Хөсәйенбәк кәшәнәһе
{{Достопримечательность 
|Тип                      = Архитектура ҡомартҡыһы
|Русское название         = 
|Оригинальное название    = Хөсәйенбәк кәшәнәһе
|Изображение              = Mausoleum of Huseynbek.jpg
|Подпись изображения      = Хөсәйенбәк кәшәнәһе
|Ширина изображения       =
|Статус                   = [[XIV быуат|14-се]] быуаттың тарихи-архитектура ҡомартҡыһы
|Страна                   = Рәсәй
|Название местоположения  = 
|Местоположение           =[[Башҡортостан]]дың [[Шишмә районы]]  Шишмә ҡасабаһы
|Конфессия                = [[ислам]]
|Епархия                  =  
|Орденская принадлежность = 
|Тип монастыря            = 
|Тип здания               = 
|Архитектурный стиль      = 
|Автор проекта            = 
|Строитель                = 
|Основатель               = 
|Первое упоминание        = 
|Основание                = 
|Основные даты            = 
|Упразднён                = 
|Начало строительства     = 
|Окончание строительства  = 
|Здания                   = 
|Приделы                  = 
|Известные обитатели      = 
|Реликвии                 = 
|Настоятель               = 
|Состояние                = 
|Сайт                     = 
|Commons                  =
}}

'''Хөсәйенбәк кәшәнәһе''' — тарихи һәм архитектура ҡомартҡыһы. [[XIV быуат]]тың беренсе яртыһына ҡарай.

== Башҡортостанда Исламдың таралыуы ==
"Башҡорт халҡының тарихы һәм азатлыҡ өсөн көрәше" тигән китабында ғалим-тел белгесе, филология фәндәре кандидаты [[Әкрәм Бейеш]] былай тип яҙа: "Һуң тигәндә VII быуаттың уртаһында башҡорттар ислам динен ҡабул иткән. Ибн-Фаҙлан шул кешеләрҙең береһе тураһында әйтеп киткән. Ислам динен башҡорт араһында Төркөстандағы дини йәмғиәт башлығы Әхмәт Йәсәүи (1105-1166 йй.) мөридтәре таратҡан. [[Әхмәт Йәсәүи]] башлаған дини ағартыу эше ул үлгәс тә дауам иткән. Дини ағартыусыларҙың байтағы үҙ бурысын башҡарып йөрөгәндә [[Башҡортостан]] ерендә үлеп ҡалған. Элек бында уларҙың кәшәнәләре күп булған. Һаҡланғандарының береһе – [[Хөсәйенбәк кәшәнәһе]] (XIV б.)"<ref>Башҡорт халҡының тарихы һәм азатлыҡ өсөн көрәше[https://www.liveinternet.ru/users/3507913/post256199785/]</ref>.

== Хажи Хөсәйенбәк шәхесе ==

Хөсәйенбәк  XIV быуатта [[Төркөстан (ҡала)|Төркөстанда]] тыуған. Йәш сағында [[мәҙрәсә]]гә уҡырға ингән, унда  Ислам хоҡуҡиәте - фикһ өйрәнгән һәм [[Әхмәт Йәсәүи|Йәсәүиә]] тәриҡәтенә ингән.   [[Мәккә]]гә [[хаж]] ҡылған.

XIV быуат башында  башҡорт ханы  Төркөстанға [[Ислам]] диненә өйрәтеүсе ебәреүҙәрен һорап мөрәжәғәт иткән.  Башҡорттар араһына дәғүәтсе итеп Хөсәйенбәк ебәрелгән. 

Хөсәйенбәк ислам дине йолаларын, ғибәҙәт ҡылыу тәртиптәрен, Хәнәфи мәҙһәбен халыҡҡа еткергән, шул замандағы Башҡортостандың дини етәксеһе булған. XIV быуат ғәрәп тарихсыһы һәм географы Шиһаб әд-дин әл-Ғүмәри , Себер һәм Сулман илдәре Башҡортостанға яҡын, Башҡортостанда оло хөрмәткә ҡаҙанған мосолман ҡазыйы бар, тип яҙған.  [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хәмиҙуллин]] буйынса, был ҡазый Хөсәйенбәк булыуы бик тә мөмкин<ref>{{статья
 |автор         = [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|Хамидуллин С. И.]]
 |заглавие      = Пути ислама на Южный Урал
 |ссылка        = http://vatandash.ru/index.php?article=2372
 |язык          = 
 |издание       = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]
 |тип           = 
 |год           = 2013
 |том           = 
 |номер         = 12
 |страницы      = 
 |doi           = 
 |issn          = 1683-3554
}}</ref>.

Башҡорт илендә ул [[ҡазый]] (ҡаҙый), йәғни, шәриғәт һәм фикһ буйынса эш иткән судья, хөкөмдар булып китә. Шул рәүешле хажи Хөсәйенбәкте башҡорттарҙың рәсми рәүештә мәғлүмәттәр ҡалған  тәүге имамы тип атарға була.

Ул миләди  1341-42 йылдар арауығында (һижри 744 йылдың10-сы мөхәрәмендә) вафат булған һәм Аҡзыяраттың  бер ҡалҡыулығында ерләнгән. Хәҙер кәшәнә  Шишмә ҡасабаһы биләмәһенә инә.

== Кәшәнә төҙөлөүе ==

1393 йылдарҙа Алтын Урҙа ханы Туҡтамыштың артынан төшкән Аҡһаҡ Тимер Башҡорт иленә килеп инә. Һәм Хөсәйенбәктең ҡәберен күргәс, уға мөһабәт кәшәнә төҙөтөр өсөн ун ике дөйә менән Төркөстандан яҙыулы  ҡәбер ташы килтертә.  <ref>Һәр башҡорт күрергә тейешле урындар бар [http://mail.rihll.ru/obshestvo/23332-r-bashort-krerg-teyeshle-uryndar-bar.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
Кәшәнә тиҙ үк төҙөтөлә. 

== Аҡзират (Аҡзыярат) барлыҡҡа килеү ==
Кәшәнә тураһында легендалар күп. Мәҫәлән, кәшәнә һалдырған йылы Аҡһаҡ Тимер ҡайтып китеп өлгөрмәй, ҡышҡылыҡҡа башҡорттар араһында ҡалырға мәжбүр була. Ниндәйҙер сәбәп менән, ғәскәренән бер нисә кеше үлеп ҡала. Кәшәнә янында алты ғәскәр башы ерләнгән. Тап шул ҡәберҙәрҙән боронғо Аҡзыярат барлыҡҡа килгән. Бында әле лә боронғо яҙыулы ҡәбер таштары тора.

== Тасуирлама ==
[[Файл:Надгробный камень на могиле Хаджи-Хусейн-бека, доставленный Тамерланом.jpg|thumb|left|220px|Хөсәйенбәк ҡәберенең [[Аҡһаҡ Тимер]] тарафынан килтерелгән  ташы. С. М. Проскудин-Горский фотоһүрәте, 1910 йыл.]]
[[File:Надгробные плиты на месте захоронения Хаджи-Хусейн-бека.jpg|thumb|слева|Хөсәйенбәк хажи кәшәнәһе эсендәге ҡәбер таштары ]]
Ҡомартҡы П. С. Паллас, Р. Г. Игнатьев, В. С. Юматов, В. В. Вельяминов-Зернов, Г. В. Йосопов, шулай уҡ 1950-се йылдарҙа Б. Ғ. Кәлимуллин һәм 1985 йылда Г. Н. Гарустович менән өйрәнелә<ref name="Гарустович Г. Н.">{{БЭ2013У|index.php/ukazateli/2-statya/911-khusejnbeka-keshene|автор=Гарустович Г. Н.}}</ref>. В. С. Юматовтың һүрәтләүе буйынса, мавзолей стеналары 1,57 метр ҡалынлығындағы эзбиз ҡатнашмаһы менән шымартылған таштарҙан һалынған булған.

Хөсәйенбәктең үлгән йылы — 1341—1342 йылдар. Кәшәнә шул осорҙа төҙөлә. Ул тура мөйөшлө квадрат рәүешендәге (8,5 м × 8,5 м) нигеҙҙән тора. Түбәһендәге көмбәҙҙең бейеклеге — 5,28 м. Эзбиз блоктарынан төҙөлгән стеналарҙың ҡалынлығы — 1,1 м. Көньяҡта урынлашҡан инеү урынының киңлеге — 1,07 м, бейеклеге — 2,45 м. Стеналарҙың башҡа яҡтарында аркалы тәҙрә уйымдары бар. Кәшәнәлә 9 ҡәбер табылған. Үҙәктәге ҡәбер оҙонса түңәрәк рәүешендәге таш ҡойма менән уратылған, уның башында таш плитала эпитафия бар<ref name="Гарустович Г. Н."/>. Кәшәнә дин әһеле Ғүмәр Тәрәсбәк улы Хөсәйенбәк ҡәбере өҫтөнә ҡуйылған, был хаҡта ҡәбер таштарындағы эпитафиялар раҫлай.

Хөсәйенбәк кәшәнәһе эсендәге ҡәбер ташына: "Төркөстандан мәрхүм хажи Хөсәйенбәк Ғүмәрбәк улы Тәрәс тоҡомона Аллаһының киң мәрхәмәте булһын. Әй Аллаһым, Ғүмәрбәк улы Хөсәйенде шәфҡәтеңдән мәхрүм итмә.744 йыл Мөхррәм айының 10-сы көнөндә вафат булды. 76 йәш" тип яҙылған. Был ҡәбер ташы хәҙер музейҙа һаҡлана   <ref>Бында Тамерландың эҙе һаҡлана [http://kitap.bashkort.org/bashvest/1009.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>

; төҙөкләндереү

XVIII быуат аҙағында кәшәнә емерелә башлай. 1911 йылда мөфтөй [[Солтанов Мөхәмәтйәр Мөхәмәтшәриф улы|Мөхәмәтйәр Солтанов]] ҡомартҡыны тергеҙергә ҡарар ҡабул итә.

Хөсәйенбәк кәшәнәһе иртә болғар тибындағы ҡомартҡыларға ҡарай. Унда табылған материалдар Археология һәм этнография музейында һаҡлана<ref name="Гарустович Г. Н."/>.

;кәшәнә эсендәге ҡәберҙәр

1985 йылда  Г.Н. Гарустович етәкселегендәге археологик экспедиция кәшәнә эсендә ҡаҙыныу эштәре үткәргән. Унда 9 ҡәбер табылған: 3 оло кеше, 6 бала ерләнгән булған. Барыһы ла йөҙө менән ҡиблаға ҡаратып һалынған.  Экспертизалар һөҙөмтәһендә бер һөлдә  имам Хөсәйенбәктеке тигән һығымта яһағандар. Ул  160 см самаһы буйлы, йөҙө төҙөк  европеиоид.Һынған, имгәнгән ере, етди ауырыуҙар билдәһе юҡ. Был Хөсәйенбәктең ҡартлыҡта үҙ үлеме менән китеүен һөйләй <ref>Мавзолей Хусейн-бека [https://greenexp.ru/places/%D0%9C%D0%B0%D0%B2%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%B0]</ref>

== Ҡазый Хөсәйенбәк менән бәйле бер фараз ==
{{main|Ҡазый мәсете}}
Бәрҫеүән буйындағы 1735 йылда Кирилов яндырып, емергән атаҡлы  «Ази (Ҡазый) мәсетенә»  нигеҙҙе  [[Хөсәйенбәк кәшәнәһе|ҡазый Хөсәйенбәк]] һалған тигән фараздар бар <ref>Башкирско-казахские отношения в XVIII веке [http://kraeved.opck.org/biblioteka/bashkortostan/bashkir_kazah_xviii/bashkir_kazah_xviii.pdf]</ref>

Йәғни, мәсет "[[Хажи мәсете]]" тип исемләнгән булыуы   мөмкин.

== Иҫтәлеге ==
*2014 йылда [[Шишмә районы|Шишмә ҡасабаһында]] хажи Хөсәйенбәк мәсете асылды [http://tv-rb.ru/bash/novosti/y-m-i-t/b-g-n-shishm-asaba-ynda-khazhi-kh-s-yenb-k-kh-r-t-m-sete-saf-a-inde/]{{Недоступная ссылка|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*Йыл һайын [[Шишмә районы]]нда уның исемендәге уҡыуҙар  үтә

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Турахан кәшәнәһе]]
* [[Бәндәбикә кәшәнәһе]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{статья |автор= Вельяминов-Зернов В. В.|заглавие= [[commons:File:IRAO Vostochnoe otdelenie Trudy 04 1859.djvu|Памятник с арабско-татарской надписью в Башкирии]]|оригинал= |ссылка= |автор издания= |издание= Труды Восточного отделения Императорского археологического общества|тип= журнал|место= {{СПб.}}|издательство= В Тип. Имп. Академии наук|год= 1859|выпуск= |том= IV|номер= |страницы= 257-284|isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= ru|ref= |archiveurl= |archivedate=}}
* ''Гарустович Г. Н.'' Погребения в каменных мавзолеях Башкирского Приуралья. // Наследие веков. — Уфа, 1995. Вып.1.

== Һылтанмалар ==
{{commonscat|Khusein-Bek Mausoleum, Chishmy}}
* {{БЭ2013У|index.php/ukazateli/2-statya/911-khusejnbeka-keshene|автор=Гарустович Г. Н.}}
* [http://encycl.bash-portal.ru/keshene.htm Кәшәнә. Башҡортостан. Ҡыҫҡаса энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}
* http://www.chishmyrb.ru// {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141008050523/http://chishmyrb.ru/ |date=2014-10-08 }}
* [http://ant-ufa.com/travels/mavzoley-huseynbeka/ Фотоотчет]
* http://splitpine.livejournal.com/4151.html
* Чишмы и окрестности (путевые заметки)[https://splitpine.livejournal.com/4151.html]
{{Ислам архитектураһы}}
[[Категория:Башҡортостан тарихы]]
[[Категория:Шишмә районының иҫтәлекле урындары]]
[[Категория:Кәшәнәләр]]
[[Категория:Башҡортостандың иҫтәлекле урындары]]
[[Категория:XIV быуатта барлыҡҡа килгәндәр]]
Хөсәйенбәк кәшәнәһе — тарихи һәм архитектура ҡомартҡыһы. XIV быуаттың беренсе яртыһына ҡарай.

 Башҡортостанда Исламдың таралыуы 
"Башҡорт халҡының тарихы һәм азатлыҡ өсөн көрәше" тигән китабында ғалим-тел белгесе, филология фәндәре кандидаты Әкрәм Бейеш былай тип яҙа: "Һуң тигәндә VII быуаттың уртаһында башҡорттар ислам динен ҡабул иткән. Ибн-Фаҙлан шул кешеләрҙең береһе тураһында әйтеп киткән. Ислам динен башҡорт араһында Төркөстандағы дини йәмғиәт башлығы Әхмәт Йәсәүи (1105-1166 йй.) мөридтәре таратҡан. Әхмәт Йәсәүи башлаған дини ағартыу эше ул үлгәс тә дауам иткән. Дини ағартыусыларҙың байтағы үҙ бурысын башҡарып йөрөгәндә Башҡортостан ерендә үлеп ҡалған. Элек бында уларҙың кәшәнәләре күп булған. Һаҡланғандарының береһе – Хөсәйенбәк кәшәнәһе (XIV б.)"Башҡорт халҡының тарихы һәм азатлыҡ өсөн көрәше.

 Хажи Хөсәйенбәк шәхесе 

Хөсәйенбәк  XIV быуатта Төркөстанда тыуған. Йәш сағында мәҙрәсәгә уҡырға ингән, унда  Ислам хоҡуҡиәте - фикһ өйрәнгән һәм Йәсәүиә тәриҡәтенә ингән.   Мәккәгә хаж ҡылған.

XIV быуат башында  башҡорт ханы  Төркөстанға Ислам диненә өйрәтеүсе ебәреүҙәрен һорап мөрәжәғәт иткән.  Башҡорттар араһына дәғүәтсе итеп Хөсәйенбәк ебәрелгән. 

Хөсәйенбәк ислам дине йолаларын, ғибәҙәт ҡылыу тәртиптәрен, Хәнәфи мәҙһәбен халыҡҡа еткергән, шул замандағы Башҡортостандың дини етәксеһе булған. XIV быуат ғәрәп тарихсыһы һәм географы Шиһаб әд-дин әл-Ғүмәри , Себер һәм Сулман илдәре Башҡортостанға яҡын, Башҡортостанда оло хөрмәткә ҡаҙанған мосолман ҡазыйы бар, тип яҙған.  С. И. Хәмиҙуллин буйынса, был ҡазый Хөсәйенбәк булыуы бик тә мөмкин.

Башҡорт илендә ул ҡазый (ҡаҙый), йәғни, шәриғәт һәм фикһ буйынса эш иткән судья, хөкөмдар булып китә. Шул рәүешле хажи Хөсәйенбәкте башҡорттарҙың рәсми рәүештә мәғлүмәттәр ҡалған  тәүге имамы тип атарға була.

Ул миләди  1341-42 йылдар арауығында (һижри 744 йылдың10-сы мөхәрәмендә) вафат булған һәм Аҡзыяраттың  бер ҡалҡыулығында ерләнгән. Хәҙер кәшәнә  Шишмә ҡасабаһы биләмәһенә инә.

 Кәшәнә төҙөлөүе 

1393 йылдарҙа Алтын Урҙа ханы Туҡтамыштың артынан төшкән Аҡһаҡ Тимер Башҡорт иленә килеп инә. Һәм Хөсәйенбәктең ҡәберен күргәс, уға мөһабәт кәшәнә төҙөтөр өсөн ун ике дөйә менән Төркөстандан яҙыулы  ҡәбер ташы килтертә.  Һәр башҡорт күрергә тейешле урындар бар .
Кәшәнә тиҙ үк төҙөтөлә. 

 Аҡзират (Аҡзыярат) барлыҡҡа килеү 
Кәшәнә тураһында легендалар күп. Мәҫәлән, кәшәнә һалдырған йылы Аҡһаҡ Тимер ҡайтып китеп өлгөрмәй, ҡышҡылыҡҡа башҡорттар араһында ҡалырға мәжбүр була. Ниндәйҙер сәбәп менән, ғәскәренән бер нисә кеше үлеп ҡала. Кәшәнә янында алты ғәскәр башы ерләнгән. Тап шул ҡәберҙәрҙән боронғо Аҡзыярат барлыҡҡа килгән. Бында әле лә боронғо яҙыулы ҡәбер таштары тора.

 Тасуирлама 
thumb|left|220px|Хөсәйенбәк ҡәберенең Аҡһаҡ Тимер тарафынан килтерелгән  ташы. С. М. Проскудин-Горский фотоһүрәте, 1910 йыл.
thumb|слева|Хөсәйенбәк хажи кәшәнәһе эсендәге ҡәбер таштары 
Ҡомартҡы П. С. Паллас, Р. Г. Игнатьев, В. С. Юматов, В. В. Вельяминов-Зернов, Г. В. Йосопов, шулай уҡ 1950-се йылдарҙа Б. Ғ. Кәлимуллин һәм 1985 йылда Г. Н. Гарустович менән өйрәнелә. В. С. Юматовтың һүрәтләүе буйынса, мавзолей стеналары 1,57 метр ҡалынлығындағы эзбиз ҡатнашмаһы менән шымартылған таштарҙан һалынған булған.

Хөсәйенбәктең үлгән йылы — 1341—1342 йылдар. Кәшәнә шул осорҙа төҙөлә. Ул тура мөйөшлө квадрат рәүешендәге (8,5 м × 8,5 м) нигеҙҙән тора. Түбәһендәге көмбәҙҙең бейеклеге — 5,28 м. Эзбиз блоктарынан төҙөлгән стеналарҙың ҡалынлығы — 1,1 м. Көньяҡта урынлашҡан инеү урынының киңлеге — 1,07 м, бейеклеге — 2,45 м. Стеналарҙың башҡа яҡтарында аркалы тәҙрә уйымдары бар. Кәшәнәлә 9 ҡәбер табылған. Үҙәктәге ҡәбер оҙонса түңәрәк рәүешендәге таш ҡойма менән уратылған, уның башында таш плитала эпитафия бар. Кәшәнә дин әһеле Ғүмәр Тәрәсбәк улы Хөсәйенбәк ҡәбере өҫтөнә ҡуйылған, был хаҡта ҡәбер таштарындағы эпитафиялар раҫлай.

Хөсәйенбәк кәшәнәһе эсендәге ҡәбер ташына: "Төркөстандан мәрхүм хажи Хөсәйенбәк Ғүмәрбәк улы Тәрәс тоҡомона Аллаһының киң мәрхәмәте булһын. Әй Аллаһым, Ғүмәрбәк улы Хөсәйенде шәфҡәтеңдән мәхрүм итмә.744 йыл Мөхррәм айының 10-сы көнөндә вафат булды. 76 йәш" тип яҙылған. Был ҡәбер ташы хәҙер музейҙа һаҡлана   Бында Тамерландың эҙе һаҡлана 

 төҙөкләндереү

XVIII быуат аҙағында кәшәнә емерелә башлай. 1911 йылда мөфтөй Мөхәмәтйәр Солтанов ҡомартҡыны тергеҙергә ҡарар ҡабул итә.

Хөсәйенбәк кәшәнәһе иртә болғар тибындағы ҡомартҡыларға ҡарай. Унда табылған материалдар Археология һәм этнография музейында һаҡлана.

кәшәнә эсендәге ҡәберҙәр

1985 йылда  Г.Н. Гарустович етәкселегендәге археологик экспедиция кәшәнә эсендә ҡаҙыныу эштәре үткәргән. Унда 9 ҡәбер табылған: 3 оло кеше, 6 бала ерләнгән булған. Барыһы ла йөҙө менән ҡиблаға ҡаратып һалынған.  Экспертизалар һөҙөмтәһендә бер һөлдә  имам Хөсәйенбәктеке тигән һығымта яһағандар. Ул  160 см самаһы буйлы, йөҙө төҙөк  европеиоид.Һынған, имгәнгән ере, етди ауырыуҙар билдәһе юҡ. Был Хөсәйенбәктең ҡартлыҡта үҙ үлеме менән китеүен һөйләй Мавзолей Хусейн-бека 

 Ҡазый Хөсәйенбәк менән бәйле бер фараз 

Бәрҫеүән буйындағы 1735 йылда Кирилов яндырып, емергән атаҡлы  «Ази (Ҡазый) мәсетенә»  нигеҙҙе  ҡазый Хөсәйенбәк һалған тигән фараздар бар Башкирско-казахские отношения в XVIII веке 

Йәғни, мәсет "Хажи мәсете" тип исемләнгән булыуы   мөмкин.

 Иҫтәлеге 
2014 йылда Шишмә ҡасабаһында хажи Хөсәйенбәк мәсете асылды 
Йыл һайын Шишмә районында уның исемендәге уҡыуҙар  үтә

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Турахан кәшәнәһе
 Бәндәбикә кәшәнәһе

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 
 Гарустович Г. Н. Погребения в каменных мавзолеях Башкирского Приуралья. // Наследие веков. — Уфа, 1995. Вып.1.

 Һылтанмалар 

 
 Кәшәнә. Башҡортостан. Ҡыҫҡаса энциклопедия
 http://www.chishmyrb.ru// 
 Фотоотчет
 http://splitpine.livejournal.com/4151.html
 Чишмы и окрестности (путевые заметки)

Категория:Башҡортостан тарихы
Категория:Шишмә районының иҫтәлекле урындары
Категория:Кәшәнәләр
Категория:Башҡортостандың иҫтәлекле урындары
Категория:XIV быуатта барлыҡҡа килгәндәр