Мәләүез
{{Башҡа мәғәнәләре|Мәләүез (мәғәнәләр)}}
{{Ук}}
'''Мәләүез''' — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Мәләүез районы]]ның үҙәге, республика әһәмиәтендәге ҡала, Мәләүез йылғаһының [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙелгә]] ҡойған ерендә урынлашҡан. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 61 390 кеше<ref name="ВПН2010.Мәләүез.">Численность и возрастно-половой состав населения по итогам Всероссийской переписи населения 2010 года. Муниципальный район Мелеузовский район Республики Башкортостан: статистический бюллетень. — Уфа: Башкортостанстат, 2012. — 142 с., табл.</ref>, [[2018 йыл]]дың [[1 ғинуар]]ына халыҡ һаны 58 004 кеше булған. Почта индексы — 452530, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80 223 822 001.

== Тарихы ==
Ул [[XVIII быуат]]тың 70-се йылдарында [[Ырымбур]] трактында уңайлы сауҙа үҙәге булараҡ барлыҡҡа килгән, [[1938]] йылдан алып — эшселәр ҡасабаһы, [[1958]] йылдан — ҡала.
[[Рәсем:Никах һарайы.jpg|thumb|left|Никах һарайы]]
[[Рәсем:Соборная мечеть Мелеуз.jpg|thumb|left|Мәсет]]

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Гуреев Сергей Николаевич]] (7.10.1918—14.01.2013), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан яугир, артиллерист, лейтенант (1947). [[Советтар Союзы Геройы]] (1944)<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5295-gureev-sergej-nikolaevich Башҡорт энциклопедияһы — Гуреев Сергей Николаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421071122/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5295-gureev-sergej-nikolaevich |date=2016-04-21 }}</ref>{{V|4|10|2018}}.
* [[Касьянов Геннадий Михайлович]] (9.04.1949), хужалыҡ эшмәкәре. Мәләүез кирбес заводының генераль директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 2-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ҙың Вәкилдәр Палатаһы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. [[Мәләүез районы]] һәм Мәләүез ҡалаһының почётлы гражданы (2010).
* [[Порошин Юрий Георгиевич]] (1949), хужалыҡ эшмәкәре, йәмәғәтсе. 1996—2013 йылдарҙа Өфө агрегат производство берекмәһенең генераль директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 4-се саҡырылыш (2008—2013) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы машина эшләүсеһе. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнгән, 2-се дәрәжәле «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы эйәһе (2010), [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены]] кавалеры<ref>[https://www.erbp.ru/ Единый республиканский бизнес-портал. Порошин Юрий Георгиевич]{{ref-ru}}{{V|30|11|2019}}</ref>.
* [[Синицын Василий Иванович]] (12.12.1918—14.10.1971), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, осоусы, гвардия капитаны. Советтар Союзы Геройы (1945).

== Иҡтисады ==
[[Рәсем:Мелеуз.jpg|thumb|справа]]
Мәләүез — республиканың мөһим транспорт үҙәге, бында Өфө—Ырымбур автомобиль һәм тимер юлы, район-ара автомобиль юлдары үтә.
Бында химия, аҙыҡ-түлек, еңел сәнәғәт һ.б. тармаҡтар үҫешкән.

Ҡалалағы төп предприятиелар:
* Мәләүез минераль ашламалар производство берекмәһе
* Шәкәр заводы
* Һөт консервалау завода
* Ит комбинаттары
* Спорт аяҡ кейемдәре эксперименталь комбинаты
* Ағас эшкәртеү предприятиеһы
* Кирбес заводы
* Тимер-бетон конструкциялар заводы
* Элеватор

== Мәғарифы һәм мәҙәниәте ==

Мәләүездә тиҫтәнән ашыу дөйөм белем биреү мәктәптәре (шулар араһында [[Кинйә Арыҫланов исемендәге 9-сы башҡорт гимназияһы]]), музыка, художество һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе, механика-технология техникумы, һөнәри белем биреү училищелары бар.

Бында тыуған яҡты өйрәнеү музейы, китапханалар, клубтар, дауаханалар эшләй.

Ҡала халҡы тиҫтәләгән спорт комплекстарына ла ихлас йөрөй. Ат спорты буйынса «Толпар» һәм «Уҡсылар» спорт комплекстары йәштәрҙе лә, өлкәндәрҙе лә йәлеп итә.
Мәләүездең үҙәк урамында, Мәләүез йылғаһы ярында урынлашҡан район һәм ҡала мәҙәниәт һарайы социаль әһәмиәте, үҙенсәлекле архитектураһы, зауыҡ менән биҙәлеше йәһәтенән башҡаларҙан айырылып тора. Район һәм ҡаланың никах теркәү йорто ла ошонда урынлашҡан. 

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||53120||24958||28162||47,0%||53,0%
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||62949||30104||32845||47,8%||52,2%
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||||||||||
|-
|}
{{Башҡорттар һаны буйынса Рәсәй тораҡ пункттары}}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{V|30|11|2019}}
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] {{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|89738}}   

{{Башҡортостан ҡалалары}}

[[Категория:Башҡортостан ҡалалары]]
[[Категория:Мәләүез]]
[[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]]
[[Категория:Ағиҙел буйындағы ҡалалар]]
Мәләүез — Башҡортостан Республикаһы Мәләүез районының үҙәге, республика әһәмиәтендәге ҡала, Мәләүез йылғаһының Ағиҙелгә ҡойған ерендә урынлашҡан. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 61 390 кешеЧисленность и возрастно-половой состав населения по итогам Всероссийской переписи населения 2010 года. Муниципальный район Мелеузовский район Республики Башкортостан: статистический бюллетень. — Уфа: Башкортостанстат, 2012. — 142 с., табл., 2018 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 58 004 кеше булған. Почта индексы — 452530, ОКАТО коды — 80 223 822 001.

 Тарихы 
Ул XVIII быуаттың 70-се йылдарында Ырымбур трактында уңайлы сауҙа үҙәге булараҡ барлыҡҡа килгән, 1938 йылдан алып — эшселәр ҡасабаһы, 1958 йылдан — ҡала.
thumb|left|Никах һарайы
thumb|left|Мәсет

 Билдәле шәхестәре 
 Гуреев Сергей Николаевич (7.10.1918—14.01.2013), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, артиллерист, лейтенант (1947). Советтар Союзы Геройы (1944)Башҡорт энциклопедияһы — Гуреев Сергей Николаевич .
 Касьянов Геннадий Михайлович (9.04.1949), хужалыҡ эшмәкәре. Мәләүез кирбес заводының генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Вәкилдәр Палатаһы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Мәләүез районы һәм Мәләүез ҡалаһының почётлы гражданы (2010).
 Порошин Юрий Георгиевич (1949), хужалыҡ эшмәкәре, йәмәғәтсе. 1996—2013 йылдарҙа Өфө агрегат производство берекмәһенең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының 4-се саҡырылыш (2008—2013) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Рәсәй Федерацияһының почётлы машина эшләүсеһе. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнгән, 2-се дәрәжәле «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы эйәһе (2010), «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерыЕдиный республиканский бизнес-портал. Порошин Юрий Георгиевич.
 Синицын Василий Иванович (12.12.1918—14.10.1971), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, осоусы, гвардия капитаны. Советтар Союзы Геройы (1945).

 Иҡтисады 
thumb|справа
Мәләүез — республиканың мөһим транспорт үҙәге, бында Өфө—Ырымбур автомобиль һәм тимер юлы, район-ара автомобиль юлдары үтә.
Бында химия, аҙыҡ-түлек, еңел сәнәғәт һ.б. тармаҡтар үҫешкән.

Ҡалалағы төп предприятиелар:
 Мәләүез минераль ашламалар производство берекмәһе
 Шәкәр заводы
 Һөт консервалау завода
 Ит комбинаттары
 Спорт аяҡ кейемдәре эксперименталь комбинаты
 Ағас эшкәртеү предприятиеһы
 Кирбес заводы
 Тимер-бетон конструкциялар заводы
 Элеватор

 Мәғарифы һәм мәҙәниәте 

Мәләүездә тиҫтәнән ашыу дөйөм белем биреү мәктәптәре (шулар араһында Кинйә Арыҫланов исемендәге 9-сы башҡорт гимназияһы), музыка, художество һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе, механика-технология техникумы, һөнәри белем биреү училищелары бар.

Бында тыуған яҡты өйрәнеү музейы, китапханалар, клубтар, дауаханалар эшләй.

Ҡала халҡы тиҫтәләгән спорт комплекстарына ла ихлас йөрөй. Ат спорты буйынса «Толпар» һәм «Уҡсылар» спорт комплекстары йәштәрҙе лә, өлкәндәрҙе лә йәлеп итә.
Мәләүездең үҙәк урамында, Мәләүез йылғаһы ярында урынлашҡан район һәм ҡала мәҙәниәт һарайы социаль әһәмиәте, үҙенсәлекле архитектураһы, зауыҡ менән биҙәлеше йәһәтенән башҡаларҙан айырылып тора. Район һәм ҡаланың никах теркәү йорто ла ошонда урынлашҡан. 

 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар) 1920 йыл 26 август 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар 1959 йыл 15 ғинуар 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар53120249582816247,0%53,0% 2002 йыл 9 октябрь62949301043284547,8%52,2% 2010 йыл 14 октябрь

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4. 

 Һылтанмалар 
    

Категория:Башҡортостан ҡалалары
Категория:Мәләүез
Категория:Башҡортостан район үҙәктәре
Категория:Ағиҙел буйындағы ҡалалар