Дарыу үҫемлектәре
'''Дарыу үҫемлектәре''' — кеше һәм мал-тыуарҙы дауалау һәм профилактика үткәреү өсөн ҡулланыла торған [[үҫемлектәр]]ҙең ҙур бер төркөмө.

[[Башҡортостан]]данда үҫкән ҡырағай дарыу үҫемлектәренең 120 төрө фәнни [[медицина]]ла һәм 200-ҙән ашыуы [[халыҡ медицинаһы]]нда ҡулланыла. Элек-электән файҙаланылыуына ҡарамаҫтан, [[Октябрь революцияһы]]на тиклем улар махсус рәүештә тикшерелмәгән.

1933 йылда 40 тонна ашыу [[бесәй үләне]] әҙерләнелеүе һәм сит илгә оҙатылыуы билдәле. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]на тиклем дарыу үҫемлектәренең 50-нән ашыу төрө йыйылған, һуғыш йылдарында уларҙы әҙерләү күпкә артҡан.

Дарыу үҫемлектәрен күп кенә ботаниктар (А. Э. Линд, [[Котов Михаил Иванович|М. И. Котов]], Е. Н. Клобукова-Алисова, Л. Л. Куликова, [[Мулдашев Альберт Әкрәм улы|А. Э. Мулдашев]] һ. б.), фармакологтар ([[Лерман Исай Абрамович|И. А. Лерман]], [[Лазарева Дина Наумовна|Д. Н. Лазарева]], Н. А. Кузнецова, З. Я. Лагно, [[Зарудий Феликс Срульевич|Ф. С. Зарудий]], [[Насиров Хәлим Мосауир улы|Х. М. Насиров]] һ. б.) өйрәнгән. 

Башҡоротостанда ғилми тикшеренеүҙәр РФА ҒҮ Биология институтытында, [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]нда, [[Башҡорт дәүләт университеты]]нда, [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]]нда үткәрелә. 

Күп кенә ҡырағай үҫемлек төрҙәренең запасы өйрәнелгән, уларҙы рациональ файҙаланыу режимы эшләнгән ([[Кучеров Евгений Васильевич|Е. В. Кучеров]], А. Х. Ғәлиева, И. Б. Ғофранова, [[Ғүмәров Вәрис Зыяҡай улы|В. З. Ғүмәров]] һәм башҡалар). 

Фармакология хеҙмәте һәм ҡулланыусылар кооперацияһы етәкселегендә йыл һайын 500 т алып 1000 т тиклем дауа сеймалы йыйыла. Башлыса [[һары умырзая]], [[имән]] ҡайырыһы, ябай [[мәтрүшкә]], [[һары мәтрүшкә]], [[һуҡыр кесерткән]], [[гөлйемеш]], [[ҡалҡанут]], [[кесерткән]] һ. б. файҙаланыла.

Дарыу үҫемлектәренең һаҡлау өсөн Башҡортостанда 12 заказник ойошторолған.

== Файҙаланыу ==
Дарыу үҫемлектәрен файҙаланғандв зыян булмаһын өсөн уларҙы йыйыу, киптереү, һаҡлау, ҡулланыу ҡағиҙәләрен теүәл үтәргә кәрәк.

Ағыулы, үтә көслө тәьҫир итеүсе үҫемлек дауаларын дарыуханаларҙа әҙерләтеү зарур. 

Күп кенә дарыу үҫамлектәре менән ауырлы һәм бала имеҙгән ҡатындарҙы, өс йәшкә тиклем балаларҙы дауаларға ярамай.

Ҡайһы бер ауырыуҙары булғандарға бер төркөм дарыу үҫемлектәр дауаһын ҡулланыу тыйыла.

== Әҙәбиәт ==
* Ғүмәров В. З. Башҡорт халыҡ медицинаһы. — Өфө, 1991
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫемлектәре. Өфө, 1996; 
* Гумаров В. З. Дикорастущие лекарственные растения Башкирии. — Уфа, 1975
* Ғүмәров В. З. Башкирская народная медицина. — Уфа, 1985
* Кучеров Е. В., Лазарева Д. Н., Десяткин В. К. Лекарственные растения Башкирии: их использование и охрана. — Уфа, 1989
* Кучеров Е. В., Лазарева Д. Н. Целебные растения и их применение. — Уфа, 1993.
* {{Из БСЭ|http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/102755}}
* {{книга|автор=Гончарова Т. А.|заглавие=Энциклопедия лекарственных растений|ссылка=http://www.cnshb.ru/AKDiL/0019/default.shtm|место=М.|издательство=Дом МСП|год=1997|страниц=|isbn=}}
* {{публикация|книга|автор=Землинский |автор имя=С. Е.|заглавие=Лекарственные растения СССР|ссылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/zemlinskij1951_lekarstv_rast_sssr.djvu|ответственный=Ред. Ф. Сацыперов|издание=2-е изд|место=М.|издательство=Медгиз|год=1951|страниц=502 |архив=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/zemlinskij1951_lekarstv_rast_sssr.djvu |архив дата=2015-04-01 }}
* {{публикация|книга|часть=Лекарственные растения|заглавие=Биология |ссылка часть=http://dic.academic.ru/dic.nsf/dic_biology/7217/лекарственные|соавторы=[авт. ст.: Г. А. Белякова и др.] |ответственный=Гл. ред. А. П. Горкин|место=М.|издательство=Росмэн|год=2006|страниц=560 |иллюстрации= портр., цв. ил |серия=Современная иллюстрированная энциклопедия|isbn=5-353-02413-3}}
* {{публикация|книга |автор= Марчукова
|автор имя= Светлана Марковна 
|заглавие= Медицина в зеркале истории
|часть= 10.5. Лекарственные растения Нового Света и стран Востока
|часть ссылка= http://www.bibliotekar.ru/421/56.htm <!-- http://www.indiansworld.org/medicine_plants.html -->
|часть архив=
|часть архив дата= 
|место= СПб.
|издательство= Европ. Дом
|год= 2003
|раздел= Гл. 10. 
|раздел заглавие= Медицина эпохи Возрождения 
|страниц= 269
|страниц б/н= 1
|иллюстрации= ил., табл
|isbn= 5-8015-0151-7
}}
* {{книга|автор=Обухов А. Н.|заглавие=Лекарственные растения, сырьё и препараты|ссылка=http://sohmet.ru/books/item/f00/s00/z0000000/index.shtml|место=Краснодар|издательство=Кн. изд-во|год=1962|страниц=298}}
* {{книга|автор=Чиков П. С.|заглавие=Атлас ареалов и ресурсов лекарственных растений СССР|ссылка=http://plant.geoman.ru/books/item/f00/s00/z0000004/index.shtml|место=М.|издательство=Картография|год=1983|страниц=340}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/4664-daryu-emlekt-re|автор=Л. М. Абрамова, С. С. Хәйретдинов.}}
* ''Башҡортостан. Ҡыҫҡа энциклопедия.'' «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте. — Өфө, 2007.

[[Категория:Дарыу үҫемлектәре| ]]
Дарыу үҫемлектәре — кеше һәм мал-тыуарҙы дауалау һәм профилактика үткәреү өсөн ҡулланыла торған үҫемлектәрҙең ҙур бер төркөмө.

Башҡортостанданда үҫкән ҡырағай дарыу үҫемлектәренең 120 төрө фәнни медицинала һәм 200-ҙән ашыуы халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Элек-электән файҙаланылыуына ҡарамаҫтан, Октябрь революцияһына тиклем улар махсус рәүештә тикшерелмәгән.

1933 йылда 40 тонна ашыу бесәй үләне әҙерләнелеүе һәм сит илгә оҙатылыуы билдәле. Бөйөк Ватан һуғышына тиклем дарыу үҫемлектәренең 50-нән ашыу төрө йыйылған, һуғыш йылдарында уларҙы әҙерләү күпкә артҡан.

Дарыу үҫемлектәрен күп кенә ботаниктар (А. Э. Линд, М. И. Котов, Е. Н. Клобукова-Алисова, Л. Л. Куликова, А. Э. Мулдашев һ. б.), фармакологтар (И. А. Лерман, Д. Н. Лазарева, Н. А. Кузнецова, З. Я. Лагно, Ф. С. Зарудий, Х. М. Насиров һ. б.) өйрәнгән. 

Башҡоротостанда ғилми тикшеренеүҙәр РФА ҒҮ Биология институтытында, Башҡорт дәүләт медицина университетында, Башҡорт дәүләт университетында, Башҡорт дәүләт аграр университетында үткәрелә. 

Күп кенә ҡырағай үҫемлек төрҙәренең запасы өйрәнелгән, уларҙы рациональ файҙаланыу режимы эшләнгән (Е. В. Кучеров, А. Х. Ғәлиева, И. Б. Ғофранова, В. З. Ғүмәров һәм башҡалар). 

Фармакология хеҙмәте һәм ҡулланыусылар кооперацияһы етәкселегендә йыл һайын 500 т алып 1000 т тиклем дауа сеймалы йыйыла. Башлыса һары умырзая, имән ҡайырыһы, ябай мәтрүшкә, һары мәтрүшкә, һуҡыр кесерткән, гөлйемеш, ҡалҡанут, кесерткән һ. б. файҙаланыла.

Дарыу үҫемлектәренең һаҡлау өсөн Башҡортостанда 12 заказник ойошторолған.

 Файҙаланыу 
Дарыу үҫемлектәрен файҙаланғандв зыян булмаһын өсөн уларҙы йыйыу, киптереү, һаҡлау, ҡулланыу ҡағиҙәләрен теүәл үтәргә кәрәк.

Ағыулы, үтә көслө тәьҫир итеүсе үҫемлек дауаларын дарыуханаларҙа әҙерләтеү зарур. 

Күп кенә дарыу үҫамлектәре менән ауырлы һәм бала имеҙгән ҡатындарҙы, өс йәшкә тиклем балаларҙы дауаларға ярамай.

Ҡайһы бер ауырыуҙары булғандарға бер төркөм дарыу үҫемлектәр дауаһын ҡулланыу тыйыла.

 Әҙәбиәт 
 Ғүмәров В. З. Башҡорт халыҡ медицинаһы. — Өфө, 1991
 Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫемлектәре. Өфө, 1996; 
 Гумаров В. З. Дикорастущие лекарственные растения Башкирии. — Уфа, 1975
 Ғүмәров В. З. Башкирская народная медицина. — Уфа, 1985
 Кучеров Е. В., Лазарева Д. Н., Десяткин В. К. Лекарственные растения Башкирии: их использование и охрана. — Уфа, 1989
 Кучеров Е. В., Лазарева Д. Н. Целебные растения и их применение. — Уфа, 1993.
 
 
 
 
 
 
 

 Һылтанмалар 
 
 Башҡортостан. Ҡыҫҡа энциклопедия. «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте. — Өфө, 2007.