Ҡомалаҡ (үҫемлек)
{{Таксон
 |image file        = Humulus_lupulus.jpg
 |image title       = Ҡомалаҡ
 |image descr       = {{bt-latrus|Humulus lupulus|aut=[[L.]]|Ҡәҙимге ҡомалаҡ}}
 |regnum            = Үҫемлектәр
 |parent            = Cannabaceae
 |ref               = 
 |comment           = 
 |rang              = Төр
 |latin             = Humulus
 |author            = [[L.]]
 |syn               = 
 |typus             = 
 |children name     = Төрҙәр
 |children          = 
* {{bt-latrus|Humulus japonicus|aut=[[Siebold]] & [[Zucc.]]|Япон ҡомалағы}}
* {{bt-latrus|Humulus lupulus|aut=[[L.]]|Ҡәҙимге ҡомалаҡ}}
 |range map         = 
 |range map caption = 
 |range map width   = 
 |range legend      = 
 |iucnstatus        = 
 |iucn              = 
 |wikispecies       = Humulus
 |commons           = Category:Humulus
 |itis              = 19159
 |ncbi              = 3484
 |eol               = 
 |grin              = 
 |ipni              = 
}}
'''Ҡомалаҡ''' ''(лат. Húmulus'')- [[сәскәлеләр]] тибындағы киндерҙәр ғаиләһенән булған күп йыллыҡ йәшкелт аҡ сәскәле, үрмәле үҫемлек. Ҡомалаҡ сәскәһенән сүпрә (әсетке) ҡайнаталар. Ике төрө билдәле.

== Ботаник аңлатма ==
[[Рәсем:Nsr-slika-107.png|thumb|left|Ҡомалаҡ. Martin Cilenšek ''Naše škodljive rastline'', 1892]]

== Төҙөлөшө ==
* Ике өйлө үләнсел үҫемлек.
* Һабағы оҙон, өҫкә табан сәғәт теле уңайына үрмәләп үҫә.
* Япраҡтары ҡапма-ҡаршы урынлашҡан, өс йәпле.
* Ата сәскәләр ҡатлаулы һебертке формаһында.
* Инә сәскәләр алтынһыу йомарсаҡ формаһында.
* Емеше спиралгә уралған яралғылы сәтләүек.
Ҡомалаҡ — ике өйлө үҫемлек, йәғни ата һәм инә сәскәләре була. Ҡулланыу өсөн үҫемлектең алтынһыу йоморсаҡ инә сәскәләрен йыялар.

== Химик составы ==
Төп актив матдәләре: хумулин, полифеноль ҡушылмалар, эфир майҙары.

== Төрҙәре һәм таралыуы ==
Был ырыуға түбәндәге төрҙәр керә:
* Ҡәҙимге ҡомалаҡ (H. Lupulus) − [[Рәсәй]]ҙең урта зоналарында дымлы ҡыуаҡлыҡтарҙа үҫә.
* [[Япон Ҡомалағы]] (H. Scandens) − [[Япония]]ла, [[Ҡытай]]ҙа, [[Рәсәй]]ҙең Алыҫ Көнсығышында үҫә.

[[Башҡортостан]]да ҡомалаҡты һыу буйҙарындағы әрәмәлектәрҙә (туғайҙарҙа) осратырға мөмкин. Ағастарҙы ҡуйы япраҡлы оҙон һабаҡтары менән сырмалаған был үҫемлекте сүпрә эшләү өсөн элек бик күпләп йыйғандар. Хәҙер ҡамырҙы әҙер сүпрә (дрожжи) ҡулланып әҙеләйҙәр, шуға ла ҡомалаҡ әйләнештән сығып бара. Һатыуҙағы сүпрә шул уҡ ҡомалактан әҙерләнә, шуға ла ҡомалаҡты культуралы үҫемлек тип һанарға була.

Был үҫемлекте үҫтереүе ҡыйын түгел, урмандан тамырын ҡаҙып алып ултыртһаң, бик матур декоратив үҫемлек булып йылдар буйы хеҙмәт итәсәк.

Бик әрһеҙ үҫһә лә, ҡомалаҡ сәскәһен йыйыу еңел түгел. [[Сәскә]]ләре бейек үрмәләген үҫемлектең осонда ғына була.

== Ҡулланыу ==
* Әсетке әҙерләү өсөн ҡомалаҡ сәскәләрен шәрбәт он боламығына (болтушка) һалалар.
* [[Һыра]]ның составында ҡомалаҡ бар.
* Кулинарияла ҡомалаҡтың тамырын башта тоҙло һыуҙа бешереп алып, һуған менән ҡыҙҙырып, икенсе блюдо әҙерләйҙәр.
* [[Бельгия]]ла йәш япрағынан һәм һабағынын салат әҙерләйҙәр, ашҡа һәм соустарға ҡушалар.
* [[Румыния]]ла йәш үҫентеләрҙе спаржа урынына ҡулланалар.
* [[Медицина]]ла ҡомалаҡ киң ҡулланыла. Өй шарттарында ҡомалаҡ сәскәләрен мендәр эсенә һалып, тынысландара, баш ауыртауын баҫа торған мендәр әҙерләргә мөмкин.

== Әҙәбиәт ==
* Шәрәфетдинов Д. М. Йәшел байлыҡ. -Өфө: Китап, 2011. −64 бит. ISBN 978-5-295-05347-4
* {{ФлораСССР|автор=Ярмоленко А. В.|часть=Род 374. Хмель — Humulus|том=5|стр=382—383}}

== Һылтанмалар ==
{{wiktionary|хмель}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Хмель, растения из семейства коноплевых}} <small>Проверено 25 ноября 2008 г.</small>
* {{Из БСЭ|http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00086/89500.htm}} <small>Проверено 10 октября 2009 г.</small>
* {{GRIN|genus|5854|{{v|11|7|2010}}}}
* {{EOL|61336|{{v|11|7|2010}}}}
* [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=HUMUL ''Хмель'' на сайте USDA NRCS]{{ref-en}} <small>Проверено 25 ноября 2008 г.</small>
* [http://flower.onego.ru/liana/humulus.html ''Хмель'' в Энциклопедии декоративных садовых растений] <small>Проверено 25 ноября 2008 г.</small>

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Киндер һымаҡтар]]
[[Категория:Һыра]]
[[Категория:Евразия флораһы]]
[[Категория:Декоратив баҡса үҫемлектәре]]
[[Категория:Аҙыҡ үҫемлектәре]]
[[Категория:Дарыу үҫемлектәре]]
Ҡомалаҡ (лат. Húmulus)- сәскәлеләр тибындағы киндерҙәр ғаиләһенән булған күп йыллыҡ йәшкелт аҡ сәскәле, үрмәле үҫемлек. Ҡомалаҡ сәскәһенән сүпрә (әсетке) ҡайнаталар. Ике төрө билдәле.

 Ботаник аңлатма 
thumb|left|Ҡомалаҡ. Martin Cilenšek Naše škodljive rastline, 1892

 Төҙөлөшө 
 Ике өйлө үләнсел үҫемлек.
 Һабағы оҙон, өҫкә табан сәғәт теле уңайына үрмәләп үҫә.
 Япраҡтары ҡапма-ҡаршы урынлашҡан, өс йәпле.
 Ата сәскәләр ҡатлаулы һебертке формаһында.
 Инә сәскәләр алтынһыу йомарсаҡ формаһында.
 Емеше спиралгә уралған яралғылы сәтләүек.
Ҡомалаҡ — ике өйлө үҫемлек, йәғни ата һәм инә сәскәләре була. Ҡулланыу өсөн үҫемлектең алтынһыу йоморсаҡ инә сәскәләрен йыялар.

 Химик составы 
Төп актив матдәләре: хумулин, полифеноль ҡушылмалар, эфир майҙары.

 Төрҙәре һәм таралыуы 
Был ырыуға түбәндәге төрҙәр керә:
 Ҡәҙимге ҡомалаҡ (H. Lupulus) − Рәсәйҙең урта зоналарында дымлы ҡыуаҡлыҡтарҙа үҫә.
 Япон Ҡомалағы (H. Scandens) − Японияла, Ҡытайҙа, Рәсәйҙең Алыҫ Көнсығышында үҫә.

Башҡортостанда ҡомалаҡты һыу буйҙарындағы әрәмәлектәрҙә (туғайҙарҙа) осратырға мөмкин. Ағастарҙы ҡуйы япраҡлы оҙон һабаҡтары менән сырмалаған был үҫемлекте сүпрә эшләү өсөн элек бик күпләп йыйғандар. Хәҙер ҡамырҙы әҙер сүпрә (дрожжи) ҡулланып әҙеләйҙәр, шуға ла ҡомалаҡ әйләнештән сығып бара. Һатыуҙағы сүпрә шул уҡ ҡомалактан әҙерләнә, шуға ла ҡомалаҡты культуралы үҫемлек тип һанарға була.

Был үҫемлекте үҫтереүе ҡыйын түгел, урмандан тамырын ҡаҙып алып ултыртһаң, бик матур декоратив үҫемлек булып йылдар буйы хеҙмәт итәсәк.

Бик әрһеҙ үҫһә лә, ҡомалаҡ сәскәһен йыйыу еңел түгел. Сәскәләре бейек үрмәләген үҫемлектең осонда ғына була.

 Ҡулланыу 
 Әсетке әҙерләү өсөн ҡомалаҡ сәскәләрен шәрбәт он боламығына (болтушка) һалалар.
 Һыраның составында ҡомалаҡ бар.
 Кулинарияла ҡомалаҡтың тамырын башта тоҙло һыуҙа бешереп алып, һуған менән ҡыҙҙырып, икенсе блюдо әҙерләйҙәр.
 Бельгияла йәш япрағынан һәм һабағынын салат әҙерләйҙәр, ашҡа һәм соустарға ҡушалар.
 Румынияла йәш үҫентеләрҙе спаржа урынына ҡулланалар.
 Медицинала ҡомалаҡ киң ҡулланыла. Өй шарттарында ҡомалаҡ сәскәләрен мендәр эсенә һалып, тынысландара, баш ауыртауын баҫа торған мендәр әҙерләргә мөмкин.

 Әҙәбиәт 
 Шәрәфетдинов Д. М. Йәшел байлыҡ. -Өфө: Китап, 2011. −64 бит. ISBN 978-5-295-05347-4
 

 Һылтанмалар 

  Проверено 25 ноября 2008 г.
  Проверено 10 октября 2009 г.
 
 
 Хмель на сайте USDA NRCS Проверено 25 ноября 2008 г.
 Хмель в Энциклопедии декоративных садовых растений Проверено 25 ноября 2008 г.

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Киндер һымаҡтар
Категория:Һыра
Категория:Евразия флораһы
Категория:Декоратив баҡса үҫемлектәре
Категория:Аҙыҡ үҫемлектәре
Категория:Дарыу үҫемлектәре