Христофор Колумб
{{Персона
 |имя              = Христофор Колумб
 |оригинал имени   = Cristoforo Colombo
 |изображение      = Christopher Columbus .PNG
 |размер           = 200px
 |описание         = Посмертный портрет кисти [[Себастьяно дель Пьомбо]]
 |имя при рождении =
 |род деятельности = [[Диңгеҙ гиҙеүсе]]
 |дата рождения    = 27.10.1451
 |место рождения   = {{ТУ|Генуя республикаһы|Италияла}}
 |гражданство      = 
 |дата смерти      = 20.5.1506
 |место смерти     = {{ВБУ|Вальядолид|Испанияла}}, [[Испания]]
 |отец             = Доменико Коломбо
 |мать             = Сузанна Фонтанаросса
 |братья, сёстры   = [[Бартоломео Колумб]]
 |супруга          = Фелиппа Монис де Палестрелло
 |дети             = [[Диего Колумб]], <br>[[Фернандо Колумб]]
 |награды и премии =
}}

'''Христофо́р Колу́мб''' ({{lang-it|Cristoforo Colombo}}, {{lang-es|Cristóbal Colón}}, {{lang-la|Christophorus Columbus}}; [[1451 йыл]]дың көҙө, [[Генуя республикаһы]] — {{Дата смерти|20|5|1506}}, [[Вальядолид]], [[Испания]]) — сәйәхәтсе,Испания диңгеҙсеһе, Италияла тыуған, 1492 йылда Европа өсөн [[Америка]]ны аса.

Колумб беренселәрҙән булып Төньяҡ ярымшарҙың [[Атлантик океан]]дағы субтропик һәм тропик һыҙатын үтә һәм [[Кариб диңгеҙе]]ндә йөрөй.
Ул [[Көньяҡ Америка|Көньяҡ]] һәм [[Үҙәк Америка]]ны тикшереүҙе башлай. [[Ҙур Антил утрауҙары]]н, [[Багам утрауҙары]]ның үҙәк өлөшөн, [[Бәләкәй Антил утрауҙары]]н (Доминикиҙан алып, Виргин утрауҙарынаса) аса. Шулай уҡ ул Кариб диңгеҙенең ваҡ утрауҙарын һәм Көньяҡ Американың [[Тринидад (утрау)|Тринидад]] утрауҙарын да күрә.

Колумбты Американы асыусы тип атарға ла була. Сөнки бығаса Төньяҡ Америкаға сәйәхәт иткән Исландия викингтары сәйәхәте тураһында хәбәр ителмәй һәм сығанаҡтар булмай.

'''Колумб Америкаға барлығы 4 тапҡыр сәйәхәт ҡыла:'''
* Беренсеһе ([[2 август]] [[1492]] — [[15 март]] [[1493]]).
* Икенсеһе([[25 сентябрь]] 1493 — [[11 июнь]] [[1496]]).
* Өсөнсө тапҡыр ([[30 май]] [[1498]] — [[25 ноябрь]] [[1500]]).
* Дүртенсе тапҡыр ([[9 май]] [[1502]] — ноябрь [[1504]]).

== Биографияһы ==

=== Христофор Колумбтың йәш сағы ===
[[Файл:Landing of Columbus (2).jpg|right|260px|thumb| [[Вандерлин, Джон|Д. Вандерлин]] картинаһы. Колумбтың Америкаға килеүе]]
Колумб Италиялағы Генуя ҡалаһында тыуған. Уның атаһы Доменико Коломбо (Domenico Colombo), әсәһе — Сузанна Фонтанаросса (Susanna Fontanarossa) була.

Испан телендә уның исеме — '''''Кристо́баль Коло́н''''', ләкин Көнсығыш Европа славян халыҡтарында, шулай уҡ башҡа ҡайһы бер халыҡтарҙа уны Христофор Колумб (''Christophor'' Χριστόφορος тигән грек исеменән) тип атайҙар. [[Италия]]ла һәм [[Испания]]ла алты ҡала Колумбтың тыуған ҡалаһы исеменә дәғүә итә.

Колумб портреттары ул үлгәндән һуң эшләнгән. Бартоломе де Лас Касас —1493 йылда Колумбты күргән кеше уны ошолай тип һүрәтләй:
<blockquote>
Оҙон буйлы, буйы уртасанан бейегерәк, оҙонса һәм күңелгә ятышлы йөҙлө,бөркөт танаулы, һорғолт зәңгәр күҙле, аҡ тәнле, бер аҙ ҡыҙғылт, йәш сағында һаҡалы менән мыйығы ерәнһыу булған, ләкин хеҙмәт итә торғас ағарған.
</blockquote>

Павия университетында уҡыған. [[1470 йыл]] тирәһендә диңгеҙсе ҡыҙы Фелипа Монис де Палестреллоға өйләнә. [[1472]] йылға тиклем Колумб [[Генуя]]ла,[[1472]] йылдан —Савонала йәшәй. 1470 йылдарҙан сауҙа экспедицияларында ҡатнаша.

[[1474]] йылда астроном и географ [[Тосканелли, Паоло|Паоло Тосканелли]] Колумбҡа хатында [[Һиндостан]]ға көнбайышҡа табан диңгеҙ аша тиҙерәк барып етеп була тигән фекерҙе еткерә. Шул ваҡытта уҡ Колумб Индияға диңгеҙ аша барып етеү уйы менән яна башлағандыр тиҙәр. Ерҙең ҙурлығы тураһында Колумб епископ Пётр де-Аллиаконың ''Imago Mundi'' (лат. Картина Мира, 1410) китабына ышанып яңғылыш фекер йөрөткән тиҙәр<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Spain/XV/1480-1500/Kolumb/brief_kat_korol.htm Письмо Католическим королям Изабелле и Фердинанду о результатах третьего путешествия]</ref><ref>[http://www.bibliotekar.ru/4-1-79-pomory-shpicbergen/10.htm Путешествия Колумба. Лас-Касас. Письма и карта Тосканелли]</ref>. Тосканелли картаһы буйынса сәйәхәт юлы оҙонлоғон иҫәпләп, ул Канар утрауҙары аша барыу иң ҡулай тигән уйға килә,уныңса был утрауҙарҙан [[Япония]]ға тиклем биш мең километр ҡала.
[[Файл:Atlantic Ocean, Toscanelli, 1474.jpg|thumb|300px|right|Тосканелли картаһы һәм хәҙерге карта. Төньяҡ һәм Көньяҡ Америка асыҡ зәңгәр төҫтә]]

[[1476 йыл]]да Колумб [[Португалия]]ға күсеп килә,бында ул туғыҙ йыл йәшәй. [[1477]] йылда Колумб [[Англия]], [[Ирландия]] һәм [[Исландия]]ға барып килә, шул саҡта ул исланд диңгеҙселәренең көнбайышҡа сәйәхәте тураһында ишеткәндер тиҙәр. Был осорҙа ул 1482 йылда Диогу де Азамбужа экспедицияһы составында Гвинея ҡултығына сәйәхәт ҡыла (португалдар Ганала Эльмина ҡәлғәһен төҙөй). 1475—1480 йылдарҙа ул башта тыуған Генуя ҡалаһы хөкүмәте һәм сауҙагәрҙәренә көнбайышҡа экспедиция ойошторорға тәҡдим итеп хаттар яҙа. Ләкин яуап булмай. [[1483]] йылда ул Португалияның яңы короле Жуан II ошо уҡ проектты тәҡдим итә.Король башта икеләнһә лә, бер аҙҙан ентекләп өйрәнеп, бынан баш тарта.

[[1485 йыл]]да Колумб улы Диего менән Испанияға ҡасып китә. 1485—1486 йыл ҡышын ул Санта-Мария-де-ла-Рáбида монастырендә йәшәй. Монастырь башлығы Хуан Перес де Марчена уның идеяһын королеваның шәхси руханийы {{Не переведено 3|Эрнандо де Талавераға||es|Hernando_de_Talavera}} еткерешә.

1486 йылдың ҡышында Колумбты Толедо архиепискобы, Испанияның бөйөк кардиналы Педро Гонсалес де Мендоса менән таныштыралар, кардинал уға Испанияның католик королдәре Фердинанд менән Изабелла һарайына эләгергә ярҙам итә. Колумбтың проектын өйрәнеү өсөн Талавера етәкселегендә комиссия төҙөлә, ләкин хатта дүрт йылдан һуң да бер төрлө лә ҡарарға килмәй.

1488 йылдың 20 апрелендә Колумб Португалия короленең уны кире үҙ иленә саҡырып яҙған хатын ала.

Шул уҡ йылда Колумб Англия короле Генрих VII хат яҙа, король үҙ яуабында сәйәхәтсегә бер ни ҙә вәғәҙә итмәй.
[[Файл:Granada isabel la catolica.jpg|thumb|left|180px|Изабелла Кастильская менән Христофор Колумб. [[Гранада]]лағы һәйкәл]]

[[1491]] йылда Севильяла Колумб яңынан Фердинанд һәм Изабелла менән осраша. Испания королдәре был проект тураһында ғәрәптәр менән һуғыш (Реконкиста) тамамланғас Колумб яңынан һөйләшергә һүҙ бирә. 

Колумб бай магнат, йөҙ сауҙа карабы хужаһы герцог Медина-Сидонияға үҙ проектын тәҡдим итә.

[[1492]] йылдың ғинуарында христиандар Гранаданы ала. Колумб Испания короле менән яңынан осраша һәм яңы асҡан ерҙәрҙә үҙен вице-король тип билдәләүҙе, «Донъя океаны адмиралы» титулын биреүҙе талап итә, король быға риза булмай, бер аҙҙан Санта-Феға (Гранада) китә.

1492 йылдың февралендә Колумб Кордоваға китә, тиҙҙән [[Франция]]ға китергә йыйына башлай.

Көтмәгәндә королева Изабелла Колумбтың идеяһын хуплап сыға. Ул үҙен Католик королеваһы тип иғлан итә, уны Колумбтың проектында бигерәк тә [[Ғосман империяһы]]на көтөлмәгән яҡтан һөжүм итеү, [[Палестина]]лағы христиандар өсөн изге ерҙәрҙе һәм ҡомартҡыларҙы кире яулап алыу мөмкинлеге ҡыҙыҡһындыра<ref>{{книга|автор=Абрамов В. Я.|заглавие=Христофор Колумб. Его жизнь и путешествия: Биографический очерк|ответственный=|ссылка=https://books.google.ru/books?id=w4wY2zoRhdwC&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q=гроб_господень&f=false|место=СПб.|издательство=Типография Ю. Н. Эрлих|год=1891|том=|страниц=|страницы=7|isbn=|ref=}}</ref>.Изабелла "Христостың табуты"н (Храм Гроба Господня) мосолмандарҙан азат итеү уйы менән яна башлай. Фердинанд (Арагон) менән Изабелла (Кастилия королеваһы) Испания королдәре булып танылһа ла, улар һәр береһе үҙ короллеген һәм финанс азатлығын һаҡлап ҡала, шуға күрә Колумб экспедицияһына Изабелла аҡса табырға ярҙам итергә була (яңы тамамланған һуғыштан һуң уларҙың ҡаҙнаһы буш була).

1492 йылдың 17 апрелендә королдәр Фердинанд менән Изабелла Колумбҡа һәм уның вариҫтарына «дон» титулын (дворян) бирә, экспедиция уңышлы тамамланған хәлдә уға «Донъя океаны адмиралы» исемен һәм асылған ерҙәрҙә вице-король титулын бирергә вәғәҙәләй, был титулдар уның вариҫтарына ла күсергә тейеш була. Ләкин экспедиция өсөн кәрәкле аҡсаны Колумб [[Кастилия]]ла йыйылып бөтмәгән һалым иҫәбенә табырға тейеш була. Бынан тыш, королева кеҫәһендә бер тин дә булмаған Колумб бөтә сығымдарҙың һигеҙҙән бер өлөшөн үҙе ҡапларға тейеш тигән талапты ҡуя.

Колумбҡа Мартин Алонсо Пинсон ярҙамға килә. Экспедицияла ҡатнашырға тейешле «Пинта» — уның карабы була, уны Пинсон үҙ иҫәбенә әҙерләй; икенсе карап өсөн Колумбҡа аҡса биреп тора. Шулай итеп, Колумб королева менән килешкәнсә үҙ өлөшөн индерә.

=== Экспедициялары ===
[[Файл:The Four Voyages of Columbus 1492-1503 - Project Gutenberg etext 18571.jpg|thumb|250px|Колумбтың дүрт экспедиция картаһы]]

1492−1504 йылдар араһында Христофор Колумб дүрт экспедиция ойоштора, уларҙы караптағы борт журналында һүрәтләп бара. Журналдың төп нөсхәһе һаҡланмаған, Бартоломе де лас Касас журналдың күсермәһен алып ҡала. Был күсермә беҙҙең көндәргәсә һаҡланған, уның буйынса был сәйәхәттәрҙә ниҙәр булғанын белергә мөмкин.

==== Беренсе экспедиция ====
[[Файл:Columbus1.PNG|thumb|left|300px|Тәүге экспедиция]]
Беренсе экспедицияға Колумб өс карап әҙерләй — «[[Санта-Мария (каракка)|Санта-Мария]]» караккаһын (флагман, хужаһы һәм капитаны -Кантабриянан Хуан де ла Коса), «[[Пинта (корабль)|Пинта]]» (карап хужаһы һәм уның капитаны Мартин Алонсо Пинсон) һәм өсөнсөһө- «Нинья». "Нинья"ның каптианы — Висенте Яньес Пинсон, маэстре һәм карап хужаһы — {{нп2|Ниньо, Хуан|Хуан Ниньo|es|Juan Niño}} Был флотилияла 100 кеше була. Европа кешеләре тәү башлап Кариб диңгеҙендәге [[Гуанахани]] утрауҙарына (Багам), Эспаньола (Гаити), Хуана (Куба). Был экспедиция Испанияның Яңы донъяға экспансияһының башы була.

Тарихсылар һаман да Колумб 1492 йылдың 12 октябрендә асҡан «[[Гуанахани]]» (урындағы кешеләр телендәге исеме), йәки испанса «Сан-Сальвадор» ниндәй утрау икәнен асыҡлай алмай: Уотлинг йәки Самана-Ки утрауымы тип бәхәсләшә. Ләкин был Багам утрауҙарының береһе булыуына бер кем дә шикләнмәй.

Христофор Колумб был яңы ерҙәрҙе Көнсығыш Азия тип иҫәпләй ([[Ҡытай]], Япония йәки Һиндостан). Европала яңы асылған ерҙәрҙе бик оҙаҡ ваҡыт [[Вест-Индия]] тип йөрөтә, «Көнбайыш Һиндостан». Һиндостан менән [[Индонезия]] [[Европа]]ла бер нисә быуат [[Ост-Индия]] тип йөрөтөлә («Көнсығыш Һиндостан»).
[[Файл:Santa-Maria.jpg|thumb|210px|Колумбтың «Санта-Мария» караккаһы копияһы]]

===== Сәйәхәт хронологияһы =====
[[Файл:Columbus Taking Possession.jpg|thumb|250px|Колумб үҙе асҡан ерҙәрҙе Испания короле милке тип иғлан итә. 1893 йылда төшөрөлгән һүрәт.]]
* [[1492 йыл]], 3 август — Колумб караптары [[Палос-де-ла-Фронтера]] ҡалаһы портынан сығып, көнбайышҡа табан юл тота.
* 16 сентябрь — караптар көнбайышҡа таба барыуын дауам итә, тик өс ай буйы диңгеҙҙә ниндәйҙер йәшел үҫемлектәр күренә. Шулай итеп, Саргасс диңгеҙе асыла.
* 7 октябрь — Японияны «үтеп киткәнбеҙ» тип ҡурҡҡан команда караптарҙың курсын көнбайыш- көньяҡ-көнбайышҡа үҙгәртеүҙе талап итә.
* 12 октябрь —төнгө икелә матрос Родриго де Триана («Пинта» карабында) ер күреүе тураһында хәбәр итә.
* 13 октябрь — Колумб матростары менән был ергә төшә һәм Кастилия байрағын ҡаҙай, был ер менән идара итә башлауын рәсми акт менән теркәп ҡуя. Был утрауҙы ул Сан-Сальвадор тип атай ([[Гуанахани]]). Уның координаттары — 24° с. ш. и 74°30′ з. д. Бындағы йәшәгән кешеләр (аравакиҙар булған тиҙәр) шыр-яланғас йөрөй, тәндәренә тик төрлө һүрәттәр генә төшөрә. Улар тимер ҡоралдарҙы бөтөнләй белмәй, ҡырҡ кеше һыйышлы кәмәләр төҙөй белгән. Колумбҡа улар «кипкән япраҡ» — тәмәке (табак) бүләк итә. Колумб өмөт иткәнсә бында алтын ятҡылығы булмай. Алты аравакиҙы үҙҙәре менән китергә мәжбүр итәләр, улар Колумбҡа ары юлды күрһәтеп бара. Ике аҙна буйы экспедиция көньяҡҡа табан бара, Багам утрауҙарын аса. Бында кешеләр мамыҡ ептәрҙән туҡылған кейем кейә. Испандар бында [[гамак]]тар күрә, [[Куба]] утрауы тураһында белә.
* 28 октябрь, 1492 йыл — Колумб Кубаның төньяҡ-көнсығышындағы Бариэй бухтаһында туҡтай, 76° з. д. Ул көньяҡ-көнсығыш Азияға барып еттем тип уйлай. Ләкин байлыҡ көҫәгән испандар алтын да, тәмләткестәр ҙә, ҙур ҡалалар ҙа тапмай. Бындағы кешеләр ағас ботаҡтары, ҡамыштан эшләнгән өйҙәрҙә йәшәй, [[мамыҡ]], [[картуф]], [[тәмәке]] (табак) һәм [[кукуруз]] (маис) үҫтерә. Ҡытайҙың иң ярлы еренә барып еткәнмен тип уйлап, көнсығышҡа табан, уның уйынса, [[Япония]]ға юл ала.
* 13 ноябрь — Колумб ерле кешеләрҙән алтынға бай утрау барлығын белә
* 20 ноябрь — "Пинта"ның каптианы үҙ командаһы мнән Колумбты ташлап китә, бер аҙҙан Гаити утрауын аса. Ҡалған ике карап көнсығышҡа табан юлын дауам итә.
* 6 декабрь — Колумб Гаити утрауын аса, уны Эспаньола тип атай.
* 25 декабрь — «Санта-Мария» рифкә ултыра. Гаити утрауында [[Ла-Навидад]] (Рождество) фортына нигеҙ һалына. Колумб 39 диңгеҙсеһен ҡалдырып китә.

Юлда Колумб "Пинта"ны күрә, ике карап көнсығышҡа табан юлды дауам итә.Ҡот осҡос дауыл башлана.

* 18 февраль, 1493 йыл- «Нинья» Санта-Мария (Азор утрауҙары) утрауына туҡтай.
[[Файл:WC Delacroix,Eugene The Return of Christopher Columbus.jpg|thumb|left|210px|« Христофор Колумбтың кире ҡайтыуы», рәссам- [[Делакруа, Эжен|Эжен Делакруа]]]]
* 9 март, 1493 йыл — Колумб Европаға «Нинья» карабында әйләнеп ҡайта. Лиссабонда король Жуан II Колумбты кенәз тип ҡаршы ала.
* 15 март — «Нинья» һәм «Пинта» Испанияға ҡайта. Колумб үҙе менән бығаса күрелмәгән кешеләрҙе(уларҙы Еврпоала индеецтар тиҙәр), бер аҙ алтын, бығаса Европа белмәгән үҫемлек, емеш һәм ҡош ҡанаттарын алып ҡайта.

==== Донъяны бүлешеү ====
[[1452]]—[[1456]] йылдарҙа Рим папалары Николай V һәм Каликст III [[Португалия]]ға Бохадор морононан көньяҡтараҡ һәм көнсығыштараҡ асылған бөтә ерҙәргә хоҡуҡ бирә («һиндтәргә тиклем»).

Христофор Колумбтың кире әйләнеп ҡайтыуы, "Көнбайыш Һиндостан"ды асыуы ([[Вест-Индия]]) Португалияны хәүефкә һала. Кастилия был ерҙәрҙе асыусы булараҡ, уларҙы үҙ милке тип иҫәпләй. Был бәхәсте тик Рим папаһы ғына хәл итә ала.

[[1493]] йылдың 3 майында Рим папаһы [[Александр VI]] Йәшел морондан меридиан буйлап 100 лига (4828,03 км) көнбайыштараҡ ятҡан ерҙәрҙе Кастилияныҡы, ә көнсығыштараҡ ятҡанын — Португалияныҡы тип иғлан итә. Папаның ҡарары нигеҙендә Испания менән Португалия [[Тордесильяс килешеүе]]н төҙөй (1494 йылдың 7 июне).

==== Икенсе экспедиция ====
[[Файл:Columbus2.PNG|thumb|left|300px|Вторая экспедиция]]
Колумбтың икенсе флотилияһында инде 17 карап була. Флагманы — «Мария-Галанте» (200 т һыйышлы). Экспедицияла 1500—2500 тирәһе кеше ҡатнаша. Был юлы караптарҙа диңгеҙселәр генә түгел, монахтар, руханиҙар, чиновниктар, хеҙмәттәге дворяндар, король ярандары ла була. Был юлы улар үҙҙәре менән хужалыҡта кәрәк булырҙай ат, ишәк, һыйыр малы һәм сусҡалар, винград үҫентеләрен, ауыл хужалығы културалары орлоҡтарын да ала.

Был экспедиция һөҙөмтәһендә [[Гаити (остров)|Эспаньола]] тулыһынса испандар ҡулына күсә, ерле халыҡ тулыһынса юҡ ителергә тейеш була. [[Санто-Доминго]] ҡалаһына нигеҙ һалына, Вест-Индияға иң уңайлы булған юл билдәләнелә. Кесе Антиль, Виргин, [[Пуэрто-Рико]], [[Ямайка]] утрауҙары асыла, Кубаның көньяҡ өлөшө тулыһынса тиерлек тикшерелеп бөтә. Колумб һаман да Һиндостанға барып еткәненә ышана.

[[1496 йыл]]дың 11 июнендә Христофор Колумб Испанияға ҡайта. Ул Эспаньоланың уртаһында Соломон батша өсөн алтын табыу урыны булған Офир тигән ил бар, тип һөйләй. Бынан тыш, Колумб яңы асылған ерҙәргә Испания төрмәләрендә ултырған енәйәтселәрҙе ебәрергә тәҡдим итә. Беренсенән, был Испанияны енәйәтселәрҙән ҡотҡара, икенсенән, уларҙы ашатыуға киткән сығымдарҙы кәметә, өсөнсөнән, экспедицияларҙы хәтәр ҡыйыу «кеше материалы» менән тәьмин итә.

==== Өсөнсө экспедиция ====
[[Файл:Columbus3.PNG|thumb|left|300px|Третья экспедиция]]
Өсөнсө экспедиция өсөн аҡса бик аҙ табыла, шуға күрә экспедицияға алты бәләкәй карап һәм 300 яҡын кеше китә , командаларға хатта Испания төрмәләрендә ултырған енәйәтселәрҙе лә алалар.

[[1498 йыл]]дың 30 майында флотилия Гвадалквивир йылғаһы тамағынан сығып, көнбайышҡа юл ала. Был юлы Колумб алтынды көньяҡтараҡ эҙләргә була. Йерро утрауынан (Канар утрауҙары) өс карап Эспаньолаға табан китә,ҡалған өсөһөн ул Йәшел моронға алып китә, унан көньяҡ-көнбайышҡа табан юл тора. Караптар 9°30′ с. ш. хәтле көньяҡҡа табан, шунан көнбайышҡа табан йүнәлә.

31 июлдә [[Тринидад (остров)|Тринидад]] утрауы асыла. Колумб уны көньяҡлап үтә, [[Ориноко (река)|Ориноко]] йылғаһы менән [[Пария (залив)|Пария]] ҡултығын ул ике аҙна тирәһе тикшерә, шунан сирле булыу сәбәпле Санто-Домингоға китә. 20 августта Колумб Эспаньолаға килеп етә, бында колонистар Х.Колумбтың ҡустыһы Бартоломеға ҡаршы баш күтәргән була. Колумб ҙур ер участкалары алған колонистарға ерле халыҡты (индеецтарҙы) ({{lang-es|repartimiento}} ҡолға әүерелдәрергә рөхсәт бирә.

Испания королдәре Фердинанд менән Изабелла яңы колонияларҙан бер ниндәй ҙә килем алмай тиерлек. Ә Португалия сәйәхәтсеһе [[Васко да Гама]] [[Һиндостан]]ға диңгеҙ юлын аса (1498) һәм тыуған иленә тәмләткестәр тейәп ҡайтып төшә. Шулай итеп, Колумб Һиндостанды асмағаны асыҡлана.

[[1499 ]] йылда Колумбтың яңы ерҙәр асыуға алған монополия хоҡуғы бөтөрөлә, [[1500 йыл]]да Католик королдәре Эспаньолаға Франсиско де Бобадильяны ебәрә. Бобадилья Христофор Колумбты туғандары менән бергә ҡулға ала һәм Испанияға ебәрә. Бик ауырлыҡ менән финансистар Колумбты королдәр алдында аҡлауға ирешә.

==== Дүртенсе экспедиция ====
[[Файл:Columbus4.PNG|thumb|left|300px|Четвёртая экспедиция]]
Христофор Колумбтың барыбер үҙе асҡан ерҙәр аша Көньяҡ Азияға барып етергә өмөтө була. Куба янында ул Кариб диңгеҙе аша көнбайышҡа аҡҡан бик көслө ағымды күҙәтә. Король тағы бер экспедиция ойошторорға рөхсәт бирә.

Дүртенсе экспедицияға Колумб ҡустыһы Бартоломео менән 13 йәшлек улы Эрнандоны ала. Был сәйәхәте ваҡытында [[Куба]]нан көнбайышта Үҙәк Америка ерҙәрен аса. Был материктың Атлантик океанды Көньяҡ диңгеҙҙән айырып торғанын аңлай. Был турала уға индеецтар һөйләй. Бынан тыш Колумб беренсе булып Көньяҡ диңгеҙ ярында йәшәгән халыҡтар тураһында хәбәр итә.

== Хәтер ==
[[Файл:Памятник Х. Колумбу в Барселоне (Испания).jpg|мини|Христофор Колумб һәйкәле. Барселона (Испания)]]
Колумб тураһында фильмдар:
* «Христофор Колумб» (''Christopher Columbus'', 1949), Англия
* «Христофор Колумб» (''Christopher Columbus'', 1985),Италия сериалы
* «[[Христофор Колумб: Завоевание Америки|Христофор Колумб: Открытие]]» (''Christopher Columbus: The Discovery'', 1992),Англия-АҠШ-Испания
* «[[1492: Завоевание Рая]]» (''1492: Conquest of Paradise'', 1992), Англия, АҠШ, Испания, Франция.

Генуяла Колумбтың йорт-музейы бар.

Колумбҡа түбәндәге ҡалалрҙа һәйкәл ҡуйылған: Барселона, Мадрид, Бремерхафен, Генуя, Рапалло, Буэнос-Айрес, Сан-Даминго, Мехико, Вашингтон, Нью-Йорк, Сиракьюс, Провиденс, Сан-Франциско, Чикаго, Пуэрто-Рико (2016<ref>[https://www.1tv.ru/news/2016-06-15/304216-v_puerto_riko_ustanovili_statuyu_kolumba_raboty_tsereteli В Пуэрто-Рико установили статую Колумба работы Церетели]</ref>).

Колумбтың Американы асыуына 500 йыл тулыу айҡанлы [[скульптор]] [[Зураб Церетели]] [[АҠШ]] менән [[Испания]]ға һәм [[Латин Америкаһы]] илдәренә үҙенең ғәйәт ҙур Колумб һәйкәлен һатып алырға тәҡдим итә (әле Испанияла уның кесерәйтелгән күсермәһе тора)<ref name="kp.ru">[http://www.kp.ru/daily/22626/20211/ Статья в «Комсомольской правде»]</ref>. Ул статуяның бейеклеге 126 метров, «Азатлыҡ статуя»һынан (АҠШ) ул ике тапҡыр ҙурыраҡ. The Baltimore Sun гәзитендә уға бағышланған «From Russia with 'ugh'» тигән мәҡәлә сыға<ref name=autogenerated1>{{cite news|url=http://www.lenta.ru/news/2010/07/29/tsereteli/|title=B Пуэрто-Рико нашлось место для Колумба от Церетели|publisher=[[Lenta.ru]]|date=2010-07-29}}</ref>. 1995 йылда Колумбтың тыуған ҡалаһында Церетелиҙың «Яңы кеше тыуыуы» һәйкәле ҡуйыла (45 м).

Ләкин һәйкәлдәр ҡуйыу менән бер рәттән Колумбҡа ҡуйылған һәйкәлдәрҙе юҡ итеү осрағы ла бар, сөнки уны Америкалағы ерле халыҡты юҡ итеүҙе башлап ебәреүсе тип атайҙар (геноцид). Венесуэлала Колумбтың һәйкәлен ике тапҡыр юҡ итәләр
<ref>{{cite news|date=28 марта 2009|url=http://news.tut.by/132963.html|publisher=[[TUT.BY]]/[[РБК]]|title=Уго Чавес снесёт памятник Христофору Колумбу}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090402002710/http://news.tut.by/132963.html |date=2009-04-02 }}</ref>.

Чикаголағы һәйкәле (АҠШ) 2020 йылда алып ташлана.

=== Колумб исеме бирелгән объекттар ===
;Топонимдар
* ''[[Колумбия]]'' — [[Көньяҡ Америка]]лағы дәүләт
* ''[[Кристобаль Колон (гора)|Кристобаль Колон]]'' тауы, Колумбии, 5775 м
* '' Колумбия'' федераль округы [[АҠШ]]
* ''[[Британия Колумбияһы]]'', [[Канада]]
* [[Панама каналы]]ндағы ҡала- ''[[Колон (Панама)|Колон]]''
* [[Панама]]лағы ''[[Колон (провинция)|Колон]]''провинцияһы
* ''{{D-|[[Колумбус]]}}'' и ''{{D-|[[Колумбия (значения)|Колумбия]]}}'' атамалы АҠШ-тағы ҡала һәм ҡасабалар
* ''{{D-|[[Колон]]}}'' топонимлы Латин Америкаһы ҡасабалары
* Тарихи ''[[Бөйөк Колумбия]]'' хәҙерге [[Колумбия]], [[Венесуэла]], [[Эквадор]] һәм [[Панама]] территорияһында (XIX быуат)

;Космос
* Айҙың Ерҙән күренгән яғындағы [[Колумб (лунный кратер)|Кратер]].
* Астероид [[(327) Колумбия]], 1892 асылған.
* [[Шаттл]] ''[[Колумбия (шаттл)|Колумбия]]''
* Модуль [[МКС]] ''[[Коламбус (модуль МКС)|Коламбус]]'' {{конец}}

;Театрҙар
* [[Аргентина]]- '' Колон'' театры
* ''[[Театр Мейерхольда|Колумб театры]]'' (Илья Ильф, Евгений Петров, «12 ултырғыс»

;Тағы
* ''[[Коламбия Пикчерс]]'' киностудияһы
* [[Коста-Рика|Коста-Рики]] һәм [[Сальвадор]]аҡсаһы- ''{{D-|[[Колон (денежная единица)|колон]]}}''
* Футбол клубтары: [[Санта-Фе (Аргентина)|Санта-Фе]], Аргентина ''«[[Колон (футбольный клуб)|Колон]]»''һәм [[Монтевидео]], Уругвай ''«[[Колон (футбольный клуб, Монтевидео)|Колон]]»''
* Христофор Колумб ордены, ([[Доминикан республика8ы]])
* Колумб рыцарҙары католик хәрәкәте
* ''Колумбса алмашыу'' — төрлө үҫемлектәр хайуандар, микроорганзмдар һәм кешеләрҙе Европанан Яңы донъяға һәм киреһенсә күсереп йөрөтөү
* Донъялағы иң ҙур '''«Христофор Колумб»''' контейнеровозы {{конец}}

=== Аҡсаларҙағы һүрәттәр ===

==== Колондарҙа ====
;Сальвадор коло́ны
Христофор Колумб (по-испански ''Кристобаля Коло́на'') хөрмәтенә [[Сальвадор]] аҡса берәмеге атала — ''[[сальвадорский колон]].'' Бөтә аҡсаларҙа ла бер яғында йәш, икенсе яғында өлкән йәштәге колумб һүрәте төшөрөлгән.
{| align="left" class="standard" border=2
|+
|-----
| [[Файл:ElsalvadorPS191-1Colon-1920-donatedbisco5 b.jpg|195px]]
| [[Файл:ElSalvadorP90b-1Colon-1956-donatedrs b.jpg|195px]]
| [[Файл:ElSalvadorP134a-5Colones-1983-donatedrs b.jpg|195px]]
| [[Файл:ElSalvadorP138a-5Colones-1990-donatedrrg b.jpg|195px]]
|-----
| colspan="2"|[[Реверс (нумизматика)|Реверс]]: 1 [[колон]], [[1920]] и [[1956]]
| colspan="2"|5, [[1983]] и [[1990]]
|+
|}
{{clear}}
{| align="left" class="standard" border=2
|+
|-----
| [[Файл:ElSalvadorP112-10Colones-1968 b.jpg|195px]]
| [[Файл:ElSalvadorP118-10Colones-1974-donatedth b.jpg|195px]]
| [[Файл:ES10-1999 b.jpg|195px]]
| [[Файл:ES2-1976 b.jpg|195px]]
|-----
| colspan="2"|10, [[1968]] и [[1974]]
| colspan="2"|10, [[1999]] и 2, [[1976]]
|+
|}
{{clear}}
{| align="left" class="standard" border=2
|+
|-----
| [[Файл:Els135 b.jpg|195px]]
| [[Файл:ElSalvadorP143-50Colones-1995-donatedsb b.jpg|195px]]
| [[Файл:ElSalvadorP107-100Colones-1965-donatedth b.jpg|195px]]
| [[Файл:ElSalvadorP137a-100Colones-1983-donatedTA b.jpg|195px]]
|-----
| colspan="2"|25, [[1994]] и 50, [[1995]]
| colspan="2"|100, [[1965]] и [[1983]]
|+
|}
{{clear}}

;Коста-Рика колоны
[[Коста-Рика]] аҡсаһында — ''Колон (Коста-Рика)'' — Христофор Колумб бик һирәк ( 1/2 һәм 1 колон) һәм тик [[XX быуат]]  башында ғына төшөрөлә.

<gallery class="center" perrow="3" widths="180" heights="180">
CostaRicaP147-50Centimos-1917-donatedkikka f.jpg|Колумб на 1/2 [[Колон (Коста-Рика)|колона]], [[Коста-Рика]], [[1917 йыл]]
1 колон 1991.jpg|[[Монета]] ''[[Сальвадорский колон|1 колон]]'',  Колумб профиле менән.[[1991 йыл]]
</gallery>

==== Иҫтәлекле тәңкәләрҙә (2 евро) ====
[[Файл:€2 Commemorative coin SanMarino 2006.gif|thumb|120px|[[Сан-Марино]], 2006 йыл]]
* [[2006 йыл]]да Сан-Марино Республикаһы Х.Колумбтың вафатына 500 йыл тулыу айҡанлы 2 [[евро]]ға торошло тәңкәләр сығара.

=== Филателияла ===
<gallery class="center" perrow="3" widths="180" heights="180">
Stamp Columb Zereteli.jpg| Колумб һәйкәле, [[Россия|РФ]] почта маркаһы, [[1992 йыл]]
Stamp of Moldova 190.gif| Молдова почта маркаһы, [[1992 йыл]]
Faroe stamps 225-226 Discovery of America.jpg|Фарер утрауҙары почта  маркаһы
</gallery>

=== Мәҙәниәттә һәм сәнғәттә ===
;Әҙәбиәт
* ''[[Гумилёв, Николай Степанович|Гумилёв Н. С.]]'' Поэма «Открытие Америки» (1910) [https://gumilev.ru/verses/370/], [https://gumilev.ru/verses/600/]
* ''[[Ирвинг, Вашингтон|Ирвинг В.]]'' «История жизни и путешествий Христофора Колумба» (A History of the Life and Voyages of Christopher Columbus, 1828)<ref>{{книга|автор=Вашингтон Ирвинг|заглавие=Собрание сочинений в пяти томах|isbn= 5-275-00658-6}}</ref>.
* ''[[Купер, Джеймс Фенимор|Купер Дж. Ф.]]'' «[[Мерседес из Кастилии|Мерседес из Кастилии, или Путешествие в Катай]]» (1840 год).
* ''[[Тютчев, Фёдор Иванович|Тютчев Ф. И.]]'' [http://testlib.meta.ua/book/212933/read/ Колумб (1844)]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.
* ''[[Сабатини, Рафаэль|Сабатини Р.]]'' «Колумб» (Columbus, 1941)<ref>{{книга|автор=Рафаэль Сабатини|заглавие=Колумб|isbn= 978-5-17-065723-0}}</ref>.
* ''Шрекник Е. Ф.'' Христофор Колумб: Ориг. ист. роман из эпохи открытия Америки: В 2 ч. — Санкт-Петербург: тип. П. П. Сойкина, 1893. — [2], II, 307 с.
* [[Маяковский, Владимир Владимирович|В. Маяковский]] в стихотворении «Христофор Коломб» обыгрывает гипотезу о том, что Колумб был евреем<ref>[https://dlib.rsl.ru/viewer/01005421055#?page=30 Маяковский Владимир Владимирович. Христофор Коломб] / Испания. Океан. Гаванна. Мексика. Америка. — Москва; Ленинград: Государственное издательство, 1926. — 89[1] с. — С. 28—35.</ref>.
* ''[[Верн, Жюль|Верн Ж.]]'' Христофор Колумб, 1436—-1506 / Жюль Верн; перевод с французского Евгения Брандиса; 87 иллюстраций Бориса Аникина. — Санкт-Петербург: Вита Нова, 2017. — 171, [4] с. — (Фамильная библиотека. Детский зал).

;Театр
* Рихард Вагнер. «Христофор Колумб» (1834—1835)пьесаһына увертюра
* «Христофор Колумб» (Cristoforo Colombo, 1892) операһы, композитор — [[Франкетти, Альберто|Альберто Франкетти]], либреттист — [[Иллика, Луиджи|Луиджи Иллика]].
* «Вояж» (Voyage, 1992) операһы, композитор — [[Гласс, Филип|Филип Гласс]], либреттист — Дэвид Генри Хван.
* «Христофор Колумб» (по драме [[Клодель, Поль|Поля Клоделя]] опера- ораторияһы, 1929), композитор — [[Мийо, Дариюс|Дариюс Мийо]]<ref>{{Cite web|url=https://www.classic-music.ru/6zm080.html|title=Дариюс Мийо. Опера «Христофор Колумб»|author=|website=Классическая музыка|date=|publisher=}}</ref>.
* «Христофор Колумб» опереттаһы, композитор-дилетант С. И. Донауров (1839—1897)<ref>История русской музыки: В 10 томах. Т. 10 В: 1890—1917. Хронограф. Кн. I / Под общ. ред. Е. М. Левашева. — М.: Языки славянских культур. 2011. — 968 с. — С. 226. — ISBN 978-5-9531-0508-6</ref>

;Кинематограф
* «Христофор Колумб»/Christopher Columbus (Италия-Франция-США, 1985). Мини-сериал (4 серии). Режиссёр [[Альберто Латтуада]], в главной роли — [[Габриэль Бирн]].
* «[[Христофор Колумб (аниме)|Христофор Колумб]]/Boukensha: The Man was from Spain» (Япония — Италия, 1992). Аниме-сериал (26 серии). Режиссёр [[Курокава Фумио]]
* «[[1492: Завоевание рая]]»/1492: Conquest Of Paradise (США-Великобритания-Франция-Испания, 1992). Режиссёр [[Ридли Скотт]], в главной роли — [[Жерар Депардьё]].
* «[[Христофор Колумб: Завоевание Америки|Христофор Колумб: Открытие Америки]]»/Christopher Columbus: The Discovery (США-Испания, 1992). Режиссёр [[Джон Глен]], в главной роли — [[Жорж Коррафас]].
* «[[Изабелла (телесериал)|Изабелла]]» (Испания, 2012—2014), в эпизодической роли Колумба — Хулио Манрике.
* «[[Кредо убийцы|Кредо Убийцы]]» (США, 2016), появился в одной сцене забрав и похоронив с собой яблоко эдема

== Әҙәбиәт ==
* [http://www.vostlit.info/haupt-Dateien/index-Dateien/K.phtml Дневник первого путешествия Христофора Колумба]. На сайте [http://www.vostlit.info Восточная литература].
* [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/spain.htm Письма Христофора Колумба]. На сайте [http://www.vostlit.info Восточная литература].
* ''Klaus Brinkbäumer'' & ''Clemens Höger'': «Die letzte Reise: der Fall Christoph Kolumbus». — München : DVA, [[2004]]. — ISBN 3-421-05823-7
* ''Gianni Granzotto'': «Christoph Kolumbus: eine Biographie». — Reinbek : Rowohlt, [[1988]]. — ISBN 3-499-12378-9
* {{книга
 |автор         = Магидович И. П.
 |заглавие      = Христофор Колумб
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |издание       = 
 |место         = М.
 |издательство  = Географгиз
 |год           = 1956
 |страниц       = 36
 |серия         = Замечательные географы и путешественники
 |тираж         = 100&nbsp;000
}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{ВС}}

[[Категория:Испания диңгеҙселәре]]
[[Категория:Америка тарихы]]
[[Категория:Бөйөк географик асыштар осоро]]
Христофо́р Колу́мб (, , ; 1451 йылдың көҙө, Генуя республикаһы — , Вальядолид, Испания) — сәйәхәтсе,Испания диңгеҙсеһе, Италияла тыуған, 1492 йылда Европа өсөн Американы аса.

Колумб беренселәрҙән булып Төньяҡ ярымшарҙың Атлантик океандағы субтропик һәм тропик һыҙатын үтә һәм Кариб диңгеҙендә йөрөй.
Ул Көньяҡ һәм Үҙәк Американы тикшереүҙе башлай. Ҙур Антил утрауҙарын, Багам утрауҙарының үҙәк өлөшөн, Бәләкәй Антил утрауҙарын (Доминикиҙан алып, Виргин утрауҙарынаса) аса. Шулай уҡ ул Кариб диңгеҙенең ваҡ утрауҙарын һәм Көньяҡ Американың Тринидад утрауҙарын да күрә.

Колумбты Американы асыусы тип атарға ла була. Сөнки бығаса Төньяҡ Америкаға сәйәхәт иткән Исландия викингтары сәйәхәте тураһында хәбәр ителмәй һәм сығанаҡтар булмай.

Колумб Америкаға барлығы 4 тапҡыр сәйәхәт ҡыла:
 Беренсеһе (2 август 1492 — 15 март 1493).
 Икенсеһе(25 сентябрь 1493 — 11 июнь 1496).
 Өсөнсө тапҡыр (30 май 1498 — 25 ноябрь 1500).
 Дүртенсе тапҡыр (9 май 1502 — ноябрь 1504).

 Биографияһы 

 Христофор Колумбтың йәш сағы 
right|260px|thumb| Д. Вандерлин картинаһы. Колумбтың Америкаға килеүе
Колумб Италиялағы Генуя ҡалаһында тыуған. Уның атаһы Доменико Коломбо (Domenico Colombo), әсәһе — Сузанна Фонтанаросса (Susanna Fontanarossa) була.

Испан телендә уның исеме — Кристо́баль Коло́н, ләкин Көнсығыш Европа славян халыҡтарында, шулай уҡ башҡа ҡайһы бер халыҡтарҙа уны Христофор Колумб (Christophor Χριστόφορος тигән грек исеменән) тип атайҙар. Италияла һәм Испанияла алты ҡала Колумбтың тыуған ҡалаһы исеменә дәғүә итә.

Колумб портреттары ул үлгәндән һуң эшләнгән. Бартоломе де Лас Касас —1493 йылда Колумбты күргән кеше уны ошолай тип һүрәтләй:
Оҙон буйлы, буйы уртасанан бейегерәк, оҙонса һәм күңелгә ятышлы йөҙлө,бөркөт танаулы, һорғолт зәңгәр күҙле, аҡ тәнле, бер аҙ ҡыҙғылт, йәш сағында һаҡалы менән мыйығы ерәнһыу булған, ләкин хеҙмәт итә торғас ағарған.

Павия университетында уҡыған. 1470 йыл тирәһендә диңгеҙсе ҡыҙы Фелипа Монис де Палестреллоға өйләнә. 1472 йылға тиклем Колумб Генуяла,1472 йылдан —Савонала йәшәй. 1470 йылдарҙан сауҙа экспедицияларында ҡатнаша.

1474 йылда астроном и географ Паоло Тосканелли Колумбҡа хатында Һиндостанға көнбайышҡа табан диңгеҙ аша тиҙерәк барып етеп була тигән фекерҙе еткерә. Шул ваҡытта уҡ Колумб Индияға диңгеҙ аша барып етеү уйы менән яна башлағандыр тиҙәр. Ерҙең ҙурлығы тураһында Колумб епископ Пётр де-Аллиаконың Imago Mundi (лат. Картина Мира, 1410) китабына ышанып яңғылыш фекер йөрөткән тиҙәрПисьмо Католическим королям Изабелле и Фердинанду о результатах третьего путешествияПутешествия Колумба. Лас-Касас. Письма и карта Тосканелли. Тосканелли картаһы буйынса сәйәхәт юлы оҙонлоғон иҫәпләп, ул Канар утрауҙары аша барыу иң ҡулай тигән уйға килә,уныңса был утрауҙарҙан Японияға тиклем биш мең километр ҡала.
thumb|300px|right|Тосканелли картаһы һәм хәҙерге карта. Төньяҡ һәм Көньяҡ Америка асыҡ зәңгәр төҫтә

1476 йылда Колумб Португалияға күсеп килә,бында ул туғыҙ йыл йәшәй. 1477 йылда Колумб Англия, Ирландия һәм Исландияға барып килә, шул саҡта ул исланд диңгеҙселәренең көнбайышҡа сәйәхәте тураһында ишеткәндер тиҙәр. Был осорҙа ул 1482 йылда Диогу де Азамбужа экспедицияһы составында Гвинея ҡултығына сәйәхәт ҡыла (португалдар Ганала Эльмина ҡәлғәһен төҙөй). 1475—1480 йылдарҙа ул башта тыуған Генуя ҡалаһы хөкүмәте һәм сауҙагәрҙәренә көнбайышҡа экспедиция ойошторорға тәҡдим итеп хаттар яҙа. Ләкин яуап булмай. 1483 йылда ул Португалияның яңы короле Жуан II ошо уҡ проектты тәҡдим итә.Король башта икеләнһә лә, бер аҙҙан ентекләп өйрәнеп, бынан баш тарта.

1485 йылда Колумб улы Диего менән Испанияға ҡасып китә. 1485—1486 йыл ҡышын ул Санта-Мария-де-ла-Рáбида монастырендә йәшәй. Монастырь башлығы Хуан Перес де Марчена уның идеяһын королеваның шәхси руханийы  еткерешә.

1486 йылдың ҡышында Колумбты Толедо архиепискобы, Испанияның бөйөк кардиналы Педро Гонсалес де Мендоса менән таныштыралар, кардинал уға Испанияның католик королдәре Фердинанд менән Изабелла һарайына эләгергә ярҙам итә. Колумбтың проектын өйрәнеү өсөн Талавера етәкселегендә комиссия төҙөлә, ләкин хатта дүрт йылдан һуң да бер төрлө лә ҡарарға килмәй.

1488 йылдың 20 апрелендә Колумб Португалия короленең уны кире үҙ иленә саҡырып яҙған хатын ала.

Шул уҡ йылда Колумб Англия короле Генрих VII хат яҙа, король үҙ яуабында сәйәхәтсегә бер ни ҙә вәғәҙә итмәй.
thumb|left|180px|Изабелла Кастильская менән Христофор Колумб. Гранадалағы һәйкәл

1491 йылда Севильяла Колумб яңынан Фердинанд һәм Изабелла менән осраша. Испания королдәре был проект тураһында ғәрәптәр менән һуғыш (Реконкиста) тамамланғас Колумб яңынан һөйләшергә һүҙ бирә. 

Колумб бай магнат, йөҙ сауҙа карабы хужаһы герцог Медина-Сидонияға үҙ проектын тәҡдим итә.

1492 йылдың ғинуарында христиандар Гранаданы ала. Колумб Испания короле менән яңынан осраша һәм яңы асҡан ерҙәрҙә үҙен вице-король тип билдәләүҙе, «Донъя океаны адмиралы» титулын биреүҙе талап итә, король быға риза булмай, бер аҙҙан Санта-Феға (Гранада) китә.

1492 йылдың февралендә Колумб Кордоваға китә, тиҙҙән Францияға китергә йыйына башлай.

Көтмәгәндә королева Изабелла Колумбтың идеяһын хуплап сыға. Ул үҙен Католик королеваһы тип иғлан итә, уны Колумбтың проектында бигерәк тә Ғосман империяһына көтөлмәгән яҡтан һөжүм итеү, Палестиналағы христиандар өсөн изге ерҙәрҙе һәм ҡомартҡыларҙы кире яулап алыу мөмкинлеге ҡыҙыҡһындыра.Изабелла "Христостың табуты"н (Храм Гроба Господня) мосолмандарҙан азат итеү уйы менән яна башлай. Фердинанд (Арагон) менән Изабелла (Кастилия королеваһы) Испания королдәре булып танылһа ла, улар һәр береһе үҙ короллеген һәм финанс азатлығын һаҡлап ҡала, шуға күрә Колумб экспедицияһына Изабелла аҡса табырға ярҙам итергә була (яңы тамамланған һуғыштан һуң уларҙың ҡаҙнаһы буш була).

1492 йылдың 17 апрелендә королдәр Фердинанд менән Изабелла Колумбҡа һәм уның вариҫтарына «дон» титулын (дворян) бирә, экспедиция уңышлы тамамланған хәлдә уға «Донъя океаны адмиралы» исемен һәм асылған ерҙәрҙә вице-король титулын бирергә вәғәҙәләй, был титулдар уның вариҫтарына ла күсергә тейеш була. Ләкин экспедиция өсөн кәрәкле аҡсаны Колумб Кастилияла йыйылып бөтмәгән һалым иҫәбенә табырға тейеш була. Бынан тыш, королева кеҫәһендә бер тин дә булмаған Колумб бөтә сығымдарҙың һигеҙҙән бер өлөшөн үҙе ҡапларға тейеш тигән талапты ҡуя.

Колумбҡа Мартин Алонсо Пинсон ярҙамға килә. Экспедицияла ҡатнашырға тейешле «Пинта» — уның карабы була, уны Пинсон үҙ иҫәбенә әҙерләй; икенсе карап өсөн Колумбҡа аҡса биреп тора. Шулай итеп, Колумб королева менән килешкәнсә үҙ өлөшөн индерә.

 Экспедициялары 
thumb|250px|Колумбтың дүрт экспедиция картаһы

1492−1504 йылдар араһында Христофор Колумб дүрт экспедиция ойоштора, уларҙы караптағы борт журналында һүрәтләп бара. Журналдың төп нөсхәһе һаҡланмаған, Бартоломе де лас Касас журналдың күсермәһен алып ҡала. Был күсермә беҙҙең көндәргәсә һаҡланған, уның буйынса был сәйәхәттәрҙә ниҙәр булғанын белергә мөмкин.

 Беренсе экспедиция 
thumb|left|300px|Тәүге экспедиция
Беренсе экспедицияға Колумб өс карап әҙерләй — «Санта-Мария» караккаһын (флагман, хужаһы һәм капитаны -Кантабриянан Хуан де ла Коса), «Пинта» (карап хужаһы һәм уның капитаны Мартин Алонсо Пинсон) һәм өсөнсөһө- «Нинья». "Нинья"ның каптианы — Висенте Яньес Пинсон, маэстре һәм карап хужаһы —  Был флотилияла 100 кеше була. Европа кешеләре тәү башлап Кариб диңгеҙендәге Гуанахани утрауҙарына (Багам), Эспаньола (Гаити), Хуана (Куба). Был экспедиция Испанияның Яңы донъяға экспансияһының башы була.

Тарихсылар һаман да Колумб 1492 йылдың 12 октябрендә асҡан «Гуанахани» (урындағы кешеләр телендәге исеме), йәки испанса «Сан-Сальвадор» ниндәй утрау икәнен асыҡлай алмай: Уотлинг йәки Самана-Ки утрауымы тип бәхәсләшә. Ләкин был Багам утрауҙарының береһе булыуына бер кем дә шикләнмәй.

Христофор Колумб был яңы ерҙәрҙе Көнсығыш Азия тип иҫәпләй (Ҡытай, Япония йәки Һиндостан). Европала яңы асылған ерҙәрҙе бик оҙаҡ ваҡыт Вест-Индия тип йөрөтә, «Көнбайыш Һиндостан». Һиндостан менән Индонезия Европала бер нисә быуат Ост-Индия тип йөрөтөлә («Көнсығыш Һиндостан»).
thumb|210px|Колумбтың «Санта-Мария» караккаһы копияһы

 Сәйәхәт хронологияһы 
thumb|250px|Колумб үҙе асҡан ерҙәрҙе Испания короле милке тип иғлан итә. 1893 йылда төшөрөлгән һүрәт.
 1492 йыл, 3 август — Колумб караптары Палос-де-ла-Фронтера ҡалаһы портынан сығып, көнбайышҡа табан юл тота.
 16 сентябрь — караптар көнбайышҡа таба барыуын дауам итә, тик өс ай буйы диңгеҙҙә ниндәйҙер йәшел үҫемлектәр күренә. Шулай итеп, Саргасс диңгеҙе асыла.
 7 октябрь — Японияны «үтеп киткәнбеҙ» тип ҡурҡҡан команда караптарҙың курсын көнбайыш- көньяҡ-көнбайышҡа үҙгәртеүҙе талап итә.
 12 октябрь —төнгө икелә матрос Родриго де Триана («Пинта» карабында) ер күреүе тураһында хәбәр итә.
 13 октябрь — Колумб матростары менән был ергә төшә һәм Кастилия байрағын ҡаҙай, был ер менән идара итә башлауын рәсми акт менән теркәп ҡуя. Был утрауҙы ул Сан-Сальвадор тип атай (Гуанахани). Уның координаттары — 24° с. ш. и 74°30′ з. д. Бындағы йәшәгән кешеләр (аравакиҙар булған тиҙәр) шыр-яланғас йөрөй, тәндәренә тик төрлө һүрәттәр генә төшөрә. Улар тимер ҡоралдарҙы бөтөнләй белмәй, ҡырҡ кеше һыйышлы кәмәләр төҙөй белгән. Колумбҡа улар «кипкән япраҡ» — тәмәке (табак) бүләк итә. Колумб өмөт иткәнсә бында алтын ятҡылығы булмай. Алты аравакиҙы үҙҙәре менән китергә мәжбүр итәләр, улар Колумбҡа ары юлды күрһәтеп бара. Ике аҙна буйы экспедиция көньяҡҡа табан бара, Багам утрауҙарын аса. Бында кешеләр мамыҡ ептәрҙән туҡылған кейем кейә. Испандар бында гамактар күрә, Куба утрауы тураһында белә.
 28 октябрь, 1492 йыл — Колумб Кубаның төньяҡ-көнсығышындағы Бариэй бухтаһында туҡтай, 76° з. д. Ул көньяҡ-көнсығыш Азияға барып еттем тип уйлай. Ләкин байлыҡ көҫәгән испандар алтын да, тәмләткестәр ҙә, ҙур ҡалалар ҙа тапмай. Бындағы кешеләр ағас ботаҡтары, ҡамыштан эшләнгән өйҙәрҙә йәшәй, мамыҡ, картуф, тәмәке (табак) һәм кукуруз (маис) үҫтерә. Ҡытайҙың иң ярлы еренә барып еткәнмен тип уйлап, көнсығышҡа табан, уның уйынса, Японияға юл ала.
 13 ноябрь — Колумб ерле кешеләрҙән алтынға бай утрау барлығын белә
 20 ноябрь — "Пинта"ның каптианы үҙ командаһы мнән Колумбты ташлап китә, бер аҙҙан Гаити утрауын аса. Ҡалған ике карап көнсығышҡа табан юлын дауам итә.
 6 декабрь — Колумб Гаити утрауын аса, уны Эспаньола тип атай.
 25 декабрь — «Санта-Мария» рифкә ултыра. Гаити утрауында Ла-Навидад (Рождество) фортына нигеҙ һалына. Колумб 39 диңгеҙсеһен ҡалдырып китә.

Юлда Колумб "Пинта"ны күрә, ике карап көнсығышҡа табан юлды дауам итә.Ҡот осҡос дауыл башлана.

 18 февраль, 1493 йыл- «Нинья» Санта-Мария (Азор утрауҙары) утрауына туҡтай.
thumb|left|210px|« Христофор Колумбтың кире ҡайтыуы», рәссам- Эжен Делакруа
 9 март, 1493 йыл — Колумб Европаға «Нинья» карабында әйләнеп ҡайта. Лиссабонда король Жуан II Колумбты кенәз тип ҡаршы ала.
 15 март — «Нинья» һәм «Пинта» Испанияға ҡайта. Колумб үҙе менән бығаса күрелмәгән кешеләрҙе(уларҙы Еврпоала индеецтар тиҙәр), бер аҙ алтын, бығаса Европа белмәгән үҫемлек, емеш һәм ҡош ҡанаттарын алып ҡайта.

 Донъяны бүлешеү 
1452—1456 йылдарҙа Рим папалары Николай V һәм Каликст III Португалияға Бохадор морононан көньяҡтараҡ һәм көнсығыштараҡ асылған бөтә ерҙәргә хоҡуҡ бирә («һиндтәргә тиклем»).

Христофор Колумбтың кире әйләнеп ҡайтыуы, "Көнбайыш Һиндостан"ды асыуы (Вест-Индия) Португалияны хәүефкә һала. Кастилия был ерҙәрҙе асыусы булараҡ, уларҙы үҙ милке тип иҫәпләй. Был бәхәсте тик Рим папаһы ғына хәл итә ала.

1493 йылдың 3 майында Рим папаһы Александр VI Йәшел морондан меридиан буйлап 100 лига (4828,03 км) көнбайыштараҡ ятҡан ерҙәрҙе Кастилияныҡы, ә көнсығыштараҡ ятҡанын — Португалияныҡы тип иғлан итә. Папаның ҡарары нигеҙендә Испания менән Португалия Тордесильяс килешеүен төҙөй (1494 йылдың 7 июне).

 Икенсе экспедиция 
thumb|left|300px|Вторая экспедиция
Колумбтың икенсе флотилияһында инде 17 карап була. Флагманы — «Мария-Галанте» (200 т һыйышлы). Экспедицияла 1500—2500 тирәһе кеше ҡатнаша. Был юлы караптарҙа диңгеҙселәр генә түгел, монахтар, руханиҙар, чиновниктар, хеҙмәттәге дворяндар, король ярандары ла була. Был юлы улар үҙҙәре менән хужалыҡта кәрәк булырҙай ат, ишәк, һыйыр малы һәм сусҡалар, винград үҫентеләрен, ауыл хужалығы културалары орлоҡтарын да ала.

Был экспедиция һөҙөмтәһендә Эспаньола тулыһынса испандар ҡулына күсә, ерле халыҡ тулыһынса юҡ ителергә тейеш була. Санто-Доминго ҡалаһына нигеҙ һалына, Вест-Индияға иң уңайлы булған юл билдәләнелә. Кесе Антиль, Виргин, Пуэрто-Рико, Ямайка утрауҙары асыла, Кубаның көньяҡ өлөшө тулыһынса тиерлек тикшерелеп бөтә. Колумб һаман да Һиндостанға барып еткәненә ышана.

1496 йылдың 11 июнендә Христофор Колумб Испанияға ҡайта. Ул Эспаньоланың уртаһында Соломон батша өсөн алтын табыу урыны булған Офир тигән ил бар, тип һөйләй. Бынан тыш, Колумб яңы асылған ерҙәргә Испания төрмәләрендә ултырған енәйәтселәрҙе ебәрергә тәҡдим итә. Беренсенән, был Испанияны енәйәтселәрҙән ҡотҡара, икенсенән, уларҙы ашатыуға киткән сығымдарҙы кәметә, өсөнсөнән, экспедицияларҙы хәтәр ҡыйыу «кеше материалы» менән тәьмин итә.

 Өсөнсө экспедиция 
thumb|left|300px|Третья экспедиция
Өсөнсө экспедиция өсөн аҡса бик аҙ табыла, шуға күрә экспедицияға алты бәләкәй карап һәм 300 яҡын кеше китә , командаларға хатта Испания төрмәләрендә ултырған енәйәтселәрҙе лә алалар.

1498 йылдың 30 майында флотилия Гвадалквивир йылғаһы тамағынан сығып, көнбайышҡа юл ала. Был юлы Колумб алтынды көньяҡтараҡ эҙләргә була. Йерро утрауынан (Канар утрауҙары) өс карап Эспаньолаға табан китә,ҡалған өсөһөн ул Йәшел моронға алып китә, унан көньяҡ-көнбайышҡа табан юл тора. Караптар 9°30′ с. ш. хәтле көньяҡҡа табан, шунан көнбайышҡа табан йүнәлә.

31 июлдә Тринидад утрауы асыла. Колумб уны көньяҡлап үтә, Ориноко йылғаһы менән Пария ҡултығын ул ике аҙна тирәһе тикшерә, шунан сирле булыу сәбәпле Санто-Домингоға китә. 20 августта Колумб Эспаньолаға килеп етә, бында колонистар Х.Колумбтың ҡустыһы Бартоломеға ҡаршы баш күтәргән була. Колумб ҙур ер участкалары алған колонистарға ерле халыҡты (индеецтарҙы) ( ҡолға әүерелдәрергә рөхсәт бирә.

Испания королдәре Фердинанд менән Изабелла яңы колонияларҙан бер ниндәй ҙә килем алмай тиерлек. Ә Португалия сәйәхәтсеһе Васко да Гама Һиндостанға диңгеҙ юлын аса (1498) һәм тыуған иленә тәмләткестәр тейәп ҡайтып төшә. Шулай итеп, Колумб Һиндостанды асмағаны асыҡлана.

1499  йылда Колумбтың яңы ерҙәр асыуға алған монополия хоҡуғы бөтөрөлә, 1500 йылда Католик королдәре Эспаньолаға Франсиско де Бобадильяны ебәрә. Бобадилья Христофор Колумбты туғандары менән бергә ҡулға ала һәм Испанияға ебәрә. Бик ауырлыҡ менән финансистар Колумбты королдәр алдында аҡлауға ирешә.

 Дүртенсе экспедиция 
thumb|left|300px|Четвёртая экспедиция
Христофор Колумбтың барыбер үҙе асҡан ерҙәр аша Көньяҡ Азияға барып етергә өмөтө була. Куба янында ул Кариб диңгеҙе аша көнбайышҡа аҡҡан бик көслө ағымды күҙәтә. Король тағы бер экспедиция ойошторорға рөхсәт бирә.

Дүртенсе экспедицияға Колумб ҡустыһы Бартоломео менән 13 йәшлек улы Эрнандоны ала. Был сәйәхәте ваҡытында Кубанан көнбайышта Үҙәк Америка ерҙәрен аса. Был материктың Атлантик океанды Көньяҡ диңгеҙҙән айырып торғанын аңлай. Был турала уға индеецтар һөйләй. Бынан тыш Колумб беренсе булып Көньяҡ диңгеҙ ярында йәшәгән халыҡтар тураһында хәбәр итә.

 Хәтер 
мини|Христофор Колумб һәйкәле. Барселона (Испания)
Колумб тураһында фильмдар:
 «Христофор Колумб» (Christopher Columbus, 1949), Англия
 «Христофор Колумб» (Christopher Columbus, 1985),Италия сериалы
 «Христофор Колумб: Открытие» (Christopher Columbus: The Discovery, 1992),Англия-АҠШ-Испания
 «1492: Завоевание Рая» (1492: Conquest of Paradise, 1992), Англия, АҠШ, Испания, Франция.

Генуяла Колумбтың йорт-музейы бар.

Колумбҡа түбәндәге ҡалалрҙа һәйкәл ҡуйылған: Барселона, Мадрид, Бремерхафен, Генуя, Рапалло, Буэнос-Айрес, Сан-Даминго, Мехико, Вашингтон, Нью-Йорк, Сиракьюс, Провиденс, Сан-Франциско, Чикаго, Пуэрто-Рико (2016В Пуэрто-Рико установили статую Колумба работы Церетели).

Колумбтың Американы асыуына 500 йыл тулыу айҡанлы скульптор Зураб Церетели АҠШ менән Испанияға һәм Латин Америкаһы илдәренә үҙенең ғәйәт ҙур Колумб һәйкәлен һатып алырға тәҡдим итә (әле Испанияла уның кесерәйтелгән күсермәһе тора)Статья в «Комсомольской правде». Ул статуяның бейеклеге 126 метров, «Азатлыҡ статуя»һынан (АҠШ) ул ике тапҡыр ҙурыраҡ. The Baltimore Sun гәзитендә уға бағышланған «From Russia with 'ugh'» тигән мәҡәлә сыға. 1995 йылда Колумбтың тыуған ҡалаһында Церетелиҙың «Яңы кеше тыуыуы» һәйкәле ҡуйыла (45 м).

Ләкин һәйкәлдәр ҡуйыу менән бер рәттән Колумбҡа ҡуйылған һәйкәлдәрҙе юҡ итеү осрағы ла бар, сөнки уны Америкалағы ерле халыҡты юҡ итеүҙе башлап ебәреүсе тип атайҙар (геноцид). Венесуэлала Колумбтың һәйкәлен ике тапҡыр юҡ итәләр
 .

Чикаголағы һәйкәле (АҠШ) 2020 йылда алып ташлана.

 Колумб исеме бирелгән объекттар 
Топонимдар
 Колумбия — Көньяҡ Америкалағы дәүләт
 Кристобаль Колон тауы, Колумбии, 5775 м
  Колумбия федераль округы АҠШ
 Британия Колумбияһы, Канада
 Панама каналындағы ҡала- Колон
 Панамалағы Колонпровинцияһы
  и  атамалы АҠШ-тағы ҡала һәм ҡасабалар
  топонимлы Латин Америкаһы ҡасабалары
 Тарихи Бөйөк Колумбия хәҙерге Колумбия, Венесуэла, Эквадор һәм Панама территорияһында (XIX быуат)

Космос
 Айҙың Ерҙән күренгән яғындағы Кратер.
 Астероид (327) Колумбия, 1892 асылған.
 Шаттл Колумбия
 Модуль МКС Коламбус 

Театрҙар
 Аргентина-  Колон театры
 Колумб театры (Илья Ильф, Евгений Петров, «12 ултырғыс»

Тағы
 Коламбия Пикчерс киностудияһы
 Коста-Рики һәм Сальвадораҡсаһы- 
 Футбол клубтары: Санта-Фе, Аргентина «Колон»һәм Монтевидео, Уругвай «Колон»
 Христофор Колумб ордены, (Доминикан республика8ы)
 Колумб рыцарҙары католик хәрәкәте
 Колумбса алмашыу — төрлө үҫемлектәр хайуандар, микроорганзмдар һәм кешеләрҙе Европанан Яңы донъяға һәм киреһенсә күсереп йөрөтөү
 Донъялағы иң ҙур «Христофор Колумб» контейнеровозы 

 Аҡсаларҙағы һүрәттәр 

 Колондарҙа 
Сальвадор коло́ны
Христофор Колумб (по-испански Кристобаля Коло́на) хөрмәтенә Сальвадор аҡса берәмеге атала — сальвадорский колон. Бөтә аҡсаларҙа ла бер яғында йәш, икенсе яғында өлкән йәштәге колумб һүрәте төшөрөлгән.
+ 195px 195px 195px 195pxРеверс: 1 колон, 1920 и 19565, 1983 и 1990+

+ 195px 195px 195px 195px10, 1968 и 197410, 1999 и 2, 1976+

+ 195px 195px 195px 195px25, 1994 и 50, 1995100, 1965 и 1983+

Коста-Рика колоны
Коста-Рика аҡсаһында — Колон (Коста-Рика) — Христофор Колумб бик һирәк ( 1/2 һәм 1 колон) һәм тик XX быуат  башында ғына төшөрөлә.

 Иҫтәлекле тәңкәләрҙә (2 евро) 
thumb|120px|Сан-Марино, 2006 йыл
 2006 йылда Сан-Марино Республикаһы Х.Колумбтың вафатына 500 йыл тулыу айҡанлы 2 евроға торошло тәңкәләр сығара.

 Филателияла 

 Мәҙәниәттә һәм сәнғәттә 
Әҙәбиәт
 Гумилёв Н. С. Поэма «Открытие Америки» (1910) , 
 Ирвинг В. «История жизни и путешествий Христофора Колумба» (A History of the Life and Voyages of Christopher Columbus, 1828).
 Купер Дж. Ф. «Мерседес из Кастилии, или Путешествие в Катай» (1840 год).
 Тютчев Ф. И. Колумб (1844).
 Сабатини Р. «Колумб» (Columbus, 1941).
 Шрекник Е. Ф. Христофор Колумб: Ориг. ист. роман из эпохи открытия Америки: В 2 ч. — Санкт-Петербург: тип. П. П. Сойкина, 1893. — [2], II, 307 с.
 В. Маяковский в стихотворении «Христофор Коломб» обыгрывает гипотезу о том, что Колумб был евреемМаяковский Владимир Владимирович. Христофор Коломб / Испания. Океан. Гаванна. Мексика. Америка. — Москва; Ленинград: Государственное издательство, 1926. — 89[1] с. — С. 28—35..
 Верн Ж. Христофор Колумб, 1436—-1506 / Жюль Верн; перевод с французского Евгения Брандиса; 87 иллюстраций Бориса Аникина. — Санкт-Петербург: Вита Нова, 2017. — 171, [4] с. — (Фамильная библиотека. Детский зал).

Театр
 Рихард Вагнер. «Христофор Колумб» (1834—1835)пьесаһына увертюра
 «Христофор Колумб» (Cristoforo Colombo, 1892) операһы, композитор — Альберто Франкетти, либреттист — Луиджи Иллика.
 «Вояж» (Voyage, 1992) операһы, композитор — Филип Гласс, либреттист — Дэвид Генри Хван.
 «Христофор Колумб» (по драме Поля Клоделя опера- ораторияһы, 1929), композитор — Дариюс Мийо.
 «Христофор Колумб» опереттаһы, композитор-дилетант С. И. Донауров (1839—1897)История русской музыки: В 10 томах. Т. 10 В: 1890—1917. Хронограф. Кн. I / Под общ. ред. Е. М. Левашева. — М.: Языки славянских культур. 2011. — 968 с. — С. 226. — ISBN 978-5-9531-0508-6

Кинематограф
 «Христофор Колумб»/Christopher Columbus (Италия-Франция-США, 1985). Мини-сериал (4 серии). Режиссёр Альберто Латтуада, в главной роли — Габриэль Бирн.
 «Христофор Колумб/Boukensha: The Man was from Spain» (Япония — Италия, 1992). Аниме-сериал (26 серии). Режиссёр Курокава Фумио
 «1492: Завоевание рая»/1492: Conquest Of Paradise (США-Великобритания-Франция-Испания, 1992). Режиссёр Ридли Скотт, в главной роли — Жерар Депардьё.
 «Христофор Колумб: Открытие Америки»/Christopher Columbus: The Discovery (США-Испания, 1992). Режиссёр Джон Глен, в главной роли — Жорж Коррафас.
 «Изабелла» (Испания, 2012—2014), в эпизодической роли Колумба — Хулио Манрике.
 «Кредо Убийцы» (США, 2016), появился в одной сцене забрав и похоронив с собой яблоко эдема

 Әҙәбиәт 
 Дневник первого путешествия Христофора Колумба. На сайте Восточная литература.
 Письма Христофора Колумба. На сайте Восточная литература.
 Klaus Brinkbäumer & Clemens Höger: «Die letzte Reise: der Fall Christoph Kolumbus». — München : DVA, 2004. — ISBN 3-421-05823-7
 Gianni Granzotto: «Christoph Kolumbus: eine Biographie». — Reinbek : Rowohlt, 1988. — ISBN 3-499-12378-9
 

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Испания диңгеҙселәре
Категория:Америка тарихы
Категория:Бөйөк географик асыштар осоро