Айып
{{ТП-Рәсәй|Айып
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Айып
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
 |lat_deg = 55.8594|lat_min = |lat_sec =
 |lon_deg = 58.3068|lon_min = |lon_sec =
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Мәсетле районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = Йонос ауыл советы
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = хакимиәт башлығы 
 |башлыҡ                = Ниғмәтуллин Рәүф Мөғин улы
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = {{ Население | Аюпово | тс }}
  |иҫәп алыу йылы       = {{ Население | Аюпово | г }}
  |тығыҙлыҡ             = 
  |милли состав         = [[Башҡорттар]]
  |конфессия составы    = [[Мосолмандар]]
  |этнохороним          = айыптар
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 452563
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           = 34770
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80242850002
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Айып''' ({{lang-ru|Аюпово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Мәсетле районы]]ндағы ауыл. [[Йонос ауыл Советы (Мәсетле районы)|Йонос ауыл Советы]]на ҡарай. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 342 кеше<ref name="ВПН2010.Мәсетле районы.">Численность и возрастно-половой состав населения по итогам Всероссийской переписи населения 2010 года. Муниципальный район Мечетлинский район Республики Башкортостан: статистический бюллетень. — Уфа: Башкортостанстат, 2012. — 103 с., табл.</ref>.
Почта индексы — 452563, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80242850002.

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Оло Ыҡтамаҡ]]): 11 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Йонос (Мәсетле районы)|Йонос]]): 10 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]]): 159 км

Айып ауылы [[Әй (йылға)|Әй]] йылғаһы буйында, район үҙәге [[Оло Ыҡтамаҡ]] ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 11 километрҙа һәм [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] ([[Силәбе өлкәһе]]) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 159 километрҙа урынлашҡан<ref> {{БЭ2013|80619}}</ref>.

== Тарихы ==
Айып ауылына <!-- Башҡорт энциклопедияһында ауыл Әйүп тип аталған? -->[[Себер даруғаһы]] Оло Ҡошсо улусы башҡорттары үҙҙәренең [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] ерҙәрендә нигеҙ һалған. [[1765 йыл]]да ауыл тураһында тәүге мәғлүмәт теркәлгән<ref> {{БЭ2013|80619}}</ref>.

[[1795 йыл]]да Айып ауылының 15 йортонда 83 кеше йәшәгән. [[1816 йыл]]ғы йәниҫәп әғлүмәте буйынса йорт һәм халыҡ һаны шул көйө ҡалған.

[[1834 йыл]]да 24 йортта 119 кеше йәшәгән<ref>Сборник статистических сведений по Уфимской губер­нии. Т. 6. Златоустовский уезд. С. 36. Башкортостан. 21 ноября 1998. ЦГИА РБ. Ф. 138. Оп. 2. Д. 345, 4485. Давлетбаев Б. С. Твое шежере. С. 12—19</ref>.

Ауылдың барлыҡҡа килеү ваҡыты тураһында туранан-тура мәғлүмәттәр юҡ. Шуның менән бергә [[XVIII быуат]]тың 30-сы йылдарының икенсе яртыһындағы ҡот осҡос ваҡиғаларҙа зыян күргән был төбәктең башҡорт ауылдары бөтәһе лә тиерлек 1740—1741 йылдарҙа тергеҙелгән.

[[1816 йыл]]ғы, [[1834 йыл]]ғы һәм артабанғы халыҡ иҫәбен алыуҙар исемлегендә тәүге ғаилә ағзалары ғәҙәттә ауылға нигеҙ һалыусының улдары, ейән-ейәнсәрҙәре һәм бүләләре булған, тигән фаразды әйтеп була. Ошо күҙәтеүҙәрҙән сығып: 1759 һәм 1760 йылдарҙа донъяға килгән Ҡолсора Ҡаҙаҡаев (уның улдары Хисаметдин, Сәйфетдин, Хөснөтдин, Мөхәрәм) һәм Шәрип Кинйәкәев (уның улдары Рәхимғол, Рәхмәтулла, Илсеғол) тәүге төпләнеүсе Айыптың ейәндәре булған.

Ауыл тирмәндәр ҡороу өсөн яраҡлы [[Әй (йылға)|Әй]] йылғаһы буйында урынлашҡан, яҙын иһә урман ағыҙыу өсөн файҙаланылған. Ер биләмәләре өс урында булған. Баҫыусылыҡ системаһыҙ алып барылған. Һөрөү барышында 2 атлы [[һабан]]дар ҡулланылған. [[1842 йыл]]да 135 кешегә 50 сирек ужым һәм 232 сирек яҙғы [[Иген культуралары|иген]], шулай уҡ 5 сирек [[картуф]] сәселгән. Быуат аҙағында берешәр ашлыҡ һуҡҡыс һәм [[елгәргес]] булған. [[1917 йыл]]ғы ауыл хужалығы иҫәбен алыу йомғаҡтары буйынса (июнь, июль) 99 йорт хужаһының 27-һе [[ат]] тотмаған, 29 хужалыҡта — 1-әр, 20-һендә — 2-шәр, 10 хужалыҡта — 3-әр, 2 хужалыҡта — 4-әр, 6 ихатала — 5-әр, 3 ихатала — 7-шәр, 1 хужалыҡта — 10, 1 йорт хужаһы- 11 ат тотҡан<ref> {{ИСДБ|страница=556}}</ref>.

== Биләмә берәмектәренә инеүе ==
<!-- {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100 %;margin:0;" --><!-- Төрөлөп ҡуйыла торған таблица башы -->
{| class="wikitable"
|-
! Теркәү йылы !! Улус, ауыл советы !! Өйәҙ, кантон, район !! Губерна, Республика !! Дәүләт
|-
| [[1757]] ||Дыуан улусы || Троицк өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй Империяһы
|-
| [[1816]] || -се йорт || 4-се Башҡорт кантоны || Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
| [[1834]] || -се йорт || 4-се Башҡорт кантоны || Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1847]] || -се йорт || 4-се Башҡорт кантоны ||  Өфө өйәҙе Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1859]] || -се йорт || 4-се Башҡорт кантоны || Өфө өйәҙе Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1895]] || Ҡошсо улусы || Златоуст өйәҙе || Өфө губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1920]] || биләмәһе || Үрге Ҡыйғы өйәҙе || Автономлы Башҡорт ССР-ы (Бәләкәй Башҡортостан) ||[[Файл:Emblem of the Russian SFSR (1978–1991), Emblem of Russia (1991–1992).svg|20px]] РСФСР
|-
|[[1926]] || Ҡошсо улусы || Мәсәғүт кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||{{СССР}} СССР
|-
|[[1935]] || Йонос ауыл Советы || Мәсетле районы || Башҡорт АССР-ы ||{{СССР}} СССР
|-
|[[1941]] || Йонос ауыл Советы|| Мәсетле районы|| Башҡорт АССР-ы || {{СССР}} СССР
|-
|[[1990]] || Йонос ауыл Советы || Мәсетле районы ||[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] ||{{Россия}} Рәсәй Федерацияһы
|-

|-
| || || || ||
|}

== Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше ==
[[1859 йыл]]да 30 йортта 181 кеше теркәлгән. 1865 йылда 31 йортта 210 кеше йәшәгән. Игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр.

[[1895 йыл]]да 58 йортта 359 кеше йәшәгән<ref> {{ИСДБ|страницы=556—557}}</ref>.

== Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше ==
[[1906 йыл]]да [[мәсет]] (1901 йылда төҙөлгән) теркәлгән<ref>{{БЭ2013|80619}}</ref>.

[[1920 йыл]]да 90 йортта 426 кеше йәшәгән.

Әлеге ваҡытта Айып ауылында башланғыс мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана бар<ref> {{БЭ2013|80619}}</ref>.

== Халҡы ==
Айып ауылында башҡорттар йәшәй (2002)

{{ Население | Аюпово }}

== Билдәле кешеләре ==
* [[Шәйхисламов Фәнүр Рәфис улы]] (14 ноябрь 1980) — юрист, дәүләт эшмәкәре. [[Тәтешле районы]] хакимиәт башлығы.
* [[Мөхәмәтйәнов Искәндәр Илгиз улы]] (05 май 2009) — [[Башҡорт балалар йәмғиәт ойошмаһы]] ның авторы, актер, «Тамыр» ансамбле йондоҙо(2018—2022)
* Вәлиев Вәдит Вәли улы, (1930),СССР-ҙың иң юғары наградаһы Ленин орденының кавалеры

== Урамдары ==
* Абзал Таһиров урамы ({{lang-ru|}} Абзала Тагирова (улица)
* Әй урамы ({{lang-ru|}} Айская (улица)
* Башҡортостан урамы ({{lang-ru|}} Башкортостан (улица)
* Яр урамы ({{lang-ru|}} Береговая (улица)
* Йәштәр урамы ({{lang-ru|}} Молодёжная (улица)
* Мәктәп урамы ({{lang-ru|}} Школьная (улица)<ref>[https://mapdata.ru/bashkortostan/mechetlinskiy-rayon/derevnya-ayupovo/ Карта д. Аюпово]</ref><ref>[http://www.gosspravka.ru/02/036/000008.html «Налог Белешмәһе» системаһында Айып ауылы]</ref>{{Колонки|конец}} 

== Тирә-яҡ мөхит ==
'''Ер-һыу атамалары'''
''Тауҙар:''

''Урмандар:''

''Йылғалар:''
* [[Әй (йылға)|Әй]]

''Шишмәләр:''

''Ялан-бесәнлектәр:''

''Таусыҡтар, түбәләр:''

''Тәбиғәт һәйкәлдәре:''

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Әйле]]
* [[Ҡошсо]]

== Әҙәбиәт ==
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, с
* Хисамитдинова Ф. Г. Башкирская ойконимия XVI—XIX вв. Уфа, Башкирское книжное издательство, 1991

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|80619}}
* {{ИСДБ|страницы=556—557}}
* [http://ufagen.ru/places/mechetlinsy/aupovo.html Айып ауылы Генеология и архивы сайтында {{lang-ru|}}]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Мәсетле районы ауылдары}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Мәсетле районы ауылдары]]
[[Категория:Әй буйындағы тораҡ пункттар]]
Айып () — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл. Йонос ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 342 кешеЧисленность и возрастно-половой состав населения по итогам Всероссийской переписи населения 2010 года. Муниципальный район Мечетлинский район Республики Башкортостан: статистический бюллетень. — Уфа: Башкортостанстат, 2012. — 103 с., табл..
Почта индексы — 452563, ОКАТО коды — 80242850002.

 Географик урыны 
 Район үҙәгенә тиклем (Оло Ыҡтамаҡ): 11 км
 Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Йонос): 10 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Һилейә): 159 км

Айып ауылы Әй йылғаһы буйында, район үҙәге Оло Ыҡтамаҡ ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 11 километрҙа һәм Һилейә (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 159 километрҙа урынлашҡан .

 Тарихы 
Айып ауылына Себер даруғаһы Оло Ҡошсо улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. 1765 йылда ауыл тураһында тәүге мәғлүмәт теркәлгән .

1795 йылда Айып ауылының 15 йортонда 83 кеше йәшәгән. 1816 йылғы йәниҫәп әғлүмәте буйынса йорт һәм халыҡ һаны шул көйө ҡалған.

1834 йылда 24 йортта 119 кеше йәшәгәнСборник статистических сведений по Уфимской губер­нии. Т. 6. Златоустовский уезд. С. 36. Башкортостан. 21 ноября 1998. ЦГИА РБ. Ф. 138. Оп. 2. Д. 345, 4485. Давлетбаев Б. С. Твое шежере. С. 12—19.

Ауылдың барлыҡҡа килеү ваҡыты тураһында туранан-тура мәғлүмәттәр юҡ. Шуның менән бергә XVIII быуаттың 30-сы йылдарының икенсе яртыһындағы ҡот осҡос ваҡиғаларҙа зыян күргән был төбәктең башҡорт ауылдары бөтәһе лә тиерлек 1740—1741 йылдарҙа тергеҙелгән.

1816 йылғы, 1834 йылғы һәм артабанғы халыҡ иҫәбен алыуҙар исемлегендә тәүге ғаилә ағзалары ғәҙәттә ауылға нигеҙ һалыусының улдары, ейән-ейәнсәрҙәре һәм бүләләре булған, тигән фаразды әйтеп була. Ошо күҙәтеүҙәрҙән сығып: 1759 һәм 1760 йылдарҙа донъяға килгән Ҡолсора Ҡаҙаҡаев (уның улдары Хисаметдин, Сәйфетдин, Хөснөтдин, Мөхәрәм) һәм Шәрип Кинйәкәев (уның улдары Рәхимғол, Рәхмәтулла, Илсеғол) тәүге төпләнеүсе Айыптың ейәндәре булған.

Ауыл тирмәндәр ҡороу өсөн яраҡлы Әй йылғаһы буйында урынлашҡан, яҙын иһә урман ағыҙыу өсөн файҙаланылған. Ер биләмәләре өс урында булған. Баҫыусылыҡ системаһыҙ алып барылған. Һөрөү барышында 2 атлы һабандар ҡулланылған. 1842 йылда 135 кешегә 50 сирек ужым һәм 232 сирек яҙғы иген, шулай уҡ 5 сирек картуф сәселгән. Быуат аҙағында берешәр ашлыҡ һуҡҡыс һәм елгәргес булған. 1917 йылғы ауыл хужалығы иҫәбен алыу йомғаҡтары буйынса (июнь, июль) 99 йорт хужаһының 27-һе ат тотмаған, 29 хужалыҡта — 1-әр, 20-һендә — 2-шәр, 10 хужалыҡта — 3-әр, 2 хужалыҡта — 4-әр, 6 ихатала — 5-әр, 3 ихатала — 7-шәр, 1 хужалыҡта — 10, 1 йорт хужаһы- 11 ат тотҡан .

 Биләмә берәмектәренә инеүе 

 Теркәү йылы  Улус, ауыл советы  Өйәҙ, кантон, район  Губерна, Республика  Дәүләт 1757 Дыуан улусы  Троицк өйәҙе  Ырымбур губернаһы  Рәсәй Империяһы 1816  -се йорт  4-се Башҡорт кантоны  Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы 1834  -се йорт  4-се Башҡорт кантоны  Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1847  -се йорт  4-се Башҡорт кантоны   Өфө өйәҙе Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1859  -се йорт  4-се Башҡорт кантоны  Өфө өйәҙе Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1895  Ҡошсо улусы  Златоуст өйәҙе  Өфө губернаһы  Рәсәй империяһы1920  биләмәһе  Үрге Ҡыйғы өйәҙе  Автономлы Башҡорт ССР-ы (Бәләкәй Башҡортостан) 20px РСФСР1926  Ҡошсо улусы  Мәсәғүт кантоны  Автономлы Башҡорт ССР-ы  СССР1935  Йонос ауыл Советы  Мәсетле районы  Башҡорт АССР-ы  СССР1941  Йонос ауыл Советы Мәсетле районы Башҡорт АССР-ы   СССР1990  Йонос ауыл Советы  Мәсетле районы Башҡортостан Республикаһы  Рәсәй Федерацияһы    

 Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше 
1859 йылда 30 йортта 181 кеше теркәлгән. 1865 йылда 31 йортта 210 кеше йәшәгән. Игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр.

1895 йылда 58 йортта 359 кеше йәшәгән .

 Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше 
1906 йылда мәсет (1901 йылда төҙөлгән) теркәлгән.

1920 йылда 90 йортта 426 кеше йәшәгән.

Әлеге ваҡытта Айып ауылында башланғыс мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана бар .

 Халҡы 
Айып ауылында башҡорттар йәшәй (2002)

 Билдәле кешеләре 
 Шәйхисламов Фәнүр Рәфис улы (14 ноябрь 1980) — юрист, дәүләт эшмәкәре. Тәтешле районы хакимиәт башлығы.
 Мөхәмәтйәнов Искәндәр Илгиз улы (05 май 2009) — Башҡорт балалар йәмғиәт ойошмаһы ның авторы, актер, «Тамыр» ансамбле йондоҙо(2018—2022)
 Вәлиев Вәдит Вәли улы, (1930),СССР-ҙың иң юғары наградаһы Ленин орденының кавалеры

 Урамдары 
 Абзал Таһиров урамы ( Абзала Тагирова (улица)
 Әй урамы ( Айская (улица)
 Башҡортостан урамы ( Башкортостан (улица)
 Яр урамы ( Береговая (улица)
 Йәштәр урамы ( Молодёжная (улица)
 Мәктәп урамы ( Школьная (улица)Карта д. Аюпово«Налог Белешмәһе» системаһында Айып ауылы 

 Тирә-яҡ мөхит 
Ер-һыу атамалары
Тауҙар:

Урмандар:

Йылғалар:
 Әй

Шишмәләр:

Ялан-бесәнлектәр:

Таусыҡтар, түбәләр:

Тәбиғәт һәйкәлдәре:

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Әйле
 Ҡошсо

 Әҙәбиәт 
 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, с
 Хисамитдинова Ф. Г. Башкирская ойконимия XVI—XIX вв. Уфа, Башкирское книжное издательство, 1991

 Һылтанмалар 
 
 
 Айып ауылы Генеология и архивы сайтында 

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Мәсетле районы ауылдары
Категория:Әй буйындағы тораҡ пункттар