Йәнырыҫ (Ишембай районы)
{{НП+Россия
 | статус                   = Ауыл
 | русское название         = Янурусово
 | оригинальное название    = {{lang-ba|Йәнырыҫ}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 53|lat_min =41 |lat_sec = 8
 | lon_deg                  = 56|lon_min =21 |lon_sec = 18
 | CoordAddon               = type:city_region:RU
 | CoordScale               = 30000
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан Республикаһы
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Ишембай районы
 | район в таблице          = Ишембай районы{{!}}Ишембай районы
 | вид поселения            = ауыл биләмәһе
 | поселение                = Йәнырыҫ ауыл советы
 | поселение в таблице      = Йәнырыҫ ауыл советы (Ишембай районы)
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Янурусово (Башкортостан) | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Янурусово (Башкортостан) | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = 
 | конфессиональный состав  = [[мосолмандар]]
 | этнохороним              = йәнырыҫтар
 | почтовый индекс          = 453237
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 80231880001
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = http://www.ishimbaimr.ru
}}
'''Йәнырыҫ ''' ({{lang-ru|Янурусово}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ишембай районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 748 кеше була<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. [[Йәнырыҫ ауыл советы (Ишембай районы)|Йәнырыҫ ауыл Советының]] административ үҙәге.
Почта индексы — 453237, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80231880001.

== Тарихы ==
Ауылға 1749 йылдан алып яһаҡлы татарҙарҙы ҡабул итеү тураһында Ҡармыш түбәһе [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] [[башҡорттар]]ы менән кеҙәшлек килешеүе буйынса, ерһеҙ башҡорттар һәм типтәрҙәр тарафынан нигеҙ һалынған, һуңынан улар типтәрҙәр булып киткән. [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы|Пугачев етәкселегендә крәҫтиәндәр һуғышы]]нда ул ваҡытта яһаҡлы татарҙар тип аталған 96 йәнырыҫлы ҡатнаша. Һуңыраҡ улар типтәрҙәр ҡатламына күсәләр<ref>[https://kitaptar.bashkort.org/book/662 Асфандияров А.З «История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий» стр. 123] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200303180523/https://kitaptar.bashkort.org/book/662 |date=2020-03-03 }}</ref>.
1784 йылдағы IV ревизия 210, V ревизия — 226 типтәр күрһәтә.

1834 йылда 77 ихатала 441 типтәр, 4 йортта 35 мишәр, 13 ихатала 84 башҡорт йәшәй. X ревизияла 160 ихатала 922 керҙәш күрһәтелгән. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 410 йортта 2107 типтәр һәм башҡорт йәшәгән.

1839 йылда 84 башҡорт 370 атҡа, 80 һыйырға, 20 һарыҡҡа, 158 кәзәгә эйә була. 220 умарта, 42 солоҡ тотҡандар. Шулай уҡ 104 бот ужым һәм 832 бот яҙғы иген сәсәләр.

Ауыл атамаһының килеп сығышына килгәндә — ул Йәнырыҫ тигән кеше исеменән алынған<ref>{{ИСДБ|страница=123}}</ref>. 


2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда 896 кеше йәшәй, унда 418 ир-ат һәм 478 ҡатын-ҡыҙ йәшәй.

== Хәҙерге осор ==
Ауылда урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар<ref>{{БЭ2013|75451}}</ref>.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||2107||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||2014||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||1403||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||927||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||896||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||748||355||393||47,5||52,5
|-    
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
Ауыл [[Ҡыяуыҡ (Егән ҡушылдығы)|Ҡыяуыҡ]] йылғаһының яр буйында урынлашҡан.

Алыҫлығы:<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref>
* Район үҙәгенә тиклем ([[Ишембай (ҡала)|Ишембай]]): 43 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Стәрлетамаҡ (ҡала)|Стәрлетамаҡ]]): 39 км.

== Урамдары ==
Урам исеме<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/026/000085.html «Налог Белешмәһе» системаһында Йәнырыҫ (Ишембай районы) ауылы]</ref>:
{{Колонки|2}}
* Мәктәп урамы ({{lang-ru|улица Школьная}})
* 7 Ноябрь урамы ({{lang-ru|улица 7 Ноябрл}})
* Башҡорт урамы ({{lang-ru|улица Башкирская}})
* Колхоз урамы ({{lang-ru|улица Колхозная}})
* Йәштәр урамы ({{lang-ru|улица Молодёжная}})
* Фрунзе урамы ({{lang-ru|улица Фрунзе}})
* Пролетар урамы ({{lang-ru|улица Пролетарская}})
* Чапаев урамы ({{lang-ru|улица Чапаева}})
{{Колонки|конец}}

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Фәүзиә Рәхимғолова]] (15.12.1921—21.10.1996), яҙыусы, шағир һәм журналист. 1952 йылдан — КПСС, 1961 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982).
* Илшат Яппаров, йырсы.
* [[Яппаров Марс Шәрип улы]] (1936—21.06.2009), [[мәҙәниәт]] эшмәкәре. 1977—1997 йылдарҙа [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] директоры. СССР-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының почётлы гражданы (2004)<ref>[http://xn--80aaaajo8bybjgch.xn--p1ai/index.php/ba/sh-khest-r/direktor-ar/173-yapparov-mars-sharipovich Яппаров Марс Шәрип улы. Салауат башҡорт дәүләт драма театры. Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210201225157/http://xn--80aaaajo8bybjgch.xn--p1ai/index.php/ba/sh-khest-r/direktor-ar/173-yapparov-mars-sharipovich |date=2021-02-01 }}{{V|28|01|2021}}</ref>. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы Йәнырыҫ ауылынан.
* [[Агишев Сәфәр Аҡбулат улы]] ({{lang-ru|Агишев Сафар Акбулатович}}; [[1913]] — 10 июль [[1942]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] 275-се гвардия кавалерия полкында хеҙмәт итә. Кесе лейтенант. [[Ишембай районы]]) Йәнырыҫ ауылында тыуған.
* [[Абыҙгилдина Венера Хәмит ҡыҙы]] (18 март 1939, Башҡорт АССР-ы Маҡар районы (хәҙерге Ишембай) Йәнырыҫ ауылы — 5 май 2006, Өфө ҡалаһы) — табип-офтальмолог, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1991), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1981).
* [[Әхмәтйәнов Миңлеғәли Ниғәмәт улы]] (1901 — 20 ноябрь 1942) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, старшина, 294-се кавалерия полкы эскадронының политругы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ишембай районы]] [[Йәнырыҫ (Ишембай районы)|Йәнырыҫ]] ауылында тыуған.
* [[Ғәлимова Римма Ғаяз ҡыҙы]] ([[22 июль]] [[1963 йыл]]) — башҡорт шағиры, журналист-публицист, [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының Ғәли Ибраһимов исемендәге премияһы лауреаты. Башҡорт АССР-ының [[Ишембай районы]] [[Йәнырыҫ (Ишембай районы)|Йәнырыҫ]] ауылында тыуған.
* [[Хәмиҙуллин Марс Ғилметдин улы]] (1941), педагогик хеҙмәт ветераны, юғары мәктәп эшмәкәре, йәмәғәтсе. 1989—2006 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]] (хәҙер [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы]]) ректоры. Профессор. [[Рәсәй Федерацияһы]] юғары мәктәбенең почётлы хеҙмәткәре, Башҡортостандың атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ишембай районы]] [[Йәнырыҫ (Ишембай районы)|Йәнырыҫ]] ауылынан.
* [[Ғәлимов Флүр Зиннур улы]] (1942), хеҙмәт ветераны. 1961—2002 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] аппаратсыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған химигы (1979). 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1980). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ишембай районы]] [[Йәнырыҫ (Ишембай районы)|Йәнырыҫ]] ауылынан.

== Иҫтәлекле урындары ==
[[Ҡыяуыҡ (Егән ҡушылдығы)|Ҡыяуыҡ]] йылғаһының ярында мамонт һөлдәһе ҡалдыҡтары — тештәр, оҙонлоғо бер ярым метрға тиклем булған һуҡҡы тештәр һәм башҡа өлөштәре табылған. Табылдыҡтар [[Ишембай тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы]]на ҡиммәтле экспонаттар сифатында тәҡдим ителгән<ref>[http://www.bashkortostan450.ru/interactive-map/regions/r44/r44_30.html?dost=1&template=46 Достопримечательности — Ишимбайский район — 450 лет в составе России] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110905022522/http://www.bashkortostan450.ru/interactive-map/regions/r44/r44_30.html?dost=1&template=46 |date=2011-09-05 }}</ref>.


== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{V|15|09|2019}}
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]{{ref-ru}} {{V|15|09|2019}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|75451}}
* [http://www.bashkortostan450.ru/interactive-map/regions/r44/r44_30.html?dost=1&template=46 Достопримечательности — Ишимбайский район — 450 лет в составе России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110905022522/http://www.bashkortostan450.ru/interactive-map/regions/r44/r44_30.html?dost=1&template=46 |date=2011-09-05 }}
* [https://www.gosspravka.ru/02/026/000085.html «Налог Белешмәһе» системаһында Йәнырыҫ (Ишембай районы) ауылы]
* {{ИСДБ|страница=123}}

{{Ишембай районы ауылдары}}

[[Категория:Ишембай районы ауылдары]]
Йәнырыҫ  () — Башҡортостан Республикаһының Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 748 кеше була. Йәнырыҫ ауыл Советының административ үҙәге.
Почта индексы — 453237, ОКАТО коды — 80231880001.

 Тарихы 
Ауылға 1749 йылдан алып яһаҡлы татарҙарҙы ҡабул итеү тураһында Ҡармыш түбәһе аҫаба башҡорттары менән кеҙәшлек килешеүе буйынса, ерһеҙ башҡорттар һәм типтәрҙәр тарафынан нигеҙ һалынған, һуңынан улар типтәрҙәр булып киткән. Пугачев етәкселегендә крәҫтиәндәр һуғышында ул ваҡытта яһаҡлы татарҙар тип аталған 96 йәнырыҫлы ҡатнаша. Һуңыраҡ улар типтәрҙәр ҡатламына күсәләрАсфандияров А.З «История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий» стр. 123 .
1784 йылдағы IV ревизия 210, V ревизия — 226 типтәр күрһәтә.

1834 йылда 77 ихатала 441 типтәр, 4 йортта 35 мишәр, 13 ихатала 84 башҡорт йәшәй. X ревизияла 160 ихатала 922 керҙәш күрһәтелгән. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 410 йортта 2107 типтәр һәм башҡорт йәшәгән.

1839 йылда 84 башҡорт 370 атҡа, 80 һыйырға, 20 һарыҡҡа, 158 кәзәгә эйә була. 220 умарта, 42 солоҡ тотҡандар. Шулай уҡ 104 бот ужым һәм 832 бот яҙғы иген сәсәләр.

Ауыл атамаһының килеп сығышына килгәндә — ул Йәнырыҫ тигән кеше исеменән алынған. 

2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда 896 кеше йәшәй, унда 418 ир-ат һәм 478 ҡатын-ҡыҙ йәшәй.

 Хәҙерге осор 
Ауылда урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.

 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август2107 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар2014 1959 йыл 15 ғинуар1403 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар927 2002 йыл 9 октябрь896 2010 йыл 14 октябрь74835539347,552,5

 Географик урыны 
Ауыл Ҡыяуыҡ йылғаһының яр буйында урынлашҡан.

Алыҫлығы:
 Район үҙәгенә тиклем (Ишембай): 43 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Стәрлетамаҡ): 39 км.

 Урамдары 
Урам исеме«Налог Белешмәһе» системаһында Йәнырыҫ (Ишембай районы) ауылы:

 Мәктәп урамы ()
 7 Ноябрь урамы ()
 Башҡорт урамы ()
 Колхоз урамы ()
 Йәштәр урамы ()
 Фрунзе урамы ()
 Пролетар урамы ()
 Чапаев урамы ()

 Билдәле шәхестәре 
 Фәүзиә Рәхимғолова (15.12.1921—21.10.1996), яҙыусы, шағир һәм журналист. 1952 йылдан — КПСС, 1961 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982).
 Илшат Яппаров, йырсы.
 Яппаров Марс Шәрип улы (1936—21.06.2009), мәҙәниәт эшмәкәре. 1977—1997 йылдарҙа Салауат башҡорт дәүләт драма театры директоры. СССР-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Салауат ҡалаһының почётлы гражданы (2004)Яппаров Марс Шәрип улы. Салауат башҡорт дәүләт драма театры. Рәсми сайт . Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы Йәнырыҫ ауылынан.
 Агишев Сәфәр Аҡбулат улы (; 1913 — 10 июль 1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 275-се гвардия кавалерия полкында хеҙмәт итә. Кесе лейтенант. Ишембай районы) Йәнырыҫ ауылында тыуған.
 Абыҙгилдина Венера Хәмит ҡыҙы (18 март 1939, Башҡорт АССР-ы Маҡар районы (хәҙерге Ишембай) Йәнырыҫ ауылы — 5 май 2006, Өфө ҡалаһы) — табип-офтальмолог, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1991), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1981).
 Әхмәтйәнов Миңлеғәли Ниғәмәт улы (1901 — 20 ноябрь 1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, старшина, 294-се кавалерия полкы эскадронының политругы. Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы Йәнырыҫ ауылында тыуған.
 Ғәлимова Римма Ғаяз ҡыҙы (22 июль 1963 йыл) — башҡорт шағиры, журналист-публицист, Стәрлетамаҡ ҡалаһының Ғәли Ибраһимов исемендәге премияһы лауреаты. Башҡорт АССР-ының Ишембай районы Йәнырыҫ ауылында тыуған.
 Хәмиҙуллин Марс Ғилметдин улы (1941), педагогик хеҙмәт ветераны, юғары мәктәп эшмәкәре, йәмәғәтсе. 1989—2006 йылдарҙа Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты (хәҙер Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы) ректоры. Профессор. Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең почётлы хеҙмәткәре, Башҡортостандың атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы Йәнырыҫ ауылынан.
 Ғәлимов Флүр Зиннур улы (1942), хеҙмәт ветераны. 1961—2002 йылдарҙа (өҙөклөк менән) Салауат нефть химияһы комбинаты һәм «Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе аппаратсыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1979). 3-сө дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры (1980). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы Йәнырыҫ ауылынан.

 Иҫтәлекле урындары 
Ҡыяуыҡ йылғаһының ярында мамонт һөлдәһе ҡалдыҡтары — тештәр, оҙонлоғо бер ярым метрға тиклем булған һуҡҡы тештәр һәм башҡа өлөштәре табылған. Табылдыҡтар Ишембай тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейына ҡиммәтле экспонаттар сифатында тәҡдим ителгәнДостопримечательности — Ишимбайский район — 450 лет в составе России .

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4. 

 Һылтанмалар 
 
 Достопримечательности — Ишимбайский район — 450 лет в составе России 
 «Налог Белешмәһе» системаһында Йәнырыҫ (Ишембай районы) ауылы
 

Категория:Ишембай районы ауылдары