Ҡәҙер (Илеш районы)
{{Башҡа мәғәнәләре|Ҡәҙер}}
{{Ук}}
'''Ҡәҙер''' ({{lang-ru|Кадырово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Илеш районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 754 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.
Почта индексы — 452267, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80230844001.

== Тарихы ==
XVIII, XIX быуаттарҙа Ҡәҙер ауылы [[Бүләр]] улусы 11-се йортоноң Ҡәҙер түбәһенә ҡарай. Унда, нигеҙҙә, ер хужалары булған аҫаба [[башҡорттар]] йәшәй. [[Ҡуяшты]] йылғаһы үҙәнендә ултырған ауыл атамаһы торлаҡ пунктына нигеҙ һалған Ҡәҙерғол Ҡасимов исеменән алынған. Был шәхес старшиналар һәм ябай башҡорттар исеменән урындағы урыҫ милләтенә ҡараған вазифалы кешеләрҙең аҫабаларҙы ҡыҫырыҡлауы тураһында [[В. Н. Татищев]]ҡа атап яҙылған хәбәр-хатҡа ҡултамғаһын ҡуйыуы менән таныла. Шулай уҡ император ғәли йәнәптәре [[Анна Иоанновна]] исеменә башҡорттарҙың аҫаба ерҙәренә индерелгән урыҫ һәм башҡа милләт кешеләренән башҡорттарға яһаҡ түләргә тейешлектәре тураһында указ сығарыуын үтенеп яҙылған ғаризаға ҡултамғаһын ҡуйыуы менән дә билдәле. Был документтар [[1738 йыл]]да яҙылған һәм уларға Ҡәҙерғол Ҡасимовтың тамғаһы ҡуйылған<ref name="Ҡәҙер (Илеш районы)">[https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 270 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] {{ref-ru}} {{V|11|12|2019}}</ref>.. 

[[1740 йыл]]дар тирәһендә Бүләр башҡорттары үҙ ерҙәренә ерһеҙ башҡорттарҙы ([[припущенник]]тарҙы), яһаҡ татарҙарын индерә. Уларҙың 47-һе аҙаҡ [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]]нда [[Пугачёв Емельян Иванович|Пугачев]] ғәскәре составында һуғыша. [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда ла Ҡәҙер ауылы башҡорттары ҡатнаша. Архивта 40 йәшлек Тимер Ишбулдин тураһында: "1812 йылғы һуғыштан ҡайтманы...", йәғни һуғыш яланында һәләк булған, тигән яҙма һаҡлана<ref name="Ҡәҙер (Илеш районы)" />.

[[1816 йыл]]дағы рәүиз документтарында ауылдың 4 ихатаһын биләгән 7 ғаилә ир-егеттәренең икешәр ҡатын менән йәшәүе лә теркәлә. 1843 йылда 281 башҡортҡа 960 бот ужым һәм 1716 бот яҙғы иген сәселә. Бер башҡорт үҙ ерендә 8 бот картуф ултырта. Кесе Йылға һәм Ҡуяшты йылғаларында тирмәндәр эшләй. Ҡәҙер ауылында йәшгән башҡорт Әбделкәрим Ишмәтов Дөмбөрлө йылғаһы ярында 4 ҡаҙанлы поташ заводын тота<ref name="Ҡәҙер (Илеш районы)" />. 

[[1858 йыл]]ғы X рәүиздән һуң типтәрҙәр һаны арта. Улар 1863 йылда Чиниково, Аҙай, Ҡарасәй, Уҫы, Бурансы ауылдарынан Ҡәҙер һәм Һеңрән ауылдарына күсенә һәм 10-ар дисәтинә ер алыуға өлгәшә. [[1917 йыл]]ғы рәүиз документтарында ауылда 1202 башҡорт һәм 657 типтәрҙең йәшәүе сағылдырыла. [[1920 йыл]]ғы тәүге совет [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу]] документтарында ауыл халҡы тулыһынса башҡорт тип таныла (1680 кеше)<ref name="Ҡәҙер (Илеш районы)" />.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||1344||635||709||47,2||52,8
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||994||416||578||41,9||58,1
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||1200||530||670||44,2||55,8
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||1074||488||586||45,4||54,6
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||861||397||464||46,1||53,9
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||832||391||441||47,0||53,0
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||754||360||394||47,7||52,3
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Үрге Йәркәй]]): 20 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Бүздәк]]): 127 км

== Иҫтәлекле урындары ==
[[Мүклеһаҙ һаҙлығы]] — комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы (2018). Ҡәҙер ауылынан көнбайышҡа табан 200 метр алыҫлыҡта урынлашҡан.

== Билдәле шәхестәре ==
* Вәсил Ғәлимов — композитор, популяр йырҙар авторы.
* [[Зәйнәшев Үзбәк Нәзих улы]] (17.08.1919—19.05.1986), хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1950—1975 йылдарҙа [[Илеш районы]]ның колхоз (1962 йылдан XXII партсъезд исемендәге) рәйесе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. СССР-ҙың VI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]] (1966), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1979), 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1973), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1957) ордендары кавалеры<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/4335-z-jn-shev-zb-k-n-zikh-uly Башҡорт энциклопедияһы — Зәйнәшев Үзбәк Нәзих улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190816170618/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/4335-z-jn-shev-zb-k-n-zikh-uly |date=2019-08-16 }}{{V|16|08|2019}}</ref>.
* [[Нәбиев Мирзанур Фәсхетдин улы]] (24.05.1923—18.04.2008), хужалыҡ эшмәкәре, 1949—1985 йылдарҙа урындағы М. Горький исемендәге колхоз рәйесе, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1980). Өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1975, 1980) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) ордендары кавалеры<ref>[http://ilish-muzey.my1.ru/index/nabiev_mirzanur_faskhetdinovich/0-456 Илишевский историко-краеведческий музей. Официальный сайт. Набиев Мирзанур Фасхетдинович]{{ref-ru}}{{V|30|04|2018}}</ref>.

== Сығанаҡтар ==
* {{ИСДБ|страницы=410}}
* {{БЭ2013|77586}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} 
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] {{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/7514-er-ilesh-r-nynda-y-auyl}}{{V|16|08|2019}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Илеш районы ауылдары}}

[[Категория:Илеш районы ауылдары]]
Ҡәҙер () — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 754 кеше.
Почта индексы — 452267, ОКАТО коды — 80230844001.

 Тарихы 
XVIII, XIX быуаттарҙа Ҡәҙер ауылы Бүләр улусы 11-се йортоноң Ҡәҙер түбәһенә ҡарай. Унда, нигеҙҙә, ер хужалары булған аҫаба башҡорттар йәшәй. Ҡуяшты йылғаһы үҙәнендә ултырған ауыл атамаһы торлаҡ пунктына нигеҙ һалған Ҡәҙерғол Ҡасимов исеменән алынған. Был шәхес старшиналар һәм ябай башҡорттар исеменән урындағы урыҫ милләтенә ҡараған вазифалы кешеләрҙең аҫабаларҙы ҡыҫырыҡлауы тураһында В. Н. Татищевҡа атап яҙылған хәбәр-хатҡа ҡултамғаһын ҡуйыуы менән таныла. Шулай уҡ император ғәли йәнәптәре Анна Иоанновна исеменә башҡорттарҙың аҫаба ерҙәренә индерелгән урыҫ һәм башҡа милләт кешеләренән башҡорттарға яһаҡ түләргә тейешлектәре тураһында указ сығарыуын үтенеп яҙылған ғаризаға ҡултамғаһын ҡуйыуы менән дә билдәле. Был документтар 1738 йылда яҙылған һәм уларға Ҡәҙерғол Ҡасимовтың тамғаһы ҡуйылғанАсфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 270 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.  .. 

1740 йылдар тирәһендә Бүләр башҡорттары үҙ ерҙәренә ерһеҙ башҡорттарҙы (припущенниктарҙы), яһаҡ татарҙарын индерә. Уларҙың 47-һе аҙаҡ 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында Пугачев ғәскәре составында һуғыша. 1812 йылғы Ватан һуғышында ла Ҡәҙер ауылы башҡорттары ҡатнаша. Архивта 40 йәшлек Тимер Ишбулдин тураһында: "1812 йылғы һуғыштан ҡайтманы...", йәғни һуғыш яланында һәләк булған, тигән яҙма һаҡлана.

1816 йылдағы рәүиз документтарында ауылдың 4 ихатаһын биләгән 7 ғаилә ир-егеттәренең икешәр ҡатын менән йәшәүе лә теркәлә. 1843 йылда 281 башҡортҡа 960 бот ужым һәм 1716 бот яҙғы иген сәселә. Бер башҡорт үҙ ерендә 8 бот картуф ултырта. Кесе Йылға һәм Ҡуяшты йылғаларында тирмәндәр эшләй. Ҡәҙер ауылында йәшгән башҡорт Әбделкәрим Ишмәтов Дөмбөрлө йылғаһы ярында 4 ҡаҙанлы поташ заводын тота. 

1858 йылғы X рәүиздән һуң типтәрҙәр һаны арта. Улар 1863 йылда Чиниково, Аҙай, Ҡарасәй, Уҫы, Бурансы ауылдарынан Ҡәҙер һәм Һеңрән ауылдарына күсенә һәм 10-ар дисәтинә ер алыуға өлгәшә. 1917 йылғы рәүиз документтарында ауылда 1202 башҡорт һәм 657 типтәрҙең йәшәүе сағылдырыла. 1920 йылғы тәүге совет Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу документтарында ауыл халҡы тулыһынса башҡорт тип таныла (1680 кеше).

 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар) 1920 йыл 26 август 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар134463570947,252,8 1959 йыл 15 ғинуар99441657841,958,1 1970 йыл 15 ғинуар120053067044,255,8 1979 йыл 17 ғинуар107448858645,454,6 1989 йыл 12 ғинуар86139746446,153,9 2002 йыл 9 октябрь83239144147,053,0 2010 йыл 14 октябрь75436039447,752,3

 Географик урыны 
 Район үҙәгенә тиклем (Үрге Йәркәй): 20 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Бүздәк): 127 км

 Иҫтәлекле урындары 
Мүклеһаҙ һаҙлығы — комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы (2018). Ҡәҙер ауылынан көнбайышҡа табан 200 метр алыҫлыҡта урынлашҡан.

 Билдәле шәхестәре 
 Вәсил Ғәлимов — композитор, популяр йырҙар авторы.
 Зәйнәшев Үзбәк Нәзих улы (17.08.1919—19.05.1986), хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1950—1975 йылдарҙа Илеш районының колхоз (1962 йылдан XXII партсъезд исемендәге) рәйесе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. СССР-ҙың VI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Ленин (1966), Октябрь Революцияһы (1979), 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971, 1973), Ҡыҙыл Йондоҙ (1943) һәм «Почёт Билдәһе» (1957) ордендары кавалерыБашҡорт энциклопедияһы — Зәйнәшев Үзбәк Нәзих улы .
 Нәбиев Мирзанур Фәсхетдин улы (24.05.1923—18.04.2008), хужалыҡ эшмәкәре, 1949—1985 йылдарҙа урындағы М. Горький исемендәге колхоз рәйесе, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1980). Өс Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971, 1975, 1980) һәм «Почёт Билдәһе» (1966) ордендары кавалерыИлишевский историко-краеведческий музей. Официальный сайт. Набиев Мирзанур Фасхетдинович.

 Сығанаҡтар 
 
 

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4. 

 Һылтанмалар 
 

Категория:Илеш районы ауылдары