Дин
[[Рәсем:Religionsmajoritaries.png|thumb|360px|]]

'''Дин''' — донъяны төшөнөү-аңлауҙың айырым бер формаһы, ул ғәҙәттән тыш көскә ышаныуҙан ғибәрәт һәм үҙ эсенә әхлаҡи нормаларҙы, тәртип-низамды, йолаларҙы һәм кешеләрҙең айырым ойошмаларға тупланыуын ала (сиркәү, мәхәллә).<ref name="Кругосвет">''Елена Казарина'' {{Из|Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/RELIGIYA.html}}</ref>.

Хронологик яҡтан ҡарағанда, иң беренсе боронғо йәһүдтәр дине барлыҡҡа килгән. Ул б.э.т.  11 быуат элегерәк барлыҡҡа килә. Унан ҡала — [[Буддизм]] (б.э.т. VI— V быуаттар), өсөнсөһө — [[христианлыҡ]] (б.э. I быуат), дүртенсеһе — [[ислам]] (б.э. VII быуат). Был диндәр барыһы ла тиерлек изге яҙмалар рәүешендә ([[Тәүрат]], [[Талмуд]], Инжил, [[Ҡөрьән]]) формалашалар. Барыһына ла билдәле системалылыҡ, структура хас. Мәҫәлән, [[Библия]] Инжил (Верхий Завет) һәм Тәүраттан (Новый Завет) тора. Беренсеһен (иудаизм) 39 китап тәшкил итә. Барлыҡ Евангелие (христиан дине) 39 китаптан төҙөлгән, тағы 27 бүлекте үҙ эсенә ала. Ҡөрьән 114 сүрәнән ғибәрәт, һәр сүрә билдәле һандағы һәм төрлө мәғәнәләге аяттарҙы туплаған. Бөтө донъяға таралған диндәрҙең бүлексәләре, ҡаршылыҡтары булһа ла, үҙ-ара бәйләнештә ижад ителгәндәр, шунлыҡтан уларҙың системалары уртаҡ тип һанарға була. Бөтә донъяға таралған диндәр фәҡәт «саф дини» хөкөмдәргә генә ҡайтып ҡалмай. Уларҙа тейешле урындарҙа айырым контекстар рәүешендә төрлө фәлсәфи, әхлаҡи, сәйәси, хоҡуҡи һ. б. шундай принциптар, нормалар тәғбир ителгән. Ғөмүмән алғанда, традицион диндәр, [[мифология]] кеүек үк, милли мәҙәниәттәрҙең элементы булып тора. Дин социаль күренеш булып ҡала.

== Диндең икенсе төрлө билдәләмәләре ==
* ижтимағи аңдың бер формаһы; табыныу объекты булып торған ғәҙәттән тыш көстәр һәм йән эйәләренә (илаһтар,  рухтарға) ышаныуға нигеҙләнгән рухи күҙаллауҙар тупланышы <ref>{{cite web |url=http://mega.km.ru/ojigov/encyclop.asp?TopicNumber=30587&search=%F0%E5%EB%E8%E3%E8%FF#srch0 |title=Толковый словарь русского языка |author= |work= |deadlink=404 }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
* ойошҡан рәүештә юғары көстәргә ышаныу. Дин ғәҙәттән тыш көстәргә инаныуҙан ғына тормай, ул был көстәргә айырым мөнәсәбәттәрҙе лә билдәләй: ул бар, тимәк, уға ынтылышты күрһәткән ихтыяр эшмәкәрлеге лә булырға тейеш.<ref name=ESBE>Энциклопедический словарь. Издатели: Ф. А. Брокгауз, И. А. Ефрон. Т. 26А. — СПб., 1899. — С. 539—544. ''[[Трубецкой, Сергей Николаевич]]'' {{ВТ-ЭСБЕ|Религия}}</ref>.
* Инаныс мистика менән дә бәйле булыуы ихтимал.<ref>Забияко А.П. Религия // Энциклопедия религий. – М.: Академический проект, 2008. – С. 1069.</ref>

Дин өсөн изгелек һәм яуызлыҡ, әхлаҡ, тормош маҡсаты һәм мәғәнәһе кеүек төшөнсәләр бик мөһим булып тора.<ref>{{книга
|автор = [[Кураев, Андрей Вячеславович|Кураев А.В.]], [[протодиакон]], [[кандидат философских наук|к.ф.н.]]
|заглавие = Уроки сектоведения
|ссылка = http://kuraev.ru/index.php?option=com_remository&Itemid=54&func=fileinfo&id=21
|место =  Санкт-Петербург
|издательство = Формика
|год = 2002
|страниц = 448
|isbn = 5-7754-0039-9
}}</ref>

Күпселек донъя диндәренең нигеҙҙәре, диндарҙарҙың инаныуы буйынса, Аллаһ тарафынан йәки илаһтарҙан иңдерелгән, йәки диндә юғары баҫҡыстарға күтәрелгән изгеләр, тәҡүәләр тарафынан яҙылған тип һанала{{sfn|Баев|2011|с=}}.  

Күпселек дини берлектәрҙә руханиҙар ҙур әһәмиәткә эйә<ref>{{книга|автор=Г. Д. Левин|часть=Материализм|заглавие=Энциклопедия эпистемологии и философии науки|ответственный=Составление и общая редакция. [[Касавин, Илья Теодорович|И. Т. Касавин]]|место=Москва|издательство=«Канон+» РООИ «Реабилитация»|год=2009|страницы=472--473|страниц=1248|isbn=978-5-88373-089-3|тираж=800}}</ref><ref>[http://www.levada.ru/17-12-2012/v-rossii-74-pravoslavnykh-i-7-musulman Левада-Центр/Пресс-выпуски/В России 74 % православных и 7 % мусульман] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016030045/http://www.levada.ru/17-12-2012/v-rossii-74-pravoslavnykh-i-7-musulman |date=2015-10-16 }}</ref>.
.

== Дин һүҙенең этимологияһы ==
''Дин'' ({{lang-la|religio}}) һүҙенең килеп сығышын борон бер нисә йәһәттән сығып ҡарағандар. Б.э.т. I быуатта йәшәгән оратор, яҙыусы һәм сәйәсмән Цицерон   латинса  relegere (ҡабаттан йыйылыу, тикшереү, айырым осраҡҡа ҡалдырыу), тигәндән алынған, айырым иғтибарға, инаныуға, табыныуға лайыҡ тигәнде белдерә тип һанаған{{sfn|Элбакян|2001|с=488}}.  Цицерон динде Юғары көстәргә инаныу, табыныу тип ҡабул иткән{{sfn|Цицерон|1985|с=60-61}}{{sfn|Элбакян|2001|с=488}}{{sfn|Жуковский, Копцева, Пивоваров|2006|с=8}}<ref name="Osipov" />.. 

Көнбайыштың  нәсрани ораторы һәм яҙыусыһы  Лактанций  «религия» һүҙе латин ҡылымы Religare (бәйләү) тигәндән алынған тип иҫәпләгән, шуға динде кеше менән Юғары көс араһындағы бәйләнеш тип билдәләгән{{sfn|Элбакян|2001|с=488}}{{sfn|Жуковский, Копцева, Пивоваров|2006|с=8}}<ref name="Osipov" /><ref name="Osipov" >{{книга |ссылка=http://www.wco.ru/biblio/books/osip14/Main.htm |заглавие=Путь разума в поисках истины |автор=[[Осипов, Алексей Ильич|Осипов А. И.]]|издательство=Издание Сретенского монастыря|место=М.|год= 2002}}</ref>.

Хәҙерге ғилми тикшеренеүселәр  йышыраҡ  «религия» һүҙе  Religare ҡылымынан килеп сыҡҡан тип һанаусан{{sfn|Жуковский, Копцева, Пивоваров|2006|с=8}}<ref>{{cite web|url=http://dictionary.reference.com/etymology/religion|title=Religion|author=|work=Online Etymology Dictionary|publisher=|archiveurl=http://www.webcitation.org/67yHiciY4|archivedate=2012-05-27}}</ref>.

== Дин структураһы ==
Социология дин структураһында ошондай компоненттарҙы билдәләй:
* дини аң, ул ябай инаныс (шәхси) йәки концептуаль (Аллаһ тураһында тәғлимәт, йәшәү рәүеше нормалары һ.б.) булыуы мөмкин
* дини эшмәкәрлек, ул ғибәҙәткә бәйле йәки бәйһеҙ булыуы мөмкин
* дини мөнәсәбәттәр (ғибәҙәтле, ғибәҙәтһеҙ),
* дини ойошмалар.

== Дин төрҙәре ==
Мәжүсилек (күп илаһлылыҡ) — [[политеизм]].
Бер Аллалыҡ) -  (монотеизм) (йәһүди, нәсрани, ислам, сикһ һ.б.)

Пантеизм — Ғаләм (тәбиғәт) һәм Аллаһ бер үк көстәр, тигән инаныс.  

Аллаһҡа табынмаған диндәр ҙә бар (абстракт идеалға инаныс) - конфуцийсылыҡ, буддасылыҡ, джанисылыҡ

== Дин һәм йәмғиәт ==
Мәҡәләлә ҡарала:
* Дин һәм фән 
* Дин һәм енәйәтселек
* Дин һәм сәләмәтлек
* Дин һәм  социаль уңыш
* Дин һәм сәйәсәт
* Дин һәм әхлаҡ

== Дин һәм донъялағы инаныстар ==
<imagemap>
Файл: ReligijneSymbole.svg|thumb|Дини символдар
rect 0 0 300 300 [[Христианлыҡ]]
rect 300 0 600 300 [[Иудаизм]]
rect 600 0 900 300 [[Индуизм]]
rect 900 0 1200 300 [[Бахаи]]

rect 0 300 300 600 [[Ислам]]
rect 300 300 600 600 [[Фетишизм]]
rect 600 300 900 600 [[Даосизм]]
rect 900 300 1200 600 [[Синтоизм]]

rect 0 600 300 900 [[Буддизм]]
rect 300 600 600 900 [[Сикхизм]]
rect 900 600 1200 900 [[Джайнизм]]
rect 0 900 300 1200 [[Айявари]]

default [[Файл:ReligijneSymbole.svg]]
</imagemap>

== Ибраһими диндәр ==
{{main|Ибраһими диндәр}}

Ибраһим пәйғәмбәр йәһүҙилектә, нәсраниҙарҙа һәм Исламда инаныстарға нигеҙ һалыусы тип һанала.

== Йәһүҙилек ==
Йәһүҙилек б.э.т. ХIХ быуаттарҙа Мысыр һәм Фәләстан ерҙәрендә барлыҡҡа килгән. Ул беренсе булып монотеизм, йәғни бер Аллаға табыныуҙы дөрөҫ тип иғлан иткән. Йәһүҙилек — милләт тә, дин дә булып тора.

== Нәсранилыҡ ==
Фәләстандә б.э. беренсе быуатында башта йәһүҙиҙәр араһында барлыҡҡа килә. Шунан инде башҡа халыҡтар араһында таралып китә. Бында милләт айырыу юҡ.  

== Ислам ==
*{{main|Ислам}}
Ислам б.э.VII быуатта мәжүсилектә йәшәгән Ғәрәп ярымутрауында барлыҡҡа килгән.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Ҡарағыҙ ==
{{Навигация1
|Тема = Дин
|Портал = Дин
|Викисловарь = Дин
|Викиучебник =
|Викицитатник = Дин
|Викитека = Категория:Дин
|Викисклад = Category:Religion
|Викиновости = Портал:Дин
}}
* [[Атеизм]]
* [[Дәүләт дине]]
* [[Аллаһ]] һәм [[Иблис]]
* [[Намаҙ]]
* [[Философия]]
* [[Метатеология]]

[[Категория:Дин]]
[[Категория:Социаль институт төрҙәре]]
Дин — донъяны төшөнөү-аңлауҙың айырым бер формаһы, ул ғәҙәттән тыш көскә ышаныуҙан ғибәрәт һәм үҙ эсенә әхлаҡи нормаларҙы, тәртип-низамды, йолаларҙы һәм кешеләрҙең айырым ойошмаларға тупланыуын ала (сиркәү, мәхәллә).Елена Казарина .

Хронологик яҡтан ҡарағанда, иң беренсе боронғо йәһүдтәр дине барлыҡҡа килгән. Ул б.э.т.  11 быуат элегерәк барлыҡҡа килә. Унан ҡала — Буддизм (б.э.т. VI— V быуаттар), өсөнсөһө — христианлыҡ (б.э. I быуат), дүртенсеһе — ислам (б.э. VII быуат). Был диндәр барыһы ла тиерлек изге яҙмалар рәүешендә (Тәүрат, Талмуд, Инжил, Ҡөрьән) формалашалар. Барыһына ла билдәле системалылыҡ, структура хас. Мәҫәлән, Библия Инжил (Верхий Завет) һәм Тәүраттан (Новый Завет) тора. Беренсеһен (иудаизм) 39 китап тәшкил итә. Барлыҡ Евангелие (христиан дине) 39 китаптан төҙөлгән, тағы 27 бүлекте үҙ эсенә ала. Ҡөрьән 114 сүрәнән ғибәрәт, һәр сүрә билдәле һандағы һәм төрлө мәғәнәләге аяттарҙы туплаған. Бөтө донъяға таралған диндәрҙең бүлексәләре, ҡаршылыҡтары булһа ла, үҙ-ара бәйләнештә ижад ителгәндәр, шунлыҡтан уларҙың системалары уртаҡ тип һанарға була. Бөтә донъяға таралған диндәр фәҡәт «саф дини» хөкөмдәргә генә ҡайтып ҡалмай. Уларҙа тейешле урындарҙа айырым контекстар рәүешендә төрлө фәлсәфи, әхлаҡи, сәйәси, хоҡуҡи һ. б. шундай принциптар, нормалар тәғбир ителгән. Ғөмүмән алғанда, традицион диндәр, мифология кеүек үк, милли мәҙәниәттәрҙең элементы булып тора. Дин социаль күренеш булып ҡала.

 Диндең икенсе төрлө билдәләмәләре 
 ижтимағи аңдың бер формаһы; табыныу объекты булып торған ғәҙәттән тыш көстәр һәм йән эйәләренә (илаһтар,  рухтарға) ышаныуға нигеҙләнгән рухи күҙаллауҙар тупланышы .
 ойошҡан рәүештә юғары көстәргә ышаныу. Дин ғәҙәттән тыш көстәргә инаныуҙан ғына тормай, ул был көстәргә айырым мөнәсәбәттәрҙе лә билдәләй: ул бар, тимәк, уға ынтылышты күрһәткән ихтыяр эшмәкәрлеге лә булырға тейеш.Энциклопедический словарь. Издатели: Ф. А. Брокгауз, И. А. Ефрон. Т. 26А. — СПб., 1899. — С. 539—544. Трубецкой, Сергей Николаевич .
 Инаныс мистика менән дә бәйле булыуы ихтимал.Забияко А.П. Религия // Энциклопедия религий. – М.: Академический проект, 2008. – С. 1069.

Дин өсөн изгелек һәм яуызлыҡ, әхлаҡ, тормош маҡсаты һәм мәғәнәһе кеүек төшөнсәләр бик мөһим булып тора.

Күпселек донъя диндәренең нигеҙҙәре, диндарҙарҙың инаныуы буйынса, Аллаһ тарафынан йәки илаһтарҙан иңдерелгән, йәки диндә юғары баҫҡыстарға күтәрелгән изгеләр, тәҡүәләр тарафынан яҙылған тип һанала.  

Күпселек дини берлектәрҙә руханиҙар ҙур әһәмиәткә эйәЛевада-Центр/Пресс-выпуски/В России 74 % православных и 7 % мусульман .
.

 Дин һүҙенең этимологияһы 
Дин () һүҙенең килеп сығышын борон бер нисә йәһәттән сығып ҡарағандар. Б.э.т. I быуатта йәшәгән оратор, яҙыусы һәм сәйәсмән Цицерон   латинса  relegere (ҡабаттан йыйылыу, тикшереү, айырым осраҡҡа ҡалдырыу), тигәндән алынған, айырым иғтибарға, инаныуға, табыныуға лайыҡ тигәнде белдерә тип һанаған.  Цицерон динде Юғары көстәргә инаныу, табыныу тип ҡабул иткән.. 

Көнбайыштың  нәсрани ораторы һәм яҙыусыһы  Лактанций  «религия» һүҙе латин ҡылымы Religare (бәйләү) тигәндән алынған тип иҫәпләгән, шуға динде кеше менән Юғары көс араһындағы бәйләнеш тип билдәләгән.

Хәҙерге ғилми тикшеренеүселәр  йышыраҡ  «религия» һүҙе  Religare ҡылымынан килеп сыҡҡан тип һанаусан.

 Дин структураһы 
Социология дин структураһында ошондай компоненттарҙы билдәләй:
 дини аң, ул ябай инаныс (шәхси) йәки концептуаль (Аллаһ тураһында тәғлимәт, йәшәү рәүеше нормалары һ.б.) булыуы мөмкин
 дини эшмәкәрлек, ул ғибәҙәткә бәйле йәки бәйһеҙ булыуы мөмкин
 дини мөнәсәбәттәр (ғибәҙәтле, ғибәҙәтһеҙ),
 дини ойошмалар.

 Дин төрҙәре 
Мәжүсилек (күп илаһлылыҡ) — политеизм.
Бер Аллалыҡ) -  (монотеизм) (йәһүди, нәсрани, ислам, сикһ һ.б.)

Пантеизм — Ғаләм (тәбиғәт) һәм Аллаһ бер үк көстәр, тигән инаныс.  

Аллаһҡа табынмаған диндәр ҙә бар (абстракт идеалға инаныс) - конфуцийсылыҡ, буддасылыҡ, джанисылыҡ

 Дин һәм йәмғиәт 
Мәҡәләлә ҡарала:
 Дин һәм фән 
 Дин һәм енәйәтселек
 Дин һәм сәләмәтлек
 Дин һәм  социаль уңыш
 Дин һәм сәйәсәт
 Дин һәм әхлаҡ

 Дин һәм донъялағы инаныстар 

 Ибраһими диндәр 

Ибраһим пәйғәмбәр йәһүҙилектә, нәсраниҙарҙа һәм Исламда инаныстарға нигеҙ һалыусы тип һанала.

 Йәһүҙилек 
Йәһүҙилек б.э.т. ХIХ быуаттарҙа Мысыр һәм Фәләстан ерҙәрендә барлыҡҡа килгән. Ул беренсе булып монотеизм, йәғни бер Аллаға табыныуҙы дөрөҫ тип иғлан иткән. Йәһүҙилек — милләт тә, дин дә булып тора.

 Нәсранилыҡ 
Фәләстандә б.э. беренсе быуатында башта йәһүҙиҙәр араһында барлыҡҡа килә. Шунан инде башҡа халыҡтар араһында таралып китә. Бында милләт айырыу юҡ.  

 Ислам 

Ислам б.э.VII быуатта мәжүсилектә йәшәгән Ғәрәп ярымутрауында барлыҡҡа килгән.

 Иҫкәрмәләр 

 Ҡарағыҙ 

 Атеизм
 Дәүләт дине
 Аллаһ һәм Иблис
 Намаҙ
 Философия
 Метатеология

Категория:Дин
Категория:Социаль институт төрҙәре