Рихард Вагнер
{{Музыкант
 |Имя              = Рихард Вагнер
 |Оригинал имени   = Richard Wagner
 |Изображение      = RichardWagner.jpg
 |Ширина           = 220px
 |Описание изображения = 
 |Фон              = non_performing_personnel
 |Дата рождения    = 22.5.1813
 |Место рождения   = {{ТУ|Лейпциг|Германияла}}, [[Рейн союзы]]
 |Дата смерти      = 13.2.1883
 |Место смерти     = {{ВБУ|Венеция|Италияла}}, [[Италия короллеге (1861—1946)|Италия короллеге]]
 |Страна           = 
 |Профессии        = {{композитор|XIX быуат|Германия}}, {{Дирижёр|XIX быуат|Германия}}
 |Жанры            = [[Опера]], музыкаль драма
 |Викисклад        = 
}}

'''Ри́хард Ва́гнер''', тулы исеме '''Вильһельм Рихард Вагнер''' ({{lang-de|Wilhelm Richard Wagner}}; [[22 май]] [[1813 йыл]], [[Лейпциг]] — [[13 февраль]] [[1883 йыл]], [[Венеция]]) — немец композиторы һәм сәнғәт теоретигы. Операға ҙур үҙгәрештәр, Европа музыка мәҙәниәтенә, бигерәк тә немец сәнғәтенә бик ҙур өлөш индергән шәхес. 

Вагнерҙың [[мистицизм]]ы һәм [[антисемитизм]]ы XX быуаттың немец милләтселегенә йоғонто яһай<ref>см. Хьюстон Чемберлен Chase, Allan. The Legacy of Malthus: The Social Costs of the New Scientific Racism. New York: Alfred A. Knopf, 1977, pp. 91—92</ref>, был Вагнерға ҡаршы хәрәкәт барлыҡҡа килеүгә юл ҡуя<ref>[http://books.google.com/books?id=w39m4aohL9gC&dq=wagner+mysticism+anti-semitism&hl=ru&source=gbs_navlinks_s The History of Anti-semitism: From Voltaire to Wagner]</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=iJwOAAAAQAAJ&pg=PA237 Music, mysticism, and magic: a sourcebook]</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=rm2AO-JWYCEC&pg=PA93 Wagner’s Hitler: The Prophet and His Disciple]</ref>.
== Биографияһы ==
[[Файл:Richard Wagner c.1840.jpg|thumb|right|Вагнер в молодости, около 1840 года]]
Вагнер полиция хеҙмәткәре Карл Фридрих Вагнер (1770—1813)  ғаиләһендә туғыҙынсы бала булып тыуған.  Вагнерҙың олатаһы  таможняла хеҙмәт иткән. Вагнерҙың атаһы Рихардҡа  6 ай булғанда үлеп китә, ҡатыны  9  бала менән тороп ҡала <ref>''Библиотека Флорентия Павленкова''. Библиографическая серия. Том 7. — Челябинск: "Урал", 1995. — 461 с.</ref>, ғаилә полицейский пенсияһына йәшәй.  Үгәй атаһы, актёр Людвиг Гейерҙың  (Ludwig Geyer) йоғонтоһо аҫтында, Изге Николай мәктәбендә (1828—1830)һәм һуңыраҡ Изге Фома мәктәбендә  (1830—1831) уҡып йөрөгәндә, 1828  йылдан  Кристиан Готлиб Мюллерҙа,унан һуң Изге Фома сиркәүе канторы Теодор Вайнлигта композиция дәрестәре ала.

1831 йылда [[Лейпциг]] университетында музыка буйынса уҡый башлай.  1833—1842  йылдарҙа тормошо тотороҡһоҙ була,  Вюрцбургта театрҙа хормейстер булып эшләй, бик ауыр көн итә. [[Магдебург]]та, шунан [[Кёнигсберг]]та һәм [[Рига|Рига]]ла ( музыкаль театрҙар дирижёры), [[Норвегия|Норвегия]]ла, [[Лондон]]да һәм  [[Париж]]да йәшәй. Парижда яҙған «Фауст» увертюрһы  һәм [[Дрезден]]да яҙған  «Летучий голландец» операһы  уның буласаҡ уңышына нигеҙ һала. Бер йылдан ул Саксония Король һарайы капельмейстеры вазифаһына тәғәйенләнә.

1843 йылда  уның һеңлеһе Цицилияның улы Рихард тыуа (буласаҡ философ Рихард Авенариус). Вагнер уның ҡыяматлыҡ атаһы була. 

1849 йылда Вагнер |Дрездендәге май күтәрелешендә ҡатнаша,  М. А. Бакунин менән таныша. Күтәрелеш баҫтырылғас, [[Цюрих]]ҡа ҡаса,  «Нибелунг балдағы» тетралогияһына либретто, уның тәүге ике өлөшөнә музыка («Рейн алтыны» һәм «[[Валькирия (опера)|Валькирия]]») һәм «Тристан һәм Изольда» операһын яҙа. 1858 йылда [[Венеция|Венеция]], Люцерн, [[Вена|Вена]], [[Париж]] һәм [[Берлин]]да була.

1864  йылда уға һәр саҡ аҡсалата ярҙам күрһәтеп торған  Бавария короле Людвиг II   саҡырыуы буйынса [[Мюнхен]]гә күсә.  Бында композитор  «Нюрнберг мейстерзингерҙары»  комик операһын,  «Нибелунг балдағы»  операһының ике өлөшәнә музыка яҙа: «Зигфрид» һәм «Гибель богов».  1872 йылда  [[Байройт]]та Фестивалдәр йортоның нигеҙенә тәүге таштар һалына.  1876 йылда ул асыла,  бында 1876 йылдың  13—17 авгусында «Нибелунг балдағы» тетралогияһының премьераһы була. 

1882 йылда Байройтта  «Парсифаль»  опера-мистерияһы ҡуйыла. Шул уҡ йылда Вагнер һаулығы насарайыу сәбәпле [[Венеция|Венеция]]ға китә, оҙаҡламай ул  йөрәк өйәнәгәенән вафат була (1883). Рихард Вагнер Байройтта ерләнгән.

== Вагнерҙың әҫәрҙәре ==
{| class="standard collapsible collapsed"
! colspan=9 bgcolor=#FFE080 | Рихард Вагнер әҫәрҙәре
|- bgcolor=#D0D0D0
! colspan=2 | Произведение
! rowspan=2 | Источник
! colspan=2 | Создание
! colspan=2 | Премьера
! colspan=2 | Окончательная версия
|- bgcolor=#D0D0D0
| align=center | [[рус теле|рус]] исеме
| align=center | [[немец теле|немец]] исеме
| align=center |
| align=center | место
| align=center | йыл
| align=center | место
| align=center | йыл
| align=center | место
| align=center | йыл
|-
! colspan=9 bgcolor=#D0FFD0 | Ранний период
|-
! [[Симфония (Вагнер)|Симфония]]
| Ein Sinfonie
| —
| [[Лейпциг]]
| [[1832]]
| —
| —
| —
| —
|-
! [[Польша (увертюра)]]
| ''Polen''
| —
| [[Лейпциг]]
| [[1832]]
| —
| —
| —
| [[1836]]
|-
! [[Феи (опера)|Феи]]
| ''Die Feen''
| [[Гоцци Карло|Карло Гоцци]]
| [[Лейпциг]]
| {{nobr|[[1833]]–[[1834]]}}
| —
| [[1888]]
| —
| —
|-
! [[Запрет любви (опера)|Запрет любви]]
| ''Das Liebesverbot''
| [[Шекспир Вильям|Вильям Шекспир]], «Мера за меру»
| [[Лейпциг]]
| [[1836]]
| —
| [[1836]]
| —
| —
|-
! [[Риенци (опера)|Риенци, последний из трибунов]]
| ''Rienzi, der Letzte von Tribunen''
| [[Бульвер-Литтон Эдвард|Эдвард Булвер-Литтон]], одноименный роман
| [[Лейпциг]]
| {{nobr|[[1838]]–[[1840]]}}
| —
| [[1842]]
| —
| —
|-
! colspan=9 bgcolor=#D0FFD0 | Зрелые произведения
|-
! [[Фауст (увертюра)]]
| ''Faust''
| [[Гёте Иоганн Вольфганг|Гёте]], «[[Фауст (трагедия)|Фауст]]»
| [[Париж]]
| [[1840]]
| —
| —
| —
| [[1855]]
|-
! [[Летучий голландец (опера)|Летучий голландец]]
| ''Der Fliegende Holländer''
| народные легенды о Летучем голландце, одноименная [[новелла]] [[Гейне Генрих|Генриха Гейне]]
| [[Париж]]
| [[1841]]
| —
| [[1843]]
| —
| —
|-
! [[Тангейзер (опера)|Тангейзер]]
| ''Tannhäuser''
| соединение разных легенд: о [[Тангейзер]]е, о состязании певцов в Вартбурге и о Св. Елизавете
| [[Лейпциг]]
| {{nobr|[[1843]]–[[1845]]}}
| [[Берлин]]
| [[1845]]
| —
| —
|-
! [[Лоэнгрин (опера)|Лоэнгрин]]
| ''Lohengrin''
| средневековые легенды о Лоэнгрине
| [[Лейпциг]]
| {{nobr|[[1845]]–[[1848]]}}
| [[Веймар]]
| [[1850]]
| —
| —
|-
! colspan=9 bgcolor=#D0FFD0 | Цикл «Кольцо Нибелунга» — ''Der Ring des Nibelungen'' ''(замысел [[1848]], либретто {{nobr|[[1849]]-[[1852|52]]}}, [[Цюрих]])''
|-
! 1. Предвечерье. [[Золото Рейна (опера)|Золото Рейна]]
| ''Das Rheingold''
| rowspan=4 | «Старшая Эдда», «Песнь о Нибелунгах», «Сага о Вёльсунгах»
| rowspan=2 | [[Цюрих]]
| {{nobr|[[1852]]–[[1854|54]]}}
| rowspan=4 | Байрёйт, Фестшпильхаус
| rowspan=4 | [[13 август|13]]-[[17 август]][[1876]]
| —
| —
|-
! 2. [[Валькирия (опера)|Валькирия]]
| ''Die Walküre''
| {{nobr|[[1852]]–[[1856]]}}
| —
| —
|-
! 3. [[Зигфрид (опера)|Зигфрид]]
| ''Siegfried''
| rowspan=2 | [[Мюнхен]]
| [[1871]]
| —
| —
|-
! 4. [[Гибель богов (опера)|Гибель богов]]
| ''Götterdämmerung''
| {{nobr|[[1871]]–[[1874]]}}
| —
| —
|-
! colspan=9 bgcolor=#D0FFD0 | Поздние работы
|-
! [[Тристан и Изольда (опера)|Тристан и Изольда]]
| ''Tristan und Isolde''
| [[эпос|эпическая]] поэма [[Готфрид Страсбургский|Готфрида Страсбургского]] о Тристане и Изольде
| [[Цюрих]]
| {{nobr|[[1857]]–[[1859]]}}
| [[Мюнхен]]
| [[1865]]
| —
| —
|-
! Нюрнбергские мейстерзингеры
| ''Die Meistersinger von Nürnberg''
| [[нюрнберг]]ская [[хроника]] конца XVII века
| [[Мюнхен]]
| [[1868]]
| [[Мюнхен]]
| [[1868]]
| —
| —
|-
! [[Парсифаль (опера)|Парсифаль]]
| ''Parsifal''
| средневековая легенда о Парсифале, поэма [[Эшенбах Вольфрам фон|Вольфрама фон Эшенбаха]]
| [[Байройт|Байрёйт]]
| [[1882]]
| [[Байройт|Байрёйт]]
| [[1882]]
| —
| —
|}

== Музыкаль фрагменттар ==
''Внимание! Музыкальные фрагменты в формате Ogg Vorbis''
* {{Audio|Richard Wagner - Tristan und Isolde - Vorspiel.ogg|Вступление к опере «Тристан и Изольда»}}

== Иҫтәлеге ==
* Вагнерҙың вафатына 50 йыл тулыу айҡанлы немец медальеры Фридрих-Вильһельм Һёрнляйн иҫтәлекле медаль сығара<ref>{{книга
 |автор          = Фенглер Х., Гироу Г., Унгер В.
 |часть          = 
 |заглавие       = Словарь нумизмата: Пер. с нем. М. Г. Арсеньевой
 |оригинал       = 
 |ссылка         = http://www.numizm.ru/html/h/hernl8yn_fridrih-vil5hel5m.html
 |ответственный  = Отв. редактор В. М. Потин
 |издание        = 2-е изд., перераб. и доп
 |место          = {{М.}}
 |издательство   = Радио и связь
 |год            = 1993
 |том            = 
 |страницы       = 353
 |страниц        = 408
 |серия          = 
 |isbn           = 5-256-00317-8
 |тираж          = 50 000
}}</ref>.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* [https://archive.is/20120707174043/dirigent.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=259:wagnerodirigirovanii&catid=2:biblioteka-dirighera Вагнер Р. «О дирижировании»]
* Вагнер Р. «Искусство и революция», перевод с предисловием И. М. Эллена, книгоиздательство «Горизонт», С.-Петербург, 1906, 36 с.
* [http://wagner.su/node/349 Вагнер Р. О сущности немецкой музыки]
* [http://wagner.su/node/346 Вагнер Р. О сочинении стихов и музыки]
* [http://wagner.su/node/14 Вагнер Р. Паломничество к Бетховену]
* Вагнер Р. [http://teatr-lib.ru/Library/Wagner/Izbr/ Избранные работы] / Вступит. ст. А. Ф. Лосева. М.: Искусство, 1978. 695 с.
* [[Ницше Ф.]] [http://www.wagner.su/node/170 Казус Вагнера]
* А. Ф. Лосев. Исторический смысл мировоззрения Рихарда Вагнера
* А. Ф. Лосев. Философский комментарий к драмам Рихарда Вагнера
* [http://boristolchinsky.com/rossiya-v-kolce-nibelunga.html Борис Толчинский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311030151/http://boristolchinsky.com/rossiya-v-kolce-nibelunga.html |date=2012-03-11 }} Мифологический колосс Вагнера сплотил нацию
* Энциклопедия юного музыканта / Игорь Куберский, Е. В. Минина. — СПб.:ООО «Диамант», 2001, 576 с.
* А. Лиштанбнрже. Рихард Вагнер как поэт и мыслитель. М., «Алгоритм», 1977, 477 с.
* ''Сидоров А. А.'' Вагнер — 1934 год. — 272 с. (Жизнь замечательных людей)
* ''Dreyfus, Laurence.'' Hermann Levi’s Shame and Parsifal’s Guilt: A Critique of Essentialism in Biography and Criticism // Cambridge Opera Journal, Vol. 6, No. 2 (Jul., 1994), pp.&nbsp;125–145.

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Тема         = Рихард Вагнер
|Викисловарь  = 
|Викицитатник = :ru:Вагнер, Рихард
|Викитека     = 
|Викисклад    = Category:Richard Wagner
|Метавики     = 
}}
* [http://mus-info.ru/composers/vagner.shtml Вагнер Рихард — Жизнь и творчество] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512011631/http://mus-info.ru/composers/vagner.shtml |date=2013-05-12 }}
* [http://richard-wagner.ru/ Жизненный и творческий путь Вагнера]
* [http://www.richard-wagner-web.de/ Немецкий сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210312220431/http://www.richard-wagner-web.de/ |date=2021-03-12 }}
* [http://www.festspiele-bayreuth.de/ Официальный сайт Байрейтского фестиваля]
* [http://www.wahnfried.de/ Дом-музей Вагнера (Вилла Ванфрид)]
* [http://style-epohi.ru/lyudvig-ii-i-vagner.html Людвиг II и Вагнер] на портале [http://style-epohi.ru/ Стиль Эпохи]
* [http://www.wagnerdiscography.com/ Наиболее полная дискография произведений Вагнера]
* [http://www.richard-wagner-postkarten.de/index.php Открытки на тему «Рихард Вагнер»]
* [http://www.sinor.ru/~raritet/ Вагнер. Полные либретто опер на русском языке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120701150245/http://www.sinor.ru/~raritet/ |date=2012-07-01 }}
* [http://www.wagner.su/node/261 Собрание русских исполнителей Вагнера из Российского государственного архива звукозаписи]
* [http://gazeta.ru/culture/2011/07/25/a_3708577.shtml Музыка Вагнера в исполнении оркестра из Израиля]
* [http://download.eremus.org/4web/dreyfus-wagner-levi.pdf ''Dreyfus, Laurence''. Hermann Levi’s Shame and Parsifal’s Guilt (научная статья в ''Cambridge Opera Journal'')] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130615173855/http://download.eremus.org/4web/dreyfus-wagner-levi.pdf |date=2013-06-15 }}
* {{IMSLP|id=Wagner%2C_Wilhelm_Richard|cname=Рихард Вагнер}}

[[Категория:Опера композиторҙары]]
[[Категория:Антисемитизм]]
[[Категория:Романтик композиторҙар]]


{{composer-stub}}
Ри́хард Ва́гнер, тулы исеме Вильһельм Рихард Вагнер (; 22 май 1813 йыл, Лейпциг — 13 февраль 1883 йыл, Венеция) — немец композиторы һәм сәнғәт теоретигы. Операға ҙур үҙгәрештәр, Европа музыка мәҙәниәтенә, бигерәк тә немец сәнғәтенә бик ҙур өлөш индергән шәхес. 

Вагнерҙың мистицизмы һәм антисемитизмы XX быуаттың немец милләтселегенә йоғонто яһайсм. Хьюстон Чемберлен Chase, Allan. The Legacy of Malthus: The Social Costs of the New Scientific Racism. New York: Alfred A. Knopf, 1977, pp. 91—92, был Вагнерға ҡаршы хәрәкәт барлыҡҡа килеүгә юл ҡуяThe History of Anti-semitism: From Voltaire to WagnerMusic, mysticism, and magic: a sourcebookWagner’s Hitler: The Prophet and His Disciple.
 Биографияһы 
thumb|right|Вагнер в молодости, около 1840 года
Вагнер полиция хеҙмәткәре Карл Фридрих Вагнер (1770—1813)  ғаиләһендә туғыҙынсы бала булып тыуған.  Вагнерҙың олатаһы  таможняла хеҙмәт иткән. Вагнерҙың атаһы Рихардҡа  6 ай булғанда үлеп китә, ҡатыны  9  бала менән тороп ҡала Библиотека Флорентия Павленкова. Библиографическая серия. Том 7. — Челябинск: "Урал", 1995. — 461 с., ғаилә полицейский пенсияһына йәшәй.  Үгәй атаһы, актёр Людвиг Гейерҙың  (Ludwig Geyer) йоғонтоһо аҫтында, Изге Николай мәктәбендә (1828—1830)һәм һуңыраҡ Изге Фома мәктәбендә  (1830—1831) уҡып йөрөгәндә, 1828  йылдан  Кристиан Готлиб Мюллерҙа,унан һуң Изге Фома сиркәүе канторы Теодор Вайнлигта композиция дәрестәре ала.

1831 йылда Лейпциг университетында музыка буйынса уҡый башлай.  1833—1842  йылдарҙа тормошо тотороҡһоҙ була,  Вюрцбургта театрҙа хормейстер булып эшләй, бик ауыр көн итә. Магдебургта, шунан Кёнигсбергта һәм Ригала ( музыкаль театрҙар дирижёры), Норвегияла, Лондонда һәм  Парижда йәшәй. Парижда яҙған «Фауст» увертюрһы  һәм Дрезденда яҙған  «Летучий голландец» операһы  уның буласаҡ уңышына нигеҙ һала. Бер йылдан ул Саксония Король һарайы капельмейстеры вазифаһына тәғәйенләнә.

1843 йылда  уның һеңлеһе Цицилияның улы Рихард тыуа (буласаҡ философ Рихард Авенариус). Вагнер уның ҡыяматлыҡ атаһы була. 

1849 йылда Вагнер |Дрездендәге май күтәрелешендә ҡатнаша,  М. А. Бакунин менән таныша. Күтәрелеш баҫтырылғас, Цюрихҡа ҡаса,  «Нибелунг балдағы» тетралогияһына либретто, уның тәүге ике өлөшөнә музыка («Рейн алтыны» һәм «Валькирия») һәм «Тристан һәм Изольда» операһын яҙа. 1858 йылда Венеция, Люцерн, Вена, Париж һәм Берлинда була.

1864  йылда уға һәр саҡ аҡсалата ярҙам күрһәтеп торған  Бавария короле Людвиг II   саҡырыуы буйынса Мюнхенгә күсә.  Бында композитор  «Нюрнберг мейстерзингерҙары»  комик операһын,  «Нибелунг балдағы»  операһының ике өлөшәнә музыка яҙа: «Зигфрид» һәм «Гибель богов».  1872 йылда  Байройтта Фестивалдәр йортоның нигеҙенә тәүге таштар һалына.  1876 йылда ул асыла,  бында 1876 йылдың  13—17 авгусында «Нибелунг балдағы» тетралогияһының премьераһы була. 

1882 йылда Байройтта  «Парсифаль»  опера-мистерияһы ҡуйыла. Шул уҡ йылда Вагнер һаулығы насарайыу сәбәпле Венецияға китә, оҙаҡламай ул  йөрәк өйәнәгәенән вафат була (1883). Рихард Вагнер Байройтта ерләнгән.

 Вагнерҙың әҫәрҙәре 
 Рихард Вагнер әҫәрҙәре Произведение Источник Создание Премьера Окончательная версия рус исеме немец исеме место йыл место йыл место йыл Ранний период Симфония Ein Sinfonie — Лейпциг 1832 — — — — Польша (увертюра) Polen — Лейпциг 1832 — — — 1836 Феи Die Feen Карло Гоцци Лейпциг  — 1888 — — Запрет любви Das Liebesverbot Вильям Шекспир, «Мера за меру» Лейпциг 1836 — 1836 — — Риенци, последний из трибунов Rienzi, der Letzte von Tribunen Эдвард Булвер-Литтон, одноименный роман Лейпциг  — 1842 — — Зрелые произведения Фауст (увертюра) Faust Гёте, «Фауст» Париж 1840 — — — 1855 Летучий голландец Der Fliegende Holländer народные легенды о Летучем голландце, одноименная новелла Генриха Гейне Париж 1841 — 1843 — — Тангейзер Tannhäuser соединение разных легенд: о Тангейзере, о состязании певцов в Вартбурге и о Св. Елизавете Лейпциг  Берлин 1845 — — Лоэнгрин Lohengrin средневековые легенды о Лоэнгрине Лейпциг  Веймар 1850 — — Цикл «Кольцо Нибелунга» — Der Ring des Nibelungen (замысел 1848, либретто , Цюрих) 1. Предвечерье. Золото Рейна Das Rheingold «Старшая Эдда», «Песнь о Нибелунгах», «Сага о Вёльсунгах» Цюрих  Байрёйт, Фестшпильхаус 13-17 август1876 — — 2. Валькирия Die Walküre  — — 3. Зигфрид Siegfried Мюнхен 1871 — — 4. Гибель богов Götterdämmerung  — — Поздние работы Тристан и Изольда Tristan und Isolde эпическая поэма Готфрида Страсбургского о Тристане и Изольде Цюрих  Мюнхен 1865 — — Нюрнбергские мейстерзингеры Die Meistersinger von Nürnberg нюрнбергская хроника конца XVII века Мюнхен 1868 Мюнхен 1868 — — Парсифаль Parsifal средневековая легенда о Парсифале, поэма Вольфрама фон Эшенбаха Байрёйт 1882 Байрёйт 1882 — —

 Музыкаль фрагменттар 
Внимание! Музыкальные фрагменты в формате Ogg Vorbis
 

 Иҫтәлеге 
 Вагнерҙың вафатына 50 йыл тулыу айҡанлы немец медальеры Фридрих-Вильһельм Һёрнляйн иҫтәлекле медаль сығара.

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Вагнер Р. «О дирижировании»
 Вагнер Р. «Искусство и революция», перевод с предисловием И. М. Эллена, книгоиздательство «Горизонт», С.-Петербург, 1906, 36 с.
 Вагнер Р. О сущности немецкой музыки
 Вагнер Р. О сочинении стихов и музыки
 Вагнер Р. Паломничество к Бетховену
 Вагнер Р. Избранные работы / Вступит. ст. А. Ф. Лосева. М.: Искусство, 1978. 695 с.
 Ницше Ф. Казус Вагнера
 А. Ф. Лосев. Исторический смысл мировоззрения Рихарда Вагнера
 А. Ф. Лосев. Философский комментарий к драмам Рихарда Вагнера
 Борис Толчинский  Мифологический колосс Вагнера сплотил нацию
 Энциклопедия юного музыканта / Игорь Куберский, Е. В. Минина. — СПб.:ООО «Диамант», 2001, 576 с.
 А. Лиштанбнрже. Рихард Вагнер как поэт и мыслитель. М., «Алгоритм», 1977, 477 с.
 Сидоров А. А. Вагнер — 1934 год. — 272 с. (Жизнь замечательных людей)
 Dreyfus, Laurence. Hermann Levi’s Shame and Parsifal’s Guilt: A Critique of Essentialism in Biography and Criticism // Cambridge Opera Journal, Vol. 6, No. 2 (Jul., 1994), pp. 125–145.

 Һылтанмалар 

 Вагнер Рихард — Жизнь и творчество 
 Жизненный и творческий путь Вагнера
 Немецкий сайт 
 Официальный сайт Байрейтского фестиваля
 Дом-музей Вагнера (Вилла Ванфрид)
 Людвиг II и Вагнер на портале Стиль Эпохи
 Наиболее полная дискография произведений Вагнера
 Открытки на тему «Рихард Вагнер»
 Вагнер. Полные либретто опер на русском языке 
 Собрание русских исполнителей Вагнера из Российского государственного архива звукозаписи
 Музыка Вагнера в исполнении оркестра из Израиля
 Dreyfus, Laurence. Hermann Levi’s Shame and Parsifal’s Guilt (научная статья в Cambridge Opera Journal) 
 

Категория:Опера композиторҙары
Категория:Антисемитизм
Категория:Романтик композиторҙар