Фридрих Ницше
{{Философ
 |имя                  = Фридрих Ницше
 |оригинал имени       = Friedrich Nietzsche
 |изображение          = Portrait of Friedrich Nietzsche.jpg
 |ширина               = 
 |описание изображения = 
 |имя при рождении     = Фридрих Вильгельм Ницше
 |псевдонимы           = 
 |дата рождения        = 15.10.1844
 |место рождения       = Рёккен, [[Германия берлеге]]
 |дата смерти          = 25.8.1900
 |место смерти         = {{ВБУ|Веймар|Германияла}}, [[Германия империяһы]]
 |гражданство          = 
 |подданство           = {{Флагификация|Пруссия}} → {{Флагификация|Германская империя}}
 |язык                 = немец теле
 |школа                = классик булмаған немец фәлсәфәһе
 |направление          = тормош фәлсәфәһе
 |период               = 
 |интересы             = [[философия]], [[дин]], [[мәҙәниәт]], [[сәйәсәт]], [[филология]]
 |идеи                 = камил кеше, «Илаһ үлгән», цикллылыҡ, перспектив субъективизм, ресентимент
 |предшественники      = [[Сократ]], [[Әфләтун (Платон)]], [[Аристотель]], [[Эпикур]], [[Парменид]], [[Боронғо грек фәлсәфәһе]], [[Паскаль Блез|Паскаль]], [[Вольтер]], [[Кант Иммануил|Кант]], [[Гегель Георг Вильгельм Фридрих|Гегель]], [[Гёте, Иоганн Вольфганг фон|Һёте]], [[Шопенгауэр Артур|Шопенгауэр]], [[Вагнер Рихард|Вагнер]], [[Гёльдерлин Йоһанн Христиан Фридрих|Гёльдерлин]], [[Достоевский Фёдор Михайлович|Достоевский]]
 |последователи        = Шпенглер, Ортега-и-Гассет, Д’Аннунцио, Эвола, Һайдеггер, Шелер, Лёвит, Маннһейм, Тённис, Ясперс, Камю, Батай, Юнгер, Бенн, Бубер
 |премии               = 
 |награды              = 
 |роспись              = Friedrich_Nietzsche_Signature.svg
 |lib                  = http://lib.ru/NICSHE/
 |сайт                 = http://www.nietzsche.ru/
 |викитека             = 
 |викицитатник         = 
}}

'''Фри́дрих Ви́льгельм Ни́цше''' ({{lang-de|Friedrich Wilhelm Nietzsche}} {{IPA|[ˈfʁiːdʁɪç ˈvɪlhɛlm ˈniːtsʃə]}}; {{дата рождения|15|10|1844 }}, Рёккен, Германия берлеге — {{дата смерти|25|8|1900}}, Веймар, Германия империяһы) — немец фекер эйәһе, классик филолог, үҙенсәлекле фәлсәфәүи тәғлимәтте барлыҡҡа килтереүсе. Был тәғлимәт фәнни-фәлсәфәүи берлек сиктәрендә генә ҡалмай, башҡа өлкәләрҙә лә сағылыш таба. Ницшеның төп концепцияһы ысынбарлыҡҡа баһа критерийҙарында әхлаҡтың, диндең, мәҙәниәттең һәм ижтимағи-сәйәси мөнәсәбәттәрҙең нигеҙҙәрен шик аҫтына алып, айырмалы тормош фәлсәфәһен үҙ эсенә ала. Афористик манерала бирелеүе менән Ницшеның күпселек әҫәрҙәрен бер яҡлы ғына ҡарап булмай һәм күп бәхәстәр тыуҙыра.

== Биографияһы ==

=== Бала сағы ===
Фридрих Ницше Рёккендә (Лейпциг янында, Көнсығыш Германия) лютеран пасторы Карл Людвиг Ницше (1813—1849) ғаиләһендә тыуған. Атаһы үлгәндән һуң әсәһе тәрбиәһендә ҡала, 1858 йылда атаҡлы «Пфорта» гимназияһына һабаҡҡа төшә. Ул бик ҡыҙыҡһынып төрлө фәндәрҙе өйрәнә, музыка, әҙәбиәт мауыҡтыра.

=== Йәшлек йылдары ===
1862 йылда Бонн университетына уҡырға инеп, теология һәм филологияны өйрәнә башлай. Һабаҡташтары араһында фекерҙәштәр тапмай, шул сәбәпле лә уҡытыусыһы Фридрих Ричль артынан Лейпциг университетына күсә. Унда ла, әйткәндәй, ҡәнәғәтлек тапмай. 24 кенә йәшендә, студент сағында әле, Базель университетына классик филология профессоры итеп саҡырыла — Европа университетарында булмаған хәл!

Ницше 1870 йылғы Франк-прусс һуғышында санитар булып ҡына ҡатнашырға хоҡуҡ ала. Ауырыуҙарҙы вагонда алып китеп барғанда ул дизентерия һәм дифтерия йоҡтора.

=== Вагнер менән дуҫлығы ===
1868 йылдың 8 ноябрендә Ницше гимназияла музыкаһын яратып тыңлаған композитор Рихард Вагнер менән таныша. Улар күп йәһәттән оҡшаш ҡарашлы булып сыға һәм дуҫлаша. Тик өс йыл самаһы аралашҡандан һуң 1872 йылда Вагнер Байройтҡа күсенә, һәм аралары һыуына башлай. Вагнера Ницшеның «Кешегә хас, артыҡ хас» тигән китабын<ref>[http://www.nietzsche.ru/biograf/litera/star-friends ''Л. Попкова'' Хроника «звездной дружбы». ][http://www.nietzsche.ru/biograf/litera/star-friends Ф. Ницше и Р. Вагнер.]</ref> тәнҡиләп сыҡҡандан һуң бәйләнештәр бөтөнләй өҙөлә.

=== Ижадҡа ныҡлап тотоноуы ===
Ницше һәр саҡ сирләшкә булған. 18 йәштән үк баш ауыртыуыан яфалана һәм 30 йәшенә бөтөнләй өҙлөгә. 1879 йылдың 2 майында 3000 франк йыллыҡ пенсия менән университетта уҡытыуҙы ҡалдыра. Артабанғы ғүмере ауырыуҙар менән алышта үтә, әммә яҙыуҙан ул туҡтамай.

1881 йылдың июлендә «Иртәнге шәфәҡ» тигән китабы сыға, шунан башлап Ницшеның иң емешле осоро башлана.

=== Һуңғы йылдары ===
Ницше ғүмеренең һуңғы йылдарында үҙ фәлсәфәһенә ярашлы әҫәрҙәр яҙа, уны киң ҡатламдар ғына түгел, яҡындары ла аңлай алмай. 1880-се йылдарҙа ғына уны таный башлайҙар

Ницше 1889 йылда ижадтан туҡтай — аҡылдан яҙа. Ницшеның күҙе алдында бер кеше атын туҡмағандан<ref>[http://www.gumer.info/bogoslov_Buks/Philos/Reale_ZapFil/Modern/_11.php ''Реале Дж., Антисери Д.'' «][http://www.gumer.info/bogoslov_Buks/Philos/Reale_ZapFil/Modern/_11.php Западная философия от истоков до наших дней. ][http://www.gumer.info/bogoslov_Buks/Philos/Reale_ZapFil/Modern/_11.php От романтизма до наших дней»]</ref> һуң башлана был. Ауырыуын нәҫелдән килеүе менән дә, ағыулауҙары менән дә, нейросифилис менән ауырыу ихтималлығы менән дә бәйләгән фекерҙәр бар. Философты Базельпсихиатрия хастаханаһына һалалар<ref>[http://www.nietzsche.ru/biograf/biografia/galevi-nietzsche/?curPos=16 ''Даниэль Галеви'' «Жизнь Фридриха Ницше»]</ref>. 1900 йылдың 25 авгусында вафат була. Реккенда XII быуатта төҙөлгән сиркәүҙә ерләйҙәр. Туғандарының ҡәберҙәре лә шунда
[[Рәсем:Nietzsche187a.jpg|thumb|right| 1875 йылдағы фотографияһы]]

== Фәлсәфә стиле ==
Белеме буйынса филолог булараҡ, Ницше үҙ фәлсәфәһен һүрәтләгәндә фекерен аңлатыуға, ылыҡтырырлыҡ итеүгә ныҡ иғтибар итә, һәм талантлы стилист булып абруй ҡаҙана.<ref name="new">''Подорога В. А.'' [http://iph.ras.ru/elib/2096.html Ницше] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121016041138/http://iph.ras.ru/elib/2096.html |date=2012-10-16 }} // Новая философская энциклопедия: в 4 т. / Ин-т философии РАН; Нац. обществ.-науч. фонд; Предс. научно-ред. совета В. С. Стёпин. — М.: Мысль, 2000—2001. — ISBN 5-244-00961-3. 2-е изд., испр. и допол. — М.: Мысль, 2010. — ISBN 978-5-244-01115-9.</ref>. Ҡанатлы һүҙҙәре, афоризмдары әҙ һүҙ менән күпте әйтергә ярҙам итә<ref name="new"/>. Бының сәбәбен аңлата алмайҙар. Ул саф һауала күп йөрөргә тырыша, был фекерҙе бүлмәй генә яҙыуға ҡамасау итә. Икенсенән, аҡҡа ҡарағанда уның күҙҙәре һыҙлай башлауы ла үҙенекен эшләй, күрәһең. Нисек булһа ла, афоризмды ул үҙенең стиле итеп ала<ref name="percev">'' Перцев А. В.'' Фридрих Ницше у себя дома. — СПб.: Владимир Даль, 2009. — 480с. — (Мировая Ницшеана). — ISBN 978-5-93615-085-2</ref> Афоризм фекерҙе төрлөсә киңәйтеп аңлатыуға ла юл ҡалдыра.<ref name="podoroga">''Подорога В. А.'' Метафизика ландшафта. — М.: Наука, 1993. — 319 с.</ref><ref>Свасьян К. А.[http://biblios.newgoo.net/t5031-topic Фридрих Ницше: мученик познания] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130514083318/http://biblios.newgoo.net/t5031-topic |date=2013-05-14 }}</ref>

=== Ихтыяр (теләк, ирек) ===
Ницшенең ҡарашынса, донъяның нигеҙен «ихтыяр» тәшкил итә. Ихтыяр, уныңса, берҙән-бер мәғәнәлә генә йөрөмәй. Ул — [[ысынбарлыҡ]]тың этәргес көсө лә, хәрәкәттәге есем дә, хаҡимлыҡҡа йүнәлдерелгән тойғо ла, "мин"дең экспансияһы ла. Ихтыяр, хаҡимлыҡҡа йүнәлдерелгән тойғо буларак, йәшәү өсөн көрәштең сағылышы рәүешендә лә ҡарала. Ницше, ихтыярҙың ошо (йәшәү) аспектын киңәйтеп, философияла яңы теорияның һәм яңы ағымдың — «йәшәү филосоияһының» — барлыҡҡа килеүенә беренсе аҙым яһай.

=== Әхлаҡ ===
Этикала Ницше нигилизм позицияһын яҡлап сыға. Кеше интеллектының үҫә барыуы кешенең беренсе инстинкттарын һүнеүгә килтерә, кешенең тәбиғәт менән берлектә булыуына зарар китерә. Ницше әхлаҡты тиҫкәре күренеш тип ҡарай. Уныңса, әхлаҡ коллективта (ҡәбиләләрҙә, дәүләттә, сиркәүҙә һ. б.) «шәкли выждан» ролен генә үтәй һәм кешеләрҙе бойороҡ аҫтында тотоуға ҡамасаулау ғына. Ницше йәмғиәттәге үҙгәрештәрҙең тәрәкҡыят йүнәлешендә барғанын инҡар итә. Уның иманы — йәмғиәттең яңынан үҙенә әйләнеп ҡайтыу теорияһы яғында. Ул асыҡтан-асыҡ кешеләр араһында, ғөмүмән йәмғиәт тормошонда, тигеҙлек һәм ғәҙеллек принциптарына ҡаршы, элитар принциптарҙы яҡлап сыға.

=== Ғәййәр кеше ===
Ницше үҙенең «Заратустра шулай һөйләгән ине», тигән хикийәһендә, кешеләрҙе бөжәктәр менән сағыштырып, әле кәмһетә, әле ҙур ҡеүәткә эйә булған кешене юғарыға сөя, идеаллаштыра. Уның идеалы — «ғәййәр тәбиғи кеше» («сверхчеловек»). Был идеал Ницшенең фәнни хеҙмәттәрендә лә үҙәк урынды биләп тора. Ғөмүмән, «ницшеанлыҡ» XIX быуатның философия фәнендә иң реакцион теория булып һаналған. Ул немец [[фашизм|фашистларының]] расалар теорияһы өсөн нигеҙ ролен үтәгән. Ницшеанлыҡ социаль яҫылыҡта [[шовинизм]]дың, [[расизм]]дың, [[милитаризм]]дың үрсеүенә теоретик ерлек булһа, сәнғәт өлкәһе өсөн дә ул шулай ук тиҫкәре роль уйнап килә. Сәнғәттәге элитар теориялар барыһы ла ницшеанлыҡ ағымы эсендә йәшәй. Улар — халыҡсанлыҡ принциптарының иң радикаль дошмандары.

== Әҫәрҙәре ==

=== Төп әҫәрҙәре ===
* «Рождение трагедии, или Эллинство и пессимизм» (''Die Geburt der Tragödie'' , 1871)
* «Несвоевременные размышления» (''Unzeitgemässe Betrachtungen'' , 1872—1876)
: 
:# «Давид Штраус в роли исповедника и писателя» (''David Strauss: der Bekenner und der Schriftsteller'' , 1873)
:# «О пользе и вреде истории для жизни» (''Vom Nutzen und Nachtheil der Historie für das Leben'' , 1874)
:# «Шопенгауэр как воспитатель» (''Schopenhauer als Erzieher'' , 1874)
:# «Рихард Вагнер в Байрейте» (''Richard Wagner in Bayreuth'' , 1876)
* «Человеческое, слишком человеческое. Книга для свободных умов» (''Menschliches, Allzumenschliches'' , 1878). С двумя дополнениями:
** «Смешанные мнения и изречения» (''Vermischte Meinungen und Sprüche'' , 1879)
** «Странник и его тень» (''Der Wanderer und sein Schatten'' , 1880)
* «Утренняя заря, или мысли о моральных предрассудках» (''Morgenröte'' , 1881)
* «Весёлая наука» (''Die fröhliche Wissenschaft'' , 1882, 1887)
* «Так говорил Заратустра. Книга для всех и ни для кого» (''Also sprach Zarathustra'' , 1883—1887)
* «По ту сторону добра и зла. Прелюдия к философии будущего» (''Jenseits von Gut und Böse'' , 1886)
* «К генеалогии морали. Полемическое сочинение» (''Zur Genealogie der Moral'' , 1887)
* «Казус Вагнер» (''Der Fall Wagner'' , 1888)
* «Сумерки идолов, или как философствуют молотом» (''Götzen-Dämmerung'' , 1888), книга также известна под названием «Падение кумиров, или О том, как можно философствовать с помощью молотка»
* «Антихрист. Проклятие христианству» (''Der Antichrist'' , 1888)
* «Ecce Homo. Как становятся сами собою» (''Ecce Homo'' , 1888)
* «Воля к власти» (''Der Wille zur Macht'' , 1886—1888, 1-е изд. 1901, 2-е изд. 1906), книга, собранная из заметок Ницше редакторами Э. Фёрстер-Ницше и П. Гастом. Как доказал М. Монтинари, хотя Ницше и планировал написать книгу «Воля к власти. Опыт переоценки всех ценностей» (''Der Wille zur Macht — Versuch einer Umwertung aller Werte''), о чём упоминается в конце произведения «К генеалогии морали», но оставил этот замысел, при этом черновики послужили материалом для книг «Сумерки идолов» и «Антихрист» (обе написаны в 1888).

=== Башҡа әҫәрҙәре ===
* «Гомер и классическая филология» (''Homer und die klassische Philologie'' , 1869)
* «О будущности наших образовательных учреждений» (''Über die Zukunft unserer Bildungsanstalten'' , 1871—1872)
* «Пять предисловий к пяти ненаписанным книгам» (''Fünf Vorreden zu fünf ungeschriebenen Büchern'' , 1871—1872)
: 
:# «О пафосе истины» (''Über das Pathos der Wahrheit'')
:# «Мысли о будущности наших образовательных учреждений» (''Gedanken über die Zukunft unserer Bildungsanstalten'')
:# «Греческое государство» (''Der griechische Staat'')
:# «Соотношение между философией Шопенгауэра и немецкой культурой» (''Das Verhältnis der Schopenhauerischen Philosophie zu einer deutschen Cultur'')
:# «Гомеровское соревнование» (''Homers Wettkampf'')
* «Об истине и лжи во вненравственном смысле» (''Über Wahrheit und Lüge im außermoralischen Sinn'' , 1873)
* «Философия в трагическую эпоху Греции» (''Die Philosophie im tragischen Zeitalter der Griechen'')
* «Ницше против Вагнера» (''Nietzsche contra Wagner'' , 1888)

=== Тәүге әҫәрҙәре ===
* «Из моей жизни» (''Aus meinem Leben'' , 1858)
* «О музыке» (''Über Musik'' , 1858)
* «Наполеон III как президент» (''Napoleon III als Praesident'' , 1862)
* «Фатум и история» (''Fatum und Geschichte'' , 1862)
* «Свободная воля и фатум» (''Willensfreiheit und Fatum'' , 1862)
* «Может ли завистник быть действительно счастливым?» (''Kann der Neidische je wahrhaft glücklich sein?'' , 1863)
* «О настроениях» (''Über Stimmungen'' , 1864)
* «Моя жизнь» (''Mein Leben'' , 1864)

== Кинематограф ==
* В фильме Лилианы Кавани {{нп3|По ту сторону добра и зла (фильм)|«По ту сторону добра и зла»||Beyond Good and Evil (film)}} ({{lang-it|«Al di là del bene e del male»}}, 1977) ''Ницше'' воплощает Эрланд Юзефсон (''Лу Саломе'' — Доминик Санда, ''Пауль Реё'' — {{нп3|Пауэлл, Роберт|Роберт Пауэлл||Robert Powell}}, ''Элизабет Фёрстер-Ницше'' — Вирна Лизи, ''{{нп3|Фёрстер, Бернард|Бернард Фёрстер|de|Bernhard Förster}}'' — {{нп3|Орсини, Умберто|Умберто Орсини|it|Umberto Orsini}}).
* В биографическом фильме {{нп3|Брессане,  Жулиу|Жулиу Брессане|pt|Júlio Bressane}} {{нп3|Дни Ницше в Турине|«Дни Ницше в Турине»||Days of Nietzsche in Turin}} ({{lang-pt|[[:pt:Dias de Nietzsche em Turim|«Dias de Nietzsche em Turim»]]}}, 2001) философа cыграл [[Бразилия|бразильский]] актёр {{нп3|Эйрас, Фернанду|Фернанду Эйрас|pt|Fernando Eiras}}.
* В фильме Пинхаса Перри (''Pinchas Perry'') «Когда Ницше плакал» ({{lang-en|«When Nietzsche Wept»}}, США—[[Израиль Дәүләте|Израиль]], 2007, по роману Ялома Ирвина) заглавного персонажа сыграл Арманд Ассанте (''Лу Саломе'' — {{нп3|Винник, Кэтрин|Кэтрин Винник||Katheryn Winnick}}, ''Йозеф Брёйер'' — Бен Кросс, ''Зигмунд Фрейд'' — {{нп3|Элмэн, Джейми|Джейми Элмэн||Jamie Elman}}, ''Берта Паппенгейм'' — {{нп3|Янай, Михаль|Михаль Янай|he|מיכל ינאי}}).
* Фильм венгерского режиссёра Белы Тарра «Туринская лошадь» ({{lang-hu|«A torinói ló»}}, 2011) основан на истории<ref>См., напр.: ''Эбаноидзе И.'' [http://magazines.russ.ru/novyi_mi/1999/4/dalekoe.html «][http://magazines.russ.ru/novyi_mi/1999/4/dalekoe.html Речь не о книгах, а о жизни…»]: Переписка Фридриха Ницше с Готфридом Келлером, Георгом Брандесом и Августом Стриндбергом [: вступит. статья] // Новый мир. 1999. № 4; ''[[:en:Lesley Chamberlain|Chamberlain, Lesley]]'' . Nietzsche in Turin: An Intimate Biography. 1996. ISBN 0-7043-8028-5, ISBN 0-312-18145-0, ISBN 978-0-312-19938-8, ISBN10 0312199384</ref> о Ницше, который в Турине 3 января 1889 года стал свидетелем избиения лошади извозчиком. Ницше бросился к лошади, обнял её, а после этого замолчал навсегда, последние одиннадцать лет своей жизни проведя в больнице для душевнобольных.

== Cығанаҡтар ==
<references></references>

== Әҙәбиәт ==
* ''Ницше Ф.'' Полное собрание сочинений: В 13 томах<ref group="прим">На 26 сентября 2011 г. издано восемь томов из запланированных тринадцати: тома 2, 4, 6, 7, 8, 10, 12 и 13.</ref> / Пер. с нем. В. М. Бакусева, Ю. М. Антоновского, Я. Э. Голосовкера и др.; Ред. совет: А. А. Гусейнов и др.; Ин-т философии РАН. — М.: Культурная революция, 2005-.
* ''Ницше Ф.'' Полное собрание сочинений: В 13 томах: Т. 12: Черновики и наброски, 1885—1887 гг. — М.: Культурная революция, 2005. — 556 с. — ISBN 5-902764-07-6
* ''[[Бугера Владислав Евгеньевич|Бугера, В. Е.]]'' Социальная сущность и роль философии Ницше. — М.: КомКнига, 2010. — ISBN 978-5-484-01062-2.
* ''Марков, Б. В.'' Человек, государство и Бог в философии Ницше. — СПб.: Владимир Даль: Русский остров, 2005. — 786 с. — (Мировая Ницшеана). — ISBN 5-93615-031-3, ISBN 5-902565-09-X
* ''Нордау М.'' [[s:Вырождение (Нордау)/Фридрих Ницше|Фридрих Ницше]] // Вырождение. — М.: Республика, 1995.— 400 с. — (Прошлое и настоящее). ISBN 5-250-02539-0
* [Стихотворения]// «Зарубежная поэзия в переводах Вячеслава Куприянова», Радуга, Москва, 2009

== Иҫкәрмәләр ==
<references group="прим"></references>

== Һылтанмалар ==
* * Гиззәтов К. Т., Философия: 2 китап. 1 -се китап: Ҡыҫкаса философия тарихы. Философиянең нигеҙ проблемалары: Юғары уҡыу йорто өсөн дәреслек. -Казан. Мәфариф. 2002.ISBN 5-7761-1122-6
{{Навигация1
|Тема         = Фридрих Ницше
|Викицитатник = q:ru:Фридрих Вильгельм Ницше
|Викитека = 
|Викисклад = Category:Friedrich Nietzsche
|Метавики =
}}
* [http://www.nietzsche.ru/ Русскоязычный сайт о Фридрихе Ницше]
* {{lib.ru|http://www.lib.ru/NICSHE/}}
* {{ЖЗ|http://magazines.russ.ru/authors/n/nitsshe/}}
* [http://ec-dejavu.ru/n/Nietzsche.html В. Микушевич. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101209072355/http://ec-dejavu.ru/n/Nietzsche.html |date=2010-12-09 }}[http://ec-dejavu.ru/n/Nietzsche.html Ирония Фридриха Ницше] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101209072355/http://ec-dejavu.ru/n/Nietzsche.html |date=2010-12-09 }}
* Стефан Цвейг [http://lib.ru/INPROZ/CWEJG/nietzsche.txt Ницше]
* Трубецкой Е. Н., [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=1030895 Философия Ницше: Критический очерк]
* [http://www.art-tusa.com/ Картины Хейдиз из цикла Так говорил Заратустра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050826120539/http://www.art-tusa.com/ |date=2005-08-26 }}
* Л. Троцкий [http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl468.htm Кое-что о философии «сверхчеловека»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100415165327/http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl468.htm |date=2010-04-15 }}

[[Категория:Германияла тыуғандар]]
[[Категория:Германия философтары]]
[[Категория:XIX быуат философтары]]
[[Категория:Германия шағирҙары]]
[[Категория:Немец шағирҙары]]
[[Категория:Шәхестәр:Этика]]
[[Категория:Сәнғәт философтары]]
[[Категория:Эстетиктар]]
[[Категория:Германия композиторҙары]]
[[Категория:Романтик композиторҙар]]
Фри́дрих Ви́льгельм Ни́цше ( ; , Рёккен, Германия берлеге — , Веймар, Германия империяһы) — немец фекер эйәһе, классик филолог, үҙенсәлекле фәлсәфәүи тәғлимәтте барлыҡҡа килтереүсе. Был тәғлимәт фәнни-фәлсәфәүи берлек сиктәрендә генә ҡалмай, башҡа өлкәләрҙә лә сағылыш таба. Ницшеның төп концепцияһы ысынбарлыҡҡа баһа критерийҙарында әхлаҡтың, диндең, мәҙәниәттең һәм ижтимағи-сәйәси мөнәсәбәттәрҙең нигеҙҙәрен шик аҫтына алып, айырмалы тормош фәлсәфәһен үҙ эсенә ала. Афористик манерала бирелеүе менән Ницшеның күпселек әҫәрҙәрен бер яҡлы ғына ҡарап булмай һәм күп бәхәстәр тыуҙыра.

 Биографияһы 

 Бала сағы 
Фридрих Ницше Рёккендә (Лейпциг янында, Көнсығыш Германия) лютеран пасторы Карл Людвиг Ницше (1813—1849) ғаиләһендә тыуған. Атаһы үлгәндән һуң әсәһе тәрбиәһендә ҡала, 1858 йылда атаҡлы «Пфорта» гимназияһына һабаҡҡа төшә. Ул бик ҡыҙыҡһынып төрлө фәндәрҙе өйрәнә, музыка, әҙәбиәт мауыҡтыра.

 Йәшлек йылдары 
1862 йылда Бонн университетына уҡырға инеп, теология һәм филологияны өйрәнә башлай. Һабаҡташтары араһында фекерҙәштәр тапмай, шул сәбәпле лә уҡытыусыһы Фридрих Ричль артынан Лейпциг университетына күсә. Унда ла, әйткәндәй, ҡәнәғәтлек тапмай. 24 кенә йәшендә, студент сағында әле, Базель университетына классик филология профессоры итеп саҡырыла — Европа университетарында булмаған хәл!

Ницше 1870 йылғы Франк-прусс һуғышында санитар булып ҡына ҡатнашырға хоҡуҡ ала. Ауырыуҙарҙы вагонда алып китеп барғанда ул дизентерия һәм дифтерия йоҡтора.

 Вагнер менән дуҫлығы 
1868 йылдың 8 ноябрендә Ницше гимназияла музыкаһын яратып тыңлаған композитор Рихард Вагнер менән таныша. Улар күп йәһәттән оҡшаш ҡарашлы булып сыға һәм дуҫлаша. Тик өс йыл самаһы аралашҡандан һуң 1872 йылда Вагнер Байройтҡа күсенә, һәм аралары һыуына башлай. Вагнера Ницшеның «Кешегә хас, артыҡ хас» тигән китабынЛ. Попкова Хроника «звездной дружбы». Ф. Ницше и Р. Вагнер. тәнҡиләп сыҡҡандан һуң бәйләнештәр бөтөнләй өҙөлә.

 Ижадҡа ныҡлап тотоноуы 
Ницше һәр саҡ сирләшкә булған. 18 йәштән үк баш ауыртыуыан яфалана һәм 30 йәшенә бөтөнләй өҙлөгә. 1879 йылдың 2 майында 3000 франк йыллыҡ пенсия менән университетта уҡытыуҙы ҡалдыра. Артабанғы ғүмере ауырыуҙар менән алышта үтә, әммә яҙыуҙан ул туҡтамай.

1881 йылдың июлендә «Иртәнге шәфәҡ» тигән китабы сыға, шунан башлап Ницшеның иң емешле осоро башлана.

 Һуңғы йылдары 
Ницше ғүмеренең һуңғы йылдарында үҙ фәлсәфәһенә ярашлы әҫәрҙәр яҙа, уны киң ҡатламдар ғына түгел, яҡындары ла аңлай алмай. 1880-се йылдарҙа ғына уны таный башлайҙар

Ницше 1889 йылда ижадтан туҡтай — аҡылдан яҙа. Ницшеның күҙе алдында бер кеше атын туҡмағанданРеале Дж., Антисери Д. «Западная философия от истоков до наших дней. От романтизма до наших дней» һуң башлана был. Ауырыуын нәҫелдән килеүе менән дә, ағыулауҙары менән дә, нейросифилис менән ауырыу ихтималлығы менән дә бәйләгән фекерҙәр бар. Философты Базельпсихиатрия хастаханаһына һалаларДаниэль Галеви «Жизнь Фридриха Ницше». 1900 йылдың 25 авгусында вафат була. Реккенда XII быуатта төҙөлгән сиркәүҙә ерләйҙәр. Туғандарының ҡәберҙәре лә шунда
thumb|right| 1875 йылдағы фотографияһы

 Фәлсәфә стиле 
Белеме буйынса филолог булараҡ, Ницше үҙ фәлсәфәһен һүрәтләгәндә фекерен аңлатыуға, ылыҡтырырлыҡ итеүгә ныҡ иғтибар итә, һәм талантлы стилист булып абруй ҡаҙана.Подорога В. А. Ницше  // Новая философская энциклопедия: в 4 т. / Ин-т философии РАН; Нац. обществ.-науч. фонд; Предс. научно-ред. совета В. С. Стёпин. — М.: Мысль, 2000—2001. — ISBN 5-244-00961-3. 2-е изд., испр. и допол. — М.: Мысль, 2010. — ISBN 978-5-244-01115-9.. Ҡанатлы һүҙҙәре, афоризмдары әҙ һүҙ менән күпте әйтергә ярҙам итә. Бының сәбәбен аңлата алмайҙар. Ул саф һауала күп йөрөргә тырыша, был фекерҙе бүлмәй генә яҙыуға ҡамасау итә. Икенсенән, аҡҡа ҡарағанда уның күҙҙәре һыҙлай башлауы ла үҙенекен эшләй, күрәһең. Нисек булһа ла, афоризмды ул үҙенең стиле итеп ала Перцев А. В. Фридрих Ницше у себя дома. — СПб.: Владимир Даль, 2009. — 480с. — (Мировая Ницшеана). — ISBN 978-5-93615-085-2 Афоризм фекерҙе төрлөсә киңәйтеп аңлатыуға ла юл ҡалдыра.Подорога В. А. Метафизика ландшафта. — М.: Наука, 1993. — 319 с.Свасьян К. А.Фридрих Ницше: мученик познания 

 Ихтыяр (теләк, ирек) 
Ницшенең ҡарашынса, донъяның нигеҙен «ихтыяр» тәшкил итә. Ихтыяр, уныңса, берҙән-бер мәғәнәлә генә йөрөмәй. Ул — ысынбарлыҡтың этәргес көсө лә, хәрәкәттәге есем дә, хаҡимлыҡҡа йүнәлдерелгән тойғо ла, "мин"дең экспансияһы ла. Ихтыяр, хаҡимлыҡҡа йүнәлдерелгән тойғо буларак, йәшәү өсөн көрәштең сағылышы рәүешендә лә ҡарала. Ницше, ихтыярҙың ошо (йәшәү) аспектын киңәйтеп, философияла яңы теорияның һәм яңы ағымдың — «йәшәү филосоияһының» — барлыҡҡа килеүенә беренсе аҙым яһай.

 Әхлаҡ 
Этикала Ницше нигилизм позицияһын яҡлап сыға. Кеше интеллектының үҫә барыуы кешенең беренсе инстинкттарын һүнеүгә килтерә, кешенең тәбиғәт менән берлектә булыуына зарар китерә. Ницше әхлаҡты тиҫкәре күренеш тип ҡарай. Уныңса, әхлаҡ коллективта (ҡәбиләләрҙә, дәүләттә, сиркәүҙә һ. б.) «шәкли выждан» ролен генә үтәй һәм кешеләрҙе бойороҡ аҫтында тотоуға ҡамасаулау ғына. Ницше йәмғиәттәге үҙгәрештәрҙең тәрәкҡыят йүнәлешендә барғанын инҡар итә. Уның иманы — йәмғиәттең яңынан үҙенә әйләнеп ҡайтыу теорияһы яғында. Ул асыҡтан-асыҡ кешеләр араһында, ғөмүмән йәмғиәт тормошонда, тигеҙлек һәм ғәҙеллек принциптарына ҡаршы, элитар принциптарҙы яҡлап сыға.

 Ғәййәр кеше 
Ницше үҙенең «Заратустра шулай һөйләгән ине», тигән хикийәһендә, кешеләрҙе бөжәктәр менән сағыштырып, әле кәмһетә, әле ҙур ҡеүәткә эйә булған кешене юғарыға сөя, идеаллаштыра. Уның идеалы — «ғәййәр тәбиғи кеше» («сверхчеловек»). Был идеал Ницшенең фәнни хеҙмәттәрендә лә үҙәк урынды биләп тора. Ғөмүмән, «ницшеанлыҡ» XIX быуатның философия фәнендә иң реакцион теория булып һаналған. Ул немец фашистларының расалар теорияһы өсөн нигеҙ ролен үтәгән. Ницшеанлыҡ социаль яҫылыҡта шовинизмдың, расизмдың, милитаризмдың үрсеүенә теоретик ерлек булһа, сәнғәт өлкәһе өсөн дә ул шулай ук тиҫкәре роль уйнап килә. Сәнғәттәге элитар теориялар барыһы ла ницшеанлыҡ ағымы эсендә йәшәй. Улар — халыҡсанлыҡ принциптарының иң радикаль дошмандары.

 Әҫәрҙәре 

 Төп әҫәрҙәре 
 «Рождение трагедии, или Эллинство и пессимизм» (Die Geburt der Tragödie , 1871)
 «Несвоевременные размышления» (Unzeitgemässe Betrachtungen , 1872—1876)
 
 «Давид Штраус в роли исповедника и писателя» (David Strauss: der Bekenner und der Schriftsteller , 1873)
 «О пользе и вреде истории для жизни» (Vom Nutzen und Nachtheil der Historie für das Leben , 1874)
 «Шопенгауэр как воспитатель» (Schopenhauer als Erzieher , 1874)
 «Рихард Вагнер в Байрейте» (Richard Wagner in Bayreuth , 1876)
 «Человеческое, слишком человеческое. Книга для свободных умов» (Menschliches, Allzumenschliches , 1878). С двумя дополнениями:
 «Смешанные мнения и изречения» (Vermischte Meinungen und Sprüche , 1879)
 «Странник и его тень» (Der Wanderer und sein Schatten , 1880)
 «Утренняя заря, или мысли о моральных предрассудках» (Morgenröte , 1881)
 «Весёлая наука» (Die fröhliche Wissenschaft , 1882, 1887)
 «Так говорил Заратустра. Книга для всех и ни для кого» (Also sprach Zarathustra , 1883—1887)
 «По ту сторону добра и зла. Прелюдия к философии будущего» (Jenseits von Gut und Böse , 1886)
 «К генеалогии морали. Полемическое сочинение» (Zur Genealogie der Moral , 1887)
 «Казус Вагнер» (Der Fall Wagner , 1888)
 «Сумерки идолов, или как философствуют молотом» (Götzen-Dämmerung , 1888), книга также известна под названием «Падение кумиров, или О том, как можно философствовать с помощью молотка»
 «Антихрист. Проклятие христианству» (Der Antichrist , 1888)
 «Ecce Homo. Как становятся сами собою» (Ecce Homo , 1888)
 «Воля к власти» (Der Wille zur Macht , 1886—1888, 1-е изд. 1901, 2-е изд. 1906), книга, собранная из заметок Ницше редакторами Э. Фёрстер-Ницше и П. Гастом. Как доказал М. Монтинари, хотя Ницше и планировал написать книгу «Воля к власти. Опыт переоценки всех ценностей» (Der Wille zur Macht — Versuch einer Umwertung aller Werte), о чём упоминается в конце произведения «К генеалогии морали», но оставил этот замысел, при этом черновики послужили материалом для книг «Сумерки идолов» и «Антихрист» (обе написаны в 1888).

 Башҡа әҫәрҙәре 
 «Гомер и классическая филология» (Homer und die klassische Philologie , 1869)
 «О будущности наших образовательных учреждений» (Über die Zukunft unserer Bildungsanstalten , 1871—1872)
 «Пять предисловий к пяти ненаписанным книгам» (Fünf Vorreden zu fünf ungeschriebenen Büchern , 1871—1872)
 
 «О пафосе истины» (Über das Pathos der Wahrheit)
 «Мысли о будущности наших образовательных учреждений» (Gedanken über die Zukunft unserer Bildungsanstalten)
 «Греческое государство» (Der griechische Staat)
 «Соотношение между философией Шопенгауэра и немецкой культурой» (Das Verhältnis der Schopenhauerischen Philosophie zu einer deutschen Cultur)
 «Гомеровское соревнование» (Homers Wettkampf)
 «Об истине и лжи во вненравственном смысле» (Über Wahrheit und Lüge im außermoralischen Sinn , 1873)
 «Философия в трагическую эпоху Греции» (Die Philosophie im tragischen Zeitalter der Griechen)
 «Ницше против Вагнера» (Nietzsche contra Wagner , 1888)

 Тәүге әҫәрҙәре 
 «Из моей жизни» (Aus meinem Leben , 1858)
 «О музыке» (Über Musik , 1858)
 «Наполеон III как президент» (Napoleon III als Praesident , 1862)
 «Фатум и история» (Fatum und Geschichte , 1862)
 «Свободная воля и фатум» (Willensfreiheit und Fatum , 1862)
 «Может ли завистник быть действительно счастливым?» (Kann der Neidische je wahrhaft glücklich sein? , 1863)
 «О настроениях» (Über Stimmungen , 1864)
 «Моя жизнь» (Mein Leben , 1864)

 Кинематограф 
 В фильме Лилианы Кавани  (, 1977) Ницше воплощает Эрланд Юзефсон (Лу Саломе — Доминик Санда, Пауль Реё — , Элизабет Фёрстер-Ницше — Вирна Лизи,  — ).
 В биографическом фильме   (, 2001) философа cыграл бразильский актёр .
 В фильме Пинхаса Перри (Pinchas Perry) «Когда Ницше плакал» (, США—Израиль, 2007, по роману Ялома Ирвина) заглавного персонажа сыграл Арманд Ассанте (Лу Саломе — , Йозеф Брёйер — Бен Кросс, Зигмунд Фрейд — , Берта Паппенгейм — ).
 Фильм венгерского режиссёра Белы Тарра «Туринская лошадь» (, 2011) основан на историиСм., напр.: Эбаноидзе И. «Речь не о книгах, а о жизни…»: Переписка Фридриха Ницше с Готфридом Келлером, Георгом Брандесом и Августом Стриндбергом [: вступит. статья] // Новый мир. 1999. № 4; Chamberlain, Lesley . Nietzsche in Turin: An Intimate Biography. 1996. ISBN 0-7043-8028-5, ISBN 0-312-18145-0, ISBN 978-0-312-19938-8, ISBN10 0312199384 о Ницше, который в Турине 3 января 1889 года стал свидетелем избиения лошади извозчиком. Ницше бросился к лошади, обнял её, а после этого замолчал навсегда, последние одиннадцать лет своей жизни проведя в больнице для душевнобольных.

 Cығанаҡтар 

 Әҙәбиәт 
 Ницше Ф. Полное собрание сочинений: В 13 томахНа 26 сентября 2011 г. издано восемь томов из запланированных тринадцати: тома 2, 4, 6, 7, 8, 10, 12 и 13. / Пер. с нем. В. М. Бакусева, Ю. М. Антоновского, Я. Э. Голосовкера и др.; Ред. совет: А. А. Гусейнов и др.; Ин-т философии РАН. — М.: Культурная революция, 2005-.
 Ницше Ф. Полное собрание сочинений: В 13 томах: Т. 12: Черновики и наброски, 1885—1887 гг. — М.: Культурная революция, 2005. — 556 с. — ISBN 5-902764-07-6
 Бугера, В. Е. Социальная сущность и роль философии Ницше. — М.: КомКнига, 2010. — ISBN 978-5-484-01062-2.
 Марков, Б. В. Человек, государство и Бог в философии Ницше. — СПб.: Владимир Даль: Русский остров, 2005. — 786 с. — (Мировая Ницшеана). — ISBN 5-93615-031-3, ISBN 5-902565-09-X
 Нордау М. Фридрих Ницше // Вырождение. — М.: Республика, 1995.— 400 с. — (Прошлое и настоящее). ISBN 5-250-02539-0
 [Стихотворения]// «Зарубежная поэзия в переводах Вячеслава Куприянова», Радуга, Москва, 2009

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 * Гиззәтов К. Т., Философия: 2 китап. 1 -се китап: Ҡыҫкаса философия тарихы. Философиянең нигеҙ проблемалары: Юғары уҡыу йорто өсөн дәреслек. -Казан. Мәфариф. 2002.ISBN 5-7761-1122-6

 Русскоязычный сайт о Фридрихе Ницше
 
 
 В. Микушевич.  Ирония Фридриха Ницше 
 Стефан Цвейг Ницше
 Трубецкой Е. Н., Философия Ницше: Критический очерк
 Картины Хейдиз из цикла Так говорил Заратустра 
 Л. Троцкий Кое-что о философии «сверхчеловека» 

Категория:Германияла тыуғандар
Категория:Германия философтары
Категория:XIX быуат философтары
Категория:Германия шағирҙары
Категория:Немец шағирҙары
Категория:Шәхестәр:Этика
Категория:Сәнғәт философтары
Категория:Эстетиктар
Категория:Германия композиторҙары
Категория:Романтик композиторҙар