Төмән
{{ТП-Рәсәй
 |Төмән,
{{lang-sty|Цимкетора}}<ref>Миллер Г.Ф. История Сибири. Т.1.М.-Л., 1937, стр.355.</ref>
 |ҡала
 |статус = 
 |башҡортса исеме = Төмән
 |төп исеме = {{lang-sty|Цимкетора}}<ref>Миллер Г.Ф. История Сибири. Т.1.М.-Л., 1937, стр.355.</ref>
 |ил =
 |герб = Wapen Tjoemen.png
 |флаг = Flag_of_Tyumen_(Tyumen_oblast)_(2005).png
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
  |lat_deg =57 |lat_min =9 |lat_sec = 
  |lon_deg = 65|lon_min =32 |lon_sec = 
  |CoordAddon = type:city(538300)_region:RU
  |CoordScale = 20000
 |ЯндексКарта              = 
http://maps.yandex.ru/map.xml?mapID=5&mapX=7297007&mapY=7169986
 |ил картаһы = 
 |регион картаһы = 
 |район картаһы = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө = 
 |регион = 
 |теҙмәләге регион = 
 |район төрө = 
 |район = 
 |теҙмәләге район = 
 |урынлашыу төрө = 
 |урынлашыу = 
 |теҙмәләге урынлашыу = 
 |эске бүленеү = 9 район
 |башлыҡ төрө = Ҡала хакимиәте башлығы
 |башлыҡ = Е.В. Куйвашев
 |нигеҙ һалыныу = 1586
 |беренсе телгә алыу = XIII быуат
 |элекке исемдәре = Сыңғы-Тура
 |статус (башлап) = 
 |майҙан = 466
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
  |халыҡ = 580,&nbsp;400
  |иҫәп алыу йылы = 2007
  |тығыҙлыҡ = 
  |агломерация = 1130000
  |милли состав = 
  |конфессия составы = 
  |этнохороним = 
 |ваҡыт бүлкәте = 
 |DST                     =
 |почта индексы = 
 |почта индекстары = 625000
 |телефон коды = 3452
 |автомобиль коды = 72
 |танымлаусы төрө = 
 |һансал танымлаусы = 80401
 |Commons-тағы категория = Tyumen
 |сайт                    = http://www.tyumen-city.ru/
 |сайт теле              = 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}

'''Төмән''' ({{lang-ru|Тюмень}}; {{lang-sty|Цимкетора}}) — [[Рәсәй]]ҙең [[Көнбайыш Себер]] өлөшөндә урынлашҡан ҡала, [[Төмән өлкәһе]]нең административ үҙәге. Илдең иң эре 50 ҡалаһы исемлегенә ингән: халҡы 583 меңдән артыҡ.

== Тарихы ==
XIII быуатта себер татарҙары Сыңғы-Тура ҡалаһына нигеҙ һала, XVI быуатта ҡала — Алтын Урҙаның Төмән олосының баш ҡалаһы була. Алтын Урҙала Туҡтамыш хан идара иткән осорҙа ҡалаға Төмән исеме бирелә. [[1495]] йылда эске низағ арҡаһында Сыңғы Тура баш ҡала дәрәжәһен юғалта, Мөхәммәт Тайбуға үҙ иреген Каштак — Себер ҡалаһына күсерә. 1585 йылда урыҫ илбаҫары Йырмаҡ Сыңғы Тура — Төмәнде баҫып ала һәм яндыра. 1586 йылда урыҫ нығытмаһына нигеҙ һала.

20 быуатта боронғо Сыңғы Тура урынында «Төмән» тигән стадион төҙөлгән, һөҙөмтәлә мәҙәни ҡатлам юғалған.

== Фән һәм мәғариф ==
Төмән өлкәһендә нефть һәм газ ятҡылыҡтары фәнни ойошмаларының үҫешенә булышлыҡ яһаны. 1990 йылдар башында юғары уҡыу йорттар һәм ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәрҙәре һаны 11,5 мең кеше тәшкил иткән, йәғни эшкә яраҡлы ҡала халҡыныӊ 10 проценты.

Ғилми-тикшеренеү һәм проект институттары: Криосфера институты һәм Төньяҡтағы ерҙәрен үҙләштерергә тәҡдим проблемалары институты. Ғәмәли фән һәм газ комплексына ихтыяж йүнәлтелгән. Улар араһында "СургутНИПИнефть" (Төмән бүлексәһе), ТюменНИИгипрогаз, Гипротюменнефтегаз, СибНИИНП, Тюменнефтегеофизика (компания "Интегра"), "Нефтегазпроект", СибНАЦ, Сибнефтеавтоматика (ГМС Төркөмө) лидерҙар булып тора.

Белем биреү учреждениелары:

# Рәсәй Президенты ҡарамағындағы Рәсәй халыҡ хужалығы һәм дәүләт хеҙмәте академияһы (РАНХиГС) филиалы.
# Төмән индустриаль университеты
# Төмән университеты
# Урал дәүләт тимер юлдары университеты Төмән филиалы
# Төмән дәүләт аграр университеты
# Төмән дәүләт медицина университеты

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://www.tyumen-city.ru/ Сайт администрации Тюмени] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220131112323/https://www.tyumen-city.ru/ |date=2022-01-31 }}
* [https://museum-72.ru/ Тюменское музейно-просветительское объединение] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220131102357/https://museum-72.ru/ |date=2022-01-31 }}
* [https://spravbiz.ru/tyumen Справочник Тюмени]
* [https://www.tumen.kp.ru/ Главные новости города]

{{Рәсәйҙең 50 иң ҙур ҡалаһы}}

[[Категория:Төмән|*]]
[[Категория:Хеҙмәт ҡаһарманлығы ҡалалары]]
Төмән (; ) — Рәсәйҙең Көнбайыш Себер өлөшөндә урынлашҡан ҡала, Төмән өлкәһенең административ үҙәге. Илдең иң эре 50 ҡалаһы исемлегенә ингән: халҡы 583 меңдән артыҡ.

 Тарихы 
XIII быуатта себер татарҙары Сыңғы-Тура ҡалаһына нигеҙ һала, XVI быуатта ҡала — Алтын Урҙаның Төмән олосының баш ҡалаһы була. Алтын Урҙала Туҡтамыш хан идара иткән осорҙа ҡалаға Төмән исеме бирелә. 1495 йылда эске низағ арҡаһында Сыңғы Тура баш ҡала дәрәжәһен юғалта, Мөхәммәт Тайбуға үҙ иреген Каштак — Себер ҡалаһына күсерә. 1585 йылда урыҫ илбаҫары Йырмаҡ Сыңғы Тура — Төмәнде баҫып ала һәм яндыра. 1586 йылда урыҫ нығытмаһына нигеҙ һала.

20 быуатта боронғо Сыңғы Тура урынында «Төмән» тигән стадион төҙөлгән, һөҙөмтәлә мәҙәни ҡатлам юғалған.

 Фән һәм мәғариф 
Төмән өлкәһендә нефть һәм газ ятҡылыҡтары фәнни ойошмаларының үҫешенә булышлыҡ яһаны. 1990 йылдар башында юғары уҡыу йорттар һәм ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәрҙәре һаны 11,5 мең кеше тәшкил иткән, йәғни эшкә яраҡлы ҡала халҡыныӊ 10 проценты.

Ғилми-тикшеренеү һәм проект институттары: Криосфера институты һәм Төньяҡтағы ерҙәрен үҙләштерергә тәҡдим проблемалары институты. Ғәмәли фән һәм газ комплексына ихтыяж йүнәлтелгән. Улар араһында "СургутНИПИнефть" (Төмән бүлексәһе), ТюменНИИгипрогаз, Гипротюменнефтегаз, СибНИИНП, Тюменнефтегеофизика (компания "Интегра"), "Нефтегазпроект", СибНАЦ, Сибнефтеавтоматика (ГМС Төркөмө) лидерҙар булып тора.

Белем биреү учреждениелары:

 Рәсәй Президенты ҡарамағындағы Рәсәй халыҡ хужалығы һәм дәүләт хеҙмәте академияһы (РАНХиГС) филиалы.
 Төмән индустриаль университеты
 Төмән университеты
 Урал дәүләт тимер юлдары университеты Төмән филиалы
 Төмән дәүләт аграр университеты
 Төмән дәүләт медицина университеты

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 Сайт администрации Тюмени 
 Тюменское музейно-просветительское объединение 
 Справочник Тюмени
 Главные новости города

*
Категория:Хеҙмәт ҡаһарманлығы ҡалалары