Ҡайын еләге
{{Taxobox
| name         = Ҡайын еләге
| regnum       = Үҫемлектәр
| image file   = Fragaria_vesca_002.JPG
| image title  = Ҡайын еләге
| image descr  = Сәскә атыусы үҫемлектең дөйөм күренеше 
| divisio      =  [[Ябыҡ орлоҡлолар]]
| classis      =  [[Ике өлөшлөләр]]
| ordo         =  [[Рауза сәскәлеләр]]
| familia      =  [[Рауза һымаҡтар]]
| genus        = [[Ер еләге]]
| species = ''' Ҡайын еләге '''
| latin        = {{btname|Fragaria vesca|[[L.]]}}
| section name =
| section text =
| wikispecies = Fragaria vesca
| commons = Fragaria vesca
| itis = 24634
| ncbi = 57918
}}
'''Ҡайын еләге''', '''турғай еләге''', '''яңғыҙаяҡ''' ({{lang-ru|Земляника лесная}}, {{lang-la|Fragaria vesca}}) — [[рауза һымаҡтар]] ғаиләһенән булған күп йыллыҡ үлән үҫемлек. Май — август айҙарында аҡ сәскә ата, июнь — сентябрҙә [[емеш]]е өлгөрә.

== Этимологияһы ==
Еләктең русса атамаһы тигән боронғо рус һүҙе "Земляница"нан килеп сыҡҡан, сөнки уның өлгөргән емештәре ергә яҡын аҫылынып тора<ref name="syn2">[http://shkolazhizni.ru/archive/0/n-37292/ Какую ягоду многие россияне называют любимой, даже не зная её вкуса?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714182135/http://shkolazhizni.ru/archive/0/n-37292/ |date=2014-07-14 }}, Школа жизни — познавательный журнал</ref><ref name="hystori-et">{{Фасмер|земляника}}</ref><ref>[http://enc-dic.com/rusethy/Zemljanika-477.html Земляника] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220084925/http://enc-dic.com/rusethy/Zemljanika-477.html |date=2016-12-20 }}, Школьный этимологический словарь русского языка. Происхождение слов. — М.: «Дрофа», Н. М. Шанский, Т. А. Боброва, 2004 г.</ref>.

Ҡайын еләге (Fragaria vesca Linnaeus) [[инглиз теле]]ндә — «Wild strawberry» йәки «Alpine strawberry», [[француз теле]]ндә — «Fraise das bois»<ref>{{публикация|книга |часть=ГОСТ 27521-87 - Фрукты. Номенклатура. Первый список - Каталог государственных стандартов ГОСТ |ссылка часть=https://web.archive.org/web/20160305054150/http://www.gostbaza.ru/?gost=19754 |заглавие=Фрукты и овощи. Морфологическая и структуральная терминология и номенклатура |вид=Сборник ГОСТов |ответственный= |ссылка= |место=М. |издательство=Издательство стандартов |год=1988 |том= |страниц= |страницы= |isbn= |ref=}}</ref>.

== Таралыуы ==
[[Файл:Fragaria vesca fruit - Keila.jpg|мини|слева]]
[[Файл:Fragaria vesca - metsmaasikas.jpg|мини]]
Ҡайын еләге ҡайынлыҡта, аҡландарҙа, урман ситтәрендә, ҡоро тау биттәрендә, болон-туғайҙарҙа үҫә. Үҫемлек [[Рәсәй]]ҙең Европа өлөшөндә, Көнбайыш һәм Көнсығыш Себерҙә, [[Ҡаҙағстан]] һәм [[Кавказ]]да таралған.

== Әһәмиәте һәм ҡулланылыуы ==
[[Файл:Fragola! (4804675586).jpg|мини|Ҡайын еләге кулинарияла ҡулланыла]]
Үҫемлектең емешен кешеләр борондан ҡулланған. Кешенең уны [[мезолит]]та уҡ ҡулланыуы тураһында дәлилдәр бар<ref>{{Cite web |url=http://intarch.ac.uk/journal/issue1/tomlinson/part2.html#S711 |title=Internet Archaeol 1. Tomlinson & Hall. 7< |access-date=2014-06-05 |archive-date=2021-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309114951/https://intarch.ac.uk/journal/issue1/tomlinson/part2.html#S711 |deadlink=no }}</ref>.

Еләктең япрағы ([[Латин теле|лат]]. Folium Fragariae) дарыу сеймалы сифатында ҡулланыла. Япраҡтары үҫемлек сәскә атҡан ваҡытта йыйыла, уларҙы 1 см оҙонлоҡта ҡырҡып алалар. Киптергестә 45 °C температурала йәки яҡшы елләтелгән биналарҙа киптерелә. Һаҡлау ваҡыты — 1 йыл<ref name="БФС">{{книга|автор=Блинова, К. Ф. и др.|часть=|заглавие=Ботанико-фармакогностический словарь: Справ. пособие|ссылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/botaniko-farmakognost_slovar1990.djvu|ответственный=Под{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2017 |bot=InternetArchiveBot }} ред. К. Ф. Блиновой, Г. П. Яковлева|место={{М}}|издательство=Высш. шк.|год=1990|страницы=190|isbn=5-06-000085-0|archivedate=2014-04-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140420180900/http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/botaniko-farmakognost_slovar1990.djvu}} {{Cite web |url=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/botaniko-farmakognost_slovar1990.djvu |title=Архивированная копия |access-date=2012-10-29 |archive-date=2014-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140420180900/http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/botaniko-farmakognost_slovar1990.djvu |deadlink=unfit }}</ref>.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 735. Fragaria vesca L. — Земляника обыкновенная, или лесная // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2003. — Т. 2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 371. — ISBN 9-87317-128-9.{{ref-ru}}
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. −160 б. ISBN 5-295-01499-1
* {{ВТ-ЭСБЕ|Земляника}}
* {{книга|ref=Журба, Дмитриев|ссылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/zhurba2008_lekarstv_jadov_vredn_rast_veterinar.pdf|автор=Журба О. В., Дмитриев М. Я.|заглавие=Лекарственные, ядовитые и вредные растения|год=2008|место=М.|издательство=КолосС|страницы=40—41|страниц=512|isbn=978—5—9532—0671—6|тираж=1000}}
* {{книга|автор=Муравьёва, Д. А., Самылина, И. А., Яковлев, Г. П.|заглавие=Фармакогнозия. Учебник|место=М.|издательство=Медицина|год=2006|страницы=599|страниц=656|isbn=5-225-04714-9}}
* {{ИОРСР|часть=735. ''Fragaria vesca'' L. — Земляника обыкновенная, или лесная|том=2|стр=371}}
* Дубровная С. А. Морфологическая пластичность Fragaria vesca (ROSACEAE) в республике Марий Эл. /С. А. Дубровная // Растительные ресурсы. — 2009. — Т. 45, Вып. 2. — С. 8-16.
* {{статья|ref=Самсонова|автор=Самсонова И. Д.|заглавие=Ранневесенние медоносы степной зоны|год=2005|издание=[[Пчеловодство (журнал)|Пчеловодство]]|тип=журнал|номер=4|страницы=26—27|issn}}

== Һылтанмалар ==
* {{GRIN|genus|264}}
* [http://www.pfaf.org/database/plants.php?Fragaria+vesca Plants for a future Fragaria vesca]
* [http://medicinalplants.ru/forestplants/leszeml/ Земляника лесная в справочнике растений леса]

{{botanics-stub}}
[[Категория:Роза һымаҡтар]]
[[Категория:Евразия флораһы]]
[[Категория:Дарыу үҫемлектәре]]
[[Категория:Аҙыҡ үҫемлектәре]]
Ҡайын еләге, турғай еләге, яңғыҙаяҡ (, ) — рауза һымаҡтар ғаиләһенән булған күп йыллыҡ үлән үҫемлек. Май — август айҙарында аҡ сәскә ата, июнь — сентябрҙә емеше өлгөрә.

 Этимологияһы 
Еләктең русса атамаһы тигән боронғо рус һүҙе "Земляница"нан килеп сыҡҡан, сөнки уның өлгөргән емештәре ергә яҡын аҫылынып тораКакую ягоду многие россияне называют любимой, даже не зная её вкуса? , Школа жизни — познавательный журналЗемляника , Школьный этимологический словарь русского языка. Происхождение слов. — М.: «Дрофа», Н. М. Шанский, Т. А. Боброва, 2004 г..

Ҡайын еләге (Fragaria vesca Linnaeus) инглиз телендә — «Wild strawberry» йәки «Alpine strawberry», француз телендә — «Fraise das bois».

 Таралыуы 
мини|слева
мини
Ҡайын еләге ҡайынлыҡта, аҡландарҙа, урман ситтәрендә, ҡоро тау биттәрендә, болон-туғайҙарҙа үҫә. Үҫемлек Рәсәйҙең Европа өлөшөндә, Көнбайыш һәм Көнсығыш Себерҙә, Ҡаҙағстан һәм Кавказда таралған.

 Әһәмиәте һәм ҡулланылыуы 
мини|Ҡайын еләге кулинарияла ҡулланыла
Үҫемлектең емешен кешеләр борондан ҡулланған. Кешенең уны мезолитта уҡ ҡулланыуы тураһында дәлилдәр бар.

Еләктең япрағы (лат. Folium Fragariae) дарыу сеймалы сифатында ҡулланыла. Япраҡтары үҫемлек сәскә атҡан ваҡытта йыйыла, уларҙы 1 см оҙонлоҡта ҡырҡып алалар. Киптергестә 45 °C температурала йәки яҡшы елләтелгән биналарҙа киптерелә. Һаҡлау ваҡыты — 1 йыл .

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 735. Fragaria vesca L. — Земляника обыкновенная, или лесная // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2003. — Т. 2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 371. — ISBN 9-87317-128-9.
 Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. −160 б. ISBN 5-295-01499-1
 
 
 
 
 Дубровная С. А. Морфологическая пластичность Fragaria vesca (ROSACEAE) в республике Марий Эл. /С. А. Дубровная // Растительные ресурсы. — 2009. — Т. 45, Вып. 2. — С. 8-16.
 

 Һылтанмалар 
 
 Plants for a future Fragaria vesca
 Земляника лесная в справочнике растений леса

Категория:Роза һымаҡтар
Категория:Евразия флораһы
Категория:Дарыу үҫемлектәре
Категория:Аҙыҡ үҫемлектәре