылда 176 ир-егет hәм 159 ҡатын-ҡыҙ, 60 хужалыҡ hаналған.

Ревизия Абҙандың улдары hәм ейәндәренең исемдәрен hанап сыға. Оло улы Абыҙгилде Абҙзанов (1777—1833) кантон етәксеhе ярҙамсыhы hәм юрта старшинаhы булып хеҙмәт иткән, 14-се класс дәрәжәhенә эйә булған. Уның балалары: Мырҙагилде, Ҡотлобулат, Ҡотләмбәт, Ҡотлогилде, Кинйәбулат — өс ҡатынынан булған. Кесе улы Муллагилде, 1781 йылда тыуған.

Улус халҡы малсылыҡ, умартасылыҡ, бер ни тиклем игенселек менән шөғөлләнгән. Ер эшкәртеү менән булышмаған ҡумрыҡ-табын халҡының күбеhе поташ заводы өсөн көл әҙерләү, Архангел заводына баҡыр рудаhы, шулай уҡ Өфө ҡалаhына поташ hәм дымлы поташты ташыу менән шөғөлләнгән.

1843 йылда 190 кеше (32 хужалыҡ) үҙ ихатаhында 225 ат, 30 hыйыр, 50 hарыҡ, 44 кәзә тотҡан. Игенселек күп кенә халыҡҡа яңы шөғөл булған. Шул уҡ йылда 8 сирек, йәки 64 бот, ҡышҡы hәм 41 сирек, йәки 328 бот, яҙғы иген сәселгән. Игенселектең үҫешен, ауылдың хужалыҡ келәтенә эйә булыуы раҫлап тора. Бөтә ихатаға 200 умарта hәм 30 солоҡ тура килгәнГенеалогия hәм архивтар.

 Халыҡ һаны 
 Милли составы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса башҡорттар 96 % тәшкил итә

 Дөйөм халыҡ һаныНаселенные пункты Республики Башкортостан (по данным Всероссийской переписи населения 2002 года). Статистический сборник./Башкортостанстат. — Уфа,2006. — 145 с., (кеше) Халыҡ һаны  2002—2010 халыҡ үҙгәреше Иҫәп алыу йылы  1989  2002  2010  кеше  % Бөтәһе  915  899  836  -63  -7,0 Ир-егеттәр  448  444  399  -45  -10,13 Ҡатын-ҡыҙҙар  467  455  437  -18  -3,95
1906 йылда — 375, 1920 — 497, 1939 — 776, 1959 — 880, 1989 — 915, 2002 — 899 кеше йәшәгәнhttp://bashenc.online/ru/search/?q=Абзаново.

 Географик урыны 
Алыҫлыҡ:
 Район үҙәгенә тиклем (Архангел): 14 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приуралье): 25 км
thumb|250px|Абҙан ауылы эргәһендәге Инйәр йылғаһы ярында урынлашҡан Абҙан шарлауығы.

 Урамдары 
thumb|left|300px|Абҙан ауылы, А.Абдрахманов урамы.
Урамдар атамаһы«Налог Белешмәһе» системаһында Абҙан ауылы:
 А.Абдрахманов урамы ()
 Г.Килмөхәмәтов урамы ()
 Инйәр урамы ()
 Туғай урамы ()
 М.Миһранов урамы ()
 Ерекле урамы ()
 Полковник Сәйфулла Хәбиров урамы ()
 Тимербаев урамы ()
 Мәктәп урамы ()
 Көньяҡ урам ()Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 30 по Республике Башкортостан

 Матбуғатта 
 Шоңҡар. 15 ФЕВРАЛЬ , Айыҡ тормош — һаулыҡлы тормош!

 Видеофильмдар 
 Тормош. Архангел районының Абҙан ауылы. 14 ғинуар 2022 йыл
 Абзан шарлауығы. Башҡортостанда ял. Инйәр. 23 июнь 2020 йыл
 Абзан шарлауығы. Инйәр. Башҡортостан. 24 август 2020 йыл

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Архангел районы ауылдары
Категория:Инйәр буйындағы тораҡ пункттар