Яңауыл районы
{{Ук}}
'''Яңауыл районы''' ({{lang-ru|Янаульский район}}) — [[Башҡортостан]]дағы муниципаль район. Административ үҙәге — [[Яңауыл]] ҡалаһы. Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан, көнбайыштан [[Удмурт Республикаһы]], төньяҡтан [[Пермь крайы]] менән сиктәш. 1930 ойошторолған. Үҙәге — [[Яңауыл]] ҡалаһы. Майҙаны — 2176 км².

2010 халыҡ һаны 21, 45 мең кеше (1970 — 42,0 мең, 1979 — 32,2 мең, 1989 — 24,1 мең, 1995 — 23,4 мең) .

109 ауыл, административ яҡтан [[Нефтекама]] ҡалаһына ҡараған Әмзә ауылы бар. Халҡының уртаса тығыҙлығы — 1 км²-ға 30 кеше. Күпселекте [[башҡорттар]], [[татарҙар]], [[удмурттар]] һәм [[урыҫтар]] тәшкил итә.

Район [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел буйы]] убалы тигеҙлегендә ята. Климаты йылы, бер аҙ ҡоролоҡло. Район территорияһы аша Беүә йылғаһы аға. Күпселек ере һоро урман һәм көлһыу тупраҡлы. Ылыҫлы һәм япраҡлы урман район территоряһының 23,3 процентын биләй.

Файҙалы ҡаҙылмалары — [[нефть]] (Игровка, Вояҙы, Сытырман, Байсар, Львовка ятҡылыҡтары), кирбес сеймалы (Беүә, Яңауыл ятҡылыҡтары), ҡом ҡатыш ҡырсынташ (Атлығас ятҡылығы).
Районда [[сәнәғәт]] һәм [[ауыл хужалығы]] йүнәлешендә үҫә. Нефть ятҡылыҡтары «Краснохолмскнефть» НГДУ-һы тарафынан эшкәртелде. Төҙөлөш материалдары етештереү һәм ауыл хужалығы сеймалын эшкәртеү предпрятиелары Яңауылда тупланған. Ауыл хужалағының төп тармаҡтары: [[игенселек]], картуф һәм [[йәшелсә]] үҫтереү, һөт һәм ит өсөн һыйыр малы үрсетеү, сусҡасылыҡ. [[Умартасылыҡ]] үҫешкән. Район биләмәһен Ҡазан—Екатеринбург тимер юлы һәм Өфө—Яңауыл автомобиль юлы киҫеп үтә, Ҡарман ГРЭС-ы урынлашҡан. Район ауылдарында 66 дөйөм белем биреү мәктәбе (1994/95 уҡыу йылы 3828 уҡыусы), шул иҫәптән 18 урта; 3 ауыл участка дауаханаһы, 34 дөйөм китапхана, 72-се һөнәрселек училищеһы һәм клуб учреждениеһы эшләй. [[Урыҫ теле]]ндә «Янаульские зори», айға бер тапҡыр уның [[башҡорт теле]]ндәге ҡушымтаһы «Йыйын» (2016 йылдың 1 июленә тиклем сыҡты) һәм [[татар теле]]ндә «Яңауыл таңнары» гәзиттәре сыға.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Лоскутов Виктор Георгиевич]] (27.09.1923—23.02.1970), [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һәм совет-япон һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, Тымыҡ океан флоты Хәрби-Һауа көстәренең бомбардировщиктар дивизияһы осоусыһы, майор. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). [[Яңауыл]] ҡалаһынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8002 Башҡорт энциклопедияһы — Лоскутов Виктор Георгиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224080156/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8002 |date=2019-12-24 }}{{V|22|09|2018}}</ref>.
* [[Мерзляков Владимир Филиппович]] (23.03.1949), хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим-инженер‑нефтсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1987—2005 йылдарҙа [[«Аксаковнефть»]] нефть һәм газ сығарыу идаралығы начальнигы. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. 2007 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2004). [[Рәсәй Федерацияһы]] Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1994), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған (2000), [[Рәсәй]]ҙең почётлы (1998) нефтсеһе. [[Айбүләк]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/9013-merzlyakov-vladimir-filippovich Мерзляков Владимир Филиппович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421072151/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9013-merzlyakov-vladimir-filippovich |date=2016-04-21 }}{{V|21|03|2019}}</ref>.
* [[Фәрхетдинов Хәлил Хәйри улы]] (8.06.1948), хәрби хеҙмәткәр һәм дәүләт эшмәкәре. Генерал-майор. 1998—2010 йылдарҙа [[Башҡортостан Хөкүмәте]] Аппаратының бүлек мөдире. «Ҡораллы Көстәрҙә Ватанға хеҙмәте өсөн» һәм «Шәхси батырлығы өсөн» ордендары кавалеры. [[Киҫәкҡайын]] ауылынан<ref>[http://kissak-kainskaya.yanbibl.ru/my_gordimsa_vami.html Кисак-Каинская модельная библиотека. Официальный сайт. Портал «Мы гордимся вами»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|4|05|2018}}</ref>.
* [[Нурихан Фәттах]] (25.10.1928—18.02.2004), [[Татарстан]]дың халыҡ яҙыусыһы (1998). 1965 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1978), Татарстандың [[Ғабдулла Туҡай]] исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1994). [[Костин (Яңауыл районы)|Костин]] ауылынан<ref>[http://yanaul.narod.ru/index.html Сайт «Янаул · Республика Башкортостан»]{{ref-ru}} {{V|19|10|2018}}</ref>.
* [[Ханнанов Рәшит Ахун улы]] (27.12.1938), хоҡуҡ белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Юридик фәндәр докторы (1992), профессор (1994). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1997) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1990) атҡаҙанған юрисы. Рәсәйҙең почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2001). [[Яңы Алдар]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/15884-khannanov-r-shit-akhun-uly Башҡорт энциклопедияһы — Ханнанов Рәшит Ахун улы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|26|12|2018}}</ref>.
* [[Харисов Фәрит Фәхрәзи улы]] (2.08.1958), педагог, [[Яңауыл]] ҡалаһының 1-се урта мәктәбе директоры. Педагогия фәндәре кандидаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре, [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре. [[Истәк]] ауылынан.
* [[Кәүсәриә Шафиҡова]] (3.01.1949—4.05.2017), шағир, [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы (1999). [[Иҫәнбай (Яңауыл районы)|Иҫәнбай]] ауылынан.

== Халыҡ һаны ==
'''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):'''
{{Wikidata/Population}}
; Милли составы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу буйынса (2010): [[башҡорттар]] — 43,3 %, [[татарҙар]] — 22,8 %, [[удмурттар]] — 14,1 %, [[урыҫтар]] — 11,7 %, [[марыйҙар]] — 6,9 %, башҡа милләттәр — 1,2 %<ref name="ВПН-2010">{{cite web|url=http://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/Итоги%20Всероссийской%20переписи%20населения%202010%20года%20по%20Республике%20Башкортостан.pdf|title=Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан|format=pdf|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан|accessdate=2013-03-05|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EzC0FMGq|archivedate=2013-03-09}}{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/15550-ya-auyl-rajony}}{{V|21|03|2019}}
* [http://www.yanaul.ru/ Район сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110929182153/http://www.yanaul.ru/ |date=2011-09-29 }}
* [http://pomni-yanaul.ru Книга памяти Янаульского района]

{{Яңауыл районы ауылдары}}
{{Яңауыл районы муниципаль берәмектәре}}
{{Башҡортостан райондары}}

[[Категория:Башҡортостан райондары]]
[[Категория:Яңауыл районы]]
Яңауыл районы () — Башҡортостандағы муниципаль район. Административ үҙәге — Яңауыл ҡалаһы. Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан, көнбайыштан Удмурт Республикаһы, төньяҡтан Пермь крайы менән сиктәш. 1930 ойошторолған. Үҙәге — Яңауыл ҡалаһы. Майҙаны — 2176 км².

2010 халыҡ һаны 21, 45 мең кеше (1970 — 42,0 мең, 1979 — 32,2 мең, 1989 — 24,1 мең, 1995 — 23,4 мең) .

109 ауыл, административ яҡтан Нефтекама ҡалаһына ҡараған Әмзә ауылы бар. Халҡының уртаса тығыҙлығы — 1 км²-ға 30 кеше. Күпселекте башҡорттар, татарҙар, удмурттар һәм урыҫтар тәшкил итә.

Район Ағиҙел буйы убалы тигеҙлегендә ята. Климаты йылы, бер аҙ ҡоролоҡло. Район территорияһы аша Беүә йылғаһы аға. Күпселек ере һоро урман һәм көлһыу тупраҡлы. Ылыҫлы һәм япраҡлы урман район территоряһының 23,3 процентын биләй.

Файҙалы ҡаҙылмалары — нефть (Игровка, Вояҙы, Сытырман, Байсар, Львовка ятҡылыҡтары), кирбес сеймалы (Беүә, Яңауыл ятҡылыҡтары), ҡом ҡатыш ҡырсынташ (Атлығас ятҡылығы).
Районда сәнәғәт һәм ауыл хужалығы йүнәлешендә үҫә. Нефть ятҡылыҡтары «Краснохолмскнефть» НГДУ-һы тарафынан эшкәртелде. Төҙөлөш материалдары етештереү һәм ауыл хужалығы сеймалын эшкәртеү предпрятиелары Яңауылда тупланған. Ауыл хужалағының төп тармаҡтары: игенселек, картуф һәм йәшелсә үҫтереү, һөт һәм ит өсөн һыйыр малы үрсетеү, сусҡасылыҡ. Умартасылыҡ үҫешкән. Район биләмәһен Ҡазан—Екатеринбург тимер юлы һәм Өфө—Яңауыл автомобиль юлы киҫеп үтә, Ҡарман ГРЭС-ы урынлашҡан. Район ауылдарында 66 дөйөм белем биреү мәктәбе (1994/95 уҡыу йылы 3828 уҡыусы), шул иҫәптән 18 урта; 3 ауыл участка дауаханаһы, 34 дөйөм китапхана, 72-се һөнәрселек училищеһы һәм клуб учреждениеһы эшләй. Урыҫ телендә «Янаульские зори», айға бер тапҡыр уның башҡорт телендәге ҡушымтаһы «Йыйын» (2016 йылдың 1 июленә тиклем сыҡты) һәм татар телендә «Яңауыл таңнары» гәзиттәре сыға.

 Билдәле шәхестәре 
 Лоскутов Виктор Георгиевич (27.09.1923—23.02.1970), Бөйөк Ватан һәм совет-япон һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, Тымыҡ океан флоты Хәрби-Һауа көстәренең бомбардировщиктар дивизияһы осоусыһы, майор. Советтар Союзы Геройы (1945). Яңауыл ҡалаһынанБашҡорт энциклопедияһы — Лоскутов Виктор Георгиевич .
 Мерзляков Владимир Филиппович (23.03.1949), хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим-инженер‑нефтсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1987—2005 йылдарҙа «Аксаковнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы начальнигы. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. 2007 йылдан Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2004). Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1994), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (2000), Рәсәйҙең почётлы (1998) нефтсеһе. Айбүләк ауылынанМерзляков Владимир Филиппович .
 Фәрхетдинов Хәлил Хәйри улы (8.06.1948), хәрби хеҙмәткәр һәм дәүләт эшмәкәре. Генерал-майор. 1998—2010 йылдарҙа Башҡортостан Хөкүмәте Аппаратының бүлек мөдире. «Ҡораллы Көстәрҙә Ватанға хеҙмәте өсөн» һәм «Шәхси батырлығы өсөн» ордендары кавалеры. Киҫәкҡайын ауылынанКисак-Каинская модельная библиотека. Официальный сайт. Портал «Мы гордимся вами».
 Нурихан Фәттах (25.10.1928—18.02.2004), Татарстандың халыҡ яҙыусыһы (1998). 1965 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1978), Татарстандың Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1994). Костин ауылынанСайт «Янаул · Республика Башкортостан» .
 Ханнанов Рәшит Ахун улы (27.12.1938), хоҡуҡ белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Юридик фәндәр докторы (1992), профессор (1994). Рәсәй Федерацияһының (1997) һәм Башҡорт АССР-ының (1990) атҡаҙанған юрисы. Рәсәйҙең почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2001). Яңы Алдар ауылынанБашҡорт энциклопедияһы — Ханнанов Рәшит Ахун улы.
 Харисов Фәрит Фәхрәзи улы (2.08.1958), педагог, Яңауыл ҡалаһының 1-се урта мәктәбе директоры. Педагогия фәндәре кандидаты. Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре, Башҡортостандың атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре. Истәк ауылынан.
 Кәүсәриә Шафиҡова (3.01.1949—4.05.2017), шағир, Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы (1999). Иҫәнбай ауылынан.

 Халыҡ һаны 
1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):

 Милли составы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу буйынса (2010): башҡорттар — 43,3 %, татарҙар — 22,8 %, удмурттар — 14,1 %, урыҫтар — 11,7 %, марыйҙар — 6,9 %, башҡа милләттәр — 1,2 %.

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.

 Һылтанмалар 
 
 Район сайты 
 Книга памяти Янаульского района

Категория:Башҡортостан райондары
Категория:Яңауыл районы