Рәсүлев Зәйнулла Хәбибулла улы
{{Персона
 |имя                  = Зәйнулла Рәсүлев 
 |оригинал имени       = 
 |изображение            = Rasulev Zaynulla.jpg
 |ширина               = 200px
 |описание изображения = 
 |имя при рождении     = 
 |род деятельности     = дин әһеле
 |дата рождения        = 20.03.1833
 |место рождения       = {{ТУ|Ырымбур губернаһы}}, [[Троицк өйәҙе]], Туңғатар улусы  (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ТУ|Учалы районы}}), [[Шәрип (Учалы районы)|Шәрип]] ауылы 
 |гражданство          = 
 |подданство           = {{Рәсәй империяһы}}
 |дата смерти          = 02.02.1917
 |место смерти         = {{ВБУ|Ырымбур губернаһы}}, [[Троицк өйәҙе]], {{ВБУ|Троицк|Троицкиҙа|Троицк (Силәбе өлкәһе)}} ҡалаһы  
 |отец                 = 
 |мать                 = 
 |супруг               = 
 |супруга              = 
 |дети                 = 
 |награды и премии     = 
 |сайт                 = 
 |викисклад            = 
}}
{{фамилиялаш|Рәсүлев}}

'''Зәйнулла Рәсулев''' (''Зәйнулла бин Хәбибулла бин Рәсүл'', ''Зәйнулла-ишан''; [[20 март]] [[1833 йыл]] — [[2 февраль]] [[1917 йыл]]) — [[башҡорт]] [[дин]] әһеле, [[ишан]], йәмәғәт эшмәкәре һәм мәғрифәтсе. [[Нәҡшбәндиә]] тәриҡәте шәйехе, [[йәдитселек]] етәкселәренең береһе<ref>{{начало цитаты}}«''Л. Ә. Ямаева буйынса Зәйнулла Рәсүлев консерватив ҡарашлы кеше булған, ә „[[Рәсүлиә]]“ мәҙрәсәһендәге йәдитселек элементтары уның улы — Ғабдрахман Рәсүлев ваҡытында индерелә.''.»{{конец цитаты|источник={{статья
 |автор         = [[Ямаева Лариса Әсхәт ҡыҙы|Ямаева Л. А.]]
 |заглавие      = Суфийские братства на территории исторического Башкортостана
 |ссылка        = http://vatandash.ru/index.php?article=1657
 |язык          = 
 |издание       = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]
 |тип           = 
 |год           = 2008
 |том           = 
 |номер         = 7
 |страницы      = 162—181
 |doi           = 
 |issn          = 1683-3554
}}}}</ref>.

Халыҡта әүлиә һәм табип һымаҡ та билдәле булған. Шәрҡиәтсе В. В. Бартольд уны башҡорттарҙың «рухи короле» тип атай<ref>{{статья
 |автор         = Бартольд В. В.
 |заглавие      = Шейх Зайнулла Расулев
 |ссылка        = 
 |язык          = 
 |место         = Петроград
 |издание       = Мусульманский мир
 |тип           = 
 |год           = 1917
 |том           = 
 |номер         = вып. 1
 |страницы      = 73—74
 |doi           = 
 |issn          = 
}}</ref>.

== Биографияһы ==

=== Сығышы һәм ғаиләһе ===
Зәйнулла Рәсулев 1833 йылдың 20 мартында (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 25 мартында) [[Ырымбур губернаһы]] [[Троицк өйәҙе]] Туңғатар улусының (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Учалы районы]]ның) [[Шәрип (Учалы районы)|Шәрип]] ауылында башҡорт муллаһы ғәиләһендә тыуған.

Рәсүлевтар сығышы менән башҡорт ҡәбиләһе [[ҡыуаҡан]]дан<ref>[[Табын]]дар төркөмөнә инә.</ref> булғандар<ref name="Суфийские братства">{{статья
 |автор         = [[Ямаева Лариса Әсхәт ҡыҙы|Ямаева Л. А.]]
 |заглавие      = Суфийские братства на территории исторического Башкортостана
 |ссылка        = http://vatandash.ru/index.php?article=1657
 |язык          = 
 |издание       = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]
 |тип           = 
 |год           = 2008
 |том           = 
 |номер         = 7
 |страницы      = 162—181
 |doi           = 
 |issn          = 1683-3554
}}</ref>. Зәйнулланың [[шәжәрә]]һе артабанғыса булған: ''Туҡһаба-бей→ Ҡаңлы→ Миңтәй→ Шахмай→ Һеркә→ Манғут → Ятабей→ Яңыш→ Ураҙғәли→ Моратҡол→ Тупый→ Солтанай→ Ғашиҡ→ Байрамғол→ Муса→ Рәсүл→ Хәбибулла→ Зәйнулла''<ref name="Родословная Зайнуллы ишана Расулева">{{статья
 |автор         = Батталов Б.
 |заглавие      = Родословная Зайнуллы ишана Расулева
 |ссылка        = http://rdum.info/netcat_files/1526_45.pdf
 |язык          = 
 |издание       = Хилял
 |тип           = 
 |год           = 2013
 |том           = 
 |номер         = 4 (83)
 |страницы      = 3
 |doi           = 
 |issn          = 
}}</ref>.
[[Файл:Бөйөк мәғрифәтсе, рухи остаз Зәйнулла Рәсүлев тыуған йорт нигеҙендәге һәйкәл.jpg|thumb|right|250px|Зәйнулла Рәсүлев тыуған йорт нигеҙендәге һәйкәл. [[Шәрип (Учалы районы)|Шәрип]] ауылы.]]
Зәйнулланың фамилияһы ҡартатаһы ''Рәсүл-хәҙрәт бин Муса әш-Шәриф'' алынған, ул Шәрип ауылы мәсетенең имамы һәм уның янындағы мәҙрәсәнең мөҙәрисе була. Зәйнулланың атаһы ''Хәбибулла'' тыуған ауылының мәҙрәсәһен тамамлап унда мөҙәрис булып эшләй<ref name="Суфийские братства"/>. ХIX—XX быуаттарҙағы ҡайһы бер рәсми документтарҙа Зәйнуланың фамилияһы ''Хәбибуллин''<ref>Ҡайһы саҡтарҙа — ''Хәйруллин'' йәки ''Хәйбуллин''.</ref> тип яҙылған. Зәйнулланың әсәһе — күренекле ''Аҙнасура-ишан''дың яҡын туғаны булған<ref name="История башкирского народа">{{книга
 |автор         = 
 |заглавие      = История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы|М. М. Кульшарипов]]; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |место         = СПб.
 |издательство  = Наука
 |год           = 2011
 |том           = IV
 |страниц       = 400
 |страницы      = 302—308
 |isbn          = 978-5-02-038276-3
}}</ref>.

Зәйнулланың дүрт ҡатыны, биш улы һәм дүрт ҡыҙы булыуы билдәле<ref name="Родословная Зайнуллы ишана Расулева"/>. Улы [[Рәсүлев Ғабдрахман Зәйнулла улы|Ғабдрахман]] (1881—1950) [[Рәсәй Үҙәк диниә назараты|СССР-ҙың Европа өлөшө һәм Себер Диниә назаратының]] [[мөфтөй]]ө итеп һайланған.

=== Үҫеш йылдары ===
Тәүге осорҙа Зәйнулла ҡартатаһы ''Рәсүл-хәҙрәт бин Муса әш-Шәриф''тең [[мәҙрәсә]]һендә уҡый<ref name="Суфийские братства"/>. 1843—1845 йылдарҙа башҡорт кантоны үҙәге булған [[Малай-Муйнаҡ]] ауылындағы ''Мөхәмәт Бохари''ҙың мәҙрәсәһендә белем ала. Ул мәрхүм булғандан һуң ''Яҡуп бин Әхмәт әл-Ахунди''ла уҡый һәм уның менән бергә 1848 йылда [[Ахун (Учалы районы)|Ахун]] ауылына күсә<ref name="Ислам на Урале">{{книга
 | автор         = Денисов Д. Н., Валеев Г. К., Гизатуллин Р. Н.
 | заглавие      = Расулев Зайнулла Хабибуллович. // Ислам на Урале. Энциклопедический словарь
 | ответственный = Сост. и отв. редактор Д. З. Хайретдинов
 | место         = М.
 | издательство  = «Медина»
 | год           = 2009
 | страниц       = 404
 | страницы      = 301—303
 | isbn          = 978-5-9756-0054-7
 | ref           = 
}}</ref>.

1851 йылда [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]] ҡалаһының [[Троицк тарихи мәсеттәре|йәмиғ мәсете]] янындағы ''Әхмәт бин Хәлит Рахманғол әл-Манғари'' (әл-Минкари; 1821—1921) мәҙрәсәһенә — [[Мөхәмәҙиә мәҙрәсәһе (Троицк)|«Мөхәмәҙиә» мәҙрәсәһенә]] уҡырға бара. Әхмәт хажи ''Бохара''ның ''Коклеташ мәҙрәсә''һен тамамлай һәм ''[[Нәҡшбәндиә]] дини йәмғиәте'' ағзаһы булып китә, артабан [[Истанбул]]да уҡыуын дауам итеп ''шәйех'' тигән исем алып йөрөргә хоҡуҡ ала һәм тыуған яғына ҡайтып Троицк ҡалаһында тәүге мәҙрәсә аса. Уның уҡыу йортонда [[Ғәрәп теле|ғәрәп]] һәм [[Фарсы теле|фарсы]] телдәрен, [[Ҡөрьән]] тәфсирен һәм башҡаларҙы өйрәнгәндәр<ref name="Суфийские братства"/>. Зәйнулла Рәсулев шәкерт булған осоронда [[суфыйсылыҡ]] менән ҡыҙыҡһына башлай.

Зәйнулла Рәсулев [[Мөхәмәҙиә мәҙрәсәһе (Троицк)|«Мөхәмәҙиә»]] мәҙрәсәһен 1858 йылда тамамлай<ref>{{статья|автор=Денисов Д. Н., Гизатуллин Р. Н.|заглавие=«Мухаммадия»|издание=Ислам на Урале : Энциклопедический словарь / Сост. и отв. редактор Д. З. Хайретдинов|место=М.|издательство=Медина|год=2009|страницы=257—258|isbn=978-5-9756-0054-7}}</ref> һәм [[Ырымбур губернаһы]] [[Верхнеурал өйәҙе]] Учалы улусы [[Юлдаш (Учалы районы)|Аҡҡужа (Юлдаш)]] ауылы мәсете янындағы мәҙрәсәлә мөҙәрис булып эшләй. Ырымбур губернаһы идаралығының 1859 йылдың 23 майҙағы фарманға ярашлы ошо уҡ ауылдың мәсетенең указлы муллаһы — имам-хатибы һәм мәҙрәсәнең мөҙәрисе булып рәсми рәүештә раҫлана<ref name="Ислам на Урале"/>.

1859 йылда ''Шәрәфетдин бин Зәйнетдин Эстәрлетамаҡи''ның шәкерте булған шәйех [[Ҡорбанғәлиевтар|Ғабдулхәким Ҡорбанғәли]] (1809—1872) ярҙамы менән Мөдйәҙиә йүнәлешендәге ''[[Нәҡшбәндиә]] тәриҡәте'' ағзаһы булып китә<ref name="Суфийские братства"/>.

1869 йылда [[Мәккә]] һәм [[Мәҙинә]]гә барып тәүге тапҡыр [[хаж]] ҡыла. 1869—1870 йылдарҙа [[Истанбул]]да хәҡиҡәтте мистик рәүештә танып белеү (''тәриҡ'') ысулын өйрәнеп камиллаштыра. Истанбулда уҡ Хәлиҙиә йүнәлешендәге Нәҡшбәндиә суфыйы ''Әхмәт Зыяитдин Гөмөшхәнәүи''ҙең (1813—1893) тәғлимәтен уҡытырға рөхсәт — ''иджазнамә'' ала. Әхмәт-суфый ислам ғилемен һаҡлап ҡалырға, ғалимдарҙың тормош юлын һәм хеҙмәттәрен өйрәнергә саҡырған; [[Төркиә]] ҡалаларында нәшриәт һәм күп кенә китапханалар аса<ref name="Суфийские братства"/>.

Тыуған төйәгенә ҡайтҡас, суфыйлы башҡорттар араһында яңы тәртип, шул иҫәптән тәсбих тағып йөрөтөү, [[Аллаһ|Аллаһы Тәғәлә]] исемен күп тапҡыр ҡысҡырып әйтеү (''зекер''), [[Мөхәммәт|Мөхәммәт пәйғәмбәр]]ҙең тыуған көнөн (''Мәүлитте'') байрам итеү һәм башҡаларҙы индерә<ref>{{книга
 | автор         = Фархшатов М. Н.
 | заглавие      = Расулев Зайнулла. // Башкортостан: краткая энциклопедия
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | место         = Уфа
 | издательство  = Башкирская энциклопедия
 | год           = 1996
 | том           = 
 | страниц       = 672
 | страницы      = 493
 | isbn          = 5-88185-001-7
 | ref           = 
}}</ref>. Дини тәғлимәтте һәм шәриәтте тәрән белеү, табипсылыҡ итеү, алдан күрә белеүсәнлек һәләттәре Зәйнулла Рәсулевҡа дини остаз — [[ишан]] исеме биреүгә булышлыҡ итә. Рәсүлевтың имамдар рәтенән үҙенең мөридтәре барлыҡҡа киләләр, ә [[Верхнеурал]], Троицк һәм [[Златоуст өйәҙе|Златоуст]] өйәҙҙәрендәге эйәреүселәрҙең дөйөм һаны 7 меңгә барып етә<ref name="Ислам на Урале"/>.

Рәсүлевтың халыҡ араһында тиҙ данға ҡаҙаныуы һәм уның төбәк чиновниктарына йоғонтоһо тиҙ артыуы, [[Ҡорбанғәлиевтар]]ға һәм башҡа консерватив ҡарашлы дин әһелдәренә оҡшап етмәй, улар уны [[Ғосман империяһы|Ғосман дәүләте]] файҙаһына пропагандалау һәм ялған дини тәғлимәт таратыуҙа ғәйепләйҙәр. Һөҙөмтәлә, 1872 йылда [[Ырымбур мосолман диниә назараты]] мөфтөйө Зәйнулла Рәсулевты [[Өфө]]гә саҡырта, унда ишан яҙма рәүештә үҙенең ҡараштарын яҙып бирә һәм унан бөтә ғәйепләүҙәр сиселә. Әммә батша хакимиәте Рәсүлевты күп кенә сәйәси сыуалыштарға килтертеүсе һәм ''«башҡорт Шамилы»'' тип ҡулға ала<ref name="Суфийские братства"/>. [[Өфө губернаһы|Өфө]] һәм Ырымбур төбәк хакимиәттәренә бигерәк тә Рәсүлевтың [[башҡорттар]]ға үҙ ерҙәрен һатмаҫҡа, [[рустар]] менән бер ниндәй ҙә мөнәсәбәттәргә инмәҫкә тигән саҡырыуҙары оҡшап етмәгән<ref>{{книга
 | автор         = Булгаков P. M.
 | заглавие      = Кто был заинтересован в высылке «лжеучителя» Зайнуллы? // Зайнулла Расулев — выдающийся башкирский мыслитель-философ, теолог и педагог-просветитель мусульманского мира: Материалы международной научно-практической конференции (5—7 июня 2008 г., г.Уфа)
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | место         = Уфа
 | издательство  = РИЦ БашГУ
 | год           = 2008
 | том           = 
 | страниц       = 392
 | страницы      = 184—199
 | isbn          = 978-5-7477-1936-1
 | ref           = 
}}</ref>. Һигеҙ ай дауамында [[Златоуст]] төрмәһендә ултырып сыҡҡандан һуң, 1873 йылдың ғинуарында [[Ғатаулла Әбделмаликов]] менән бергә ''Вологда губернаһы''ның ''Никольск'' ҡалаһына һөргөнгә ебәрелә. 1876 йылда Рәсүлевты төрмәлә тотоу режимы еңеләйә һәм ул ''Кострома'' ҡалаһына күсерелә. 1881 йылда мөфтөй [[Тәвкилев Сәлимгәрәй Шәңгәрәй улы|Сәлимгәрәй Тәвкилев]] булышлығы менән, Рәсүлевҡа тыуған яғына ҡайтырға мөмкинлек бирелә<ref name="Ислам на Урале"/>. 1881 йылда Зәйнулла Рәсүлев [[Юлдаш (Учалы районы)|Аҡҡужа (Юлдаш)]] ауылына ҡайтып төшә.

1882 йылда икенсегә хажға бара, [[Истанбул]]да йәнә Гөмөшхәнәүи менән осраша, яңы китаптар ала. 1883 йылдың аҙағында Зәйнулла Рәсүлевтың элекке остазы — Әхмәт бин Хәлит Рахманғол, Ырымбур губернаһы ахуны булараҡ, уға Троицк ҡалаһының 5-се йәмиғ мәсетенең имам-хатибы вазифаһын тәҡдим итә.
[[Файл:Вход в махалля-мечеть N 722 г.Троицка Челябинской области.jpg|мини]][[Файл:Мусульманская мечеть, 1894 г.jpg|мини]]

=== Троицк осоро ===
[[Файл:Троицк ҡалаһындағы Зәйнулла ишан мәсете.jpg|thumb|right|250px|Троицк ҡалаһындағы [[Зәйнулла Рәсүлев исемендәге мәсет|Зәйнулла ишан мәсете]]]]
1884 йылда Зәйнулла Рәсүлев ғаиләһе менән [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]] өйәҙ ҡалаһына күсә, мәсет янында һуңыраҡ «[[Рәсүлиә]]» исемен алған мәҙрәсә аса. Шәфҡәтлелек менән шөғөлләнеүен дауам итә. Мәсет һәм мәҙрәсә эргәһендә Зәйнулла-ишан менән осрашырға килеүсе мосолмандар өсөн ҡунаҡхана һәм ашхана төҙөлә, китапхана асыла. Ишандың 10 меңләп мөридтәре була. [[АҠШ]] ғалимы Х. Алгар буйынса, ХХ быуат башында Волга, Урал һәм Себер яҡтарының ҡала һәм ауылдарының йөҙәрләнгән имамдар ишан йоғонтоһо аҫтында булалар<ref>{{статья
 |автор         = Алгар Х.
 |заглавие      = Шейх Зайнулла Расулев
 |ссылка        = 
 |язык          = 
 |издание       = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]
 |тип           = 
 |год           = 1998
 |том           = 
 |номер         = 9
 |страницы      = 
 |doi           = 
 |issn          = 1683-3554
}}</ref>.
[[Файл:Копия письма З. Расулева М. И. Уметбаеву.jpg|thumb|right|250px|1892 йылда [[Өмөтбаев Мөхәмәтсәлим Ишмөхәмәт улы|Мөхәмәтсәлим Өмөтбаевҡа]] яҙған хатының күсермәһе]]
Зәйнулла Рәсүлевтың булышлыҡ итеүе арҡаһында Троицк ҡалаһы Рәсәй империяһы мосолмандарҙың мөһим мәғариф үҙәгенә, һәм Наҡшбндийә-хәлиҙиә дини йәмғиәтенең тәғлимәтен таратыр өсөн терәк пунктына әйләнә. Рәсүлев йәдитселек реформаларын яҡлап сыға, уның мәҙрәсәһендә яңы уҡыу-уҡытыу алымдары, программалары һәм ижтимағи фән төрҙәре индерелә. 1898 йылда, мәҙрәсәлә уҡырға теләүселәр тағы ла артҡас, үҙ аҡсаларына уның бинаһын киңәйтә. 1903 йылда мәҙрәсәләге мөҙәрислекте улы [[Рәсүлев Ғабдрахман Зәйнулла улы|Ғабдрахманға]] тапшыра, әммә аҙнаһына бер Ҡөрьән тәфсирен уҡыта. 1905 йылда үҙенең килеменә яңы 2 ҡатлы мәҙрәсә бинаһы корпусын һәм сит яҡтан килгән шәкерттәр өсөн 2 ҡатлы ятаҡ төҙөй<ref name="Ислам на Урале"/>.

Зәйнулла Рәсүлевтың шәкерттәре араһында мөфтөйҙәр: ''Ғәлимйән Баруди'' (1857—1921), ''Ғабдрахман Рәсүлев'' (1881—1950) һәм ''Шәкир Хыялетдинов'' (1890—1965), Дағстан ҡазыйы ''Сәйфулла Башларов'' (1853—1919), һәм башҡа бихисап билдәле мосолман дин әһелдәре була. 1901 йылда [[Ҡазан]]дағы «Мөхәмәҙиә» мәҙрәсәһенә тәүге нигеҙ ташын һала. [[Морат Рәмзи]]нең ике томлы тарихи китабын 1907—1908 йылдарҙа нәшер итеүҙең сығымдарын Зәйнулла Рәсүлев ҡаплай. Был китапта колонизация осоронда башҡорттарҙың 2 млн дисәтинә ере тартып алыныуы хаҡында һ. б. тураһында яҙыла һәм Морат Рәмзинең был хеҙмәте батша властары менән тыйыла һәм һатыуҙан алына<ref name="Суфийские братства"/>.

Зәйнулла ишандың [[Мифтахетдин Аҡмулла]], [[Өмөтбаев Мөхәмәтсәлим Ишмөхәмәт улы|Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев]], [[Ризаитдин Фәхретдинов]] менән дуҫ булғанлығы билдәле<ref>{{cite web|url=http://www.yeshlek-gazeta.ru/main/1547-z1240jjnulla-r1240s1198lev-uramy.html|title=Башҡорттоң бөйөк шәйехе|date=2008-03-15|publisher=«[[Йәшлек (гәзит)|Йәшлек]]»|accessdate=2015-03-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304194609/http://www.yeshlek-gazeta.ru/main/1547-z1240jjnulla-r1240s1198lev-uramy.html |date=2016-03-04 }}</ref>.

1917 йылдың 2 февралендә вафат була. Троицк ҡалаһының мосолман зыяратында ерләнгән.
[[Файл:Мосолман зыяраты.jpg|мини]]

== Хеҙмәттәре ==
* Мәнәкиби Зийаетдин әл-Көмешьанави (Похвальные качества [шейха] Зийаэтдина ал-Кюмюшханави). Ҡазан, 1900. 160 б. {{ref-ar}}
* Әл фауаиду әл мөһиммат лә мөридинә ән Нәҡшбәндиә вә аллаһы вәрад әс саниат вә әс салауат әл мәҫүрәт [Божественные истины, постижение которых необходимо для мюридов суфийского братсва Накшбандийа, славословия Аллаху и молитвы — салауат]/ шәйех Зайнулла ибн Хабибулла Расули. С.-Петербург, 1902. — 22 б.{{ref-ar}} (Пер. на рус. яз.: Башкордский шейх Зайнулла ибн Хабибулла ан-Накшбанди аш-Шарифи (Расулев). Божественные истины, постижение которых необходимо для мюридов суфийского братства Накшбандийа, славословия [Аллаху] и молитвы — «салауат» (Канон дыхательных упражнений суфийского братства Накшбандийа-Халидийа // Шейх Мухаммад Амин аль-Курди аль-Эрбили. Книга вечных даров (О достоинствах и похвальных качествах суфийского братства Накшбандийа) / Сост., пер. с араб., коммент. и предисл. И. Р. Насырова. Уфа, 2001. С. 342—366.)
* Икама әл-бурхан гәлә-әрбабиг әс-субул вәл-әүьәм (Приведение доказательств против носителей ложных мнений и мыслей). Ҡазан, 1908. 17 б. {{ref-ar}}
* Гилава гәлә «Икама әл-бурхан гәлә-әрбабиг әс-субул вәл-әүьәм» (Дополнение к «Икама әл-бурхан гәлә-әрбабиг әс-субул вәл әүһәм»). Ҡазан: Тип. И. Н. Харитонова, 1908. 3 б.{{ref-ar}}
* Мәҡәләт Зәйниә / Әл шәйех Зәйнулла бин Хабибулла әр Рәсули ән Нәҡшбәнди мөшәррәф бәлдәт «Труиска» хафиза Алла Тәғәли фи хәйәт әл Хызыр Ғәлиә әс Сәләм, вә нәзул Ғайса Ғәлиә әс Сәләм ҡырб әс сәғәт вә хала әл шәйех Ибн Таймиә вә ҡул бәғзе әл ғәләмә фиә вә Абу әл Ғәлә әл Мәғәрри, фи ҫәм кәйфиәт әл тафыз бәхруф әл һәжа. Ҡазан, 1908. — 18 б.
* Ғөмүми нәсихәт./ Троискийда имам Зайнулла бин Хабибулла ан Наҡшбәнди, Троискийда ахунд мулла Әхмәдхажи бин Ғабделзаһир Рахманҡолой, Троискийда 2-нсе мәсеттә имам да мулла [[Бикмәтов Мөхәмәт Мөхәмәтзариф улы|Мөхәмәдзариф әл Мәрхүм углы мулла Мөхәмәд Бикмәтов]] // Шура, 1908. № 7. — 211—212 б.
* Каул эннал-Хидр хэййа (Речь о том, что [легендарный пророк] святой Хизр жив). Ҡазан, 1908. 9 б.{{ref-ar}}
* Троиски ғилмәсе вә ысул жәдидә [Троицкое учение или джадидизм]/ Троискийда имам Зайнулла бин Хабибулла ан Наҡшбәнди, ахунд мулла Әхмәдхажи бин Ғабделзаһир Рахманколой, 2-нсе мәсеттә имам да мулла [[Бикмәтов Мөхәмәт Мөхәмәтзариф улы|Мөхәмәдзариф әл Мәрхүм углы мулла Мөхәмәд Бикмәтов]]. — Ырымбур, 1908.<ref>{{статья
 |автор         = Сафиуллина-Аль Анси Р., Гимазова Р.
 |заглавие      = Сочинение Зайнуллы Расулева «Ученые Троицка и новый метод»
 |ссылка        = http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg:/numbers/2012_3_4/09/04/
 |издание       = Эхо веков
 |год           = 2012
 |номер         = 3/4
 |issn          = 2073-7483
}}</ref> (2-се баҫмаһы: Ырымбур, 1909. 11 б.)
* Әлифба хакында (О букваре [или о способе правильного произношения букв арабского алфавита]). Ырымбур, 1912. 13 б.
* {{книга
 | автор         = 
 | заглавие      = Шейх Зайнулла Расули (Расулев) ан-Накшбанди. Избранные произведения / Сост, пер. с араб., предисл., коммент. и прим. [[Насыров Илшат Рәшит улы|И. Р. Насырова]].
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | место         = Уфа
 | издательство  = Изд-во ЦДУМ
 | год           = 2001
 | том           = 
 | страниц       = 152
 | страницы      = 
 | isbn          = 
 | ref           = 
}}
[[Рәсем:Мечеть имени Зайнуллы Ишана.jpg|thumb|250пкс|[[Зәйнулла ишан исемендәге мәсет]] ([[Учалы (ҡала)|Учалы]] ҡалаһы)]]
* Трактат о Хыдре. Казань: Иман, 2004. — 44 с.
* {{книга
 | автор         = 
 | заглавие      = Шейх Зайнулла Расулев. Божественные истины. Избранное / Сост., пер. с араб., коммент. и предисл. И. Р. Насырова
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | место         = Уфа
 | издательство  = Китап
 | год           = 2008
 | том           = 
 | страниц       = 236
 | страницы      = 
 | isbn          = 
 | ref           = 
}}

== Хәтер ==
* [[Учалы районы]]ның [[Юлдаш (Учалы районы)|Юлдаш]] ауылының мәктәбе Зәйнулла Рәсүлевтең исемен йөрөтә, унда уға бағышлап музей асылған. 2008 йылда тыуған [[Шәрип (Учалы районы)|Шәрип]] ауылында уға һәйкәл асылған.
* 2008 йылда Зәйнулла Рәсүлев исеме [[Өфө]]ләге бер урамға бирелә<ref>{{cite web|url=http://www.yeshlek-gazeta.ru/main/1547-z1240jjnulla-r1240s1198lev-uramy.html|title=Зәйнулла Рәсүлев урамы буласаҡ|date=2008-06-12|publisher=«[[Йәшлек (гәзит)|Йәшлек]]»|accessdate=2015-03-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304194609/http://www.yeshlek-gazeta.ru/main/1547-z1240jjnulla-r1240s1198lev-uramy.html |date=2016-03-04 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://gorsovet-ufa.ru/old/content/view/544/46/|title=Решение Совета городского округа город Уфа Республики Башкортостан от 31 июля 2008 г. № 6/17|date=2008-07-31|publisher=Совет городского округа город Уфа|accessdate=2015-03-24}}</ref>.
* 2008 йылда Троицк ҡалаһының [[Зәйнулла Рәсүлев исемендәге мәсет|3-сө йәмиғ мәсетенә]] Зәйнулла Рәсүлевтең исемен бирелә. 2009 йылда [[Учалы (ҡала)|Учалы]] ҡалаһында Зәйнулла ишан хөрмәтенә һалынған [[Зәйнулла ишан исемендәге мәсет|мәсет]] асыла<ref>{{cite web|url=http://www.rslt.ru/ru/news/.view/id/129/|title=В Учалах откроется мечеть имени Зайнуллы Расулева|date=|publisher=«Рисәләт»|accessdate=2015-03-24}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2010 йылда [[Ҡазан]] ҡалаһының Царицыно биҫтәһендә асылған мәсеткә Зәйнулла исеме бирелә<ref>{{cite web|url=http://tat.tatar-inform.ru/news/2010/09/20/59552/|title=Ҡазандың Царицыно биҫтәһендә асылған мәсеткә Зәйнулла исеме биреләсәк|date=2010-09-20|publisher=«Татар-информ»|accessdate=2015-03-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304213738/http://tat.tatar-inform.ru/news/2010/09/20/59552/ |date=2016-03-04 }}</ref>. 2016 йылда [[Дағстан]] баш ҡалаһы [[Махачҡала]]ла яңы асылған мәсеткә Зәйнулла Рәсүлев исеме бирелә<ref>{{cite web |url=http://islamdag.ru/node/43477|title=В Махачкале состоялось открытие мечети имени шейха Зайнуллы Шарифа Расулева|date=2016-08-01|publisher=«ISLAMDAG.RU»|accessdate=2016-08-06}}</ref>.
[[Файл:Бөйөк ишан Зәйнулла Рәсүлев ҡәбере|мини]]
* 2012 йылдан алып Троицк ҡалаһында Рәсүлев уҡыуҙары уҙғарыла<ref>{{статья
 |автор         = 
 |заглавие      = Расулевские чтения: духовное и культурное наследие великого религиозного деятеля, просветителя Зайнуллы ишана Расулева и современность
 |ссылка        = http://rdum.info/netcat_files/1526_32.pdf
 |язык          = 
 |издание       = Хилял
 |тип           = 
 |год           = 2012
 |том           = 
 |номер         = 3 (70)
 |страницы      = 1—2
 |doi           = 
 |issn          = 
}}</ref>.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{статья
 |автор         = Алгар Х.
 |заглавие      = Шейх Зайнулла Расулев
 |ссылка        = 
 |язык          = 
 |издание       = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]
 |тип           = 
 |год           = 1998
 |том           = 
 |номер         = 9
 |страницы      = 123—138
 |doi           = 
 |issn          = 1683-3554
}}
* {{статья
 |автор         = Бартольд В. В.
 |заглавие      = Шейх Зайнулла Расулев
 |ссылка        = 
 |язык          = 
 |место         = Петроград
 |издание       = Мусульманский мир
 |тип           = 
 |год           = 1917
 |том           = 
 |номер         = вып. 1
 |страницы      = 73—74
 |doi           = 
 |issn          = 
}}
* {{книга
 | автор         = Денисов Д. Н., Валеев Г. К., Гизатуллин Р. Н.
 | заглавие      = Расулев Зайнулла Хабибуллович. // Ислам на Урале. Энциклопедический словарь
 | ответственный = Сост. и отв. редактор Д. З. Хайретдинов
 | место         = М.
 | издательство  = «Медина»
 | год           = 2009
 | страниц       = 404
 | страницы      = 301—303
 | isbn          = 978-5-9756-0054-7
 | ref           = 
}}
* {{книга
 | автор         = [[Ризаитдин Фәхретдин|Ризаитдин бин Фәхретдин]].
 | заглавие      = Шәйех Зәйнулла хәҙрәттең тәржемәи хәле (1833—1917)
 | ссылка        = http://www.darul-kutub.com/files/books/part_0/339/sejh-zajnulla.pdf
 | ответственный = 
 | место         = Ырымбур
 | издательство  = 
 | год           = 1917
 | том           = 
 | страниц       = 106
 | страницы      = 
 | isbn          = 
 | ref           = 
}}
* {{книга
 | автор         = [[Насиров Рәүеф Хәй улы|Насыров Р. Х.]]
 | заглавие      = Шейх Зайнулла Расулев
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | место         = Уфа
 | издательство  = Китап
 | год           = 2008
 | том           = 
 | страниц       = 176
 | страницы      = 
 | isbn          = 978-5-295-04508-0
 | ref           = 
}}
* {{книга
 | автор         = [[Рәшит Шәкүр]].
 | заглавие      = Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫмаһы
 | ссылка        = http://китапхана.рф/shakyr/arzakli_bashkorttar.pdf
 | ответственный = 
 | место         = Өфө
 | издательство  = Китап
 | год           = 2005
 | том           = 
 | страниц       = 376
 | страницы      = 
 | isbn          = 5-295-02098-3
 | ref           = 
}}
* {{книга
 | автор         = Фархшатов М. Н.
 | заглавие      = «Дело» шейха Зайнуллы Расулева (1872—1917): Власть и суфизм в пореформенной Башкирии: Сборник документов / Сост., автор предисл., введения, коммент., прим., указ. и глоссария М. Н. Фархшатов.
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | место         = Уфа
 | издательство  = ИИЯЛ УНЦ РАН
 | год           = 2009
 | том           = 
 | страниц       = 356
 | страницы      = 
 | isbn          = 978-5-91608-036-0
 | ref           = 
}}
* {{статья|автор= [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ. Б.]]|заглавие= Шәйех Зәйнулла хәҙрәт|ссылка= |язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип = |год= 2008|том = |номер= 5|страницы= 163—174|doi= |issn= 1683-3554}}
* {{книга
 | автор         = Әләмов Ә.
 | заглавие      = Зайнулла Нәҡшбәнди
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | место         = Өфө
 | издательство  = Шәреҡ
 | год           = 1917
 | том           = 
 | страниц       = 16
 | страницы      = 
 | isbn          = 
 | ref           = 
}}
* {{статья
 |автор         = [[Ямаева Лариса Әсхәт ҡыҙы|Ямаева Л. А.]]
 |заглавие      = «Духовный король» башкирского народа — шейх Зейнулла Расулев
 |ссылка        = 
 |язык          = 
 |издание       = Панорама Евразии
 |тип           = 
 |год           = 2008
 |том           = 
 |номер         = 2
 |страницы      = 37—43
 |doi           = 
 |issn          = 
}}

== Һылтанмалар ==
{{навигация}}
* {{БЭ2013У|index.php/prosmotr/2-statya/5693-rasulev-zajnulla-kh|автор=[[Насиров Рәүеф Хәй улы|Насыров Р. Х.]]}}
* {{книга
 | автор         = Фархшатов М. Н.
 | заглавие      = Расулев Зайнулла. // Башкортостан: краткая энциклопедия
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | место         = Уфа
 | издательство  = Башкирская энциклопедия
 | год           = 1996
 | том           = 
 | страниц       = 672
 | страницы      = 493
 | isbn          = 5-88185-001-7
 | ref           = 
}}
* {{книга
 | автор         = 
 | заглавие      = Зайнулла Расулев — выдающийся башкирский мыслитель-философ, теолог и педагог-просветитель мусульманского мира: Материалы международной научно-практической конференции (5—7 июня 2008 г., г.Уфа)
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | место         = Уфа
 | издательство  = РИЦ БашГУ
 | год           = 2008
 | том           = 
 | страниц       = 392
 | страницы      = 
 | isbn          = 978-5-7477-1936-1
 | ref           = 
}}

== Видеояҙмалар ==
* {{YouTube|oKJ31KYMsP0|logo=1|«Полюс времени»}}
* {{YouTube|cyxAk0q9x6Y|logo=1|Башкирское просветительство и его особенности}}
{{вс}}
{{Һайланған мәҡәлә|Дин}}

[[Категория:Башҡорт дин әһелдәре]]
[[Категория:Мөхәмәҙиә (Троицк) мәҙрәсәһе шәкерттәре]]
[[Категория:Рәсүлиә мәҙрәсәһе мөҙәристәре]]
[[Категория:Нәҡшбәндиә]]
[[Категория:Суфый шәйехтәре]]
[[Категория:Башҡорт мәғрифәтселәре]]
Зәйнулла Рәсулев (Зәйнулла бин Хәбибулла бин Рәсүл, Зәйнулла-ишан; 20 март 1833 йыл — 2 февраль 1917 йыл) — башҡорт дин әһеле, ишан, йәмәғәт эшмәкәре һәм мәғрифәтсе. Нәҡшбәндиә тәриҡәте шәйехе, йәдитселек етәкселәренең береһе«Л. Ә. Ямаева буйынса Зәйнулла Рәсүлев консерватив ҡарашлы кеше булған, ә „Рәсүлиә“ мәҙрәсәһендәге йәдитселек элементтары уның улы — Ғабдрахман Рәсүлев ваҡытында индерелә..».

Халыҡта әүлиә һәм табип һымаҡ та билдәле булған. Шәрҡиәтсе В. В. Бартольд уны башҡорттарҙың «рухи короле» тип атай.

 Биографияһы 

 Сығышы һәм ғаиләһе 
Зәйнулла Рәсулев 1833 йылдың 20 мартында (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 25 мартында) Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙе Туңғатар улусының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Учалы районының) Шәрип ауылында башҡорт муллаһы ғәиләһендә тыуған.

Рәсүлевтар сығышы менән башҡорт ҡәбиләһе ҡыуаҡанданТабындар төркөмөнә инә. булғандар. Зәйнулланың шәжәрәһе артабанғыса булған: Туҡһаба-бей→ Ҡаңлы→ Миңтәй→ Шахмай→ Һеркә→ Манғут → Ятабей→ Яңыш→ Ураҙғәли→ Моратҡол→ Тупый→ Солтанай→ Ғашиҡ→ Байрамғол→ Муса→ Рәсүл→ Хәбибулла→ Зәйнулла.
thumb|right|250px|Зәйнулла Рәсүлев тыуған йорт нигеҙендәге һәйкәл. Шәрип ауылы.
Зәйнулланың фамилияһы ҡартатаһы Рәсүл-хәҙрәт бин Муса әш-Шәриф алынған, ул Шәрип ауылы мәсетенең имамы һәм уның янындағы мәҙрәсәнең мөҙәрисе була. Зәйнулланың атаһы Хәбибулла тыуған ауылының мәҙрәсәһен тамамлап унда мөҙәрис булып эшләй. ХIX—XX быуаттарҙағы ҡайһы бер рәсми документтарҙа Зәйнуланың фамилияһы ХәбибуллинҠайһы саҡтарҙа — Хәйруллин йәки Хәйбуллин. тип яҙылған. Зәйнулланың әсәһе — күренекле Аҙнасура-ишандың яҡын туғаны булған.

Зәйнулланың дүрт ҡатыны, биш улы һәм дүрт ҡыҙы булыуы билдәле. Улы Ғабдрахман (1881—1950) СССР-ҙың Европа өлөшө һәм Себер Диниә назаратының мөфтөйө итеп һайланған.

 Үҫеш йылдары 
Тәүге осорҙа Зәйнулла ҡартатаһы Рәсүл-хәҙрәт бин Муса әш-Шәрифтең мәҙрәсәһендә уҡый. 1843—1845 йылдарҙа башҡорт кантоны үҙәге булған Малай-Муйнаҡ ауылындағы Мөхәмәт Бохариҙың мәҙрәсәһендә белем ала. Ул мәрхүм булғандан һуң Яҡуп бин Әхмәт әл-Ахундила уҡый һәм уның менән бергә 1848 йылда Ахун ауылына күсә.

1851 йылда Троицк ҡалаһының йәмиғ мәсете янындағы Әхмәт бин Хәлит Рахманғол әл-Манғари (әл-Минкари; 1821—1921) мәҙрәсәһенә — «Мөхәмәҙиә» мәҙрәсәһенә уҡырға бара. Әхмәт хажи Бохараның Коклеташ мәҙрәсәһен тамамлай һәм Нәҡшбәндиә дини йәмғиәте ағзаһы булып китә, артабан Истанбулда уҡыуын дауам итеп шәйех тигән исем алып йөрөргә хоҡуҡ ала һәм тыуған яғына ҡайтып Троицк ҡалаһында тәүге мәҙрәсә аса. Уның уҡыу йортонда ғәрәп һәм фарсы телдәрен, Ҡөрьән тәфсирен һәм башҡаларҙы өйрәнгәндәр. Зәйнулла Рәсулев шәкерт булған осоронда суфыйсылыҡ менән ҡыҙыҡһына башлай.

Зәйнулла Рәсулев «Мөхәмәҙиә» мәҙрәсәһен 1858 йылда тамамлай һәм Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Учалы улусы Аҡҡужа (Юлдаш) ауылы мәсете янындағы мәҙрәсәлә мөҙәрис булып эшләй. Ырымбур губернаһы идаралығының 1859 йылдың 23 майҙағы фарманға ярашлы ошо уҡ ауылдың мәсетенең указлы муллаһы — имам-хатибы һәм мәҙрәсәнең мөҙәрисе булып рәсми рәүештә раҫлана.

1859 йылда Шәрәфетдин бин Зәйнетдин Эстәрлетамаҡиның шәкерте булған шәйех Ғабдулхәким Ҡорбанғәли (1809—1872) ярҙамы менән Мөдйәҙиә йүнәлешендәге Нәҡшбәндиә тәриҡәте ағзаһы булып китә.

1869 йылда Мәккә һәм Мәҙинәгә барып тәүге тапҡыр хаж ҡыла. 1869—1870 йылдарҙа Истанбулда хәҡиҡәтте мистик рәүештә танып белеү (тәриҡ) ысулын өйрәнеп камиллаштыра. Истанбулда уҡ Хәлиҙиә йүнәлешендәге Нәҡшбәндиә суфыйы Әхмәт Зыяитдин Гөмөшхәнәүиҙең (1813—1893) тәғлимәтен уҡытырға рөхсәт — иджазнамә ала. Әхмәт-суфый ислам ғилемен һаҡлап ҡалырға, ғалимдарҙың тормош юлын һәм хеҙмәттәрен өйрәнергә саҡырған; Төркиә ҡалаларында нәшриәт һәм күп кенә китапханалар аса.

Тыуған төйәгенә ҡайтҡас, суфыйлы башҡорттар араһында яңы тәртип, шул иҫәптән тәсбих тағып йөрөтөү, Аллаһы Тәғәлә исемен күп тапҡыр ҡысҡырып әйтеү (зекер), Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең тыуған көнөн (Мәүлитте) байрам итеү һәм башҡаларҙы индерә. Дини тәғлимәтте һәм шәриәтте тәрән белеү, табипсылыҡ итеү, алдан күрә белеүсәнлек һәләттәре Зәйнулла Рәсулевҡа дини остаз — ишан исеме биреүгә булышлыҡ итә. Рәсүлевтың имамдар рәтенән үҙенең мөридтәре барлыҡҡа киләләр, ә Верхнеурал, Троицк һәм Златоуст өйәҙҙәрендәге эйәреүселәрҙең дөйөм һаны 7 меңгә барып етә.

Рәсүлевтың халыҡ араһында тиҙ данға ҡаҙаныуы һәм уның төбәк чиновниктарына йоғонтоһо тиҙ артыуы, Ҡорбанғәлиевтарға һәм башҡа консерватив ҡарашлы дин әһелдәренә оҡшап етмәй, улар уны Ғосман дәүләте файҙаһына пропагандалау һәм ялған дини тәғлимәт таратыуҙа ғәйепләйҙәр. Һөҙөмтәлә, 1872 йылда Ырымбур мосолман диниә назараты мөфтөйө Зәйнулла Рәсулевты Өфөгә саҡырта, унда ишан яҙма рәүештә үҙенең ҡараштарын яҙып бирә һәм унан бөтә ғәйепләүҙәр сиселә. Әммә батша хакимиәте Рәсүлевты күп кенә сәйәси сыуалыштарға килтертеүсе һәм «башҡорт Шамилы» тип ҡулға ала. Өфө һәм Ырымбур төбәк хакимиәттәренә бигерәк тә Рәсүлевтың башҡорттарға үҙ ерҙәрен һатмаҫҡа, рустар менән бер ниндәй ҙә мөнәсәбәттәргә инмәҫкә тигән саҡырыуҙары оҡшап етмәгән. Һигеҙ ай дауамында Златоуст төрмәһендә ултырып сыҡҡандан һуң, 1873 йылдың ғинуарында Ғатаулла Әбделмаликов менән бергә Вологда губернаһының Никольск ҡалаһына һөргөнгә ебәрелә. 1876 йылда Рәсүлевты төрмәлә тотоу режимы еңеләйә һәм ул Кострома ҡалаһына күсерелә. 1881 йылда мөфтөй Сәлимгәрәй Тәвкилев булышлығы менән, Рәсүлевҡа тыуған яғына ҡайтырға мөмкинлек бирелә. 1881 йылда Зәйнулла Рәсүлев Аҡҡужа (Юлдаш) ауылына ҡайтып төшә.

1882 йылда икенсегә хажға бара, Истанбулда йәнә Гөмөшхәнәүи менән осраша, яңы китаптар ала. 1883 йылдың аҙағында Зәйнулла Рәсүлевтың элекке остазы — Әхмәт бин Хәлит Рахманғол, Ырымбур губернаһы ахуны булараҡ, уға Троицк ҡалаһының 5-се йәмиғ мәсетенең имам-хатибы вазифаһын тәҡдим итә.
минимини

 Троицк осоро 
thumb|right|250px|Троицк ҡалаһындағы Зәйнулла ишан мәсете
1884 йылда Зәйнулла Рәсүлев ғаиләһе менән Троицк өйәҙ ҡалаһына күсә, мәсет янында һуңыраҡ «Рәсүлиә» исемен алған мәҙрәсә аса. Шәфҡәтлелек менән шөғөлләнеүен дауам итә. Мәсет һәм мәҙрәсә эргәһендә Зәйнулла-ишан менән осрашырға килеүсе мосолмандар өсөн ҡунаҡхана һәм ашхана төҙөлә, китапхана асыла. Ишандың 10 меңләп мөридтәре була. АҠШ ғалимы Х. Алгар буйынса, ХХ быуат башында Волга, Урал һәм Себер яҡтарының ҡала һәм ауылдарының йөҙәрләнгән имамдар ишан йоғонтоһо аҫтында булалар.
thumb|right|250px|1892 йылда Мөхәмәтсәлим Өмөтбаевҡа яҙған хатының күсермәһе
Зәйнулла Рәсүлевтың булышлыҡ итеүе арҡаһында Троицк ҡалаһы Рәсәй империяһы мосолмандарҙың мөһим мәғариф үҙәгенә, һәм Наҡшбндийә-хәлиҙиә дини йәмғиәтенең тәғлимәтен таратыр өсөн терәк пунктына әйләнә. Рәсүлев йәдитселек реформаларын яҡлап сыға, уның мәҙрәсәһендә яңы уҡыу-уҡытыу алымдары, программалары һәм ижтимағи фән төрҙәре индерелә. 1898 йылда, мәҙрәсәлә уҡырға теләүселәр тағы ла артҡас, үҙ аҡсаларына уның бинаһын киңәйтә. 1903 йылда мәҙрәсәләге мөҙәрислекте улы Ғабдрахманға тапшыра, әммә аҙнаһына бер Ҡөрьән тәфсирен уҡыта. 1905 йылда үҙенең килеменә яңы 2 ҡатлы мәҙрәсә бинаһы корпусын һәм сит яҡтан килгән шәкерттәр өсөн 2 ҡатлы ятаҡ төҙөй.

Зәйнулла Рәсүлевтың шәкерттәре араһында мөфтөйҙәр: Ғәлимйән Баруди (1857—1921), Ғабдрахман Рәсүлев (1881—1950) һәм Шәкир Хыялетдинов (1890—1965), Дағстан ҡазыйы Сәйфулла Башларов (1853—1919), һәм башҡа бихисап билдәле мосолман дин әһелдәре була. 1901 йылда Ҡазандағы «Мөхәмәҙиә» мәҙрәсәһенә тәүге нигеҙ ташын һала. Морат Рәмзинең ике томлы тарихи китабын 1907—1908 йылдарҙа нәшер итеүҙең сығымдарын Зәйнулла Рәсүлев ҡаплай. Был китапта колонизация осоронда башҡорттарҙың 2 млн дисәтинә ере тартып алыныуы хаҡында һ. б. тураһында яҙыла һәм Морат Рәмзинең был хеҙмәте батша властары менән тыйыла һәм һатыуҙан алына.

Зәйнулла ишандың Мифтахетдин Аҡмулла, Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев, Ризаитдин Фәхретдинов менән дуҫ булғанлығы билдәле .

1917 йылдың 2 февралендә вафат була. Троицк ҡалаһының мосолман зыяратында ерләнгән.
мини

 Хеҙмәттәре 
 Мәнәкиби Зийаетдин әл-Көмешьанави (Похвальные качества [шейха] Зийаэтдина ал-Кюмюшханави). Ҡазан, 1900. 160 б. 
 Әл фауаиду әл мөһиммат лә мөридинә ән Нәҡшбәндиә вә аллаһы вәрад әс саниат вә әс салауат әл мәҫүрәт [Божественные истины, постижение которых необходимо для мюридов суфийского братсва Накшбандийа, славословия Аллаху и молитвы — салауат]/ шәйех Зайнулла ибн Хабибулла Расули. С.-Петербург, 1902. — 22 б. (Пер. на рус. яз.: Башкордский шейх Зайнулла ибн Хабибулла ан-Накшбанди аш-Шарифи (Расулев). Божественные истины, постижение которых необходимо для мюридов суфийского братства Накшбандийа, славословия [Аллаху] и молитвы — «салауат» (Канон дыхательных упражнений суфийского братства Накшбандийа-Халидийа // Шейх Мухаммад Амин аль-Курди аль-Эрбили. Книга вечных даров (О достоинствах и похвальных качествах суфийского братства Накшбандийа) / Сост., пер. с араб., коммент. и предисл. И. Р. Насырова. Уфа, 2001. С. 342—366.)
 Икама әл-бурхан гәлә-әрбабиг әс-субул вәл-әүьәм (Приведение доказательств против носителей ложных мнений и мыслей). Ҡазан, 1908. 17 б. 
 Гилава гәлә «Икама әл-бурхан гәлә-әрбабиг әс-субул вәл-әүьәм» (Дополнение к «Икама әл-бурхан гәлә-әрбабиг әс-субул вәл әүһәм»). Ҡазан: Тип. И. Н. Харитонова, 1908. 3 б.
 Мәҡәләт Зәйниә / Әл шәйех Зәйнулла бин Хабибулла әр Рәсули ән Нәҡшбәнди мөшәррәф бәлдәт «Труиска» хафиза Алла Тәғәли фи хәйәт әл Хызыр Ғәлиә әс Сәләм, вә нәзул Ғайса Ғәлиә әс Сәләм ҡырб әс сәғәт вә хала әл шәйех Ибн Таймиә вә ҡул бәғзе әл ғәләмә фиә вә Абу әл Ғәлә әл Мәғәрри, фи ҫәм кәйфиәт әл тафыз бәхруф әл һәжа. Ҡазан, 1908. — 18 б.
 Ғөмүми нәсихәт./ Троискийда имам Зайнулла бин Хабибулла ан Наҡшбәнди, Троискийда ахунд мулла Әхмәдхажи бин Ғабделзаһир Рахманҡолой, Троискийда 2-нсе мәсеттә имам да мулла Мөхәмәдзариф әл Мәрхүм углы мулла Мөхәмәд Бикмәтов // Шура, 1908. № 7. — 211—212 б.
 Каул эннал-Хидр хэййа (Речь о том, что [легендарный пророк] святой Хизр жив). Ҡазан, 1908. 9 б.
 Троиски ғилмәсе вә ысул жәдидә [Троицкое учение или джадидизм]/ Троискийда имам Зайнулла бин Хабибулла ан Наҡшбәнди, ахунд мулла Әхмәдхажи бин Ғабделзаһир Рахманколой, 2-нсе мәсеттә имам да мулла Мөхәмәдзариф әл Мәрхүм углы мулла Мөхәмәд Бикмәтов. — Ырымбур, 1908. (2-се баҫмаһы: Ырымбур, 1909. 11 б.)
 Әлифба хакында (О букваре [или о способе правильного произношения букв арабского алфавита]). Ырымбур, 1912. 13 б.
 
thumb|250пкс|Зәйнулла ишан исемендәге мәсет (Учалы ҡалаһы)
 Трактат о Хыдре. Казань: Иман, 2004. — 44 с.
 

 Хәтер 
 Учалы районының Юлдаш ауылының мәктәбе Зәйнулла Рәсүлевтең исемен йөрөтә, унда уға бағышлап музей асылған. 2008 йылда тыуған Шәрип ауылында уға һәйкәл асылған.
 2008 йылда Зәйнулла Рәсүлев исеме Өфөләге бер урамға бирелә .
 2008 йылда Троицк ҡалаһының 3-сө йәмиғ мәсетенә Зәйнулла Рәсүлевтең исемен бирелә. 2009 йылда Учалы ҡалаһында Зәйнулла ишан хөрмәтенә һалынған мәсет асыла. 2010 йылда Ҡазан ҡалаһының Царицыно биҫтәһендә асылған мәсеткә Зәйнулла исеме бирелә . 2016 йылда Дағстан баш ҡалаһы Махачҡалала яңы асылған мәсеткә Зәйнулла Рәсүлев исеме бирелә.
мини
 2012 йылдан алып Троицк ҡалаһында Рәсүлев уҡыуҙары уҙғарыла.

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 Һылтанмалар 

 
 
 

 Видеояҙмалар 
 
 

Категория:Башҡорт дин әһелдәре
Категория:Мөхәмәҙиә (Троицк) мәҙрәсәһе шәкерттәре
Категория:Рәсүлиә мәҙрәсәһе мөҙәристәре
Категория:Нәҡшбәндиә
Категория:Суфый шәйехтәре
Категория:Башҡорт мәғрифәтселәре