Ҡужан
{{ТП-Рәсәй|Ҡужан
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Ҡужан
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 53 | lat_min = 26 | lat_sec = 58
  |lon_deg = 58 | lon_min = 34 | lon_sec = 48
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Әбйәлил районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 256
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453601
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           =34772 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80201837006
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Ҡужан''' ({{lang-ru|Кужаново}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Әбйәлил районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 256 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.
Почта индексы — 453601, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80201837006.
 

== Халыҡ һаны ==
{{ Население | Кужаново }}
; Милли составы
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса [[башҡорттар]] 99 % тәшкил итә<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.</ref>.

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1900 йыл ||280||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||261||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||269||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||247||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||298||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||297||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||256||116||140||45,3||54,7
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Урамдары ==
{{Колонки|2}}
* Тау урамы ({{lang-ru|Горная (улица)}})
* Йылға аръяғы урамы ({{lang-ru|Заречная (улица)}})
* Ишмырҙа Һиҙиәтов урамы ({{lang-ru|Ишмурзы Хидиятова (улица)}})
* Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная (улица)}})
* Нәғим Солтанов урамы ({{lang-ru|Нагима Султанова (улица)}})
* Шәһит Хоҙайбирҙин урамы ({{lang-ru|Шагита Худайбердина (улица)}})
<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/053/000073.html Улицы]</ref>
{{Колонки|конец}}

== Тарихы ==
Яңы Хоҙайбирҙе (Башай) бөгөнгө көндә Ҡужан тип атала. 1847 йылда [[Дәүләт (Әбйәлил районы)|Дәүләт]] ауылынан 12 ғаилә күсеп килгән. Ауылдың һуңғы исеме Ҡужан Хоҙайбирҙе улы Мәүлиғолов (1802—1845) исеменән. Бер документта уны Ҡужабирҙе тип атайҙар. Өлкән улы Мөхәммәтшәриф (уның улы Фәхретдин). Уның башҡа улдарын да һанап китәйек: Мөхәмәтсәлих, Мөхәмәтҡаҙы, Мөхәмәтйән, Мөхәмәтсафа, Мөхәмәтша, Аҫылбай, Аҙнабай. Балалары менән бында Хоҙайбиргән Муллағолов, Арыҫланғәле Килдеғужин күсеп килгән. Нигеҙ һалынғандан алып XX быуаттың 30-сы йылдарына тиклем ауыл Ҡужандың атаһы Хоҙайбирҙе исемен йөрөтә.

Күсәр ауылынан бында 5 ғаилә күсеп килгән. Улар араһында Тимер Бишаковтың ғаиләһе (уның балалары Сәйетғафар, Сәйетборхан, Абдулнафиҡ, Абдулсаттар, Фәйзулла) бар. [[Ҡусҡар]]ҙан 5 ғаилә (Ғәйнулла, Фазулла Әбделвәхитовтар, Ишмырҙа, Баймырҙа, Байғол Хужағоловтар, Ташбулат Йәнбәков, Фәттәхетдин Йомағолов) күсеп килгән.

1847 йылда ауыл 22 хужалыҡтан тора, унда 130 кеше йәшәй. X ревизия мәғлүмәттәре буйынса, 35 ихатала 180 кеше йәшәгән. 1920 йылда ауылда 261 кеше һәм 49 йорт хужалығы була.

Яңы Хоҙайбирҙе — Ҡужан да, Башай тип тә аталған. Эш шунда: XVIII быуатта тап шул исем аҫтында ауыл булған. Башай ауылы 1795 йылда 37 ихатанан тора, унда 294 кеше йәшәй. Һуңғараҡ ул ревизия яҙмаларында телгә алынмай, әммә уның ҡарауы Башай башҡа ауылдарҙың икенсе исеме булып китә. Уларға, мәҫәлән, Һәйетҡол (Башай) инә.

1 июндән 15 авгусҡа тиклем халыҡ Абыҙҡасҡан, Маяғашлы, [[Ҡутырлы]] йылғалары үҙәндәрендә йәйләп йөрөгән<ref>[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/page/40 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с., страница 40] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220319132203/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/page/40 |date=2022-03-19 }}</ref>.

== Күренекле кешеләре ==
* [[Һиҙиәтов Ишмырҙа Хәйернур улы]] (1933—2003) — ғалим- табип, хирург-онколог, Башҡортостанда ауыр сирлеләр өсөн асылған тәүге хоспис директоры (2000—2003,Әбйәлил районы, Салауат ауылы).
* [[Зариф Тәфтизан улы Абдуллин]] (1972 йыл) — «Башҡортостандың атҡаҙанған урмансыһы»

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]]): 13 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Михайловка (Әбйәлил районы)|Михайловка]]): 10 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Магнитогорск): 42 км

== Рәсемдәр ==
<gallery>
Ford across river in village Kuzhanovo (Abzelilovsky District).jpg|Ҡужан Моғаҡ аша кисеү 
</gallery>

== Матбуғатта ==
* [https://bashgazet.ru/articles/ekologiya/2020-11-04/m-l-m-t-s-n-100-me-um-697277 Мәғлүмәт өсөн — 100 мең һум]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Уникаль Ҡужан ҡарағастары — Башҡортостаныбыҙҙың байлығы<ref>https://kurultai.ru/ba/content/1556-unikalnye-kuzhanovskie-listvenniczy--bogatstvo-bashkortostana/</ref> 
* [https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2021-09-14/bary-y-la-eshene-o-ta-y-2504960 Барыһы ла — үҙ эшенең оҫтаһы]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://bashkizi.ru/articles/ya-myshtar-an-k-sl-r-k/2020-12-26/tyu-an-ya-a-y-n-tarta-1243258 Тыуған яҡҡа йән тарта]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Аудио ==
* [https://bash.news/ashkadar/utkender-hahynda/61563-utkender-khagynda-4338 «Үткәндәр һағында»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220628181900/https://bash.news/ashkadar/utkender-hahynda/61563-utkender-khagynda-4338 |date=2022-06-28 }}

== Видеояҙмалар ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=7dKn_fAMazA Кужаново с высоты 0.5 км. Кужановские лиственницы]
* [https://www.youtube.com/watch?v=c9HqNXLqTNo Кужановские лиственницы]
* [https://zen.yandex.ru/video/watch/614e110b812ace133130ad9f Что осталось от уникальных Кужановских лиственниц спустя почти год после попытки их спилить]

== Тәбиғәт ҡомартҡылары ==
* Ҡужан ҡарағастары<ref>https://ba.wikipedia.org/wiki/Ҡужан_ҡарағастары</ref>
* Кужановские лиственницы<ref>[https://nashural.ru/mesta/bashkortostan/kuzhanovskie-listvennitsy/ Кужановские лиственницы]</ref>
* Ҡужан ҡарағастары (фото)<ref>[https://avatars.mds.yandex.net/get-zen_doc/3866587/pub_5f9c38533910530e0d92d475_5f9c516b9ac0705ae469265b/scale_1200]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Әбйәлил районы ауылдары}}

[[Категория:Әбйәлил районы ауылдары]]
Ҡужан () — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 256 кеше.
Почта индексы — 453601, ОКАТО коды — 80201837006.
 

 Халыҡ һаны 

 Милли составы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 99 % тәшкил итәЕдиный электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — приложение в формате Excel ..

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1900 йыл 280 1920 йыл 26 август261 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар269 1959 йыл 15 ғинуар247 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар298 2002 йыл 9 октябрь297 2010 йыл 14 октябрь25611614045,354,7

 Урамдары 

 Тау урамы ()
 Йылға аръяғы урамы ()
 Ишмырҙа Һиҙиәтов урамы ()
 Йәштәр урамы ()
 Нәғим Солтанов урамы ()
 Шәһит Хоҙайбирҙин урамы ()
Улицы

 Тарихы 
Яңы Хоҙайбирҙе (Башай) бөгөнгө көндә Ҡужан тип атала. 1847 йылда Дәүләт ауылынан 12 ғаилә күсеп килгән. Ауылдың һуңғы исеме Ҡужан Хоҙайбирҙе улы Мәүлиғолов (1802—1845) исеменән. Бер документта уны Ҡужабирҙе тип атайҙар. Өлкән улы Мөхәммәтшәриф (уның улы Фәхретдин). Уның башҡа улдарын да һанап китәйек: Мөхәмәтсәлих, Мөхәмәтҡаҙы, Мөхәмәтйән, Мөхәмәтсафа, Мөхәмәтша, Аҫылбай, Аҙнабай. Балалары менән бында Хоҙайбиргән Муллағолов, Арыҫланғәле Килдеғужин күсеп килгән. Нигеҙ һалынғандан алып XX быуаттың 30-сы йылдарына тиклем ауыл Ҡужандың атаһы Хоҙайбирҙе исемен йөрөтә.

Күсәр ауылынан бында 5 ғаилә күсеп килгән. Улар араһында Тимер Бишаковтың ғаиләһе (уның балалары Сәйетғафар, Сәйетборхан, Абдулнафиҡ, Абдулсаттар, Фәйзулла) бар. Ҡусҡарҙан 5 ғаилә (Ғәйнулла, Фазулла Әбделвәхитовтар, Ишмырҙа, Баймырҙа, Байғол Хужағоловтар, Ташбулат Йәнбәков, Фәттәхетдин Йомағолов) күсеп килгән.

1847 йылда ауыл 22 хужалыҡтан тора, унда 130 кеше йәшәй. X ревизия мәғлүмәттәре буйынса, 35 ихатала 180 кеше йәшәгән. 1920 йылда ауылда 261 кеше һәм 49 йорт хужалығы була.

Яңы Хоҙайбирҙе — Ҡужан да, Башай тип тә аталған. Эш шунда: XVIII быуатта тап шул исем аҫтында ауыл булған. Башай ауылы 1795 йылда 37 ихатанан тора, унда 294 кеше йәшәй. Һуңғараҡ ул ревизия яҙмаларында телгә алынмай, әммә уның ҡарауы Башай башҡа ауылдарҙың икенсе исеме булып китә. Уларға, мәҫәлән, Һәйетҡол (Башай) инә.

1 июндән 15 авгусҡа тиклем халыҡ Абыҙҡасҡан, Маяғашлы, Ҡутырлы йылғалары үҙәндәрендә йәйләп йөрөгәнАсфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с., страница 40 .

 Күренекле кешеләре 
 Һиҙиәтов Ишмырҙа Хәйернур улы (1933—2003) — ғалим- табип, хирург-онколог, Башҡортостанда ауыр сирлеләр өсөн асылған тәүге хоспис директоры (2000—2003,Әбйәлил районы, Салауат ауылы).
 Зариф Тәфтизан улы Абдуллин (1972 йыл) — «Башҡортостандың атҡаҙанған урмансыһы»

 Географик урыны 
 Район үҙәгенә тиклем (Асҡар): 13 км
 Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Михайловка): 10 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Магнитогорск): 42 км

 Рәсемдәр 

 Матбуғатта 
 Мәғлүмәт өсөн — 100 мең һум
 Уникаль Ҡужан ҡарағастары — Башҡортостаныбыҙҙың байлығыhttps://kurultai.ru/ba/content/1556-unikalnye-kuzhanovskie-listvenniczy--bogatstvo-bashkortostana/ 
 Барыһы ла — үҙ эшенең оҫтаһы
 Тыуған яҡҡа йән тарта

 Аудио 
 «Үткәндәр һағында» 

 Видеояҙмалар 
 Кужаново с высоты 0.5 км. Кужановские лиственницы
 Кужановские лиственницы
 Что осталось от уникальных Кужановских лиственниц спустя почти год после попытки их спилить

 Тәбиғәт ҡомартҡылары 
 Ҡужан ҡарағастарыhttps://ba.wikipedia.org/wiki/Ҡужан_ҡарағастары
 Кужановские лиственницыКужановские лиственницы
 Ҡужан ҡарағастары (фото)

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Әбйәлил районы ауылдары