Һаҡмар (йылға)
{{башҡа мәғәнәләре|Һаҡмар}}
{{Ук}}
'''Һаҡмар''' ({{lang-ru|Сакмара}}), [[Көньяҡ Урал]]дағы йылға. Яҙма сығанаҡтарҙа Һаҡмар йылғаһы [[1627]] йылда теркәлгән. Башланған урыны [[Әбйәлил районы]]нда, Уралтау һыртының көнсығыш битләүендә. [[Башҡортостан]]дың [[Әбйәлил районы|Әбйәлил]], [[Баймаҡ районы|Баймаҡ]], [[Йылайыр районы|Йылайыр]], [[Хәйбулла районы|Хәйбулла]] райондары һәм [[Ырымбур өлкәһе]] аша аға. [[Ырымбур]] ҡалаһы урынлашҡан урында [[Яйыҡ]]ка ҡушыла.

==Һаҡмар тәбиғәте ==
Оҙонлоғо 760 км, шуның 348-е Башҡортостанға тура килә. Һаҡмар бик оҙон, бормалы юл үтә, шуға күрә лә уның юлында көлһыу, һоро-ҡара, һоро тупраҡлы урындар ҙа, болон-урманлы ерҙәр ҙә, сал ҡылғанлы далалар ҙа осрай. Ярҙарында тал, ҡайын, ҡарағайҙар үҫә. Тиҫтәләгән шишмәләр, эреле-ваҡлы йылғалар һыуын Һаҡмарға ҡоя.

Бөтә башҡорт йылғалары араһында ул үҙенсәлекле тәбиғәте, «холҡо» менән айырылып тора. Тауҙар араһынан аҡҡан Һаҡмар оло ғәйрәт менән текә ҡаяларға бәрелеп, ап-аҡ күбеккә күмелә, дала киңлектәренә сыҡҡас, ағымы әкренәйә, йылға көҙгөләй ялтырап тын ята, йә урыны-урыны менән ҡылымыҡтарға бүленеп, утрауҙар араһында бөтөнләй юғала.

Матур ғына түгел, бай ҙа Һаҡмар йылғаһы. Бында [[һыу]] өҫтөн сымбырлатып йөрөгән [[сабаҡ]] та, шырт ҡанатлы [[алабуға]] ла, шылғаяҡ [[шамбы]] ла, ҡарағусҡыл [[борош]] та, һары тәңкәле [[табан]] да бар. Ҡапыл ҡарпып, уҡтай елдергән [[суртан]] да, көмөш тәңкә [[ҡорбан]] да, һиҙгер [[һаҙан]] да, күкшел ағасаҡ та етерлек, ҡумырыҡ аҫтарында боҫоп яткан [[йәйен]] дә осрай.

Үкенескә ҡаршы, таҙа һыу яратҡан балыҡтар, мәҫәлән, [[бәрҙе]] менән [[бағыр]] һирәгәйә бара Һакмарҙа.

Яҙҙарын Һаҡмар буйҙары ҡарап туймаҫлыҡ матур була. Уйһыуҙарында ҡыҙырым-ҡыҙырым үҫкән һомғол сауҡалар япраҡтарын йомшаҡ елдәргә тирбәтә. Ап-аҡ сәскә аткан муйылдар хуш еҫтәрен бөркә. Таллыҡтарҙа төрлө ҡоштар һайрай, кәкүк саҡырғаны ишетелеп ҡуя.

[[Һыу]] төптәрендә һуйырташтар йымылдай.

Һыу-йәшәү сығанағы. Һаҡмар ҙа бик боронғо замандарҙан алып бөтә тирә-йүнгә йән һәм йәм биреп, аға ла аға.{{lang-lat|}}

Йылғаның исемен йөрөткән иң эре ауыл — Һаҡмар, [[Һаҡмар районы]] үҙәге.

== Атамаһының килеп сығышы ==
Һаҡмар топонимының мәғәнәһе тураһында төрлө фекерҙәр бар. Берәүҙәре уны ҡушма һүҙ булып һаҡ+бар, йылға буйында һаҡланып йөрө, йырғанаҡтарына төшөп китмә кеүек хәстәрлекләүгә ҡайтарып ҡала. Улай тиһәң, һәр йылға буйында ла һаҡланып, ҡарап баҫыу кәрәк. Икенсе ғалимдар «Һаҡ» — һүҙе «сик» тигәнде, «мар» — ҡырыу, үлтереүҙе аңлата ти. («Тар-мар» — ҡыйралыш, тар-тарҡау, мар үлтереү).

Г. Вилданов фекеренсә, борон башҡорт ерҙәренең көньяҡ сиге Һаҡмар йылғаһының уң яры буйлап үткән, ә һул яғында уларға ҡаршы сапҡын яһап торған икенсе ҡәбиләләр ере булған, шуға күрә был һүҙгә «һаҡ булырға, һаҡ йөрө» мәғәнәһе һалынған тигән фекер иңҡар итәлә. Ошоларҙан сығып, «Һаҡмар» — «сик убалары», «тыныслыҡ һағында» мәғәнәһен аңлаталыр тип фараз итергә була. 
== Һаҡмар башҡорт халыҡ ижадында ==

'''[[«Урал батыр» эпосы]]нда'''

Һаҡмар йылғаһының барлыҡҡа килеүе. [[Урал батыр (персонаж)|Урал батырҙың]] кинйә улының исеме [[Һаҡмар (персонаж)|Һаҡмар]] була. Бер ваҡыт халыҡҡа һыу етмәй башлағас, Урал батыр улдарын саҡырып ала һәм: «Аяғығыҙ тартҡан яҡҡа сығып китегеҙ, иллә-мәгәр бер ағым һыуға барып етмәйенсә артығыҙға әйләнеп ҡарамағыҙ»,- тип әйтә лә, үҙенең күҙҙәренә йәш эркелә, улар ергә субырлап ағып төшә,сөнки ул улдарының кире әйләнеп ҡайтмаҫын белә. Бара торғас, Һаҡмар бер ҙур йылғаға барып еткән. Артына әйләнеп ҡараһа, үҙенең эҙе һайын күләүектәр барлыҡҡа килеп,улар үҙ-ара тоташып, ҙур бер йылғаға әүрелгәнен күргән, ти.

== Ҡушылдыҡтары==
Төп ҡушылдыҡтары:
 
*[[Ялан Йылайыры]], 
*[[Бәрәкәл]], 
*[[Йылайыр (Урман Йылайыры)|Йылайыр]], 
*[[Ҡаҫмарт]] , 
*[[Оло Эйек]].
== Галерея ==
<gallery>
Springhead Sakmara.jpg|Һаҡмар йылғаһы башы. Таш [[Әбйәлил районы]] башҡорттар Ҡоролтайы тарафынан ҡуйылды.
Top view of Sakmara.jpg|[[Йылайыр районы]]нда
Cow-ford.jpg|[[Йылайыр районы]]нда
sakmara-saraktash.jpg|[[Ырымбур өлкәһе]] [[Һарыҡташ районы]]нда
Долина вдоль реки Сакмары.jpg|Г. П. Гельмерсен. «Һаҡмар йылғаһы үҙәне»
</gallery>

== Әҙәбиәт ==
* [[Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия]]. Урыҫсанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе / Баш мөхәррир [[Рәшит Шәкүр|Р. З.Шәкүров]]. Өфө: [[Башҡорт энциклопедияһы]] дәүләт ғилми нәшриәте, 1997. 696 бит, һүрәттәре менән.
* Мәңәҙиә Иҙелбаева. Башҡортостан календары, 2008 йыл.

{{библиоинформация}}

[[Категория:Башҡортостан йылғалары]]
[[Категория:Ырымбур өлкәһе йылғалары]]
[[Категория:Учалы районы йылғалары]]
[[Категория:Яйыҡ ҡушылдыҡтары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:Һаҡмар (йылға)]]
[[Категория:Һаҡмар бассейны]]
Һаҡмар (), Көньяҡ Уралдағы йылға. Яҙма сығанаҡтарҙа Һаҡмар йылғаһы 1627 йылда теркәлгән. Башланған урыны Әбйәлил районында, Уралтау һыртының көнсығыш битләүендә. Башҡортостандың Әбйәлил, Баймаҡ, Йылайыр, Хәйбулла райондары һәм Ырымбур өлкәһе аша аға. Ырымбур ҡалаһы урынлашҡан урында Яйыҡка ҡушыла.

Һаҡмар тәбиғәте 
Оҙонлоғо 760 км, шуның 348-е Башҡортостанға тура килә. Һаҡмар бик оҙон, бормалы юл үтә, шуға күрә лә уның юлында көлһыу, һоро-ҡара, һоро тупраҡлы урындар ҙа, болон-урманлы ерҙәр ҙә, сал ҡылғанлы далалар ҙа осрай. Ярҙарында тал, ҡайын, ҡарағайҙар үҫә. Тиҫтәләгән шишмәләр, эреле-ваҡлы йылғалар һыуын Һаҡмарға ҡоя.

Бөтә башҡорт йылғалары араһында ул үҙенсәлекле тәбиғәте, «холҡо» менән айырылып тора. Тауҙар араһынан аҡҡан Һаҡмар оло ғәйрәт менән текә ҡаяларға бәрелеп, ап-аҡ күбеккә күмелә, дала киңлектәренә сыҡҡас, ағымы әкренәйә, йылға көҙгөләй ялтырап тын ята, йә урыны-урыны менән ҡылымыҡтарға бүленеп, утрауҙар араһында бөтөнләй юғала.

Матур ғына түгел, бай ҙа Һаҡмар йылғаһы. Бында һыу өҫтөн сымбырлатып йөрөгән сабаҡ та, шырт ҡанатлы алабуға ла, шылғаяҡ шамбы ла, ҡарағусҡыл борош та, һары тәңкәле табан да бар. Ҡапыл ҡарпып, уҡтай елдергән суртан да, көмөш тәңкә ҡорбан да, һиҙгер һаҙан да, күкшел ағасаҡ та етерлек, ҡумырыҡ аҫтарында боҫоп яткан йәйен дә осрай.

Үкенескә ҡаршы, таҙа һыу яратҡан балыҡтар, мәҫәлән, бәрҙе менән бағыр һирәгәйә бара Һакмарҙа.

Яҙҙарын Һаҡмар буйҙары ҡарап туймаҫлыҡ матур була. Уйһыуҙарында ҡыҙырым-ҡыҙырым үҫкән һомғол сауҡалар япраҡтарын йомшаҡ елдәргә тирбәтә. Ап-аҡ сәскә аткан муйылдар хуш еҫтәрен бөркә. Таллыҡтарҙа төрлө ҡоштар һайрай, кәкүк саҡырғаны ишетелеп ҡуя.

Һыу төптәрендә һуйырташтар йымылдай.

Һыу-йәшәү сығанағы. Һаҡмар ҙа бик боронғо замандарҙан алып бөтә тирә-йүнгә йән һәм йәм биреп, аға ла аға.

Йылғаның исемен йөрөткән иң эре ауыл — Һаҡмар, Һаҡмар районы үҙәге.

 Атамаһының килеп сығышы 
Һаҡмар топонимының мәғәнәһе тураһында төрлө фекерҙәр бар. Берәүҙәре уны ҡушма һүҙ булып һаҡ+бар, йылға буйында һаҡланып йөрө, йырғанаҡтарына төшөп китмә кеүек хәстәрлекләүгә ҡайтарып ҡала. Улай тиһәң, һәр йылға буйында ла һаҡланып, ҡарап баҫыу кәрәк. Икенсе ғалимдар «Һаҡ» — һүҙе «сик» тигәнде, «мар» — ҡырыу, үлтереүҙе аңлата ти. («Тар-мар» — ҡыйралыш, тар-тарҡау, мар үлтереү).

Г. Вилданов фекеренсә, борон башҡорт ерҙәренең көньяҡ сиге Һаҡмар йылғаһының уң яры буйлап үткән, ә һул яғында уларға ҡаршы сапҡын яһап торған икенсе ҡәбиләләр ере булған, шуға күрә был һүҙгә «һаҡ булырға, һаҡ йөрө» мәғәнәһе һалынған тигән фекер иңҡар итәлә. Ошоларҙан сығып, «Һаҡмар» — «сик убалары», «тыныслыҡ һағында» мәғәнәһен аңлаталыр тип фараз итергә була. 
 Һаҡмар башҡорт халыҡ ижадында 

«Урал батыр» эпосында

Һаҡмар йылғаһының барлыҡҡа килеүе. Урал батырҙың кинйә улының исеме Һаҡмар була. Бер ваҡыт халыҡҡа һыу етмәй башлағас, Урал батыр улдарын саҡырып ала һәм: «Аяғығыҙ тартҡан яҡҡа сығып китегеҙ, иллә-мәгәр бер ағым һыуға барып етмәйенсә артығыҙға әйләнеп ҡарамағыҙ»,- тип әйтә лә, үҙенең күҙҙәренә йәш эркелә, улар ергә субырлап ағып төшә,сөнки ул улдарының кире әйләнеп ҡайтмаҫын белә. Бара торғас, Һаҡмар бер ҙур йылғаға барып еткән. Артына әйләнеп ҡараһа, үҙенең эҙе һайын күләүектәр барлыҡҡа килеп,улар үҙ-ара тоташып, ҙур бер йылғаға әүрелгәнен күргән, ти.

 Ҡушылдыҡтары
Төп ҡушылдыҡтары:
 
Ялан Йылайыры, 
Бәрәкәл, 
Йылайыр, 
Ҡаҫмарт , 
Оло Эйек.
 Галерея 

 Әҙәбиәт 
 Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия. Урыҫсанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе / Баш мөхәррир Р. З.Шәкүров. Өфө: Башҡорт энциклопедияһы дәүләт ғилми нәшриәте, 1997. 696 бит, һүрәттәре менән.
 Мәңәҙиә Иҙелбаева. Башҡортостан календары, 2008 йыл.

Категория:Башҡортостан йылғалары
Категория:Ырымбур өлкәһе йылғалары
Категория:Учалы районы йылғалары
Категория:Яйыҡ ҡушылдыҡтары
Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы
Категория:Һаҡмар (йылға)
Категория:Һаҡмар бассейны