Ишморат
{{Ук}}
{{бм|Ишморат (мәғәнәләр)}}
'''Ишморат''' ({{lang-ru|Ишмуратово}}), Йәләндебаш — [[Башҡортостан]]дың [[Нуриман районы]]ндағы ауыл. [[Иҫке Исай ауыл Советы (Нуриман районы)|Иҫке Исай ауыл советына]] инә.
Почта индексы — 452435, [[ОКАТО]] коды — 80245855003.

== Халыҡ һаны ==
1896 йылда Ишморатта 60 йорт була, уларҙа 340 кеше йәшәй. 1920 йылда йорттар һаны 107-гә етә, барлығы 585 кеше көн итә.
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||528||255||273||48,3||51,7
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||479||235||244||49,1||50,9
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||223||118||105||52,9||47,1
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}
Ауылда башҡорттар йәшәй.

== Географик урыны ==
Ишморат ауылы [[Ҡариҙел (йылға)|Ҡариҙел]]дең һул ҡушылдығы булған Йәләнде (Йәнәлде) йылғаһы буйында урынлашҡан.
* Район үҙәгенә ([[Ҡыҙылъяр (Нуриман районы)|Ҡыҙылъяр]]) тиклем көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай: 30 км
* Ауыл Советы үҙәгенә ([[Иҫке Күл]]) тиклем: 15 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһына ([[Иглин]]) тиклем төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай: 55 км.

== Тарихы ==
Ауылға [[XIX быуат]]тың 70-се йылдарында [[Өфө өйәҙе]] Бүләкәй Көҙәй улусының [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] башҡорттары нигеҙ һала. Йәнәлде (Йәләнде) йылғаһы башланған ерҙә урынлашҡанлыҡтан уны Йәләндебаш тип тә йөрөтәләр.

1894 йылда Бүләкәй-Көҙәй улусының аҫаба башҡорттары «буш ятҡан» башҡорт биләмәләрен ҡаҙна ҡарамағына алыуға ныҡлы ҡаршылыҡ күрһәтә. [[Иҫке Исай|Исай]], [[Иҫке Күл]], [[Яңы Күл]], Ишморат, [[Баш-Шиҙе]] ауылдары кешеләре, мылтыҡтар тотоп, ер бүлергә килгән власть вәкилдәрен ҡыуып ебәрә. Шунан һуң урманлы биләмәләрҙе бүлергә тип урыҫ ирҙәре килә. Башҡорттар уларҙы ла ҡыуып ебәрә. Был күтәрелеште полиция баҫтыра<ref>[https://agideljurn.ru/articles/s-sm-r-r/2020-09-22/rus-m-bash-ort-yulda-r-sa-yuldash-m-hm-t-huzhin-24318]</ref>. 1906 йылда ауылда мәсет, ике бакалея кибете эшләй<ref>https://pomnirod.ru/materialy-k-statyam/administrativno-territorialnoe-delenie-rossijskoj-imperii/gubernii-rossii/ufimskaya-guberniya/knigi-ocherki-stati-publikacii37/а.-3.-асфандияров.-история-сёл-и-деревень-башкортостана-и-сопредельных-территорий.html</ref>.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]]на тиклем Ишморатта «Октябрь» [[колхоз]]ы ойошторола. Хужалыҡ [[малсылыҡ]], [[игенселек]] менән шөғөлләнә<ref>https://pomnirod.ru/materialy-k-statyam/administrativno-territorialnoe-delenie-rossijskoj-imperii/gubernii-rossii/ufimskaya-guberniya/knigi-ocherki-stati-publikacii37/а.-3.-асфандияров.-история-сёл-и-деревень-башкортостана-и-сопредельных-территорий.html</ref>.

1940 йылда «Октябрь» колхозында ҡарабойҙайҙан 15,2 центнер уңыш алына. 1941 йыл башына крәҫтиән хужалыҡтарын коллективлаштырыу тамамлана. «Октябрь» колхозында йылҡы фермаһы асыла. Һуғыш йылдарында бөтә ил халҡы кеүек үк ишмораттар ҙа таңдан төнгә тиклем ауыл хужалығы эштәрендә була. Ҡатын-ҡыҙҙар техникаға ултыра. Ишморат тарихына механизатор Нәжибә Кәлимуллинаның исеме инеп ҡалған<ref name="Нуриман районы колхоздары">[http://biblioteka-nuriman.ru/wp-content/uploads/2020/07/nuriman-kolhoz.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220318091533/http://biblioteka-nuriman.ru/wp-content/uploads/2020/07/nuriman-kolhoz.pdf |date=2022-03-18 }}</ref>.

1955—1960 йылдарҙа колхоздар эреләтелә, Нуриман районындағы 60 колхоз урынына 26 колхоз ҡала. Мәҫәлән, өс ауыл советы биләмәһендәге колхоздар Баһау исемендәге колхозға берләшә, һуңынан унан «Урал» колхозы бүленеп сыға. «Урал»ға Иҫке Исай, Иҫке Күл, Ишморат ауылдары инә<ref name="Нуриман районы колхоздары" />.

Ишморатта [[умартасылыҡ]] үҫә. 1969 йылда «Урал» колхозы умартасылары [[Будапешт]]та умартасылыҡ буйынса халыҡ-ара күргәҙмәлә ҡатнаша. Ишмортаттан билдәле умартасы Мөхәмәтнур Нурмөхәмәт улы Гәрәев 1969, 1971 йылдарҙа Бөтә Союз Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә ҡатнаша, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] колхозсыларының III съезы делегаты була. Колхоздың продукцияһы был күргәҙмәләрҙә миҙалдар менән билдәләнә<ref name="Нуриман районы колхоздары" />.

«Урал» колхозы 2006 йылда конкурс производствоһын тамамлау тураһында Арбитраж суды билдәләмәһе менән бөтөрөлә<ref>[https://www.rusprofile.ru/id/9929814]</ref>.

== Хәҙергеһе ==
Ишморатта төп мәктәп (Иҫке Күл урта мәктәбе филиалы), фельдшер-акушерлыҡ пункты, китапхана эшләй{{БЭ|85292|Ишморат, Нуриман р-нындағы ауыл}}. Ауылда ата-әсә ҡарауынан мәхрүм ҡалған балалар һәм үҫмерҙәр өсөн социаль приют бар (2003 йылда төҙөлгән). Клуб та ошо приют бинаһында урынлашҡан<ref>[https://www.culture.ru/institutes/44368/ishmuratovskii-selskii-klub]{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/4207-ishmorat-nuriman-r-nynda-y-auyl}} {{V|7|01|2019}}

{{Нуриман районы ауылдары}}

[[Категория:Нуриман районы ауылдары]]
Ишморат (), Йәләндебаш — Башҡортостандың Нуриман районындағы ауыл. Иҫке Исай ауыл советына инә.
Почта индексы — 452435, ОКАТО коды — 80245855003.

 Халыҡ һаны 
1896 йылда Ишморатта 60 йорт була, уларҙа 340 кеше йәшәй. 1920 йылда йорттар һаны 107-гә етә, барлығы 585 кеше көн итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар52825527348,351,7 1959 йыл 15 ғинуар47923524449,150,9 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар 2002 йыл 9 октябрь 2010 йыл 14 октябрь22311810552,947,1

Ауылда башҡорттар йәшәй.

 Географик урыны 
Ишморат ауылы Ҡариҙелдең һул ҡушылдығы булған Йәләнде (Йәнәлде) йылғаһы буйында урынлашҡан.
 Район үҙәгенә (Ҡыҙылъяр) тиклем көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай: 30 км
 Ауыл Советы үҙәгенә (Иҫке Күл) тиклем: 15 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһына (Иглин) тиклем төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай: 55 км.

 Тарихы 
Ауылға XIX быуаттың 70-се йылдарында Өфө өйәҙе Бүләкәй Көҙәй улусының аҫаба башҡорттары нигеҙ һала. Йәнәлде (Йәләнде) йылғаһы башланған ерҙә урынлашҡанлыҡтан уны Йәләндебаш тип тә йөрөтәләр.

1894 йылда Бүләкәй-Көҙәй улусының аҫаба башҡорттары «буш ятҡан» башҡорт биләмәләрен ҡаҙна ҡарамағына алыуға ныҡлы ҡаршылыҡ күрһәтә. Исай, Иҫке Күл, Яңы Күл, Ишморат, Баш-Шиҙе ауылдары кешеләре, мылтыҡтар тотоп, ер бүлергә килгән власть вәкилдәрен ҡыуып ебәрә. Шунан һуң урманлы биләмәләрҙе бүлергә тип урыҫ ирҙәре килә. Башҡорттар уларҙы ла ҡыуып ебәрә. Был күтәрелеште полиция баҫтыра. 1906 йылда ауылда мәсет, ике бакалея кибете эшләйhttps://pomnirod.ru/materialy-k-statyam/administrativno-territorialnoe-delenie-rossijskoj-imperii/gubernii-rossii/ufimskaya-guberniya/knigi-ocherki-stati-publikacii37/а.-3.-асфандияров.-история-сёл-и-деревень-башкортостана-и-сопредельных-территорий.html.

Бөйөк Ватан һуғышына тиклем Ишморатта «Октябрь» колхозы ойошторола. Хужалыҡ малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнәhttps://pomnirod.ru/materialy-k-statyam/administrativno-territorialnoe-delenie-rossijskoj-imperii/gubernii-rossii/ufimskaya-guberniya/knigi-ocherki-stati-publikacii37/а.-3.-асфандияров.-история-сёл-и-деревень-башкортостана-и-сопредельных-территорий.html.

1940 йылда «Октябрь» колхозында ҡарабойҙайҙан 15,2 центнер уңыш алына. 1941 йыл башына крәҫтиән хужалыҡтарын коллективлаштырыу тамамлана. «Октябрь» колхозында йылҡы фермаһы асыла. Һуғыш йылдарында бөтә ил халҡы кеүек үк ишмораттар ҙа таңдан төнгә тиклем ауыл хужалығы эштәрендә була. Ҡатын-ҡыҙҙар техникаға ултыра. Ишморат тарихына механизатор Нәжибә Кәлимуллинаның исеме инеп ҡалған .

1955—1960 йылдарҙа колхоздар эреләтелә, Нуриман районындағы 60 колхоз урынына 26 колхоз ҡала. Мәҫәлән, өс ауыл советы биләмәһендәге колхоздар Баһау исемендәге колхозға берләшә, һуңынан унан «Урал» колхозы бүленеп сыға. «Урал»ға Иҫке Исай, Иҫке Күл, Ишморат ауылдары инә.

Ишморатта умартасылыҡ үҫә. 1969 йылда «Урал» колхозы умартасылары Будапештта умартасылыҡ буйынса халыҡ-ара күргәҙмәлә ҡатнаша. Ишмортаттан билдәле умартасы Мөхәмәтнур Нурмөхәмәт улы Гәрәев 1969, 1971 йылдарҙа Бөтә Союз Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә ҡатнаша, СССР колхозсыларының III съезы делегаты була. Колхоздың продукцияһы был күргәҙмәләрҙә миҙалдар менән билдәләнә.

«Урал» колхозы 2006 йылда конкурс производствоһын тамамлау тураһында Арбитраж суды билдәләмәһе менән бөтөрөлә.

 Хәҙергеһе 
Ишморатта төп мәктәп (Иҫке Күл урта мәктәбе филиалы), фельдшер-акушерлыҡ пункты, китапхана эшләй. Ауылда ата-әсә ҡарауынан мәхрүм ҡалған балалар һәм үҫмерҙәр өсөн социаль приют бар (2003 йылда төҙөлгән). Клуб та ошо приют бинаһында урынлашҡан.

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
  

Категория:Нуриман районы ауылдары