Атом

[[Файл:Helium_atom_QM_uk.svg|мини|251x251пкс|Гелий атомы ядроһы һәм уның сағыштырма күләме]]
'''Атомдар''' (от {{Lang-grc|ἄτομος}} «бүленмәй<ref name="bes" />, киҫкеләнмәй<ref name="bisis">{{Китап|заглавие=Большой иллюстрированный словарь иностранных слов|ответственный=Ред. [[Гришина, Елена Александровна|Е. А. Гришина]]|издательство=[[АСТ (издательство)|АСТ]]; Астрель; Русские словари|место=|страниц=960|страницы=91|isbn=5-17-008793-4}}</ref>») —микроскопик ҙурлыҡтағы һәм массалы матдә киҫәксәһе, химик элементтың үҙенсәлектәрен йөрөтөүсе иң бәләкәй өлөшө<ref name="bes">{{Китап|заглавие=Большой энциклопедический словарь. Физика|ответственный=Гл. ред. [[Прохоров, Александр Михайлович|А. М. Прохоров]]|место=М.|издательство=[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Большая Российская энциклопедия]]|год=1998|страниц=944|страницы=36|isbn=5-85270-306-0}}</ref><ref name="GSE">{{Мәҡәлә|автор=[[Ельяшевич, Михаил Александрович|Ельяшевич М. А.]]|заглавие=Атом|издание=[[Большая Советская Энциклопедия]]. 3-е изд.|ответственный=гл. ред. [[Прохоров, Александр Михайлович|А. М. Прохоров]]|том=2. Ангола — Барзас|издательство=Советская энциклопедия|место=М.|год=1970|страницы=389—394}}</ref>. 

Атомдар йәҙрәнән һәм электрондарҙан тора (дөрөҫөрәге, электрон «болотонан»). Атом йәҙрәһе протондарҙан һәм нейтрондарҙан тора. Йәҙрәлә нейтрондар һаны төрлөсә булыуы мөмкин: нулдән алып бер нисә тиҫтәгә тиклем. Әгәр электрондар һаны йәҙрәләге протондар һанына тап килһә, дөйөм алғанда атом электр нейтраль була. Юғиһә, ниндәйҙер ыңғай йәки кире зарядҡа эйә һәм ион тип атала.<ref name="bes2">{{книга|заглавие=Большой энциклопедический словарь. Физика|ответственный=Гл. ред. [[Прохоров, Александр Михайлович|А. М. Прохоров]]|место=М.|издательство=[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Большая Российская энциклопедия]]|год=1998|страниц=944|страницы=36|isbn=5-85270-306-0}}</ref> Ҡайһы бер осраҡтарҙа атомдар электронейтраль система тигәнде аңлата, уларҙа йәҙрәнең заряды электрондарҙың дөйөм зарядына тиң була, шуның менән уларҙы электр зарядлы иондар менән ҡапма-ҡаршы ҡуялар.<ref name="GSE"/><ref>{{Китап|заглавие=Химический энциклопедический словарь|ссылка=https://archive.org/details/isbn_2001440014|ответственный=Гл. ред. [[Кнунянц, Иван Людвигович|И. Л. Кнунянц]]|место=М.|издательство=[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]]|год=1983|страниц=792|страницы=[https://archive.org/details/isbn_2001440014/page/n57 58]}}</ref>.

Атомдың бөтә массаһын тиерлек (99,9 %) йөрөткән йәҙрә ыңғай зарядлы протондарҙан һәм бер-береһенә ныҡлы тәьҫир итешеү юлы менән бәйләнгән зарядһыҙ нейтрондарҙан тора. Атомдар йәҙрәләге протондар һәм нейтрондар һаны буйынса классификациялана:  протондарының һаны Z Менделеевтың периодик системаһындағы атомдың серия һанына тап килә һәм уның ниндәйҙер химик элементҡа ҡарауын билдәләй, ә N нейтрондарының һаны — был элементтың билдәле бер изотопы.Йәҙрәлә нейтрон булмаған берҙән-бер тотороҡло атом — еңел водород (протий). Z һаны шулай уҡ атом йәҙрәһенең дөйөм ыңғай электр зарядын (Z×e) һәм уның күләмен билдәләүсе нейтраль атомдағы электрондар һанын билдәләй.<ref name="test">[http://goldbook.iupac.org/A00493.html Atom] // IUPAC Gold Book</ref>.

Атом-ара бәйләнештәр менән бәйләнеп атомдар [[молекула]]<nowiki/>лар барлыҡҡа килтерә.{{Таблица элементарных частиц|480}}

== Төшөнсә тарихы ==
Атом төшөнсәһен материяның иң бәләкәй өлөшө тип тәүләп боронғо [[Һиндостан тарихы|һинд]] һәм [[Боронғо грек фәлсәфәһе|грек философтары]] атай. [[:ru:XVII_век|XVII]] һәм [[:ru:XVIII_век|XVIII]] быуаттарҙа химиктар, ҡайһы бер матдәләрҙе химик ысулдар менән состав элементтарына артабан бүлеү мөмкин түгеллеген күрһәтеп, был идеяны эксперименталь рәүештә раҫлай алған. Әммә [[XIX быуат]] аҙағы — [[XX быуат]] башында физиктар субатом киҫәксәләрҙе һәм атомдың композицион төҙөлөшөн таба, атом исеме бирелгән реаль киҫәксәнең ысын барлыҡта бүленеүе асыҡланды.

1860 йылда Карлсруэла (Германия) халыҡ-ара химиктар съезында молекула һәм атом төшөнсәләрен билдәләү ҡабул ителә. Атом — химик элементтың ябай һәм ҡатмарлы матдәләр составына ингән иң бәләкәй киҫәксәһе.

== Атом моделе ==

* '''Материя киҫәктәре.''' [[Демокрит]], матдәнең үҙенсәлектәре атомдарҙың формаһы, [[Масса|массаһы]] һәм башҡа үҙенсәлектәре менән билдәләнә, тип иҫәпләгән. Мәҫәлән, янғын атомдарында ут үткер, шуға күрә ут бешерергә һәләтле, ҡаты есемдәрҙә тупаҫ, шуға күрә улар бер-береһенә ныҡлап тотона, һыуҙа шыма, шуға һыу ағырға һәләтле. Хатта кеше күңеле лә, Демокрит буйынса, атомдарҙан тора.<ref>{{Китап|часть=Демокрит|заглавие=Школьная энциклопедия «Руссика». История Древнего мира|ссылка=https://books.google.ru/books?id=zSzUPskLA9kC&pg=PA281|ответственный=А. О. Чубарьян|место=М.|издательство=Olma Media Group|год=2003|страницы=281—282|страниц=815|isbn=5-948-49307-5}}</ref>
* Томсондың 1904 йылдағы атом моделе ('''«Йөҙөмлө пудинг» моделе'''). J. J. Томсон атомды уның эсендә электрондар ҡамалған ҡайһы бер ыңғай зарядлы есем тип ҡарарға тәҡдим итә. Резерфордтың альфа киҫәксәләре менән үткәргән тәжрибәһенән һуң был модель кире ҡағыла.
* '''Нагаоканың  тәүге планетар атом моделе.''' 1904 йылда япон физигы Хантаро Нагаока Сатурн планетаһы аналогияһы буйынса төҙөлгән атом моделен тәҡдим итә. Был моделдә электрондар орбиталарҙа ҙур булмаған ыңғай йәҙрә тирәләй әйләнеп, ҡулсаларға берләштерелә. Модель хаталы булып сыҡты
* '''Бор-Резерфордтың  планетар атом моделе'''. 1911 йылда Эрнест Резерфорд, бер нисә тәжрибә үткәреп, атом — планеталар системаһының бер төрө тигән һығымтаға килә, унда электрондар орбитала атом уртаһында урынлашҡан ауыр ыңғай зарядлы йәҙрә тирәләй хәрәкәт итә («Атомдың Резерфорд моделе»).  Әммә атомдың был тасуирламаһы ''классик электродинамика'' менән конфликтҡа инә. Шуныһы мәғлүм: классик электродинамикаға ярашлы, центрипеталь тиҙлек менән хәрәкәт иткәндә электрон [[Электромагнит нурланыш|электромагнит тулҡындар]] бүлеп сығарыуға, тимәк, энергияһын юғалтырға тейеш. Иҫәпләүҙәр күрһәтеүенсә, бындай атомдағы электрондың йәҙрәгә эләгеү ваҡыты бөтөнләй әһәмиәтһеҙ. Атомдарҙың тотороҡлолоғон аңлатыр өсөн Нильс Борға постулаттар индерергә тура килә, уға ярашлы атомда электрон махсус энергия хәлендә энергияһын юғалтмай («Атомдың Бор-Резерфорд моделе»). Борҙың постулаттарын индереү кәрәклеге классик механиканың атомды тасуирлауҙа ҡулланылмауын аңлау эҙемтәһе була. Атомдың нурланышын артабан өйрәнеү ''[[квант механикаһы]]''н булдырыуға килтерә, был күҙәтелгән факттарҙың күпселеген аңлатырға мөмкинлек бирә.

=== Атомдың квант-механик моделе ===
Атомдың хәҙерге заман моделе — Бор-Резерфорд планета моделендә төҙөлгән.  Хәҙерге моделгә ярашлы, атом йәҙрәһе ыңғай зарядлы ''протон''дарҙан һәм зарядһыҙ ''нейтрон''дарҙан тора һәм кире зарядлы ''электрон''дар менән уратып алынған. Әммә квант механикаһы идеялары электрондар йәҙрә тирәләй ниндәй ҙә булһа аныҡ траекториялар буйлап хәрәкәт итә тип фаразларға мөмкинлек бирмәй (электрондың атомдағы координатаһының билдәһеҙлеген атомдың ҙурлығы менән сағыштырырға мөмкин).

Атомдарҙың химик үҙенсәлектәре ''электрон ҡабығы''ның конфигурацияһы менән билдәләнә һәм [[квант механикаһы]] тарафынан тасуирлана. Периодик таблицала атомдың торошо уның йәҙрәһенең электр заряды (йәғни протондар һаны) менән билдәләнә, шул уҡ ваҡытта нейтрондар һаны химик үҙенсәлектәргә төптән йоғонто яһамай; был осраҡта йәҙрәләге нейтрондар, ҡағиҙә булараҡ, протондарҙан күберәк (ҡара: атом йәҙрәһе). Әгәр атом нейтраль хәлдә булһа, ундағы электрондар һаны протондар һанына тиң. Атомдың төп өлөшө йәҙрәлә тупланған, ә электрондарҙың атомдың дөйөм массаһындағы масса өлөшө әһәмиәтһеҙ (йәҙрә массаһының бер нисә йөҙҙән бер өлөшө).

Атом массаһы, ҡағиҙә булараҡ, [[:ru:Изотопы_углерода|углерод]] [[:ru:Углерод-12|<sup>12</sup>C]] тотороҡло изотопы атомы массаһының 1⁄12 өлөшөнә тиң масса (дальтон) атом берәмектәрендә үлсәнә.

== Атом төҙөлөшө ==

=== Субатом ктҫәксәләре ===
Атом һүҙе тәүге мәғәнәлә бәләкәйерәк өлөштәргә бүленмәгән киҫәксәне аңлатһа ла, фәнни фекерҙәр буйынса, атом субатом киҫәксәләр тип аталған ваҡ киҫәксәләрҙән тора. Атом [[электрон]]<nowiki/>дарҙан, ''протондар''ҙан, водород-1-ҙән башҡа бөтә атомдарҙа ла , шулай уҡ ''нейтрон''дар ҙа бар.

[[Электрон]] — атомдың 9,11⋅10−31 кг массалы, кире зарядлы һәм хәҙерге заман ысулдары менән үлсәү өсөн бик бәләкәй ҙурлыҡтағы состав киҫәксәләренең иң еңеле{{sfn|Demtröder|2002}}. Электрондың магнит моментын үтә теүәл билдәләү буйынса тәжрибәләр (1989 йылда Нобель премияһы) электрондың ҙурлығы 10-18 метрҙан артмауын күрһәтә.<ref name="DemeltRus">Демельт Х.[http://ufn.ru/ru/articles/1990/12/e/ «Эксперименты с покоящейся изолированной субатомной частицей»] // [[УФН]], т. 160 (12), с. 129—139, 1990</ref><ref name="Demelt">Nobel lecture, December, 8, 1989, Hans D. Dehmelt [http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1989/dehmelt-lecture.pdf Experiments with an isolated subatomic particle at rest]</ref>.

'''''Протондар''''' ыңғай зарядҡа эйә һәм электрондан 1836 тапҡырға ауырыраҡ (1,6726{{e|−27}} кг). Нейтрондарҙың электр заряды юҡ һәм электрондан 1839 тапҡырға ауырыраҡ (1,6749{{e|−27}} кг).{{Sfn|Woan|2000}}

''Масса дефекты'' күренеше арҡаһында йәҙрә массаһы  уның составындағы  протондар һәм нейтрондар массалары суммаһынан кәмерәк була. Нейтрондар һәм протондар сағыштырырлыҡ ҙурлығы яҡынса 2,5⋅10-15 м, әммә был киҫәксәләрҙең дәүмәлдәре насар билдәләнгән.{{Sfn|MacGregor|1992}}

Элементар киҫәксәләрҙең стандарт моделендә протондар ҙа, нейтрондар ҙа ''кварк'' тип аталған элементар киҫәксәләрҙән тора. ''Лептон''дар менән бер рәттән кварктар материяның төп компоненттарының береһе булып тора. Беренсеһе лә, икенсеһе лә — ''фермиондар''. Кварктарҙың алты төрө бар, уларҙың һәр береһенең электр заряды +2⁄3 йәки (−1⁄3) элементар. Протондар ике у-кварктан һәм бер д-кварктан тора, шул уҡ ваҡытта нейтрон бер у-кварктан һәм ике д-кварктан тора. Был айырма протон һәм нейтрон массаларының һәм зарядтарының айырмаһын аңлата. Кварктар глюондар аша тапшырылған [[Көслө үҙ-ара тәьҫир итешеү|көслө ядро үҙ-ара тәьҫир итешеү]] менән бәйләнгән.<ref>{{Cite web|work=Particle Data Group|date=2002|url=http://www.particleadventure.org/|title=The Particle Adventure|publisher=Lawrence Berkeley Laboratory|accessdate=2009-01-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/616PyklA5?url=http://www.particleadventure.org/|archivedate=2011-08-21}}</ref><ref>{{Cite web|date=2006-04-18|url=http://abyss.uoregon.edu/~js/ast123/lectures/lec07.html|title=Elementary Particles|publisher=University of Oregon|accessdate=2007-01-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/616PzI2QM?url=http://abyss.uoregon.edu/~js/ast123/lectures/lec07.html|archivedate=2011-08-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110830212645/http://abyss.uoregon.edu/~js/ast123/lectures/lec07.html |date=2011-08-30 }}</ref>

=== Атомда электорон ===
Электрондарҙы [[квант механикаһы]] эсендә атомда тасуирлағанда, ғәҙәттә, n электрондар системаһы өсөн 3n- үлсәмле арауыҡта таралыу [[Ихтималлыҡ|ихтималлығы]] ҡарала.

Атом йәҙрәһенә электрондар тартыла, ''кулон үҙ-ара тәьҫир итешеүе'' лә электрондар араһында бар. Ошо уҡ көстәр ''потенциаль барьер'' барлыҡҡа килтерә һәм электрондарҙы тотоп тора. Электоронға йәҙрә тартыу көсөн еңеү өсөн ситтән энергия алырға кәрәк. Электрон йәҙрәгә яҡыныраҡ булған һайын, күберәк энергия талап ителә.

Электрондарға, башҡа киҫәксәләр кеүек үк,   корпускуляр-тулҡын дуализмы хас. Ҡайһы берҙә орбиталдарҙа электрон хәрәкәт итә тип әйтәләр, был дөрөҫ түгел. Электрондарҙың торошо ''тулҡын функцияһы'' менән тасуирлана, уның  арауыҡтың теге йәки был нөктәһендә киҫәксәләр табыу ихтималлығы билдәләнә, йәки,  тығыҙлыҡ операторы менән билдәләнә. ''Атом орбиталдары''ның дискрет йыйылмаһы бар, улар электрондарҙың атомдағы стационар саф хәленә тап килә.

Һәр орбита үҙенең энергия кимәленә тап килә. Атом икенсе атом менән бәрелешкәндә  электрон юғарараҡ энергия кимәленә күсергә мөмкин, был осраҡта электрон фотон энергияһын йота. Түбәнерәк кимәлгә күскәндә электрон энергияны  икенсе электронға күсереп бирә. Йотоу осрағындағы кеүек, нурлы күсештә лә фотон энергияһы электрондың был кимәлдәге энергетик айырмаһына тиң (ҡара: Борпостулаттары). Бүленеп сыҡҡан нурланыш йышлығы ν  фотон энергияһы E менән E =hν нисбәте менән бәйле, бында h планк константаһы.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* Атом һәм молекула физикаһы
* [[Молекула]]
* [[Электрон]]

== Иҫкәрмә ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==

* {{Китап|автор=Бете Г., Солпитер Э.|заглавие=Квантовая механика атомов с одним и двумя электронами|место=М.|издательство=Физматгиз|год=1960|страниц=562}}
* ''Р Бейдер'' Молекулала атомдар. Квант теорияһы. М.: Мир, 2001. — C. 532.
* {{Китап|автор=Веселов М. Г., Лабзовский Л. Н.|заглавие=Теория атома: Строение электронных оболочек|ссылка=http://lib.homelinux.org/_djvu/P_Physics/Veselov%20M.G.,%20Labzovskij%20L.N.%20Teorya%20atoma..%20stroenie%20e'lektronnyh%20obolochek%20(Nauka,%201986)(ru)(T)(330s)_P_.djvu|место=М.|издательство=Наука|год=1986|страниц=328}} Архивная копия 2013 йыл, 31 июль Wayback Machine
* А. Зоммерфельд [http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Zommerfeld_t1_1956ru.djvu Атом спектрҙары һәм төҙөлөшө. Йәғни 1] — М.: ГИТТЛ, 1956.
* А. Зоммерфельд [http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Zommerfeld_t2_1956ru.djvu Атом спектрҙары һәм төҙөлөшө. 2-се том] — М.: ГИТТЛ, 1956.
* Шпольский Э. В. [http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Shpolskij_t2_1974ru.djvu Атом физикаһы. 2 Том. Квант механикаһы нигеҙендә атомдың электрон төҙөлөшөнә һәм тышлыҡ] 4-изд. — М.: Наука, 1974.

; Инглиз телендә

* {{Китап|автор=Michael F. L’Annunziata.|год=2003|заглавие=Handbook of Radioactivity Analysis|isbn=0-12-436603-1}}
* {{Китап|автор=H. F. Beyer, V. P. Shevelko.|год=2003|заглавие=Introduction to the Physics of Highly Charged Ions|издательство=CRC Press|isbn=0-75-030481-2|ref=Beyer}}
* {{Китап|автор=Gregory R. Choppin, Jan-Olov Liljenzin, Jan Rydberg.|год=2001|заглавие=Radiochemistry and Nuclear Chemistry|издательство=Elsevier|isbn=0-75-067463-6}}
* {{Китап|автор=J. Dalton.|год=1808|заглавие=A New System of Chemical Philosophy, Part 1|издательство=S. Russell|место=London and Manchester}}
* {{Китап|автор=Wolfgang Demtröder.|год=2002|заглавие=Atoms, Molecules and Photons: An Introduction to Atomic- Molecular- and Quantum Physics|издательство=Springer|издание=1st ed|isbn=3-540-20631-0|ref=Demtröder}}
* {{Китап|автор=Richard Feynman.|год=1995|заглавие=Six Easy Pieces|издательство=The Penguin Group|isbn=978-0-140-27666-4|ref=Feynman}}
* {{Китап|автор=Grant R. Fowles.|год=1989|заглавие=Introduction to Modern Optics|издательство=Courier Dover Publications|isbn=0-48-665957-7|ref=Fowles}}
* {{Китап|автор=Mrinalkanti Gangopadhyaya.|заглавие=Indian Atomism: History and Sources|издательство=Humanities Press|год=1981|место=Atlantic Highlands, New Jersey|isbn=0-391-02177-X}}
* {{Китап|автор=David L. Goodstein.|год=2002|заглавие=States of Matter|издательство=Courier Dover Publications|isbn=0-48-649506-X}}
* {{Китап|автор=Edward Robert Harrison.|год=2003|заглавие=Masks of the Universe: Changing Ideas on the Nature of the Cosmos|издательство=Cambridge University Press|isbn=0-52-177351-2}}
* {{Китап|автор=Tatjana Jevremovic.|год=2005|заглавие=Nuclear Principles in Engineering|издательство=Springer|isbn=0-38-723284-2}}
* {{Китап|автор=James Lequeux.|год=2005|заглавие=The Interstellar Medium|издательство=Springer|isbn=3-540-21326-0}}
* {{Китап|автор=Z.-P. Liang, E. M. Haacke.|ответственный=J. G. Webster|год=1999|том=2|pages=412—26|заглавие=Encyclopedia of Electrical and Electronics Engineering: Magnetic Resonance Imaging|издательство=John Wiley & Sons|ссылка=http://ieeexplore.ieee.org/iel5/8734/27658/01233976.pdf?arnumber=1233976|isbn=0-47-113946-7|ref=Liang, Haacke}}
* {{Китап|автор=Malcolm H. MacGregor.|год=1992|заглавие=The Enigmatic Electron|издательство=Oxford University Press|isbn=0-19-521833-7|ref=MacGregor}}
* {{Китап|автор=Oliver Manuel.|год=2001|заглавие=Origin of Elements in the Solar System: Implications of Post-1957 Observations|издательство=Springer|isbn=0-30-646562-0}}
* {{Китап|автор=Robert M. Mazo.|год=2002|заглавие=Brownian Motion: Fluctuations, Dynamics, and Applications|издательство=Oxford University Press|isbn=0-19-851567-7}}
* {{Китап|автор=Ian Mills, Tomislav Cvitaš, Klaus Homann, Nikola Kallay, Kozo Kuchitsu.|заглавие=Quantities, Units and Symbols in Physical Chemistry|издательство=[[International Union of Pure and Applied Chemistry]], Commission on Physiochemical Symbols Terminology and Units, Blackwell Scientific Publications|место=Oxford|издание=2nd ed|год=1993|ссылка=http://www.iupac.org/publications/books/gbook/green_book_2ed.pdf|isbn=0-632-03583-8}}
* {{Китап|автор=Richard Myers.|год=2003|заглавие=The Basics of Chemistry|ссылка=https://archive.org/details/basicsofchemistr0000myer|издательство=Greenwood Press|isbn=0-31-331664-3}}
* {{Китап|автор=Michael J. Padilla, Ioannis Miaoulis, Martha Cyr.|год=2002|заглавие=Prentice Hall Science Explorer: Chemical Building Blocks|издательство=Prentice-Hall|место=Upper Saddle River, New Jersey USA|isbn=0-13-054091-9|ref=Padilla et al.}}
* {{Китап|автор=Linus Pauling.|год=1960|заглавие=The Nature of the Chemical Bond|ссылка=https://archive.org/details/natureofchemical00paul|издательство=Cornell University Press|isbn=0-80-140333-2}}
* {{Китап|автор=Jeremy I. Pfeffer, Shlomo Nir.|год=2000|заглавие=Modern Physics: An Introductory Text|издательство=Imperial College Press|isbn=1-860-94250-4}}
* {{Китап|автор=Leonid Ivanovich Ponomarev.|год=1993|заглавие=The Quantum Dice|издательство=CRC Press|isbn=0-75-030251-8}}
* {{Китап|автор=J. Kenneth Shultis, Richard E. Faw.|заглавие=Fundamentals of Nuclear Science and Engineering|год=2002|издательство=CRC Press|isbn=0-82-470834-2}}
* {{Китап|автор=Robert Siegfried.|год=2002|заглавие=From Elements to Atoms: A History of Chemical Composition|издательство=DIANE|isbn=0-87-169924-9}}
* {{Китап|автор=Alan D. Sills.|год=2003|заглавие=Earth Science the Easy Way|ссылка=https://archive.org/details/earthscienceeasy00alan|издательство=Barron’s Educational Series|isbn=0-76-412146-4|ref=Sills}}
* {{Китап|автор=Boris M. Smirnov.|год=2003|заглавие=Physics of Atoms and Ions|издательство=Springer|isbn=0-38-795550-X}}
* {{Китап|автор=Dick Teresi.|издательство=Simon & Schuster|заглавие=Lost Discoveries: The Ancient Roots of Modern Science|год=2003|isbn=0-74-324379-X|ссылка=https://books.google.com/books?id=pheL_ubbXD0C&dq|pages=213—214}}
* {{Китап|автор=Graham Woan.|год=2000|заглавие=The Cambridge Handbook of Physics|издательство=Cambridge University Press|isbn=0-52-157507-9|ref=Woan}}
* {{Китап|автор=Charles Adolphe Wurtz.|год=1881|заглавие=The Atomic Theory|ссылка=https://archive.org/details/atomictheory02wurtgoog|издательство=D. Appleton and company|место=New York}}
* {{Китап|автор=Marco Zaider, Harald H. Rossi.|год=2001|заглавие=Radiation Science for Physicians and Public Health Workers|ссылка=https://archive.org/details/radiationscience0000zaid|издательство=Springer|isbn=0-30-646403-9}}
* {{Китап|автор=Steven S. Zumdahl.|год=2002|заглавие=Introductory Chemistry: A Foundation|издание=5th ed|издательство=Houghton Mifflin|ссылка=http://college.hmco.com/chemistry/intro/zumdahl/intro_chemistry/5e/students/protected/periodictables/pt/pt/pt_ar5.html|isbn=0-618-34342-3|ref=Zumdahl}}

== Һылтанмалар ==

** [http://www.femto.com.ua/articles/part_1/0220.html Атом] в Физической энциклопедии
** {{cite web|author=Eden Francis.|year=2002|url=http://dl.clackamas.cc.or.us/ch104-07/atomic_size.htm|title=Atomic Size|publisher=Clackamas Community College|accessdate=2007-01-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/616QEbp8E?url=http://dl.clackamas.cc.or.us/ch104-07/atomic_size.htm|archivedate=2011-08-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070204073653/http://dl.clackamas.cc.or.us/ch104-07/atomic_size.htm |date=2007-02-04 }}
** {{cite web|author=Craig C. Freudenrich.|url=http://dl.clackamas.cc.or.us/ch104-07/atomic_size.htm|title=How Atoms Work|publisher=How Stuff Works|accessdate=2007-01-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/616QEbp8E?url=http://dl.clackamas.cc.or.us/ch104-07/atomic_size.htm|archivedate=2011-08-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070204073653/http://dl.clackamas.cc.or.us/ch104-07/atomic_size.htm |date=2007-02-04 }}
** {{cite web|author=|year=2007|url=http://www.scienceaid.co.uk/chemistry/basics/theatom.html|title=The atom|publisher=Science aid+|accessdate=2007-01-09|description=A guide to the atom for teens|archiveurl=https://www.webcitation.org/616QF5Lhp?url=http://www.scienceaid.co.uk/chemistry/basics/theatom.html|archivedate=2011-08-21}}
** {{cite web|author=|date=2006-01-03|url=http://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A6672963|title=Atoms and Atomic Structure|publisher=[[Би-би-си]]|accessdate=2007-01-11|archiveurl=https://www.webcitation.org/616QFZXML?url=http://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A6672963|archivedate=2011-08-21}}
** {{cite web|author=|date=2006-01-03|url=http://www.colorado.edu/physics/2000/index.pl?Type=TOC|title=Physics 2000|publisher=University of Colorado|accessdate=2008-01-11|archiveurl=https://www.webcitation.org/616QGKIDk?url=http://www.colorado.edu/physics/2000/index.pl?Type=TOC|archivedate=2011-08-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080114002007/http://www.colorado.edu/physics/2000/index.pl?Type=TOC |date=2008-01-14 }}
** [https://ari.org.ru/pochemu-elektron-ne-padaet-na-yadro/ Почему электрон не падает на ядро?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201208063742/https://ari.org.ru/pochemu-elektron-ne-padaet-na-yadro/ |date=2020-12-08 }} [https://ari.org.ru/ Научный журнал ARI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211203092249/https://ari.org.ru/ |date=2021-12-03 }}
** {{cite web|author=|date=2009-09-16|url=http://korrespondent.net/tech/science/969021|title=Украинские ученые впервые сфотографировали атом|publisher=}}
** {{cite web|url=http://globalscience.ru/article/read/18783/|title=Ученые изолировали, захватили и сфотографировали атом Рубидия 85|publisher=|year=1 октября 2010|accessdate=2010-10-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/659XnyQq6?url=http://globalscience.ru/article/read/18783/|archivedate=2012-02-02}}
** [http://univertv.ru/video/himiya/obwaya_himiya/stroenie_atoma/?mark=all Строение атома] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230514071622/http://univertv.ru/video/himiya/obwaya_himiya/stroenie_atoma/?mark=all |date=2023-05-14 }}
** [https://www.youtube.com/watch?v=netv8LixuY0 Строение атома (учебный фильм)]
** {{cite web|url=http://www.nist.gov/pml/data/atomspec.cfm|title=Спектры атомов|accessdate=2010-10-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/616QMfBmA?url=http://www.nist.gov/pml/data/atomspec.cfm|archivedate=2011-08-21}}
** {{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=netv8LixuY0|title=Структура атомов, учебный фильм|accessdate=2010-10-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/616QMfBmA?url=http://www.nist.gov/pml/data/atomspec.cfm|archivedate=2011-08-21}}

[[Категория:Химияның төп положениелары һәм билдәләмәләре]]
[[Категория:Атом физикаһы]]
[[Категория:Атомдар]]
Атомдар (от  «бүленмәй, киҫкеләнмәй») —микроскопик ҙурлыҡтағы һәм массалы матдә киҫәксәһе, химик элементтың үҙенсәлектәрен йөрөтөүсе иң бәләкәй өлөшө. 

Атомдар йәҙрәнән һәм электрондарҙан тора (дөрөҫөрәге, электрон «болотонан»). Атом йәҙрәһе протондарҙан һәм нейтрондарҙан тора. Йәҙрәлә нейтрондар һаны төрлөсә булыуы мөмкин: нулдән алып бер нисә тиҫтәгә тиклем. Әгәр электрондар һаны йәҙрәләге протондар һанына тап килһә, дөйөм алғанда атом электр нейтраль була. Юғиһә, ниндәйҙер ыңғай йәки кире зарядҡа эйә һәм ион тип атала. Ҡайһы бер осраҡтарҙа атомдар электронейтраль система тигәнде аңлата, уларҙа йәҙрәнең заряды электрондарҙың дөйөм зарядына тиң була, шуның менән уларҙы электр зарядлы иондар менән ҡапма-ҡаршы ҡуялар..

Атомдың бөтә массаһын тиерлек (99,9 %) йөрөткән йәҙрә ыңғай зарядлы протондарҙан һәм бер-береһенә ныҡлы тәьҫир итешеү юлы менән бәйләнгән зарядһыҙ нейтрондарҙан тора. Атомдар йәҙрәләге протондар һәм нейтрондар һаны буйынса классификациялана:  протондарының һаны Z Менделеевтың периодик системаһындағы атомдың серия һанына тап килә һәм уның ниндәйҙер химик элементҡа ҡарауын билдәләй, ә N нейтрондарының һаны — был элементтың билдәле бер изотопы.Йәҙрәлә нейтрон булмаған берҙән-бер тотороҡло атом — еңел водород (протий). Z һаны шулай уҡ атом йәҙрәһенең дөйөм ыңғай электр зарядын (Z×e) һәм уның күләмен билдәләүсе нейтраль атомдағы электрондар һанын билдәләй.Atom // IUPAC Gold Book.

Атом-ара бәйләнештәр менән бәйләнеп атомдар молекулалар барлыҡҡа килтерә.

 Төшөнсә тарихы 
Атом төшөнсәһен материяның иң бәләкәй өлөшө тип тәүләп боронғо һинд һәм грек философтары атай. XVII һәм XVIII быуаттарҙа химиктар, ҡайһы бер матдәләрҙе химик ысулдар менән состав элементтарына артабан бүлеү мөмкин түгеллеген күрһәтеп, был идеяны эксперименталь рәүештә раҫлай алған. Әммә XIX быуат аҙағы — XX быуат башында физиктар субатом киҫәксәләрҙе һәм атомдың композицион төҙөлөшөн таба, атом исеме бирелгән реаль киҫәксәнең ысын барлыҡта бүленеүе асыҡланды.

1860 йылда Карлсруэла (Германия) халыҡ-ара химиктар съезында молекула һәм атом төшөнсәләрен билдәләү ҡабул ителә. Атом — химик элементтың ябай һәм ҡатмарлы матдәләр составына ингән иң бәләкәй киҫәксәһе.

 Атом моделе 

 Материя киҫәктәре. Демокрит, матдәнең үҙенсәлектәре атомдарҙың формаһы, массаһы һәм башҡа үҙенсәлектәре менән билдәләнә, тип иҫәпләгән. Мәҫәлән, янғын атомдарында ут үткер, шуға күрә ут бешерергә һәләтле, ҡаты есемдәрҙә тупаҫ, шуға күрә улар бер-береһенә ныҡлап тотона, һыуҙа шыма, шуға һыу ағырға һәләтле. Хатта кеше күңеле лә, Демокрит буйынса, атомдарҙан тора.
 Томсондың 1904 йылдағы атом моделе («Йөҙөмлө пудинг» моделе). J. J. Томсон атомды уның эсендә электрондар ҡамалған ҡайһы бер ыңғай зарядлы есем тип ҡарарға тәҡдим итә. Резерфордтың альфа киҫәксәләре менән үткәргән тәжрибәһенән һуң был модель кире ҡағыла.
 Нагаоканың  тәүге планетар атом моделе. 1904 йылда япон физигы Хантаро Нагаока Сатурн планетаһы аналогияһы буйынса төҙөлгән атом моделен тәҡдим итә. Был моделдә электрондар орбиталарҙа ҙур булмаған ыңғай йәҙрә тирәләй әйләнеп, ҡулсаларға берләштерелә. Модель хаталы булып сыҡты
 Бор-Резерфордтың  планетар атом моделе. 1911 йылда Эрнест Резерфорд, бер нисә тәжрибә үткәреп, атом — планеталар системаһының бер төрө тигән һығымтаға килә, унда электрондар орбитала атом уртаһында урынлашҡан ауыр ыңғай зарядлы йәҙрә тирәләй хәрәкәт итә («Атомдың Резерфорд моделе»).  Әммә атомдың был тасуирламаһы классик электродинамика менән конфликтҡа инә. Шуныһы мәғлүм: классик электродинамикаға ярашлы, центрипеталь тиҙлек менән хәрәкәт иткәндә электрон электромагнит тулҡындар бүлеп сығарыуға, тимәк, энергияһын юғалтырға тейеш. Иҫәпләүҙәр күрһәтеүенсә, бындай атомдағы электрондың йәҙрәгә эләгеү ваҡыты бөтөнләй әһәмиәтһеҙ. Атомдарҙың тотороҡлолоғон аңлатыр өсөн Нильс Борға постулаттар индерергә тура килә, уға ярашлы атомда электрон махсус энергия хәлендә энергияһын юғалтмай («Атомдың Бор-Резерфорд моделе»). Борҙың постулаттарын индереү кәрәклеге классик механиканың атомды тасуирлауҙа ҡулланылмауын аңлау эҙемтәһе була. Атомдың нурланышын артабан өйрәнеү квант механикаһын булдырыуға килтерә, был күҙәтелгән факттарҙың күпселеген аңлатырға мөмкинлек бирә.

 Атомдың квант-механик моделе 
Атомдың хәҙерге заман моделе — Бор-Резерфорд планета моделендә төҙөлгән.  Хәҙерге моделгә ярашлы, атом йәҙрәһе ыңғай зарядлы протондарҙан һәм зарядһыҙ нейтрондарҙан тора һәм кире зарядлы электрондар менән уратып алынған. Әммә квант механикаһы идеялары электрондар йәҙрә тирәләй ниндәй ҙә булһа аныҡ траекториялар буйлап хәрәкәт итә тип фаразларға мөмкинлек бирмәй (электрондың атомдағы координатаһының билдәһеҙлеген атомдың ҙурлығы менән сағыштырырға мөмкин).

Атомдарҙың химик үҙенсәлектәре электрон ҡабығының конфигурацияһы менән билдәләнә һәм квант механикаһы тарафынан тасуирлана. Периодик таблицала атомдың торошо уның йәҙрәһенең электр заряды (йәғни протондар һаны) менән билдәләнә, шул уҡ ваҡытта нейтрондар һаны химик үҙенсәлектәргә төптән йоғонто яһамай; был осраҡта йәҙрәләге нейтрондар, ҡағиҙә булараҡ, протондарҙан күберәк (ҡара: атом йәҙрәһе). Әгәр атом нейтраль хәлдә булһа, ундағы электрондар һаны протондар һанына тиң. Атомдың төп өлөшө йәҙрәлә тупланған, ә электрондарҙың атомдың дөйөм массаһындағы масса өлөшө әһәмиәтһеҙ (йәҙрә массаһының бер нисә йөҙҙән бер өлөшө).

Атом массаһы, ҡағиҙә булараҡ, углерод 12C тотороҡло изотопы атомы массаһының 1⁄12 өлөшөнә тиң масса (дальтон) атом берәмектәрендә үлсәнә.

 Атом төҙөлөшө 

 Субатом ктҫәксәләре 
Атом һүҙе тәүге мәғәнәлә бәләкәйерәк өлөштәргә бүленмәгән киҫәксәне аңлатһа ла, фәнни фекерҙәр буйынса, атом субатом киҫәксәләр тип аталған ваҡ киҫәксәләрҙән тора. Атом электрондарҙан, протондарҙан, водород-1-ҙән башҡа бөтә атомдарҙа ла , шулай уҡ нейтрондар ҙа бар.

Электрон — атомдың 9,11⋅10−31 кг массалы, кире зарядлы һәм хәҙерге заман ысулдары менән үлсәү өсөн бик бәләкәй ҙурлыҡтағы состав киҫәксәләренең иң еңеле. Электрондың магнит моментын үтә теүәл билдәләү буйынса тәжрибәләр (1989 йылда Нобель премияһы) электрондың ҙурлығы 10-18 метрҙан артмауын күрһәтә.Демельт Х.«Эксперименты с покоящейся изолированной субатомной частицей» // УФН, т. 160 (12), с. 129—139, 1990Nobel lecture, December, 8, 1989, Hans D. Dehmelt Experiments with an isolated subatomic particle at rest.

Протондар ыңғай зарядҡа эйә һәм электрондан 1836 тапҡырға ауырыраҡ (1,6726 кг). Нейтрондарҙың электр заряды юҡ һәм электрондан 1839 тапҡырға ауырыраҡ (1,6749 кг).

Масса дефекты күренеше арҡаһында йәҙрә массаһы  уның составындағы  протондар һәм нейтрондар массалары суммаһынан кәмерәк була. Нейтрондар һәм протондар сағыштырырлыҡ ҙурлығы яҡынса 2,5⋅10-15 м, әммә был киҫәксәләрҙең дәүмәлдәре насар билдәләнгән.

Элементар киҫәксәләрҙең стандарт моделендә протондар ҙа, нейтрондар ҙа кварк тип аталған элементар киҫәксәләрҙән тора. Лептондар менән бер рәттән кварктар материяның төп компоненттарының береһе булып тора. Беренсеһе лә, икенсеһе лә — фермиондар. Кварктарҙың алты төрө бар, уларҙың һәр береһенең электр заряды +2⁄3 йәки (−1⁄3) элементар. Протондар ике у-кварктан һәм бер д-кварктан тора, шул уҡ ваҡытта нейтрон бер у-кварктан һәм ике д-кварктан тора. Был айырма протон һәм нейтрон массаларының һәм зарядтарының айырмаһын аңлата. Кварктар глюондар аша тапшырылған көслө ядро үҙ-ара тәьҫир итешеү менән бәйләнгән. 

 Атомда электорон 
Электрондарҙы квант механикаһы эсендә атомда тасуирлағанда, ғәҙәттә, n электрондар системаһы өсөн 3n- үлсәмле арауыҡта таралыу ихтималлығы ҡарала.

Атом йәҙрәһенә электрондар тартыла, кулон үҙ-ара тәьҫир итешеүе лә электрондар араһында бар. Ошо уҡ көстәр потенциаль барьер барлыҡҡа килтерә һәм электрондарҙы тотоп тора. Электоронға йәҙрә тартыу көсөн еңеү өсөн ситтән энергия алырға кәрәк. Электрон йәҙрәгә яҡыныраҡ булған һайын, күберәк энергия талап ителә.

Электрондарға, башҡа киҫәксәләр кеүек үк,   корпускуляр-тулҡын дуализмы хас. Ҡайһы берҙә орбиталдарҙа электрон хәрәкәт итә тип әйтәләр, был дөрөҫ түгел. Электрондарҙың торошо тулҡын функцияһы менән тасуирлана, уның  арауыҡтың теге йәки был нөктәһендә киҫәксәләр табыу ихтималлығы билдәләнә, йәки,  тығыҙлыҡ операторы менән билдәләнә. Атом орбиталдарының дискрет йыйылмаһы бар, улар электрондарҙың атомдағы стационар саф хәленә тап килә.

Һәр орбита үҙенең энергия кимәленә тап килә. Атом икенсе атом менән бәрелешкәндә  электрон юғарараҡ энергия кимәленә күсергә мөмкин, был осраҡта электрон фотон энергияһын йота. Түбәнерәк кимәлгә күскәндә электрон энергияны  икенсе электронға күсереп бирә. Йотоу осрағындағы кеүек, нурлы күсештә лә фотон энергияһы электрондың был кимәлдәге энергетик айырмаһына тиң (ҡара: Борпостулаттары). Бүленеп сыҡҡан нурланыш йышлығы ν  фотон энергияһы E менән E =hν нисбәте менән бәйле, бында h планк константаһы.

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 

 Атом һәм молекула физикаһы
 Молекула
 Электрон

 Иҫкәрмә 

 Әҙәбиәт 

 
 Р Бейдер Молекулала атомдар. Квант теорияһы. М.: Мир, 2001. — C. 532.
  Архивная копия 2013 йыл, 31 июль Wayback Machine
 А. Зоммерфельд Атом спектрҙары һәм төҙөлөшө. Йәғни 1 — М.: ГИТТЛ, 1956.
 А. Зоммерфельд Атом спектрҙары һәм төҙөлөшө. 2-се том — М.: ГИТТЛ, 1956.
 Шпольский Э. В. Атом физикаһы. 2 Том. Квант механикаһы нигеҙендә атомдың электрон төҙөлөшөнә һәм тышлыҡ 4-изд. — М.: Наука, 1974.

 Инглиз телендә

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 Һылтанмалар 

 Атом в Физической энциклопедии
  
  
 
 
  
 Почему электрон не падает на ядро?  Научный журнал ARI 
 
 
 Строение атома 
 Строение атома (учебный фильм)
 
 

Категория:Химияның төп положениелары һәм билдәләмәләре
Категория:Атом физикаһы
Категория:Атомдар