Ҡазан
{{ТП-Рәсәй|Ҡазан|ҡала
 |статус = 
 |башҡортса исеме = Ҡазан
 |төп исеме = {{lang-tt|Казан}}, {{lang-ru|Казань}} <br />
[[Файл:KAZ Collage 2015.png|center|300px]]
  |герб = Coat of Arms of Kazan (Tatarstan).svg
 |флаг = Flag of Kazan.svg
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
|lat_deg = 55 |lat_min = 47 |lat_sec = 27
  |lon_deg = 49 |lon_min = 06 |lon_sec = 52
  |CoordAddon = type:city(1120000)_region:RU
  |CoordScale = 
 |ЯндексКарта = http://maps.yandex.ru/map.xml?mapID=1000&mapX=5453052&mapY=7496675&descx=5453052&descy=7496675&scale=6&slices=1&text=Казань
 |ил картаһы = 
 |регион картаһы = 
 |район картаһы = 
 |ил картаһының дәүмәле = 300
 |регион картаһының дәүмәле = 300
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө = республика
 |регион = Татарстан
 |теҙмәләге регион = 
 |район төрө = 
 |район = 
 |теҙмәләге район = 
 |урынлашыу төрө = 
 |урынлашыу = 
 |теҙмәләге урынлашыу = 
 |эске бүленеү = 7 административ район
 |башлыҡ төрө = Мэр
 |башлыҡ = Илсур Рәис улы Метшин
 |нигеҙ һалыныу = 1005
 |беренсе телгә алыу = 1391
|элекке исемдәре = 
 |статус (башлап) =
 |майҙан =  425,3
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
  |халыҡ = 1 130 717
  |иҫәп алыу йылы = 2009
  |тығыҙлыҡ = 2667
  |агломерация = 
  |милли состав = [[татарҙар]], <br />  [[урыҫтар]], <br />  [[сыуаштар]]
  |конфессия составы = мосолман, православ
  |этнохороним = ҡазанлы
 |ваҡыт бүлкәте = +3
 |DST                     =
 |почта индексы = 420xxx
 |почта индекстары = 
 |телефон коды = 843
 |автомобиль коды = 16, 116
 |танымлаусы төрө = 
 |һансал танымлаусы = 
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                    = http://www.kzn.ru/
 |сайт теле              = ru
 |сайт теле 2            = tt 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}

'''Ҡазан''' (''Ҡаҙан''; {{lang-tt|Казан}} ''قزان'', {{lang-ru|Казань}}) — [[Татарстан Республикаһы]]ның баш ҡалаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Волга]] буйындағы ҙур иҡтисади, мәҙәни һәм сәйәси үҙәге.

== Тарих ==
* Ҡазан ҡалаһы өс йөҙ йыл дауамында Волга буйында урынлашҡан Болғар дәүләтенең форпосы булып торған, уның исеменән Боронғо Русь дәүләте менән иҡтисади, сауҙа һәм мәҙәни бәйләнешкә ҡатнашҡан.
* Һуңыраҡ Ҡазан '''[[Алтын Урҙа]]''' дәүләте өйәҙҙәренең береһендә ҙур административ үҙәк булып китә. Бында һөнәрселек һәм халыҡ-ара сауҙа үҫеш ала.
* [[1438]] йылдан [[1552]] йылғаса ҡала Ҡазан ханлығының үҙәге була.
* [[1552]] [[Иван Грозный]] ҡаланы баҫып ала.
* Пётр I осоронда ([[1708]] ҡала Ҡазан губернаһы үҙәге була һәм 200 йыл буйына ошо статуста ҡала.
* [[1756]] йылдың 7 авгусындағы батша указы буйынса Ҡазан һәм Ҡазан өйәҙендәге 536 мәсеттең 418-е емертелә.
* 1921 йылдан Ҡазан — Татар АССР-ының, 1992 йылдан Татарстан Республикаһының баш ҡалаһы.

== Билдәле шәхестәр ==
* [[Тәлғәт Тажетдин]] (Тажетдинов Тәлғәт Сафа улы; 12.10.1948), дин әһеле, Шәйех-әл-ислам (1990). 1980 йылдан [[Рәсәй]] мосолмандарының Үҙәк Диниә назараты рәйесе, 1992 йылдан Рәсәйҙең Баш мөфтөйө. IV дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2013), [[Почёт ордены|Почёт]] (2008), [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (1998), [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (2008), [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]], II дәрәжә Дан һәм Намыҫ (2013), II дәрәжә Изге благоверный Мәскәү кенәзе Даниил (2008) ордендары кавалеры<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13294-tazhetdin-t-l-t-safa-uly Башҡорт энциклопедияһы — Тажетдин (Тажетдинов) Тәлғәт Сафа улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421160333/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13294-tazhetdin-t-l-t-safa-uly |date=2016-04-21 }}{{V|10|10|2018}}</ref>.  

=== Халыҡ һаны ===
Ҡазанда йәшәгән халыҡ һаны — 1,130 млн кеше, майҙаны — 425,3 км².
Ҡала халҡының үҫеше түбәндәге теҙемдә күрһәтелгән.
{| class="wikitable collapsible collapsed"
|-
! Йыл
! Халыҡ һаны
|-
| [[1800]]
| 40 000
|-
| [[1858]]
| 61 000
|-
| [[1897]]
| 130 000
|-
| [[1907]]
| 161 000
|-
| [[1917]]
| 207 000
|-
| [[1920]]
| 146 000
|-
| [[1923]]
| 158 000
|-
| [[1959]]
| 667 000
|-
| [[1962]]
| 711 000
|-
| [[1964]]
| 742 000
|-
| [[1966]]
| 804 000
|-
| [[1970]]
| 868 000
|-
| [[1979]]
| 993 000
|-
| [[1989]]
| 1 094 000
|-
| [[1995]]
| 1 078 000
|-
| [[2002]]
| 1 105 000
|-
| [[2008]]
| 1 120 000
|-
| [[2009]]
| 1 131 000
|}

=== Милли состав ===
Ҡазан — күп милләтле ҡала. Унда халыҡтың күпслеге [[татарҙар]], [[урыҫтар]] һәм [[сыуаштар]].

=== Дин ===
Ҡазанда төрлө дин вәкилдәре, башлыса мосолмандар һәм православ христиандар, йәшәй. Шулай уҡ католиклар, йәһүҙиләр һ. б. дин вәкилдәре бар.

;Мәсеттәр:
[[Апанай мәсете|Апанай]], [[Барудия мәсете|Барудия]], [[Борнай мәсете|Борнай]], [[Зәңгәр мәсет (Ҡазан)|Зәңгәр]], [[Иҫке-Таш мәсете|Иҫке Таш]], [[Нурулла мәсете|Нурулла]], [[Ғәлиев мәсете|Ғәлиев]], [[Ҡабан арты мәсете|Ҡабан арты]], [[Әзим мәсете|Әзим]], [[Әл-Мәржәни мәсете|Әл-Мәржәни]].

== Ҡала исеме ==
«Ҡазан» атамаһының барлыҡҡа килеүе тураһында бер нисә фараз бар:
* «Ҡазан» [[татар теле|татарса]] «казан» һүҙенән. Риүәйәт буйынса, хан хеҙмәтсеһен йылғаға һыуға ебәргән. Хеҙмәтсе һыу алғанда алтын ҡаҙанын йылғаға төшөрөп ебәрә. Шунан һуң йылғаға ла, ҡалаға ла «Ҡазан» тип исем ҡушҡандар.
* Ҡайһы берәүҙәр йылғаның исеме «ҡаҙ» һүҙенән килеп сыҡҡан тип иҫәпәләй. Был фараз буйынса, боронғо замандарҙа йылға ярҙарын ҡаҙҙар төйәк иткән. Шунан йылғаға «Ҡазан һыуы» тип исем ҡушылған, һуңыраҡ ҡалаға ла был исем күскән.
* Башҡорт тел белгесе [[Жәлил Кейекбаев]] фекеренсә, «Ҡазан» исеме «[[ҡайын]]» һүҙенән килеп сыҡҡан. Мәҫәлән, [[Башҡортостан]]да ла Ҡазанлы исемле ауыл бар. Был фараз буйынса, был ауыл элегерәк Ҡайынлы тип аталған — ҡайын урманында нигеҙләнгән булған.

== Административ бүленеше ==
[[Файл:Схема районов Казани.jpg|right|250px]]
{| class="wikitable"
|-
! №
! Район исеме
! Халыҡ һаны <br />(мең кеше)
! Майҙаны <br />(гектар)
! Мәғлүмәт
|-
|1
| [[Авиатөҙөлөш районы]]
| 110,1
| 3 891
|
|-
|2
| [[Вәхит районы]]
| 83,3
| 2 582
|
|-
|6
| [[Волга буйы районы]]
| 218,8
| 11 577
|
|-
|3
| [[Киров районы]]
| 107,2
| 10 879
|
|-
|4
| [[Мәскәү районы]]
| 130,5
| 3 881
|
|-
|7
| [[Совет районы]]
| 266,1
| 7 687
|
|-
|5
| [[Яңы Савин районы]]
| 204,2
| 2 066
|
|}

== Мэр ==
Ҡала менән мэр идара итә. [[2005]] йылдың 17 ноябренән был вазифаны Илсур Метшин башҡара.

== Транспорт ==

=== Тимер юлы вокзалы ===
Вокзал комплексы ҡала үҙәгендә урынлашҡан. Вокзал аша йылына 8 миллион кеше үтә.

=== Метрополитен ===
''Ентекле:[[Ҡаҙан метрополитены]]''
2005 йылдан алып эшләй ҡаҙан метрополитены

== Мәғариф ==

==== Юғары уҡыу йорттары ====
Ҡазанда 55 юғары уҡыу йорто эшләй.

=== Волга буйы федераль университеты (элекке Ҡазан дәүләт университеты) ===
[[1804]] йылдың 17 ноябрендә нигеҙ һалынған. Уҡыу йортон тамамлаусылар араһында — [[С. Т. Аксаков]], [[М. А. Балакирев]], [[П. И. Мельников-Печерский]], [[Лев Толстой]], [[В. Хлебников]] бар . [[Ленин|В. И. Ульянов-Ленин]] да бында уҡый әммә университетты бөтөрмәй, революцион төркөмдә ҡатнашыуы менән бәйле ҡыуыла.

Хәҙерге ваҡытта университтета 14 факультет бар, уның составына шулай уҡ А. М. Бутлеров исемендәге Химия институты, көнсығыш телдәр институты, тел институты, [[Яр Саллы]] һәм [[Зеленодольск]] ҡалаларындағы ике филиал инә.

=== Ҡазан авиация университеты ===
9 факультетты, 58 кафедраны, 57 лабораторияны, 10 фәнни-техник үҙәкте, 3 ғилми-тикшеренеү институтын үҙ эсенә ала. Университетта 15 мең студент уҡый.

==== Башҡа юғары уҡыу йорттары ====
* Ҡазан дәүләт технология университеты
* Ҡазан дәүләт финанс-иҡтисад институты
* Ҡазан дәүләт медицина университеты
* [[Ҡазан дәүләт архитектура-төҙөлөш университеты]]
* [[Ҡазан дәүләт аграр университеты]]
* Ҡазан дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт университеты
* Ҡазан дәүләт энергетика университеты
* Татар дәүләт гуманитар-педагогия университеты
* Н. Э. Бауман исемендәге Ҡазан дәүләт ветеринария медицинаһы академияһы
* Ҡазан дәүләт консерваторияһы һәм башҡалар.

== Театрҙар ==
==== Ғәлиәскәр Камал исемендәге Татар дәүләт академия драма театры ====
Театр [[1906]] йылдың 22 декабрендә асылған. Хәҙерге бинаһында [[1987 йыл]]дан эшләй.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://york.web.officelive.com/TatarchaJiirlar.aspx Ҡазан йырҙары]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.kzn.ru/tat/ Ҡазан рәсми порталы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100220231649/http://www.kzn.ru/tat/ |date=2010-02-20 }}
* [http://www.1000kzn.ru/tat/ Ҡазанға мең йыл]
* [http://www.kermen.ru/Tatar/index.php Ҡазан Кремле] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100204234316/http://www.kermen.ru/Tatar/index.php |date=2010-02-04 }}
* [http://kazan-kremlin.ru/main/ Ҡазан Кремле комплексы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823203535/http://www.kazan-kremlin.ru/main/ |date=2011-08-23 }} {{ref-ru}}
* [https://kazan-gid.ru/ Ҡала Ҡазан]
* [http://www.kazan1000.ru/tat/ Ҡазан мең йыллығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227131357/http://www.kazan1000.ru/tat/ |date=2010-02-27 }}
{{Рәсәйҙең 50 иң ҙур ҡалаһы}}
{{Татарстан}}

[[Категория:Татарстан ҡалалары]]
[[Категория:Рәсәй субъекттары баш ҡалалары]]
[[Категория:Ҡазан]]
[[Категория:Волга буйындағы ҡалалар]]
[[Категория:Йәйге Универсиада баш ҡалалары]]
[[Категория:Миллионер ҡалалар]]
[[Категория:Хеҙмәт ҡаһарманлығы ҡалалары]]
Ҡазан (Ҡаҙан;  قزان, ) — Татарстан Республикаһының баш ҡалаһы. Рәсәй Федерацияһының Волга буйындағы ҙур иҡтисади, мәҙәни һәм сәйәси үҙәге.

 Тарих 
 Ҡазан ҡалаһы өс йөҙ йыл дауамында Волга буйында урынлашҡан Болғар дәүләтенең форпосы булып торған, уның исеменән Боронғо Русь дәүләте менән иҡтисади, сауҙа һәм мәҙәни бәйләнешкә ҡатнашҡан.
 Һуңыраҡ Ҡазан Алтын Урҙа дәүләте өйәҙҙәренең береһендә ҙур административ үҙәк булып китә. Бында һөнәрселек һәм халыҡ-ара сауҙа үҫеш ала.
 1438 йылдан 1552 йылғаса ҡала Ҡазан ханлығының үҙәге була.
 1552 Иван Грозный ҡаланы баҫып ала.
 Пётр I осоронда (1708 ҡала Ҡазан губернаһы үҙәге була һәм 200 йыл буйына ошо статуста ҡала.
 1756 йылдың 7 авгусындағы батша указы буйынса Ҡазан һәм Ҡазан өйәҙендәге 536 мәсеттең 418-е емертелә.
 1921 йылдан Ҡазан — Татар АССР-ының, 1992 йылдан Татарстан Республикаһының баш ҡалаһы.

 Билдәле шәхестәр 
 Тәлғәт Тажетдин (Тажетдинов Тәлғәт Сафа улы; 12.10.1948), дин әһеле, Шәйех-әл-ислам (1990). 1980 йылдан Рәсәй мосолмандарының Үҙәк Диниә назараты рәйесе, 1992 йылдан Рәсәйҙең Баш мөфтөйө. IV дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2013), Почёт (2008), Дуҫлыҡ (1998), Халыҡтар дуҫлығы (2008), Салауат Юлаев, II дәрәжә Дан һәм Намыҫ (2013), II дәрәжә Изге благоверный Мәскәү кенәзе Даниил (2008) ордендары кавалерыБашҡорт энциклопедияһы — Тажетдин (Тажетдинов) Тәлғәт Сафа улы .  

 Халыҡ һаны 
Ҡазанда йәшәгән халыҡ һаны — 1,130 млн кеше, майҙаны — 425,3 км².
Ҡала халҡының үҫеше түбәндәге теҙемдә күрһәтелгән.
 Йыл Халыҡ һаны 1800 40 000 1858 61 000 1897 130 000 1907 161 000 1917 207 000 1920 146 000 1923 158 000 1959 667 000 1962 711 000 1964 742 000 1966 804 000 1970 868 000 1979 993 000 1989 1 094 000 1995 1 078 000 2002 1 105 000 2008 1 120 000 2009 1 131 000

 Милли состав 
Ҡазан — күп милләтле ҡала. Унда халыҡтың күпслеге татарҙар, урыҫтар һәм сыуаштар.

 Дин 
Ҡазанда төрлө дин вәкилдәре, башлыса мосолмандар һәм православ христиандар, йәшәй. Шулай уҡ католиклар, йәһүҙиләр һ. б. дин вәкилдәре бар.

Мәсеттәр
Апанай, Барудия, Борнай, Зәңгәр, Иҫке Таш, Нурулла, Ғәлиев, Ҡабан арты, Әзим, Әл-Мәржәни.

 Ҡала исеме 
«Ҡазан» атамаһының барлыҡҡа килеүе тураһында бер нисә фараз бар:
 «Ҡазан» татарса «казан» һүҙенән. Риүәйәт буйынса, хан хеҙмәтсеһен йылғаға һыуға ебәргән. Хеҙмәтсе һыу алғанда алтын ҡаҙанын йылғаға төшөрөп ебәрә. Шунан һуң йылғаға ла, ҡалаға ла «Ҡазан» тип исем ҡушҡандар.
 Ҡайһы берәүҙәр йылғаның исеме «ҡаҙ» һүҙенән килеп сыҡҡан тип иҫәпәләй. Был фараз буйынса, боронғо замандарҙа йылға ярҙарын ҡаҙҙар төйәк иткән. Шунан йылғаға «Ҡазан һыуы» тип исем ҡушылған, һуңыраҡ ҡалаға ла был исем күскән.
 Башҡорт тел белгесе Жәлил Кейекбаев фекеренсә, «Ҡазан» исеме «ҡайын» һүҙенән килеп сыҡҡан. Мәҫәлән, Башҡортостанда ла Ҡазанлы исемле ауыл бар. Был фараз буйынса, был ауыл элегерәк Ҡайынлы тип аталған — ҡайын урманында нигеҙләнгән булған.

 Административ бүленеше 
right|250px
 № Район исеме Халыҡ һаны (мең кеше) Майҙаны (гектар) Мәғлүмәт1 Авиатөҙөлөш районы 110,1 3 8912 Вәхит районы 83,3 2 5826 Волга буйы районы 218,8 11 5773 Киров районы 107,2 10 8794 Мәскәү районы 130,5 3 8817 Совет районы 266,1 7 6875 Яңы Савин районы 204,2 2 066

 Мэр 
Ҡала менән мэр идара итә. 2005 йылдың 17 ноябренән был вазифаны Илсур Метшин башҡара.

 Транспорт 

 Тимер юлы вокзалы 
Вокзал комплексы ҡала үҙәгендә урынлашҡан. Вокзал аша йылына 8 миллион кеше үтә.

 Метрополитен 
Ентекле:Ҡаҙан метрополитены
2005 йылдан алып эшләй ҡаҙан метрополитены

 Мәғариф 

 Юғары уҡыу йорттары 
Ҡазанда 55 юғары уҡыу йорто эшләй.

 Волга буйы федераль университеты (элекке Ҡазан дәүләт университеты) 
1804 йылдың 17 ноябрендә нигеҙ һалынған. Уҡыу йортон тамамлаусылар араһында — С. Т. Аксаков, М. А. Балакирев, П. И. Мельников-Печерский, Лев Толстой, В. Хлебников бар . В. И. Ульянов-Ленин да бында уҡый әммә университетты бөтөрмәй, революцион төркөмдә ҡатнашыуы менән бәйле ҡыуыла.

Хәҙерге ваҡытта университтета 14 факультет бар, уның составына шулай уҡ А. М. Бутлеров исемендәге Химия институты, көнсығыш телдәр институты, тел институты, Яр Саллы һәм Зеленодольск ҡалаларындағы ике филиал инә.

 Ҡазан авиация университеты 
9 факультетты, 58 кафедраны, 57 лабораторияны, 10 фәнни-техник үҙәкте, 3 ғилми-тикшеренеү институтын үҙ эсенә ала. Университетта 15 мең студент уҡый.

 Башҡа юғары уҡыу йорттары 
 Ҡазан дәүләт технология университеты
 Ҡазан дәүләт финанс-иҡтисад институты
 Ҡазан дәүләт медицина университеты
 Ҡазан дәүләт архитектура-төҙөлөш университеты
 Ҡазан дәүләт аграр университеты
 Ҡазан дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт университеты
 Ҡазан дәүләт энергетика университеты
 Татар дәүләт гуманитар-педагогия университеты
 Н. Э. Бауман исемендәге Ҡазан дәүләт ветеринария медицинаһы академияһы
 Ҡазан дәүләт консерваторияһы һәм башҡалар.

 Театрҙар 
 Ғәлиәскәр Камал исемендәге Татар дәүләт академия драма театры 
Театр 1906 йылдың 22 декабрендә асылған. Хәҙерге бинаһында 1987 йылдан эшләй.

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 Ҡазан йырҙары
 Ҡазан рәсми порталы. 
 Ҡазанға мең йыл
 Ҡазан Кремле 
 Ҡазан Кремле комплексы  
 Ҡала Ҡазан
 Ҡазан мең йыллығы 

Категория:Татарстан ҡалалары
Категория:Рәсәй субъекттары баш ҡалалары
Категория:Ҡазан
Категория:Волга буйындағы ҡалалар
Категория:Йәйге Универсиада баш ҡалалары
Категория:Миллионер ҡалалар
Категория:Хеҙмәт ҡаһарманлығы ҡалалары