Бәләбәй
{{НП
 |статус                   = Ҡала
 |русское название         = Бәләбәй
 |оригинальное название    = 
 |изображение=Белебей, Михаило-Архангельская церковь.jpg
 |герб                     = Coat_of_Arms_of_Belebei_(Bashkortostan).png
 |флаг                     = Flag of Belebey.svg
 |описание флага           = 
 |ширина флага             = 150
  |lat_deg = 54|lat_min = 06|lat_sec = 00
  |lon_deg = 54|lon_min = 08|lon_sec = 00
  |CoordAddon = type:city(61200)_region:RU
  |CoordScale = 
 |регион                   = Башҡортостан
 |регион в таблице         = Башҡортостан
 |вид района               = 
 |район                    = Бәләбәй районы
 |район в таблице          = Бәләбәй районы {{!}}Бәләбәй районы
 |вид поселения            = ҡала
 |поселение                = Бәләбәй 
 |поселение в таблице      = 
 |глава                    = Мурмилов Юрий Александрович
 |дата основания           = 1751
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 1781
 |площадь                  = 34,26
 |высота центра НП         = 300
  |население               = {{ Население | Белебей | тс }}
  |год переписи            = {{ Население | Белебей | г }}
  |плотность               = 
  |агломерация             = 
  |национальный состав     = 
  |конфессиональный состав = 
  |этнохороним             = бәләбәйҙәр
 |почтовый индекс          = 452008
 |телефонный код           = 34786
 |цифровой идентификатор   = 80405
 |категория в Commons      = Belebei
 |сайт                     = 
}}
[[Файл:Belebey COA (Ufa Governorate) (1782).png|100px|thumb|Бәләбәй гербы (1782—2006)]]
'''Бәләбәй''' — [[Башҡортостан]]дың республика әһәмиәтендәге ҡалаһы. [[Бәләбәй районы]]ның административ үҙәге. Ҡала [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[көньяҡ]]-[[көнбайыш]]ында, Үҫән йылғаһының һул яҡ ярында урынлашҡан. Халҡы 61,2 мең кеше ([[2005]]), 1926 йылда 11,3 мең, [[1959]] йылда 26,2 мең, [[1979]] йылда 43,2 мең, [[1995]] йылда 57,2 мең кеше йәшәгән.

== Тарихы ==
Халыҡ риүәйәттәре, архив мәғлүмәттәре буйынса, Бәләбәй ауылына припущенник [[сыуаштар]] нигеҙ һала.
[[1781]] йылда Бәләбәй өйәҙ ҡалаһына әүерелгән. [[Башҡортостан]] ерендәге башҡа ҡалалар кеүек, батша хакимиәтенең терәк пункты булған. Боронғо Бәләбәйҙе бары [[христианлыҡ|православие]] [[сиркәү]]е, [[мосолман]] [[мәсет]]е һәм төрмә биналары ғына «биҙәп» торған.

Ҡала [[Ырымбур губернаһы]]ның Бәләбәй өйәҙе үҙәге була.

Ҡаланың [[Өфө]]гә, Ырымбурға, Ҡазанға, [[Белорет (ҡала)|Белоретҡа]] илтеүсе юлдар сатында — бик уңайлы ерҙә урынлашыуы уның уҫешенә ыңғай йоғонто яһаған. Шулай ҙа ҡала ифрат яй үҫкән. Иген үҫтереүҙән һәм мал аҫрауҙан тыш, ҡала халҡы урмансылыҡ кәсептәре менән дә шөғөлләнгән.

Хәҙерге Бәләбәй — Башҡортостандың индустриаль һәм мәҙәни үҙәктәренең береһе. Шкапов нефть ятҡылығы асылғандан һуң Бәләбәй нефтселәр ҡалаһы булып китһә, «Автонормаль» заводы төҙөлгәндән һуң уға машина эшләүселәр ҡалаһы тигән атама өҫтәлә.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Бакаев Михаил Иванович]] (12.09.1902—25.10.1962) — [[СССР|совет]] Хәрби-Диңгеҙ флоты хеҙмәткәре, контр-адмирал. [[Ленин ордены|Ленин]], өс Ҡыҙыл Байраҡ, I дәрәжә Ватан һуғышы, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы<ref>[https://pochta-/polevaya.ru/aboutarmy/calendar/born_on_this_day/c163741.html Михаил Иванович Бакаев — «Почта Полевая» сайты]{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|30|08|2017}}</ref>.  
* [[Болелый Владимир Антонович]] (22.01.1924), нефтсе, хужалыҡ эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1953—1992 йылдарҙа «[[Башнефть]]» производство берекмәһенең Бәләбәй быраулау контораһы директоры һәм Бәләбәй быраулау эштәре идаралығы начальнигы. [[РСФСР]] нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1985), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған нефтсеһе (1974), [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе (1974). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1959), ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966, 1971), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1981) һәм II дәрәжә Ватан һуғышы (1985) ордендары кавалеры. Ҡаланың почётлы гражданы (1989). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлетамаҡ районы]] [[Константиноградовка]] ауылынан<ref>[http://www.str-raion.ru/our_district/history_destiny_identity/ Энциклопедия Стерлитамакского района. Муниципальный район Стерлитамакский район Республики Башкортостан. Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171028105545/http://www.str-raion.ru/our_district/history_destiny_identity/ |date=2017-10-28 }}{{ref-ru}}{{V|13|01|2019}}</ref><ref>[http://www.belebey-mr.ru/rayon/pochetnye-grazhdane/ ОФИЦИАЛЬНЫЙ САЙТ МУНИЦИПАЛЬНОГО РАЙОНА БЕЛЕБЕЕВСКИЙ РАЙОН РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН. Почётные граждане. БОЛЕЛЫЙ ВЛАДИМИР АНТОНОВИЧ, 1924 г.]{{ref-ru}}{{V|13|01|2019}}</ref>.
* [[Чурикова Инна Михайловна]] (1943—14.01.2023), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең [[театр]] һәм кино актёры; [[СССР]]-ҙың (1991) һәм РСФСР-ҙың (1985) халыҡ артисы, РСФСР-ҙың (1987) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1996) Дәүләт премиялары лауреаты. «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының тулы кавалеры. [[Ленин комсомолы премияһы]] лауреаты (1976).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Гоц Сергей Степанович]] (9.03.1954), ғалим-радиофизик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (1998), профессор (1999). СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1991)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/5189-gots-sergej-stepanovich Башҡорт энциклопедияһы — Гоц Сергей Степанович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421073721/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5189-gots-sergej-stepanovich |date=2016-04-21 }}{{V|7|03|2019}}</ref>.
* [[Грязнов Владимир Иванович]] (22.09.1918—19.08.2002), режиссёр. 1952—1979 йылдарҙа «Стерлитамакстрой» тресының «Төҙөүсе» мәҙәниәт һарайы директоры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1969). II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5365-gryaznov-vladimir-ivanovich Башҡорт энциклопедияһы — Грязнов Владимир Иванович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421071251/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5365-gryaznov-vladimir-ivanovich |date=2016-04-21 }}{{V|18|09|2018}}</ref>. 
* [[Иванов Владимир Николаевич]] (1.02.1938—9.07.1993), спортсы, тренер, РСФСР-ҙың еңел атлетика буйынса атҡаҙанған тренеры (1991), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1988)<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/3216-ivanov-vladimir-nikolaevich Башҡорт энциклопедияһы — Иванов Владимир Николаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421012406/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/3216-ivanov-vladimir-nikolaevich |date=2016-04-21 }}{{V|28|01|2018}}</ref>.
* [[Солтанов Риф Абдулнур улы]] (2.10.1939), прокуратура органдары ветераны. 1990—2000 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡалаһы прокуроры. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1989)<ref>[https://wikisource.org/wiki/%D0%91%D0%B5%D2%99%D2%99%D0%B5%D2%A3_%D1%85%D0%B5%D2%99%D0%BC%D3%99%D1%82_%E2%80%93_%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%B8%D0%B6%D0%B0%D0%B4_%D1%83%D0%BB Ансар Нуретдинов. «Беҙҙең хеҙмәт – ысын ижад ул», Викикитапханала «Башҡортостан» гәзитенән мәҡәлә, 2013, 12 ғинуар]</ref>. 
* [[Сөнәғәтов Борис Лоҡман улы]] (16.02.1934—2003), нефтсе. РСФСР-ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы һәм рационализаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (1994). СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы. Ҡаланың почётлы гражданы (1998)<ref>[http://www.belebey-mr.ru/rayon/pochetnye-grazhdane/ ОФИЦИАЛЬНЫЙ САЙТ МУНИЦИПАЛЬНОГО РАЙОНА БЕЛЕБЕЕВСКИЙ РАЙОН РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН. Почётные граждане. СУНАГАТОВ БОРИС ЛУКМАНОВИЧ]{{ref-ru}}{{V|9|02|2019}}</ref>.
* [[Храмов Алексей Васильевич]] (25.02.1909—14.11.1978), рәссам. 1934 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1974)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/16245-khramov-aleksej-vasilevich Башҡорт энциклопедияһы — Храмов Алексей Васильевич]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|21|02|2019}}</ref>. }}

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||52857||24506||28351||46,4 %||53,6 %
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||60928||28000||32928||46,0 %||54,0 %
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||||||||||
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}
[[Файл:Belebey, Republic of Bashkortostan, Russia - panoramio (3).jpg|мини]]
[[Файл:Belebey, Republic of Bashkortostan, Russia - panoramio (2).jpg|мини|Яны урам]]
[[Рәсем:Belebei.jpg|200px|справа]]

== Иҡтисады ==
Ҡалалағы төп иҡтисади ойошмалар:
* «Аксаковнефть» нефть һэм газ табыу идаралығы
* «Автонормаль» машиналар эшләү заводы
* Тәжрибә-механика заводы
* «Башсельмаш» заводы
* Ит комбинаты
* Май-сыр комбинаты
* Тегеү фабрикаһы

== Мәғариф ==
Ҡаланың төп белем биреү учреждениелары:
* Медицина училищеһы
* Машиналар төҙөү техникумы
* Бәләбәй совхоз-техникумы
* Һамар архитектура институты филиалы

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
{{commonscat|Belebei}}
* [http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%B9|Википедияла урыҫ телендә мәҡәлә]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://encycl.bash-portal.ru/oglav.htm Краткая энциклопедия Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130331021959/http://encycl.bash-portal.ru/oglav.htm |date=2013-03-31 }}
* [http://www.belebey-mr.ru/ Бәләбәй ҡалаһының һәм районының рәсми сайты]
* [http://belebei.ru/ Бәләбәй ҡалаһының порталы]
* [http://belkomp.narod.ru/ Бәләбәй ҡалаһының альтернатив мәғлүмәт порталы]
* [http://www.belebey.ru/ Информационный портал города Белебея]
* [http://belebej.al.ru/ Информационый сайт о Башкирии и г. Белебее] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210422231343/http://belebej.al.ru/ |date=2021-04-22 }}
* [http://www.moybelebey.ru/ Информационно-развлекательный портал г. Белебей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080215130557/http://www.moybelebey.ru/ |date=2008-02-15 }}
* [http://www.vexillographia.ru/russia/subjects/towns/belebei.htm Бәләбәй флагы]
{{Башҡорттар һаны буйынса Рәсәй тораҡ пункттары}}
{{Бәләбәй районы ауылдары}}
{{Башҡортостан ҡалалары}}

[[Категория:Башҡортостан ҡалалары]]
[[Категория:Бәләбәй]]
[[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]]
Бәләбәй — Башҡортостандың республика әһәмиәтендәге ҡалаһы. Бәләбәй районының административ үҙәге. Ҡала Башҡортостан Республикаһының көньяҡ-көнбайышында, Үҫән йылғаһының һул яҡ ярында урынлашҡан. Халҡы 61,2 мең кеше (2005), 1926 йылда 11,3 мең, 1959 йылда 26,2 мең, 1979 йылда 43,2 мең, 1995 йылда 57,2 мең кеше йәшәгән.

 Тарихы 
Халыҡ риүәйәттәре, архив мәғлүмәттәре буйынса, Бәләбәй ауылына припущенник сыуаштар нигеҙ һала.
1781 йылда Бәләбәй өйәҙ ҡалаһына әүерелгән. Башҡортостан ерендәге башҡа ҡалалар кеүек, батша хакимиәтенең терәк пункты булған. Боронғо Бәләбәйҙе бары православие сиркәүе, мосолман мәсете һәм төрмә биналары ғына «биҙәп» торған.

Ҡала Ырымбур губернаһының Бәләбәй өйәҙе үҙәге була.

Ҡаланың Өфөгә, Ырымбурға, Ҡазанға, Белоретҡа илтеүсе юлдар сатында — бик уңайлы ерҙә урынлашыуы уның уҫешенә ыңғай йоғонто яһаған. Шулай ҙа ҡала ифрат яй үҫкән. Иген үҫтереүҙән һәм мал аҫрауҙан тыш, ҡала халҡы урмансылыҡ кәсептәре менән дә шөғөлләнгән.

Хәҙерге Бәләбәй — Башҡортостандың индустриаль һәм мәҙәни үҙәктәренең береһе. Шкапов нефть ятҡылығы асылғандан һуң Бәләбәй нефтселәр ҡалаһы булып китһә, «Автонормаль» заводы төҙөлгәндән һуң уға машина эшләүселәр ҡалаһы тигән атама өҫтәлә.

 Билдәле шәхестәре 
 Бакаев Михаил Иванович (12.09.1902—25.10.1962) — совет Хәрби-Диңгеҙ флоты хеҙмәткәре, контр-адмирал. Ленин, өс Ҡыҙыл Байраҡ, I дәрәжә Ватан һуғышы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусыМихаил Иванович Бакаев — «Почта Полевая» сайты.  
 Болелый Владимир Антонович (22.01.1924), нефтсе, хужалыҡ эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1953—1992 йылдарҙа «Башнефть» производство берекмәһенең Бәләбәй быраулау контораһы директоры һәм Бәләбәй быраулау эштәре идаралығы начальнигы. РСФСР нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1985), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1974), СССР-ҙың почётлы нефтсеһе (1974). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1959), ике «Почёт Билдәһе» (1966, 1971), Халыҡтар Дуҫлығы (1981) һәм II дәрәжә Ватан һуғышы (1985) ордендары кавалеры. Ҡаланың почётлы гражданы (1989). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районы Константиноградовка ауылынанЭнциклопедия Стерлитамакского района. Муниципальный район Стерлитамакский район Республики Башкортостан. Официальный сайт ОФИЦИАЛЬНЫЙ САЙТ МУНИЦИПАЛЬНОГО РАЙОНА БЕЛЕБЕЕВСКИЙ РАЙОН РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН. Почётные граждане. БОЛЕЛЫЙ ВЛАДИМИР АНТОНОВИЧ, 1924 г..
 Чурикова Инна Михайловна (1943—14.01.2023), СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры; СССР-ҙың (1991) һәм РСФСР-ҙың (1985) халыҡ артисы, РСФСР-ҙың (1987) һәм Рәсәй Федерацияһының (1996) Дәүләт премиялары лауреаты. «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының тулы кавалеры. Ленин комсомолы премияһы лауреаты (1976).

 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар 1959 йыл 15 ғинуар 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар52857245062835146,4 %53,6 % 2002 йыл 9 октябрь60928280003292846,0 %54,0 % 2010 йыл 14 октябрь

мини
мини|Яны урам
200px|справа

 Иҡтисады 
Ҡалалағы төп иҡтисади ойошмалар:
 «Аксаковнефть» нефть һэм газ табыу идаралығы
 «Автонормаль» машиналар эшләү заводы
 Тәжрибә-механика заводы
 «Башсельмаш» заводы
 Ит комбинаты
 Май-сыр комбинаты
 Тегеү фабрикаһы

 Мәғариф 
Ҡаланың төп белем биреү учреждениелары:
 Медицина училищеһы
 Машиналар төҙөү техникумы
 Бәләбәй совхоз-техникумы
 Һамар архитектура институты филиалы

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 

 урыҫ телендә мәҡәлә
 Краткая энциклопедия Башкортостана 
 Бәләбәй ҡалаһының һәм районының рәсми сайты
 Бәләбәй ҡалаһының порталы
 Бәләбәй ҡалаһының альтернатив мәғлүмәт порталы
 Информационный портал города Белебея
 Информационый сайт о Башкирии и г. Белебее 
 Информационно-развлекательный портал г. Белебей 
 Бәләбәй флагы

Категория:Башҡортостан ҡалалары
Категория:Бәләбәй
Категория:Башҡортостан район үҙәктәре