Ҡала
[[Файл:Tokyo Tower and Tokyo Sky Tree 2011 January.jpg|thumb|[[Токио]], [[Япония]]]]
[[Файл:Turkish.town.cesme.jpg|thumb|right|Чешме, [[Төркиә]]]]
[[Файл:Mosque Bibi Khanum (5).JPG|[[Сәмәрҡәнд]], [[Үзбәкстан]]|thumb|right|250 px]]
[[Файл:Luftbild Davos2.jpg|thumb|right|Швейцария [[Альптар]]ында Давос]]
'''Ҡала''' — ҡағиҙә булараҡ, [[ауыл хужалығы]]нан тыш башҡа эштәр менән шөғөлләнеүселәр йәшәгән урын.

Ҡала — халыҡ йәшәгән эре [[тораҡ пункт]], унда йәшәгән кешеләр [[ауыл хужалығы]] менән шөғөлләнмәй. Үҫешкән хужалыҡ комплексы, иҡтисады бар, архитектура һәм [[инженер ҡоролмалар]] тупланмаһы булып һанала.

Ҡала термины ултыраҡ тирәләй һаҡланыу ҡоймаһы ''ер ҡулсаһы'' йәки ''ҡала стенаһы'' булыуҙан килеп сыҡҡан. [[Боронғо рус дәүләте|Боронғо рус дәүләт]]ендә ҡала тип ошондай ҡойма менән уратып алынған һәм халыҡ йәшәгән һәр эре пункт аталған. Ҡалалар [[сәнғәт]] һәм [[һөнәрселек]], техник ҡаҙаныштар үҫеше үҙәге булып хеҙмәт иткән.

Үҫә килә, ҡалалар ҡала [[агломерация]]лары булдыра. Континенттар һәм илдәр өсөн айырыуса мөһим ролде баш ҡалалар һәм [[миллиондан ашыу халҡы булған агломерациялар]], шул иҫәптән [[мегалополис]]<nowiki/>тар һәм [[глобаль ҡалалар]] уйнай.

Дөрөҫ ҡала төҙөлөшөн өйрәнеү менән махсус дисциплина — ''ҡала төҙөлөшө'' шөғөлләнә. Ул ҡала төҙөлөшө ҡағиҙәләрен, закондарын өйрәнә. Ҡала төҙөлөшө [[архитектура]] өлкәһендә барлыҡҡа килә. Тора-бара ҡалалар ҙурая төшә һәм уларҙы планлаштырыу өсөн [[гигиена]], [[иҡтисад]], [[экология]], [[транспорт]] һ.б. тураһында өҫтәлмә белем кәрәк була.<ref name="Мир архитектуры">{{книга|автор=А. Гутнов, В. Глазычев.|заглавие=Мир архитектуры|место=Москва|издательство=Молодая гвардия|год=1990|тираж=200000|страниц=351|isbn=5-235-00487-6}}</ref>.

== Билдәләмә ==

Тарихи фән контексында ҡала ун билдәгә эйә. Бының буйынса ул тәүге ваҡыттарҙағы ауылдарҙан, атап әйткәндә, һөнәрселәр оҫтаханаһы, сауҙа билдәләре (килтерелгән әйберҙәр, аҡса) һәм административ идаралыҡ — ''раҫлаусы мисәт'' һәм ''пломба''), хәрби йыһазландырыу предметтары ([[ҡорал]], хәрби ҡорамалдар), төрлө нығытмалар, таш төҙөлөш сәнғәте объекттары зодчество, [[яҙма]]лар, ҡиммәтле көндәлек тормош предметтары, биҙәүестәр, ҡала төҙөлөш усадьбалары, уратып алған ҡоймалар буйынса айырыла.

Хәҙерге тораҡ пункттарҙы ҡала категорияһына индереү законлы рәүештә башҡарыла; был осраҡта ҡала халҡы иҫәбе айырыла: 250 кешенән — [[Дания]]<nowiki/>ла, 50 мең кеше — [[Япония]]ла.

== Тарих ==
Бөтә ҡалаларҙың һәм ауылдарҙың тарихы уларҙың барлыҡҡа килеүенән, ошо территорияла тәүге кешеләрҙең барлыҡҡа килеүенән һәм уларҙың туҡтауһыҙ ошонда йәшәүенән башлана. Традиция буйынса тораҡ пункттарҙың тарихын уларҙың тәү башлап телгә алыныуынан һанайҙар (дөрөҫ мәғлүмәт тапшырыусы башҡа ысул әлегә тиклем юҡ). Ҡала булғандан алып бер нисә тапҡыр уның статусы һәм исеме лә үҙгәрергә мөмкин. Бөгөн археологтар тарафынан табылған меңләгән реаль, боронғо һәм урта быуат ҡалалары билдәле. Ҡайһы берҙәренең территорияһына яңы ҡалалар төҙөлгән, икенсе берҙәрендә тормош өҙлөкһәҙ дауам итә. Тарих белгәнде, тикшергәнде хикәйәләү. Шуға күрә, ҡала тарихын уларҙың тәүге тапҡыр яҙма рәүештә иҫкә алыу ваҡытынан алып һанайҙар.

=== Боронғо донъя ҡалалары ===
[[Файл:Mohenjodaro Sindh.jpeg|thumb|265px|Археологтар ҡаҙып сығарған [[Мохенджо-Даро]] емеректәре]]
Әлеге ваҡытта планетаның иң боронғо ҡалаһы булып беҙҙең эраға тиклем 8 мең йыллыҡтағы [[Чатал-Хююк]] ҡалаһы һанала. Башҡа ҡалалар беҙҙең эраға тиклем 5 мең йыллыҡтағылары ла мәҙәниәте буйынса ла, дәүмәле буйынса ла тура килмәй.
Яҡынса беҙҙең эраға тиклем 5 меңенсе йылдан [[Дунай]]ҙан буласаҡ [[Боронғо Греция|Греция]] һәм [[Днепр]] яғына эре территориаль үҙәктәр тарала.

''Триполь мәҙәниәте'' буйынса ''прото-ҡалалар'' (нығытылған ҡалалар), 5-12 мең халыҡ йәшәгән (Доброводтар, Майданецк, Петрендар һ.б. 250—400 гектар майҙанға эйә; [[Румыния]], [[Молдавия]], [[Украина]]).

Рәсәй территорияһында был осорҙоң иң эре ҡалаһы булып әҙ тикшерелгән Вожмариха тора. [[Арҡайым]] һәм [[Урал]] буйы территориаль үҙәктәре ([[Ҡалалар иле (Көньяҡ Урал)|Ҡалалар иле]]) беҙҙең эраға тиклем 3-2 мең йыллыҡтан үҫешә. Археологик мәғлүмәттәр буйынса, [[Дербент]] ([[Дағстан]]) 5000 йыллығын билдәләне. Беҙҙең эраға тиклем 4-3 мең йыллыҡтар менән донъяға билдәле булған боронғо территориаль үҙәктәр даталана: Боронғо Месопотамияла — [[Ур]], Урук, Ницер; [[Боронғо Мысыр]]ҙа— Мемфис, Фивы; [[Һиндостан]]да — [[Мохенджо-Даро]], Хараппа; [[Греция]]ла — [[Спарта]], [[Афина]].

[[Европа]] ҡалаларының дөйөм билдәле тарихын беҙҙең эраға тиклем 8-7 быуаттан [[Ереван]] ([[Әрмәнстан]]), [[Кадис|Гадес]] ([[Испания]]), Массилия ([[Франция]]), [[Рим]] ([[Италия]]), Ольвия, Пантикапей ([[Керчь]], [[Ҡырым]]) һ.б. башлай. Беҙҙең эраға тиклем VI быуатта — беҙҙең эраға тиклем V быуатта уҡ хәҙерге [[Рәсәй]] территорияһында [[Фанагория]], [[Гермонасса]], [[Танаис (ҡала)|Танаис]] һәм башҡа антик ҡалалар барлыҡҡа килә. Тәүге ҡалалар промыслалар һәм [[ауыл хужалығы]] менән тығыҙ бәйләнгән була, сөнки йыш ҡына улар ултыраҡ игенселәр һәм малсылар тарафынан булдырыла. Күп илдәрҙә бәләкәй ҡалалар был бәйләнеште әлегә тиклем һаҡлай, ауыл хужалығы хеҙмәтенә эре ҡалалар халҡы ла тартыла.

=== Урта быуат ҡалалары ===

Рим, [[Константинополь]], Херсонес Таврический ([[Севастополь]], [[Ҡырым]]) тарихы күрһәтеүе буйынса, [[V быуат]]<nowiki/>тан урта быуат ҡалалары антиклыҡ ваҡытында уҡ булдырылған традицион йәмғиәт тенденцияһын дауам итә. [[XI быуат]]—[[XII быуат]]<nowiki/>рҙа [[Европа өлөшө)|Европа өлөшө]]<nowiki/>нөң иң эре ҡалалары: [[Флоренция]], [[Рим]], [[Париж]], [[Лондон]], [[Кёльн]], [[Киев]] һәм башҡалар.

[[Файл:Schedelsche Weltchronik - Paris-noborder.jpg|thumb|[[Париж]] XV быуатта]]
Ҡалалар йыш ҡына һаҡланыу нығытмалары (замоктар, ҡәлғәләр һ.б.) булған урындарҙа һәм улар тирәләй үҫешә. Быны этимология ла сағылдыра: «ҡала» (сиркәү-славян телендә «градъ») уратып алынған, һаҡланған урын, тигәнде асыҡ аңлата (поляк һүҙе gród— крепость) [http://autopublication.ucoz.ru/blog/2010-03-05-21 ]).

[[Русь]]тың Скандинав телендәге ''Гардарика'' лар атамаһы ҡушма һәм «ҡалалар дәүләте» тигәнде аңлата. Бында ''garđ'' шул уҡ индоевропа тамырынан килеп сыға — «городить», «огораживать».

Кешеләр баштан уҡ ҡалалар тирәһенә урынлашырға тырышҡан, сөнки улар кәрәк ваҡытта ошо стеналар артында ышыҡ тапҡан.

=== XIX—XX быуаттарҙа Көнбайыш Европала һәм АҠШ-та ҡалалар үҫеше ===
[[Файл:Slum in Glasgow, 1871.jpg|thumb|[[Глазго]]ла ҡараңғы мөйөш, 1871 йыл]]
[[XIX быуат]]та ҡалаларҙың ҡыҙыу үҫеше [[сәнәғәт революцияһы]] арҡаһында була.
Эре ҡала [[биҫтә]]ләрендә башта ярлы ҡатлам вәкилдәре йәшәгән.

Әммә XIX быуатта уҡ Европала һәм АҠШ-та тимер юлы транспортының үҫеше арҡаһында, эре ҡалаларҙың абруйлы биҫтәләре барлыҡҡа килә, унда бай ҡатлам кешеләре йәшәй.

[[Файл:South San Jose (crop).jpg|thumb|left|258px|[[Сан-Хосе (Калифорния)]] эргә-ҡалаһы]]
Ҡыҙыу ''субурбанизация'' (эре ҡалаларҙың биҫтәләр үҫеше) [[АҠШ|АҠШ-]]та [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң башлана. Халыҡтың ҡала янына күсеүенә шәхси автомобилдәрҙең күбәйеүе һәм юл селтәрҙәренең, шул иҫәптән, тиҙ йөрөшлө магистралдәрҙең үҫеше нигеҙ булып тора. Ошо уҡ ваҡытта АҠШ-тың ҙур ҡалалары үҙәгендә күп фатирлы иҫке өйҙәрҙә йәшәгән фәҡирҙәр күбәйә.

Субурбанизация ҡала [[агломерация]]һын барлыҡҡа килтерә. ({{lang-en|metropolitan areas}}). Донъяла майҙаны буйынса иң эре ҡала агломерацияһы — [[Нью-Йорк]]. Ул өс штат территорияһында урынлашҡан. Халҡы буйынса иң ҙур агломерация — [[Токио]]. Унда 35 млн кеше йәшәй.

[[Файл:St Mary's Church, Castle Street 1.jpg|thumb|right|[[Рединг (Англия)|Рединг]], [[Англия]]]]
Европа ҡала агломерацияһы АҠШ һәм [[Канада]] агломерацияһынан ҡала биҫтәләренең артыҡ ҙур булмауы һәм үҙаллы ҡала йәки ауыл булыуы менән айырыла. Уларҙың күбеһе ''йоҡо райондары''на әйләнгән. Ундағы халыҡ көн һайын яҡындағы эре ҡалаға автобустарҙа эшкә йөрөй.

=== XX быуатта үҫешкән илдәр ҡалалары ===
[[Файл:Jakarta slumhome 2.jpg|thumb|[[Джакарта]]ла ҡараңғы мөйөш]]
Күп кенә үҫешкән илдәр юғары [[урбанизация]] темпы менән айырылып тора. Бындай илдәрҙә күп миллионлы ҡала агломерацияларын булдырыу бара, мәҫәлән, [[Мехико]], [[Буэнос-Айрес]], [[Сан-Паулу]], [[Рио-де-Жанейро]], [[Калькутта]], [[Мумбай]] һәм башҡалар. Әммә ауыл халҡының ҡалаларға килеүе, эшсе ҡулдарға мохтажлыҡты уҙып китә һәм урбанизация эшһеҙлек, ярым эшһеҙлек иҫәбен арттыра, төпкөл ҡала райондарын киңәйтә.

=== Үҫеш динамикаһы ===
Индустриаль дәүер башланыу менән ҡала халҡы ҡыҙыу арта, сөнки күп кенә ауыл кешеһе юғары эш хаҡы һәм комфортлы тормош артынан эре ҡалаларҙа йәшәргә ынтыла.

[[XIX быуат]]<nowiki/>та сәнәғәт ҡалалары һаны арта, ләкин [[XX быуат]] [[урбанизация]] быуаты тип һанала. Быны түбәндәге мәғлүмәттәр дәлилләй:
[[1900 йыл]]<nowiki/>да ҡалаларҙа 13 % халыҡ йәшәй, ә 2000 йылға — 47 %. Әлеге ваҡытта ҡалаларҙа планетаның яртыһынан күберәк кешеһе йәшәй.<ref>[http://rus.delfi.lv/news/technology/discovery/article.php?id=17974972  Ер ҡала тибындағы планетаға әйләнә.]</ref>.

[[1994]] йыл башына [[Рәсәй]]ҙә ҡала халҡы 108,5 млн. кеше тәшкил итә, йәки бөтә халыҡтың 73%.
{| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
 |- bgcolor="#f9f9f9";
 !Йыл||Ҡалала йәшәүселәр һаны<ref name="un1">{{cite web|url=http://esa.un.org/unup|title=World Population Prospects: The 2006 Revision and World Urbanization Prospects: The 2007 Revision|publisher=Population Division of the Department of Economic and Social Affairs of the United Nations Secretariat|accessdate=2009-04-30|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/616JzJRfA|archivedate=2011-08-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110824171300/http://esa.un.org/unup/ |date=2011-08-24 }}</ref>||Барлыҡ халыҡ ниҫбәтендә<br />ҡалала йәшәүсәләр һаны<ref name="un1" />
 |-
 |[[1900]]||220 млн<ref name="un2">{{cite web|url=http://www.un.org/esa/population/publications/WUP2005/2005wup.htm|title=World Urbanization Prospects: The 2005 Revision|publisher=Population Division of the Department of Economic and Social Affairs of the United Nations Secretariat|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/616JzmmHE|archivedate=2011-08-21}}</ref>||13 %<ref name="un2" />
 |-
 |[[1950]]||736,796 млн||29,1 %
 |-
 |[[1960]]||996,298 млн||32,9 %
 |-
 |[[1970]]||1 331,783 млн||36 %
 |-
 |[[1980]]||1 740,551 млн||39,1 %
 |-
 |[[1990]]||2 274,554 млн||43 %
 |-
 |[[2000]]||2 853,909 млн||46,6 %
 |-
 |[[2005]]||3 164,635 млн||48,6 %
 |}
[[1950 йыл]]<nowiki/>да 83 ҡала иҫәпләнә, халҡы 1 млн.-дан ашыу була.
[[2000 йыл]]да — 411. [[2010]] йылда — 800-ҙән ашыу.<br />
[[2000 йыл]]да — 18 ҡала, халҡы — 10 млн.-дан ашыу.
[[2005 йыл]]да — 20 (22 ҡала, халҡы -  5—10 млн. кеше, 370— 1—5 млн, 433—500— 1 млн).
[[2010 йыл|2010 йылдың апреленә]] улар һаны 23 етә.

Тикшереүселәр, әлеге тенденция дауам иткән осраҡта, ҡала халҡы һәр 38 йыл һайын икеләтә артып торасаҡ, тип раҫлай.
[[Европа]]ла 50 % ҡала халҡы ҙур булмаған ҡалаларҙа йәшәй (5-10 мең кеше) , 25 % -ы — 10-250 мең кеше, һәм 250 меңдән ашыу кешеһе булған ҡалаларҙа йәшәгән.

Әлеге ваҡытта бөтә ҡалалар 1 % — тай ҡоро ер майҙанын алып тора.

== Хәҙерге ҡалалар ==
Хәҙерге ҡалалар төрө: бәләкәй (50 мең кеше), уртаса (50-1000 мең кеше), ҙур (100—250 мең кеше), эре (250—1000 мең кеше), иң эре (1<span>миллион</span>-дан — 3 млн-ға тиклем) һәм бик ныҡ эре (3 млн.-дан ашыу). [[1980 йыл]]<nowiki/>дарҙа донъяла 220 миллионлы ҡала иҫәпләнгән.

Күп кенә эре ҡалаларҙың юлдаш ҡалалары барлыҡҡа килә. Йыш ҡына ҡалалар һәм юлдаш-ҡалалар берләшә һәм ҡала [[агломерация]]<nowiki/>һын барлыҡҡа килтерә. Уларҙың, үҙ сиратында, [[мегалополис]]<nowiki/>тарға берләшеүе ихтимал.

=== Рәсәйҙәге ҡалалар ===

[[Рәсәй]]ҙә ҡала статусы Рәсәй Федерацияһының субъекттары ҡануниәте менән билдәләнә. Шул уҡ ваҡытта, ҡалалар ике төргә бүленә: төбәк (өлкә, край, республика һ.б.) һәм район әһәмиәтендәге.

Мәҫәлән, [[Волгоград өлкәһе]]ндә халыҡ йәшәгән пунктты район әһәмиәтендәге ҡала тип атау өсөн ошондай шарттарҙы үтәргә кәрәк:
халыҡ 10 меңдән кәм, эшселәре, хеҙмәткәрҙәре, уларҙың ғаилә ағзалары 85 проценттан кәм булмаҫҡа (формаль критерийҙар) тейеш; сәнәғәт һәм мәҙәни үҙәк булырға тейеш (баһалау критерийы).<ref>Статья 1 [[:s: Волгоград өлкәһе законы  7.10.1997 № 139-ОД|«Волгоград өлкәһенең административ-территориаль төҙөлөш тураһында» № 139-ОД]]</ref>. Әлбиттә, өлкә ҡарамағындағы ҡалалар өсөн талаптар юғарыраҡ.

Әммә был талаптар ҡәтғи тип һаналмай. Тораҡ пункттың ниндәйҙер критерийға (тәү сиратта формаль, айырыуса халыҡ иҫәбе буйынса) тура килмәүе, уның автоматик рәүештә ҡала статусын юғалтыуына килтермәй, сөнки бының өсөн тейешле норматив хоҡуҡи акт (өлкә законы) ҡабул ителергә кәрәк, ә халыҡтың һиҙелерлек булмаған үҙгәреше тәбиғи һанала.

Мәҫәлән, 2013 йылда Волгоград өлкәһе [[Серафимович]] ҡалаһының ни бары 9300 халҡы була. Бынан тыш, ҡала статусы ниндәйҙер сәйәси көс файҙаһына (Ингушетияның баш ҡалаһы [[Магас]] – Рәсәйҙең иң бәләкәй ҡалаһы, Федерация субъектының административ үҙәге һанала) ярашлы, ҡала тарихының һәм мәҙәниәтенең баһаһы кеүек  (Чекалин (Рәсәйҙең иң бәләкәй ҡалаһы), Верхотурье, Верхоянск) булырға мөмкин.

[[1990]] йылдарҙа Рәсәй Федерацияһында 1030-ҙан күберәк ҡала иҫәпләнә, унда 73 % халыҡ йәшәй.
Рәсәйҙә тораҡ пункт, унда 12 меңдән дә кәм булмаған кеше йәшәгән һәм халыҡтың 85%-ы [[ауыл хужалығы]]нда шөғөлләнмәгән осраҡта рәсми рәүештә ҡала статусын алырға мөмкин. Әммә Рәсәйҙә халҡы 12 меңдән кәмерәк булған бик күп ҡалалар (1092-нән 208) бар. Уларҙың ҡала статусы тарихи факторҙар һәм халыҡ иҫәбе үҙгәреү менән бәйле.

== Ҡала төҙөлөшө ==

Ҡалаларҙы бер-береһе менән юлдар тоташтыра. Ҡала эсендәге юл урам йәки проспект тип атала. Урамдар буйлап биналар, [[торлаҡ йорттар]] һәм башҡа ҡоролмалар төҙөлә. Биналар комплексы торлаҡ һәм эш [[квартал]]<nowiki/>дарына берләштерелгән
Өйҙәр тирәләй кешеләргә йөрөү өсөн тротуарҙар һалынған.
Ҡалаларҙа биналар һәм ҡаралтылар төҙөү төрө:
* сәнәғәт ҡаралтылары
** [[завод]]тар
** [[порт]]тар
** [[склад]]тар
* торлаҡ йорттар һәм халыҡты хеҙмәтләндереү
** [[ҡунаҡһаналар]]
** [[өйҙәр]]
** [[магазиндар]]
* [[туҡланыу]] урындары
** [[кафе]]лар
** [[ресторан]]дар
** [[ашхана]]лар
* [[ял итеү]] урындары
** [[парк]]тар
** [[кинотеатр]]ҙар
** [[ресторан]]дар
** [[күргәҙмәләр]]
** [[бар]]ҙар
** [[диско]]текалар һәм бейеү урындары
* [[спорт]] ҡоролмалары
* [[дауахана]]лар һәм [[поликлиника]]лар
* [[мәғариф]] ҡоролмалары
* [[дини]] ҡоролмалар
* [[зыярат]]тар
* [[административ]], [[ведомство]] һәм [[хөкүмәт]] ҡоролмалары
* [[офис]] биналары
Һәр ҡала юридик сиккә йәки ҡала һыҙығына эйә. Халыҡ һаны артыуына ҡарап, ҡала төҙөлөшө был юридик сик аша сыға. Юридик һәм фактик сиктәрҙең тура килмәүе ҡала хужалығы менән идара итеүҙе ҡатмарлаштыра. Ҡала администрацияһы транспорт һәм коммуналь хеҙмәттәр менән үҙ сигендә йәшәгән ҡала халҡын ғына түгел, ә ҡала янында йәшәүселәрҙе һәм көн һайын ҡалаға эшкә килеүселәрҙе лә хеҙмәтләндерергә мәжбүр.

Маятниклы миграция транспорт инфораструктураһына  - яңы магистралдәр төҙөүгә, шул иҫәптән ҡаланың тарихи урындарына ла, транспорт ҡоролмаларына, тиҙ йөрөшлө транспорт линияларына ҙур аҡса һалыуҙы талап итә. Был проблеманы ҡала һәм ҡала яны халҡының сығымдарында уртаҡ ҡатнашып, йәки административ сикте киңәйтеп кенә хәл итеп була<ref>[http://sc.nios.ru/dlrstore/00000c51-1000-4ddd-517d-3600483aebf5/05-1-4.htm Общественная география современного мира] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110729090544/http://sc.nios.ru/dlrstore/00000c51-1000-4ddd-517d-3600483aebf5/05-1-4.htm |date=2011-07-29 }}</ref>.

== Ҡала үҫеше факторы  ==
Төп милли йәки халыҡ-ара [[сауҙа]] юлдары киҫешкән ерҙәге урын үҙ мәлендә төрлө ваҡытта [[Генуя]], [[Венеция]], [[Париж]], [[Амстердам]], [[Бөйөк Новгород]], [[Данциг]] ҡалаларының үҫешенә килтерә.
Шулай уҡ [[файҙалы ҡаҙылмалар ятҡылығы]] урыны ла ҙур әһәмиткә эйә була.

== Ҡалалар экологияһы ==

Ҡалаларҙа айырым микроклимат була. Бындағы һауа температураһы һәр ваҡытта ла тирә-яҡ мөхиттәге уртаса температуранан юғарыраҡ була. Ҡала атмосфераһының йылыныуы яғыулыҡ яныуынан, биналарҙы йылытыуҙан һәм уларҙан килгән йылылыҡтан килә. Ҡалаларҙа ҡар иртә ирей, үҫемлектәр иртә йәшәрә, йыш ҡына икенсе өлкәләргә ҡышларға киткән күсмә [[ҡоштар]], үҙ инстинкттарын онотоп, ошонда ҡышларға ҡала.

Ҡалалар сәнәғәт производстволары һәм автомобиль транспорттары арҡаһында тирә-яҡ мөхитте бысратыусы мөһим сығанаҡ булып тора. Торлаҡ йорттар төҙөлөшө елдең тиҙлеген кәметә, был иһә бысратыусы матдәләрҙең һауала йыйылыуына килтерә.  Ҡалаларҙың һәм ҡала яны биҫтәләренең киңәйеүе ауыл хужалығы биләмәләрен ҡыҫҡарта<ref>[http://sc.nios.ru/dlrstore/00000c51-1000-4ddd-517d-3600483aebf5/05-1-6.htm Общественная география современного мира] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727053909/http://sc.nios.ru/dlrstore/00000c51-1000-4ddd-517d-3600483aebf5/05-1-6.htm |date=2011-07-27 }}</ref>.

2012 йылда баҫылған [[Тораҡ пункттар буйынса БМО программалары|«Хабитат»]] докладында ҡалаларҙа [[парник газдары]]н кәметеүгә саҡырыу бар. Бының өсөн түбәндәгеләр тәҡдим ителә:
* [[энергияны һаҡлау]] буйынса саралар үткәрергә;
* шәхси автомобилдәргә ҡаршы тороусы [[йәмәғәт транспортын]] үҫтерергә;
* күп ҡатлы биналар төҙөргә, сөнки тығыҙ төҙөлөшлө территориялар парник газдарының аҙ сығыуына булышлыҡ итә.

== Ҡала атмаларының килеп сығышы ==
{{main|Топонимика}}
Ғәҙәттә, ҡала атамалары түбәндәгеләрҙән барлыҡҡа килә:
* Яҡындағы йылға исеменән
** мәҫәлән, Орша, [[Мәскәү]], [[Һамар]], [[Ишим]], [[Омск]], [[Сочи]], [[Туапсе]], [[Воронеж]], [[Иркутск]], [[Ленск]], [[Ейск]], [[Курск]], [[Волгоград]], [[Вологда]], [[Ужгород]], [[Шпола]], [[Харьков]], [[Минск]], [[Полоцк]] 
** йылғаға күрһәткән ҡушма атамалар ([[Дондағы Ростов ]], [[Днепропетровск]], [[Иҫке Оскол]], [[Яңы Оскол]], [[Амурҙағы Комсомольск]], [[Даугавпилс]], [[Новохопёрск]], [[Франкфурт-на-Майне]], [[Франкфурт-на-Одере]])
* Юлбашсыларҙың, геройҙарҙың, фән, сәнғәт эшмәкәрҙәренең, сәйәсмәндәрҙең, почетлы граждандарҙың, нигеҙ һалыусыларҙың, тәүге юл ярыусыларҙың, изгеләрҙең исемдәренән, фамилияларынан йәки ҡушаматтарынан. Бындай ҡалаларға, монарх үлгәс йәки конституцион ҡоролош үҙгәргәс, кеше баһаһы төшкәс, актуаллеген юғалтҡас, территорияны сит ил оккупанттары баҫып алғандандан йәки киреһенсә бойондороҡһоҙлоҡ яулағандан һуң ([[Николаев (Николаевск өлкәһе)]], [[Ульяновск]], [[Вашингтон (Колумбия округы)]], [[Ванкувер]], [[Веллингтон]], [[Казимир (ҡала)]], [[Куйбышев]], [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Лениногорск]], [[Ленинабад]], [[Ленинакан]], [[Шевченко (тораҡ пункт)]], [[Львов]], [[Ивано-Франковск]], [[Хмельницкий (ҡала)]], [[Кировоград]], [[Ватутино]], [[Владимир-Волынский]], [[Екатеринодар]], [[Хабаровск]], [[Владимир (ҡала)]], [[Гагарин (Смоленск өлкәһе)]], [[Королёв (ҡала)]],[[Тольятти]], [[Екатеринбург|Свердловск]], [[Екатеринбург]], [[Киров (Киров өлкәһе)]], [[Константинополь]], [[Хошимин]], [[Санта-Барбара]], [[Сан-Франциско]], [[Рим]], [[Козьмодемьянск]], [[Борисоглебск]]) икенсе исем бирелә.
* Был территорияла йәшәгән һәм йәшәүсе этник төркөмдәр атамаһы буйынса ([[Париж]], [[Шайенн (ҡала)]], [[Карасәй]])
* Географик йәки ландшафт үҙенсәлектәре буйынса ([[Пятигорск]], [[Белгород]], [[Красногорск]], [[Зеленоград]], [[Дивноморское|Дивноморск]], [[Североморск]], [[Уральск]], [[Анапа]], [[Брянск]], [[Червоноград]], [[Ливерпуль]], [[Владимир-Волынский]], [[Красноярск]], [[Семилуки]])
* Был территорияның һөнәрҙәре, тарихи ваҡиғалары, тәбиғи ресурстары буйынса ([[Нефтеюганск]], [[Магнитогорск]], [[Кисловодск]], [[Гусь-Хрустальный]], [[Бобруйск]], [[Рыбинск]], [[Тбилиси]], [[Мытищи]]), [[Тбилиси]], [[Мытищи]])
* Хайуандар һәм үҫемлектәр буйынса ([[Дубна]], [[Сургут]], [[Орёл (ҡала)|Орёл]], [[Елец]])
* Элекке ҡала атамалары исеменә «Яңы» һүҙе өҫтәү юлы йәки географик урын буйынса. Географик урын оҡшаш исемле ике ҡаланы бутамау өсөн дә файҙаланыла ([[Нью-Йорк]], Яңы [[Новый Орлеан|Орлеан]], [[Новый Уренгой|Яңы Уренгой]], [[Усолье-Сибирское|Усолье-Себе]], Түбәнге[[Нижний Новгород|Новгород]], [[Новомосковск]], [[Нововоронеж]])
* Элекке йәки сит телдәге атамаларҙы яңыса уҡыу ([[Лондон]], [[Далянь]], [[Хельсинки]], [[Сәмәрҡәнд]])

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Ҡала агломерацияһы]]
* [[Архитектура]]
* [[Урбанизация]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Город|Арсеньев К. К., Латышев С. М.,}}
* ''Иванов В. В.'' [http://ec-dejavu.net/t-2/Town.html К семиотическому изучению культурной истории большого города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090406071618/http://ec-dejavu.net/t-2/Town.html |date=2009-04-06 }} // Иванов Вяч. Вс. Избранные труды по семиотике и истории культуры. Т. 4.— М., 2007, с. 165—179
* ''Макс Вебер'' [http://www.glazychev.ru/bibliography/weber_gorod/weber_gorod.htm Город] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310004342/http://www.glazychev.ru/bibliography/weber_gorod/weber_gorod.htm |date=2016-03-10 }}
* Chandler, T. 1987. ''Four Thousand Years of Urban Growth: An Historical Census''. Lewiston, NY: Edwin Mellen Press.
* Modelski, G. 2003. ''World Cities: −3000 to 2000''. Washington: Faros2000.
* {{книга|автор=А. Гутнов, В. Глазычев.|заглавие=Мир архитектуры|место=Москва|издательство=Молодая гвардия|год=1990|тираж=200000|страниц=351|isbn=5-235-00487-6}}
* ''Хайдуков Д. С.'' Университетские города — обучение будущему // Мировой опыт и отечественные традиции управления человеческими ресурсами: Сб. материалов III Международной научно-практической конференции. МГУ / Под общ. ред. д. ф. н., проф. В. П. Пугачева;. — М.: МАКС Пресс, 2012.
* ''Зифельдт А.'' [http://vrn-id.ru/filzaps13.htm О происхождении слова «город»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131111103948/http://vrn-id.ru/filzaps13.htm |date=2013-11-11 }}// «Филологические записки», Воронеж, 1913.

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Тема         = Ҡала
|Викисловарь  = :ru:Город
|Викитека     = :ru:Город
|Викисклад     = Category:Cities
}}
* {{ЭБЭ2013|index.php/8-statya/7332-ala|автор=Буканова Р. Ғ., Мөхәмәтнуров И. Э.}}
* [http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/Sociolog/Vagin/01.php Вагин В. Социология города]
* [https://web.archive.org/web/20090612082625/http://club.fom.ru/books/urban_sociology.pdf Казанцев В. И., Светуньков М. Г. Социология города. Учебно-методическое пособие] 
* [http://lomonosov-msu.ru/archive/Lomonosov_2012/1741/43582_4ecf.pdf Хайдуков Д. С. Университетские города — точки роста // Сб.: Материалы Международного молодёжного научного форума «Ломоносов — 2012». МГУ. — М.: МАКС Пресс, 2012.]
* [http://www.archipelag.ru/authors/giddens/?library=2529 Э. Гидденс. Современный урбанизм] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110917090236/http://www.archipelag.ru/authors/giddens/?library=2529 |date=2011-09-17 }}
* [http://godwomen.org/index.php?option=com_content&view=article&id=4895:2010-06-19-19-46-58&catid=171:2009-06-22-06-04-58&Itemid=673 Время пригородов?]
* [http://www.unchs.org/Istanbul+5/statereport.htm Доклад о состоянии городов мира (ООН), на английском языке]

[[Категория:Географик терминдар]]
[[Категория:Ҡала]]
thumb|right|Чешме, Төркиә
Сәмәрҡәнд, Үзбәкстан|thumb|right|250 px
thumb|right|Швейцария Альптарында Давос
Ҡала — ҡағиҙә булараҡ, ауыл хужалығынан тыш башҡа эштәр менән шөғөлләнеүселәр йәшәгән урын.

Ҡала — халыҡ йәшәгән эре тораҡ пункт, унда йәшәгән кешеләр ауыл хужалығы менән шөғөлләнмәй. Үҫешкән хужалыҡ комплексы, иҡтисады бар, архитектура һәм инженер ҡоролмалар тупланмаһы булып һанала.

Ҡала термины ултыраҡ тирәләй һаҡланыу ҡоймаһы ер ҡулсаһы йәки ҡала стенаһы булыуҙан килеп сыҡҡан. Боронғо рус дәүләтендә ҡала тип ошондай ҡойма менән уратып алынған һәм халыҡ йәшәгән һәр эре пункт аталған. Ҡалалар сәнғәт һәм һөнәрселек, техник ҡаҙаныштар үҫеше үҙәге булып хеҙмәт иткән.

Үҫә килә, ҡалалар ҡала агломерациялары булдыра. Континенттар һәм илдәр өсөн айырыуса мөһим ролде баш ҡалалар һәм миллиондан ашыу халҡы булған агломерациялар, шул иҫәптән мегалополистар һәм глобаль ҡалалар уйнай.

Дөрөҫ ҡала төҙөлөшөн өйрәнеү менән махсус дисциплина — ҡала төҙөлөшө шөғөлләнә. Ул ҡала төҙөлөшө ҡағиҙәләрен, закондарын өйрәнә. Ҡала төҙөлөшө архитектура өлкәһендә барлыҡҡа килә. Тора-бара ҡалалар ҙурая төшә һәм уларҙы планлаштырыу өсөн гигиена, иҡтисад, экология, транспорт һ.б. тураһында өҫтәлмә белем кәрәк була..

 Билдәләмә 

Тарихи фән контексында ҡала ун билдәгә эйә. Бының буйынса ул тәүге ваҡыттарҙағы ауылдарҙан, атап әйткәндә, һөнәрселәр оҫтаханаһы, сауҙа билдәләре (килтерелгән әйберҙәр, аҡса) һәм административ идаралыҡ — раҫлаусы мисәт һәм пломба), хәрби йыһазландырыу предметтары (ҡорал, хәрби ҡорамалдар), төрлө нығытмалар, таш төҙөлөш сәнғәте объекттары зодчество, яҙмалар, ҡиммәтле көндәлек тормош предметтары, биҙәүестәр, ҡала төҙөлөш усадьбалары, уратып алған ҡоймалар буйынса айырыла.

Хәҙерге тораҡ пункттарҙы ҡала категорияһына индереү законлы рәүештә башҡарыла; был осраҡта ҡала халҡы иҫәбе айырыла: 250 кешенән — Данияла, 50 мең кеше — Японияла.

 Тарих 
Бөтә ҡалаларҙың һәм ауылдарҙың тарихы уларҙың барлыҡҡа килеүенән, ошо территорияла тәүге кешеләрҙең барлыҡҡа килеүенән һәм уларҙың туҡтауһыҙ ошонда йәшәүенән башлана. Традиция буйынса тораҡ пункттарҙың тарихын уларҙың тәү башлап телгә алыныуынан һанайҙар (дөрөҫ мәғлүмәт тапшырыусы башҡа ысул әлегә тиклем юҡ). Ҡала булғандан алып бер нисә тапҡыр уның статусы һәм исеме лә үҙгәрергә мөмкин. Бөгөн археологтар тарафынан табылған меңләгән реаль, боронғо һәм урта быуат ҡалалары билдәле. Ҡайһы берҙәренең территорияһына яңы ҡалалар төҙөлгән, икенсе берҙәрендә тормош өҙлөкһәҙ дауам итә. Тарих белгәнде, тикшергәнде хикәйәләү. Шуға күрә, ҡала тарихын уларҙың тәүге тапҡыр яҙма рәүештә иҫкә алыу ваҡытынан алып һанайҙар.

 Боронғо донъя ҡалалары 
thumb|265px|Археологтар ҡаҙып сығарған Мохенджо-Даро емеректәре
Әлеге ваҡытта планетаның иң боронғо ҡалаһы булып беҙҙең эраға тиклем 8 мең йыллыҡтағы Чатал-Хююк ҡалаһы һанала. Башҡа ҡалалар беҙҙең эраға тиклем 5 мең йыллыҡтағылары ла мәҙәниәте буйынса ла, дәүмәле буйынса ла тура килмәй.
Яҡынса беҙҙең эраға тиклем 5 меңенсе йылдан Дунайҙан буласаҡ Греция һәм Днепр яғына эре территориаль үҙәктәр тарала.

Триполь мәҙәниәте буйынса прото-ҡалалар (нығытылған ҡалалар), 5-12 мең халыҡ йәшәгән (Доброводтар, Майданецк, Петрендар һ.б. 250—400 гектар майҙанға эйә; Румыния, Молдавия, Украина).

Рәсәй территорияһында был осорҙоң иң эре ҡалаһы булып әҙ тикшерелгән Вожмариха тора. Арҡайым һәм Урал буйы территориаль үҙәктәре (Ҡалалар иле) беҙҙең эраға тиклем 3-2 мең йыллыҡтан үҫешә. Археологик мәғлүмәттәр буйынса, Дербент (Дағстан) 5000 йыллығын билдәләне. Беҙҙең эраға тиклем 4-3 мең йыллыҡтар менән донъяға билдәле булған боронғо территориаль үҙәктәр даталана: Боронғо Месопотамияла — Ур, Урук, Ницер; Боронғо Мысырҙа— Мемфис, Фивы; Һиндостанда — Мохенджо-Даро, Хараппа; Грецияла — Спарта, Афина.

Европа ҡалаларының дөйөм билдәле тарихын беҙҙең эраға тиклем 8-7 быуаттан Ереван (Әрмәнстан), Гадес (Испания), Массилия (Франция), Рим (Италия), Ольвия, Пантикапей (Керчь, Ҡырым) һ.б. башлай. Беҙҙең эраға тиклем VI быуатта — беҙҙең эраға тиклем V быуатта уҡ хәҙерге Рәсәй территорияһында Фанагория, Гермонасса, Танаис һәм башҡа антик ҡалалар барлыҡҡа килә. Тәүге ҡалалар промыслалар һәм ауыл хужалығы менән тығыҙ бәйләнгән була, сөнки йыш ҡына улар ултыраҡ игенселәр һәм малсылар тарафынан булдырыла. Күп илдәрҙә бәләкәй ҡалалар был бәйләнеште әлегә тиклем һаҡлай, ауыл хужалығы хеҙмәтенә эре ҡалалар халҡы ла тартыла.

 Урта быуат ҡалалары 

Рим, Константинополь, Херсонес Таврический (Севастополь, Ҡырым) тарихы күрһәтеүе буйынса, V быуаттан урта быуат ҡалалары антиклыҡ ваҡытында уҡ булдырылған традицион йәмғиәт тенденцияһын дауам итә. XI быуат—XII быуатрҙа Европа өлөшөнөң иң эре ҡалалары: Флоренция, Рим, Париж, Лондон, Кёльн, Киев һәм башҡалар.

thumb|Париж XV быуатта
Ҡалалар йыш ҡына һаҡланыу нығытмалары (замоктар, ҡәлғәләр һ.б.) булған урындарҙа һәм улар тирәләй үҫешә. Быны этимология ла сағылдыра: «ҡала» (сиркәү-славян телендә «градъ») уратып алынған, һаҡланған урын, тигәнде асыҡ аңлата (поляк һүҙе gród— крепость) ).

Русьтың Скандинав телендәге Гардарика лар атамаһы ҡушма һәм «ҡалалар дәүләте» тигәнде аңлата. Бында garđ шул уҡ индоевропа тамырынан килеп сыға — «городить», «огораживать».

Кешеләр баштан уҡ ҡалалар тирәһенә урынлашырға тырышҡан, сөнки улар кәрәк ваҡытта ошо стеналар артында ышыҡ тапҡан.

 XIX—XX быуаттарҙа Көнбайыш Европала һәм АҠШ-та ҡалалар үҫеше 
thumb|Глазгола ҡараңғы мөйөш, 1871 йыл
XIX быуатта ҡалаларҙың ҡыҙыу үҫеше сәнәғәт революцияһы арҡаһында була.
Эре ҡала биҫтәләрендә башта ярлы ҡатлам вәкилдәре йәшәгән.

Әммә XIX быуатта уҡ Европала һәм АҠШ-та тимер юлы транспортының үҫеше арҡаһында, эре ҡалаларҙың абруйлы биҫтәләре барлыҡҡа килә, унда бай ҡатлам кешеләре йәшәй.

thumb|left|258px|Сан-Хосе (Калифорния) эргә-ҡалаһы
Ҡыҙыу субурбанизация (эре ҡалаларҙың биҫтәләр үҫеше) АҠШ-та Икенсе донъя һуғышынан һуң башлана. Халыҡтың ҡала янына күсеүенә шәхси автомобилдәрҙең күбәйеүе һәм юл селтәрҙәренең, шул иҫәптән, тиҙ йөрөшлө магистралдәрҙең үҫеше нигеҙ булып тора. Ошо уҡ ваҡытта АҠШ-тың ҙур ҡалалары үҙәгендә күп фатирлы иҫке өйҙәрҙә йәшәгән фәҡирҙәр күбәйә.

Субурбанизация ҡала агломерацияһын барлыҡҡа килтерә. (). Донъяла майҙаны буйынса иң эре ҡала агломерацияһы — Нью-Йорк. Ул өс штат территорияһында урынлашҡан. Халҡы буйынса иң ҙур агломерация — Токио. Унда 35 млн кеше йәшәй.

thumb|right|Рединг, Англия
Европа ҡала агломерацияһы АҠШ һәм Канада агломерацияһынан ҡала биҫтәләренең артыҡ ҙур булмауы һәм үҙаллы ҡала йәки ауыл булыуы менән айырыла. Уларҙың күбеһе йоҡо райондарына әйләнгән. Ундағы халыҡ көн һайын яҡындағы эре ҡалаға автобустарҙа эшкә йөрөй.

 XX быуатта үҫешкән илдәр ҡалалары 
thumb|Джакартала ҡараңғы мөйөш
Күп кенә үҫешкән илдәр юғары урбанизация темпы менән айырылып тора. Бындай илдәрҙә күп миллионлы ҡала агломерацияларын булдырыу бара, мәҫәлән, Мехико, Буэнос-Айрес, Сан-Паулу, Рио-де-Жанейро, Калькутта, Мумбай һәм башҡалар. Әммә ауыл халҡының ҡалаларға килеүе, эшсе ҡулдарға мохтажлыҡты уҙып китә һәм урбанизация эшһеҙлек, ярым эшһеҙлек иҫәбен арттыра, төпкөл ҡала райондарын киңәйтә.

 Үҫеш динамикаһы 
Индустриаль дәүер башланыу менән ҡала халҡы ҡыҙыу арта, сөнки күп кенә ауыл кешеһе юғары эш хаҡы һәм комфортлы тормош артынан эре ҡалаларҙа йәшәргә ынтыла.

XIX быуатта сәнәғәт ҡалалары һаны арта, ләкин XX быуат урбанизация быуаты тип һанала. Быны түбәндәге мәғлүмәттәр дәлилләй:
1900 йылда ҡалаларҙа 13 % халыҡ йәшәй, ә 2000 йылға — 47 %. Әлеге ваҡытта ҡалаларҙа планетаның яртыһынан күберәк кешеһе йәшәй. Ер ҡала тибындағы планетаға әйләнә..

1994 йыл башына Рәсәйҙә ҡала халҡы 108,5 млн. кеше тәшкил итә, йәки бөтә халыҡтың 73%.
  ЙылҠалала йәшәүселәр һаны Барлыҡ халыҡ ниҫбәтендәҡалала йәшәүсәләр һаны
  1900220 млн13 %
  1950736,796 млн29,1 %
  1960996,298 млн32,9 %
  19701 331,783 млн36 %
  19801 740,551 млн39,1 %
  19902 274,554 млн43 %
  20002 853,909 млн46,6 %
  20053 164,635 млн48,6 %
 
1950 йылда 83 ҡала иҫәпләнә, халҡы 1 млн.-дан ашыу була.
2000 йылда — 411. 2010 йылда — 800-ҙән ашыу.
2000 йылда — 18 ҡала, халҡы — 10 млн.-дан ашыу.
2005 йылда — 20 (22 ҡала, халҡы -  5—10 млн. кеше, 370— 1—5 млн, 433—500— 1 млн).
2010 йылдың апреленә улар һаны 23 етә.

Тикшереүселәр, әлеге тенденция дауам иткән осраҡта, ҡала халҡы һәр 38 йыл һайын икеләтә артып торасаҡ, тип раҫлай.
Европала 50 % ҡала халҡы ҙур булмаған ҡалаларҙа йәшәй (5-10 мең кеше) , 25 % -ы — 10-250 мең кеше, һәм 250 меңдән ашыу кешеһе булған ҡалаларҙа йәшәгән.

Әлеге ваҡытта бөтә ҡалалар 1 % — тай ҡоро ер майҙанын алып тора.

 Хәҙерге ҡалалар 
Хәҙерге ҡалалар төрө: бәләкәй (50 мең кеше), уртаса (50-1000 мең кеше), ҙур (100—250 мең кеше), эре (250—1000 мең кеше), иң эре (1миллион-дан — 3 млн-ға тиклем) һәм бик ныҡ эре (3 млн.-дан ашыу). 1980 йылдарҙа донъяла 220 миллионлы ҡала иҫәпләнгән.

Күп кенә эре ҡалаларҙың юлдаш ҡалалары барлыҡҡа килә. Йыш ҡына ҡалалар һәм юлдаш-ҡалалар берләшә һәм ҡала агломерацияһын барлыҡҡа килтерә. Уларҙың, үҙ сиратында, мегалополистарға берләшеүе ихтимал.

 Рәсәйҙәге ҡалалар 

Рәсәйҙә ҡала статусы Рәсәй Федерацияһының субъекттары ҡануниәте менән билдәләнә. Шул уҡ ваҡытта, ҡалалар ике төргә бүленә: төбәк (өлкә, край, республика һ.б.) һәм район әһәмиәтендәге.

Мәҫәлән, Волгоград өлкәһендә халыҡ йәшәгән пунктты район әһәмиәтендәге ҡала тип атау өсөн ошондай шарттарҙы үтәргә кәрәк:
халыҡ 10 меңдән кәм, эшселәре, хеҙмәткәрҙәре, уларҙың ғаилә ағзалары 85 проценттан кәм булмаҫҡа (формаль критерийҙар) тейеш; сәнәғәт һәм мәҙәни үҙәк булырға тейеш (баһалау критерийы).Статья 1 «Волгоград өлкәһенең административ-территориаль төҙөлөш тураһында» № 139-ОД. Әлбиттә, өлкә ҡарамағындағы ҡалалар өсөн талаптар юғарыраҡ.

Әммә был талаптар ҡәтғи тип һаналмай. Тораҡ пункттың ниндәйҙер критерийға (тәү сиратта формаль, айырыуса халыҡ иҫәбе буйынса) тура килмәүе, уның автоматик рәүештә ҡала статусын юғалтыуына килтермәй, сөнки бының өсөн тейешле норматив хоҡуҡи акт (өлкә законы) ҡабул ителергә кәрәк, ә халыҡтың һиҙелерлек булмаған үҙгәреше тәбиғи һанала.

Мәҫәлән, 2013 йылда Волгоград өлкәһе Серафимович ҡалаһының ни бары 9300 халҡы була. Бынан тыш, ҡала статусы ниндәйҙер сәйәси көс файҙаһына (Ингушетияның баш ҡалаһы Магас – Рәсәйҙең иң бәләкәй ҡалаһы, Федерация субъектының административ үҙәге һанала) ярашлы, ҡала тарихының һәм мәҙәниәтенең баһаһы кеүек  (Чекалин (Рәсәйҙең иң бәләкәй ҡалаһы), Верхотурье, Верхоянск) булырға мөмкин.

1990 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһында 1030-ҙан күберәк ҡала иҫәпләнә, унда 73 % халыҡ йәшәй.
Рәсәйҙә тораҡ пункт, унда 12 меңдән дә кәм булмаған кеше йәшәгән һәм халыҡтың 85%-ы ауыл хужалығында шөғөлләнмәгән осраҡта рәсми рәүештә ҡала статусын алырға мөмкин. Әммә Рәсәйҙә халҡы 12 меңдән кәмерәк булған бик күп ҡалалар (1092-нән 208) бар. Уларҙың ҡала статусы тарихи факторҙар һәм халыҡ иҫәбе үҙгәреү менән бәйле.

 Ҡала төҙөлөшө 

Ҡалаларҙы бер-береһе менән юлдар тоташтыра. Ҡала эсендәге юл урам йәки проспект тип атала. Урамдар буйлап биналар, торлаҡ йорттар һәм башҡа ҡоролмалар төҙөлә. Биналар комплексы торлаҡ һәм эш кварталдарына берләштерелгән
Өйҙәр тирәләй кешеләргә йөрөү өсөн тротуарҙар һалынған.
Ҡалаларҙа биналар һәм ҡаралтылар төҙөү төрө:
 сәнәғәт ҡаралтылары
 заводтар
 порттар
 складтар
 торлаҡ йорттар һәм халыҡты хеҙмәтләндереү
 ҡунаҡһаналар
 өйҙәр
 магазиндар
 туҡланыу урындары
 кафелар
 ресторандар
 ашханалар
 ял итеү урындары
 парктар
 кинотеатрҙар
 ресторандар
 күргәҙмәләр
 барҙар
 дискотекалар һәм бейеү урындары
 спорт ҡоролмалары
 дауаханалар һәм поликлиникалар
 мәғариф ҡоролмалары
 дини ҡоролмалар
 зыяраттар
 административ, ведомство һәм хөкүмәт ҡоролмалары
 офис биналары
Һәр ҡала юридик сиккә йәки ҡала һыҙығына эйә. Халыҡ һаны артыуына ҡарап, ҡала төҙөлөшө был юридик сик аша сыға. Юридик һәм фактик сиктәрҙең тура килмәүе ҡала хужалығы менән идара итеүҙе ҡатмарлаштыра. Ҡала администрацияһы транспорт һәм коммуналь хеҙмәттәр менән үҙ сигендә йәшәгән ҡала халҡын ғына түгел, ә ҡала янында йәшәүселәрҙе һәм көн һайын ҡалаға эшкә килеүселәрҙе лә хеҙмәтләндерергә мәжбүр.

Маятниклы миграция транспорт инфораструктураһына  - яңы магистралдәр төҙөүгә, шул иҫәптән ҡаланың тарихи урындарына ла, транспорт ҡоролмаларына, тиҙ йөрөшлө транспорт линияларына ҙур аҡса һалыуҙы талап итә. Был проблеманы ҡала һәм ҡала яны халҡының сығымдарында уртаҡ ҡатнашып, йәки административ сикте киңәйтеп кенә хәл итеп булаОбщественная география современного мира .

 Ҡала үҫеше факторы  
Төп милли йәки халыҡ-ара сауҙа юлдары киҫешкән ерҙәге урын үҙ мәлендә төрлө ваҡытта Генуя, Венеция, Париж, Амстердам, Бөйөк Новгород, Данциг ҡалаларының үҫешенә килтерә.
Шулай уҡ файҙалы ҡаҙылмалар ятҡылығы урыны ла ҙур әһәмиткә эйә була.

 Ҡалалар экологияһы 

Ҡалаларҙа айырым микроклимат була. Бындағы һауа температураһы һәр ваҡытта ла тирә-яҡ мөхиттәге уртаса температуранан юғарыраҡ була. Ҡала атмосфераһының йылыныуы яғыулыҡ яныуынан, биналарҙы йылытыуҙан һәм уларҙан килгән йылылыҡтан килә. Ҡалаларҙа ҡар иртә ирей, үҫемлектәр иртә йәшәрә, йыш ҡына икенсе өлкәләргә ҡышларға киткән күсмә ҡоштар, үҙ инстинкттарын онотоп, ошонда ҡышларға ҡала.

Ҡалалар сәнәғәт производстволары һәм автомобиль транспорттары арҡаһында тирә-яҡ мөхитте бысратыусы мөһим сығанаҡ булып тора. Торлаҡ йорттар төҙөлөшө елдең тиҙлеген кәметә, был иһә бысратыусы матдәләрҙең һауала йыйылыуына килтерә.  Ҡалаларҙың һәм ҡала яны биҫтәләренең киңәйеүе ауыл хужалығы биләмәләрен ҡыҫҡартаОбщественная география современного мира .

2012 йылда баҫылған «Хабитат» докладында ҡалаларҙа парник газдарын кәметеүгә саҡырыу бар. Бының өсөн түбәндәгеләр тәҡдим ителә:
 энергияны һаҡлау буйынса саралар үткәрергә;
 шәхси автомобилдәргә ҡаршы тороусы йәмәғәт транспортын үҫтерергә;
 күп ҡатлы биналар төҙөргә, сөнки тығыҙ төҙөлөшлө территориялар парник газдарының аҙ сығыуына булышлыҡ итә.

 Ҡала атмаларының килеп сығышы 

Ғәҙәттә, ҡала атамалары түбәндәгеләрҙән барлыҡҡа килә:
 Яҡындағы йылға исеменән
 мәҫәлән, Орша, Мәскәү, Һамар, Ишим, Омск, Сочи, Туапсе, Воронеж, Иркутск, Ленск, Ейск, Курск, Волгоград, Вологда, Ужгород, Шпола, Харьков, Минск, Полоцк 
 йылғаға күрһәткән ҡушма атамалар (Дондағы Ростов , Днепропетровск, Иҫке Оскол, Яңы Оскол, Амурҙағы Комсомольск, Даугавпилс, Новохопёрск, Франкфурт-на-Майне, Франкфурт-на-Одере)
 Юлбашсыларҙың, геройҙарҙың, фән, сәнғәт эшмәкәрҙәренең, сәйәсмәндәрҙең, почетлы граждандарҙың, нигеҙ һалыусыларҙың, тәүге юл ярыусыларҙың, изгеләрҙең исемдәренән, фамилияларынан йәки ҡушаматтарынан. Бындай ҡалаларға, монарх үлгәс йәки конституцион ҡоролош үҙгәргәс, кеше баһаһы төшкәс, актуаллеген юғалтҡас, территорияны сит ил оккупанттары баҫып алғандандан йәки киреһенсә бойондороҡһоҙлоҡ яулағандан һуң (Николаев (Николаевск өлкәһе), Ульяновск, Вашингтон (Колумбия округы), Ванкувер, Веллингтон, Казимир (ҡала), Куйбышев, Ленинград, Лениногорск, Ленинабад, Ленинакан, Шевченко (тораҡ пункт), Львов, Ивано-Франковск, Хмельницкий (ҡала), Кировоград, Ватутино, Владимир-Волынский, Екатеринодар, Хабаровск, Владимир (ҡала), Гагарин (Смоленск өлкәһе), Королёв (ҡала),Тольятти, Свердловск, Екатеринбург, Киров (Киров өлкәһе), Константинополь, Хошимин, Санта-Барбара, Сан-Франциско, Рим, Козьмодемьянск, Борисоглебск) икенсе исем бирелә.
 Был территорияла йәшәгән һәм йәшәүсе этник төркөмдәр атамаһы буйынса (Париж, Шайенн (ҡала), Карасәй)
 Географик йәки ландшафт үҙенсәлектәре буйынса (Пятигорск, Белгород, Красногорск, Зеленоград, Дивноморск, Североморск, Уральск, Анапа, Брянск, Червоноград, Ливерпуль, Владимир-Волынский, Красноярск, Семилуки)
 Был территорияның һөнәрҙәре, тарихи ваҡиғалары, тәбиғи ресурстары буйынса (Нефтеюганск, Магнитогорск, Кисловодск, Гусь-Хрустальный, Бобруйск, Рыбинск, Тбилиси, Мытищи), Тбилиси, Мытищи)
 Хайуандар һәм үҫемлектәр буйынса (Дубна, Сургут, Орёл, Елец)
 Элекке ҡала атамалары исеменә «Яңы» һүҙе өҫтәү юлы йәки географик урын буйынса. Географик урын оҡшаш исемле ике ҡаланы бутамау өсөн дә файҙаланыла (Нью-Йорк, Яңы Орлеан, Яңы Уренгой, Усолье-Себе, ТүбәнгеНовгород, Новомосковск, Нововоронеж)
 Элекке йәки сит телдәге атамаларҙы яңыса уҡыу (Лондон, Далянь, Хельсинки, Сәмәрҡәнд)

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Ҡала агломерацияһы
 Архитектура
 Урбанизация

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 
 Иванов В. В. К семиотическому изучению культурной истории большого города  // Иванов Вяч. Вс. Избранные труды по семиотике и истории культуры. Т. 4.— М., 2007, с. 165—179
 Макс Вебер Город 
 Chandler, T. 1987. Four Thousand Years of Urban Growth: An Historical Census. Lewiston, NY: Edwin Mellen Press.
 Modelski, G. 2003. World Cities: −3000 to 2000. Washington: Faros2000.
 
 Хайдуков Д. С. Университетские города — обучение будущему // Мировой опыт и отечественные традиции управления человеческими ресурсами: Сб. материалов III Международной научно-практической конференции. МГУ / Под общ. ред. д. ф. н., проф. В. П. Пугачева;. — М.: МАКС Пресс, 2012.
 Зифельдт А. О происхождении слова «город» // «Филологические записки», Воронеж, 1913.

 Һылтанмалар 

 
 Вагин В. Социология города
 Казанцев В. И., Светуньков М. Г. Социология города. Учебно-методическое пособие 
 Хайдуков Д. С. Университетские города — точки роста // Сб.: Материалы Международного молодёжного научного форума «Ломоносов — 2012». МГУ. — М.: МАКС Пресс, 2012.
 Э. Гидденс. Современный урбанизм 
 Время пригородов?
 Доклад о состоянии городов мира (ООН), на английском языке

Категория:Географик терминдар
Категория:Ҡала