Арыш
{{Таксон
 |name              = Арыш
 |image file        = Ears of rye.jpg
 |image title       = Арыш
 |image descr       = Арыш башағы
 |regnum            = Үҫемлектәр
 |parent            = Secale
 |rang              = Төр
 |latin             = Secale cereale
 |author            = [[L.]] (1753)
 |syn               = 
* {{btname|Secale aestivum|[[Uspenski]], [[nom. inval.]]}}
* {{btname|Secale ancestrale|([[Zhuk.]]) [[Zhuk.]]}}
* {{btname|Secale arundinaceum|[[Trautv.]]}}
* {{btname|Secale compositum|[[Poir.]], [[nom. inval.]]}}
* {{btname|Secale creticum|[[Sieber]] ex [[Kunth]], [[nom. inval.]]}}
* {{btname|Secale hybernum|[[Poir.]], [[nom. inval.]]}}
* {{btname|Secale spontaneum|[[Fisch.]] ex [[Steud.]], [[nom. inval.]]}}
* {{btname|Secale strictum|([[C.Presl]]) [[C.Presl]]}}
* {{btname|Secale triflorum|[[P.Beauv.]]}}
* {{btname|Secale turkestanicum|[[Bensin]]}}
* {{btname|Secale vernum|[[Poir.]], [[nom. inval.]]}}
* {{btname|Triticum cereale|([[L.]]) [[Salisb.]]}}
* {{btname|Triticum ramosum|[[Weigel]]}}
* {{btname|Triticum secale|[[Link]]}}
* {{btname|Triticum strictum|[[C.Presl]]}}<ref>{{TPL|kew-441740|Secale cereale|{{v|13|09|2012}}}}</ref>
 |children name     = 
 |children          = 
 |range map         = 
 |range map caption = 
 |range map width   = 
 |range legend      = 
 |iucnstatus        = 
 |iucn              = 
 |wikispecies       = Secale cereale
 |commons           = Category:Secale cereale
 |itis              = 42090
 |ncbi              = 4550
 |eol               = 1115159
 |grin              = 317600
 |ipni              = 421164-1
 |tpl               = kew-441740
}}

'''Арыш''' ({{lang-la|Secále cereále}}) — [[ҡыяҡлылар]] ғаиләһенән бер йыллыҡ йәки күп йыллыҡ бөтөклө культура; оҙонса нәҙек орлоҡло, ҡыяҡ япраҡлы ашлыҡ һәм уның орлоғо<ref>Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)</ref>. Арыш — культуралы үҫемлек, башлыса, төньяҡ ярымшарҙа үҫтерелә. Арыш ырыуында (Secale) Кесе һәм Урта Азияла, Кавказ аръяғында, Көньяҡ Африкала үҫеүсе 6—8 ҡырағай төрө билдәле.

Арыш культураһының яҙғы һәм көҙгө формалары бар<ref name="БСЭ">{{Из|БСЭ|http://slovari.yandex.ru/Рожь/БСЭ/Рожь/|заглавие=Рожь|автор=О. А. Хорькова}}</ref>.

== Этимологияһы ==
Русский һүҙе «рожь» праславян *rъžь<ref>{{книга|автор=Фасмер М.|заглавие=Этимологический словарь русского языка|том=3|ссылка=http://etymolog.ruslang.ru/vasmer.php?id=494&vol=3|место=М.|издание=Прогресс|год=1964–1973|страницы=494}}</ref> һүҙенә барып тоташа, һуңғыһы инде диалект һүҙе *rugis (ошонан ''инглиз'' rye) алып килә<ref>{{книга|автор=J. P. Mallory,Douglas Q. Adams.|заглавие=Encyclopedia of Indo-European culture|ссылка=|место=London|издательство=Fitzroy Dearborn Publishers|год=1997|pages=491|isbn=9781884964985}}</ref>.

== Ботаник тасуирламаһы ==

== Морфологик үҙенсәлектәре ==
{{Биофото|Illustration Secale cereale0.jpg|left|ш=220|{{Бот.илл.|3}}|color=lightgreen}}
Сәсеү арышы (S. cereale) — бер йә ике йыллыҡ сәсеү үләне. Төньяҡ ярымшарҙа киң игелә торған культура. Уның дөньякүләм игеү майҙанының яртыһынан артыҡ өлөшө Рәсәйҙә тупланған. Башаҡ ҡабырсыҡтарытары беҙ һымаҡ. Башаҡсыҡтар ике сәскәле һәм улар ҡатмарлы башаҡ күсәренең һәр быуынында берәрләп урынлаша. Сәскәнең аҫҡы ҡабырсағы оҙон ҡылсыҡлы. Һабағы эсе ҡыуыш һалам. Тәбиғи төр булараҡ, арыш диплоид формалы. һуңғы тиҫтә йылдарҙа селекционерҙар күҙәнәктәрҙә хромосом һанын икеләтеп уш башаҡлы йәиһә тетраемешле арыш алыуға өлгәште, был сорттар (1000 орлоҡтоң массаһы 50—55 г етә), көслө, йығылыуға бирешмәүсе эре орлоҡ формалаштыра.

==== Тамыр системаһы ====
Арыш 1—2 м тәрәнлеккә тиклем еткән суҡлы тамыр системаһына эйә<ref>{{cite web
 |url         = http://www.zol.ru/zern_spr/preview.php?newsid=72092
 |title       = Рожь (Secale)
 |publisher   = Зерно Он-Лайн
 |accessdate  = 2013-07-03
 |deadlink    = no
}}</ref><ref>{{cite web
 |url         = http://fadr.msu.ru/rin/crops/rye1.htm
 |title       = Рожь озимая
 |publisher   = Региональный общественный фонд исследования аграрного развития (ФИАР). МГУ
 |accessdate  = 2013-07-03
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/6HtCsOSzD?url=http://fadr.msu.ru/rin/crops/rye1.htm#
 |archivedate = 2013-07-05
 |deadlink    = no
}}</ref>, шуның өсөн уға еңел ҡомло тупраҡ та ҡурҡыныс түгел<ref>{{cite web
 |url         = http://www.agromir.kz/index.php/%D0%97%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B5-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B/rozh.html
 |title       = Рожь
 |author      = AGROMIR.KZ
 |accessdate  = 2013-07-03
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/6HtCt0hIc?url=http://www.agromir.kz/index.php/%D0%97%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B5-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B/rozh.html
 |archivedate = 2013-07-05
 |deadlink    = yes
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120615061504/http://agromir.kz/index.php/%D0%97%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B5-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B/rozh.html |date=2012-06-15 }}</ref>, ә юғары физиологик әүҙемлеге арҡаһында тупраҡтан ауыр иреүсән берләшмәләрҙән дә файҙалы матдәләр алыуға һәләтле.
Арыштың {{comment|өлкөмләнеү, тармаҡланыу, төп йәйеү|кущение}} үҙәге, бойҙай (2—3 см) менән сағыштырғанда, тупраҡтың өҫкө яғынан әллә ни тәрән булмаған (1,7—2 см) кимәлдә лә формалаша. Арыш, бойҙайға ҡарағанда, сыҙам һәм талапсан түгел. Әгәр орлоҡ тупраҡта тәрәнерәк ятһа, арыш ике өркөмләнеү үҙәгенә: беренсеһе — тәрән, һуңыраҡ икенсеһе — тупраҡтың өҫкө яғына яҡыныраҡ, эйә була, һәм шуныһы төп тармаҡ була ла инде. Арыштың төп йәйеү тиҙлеге юғары — һәр үҫемлек 4—8 {{comment|үренде|побег}}, ә яйлы шарттарҙа — 50—90-ға тиклем үренде формалаштыра. Ғәҙәттә 25 см тәрәнлеккә үҫеш ала, айырым тамырҙары 1-1,5 м тәрәнлеккә етә һәм [[фосфор]] һәм [[калий]]ҙы үҙләштерегә һәләтле.

==== Һабағы ====
Арыш һабағының эсе ҡыуыш, биш-алты (һирәгерәк өс йә ете) үҙ-ара ҡуша үҫкән төйөндәргә эйә, тура, яланғас йә фәҡәт башаҡ аҫтарында ғына мамыҡланған була. Һабаҡ бейеклеге үҫтереү шарттарына һәм сортына бәйле, 70-тән 180—200 см (уртаса 80—100 см) тирәһе.
Япрағы ланцет.

Көҙҙән сәселгән арыш тупраҡтар дым һәм башҡа минераль матдәләр ала һәм ҡоролоҡто яҡшы кисерә. Башҡа ужым культураларына ҡарағанда һалҡынға сыҙамлы үҫемлек. Ҡышҡы 19—21°С һалҡынды еңел кисерә. Яҙын 0,5—2°С йылылыҡта үҫә башлай. Вегитация осорон көҙөн туҡтатып яҙын дауам итә.
[[Файл:Secale cereale MHNT.BOT.2015.2.40.jpg|thumb|''Secale cereale'']]

[[Сәскә]]һе — ҡатлаулы башаҡ. Ситтән һеркәләнә. [[Емеш]]е — шыма, тар, тирән бураҙналы бөртөк.

Арыш ҡиммәтле аҙыҡ культураһы. Арыш бөртөктәренән [[икмәк]] бешерелә. Йәшел массаһы сенаж һәм силосҡа һалына, үлән оно һәм гранулалар эшләүҙә файҙаланыла.

==== Япраҡтары ====
[[Япраҡ]]тары киң һыҙыҡлы, яҫы, һабағы менән {{comment|күкһел|сизый}} төҫтә. Япраҡ пластинкаһы оҙонлоғо — 15—30 см, киңлеге — 1,5—2,5 см. Пластинка нигеҙендә һабаҡты уратҡан ҡыҫҡа телсәле һәм ҡыҫҡа яланғас һәм йөнтәҫ ҡолаҡсыҡтары (auriculate) бар. Япраҡ пластинкаһы ҡайһы берҙә үрге яғынан бер аҙ сәстекәй була, һәм был дым етмәгәндә лә сыҙамлы һәм еңел ҡомло тупраҡҡа ла ҡулайлашҡан булыуын күрһәтә. Арыш япраҡтарының телсәһе һәм ҡолаҡсыҡтары иртә ҡорой һәм ҡойола.

Һабаҡтың үрендә сәскәлек — береһе оҙонораҡ, бер аҙ аҫҡа эйелгән ҡатмарлы башаҡлы; башаҡ аҫтындағы һабаҡ бер аҙ сәстекәй. Һыныуға бирешмәүсән башаҡ, ваҡ өлөшсәләргә ватылмай торған ныҡ һабаҡлы, оҙонлоғо 5—15 см һәм киңлеге 0,7—1,2 см, шаҡмаҡ, дүрткел үҙәктән һәм үҙәктең сығынтыларына яҫы яғы менән ҡаратылып урынлашҡан яҫы башаҡтарҙан тора. Башаҡтар, өсөнсө сәскә бәбәкле һәм ике сәскәле, һәм бары тик ''triflorum'' төрөндә генә өс сәскәле. Башаҡ ҡауаҡсаһы һыҙыҡлы-беҙ һымаҡ,бер тамырсыҡлы, сәскә ҡыуаҡсаларынан ҡыҫҡараҡ, әкренләп ослая барған, ҡылсыҡһыҙ йә 2—3 мм оҙонлоғонда ҡыҫҡа ҡылсыҡлы, ҡырласы буйлап ҡытыршы; тышҡы сәскә ҡауаҡсаһы башаҡтыҡынан бер аҙ оҙонораҡ, оҙонлоғо 1,5 см тирәһе, ҡыяҡ япраҡлы ланцетовидная, башаҡ буйын күпкә уҙып киткән оҙон ҡылсыҡлы, биш тамырсыҡлы жилка, ҡырласы йыуаныраҡ, шырт ҡыллы щетинистый, бер ан ураҡҡа оҡшап серповидно бөгөлгән керпекле; ҡылсыҡтары ҡытыршы, тура, оҙонлоғо 2—5 см.

==== Сәскәһе һәм емештәре ====
Өс {{comment|һеркәс|тычинка}}ле, башаҡтан сығып торған оҙонсаҡай {{comment|һеркәлек|пыльник}}ле, үрге {{comment|емшән|завязь}}е мамыҡлы {{comment|ике көрәкле|двулопастный}} {{comment|емешлек ауыҙы|рыльце}}нан тора; ел аша һеркәләндерелә.

Бер{{comment|төксә|зерновка}}һе оҙонсаҡай, ҡырҙарынан бер аҙ ҡыҫылған, эске яҡтың уртаһынан тәрән бураҙналы; өлгөргәндән һуң, ул башаҡтан ҡойолоп төшә. Арыш орлоғо размеры, формаһы һәм буяуы буйынса айырылып тора. Уның оҙонлоғо 5—10 мм, киңлеге 1,5—3,5 мм, йыуанлығы 1,5-3 мм. Диплоидлы арыштың 1000 дана орлоғо массаһы — 20—35 г, тетраплоидлыһының — 50—55 г. Орлоҡ формаһы оҙонсаҡай (оҙонлоғоноң киңлегенә нисбәте 3,3-тән артыҡ) йә оҙонса түңәрәк (оҙонлоғоноң киңлегенә нисбәте 3,3-тән кәмерәк) өҫкө яҡтан һиҙелеп торған йыйырсыҡлы. Төҫө буйынса аҡ, йәшкелт, һоро, ҡара көрән була.
{{Фоторяд|Oortjes rogge Secale cereale.jpg|ш1=100|Rogge aar Secale cereale.jpg|ш2=200|Rogge korrels Secale cereale.jpg|ш3=220|текст=Һулдан уңға: арыш япрағы һәм һабағы, башағы, орлоғо|color=lightgreen}}

=== Биологик үҙенсәлектәре ===
Онтогенезда арыш, бойҙай кеүек үк, органогенездың шул уҡ фенологик фазаларын һәм этаптарын үтә. Бер үк төрлө шарттарҙа арыш шытымдары 1—2 көнгә иртәрәк күренә. 1—2 көниалдараҡ өлкөмләнә лә башлай. Өлкөмләнеү быуыны тупраҡтың өҫкө яҡынараҡ (1,7—2,5 см) урынлаша, йышыраҡ ике йә өс быуынлы үҫемлектәр осрай. Арыштың өлкөмләнеүе нигеҙҙә көҙгө осорҙа була. Яҙ көнө ул 18—20 көн үҫеш эсендә торба һона, ә 40—50 көндән башаҡлана. Башаҡ ҡоҫоу башланғанға саҡлы 7—12 көн алдан сәскә ата (бойҙайҙың 4—5 көндән) һәм был 7—9 көн дауам итә. сәскә атҡандан һуң 10—14 көн үткәс {{comment|башланғыс өлгөргәнлеге|молочная спелость}} фазаһы етә һәм 8—10 көн дауам итә. Башаҡланғандан һуң 2 ай үтеүгә арыш өлгөрә. Уңыш йыйғандан һуң өлгөрөүе оҙағыраҡ дауам итә, шуға ла арыш башағының һирәк осраҡта {{comment|артығыраҡ үҫеүе|прорастает}} мөмкин. Диплоид сорттарҙа 1000 орлоҡтоң ауырлығы — 23—38 г, ә тетраплоидлы сорттарҙа — 35—62 г.

Арыш, бойҙай менән сағыштырғанда, үҫтереү шарттарына, бигерәк тә тупраҡ үҙенсәлектәренә артыҡ ныҡ талапсан түгел. Уның үҫешкән иамыр системаһы 1,5-2 метрға тиклем тәрән таралып, иреүгә бирешмәүсән берләшмәләрҙән фосфор һәм калий үҙләштерә. Арыш тупраҡ кислоталылығына аҙ дәрәжәлә һиҙгер. Водород күрһәткесендә лә (pH 5,3—6,5) яҡшы үҫә. Шуға ла уны бойҙайға аҙ яраҡлы көлһыу тупраҡта үҫтерергә мөмкин. Ләкин уңдырышлы урта һәм еңел балсыҡлы механик составлы структуралы ҡара тупраҡ һәм һоро урман тупрағы иң яҡшыһы һанала. Ауыр балсыҡта, һаҙлыҡлы, тоҙло тупраҡта насар үҫә.

Башҡа яҙғы һәм ужым ашлыҡ культуралары менән сағыштырғанда, арыш ҡышҡа сыҙамлы. Өлкөмләнеү кимәлендә температураның минус 19—21 °С тиклем түбәнәйеүен күтәрә. 0,5—2 °С температурала орлоҡтар шыта башлай. Вегетация осорон көҙ тамамлай һәм яҙ көнө 3—4 °С йылыла тергеҙә.

Арыш — оҙон яҡты көндә сатраш һеркәләнеүсе үҫемлек. Һеркәләре һауа аша тарала. Етерлек дымлы һауа шарттарында тымыҡ йылы һауа торошо һеркәләнеү өсөн яйлы. Түбән дымлы эҫе һауала һеркә йәшәү һәләтен юғалта. Елле һәм ямғырлы һауа торошо һеркәләнеү өсөн яйлы түгел.

Артыҡ һеркәләнеүҙән ҡотолоу өсөн, диплоид сорттарҙың орлоҡ бүлемдәре 200—300 метр, тетраплоид сорттарҙың орлоҡ бүлемдәре — 500 метрға яҡын яҫылыҡ изоляцияһына эйә.

Транспирацион коэффициенты — 340—450. 1 центнер орлоҡ булдырыр өсөн үҫемлектәр тупраҡтан 2,9—3,3 кг [[азот]], 1,1—1,4 кг фосфор, 2,2—3 кг калий үҙләштерергә тейеш була. Грунт запастарынан алынған азот, фосфор һәм калий файҙаланыу коэффициентына ярашлы 0,20—0,35, 0,10—0,17, 0,10—0,22, органик ашламаларҙан — 0,20—0,35, 0,30—0,50, 0,50—0,70, минераль ашламаларҙан — 0,55—0,80, 0,25—0,45, 0,65—0,80.

== Килеп сығышы ==
Арыш көньяҡ Европала, көньяҡ-көнбайыш һәм Үҙәк Азияла ҡырағай үҫкән {{btname|[[Secale montanum]]|[[Guss.]]}} биологик төрөнән килеп сыҡҡан тигән фараз бар. Ғалим-сәйәхәтселәрҙең ҡайһы бере ниндәйҙер урындарҙа арыштың ғына түгел, ә башҡа икмәктәрҙең дә ҡырағай булыуы мөмкинлеген күрһәтә. Мәҫәлән, Фёдор Кондратьевич Биберштейн Кавказ-каспий далаларында, артабан Ҡырымда, [[Феодосия]] һәм Волгалағы Сарептала ҡырағай арышты осратҡан. Карл Линней [[Волга]] йылғаһы буйында, [[Һамар]]ға яҡын урындарҙа, ҡырағай арыш осрай ти. Был ерҙәргә арыш ҡасандыр Волга аръяғында йәшәгән татар ҡәбиләләре тарафынан килтерелеүе мөмкин тигән фараз бар. Николай Алексеевич Северцов арыш көньяҡ [[Рәсәй]]ҙә, төньяҡ [[Африка]]ла, төньяҡ һәм [[Үҙәк Азия]]ла үҫкән ҡырағай ырыуҙаштарынан килеп сыҡҡан тип иҫәпләгән.

Хәҙерге заманда арыштың тыуған иле тип Анатолияны (Төркиә территорияһы) һанайҙар. Тәүге әҙер сүп үләне тип иҫәпләгән, ләкин һалҡындарға айырыуса сыҙамлылығын күҙ уңында тотоп, Европала культивация барышында ул үҙаллы әһәмиәткә эйә тип танылған<ref>[http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/1571/ ЧАСТНАЯ ЖИЗНЬ МУТАНТА ЕМ-1]</ref>.

Александр Фёдорович Баталин күҙәтеүҙәре буйынса, арыш, сабып алынғандан һуң, шытым биреүгә һәләтле, йәғни күп йыллыҡ үҫемлек тип танылған. Баталин фекере буйынса, Төркөстан төбәгендә ҡырағай үҫкән ҡырағай арыш төрөнә — Secale anatolicum оҡшаған. Хәҙерге арыш күп йыллыҡ ҡырағай төрҙән килеп сыҡҡан, һәм бары тик культуралау арҡаһында берйыллыҡҡа әйләнгән. Йоханнес Эугениус Варминг [[Үҙәк Азия]]ла һаламы мурт, орлоғо ярыһына ҡушылып үҫеүсе, күп йыл ҡырағай Secale montanum арыштың ырыуҙашы тип иҫәпләнгән. Эрнст фон Бибра әйтеүе буйынса, ботаниктарҙың күпселеге сәйәхәтселәрҙең арыш тыуған ер тураһындағы күрһәтмәләренә ышанмай. Огюстен Пирам Декандоль да шуны раҫлай, төрлө авторҙар йыш ҡына башаҡтары еңел генә һынған ''Secale cereale'' башҡа күп йыллыҡ төрҙәр менән бутай, һәм яңы ботаниктар (Secale fragile — Биберштейн буйынса, Secale anatolicum — Пьер Эдмон Буассье буйынса, Secale montanum — Джованни Гуссоне һәм Secale villosum — Линней буйынса) төплө шулай тип һанай. Ләкин иген үҫемлектәренең күпселегенең, (шул иҫәптән арыштың), йорт хайуандарының да, тыуған иле билдәһеҙ ҡала. Мәҫәлән, [[Боронғо Мысыр]]ҙа б. э. т. 4000 йылда шул осорҙоң бөтә халыҡтары бойҙай эшкәрткән.

== Химик составы ==
Иген составына уг­ле­во­дтар, аҡһымдар, ви­та­ми­ндар, ми­нераль матдәләр инә<ref name="bre">[https://bigenc.ru/agriculture/text/3513116 Рожь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181121204002/https://bigenc.ru/agriculture/text/3513116 |date=2018-11-21 }} // Большая российская энциклопедия. Том 28. — М., 2015. — С. 600—601.</ref>.

== Эшкәртеү технологияһы ==

=== Яҙғы арыш ===
{{В планах|дата=30 сентября 2016}}
Ужым арышының уңышы яҙғы арыштыҡынан юғарыраҡ. Ҡышҡы киҫкен һыуыҡ температурала туңғанлыҡтан, төньяҡ райондарҙа яҙғы арыштың таралыуы сикле. Рәсәйҙә яҙғы арышты нигеҙҙә Үҙәк Себерҙә, Яҡутстанда һәм Байкал аръяғында үҫтерәләр. Хәҙерге ваҡытта яҙғы арыштың роле ҙур булмағанлыҡтан, ауыл хужалығында аҙ һанлы сорттары ғына ҡулланыла.
 
Ҡайһы бер сорттарҙы, мәҫәлән «Вятка 1996»ны, Рәсәйҙең европа өлөшөндә ужым сәсеүлектәре һәләкәткә осраған хәлдә, страховой сифатында булдырғандар.<ref>[http://www.znaytovar.ru/s/YArovaya-rozh.html Знайтовар. Яровая рожь.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200920204319/https://znaytovar.ru/s/YArovaya-rozh.html |date=2020-09-20 }}</ref>.

Страховой булмаған себер сорттары араһында башаҡ һәм орлоҡ продуктлығы буйынса «Онхойская» сорты өҫтөнлөк итә. Уртаса уңышы — гектарынан 18-27 центнер. Рекорд уңышы гектарынан 39 центнер. Вегетация осоро — 76-100 көн. Яҙғы ҡырауҙарҙы, май-июнь ҡоролоғон яҡшы кисерә.<ref>[http://burniish.ru/the-structure/the-department-of-selection-and-seed-growing-of-field-crops/rye-arava/ ФГБНУ БУРЯТСКИЙ НИИСХ ФАНО РОССИИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170203044146/http://burniish.ru/the-structure/the-department-of-selection-and-seed-growing-of-field-crops/rye-arava/ |date=2017-02-03 }}</ref>.

Арыш ҡырауға сыҙамлы, яҙғы арыш орлоғон, һауа торошо 1—2 °С температураға саҡлы күтәрелгәндән һуң, иртә сәсергә кәрәк. 

=== Ужым арышы ===
Ужым арышын эшкәртеү технологияһы ужым бойҙайын эшкәртеүгә оҡшаған. Ужым арышы таҙа парға сәселһә, уның уңышы арта; шулай уҡ дымлығы етерлек райондарҙа бушамаған парға һәм сидераль парға сәсәләр. Арыш тупраҡты сүптән арындырыу һәләтенә эйә, алдағы йылда арыш үҫкән ерҙә күп кенә йәшелсәләр һәм ҡыяҡлылар яҡшы уңыш бирә. Ужым арышын сәсер алдынан тупраҡ эшкәртеү вариантлана: бушамаған һәм таҙа парҙарға сәскәндә, {{comment|туңға һөрөү|зяблевый}} 
комплексы ҡулланыла, ә парға сәселмәгән элгәреләр өсөн тик {{comment|һай|мелкая}} 
һай эшкәртеү генә уҙғарыла.

Ужым арышы өсөн органик ашламалар (тиреҫ, торф-тиреҫ, компосттар) төп ашлама булып тора, кәҫле-көлһыу тупраҡ һәм етерлек дымлы райондар өсөн гектарына 30-40 тонна, йә ҡара тупраҡлы һәм ҡоролоҡло райондар өсөн гектарына 15-20 тонна норма булып тора; шулай уҡ минераль ашламалар (азот, фосфор, калий ашламалары) ҡулланыла. Азот ашламалары, планлаштырылған уңышҡа бәйле һәм диагностик күрһәткестәрҙе иҫәпкә алып, ваҡ миҡдарҙа индерелә; сикләнмәһе — гектарына 60 килограмм.

Үҫемлек сәсеүлектәре өсөн түбәндәге күрһәткесле, сортлап һайлап алынған: орлоҡтарҙың таҙалығы — 99 %, орлоҡтарҙың шытымы — 95 %, мең орлоҡтоң минималь массаһы — 35 грамм, үҫеш көсөнөң түбәнге сиге — 80 %  орлоҡтар ҡулланыла. Сирҙәр таралыуынан һаҡлау маҡсатында, сәсер алдынан арыш орлоғон ағыулайҙар. 
Үҫемлектәр, уларҙың нормаль үҫеше мәнфәғәтенән сығып, тотороҡло һалҡындарҙан (йәғни уртаса тәүлек температураһы 5 °С-тан түбәнерәк төшкәнгә тиклем) 50 көн алдараҡ сәселә. Атап әйткәндә, бер нисә — тар рәтле, ғәҙәти һәм ян-яҡтан сәсеү ысулы ҡулланыла. Сәсеү нормаһы бер нисә параметрға һәм күрһәткестәргә бәйле  һәм квадрат метрға 500—600 продуктлы һабаҡ иҫәбенән сығып ҡуйыла; теге йәки был төбәктә ул гектарына 3-тән 6 миллионға саҡлы шытымлы орлоҡ тәшкил итә.

Ужым арышы сәсеү тәрәнлегенә һиҙгерлеге менән һыҙатлана. Әгәр тупраҡ дымлылығы етерлек булһа, орлоҡ ятыу тәрәнлеге 5 сантиметрҙан артмай; ҡоро һауа торошонда был параметр 1-2 сантиметрға арттырылыуы мөмкин.

Сәсеүлектәрҙе ҡарау маҡсатында бер нисә операция, атап әйткәндә — катоклау, тырматыу, гербицидтар һәм ретарданттар менән эшкәртеү ҡулланыла. {{comment|Дүңгәләкле|кольчатые}} катоктар менән катоклау сәсеү эштәре тамамланыу менән башҡарылыуы мөмкин; был яланды тығыҙларға һәм тигеҙләүгә ярҙам итә, шулай уҡ орлоҡтарҙың шытыуына ыңғай тәьҫир итә. Шулай уҡ үҫемлектәрҙең сирҙәрен: ҡарлы үңәҙ, тамыр сереге, {{comment|онло ысыҡ|мучнистая роса}} һәм башҡаларҙы булдырмау маҡсатында ла ер эшкәртелә.

Ужым арышы уңышын йыйыу бер йәки ике осорға бүленеүе мөмкин. Бер фазалы уңыш йыйыу арыш тулыһынса өлгөргәндән һуң, орлоҡ дымлылығы 20 проценттан артмаған осорҙа, комбайндар менән башҡарыла. Үҙ сиратында, ике фазалы уңыш йыйыу балауыҙ өлгөрөү мәлендә (дымлылыҡ 35-тән алып 40 процентҡа тиклем) атҡарыла, рәтле урғыстар менән сабыу һәм {{comment|яҫма|земля}}ларҙы {{comment|ҡамыл|земля}}ға {{comment|һалыу|укладывание}} күҙ уңында тотола; бер нисә көндән һабаҡ һәм орлоҡ ҡорой, яҫмалар йыйыла һәм һуғыла. Арыштың биологик үҙенсәлектәре менән бергә уңыш йыйыу ҡыҫҡа сроктарҙа атҡарыла<ref>{{книга|автор=Стрижова Ф.М. и др.|заглавие=Биологические особенности и технология возделывания основных полевых культур в Алтайском крае|место=Барнаул|издательство=Изд-во АГАУ|год=2006|страниц=124}}</ref>.

== Ҡулланыу ==
Арыш — типик икмәк орлоҡ культураһы. Орлоҡтан арыш кеүәҫе әҙерләйҙәр, башлыса арыш икмәге бешереүҙә ҡулланырлыҡ он яһайҙар, крахмал алалар, шулай уҡ этанол спиртын эшләрлек сеймал итеп файҙаланалар.
[[Файл:ЖИТО.jpg|thumb|right|255px|<center>Ржаной хлеб «ЖИТО»</center>]]

Арыш ({{comment|гәрсис|горчица}}тән ҡала) иң таралған һәм ҡиммәтле {{comment|йәшел ашламалар|сидераты}}ҙың береһе. Ул үҙенең айырыуса тиҙ үҫеүе һәм үҙенсәлектәре менән башҡа билдәле сидераттарҙан өҫтөнөрәк, сүп үләндәрен һәм үҫемлек сирҙәрен эффектлы баҫа. Арыш, балсыҡһыл тупраҡты еңелерәккә һәм һыу үткәрерлеккә әйләндереп, йомшарта. Бынан тыш, ул төрлө ҡоротҡостарҙы, арыш йәлеп иткән {{comment|ҡаты ҡорт|проволочник}}тан башҡаһын, (бигерәк тә нематодтарҙы) өлөшләтә ҡыуып сығара. Яҙғы сәсеүҙәр алдынан йыйып алырлыҡ итеп, ҡышҡа табан сәселә; яҙ, сәселеүсе баҫыу ошо йылда эшкәртелмәгән осраҡта ғына, арышты сәсеү мөмкин була<ref>Н. И. Курдюмов. Умный сад и хитрый огород</ref>.

Арыштың яңы һабағы [[фураж]] булараҡ файҙаланылыуы мөмкин.

Үткән дәүерҙәрҙә, ҡайһы берҙә хәҙерге көндәрҙә лә, арыш һаламы арзан һәм ябай һалам өй ҡыйығы эшләү маҡсатында файҙаланыла. Бындай ҡыйыҡ, хәҙерге ремонт шарттарында, бер нисә тиҫтә йылға етә.

== Арыш етештереү ==
{{main|Арыш етештергән илдәр исемлеге}}
[[Файл:Wilsede 007.jpg|thumb|right|Арыш баҫыуы]]
Арышты [[Германия]]ла, [[Рәсәй]]ҙә, [[Польша]]ла, [[Белоруссия]]ла, [[Украина]]ла, [[Скандинавия]]ла, [[Ҡытай]]ҙа, [[Канада]]ла һәм [[АҠШ]]-та үҫтерәләр. Рәсәй территорияһында арышты урман зонаһы сиктәрендә үҫтерәләр. Германия, Рәсәй һәм Польша арыш үҫтереү буйынса лидерҙар. 2011—2016 йылдарҙа был өс илдең өлөшөнә бөтә донъя етештереүенең 60-тан 68 %-ҡа тиклеме тура килә<ref name="fao" />.

{| class="sortable wikitable"
|+ Йылдар буйынса арыш етештереү күрһәткесе<ref name="fao">[http://faostat.fao.org/faostat/servlet/XteServlet3?Areas=%3E862&Items=71&Elements=51&Years=2005&Years=1995&Years=1985&Format=Table&Xaxis=Years&Yaxis=Countries&Aggregate=&Calculate=&Domain=SUA&ItemTypes=Production.Crops.Primary&language=EN FAOSTAT]{{Недоступная ссылка|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>,<br>мең тонна
|-
! Ил || 1985 || 1995 || 2005 || 2013 || 2016
|-
| {{DEU}} || — || 4521 || 2812 || 4689 || 3174
|-
| {{RUS}} || — || 4098 || 3628 || 3360 || 2541
|-
| {{POL}} || 7600 || 6288 || 3404 || 3360 || 2200
|-
| {{BLR}} || — || 2143 || 1250 || 648 || 651
|-
| {{DEN}} || 565 || 495 || 132 || 527 || 577
|-
| {{CHN}} || 1283 || 1200 || 748 || 620 || 525
|-
| {{UKR}} || — || 1208 || 1300 || 638 || 392
|-
| {{CAN}} || 569 || 310 || 367 || 223 || 382
|-
| {{USA}} || 518 || 256 || 191 || 195 || 342
|-
| {{ESP}} || 273 || 168 || 129 || 384 || 316
|-
| {{TUR}} || 360 || 240 || 260 || 365 || 300
|}

=== Халыҡ-ара арыш баҙары ===
2017 йылға мәғлүмәт буйынса<ref>[https://oec.world/ru/profile/hs92/1002/ The Observatory of Economic Complexity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191105113509/https://oec.world/ru/profile/hs92/1002/ |date=2019-11-05 }}</ref> арыш баҙары 207 млн. АҠШ доллары менән баһалана. Донъяла иң эре экспортёрҙар: Польша (25 %), Германия (24 %), Канада (14 %) һәм Латвия (6,8 %), Рәсәйҙең өлөшө — 2,5 %. Рәсәйҙә, арыш сәсеүлектәре ҡыҫҡартылыу сәбәпле, һуңғы йылдарҙа арыш икмәгенә хаҡ артыуы көтөлә. Иң эре импортёрҙар — Германия (31 %), АҠШ (19 %), Нидерланд (8 %), Испания (6,4 %)

=== Диетик үҙенсәлектәре ===
Арыштың орлоғо, көрпәһе һәм йәшел һабаҡтары дауалау шифаһына эйә.

Орлоҡ аҡһымында лизин һәм треонин — туҡыманың үҫеше һәм терелеүе гормон һәм антиесемдәр эшләп сығарыу өсөн кәрәкле [[аминокислота]]лар бар. Арыш организмдың сирҙәргә ҡаршы тороуына ярҙам итә, ҡаҡыртҡыс тәьҫиренә эйә, шәкәр ауырыуынан яфаланғандарға диетик продукт булараҡ файҙалы. Шуның өсөн арыш икмәген ниндәйҙер дәрәжәлә дарыу сараһы тип атаһаң да була. Халыҡ уны еңел эс китергес сара итеп ҡуллана, көрпәһенән яһалған ҡайнатмаһы, киреһенсә, эс ҡатырыу үҙенсәлегенә эйә. Арыш кеүәҫе файҙалы: ул аш һеңдереүҙе нормаға һала, матдәләр алмашыныуын яҡшырта, йөрәк-ҡан системаһына шифалы тәьҫир итә.

== Номенклатураһы һәм системалы хәле ==
Сәсеү арышы — донъя игенселегендә, шул иҫәптән Рәсәйҙә, мөһим аҙыҡ һәм мал аҙығы, берҙән-бер культуралы арыш булараҡ таралған. Был төрҙөң 40-тан артыҡ төрө бар. Рәсәйҙә таралған арыш сорттарының барыһы ла var ''Vulgate'' Körn. (башаҡ үҙәге һынмай, тышҡы сәскәле яланғас күп йыллыҡ үҫемлектәрҙең {{comment|бөрөләрендәге япма япраҡтарҙың бер төрө|чешуя}}, асыҡ һәм ярым асыҡ орлоҡло) төрөнә ҡарай.

=== Рәсәйҙәге сорттары ===
Рәсәйҙә ужым арышының 49 сортына яҡыны файҙаланыуға рөхсәт ителгән.
{|class="wikitable"
|+Ужым арышының төп сорттары
! Сорт !! Тиҙ өлгөрөүе !! Ҡышҡа сыҙамлығы !! Ҡоролоҡҡа сыҙамлығы !! Рөхсәт ителгән төбәктәр
|-
| ''Восход 2'' || Уртаса өлгөрөүсән || Яҡшы || Түбән || Үҙәк һәм Волга-Вятский
|-
| ''Вятка 2'' || Уртаса һүңлап өлгөрөүсән || Яҡшы || Урта || Төньяҡ, Төньяҡ-Көнбайыш, Волга-Вятский
|-
| ''Саратовская 5'' || Уртаса өлгөрөүсән || Яҡшы || Юғары || Үҙәк-Ҡара тупраҡлы, Урта Волга, Түбән Волга, Урал, Көнбайыш-Себер
|-
| ''«Сулпан» арышы'' || Уртаса өлгөрөүсән || Яҡшы || Юғары || Үҙәк-Ҡара тупраҡлы, Урта Волга, Түбән Волга, Урал
|}
Ҡыҫҡа һабаҡлы, йығылыуға һәм сирҙәргә тотороҡло юғары уңыш биреүсе ''Безенчукская 87'', ''Ҡыҫҡа һабаҡлы 69'', ''Дымка'', ''Пурга'', ''Саратовская 5'' сорттары, шулай уҡ күп йыллыҡ арыш сорты ''Державинская 29'' файҙаланыуға сығарылған һәм тәҡдим ителгән.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/1341-arysh Башҡорт энциклопедияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305033529/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/1341-arysh |date=2016-03-05 }}
* Мәүлүдова Л. Г. MIl Ботаника: Югары төзелешле үсемлекләр систематикасы: Югары уку йортлары өчен д-лек.— Казан: Мәгариф, 2002.— 447 б.: рәс. б-н. ISBN 5-7761-0954-5

== Һылтанмалар ==
* {{Плантариум|34879|Рожь посевная|{{V|13|09|2012}}}}



[[Категория:Ҡыяҡлылар]]
[[Категория:Икмәк бөртөклө культуралары]]
[[Категория:Мал аҙығы үҫемлектәре]]
Арыш () — ҡыяҡлылар ғаиләһенән бер йыллыҡ йәки күп йыллыҡ бөтөклө культура; оҙонса нәҙек орлоҡло, ҡыяҡ япраҡлы ашлыҡ һәм уның орлоғоТолковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005). Арыш — культуралы үҫемлек, башлыса, төньяҡ ярымшарҙа үҫтерелә. Арыш ырыуында (Secale) Кесе һәм Урта Азияла, Кавказ аръяғында, Көньяҡ Африкала үҫеүсе 6—8 ҡырағай төрө билдәле.

Арыш культураһының яҙғы һәм көҙгө формалары бар.

 Этимологияһы 
Русский һүҙе «рожь» праславян *rъžь һүҙенә барып тоташа, һуңғыһы инде диалект һүҙе *rugis (ошонан инглиз rye) алып килә.

 Ботаник тасуирламаһы 

 Морфологик үҙенсәлектәре 

Сәсеү арышы (S. cereale) — бер йә ике йыллыҡ сәсеү үләне. Төньяҡ ярымшарҙа киң игелә торған культура. Уның дөньякүләм игеү майҙанының яртыһынан артыҡ өлөшө Рәсәйҙә тупланған. Башаҡ ҡабырсыҡтарытары беҙ һымаҡ. Башаҡсыҡтар ике сәскәле һәм улар ҡатмарлы башаҡ күсәренең һәр быуынында берәрләп урынлаша. Сәскәнең аҫҡы ҡабырсағы оҙон ҡылсыҡлы. Һабағы эсе ҡыуыш һалам. Тәбиғи төр булараҡ, арыш диплоид формалы. һуңғы тиҫтә йылдарҙа селекционерҙар күҙәнәктәрҙә хромосом һанын икеләтеп уш башаҡлы йәиһә тетраемешле арыш алыуға өлгәште, был сорттар (1000 орлоҡтоң массаһы 50—55 г етә), көслө, йығылыуға бирешмәүсе эре орлоҡ формалаштыра.

 Тамыр системаһы 
Арыш 1—2 м тәрәнлеккә тиклем еткән суҡлы тамыр системаһына эйә, шуның өсөн уға еңел ҡомло тупраҡ та ҡурҡыныс түгел , ә юғары физиологик әүҙемлеге арҡаһында тупраҡтан ауыр иреүсән берләшмәләрҙән дә файҙалы матдәләр алыуға һәләтле.
Арыштың  үҙәге, бойҙай (2—3 см) менән сағыштырғанда, тупраҡтың өҫкө яғынан әллә ни тәрән булмаған (1,7—2 см) кимәлдә лә формалаша. Арыш, бойҙайға ҡарағанда, сыҙам һәм талапсан түгел. Әгәр орлоҡ тупраҡта тәрәнерәк ятһа, арыш ике өркөмләнеү үҙәгенә: беренсеһе — тәрән, һуңыраҡ икенсеһе — тупраҡтың өҫкө яғына яҡыныраҡ, эйә була, һәм шуныһы төп тармаҡ була ла инде. Арыштың төп йәйеү тиҙлеге юғары — һәр үҫемлек 4—8 , ә яйлы шарттарҙа — 50—90-ға тиклем үренде формалаштыра. Ғәҙәттә 25 см тәрәнлеккә үҫеш ала, айырым тамырҙары 1-1,5 м тәрәнлеккә етә һәм фосфор һәм калийҙы үҙләштерегә һәләтле.

 Һабағы 
Арыш һабағының эсе ҡыуыш, биш-алты (һирәгерәк өс йә ете) үҙ-ара ҡуша үҫкән төйөндәргә эйә, тура, яланғас йә фәҡәт башаҡ аҫтарында ғына мамыҡланған була. Һабаҡ бейеклеге үҫтереү шарттарына һәм сортына бәйле, 70-тән 180—200 см (уртаса 80—100 см) тирәһе.
Япрағы ланцет.

Көҙҙән сәселгән арыш тупраҡтар дым һәм башҡа минераль матдәләр ала һәм ҡоролоҡто яҡшы кисерә. Башҡа ужым культураларына ҡарағанда һалҡынға сыҙамлы үҫемлек. Ҡышҡы 19—21°С һалҡынды еңел кисерә. Яҙын 0,5—2°С йылылыҡта үҫә башлай. Вегитация осорон көҙөн туҡтатып яҙын дауам итә.
thumb|Secale cereale

Сәскәһе — ҡатлаулы башаҡ. Ситтән һеркәләнә. Емеше — шыма, тар, тирән бураҙналы бөртөк.

Арыш ҡиммәтле аҙыҡ культураһы. Арыш бөртөктәренән икмәк бешерелә. Йәшел массаһы сенаж һәм силосҡа һалына, үлән оно һәм гранулалар эшләүҙә файҙаланыла.

 Япраҡтары 
Япраҡтары киң һыҙыҡлы, яҫы, һабағы менән  төҫтә. Япраҡ пластинкаһы оҙонлоғо — 15—30 см, киңлеге — 1,5—2,5 см. Пластинка нигеҙендә һабаҡты уратҡан ҡыҫҡа телсәле һәм ҡыҫҡа яланғас һәм йөнтәҫ ҡолаҡсыҡтары (auriculate) бар. Япраҡ пластинкаһы ҡайһы берҙә үрге яғынан бер аҙ сәстекәй була, һәм был дым етмәгәндә лә сыҙамлы һәм еңел ҡомло тупраҡҡа ла ҡулайлашҡан булыуын күрһәтә. Арыш япраҡтарының телсәһе һәм ҡолаҡсыҡтары иртә ҡорой һәм ҡойола.

Һабаҡтың үрендә сәскәлек — береһе оҙонораҡ, бер аҙ аҫҡа эйелгән ҡатмарлы башаҡлы; башаҡ аҫтындағы һабаҡ бер аҙ сәстекәй. Һыныуға бирешмәүсән башаҡ, ваҡ өлөшсәләргә ватылмай торған ныҡ һабаҡлы, оҙонлоғо 5—15 см һәм киңлеге 0,7—1,2 см, шаҡмаҡ, дүрткел үҙәктән һәм үҙәктең сығынтыларына яҫы яғы менән ҡаратылып урынлашҡан яҫы башаҡтарҙан тора. Башаҡтар, өсөнсө сәскә бәбәкле һәм ике сәскәле, һәм бары тик triflorum төрөндә генә өс сәскәле. Башаҡ ҡауаҡсаһы һыҙыҡлы-беҙ һымаҡ,бер тамырсыҡлы, сәскә ҡыуаҡсаларынан ҡыҫҡараҡ, әкренләп ослая барған, ҡылсыҡһыҙ йә 2—3 мм оҙонлоғонда ҡыҫҡа ҡылсыҡлы, ҡырласы буйлап ҡытыршы; тышҡы сәскә ҡауаҡсаһы башаҡтыҡынан бер аҙ оҙонораҡ, оҙонлоғо 1,5 см тирәһе, ҡыяҡ япраҡлы ланцетовидная, башаҡ буйын күпкә уҙып киткән оҙон ҡылсыҡлы, биш тамырсыҡлы жилка, ҡырласы йыуаныраҡ, шырт ҡыллы щетинистый, бер ан ураҡҡа оҡшап серповидно бөгөлгән керпекле; ҡылсыҡтары ҡытыршы, тура, оҙонлоғо 2—5 см.

 Сәскәһе һәм емештәре 
Өс ле, башаҡтан сығып торған оҙонсаҡай ле, үрге е мамыҡлы  нан тора; ел аша һеркәләндерелә.

Берһе оҙонсаҡай, ҡырҙарынан бер аҙ ҡыҫылған, эске яҡтың уртаһынан тәрән бураҙналы; өлгөргәндән һуң, ул башаҡтан ҡойолоп төшә. Арыш орлоғо размеры, формаһы һәм буяуы буйынса айырылып тора. Уның оҙонлоғо 5—10 мм, киңлеге 1,5—3,5 мм, йыуанлығы 1,5-3 мм. Диплоидлы арыштың 1000 дана орлоғо массаһы — 20—35 г, тетраплоидлыһының — 50—55 г. Орлоҡ формаһы оҙонсаҡай (оҙонлоғоноң киңлегенә нисбәте 3,3-тән артыҡ) йә оҙонса түңәрәк (оҙонлоғоноң киңлегенә нисбәте 3,3-тән кәмерәк) өҫкө яҡтан һиҙелеп торған йыйырсыҡлы. Төҫө буйынса аҡ, йәшкелт, һоро, ҡара көрән була.

 Биологик үҙенсәлектәре 
Онтогенезда арыш, бойҙай кеүек үк, органогенездың шул уҡ фенологик фазаларын һәм этаптарын үтә. Бер үк төрлө шарттарҙа арыш шытымдары 1—2 көнгә иртәрәк күренә. 1—2 көниалдараҡ өлкөмләнә лә башлай. Өлкөмләнеү быуыны тупраҡтың өҫкө яҡынараҡ (1,7—2,5 см) урынлаша, йышыраҡ ике йә өс быуынлы үҫемлектәр осрай. Арыштың өлкөмләнеүе нигеҙҙә көҙгө осорҙа була. Яҙ көнө ул 18—20 көн үҫеш эсендә торба һона, ә 40—50 көндән башаҡлана. Башаҡ ҡоҫоу башланғанға саҡлы 7—12 көн алдан сәскә ата (бойҙайҙың 4—5 көндән) һәм был 7—9 көн дауам итә. сәскә атҡандан һуң 10—14 көн үткәс  фазаһы етә һәм 8—10 көн дауам итә. Башаҡланғандан һуң 2 ай үтеүгә арыш өлгөрә. Уңыш йыйғандан һуң өлгөрөүе оҙағыраҡ дауам итә, шуға ла арыш башағының һирәк осраҡта  мөмкин. Диплоид сорттарҙа 1000 орлоҡтоң ауырлығы — 23—38 г, ә тетраплоидлы сорттарҙа — 35—62 г.

Арыш, бойҙай менән сағыштырғанда, үҫтереү шарттарына, бигерәк тә тупраҡ үҙенсәлектәренә артыҡ ныҡ талапсан түгел. Уның үҫешкән иамыр системаһы 1,5-2 метрға тиклем тәрән таралып, иреүгә бирешмәүсән берләшмәләрҙән фосфор һәм калий үҙләштерә. Арыш тупраҡ кислоталылығына аҙ дәрәжәлә һиҙгер. Водород күрһәткесендә лә (pH 5,3—6,5) яҡшы үҫә. Шуға ла уны бойҙайға аҙ яраҡлы көлһыу тупраҡта үҫтерергә мөмкин. Ләкин уңдырышлы урта һәм еңел балсыҡлы механик составлы структуралы ҡара тупраҡ һәм һоро урман тупрағы иң яҡшыһы һанала. Ауыр балсыҡта, һаҙлыҡлы, тоҙло тупраҡта насар үҫә.

Башҡа яҙғы һәм ужым ашлыҡ культуралары менән сағыштырғанда, арыш ҡышҡа сыҙамлы. Өлкөмләнеү кимәлендә температураның минус 19—21 °С тиклем түбәнәйеүен күтәрә. 0,5—2 °С температурала орлоҡтар шыта башлай. Вегетация осорон көҙ тамамлай һәм яҙ көнө 3—4 °С йылыла тергеҙә.

Арыш — оҙон яҡты көндә сатраш һеркәләнеүсе үҫемлек. Һеркәләре һауа аша тарала. Етерлек дымлы һауа шарттарында тымыҡ йылы һауа торошо һеркәләнеү өсөн яйлы. Түбән дымлы эҫе һауала һеркә йәшәү һәләтен юғалта. Елле һәм ямғырлы һауа торошо һеркәләнеү өсөн яйлы түгел.

Артыҡ һеркәләнеүҙән ҡотолоу өсөн, диплоид сорттарҙың орлоҡ бүлемдәре 200—300 метр, тетраплоид сорттарҙың орлоҡ бүлемдәре — 500 метрға яҡын яҫылыҡ изоляцияһына эйә.

Транспирацион коэффициенты — 340—450. 1 центнер орлоҡ булдырыр өсөн үҫемлектәр тупраҡтан 2,9—3,3 кг азот, 1,1—1,4 кг фосфор, 2,2—3 кг калий үҙләштерергә тейеш була. Грунт запастарынан алынған азот, фосфор һәм калий файҙаланыу коэффициентына ярашлы 0,20—0,35, 0,10—0,17, 0,10—0,22, органик ашламаларҙан — 0,20—0,35, 0,30—0,50, 0,50—0,70, минераль ашламаларҙан — 0,55—0,80, 0,25—0,45, 0,65—0,80.

 Килеп сығышы 
Арыш көньяҡ Европала, көньяҡ-көнбайыш һәм Үҙәк Азияла ҡырағай үҫкән  биологик төрөнән килеп сыҡҡан тигән фараз бар. Ғалим-сәйәхәтселәрҙең ҡайһы бере ниндәйҙер урындарҙа арыштың ғына түгел, ә башҡа икмәктәрҙең дә ҡырағай булыуы мөмкинлеген күрһәтә. Мәҫәлән, Фёдор Кондратьевич Биберштейн Кавказ-каспий далаларында, артабан Ҡырымда, Феодосия һәм Волгалағы Сарептала ҡырағай арышты осратҡан. Карл Линней Волга йылғаһы буйында, Һамарға яҡын урындарҙа, ҡырағай арыш осрай ти. Был ерҙәргә арыш ҡасандыр Волга аръяғында йәшәгән татар ҡәбиләләре тарафынан килтерелеүе мөмкин тигән фараз бар. Николай Алексеевич Северцов арыш көньяҡ Рәсәйҙә, төньяҡ Африкала, төньяҡ һәм Үҙәк Азияла үҫкән ҡырағай ырыуҙаштарынан килеп сыҡҡан тип иҫәпләгән.

Хәҙерге заманда арыштың тыуған иле тип Анатолияны (Төркиә территорияһы) һанайҙар. Тәүге әҙер сүп үләне тип иҫәпләгән, ләкин һалҡындарға айырыуса сыҙамлылығын күҙ уңында тотоп, Европала культивация барышында ул үҙаллы әһәмиәткә эйә тип танылғанЧАСТНАЯ ЖИЗНЬ МУТАНТА ЕМ-1.

Александр Фёдорович Баталин күҙәтеүҙәре буйынса, арыш, сабып алынғандан һуң, шытым биреүгә һәләтле, йәғни күп йыллыҡ үҫемлек тип танылған. Баталин фекере буйынса, Төркөстан төбәгендә ҡырағай үҫкән ҡырағай арыш төрөнә — Secale anatolicum оҡшаған. Хәҙерге арыш күп йыллыҡ ҡырағай төрҙән килеп сыҡҡан, һәм бары тик культуралау арҡаһында берйыллыҡҡа әйләнгән. Йоханнес Эугениус Варминг Үҙәк Азияла һаламы мурт, орлоғо ярыһына ҡушылып үҫеүсе, күп йыл ҡырағай Secale montanum арыштың ырыуҙашы тип иҫәпләнгән. Эрнст фон Бибра әйтеүе буйынса, ботаниктарҙың күпселеге сәйәхәтселәрҙең арыш тыуған ер тураһындағы күрһәтмәләренә ышанмай. Огюстен Пирам Декандоль да шуны раҫлай, төрлө авторҙар йыш ҡына башаҡтары еңел генә һынған Secale cereale башҡа күп йыллыҡ төрҙәр менән бутай, һәм яңы ботаниктар (Secale fragile — Биберштейн буйынса, Secale anatolicum — Пьер Эдмон Буассье буйынса, Secale montanum — Джованни Гуссоне һәм Secale villosum — Линней буйынса) төплө шулай тип һанай. Ләкин иген үҫемлектәренең күпселегенең, (шул иҫәптән арыштың), йорт хайуандарының да, тыуған иле билдәһеҙ ҡала. Мәҫәлән, Боронғо Мысырҙа б. э. т. 4000 йылда шул осорҙоң бөтә халыҡтары бойҙай эшкәрткән.

 Химик составы 
Иген составына уг­ле­во­дтар, аҡһымдар, ви­та­ми­ндар, ми­нераль матдәләр инәРожь  // Большая российская энциклопедия. Том 28. — М., 2015. — С. 600—601..

 Эшкәртеү технологияһы 

 Яҙғы арыш 

Ужым арышының уңышы яҙғы арыштыҡынан юғарыраҡ. Ҡышҡы киҫкен һыуыҡ температурала туңғанлыҡтан, төньяҡ райондарҙа яҙғы арыштың таралыуы сикле. Рәсәйҙә яҙғы арышты нигеҙҙә Үҙәк Себерҙә, Яҡутстанда һәм Байкал аръяғында үҫтерәләр. Хәҙерге ваҡытта яҙғы арыштың роле ҙур булмағанлыҡтан, ауыл хужалығында аҙ һанлы сорттары ғына ҡулланыла.
 
Ҡайһы бер сорттарҙы, мәҫәлән «Вятка 1996»ны, Рәсәйҙең европа өлөшөндә ужым сәсеүлектәре һәләкәткә осраған хәлдә, страховой сифатында булдырғандар.Знайтовар. Яровая рожь. .

Страховой булмаған себер сорттары араһында башаҡ һәм орлоҡ продуктлығы буйынса «Онхойская» сорты өҫтөнлөк итә. Уртаса уңышы — гектарынан 18-27 центнер. Рекорд уңышы гектарынан 39 центнер. Вегетация осоро — 76-100 көн. Яҙғы ҡырауҙарҙы, май-июнь ҡоролоғон яҡшы кисерә.ФГБНУ БУРЯТСКИЙ НИИСХ ФАНО РОССИИ .

Арыш ҡырауға сыҙамлы, яҙғы арыш орлоғон, һауа торошо 1—2 °С температураға саҡлы күтәрелгәндән һуң, иртә сәсергә кәрәк. 

 Ужым арышы 
Ужым арышын эшкәртеү технологияһы ужым бойҙайын эшкәртеүгә оҡшаған. Ужым арышы таҙа парға сәселһә, уның уңышы арта; шулай уҡ дымлығы етерлек райондарҙа бушамаған парға һәм сидераль парға сәсәләр. Арыш тупраҡты сүптән арындырыу һәләтенә эйә, алдағы йылда арыш үҫкән ерҙә күп кенә йәшелсәләр һәм ҡыяҡлылар яҡшы уңыш бирә. Ужым арышын сәсер алдынан тупраҡ эшкәртеү вариантлана: бушамаған һәм таҙа парҙарға сәскәндә,  
комплексы ҡулланыла, ә парға сәселмәгән элгәреләр өсөн тик  
һай эшкәртеү генә уҙғарыла.

Ужым арышы өсөн органик ашламалар (тиреҫ, торф-тиреҫ, компосттар) төп ашлама булып тора, кәҫле-көлһыу тупраҡ һәм етерлек дымлы райондар өсөн гектарына 30-40 тонна, йә ҡара тупраҡлы һәм ҡоролоҡло райондар өсөн гектарына 15-20 тонна норма булып тора; шулай уҡ минераль ашламалар (азот, фосфор, калий ашламалары) ҡулланыла. Азот ашламалары, планлаштырылған уңышҡа бәйле һәм диагностик күрһәткестәрҙе иҫәпкә алып, ваҡ миҡдарҙа индерелә; сикләнмәһе — гектарына 60 килограмм.

Үҫемлек сәсеүлектәре өсөн түбәндәге күрһәткесле, сортлап һайлап алынған: орлоҡтарҙың таҙалығы — 99 %, орлоҡтарҙың шытымы — 95 %, мең орлоҡтоң минималь массаһы — 35 грамм, үҫеш көсөнөң түбәнге сиге — 80 %  орлоҡтар ҡулланыла. Сирҙәр таралыуынан һаҡлау маҡсатында, сәсер алдынан арыш орлоғон ағыулайҙар. 
Үҫемлектәр, уларҙың нормаль үҫеше мәнфәғәтенән сығып, тотороҡло һалҡындарҙан (йәғни уртаса тәүлек температураһы 5 °С-тан түбәнерәк төшкәнгә тиклем) 50 көн алдараҡ сәселә. Атап әйткәндә, бер нисә — тар рәтле, ғәҙәти һәм ян-яҡтан сәсеү ысулы ҡулланыла. Сәсеү нормаһы бер нисә параметрға һәм күрһәткестәргә бәйле  һәм квадрат метрға 500—600 продуктлы һабаҡ иҫәбенән сығып ҡуйыла; теге йәки был төбәктә ул гектарына 3-тән 6 миллионға саҡлы шытымлы орлоҡ тәшкил итә.

Ужым арышы сәсеү тәрәнлегенә һиҙгерлеге менән һыҙатлана. Әгәр тупраҡ дымлылығы етерлек булһа, орлоҡ ятыу тәрәнлеге 5 сантиметрҙан артмай; ҡоро һауа торошонда был параметр 1-2 сантиметрға арттырылыуы мөмкин.

Сәсеүлектәрҙе ҡарау маҡсатында бер нисә операция, атап әйткәндә — катоклау, тырматыу, гербицидтар һәм ретарданттар менән эшкәртеү ҡулланыла.  катоктар менән катоклау сәсеү эштәре тамамланыу менән башҡарылыуы мөмкин; был яланды тығыҙларға һәм тигеҙләүгә ярҙам итә, шулай уҡ орлоҡтарҙың шытыуына ыңғай тәьҫир итә. Шулай уҡ үҫемлектәрҙең сирҙәрен: ҡарлы үңәҙ, тамыр сереге,  һәм башҡаларҙы булдырмау маҡсатында ла ер эшкәртелә.

Ужым арышы уңышын йыйыу бер йәки ике осорға бүленеүе мөмкин. Бер фазалы уңыш йыйыу арыш тулыһынса өлгөргәндән һуң, орлоҡ дымлылығы 20 проценттан артмаған осорҙа, комбайндар менән башҡарыла. Үҙ сиратында, ике фазалы уңыш йыйыу балауыҙ өлгөрөү мәлендә (дымлылыҡ 35-тән алып 40 процентҡа тиклем) атҡарыла, рәтле урғыстар менән сабыу һәм ларҙы ға  күҙ уңында тотола; бер нисә көндән һабаҡ һәм орлоҡ ҡорой, яҫмалар йыйыла һәм һуғыла. Арыштың биологик үҙенсәлектәре менән бергә уңыш йыйыу ҡыҫҡа сроктарҙа атҡарыла.

 Ҡулланыу 
Арыш — типик икмәк орлоҡ культураһы. Орлоҡтан арыш кеүәҫе әҙерләйҙәр, башлыса арыш икмәге бешереүҙә ҡулланырлыҡ он яһайҙар, крахмал алалар, шулай уҡ этанол спиртын эшләрлек сеймал итеп файҙаланалар.
thumb|right|255px|Ржаной хлеб «ЖИТО»

Арыш (тән ҡала) иң таралған һәм ҡиммәтле ҙың береһе. Ул үҙенең айырыуса тиҙ үҫеүе һәм үҙенсәлектәре менән башҡа билдәле сидераттарҙан өҫтөнөрәк, сүп үләндәрен һәм үҫемлек сирҙәрен эффектлы баҫа. Арыш, балсыҡһыл тупраҡты еңелерәккә һәм һыу үткәрерлеккә әйләндереп, йомшарта. Бынан тыш, ул төрлө ҡоротҡостарҙы, арыш йәлеп иткән тан башҡаһын, (бигерәк тә нематодтарҙы) өлөшләтә ҡыуып сығара. Яҙғы сәсеүҙәр алдынан йыйып алырлыҡ итеп, ҡышҡа табан сәселә; яҙ, сәселеүсе баҫыу ошо йылда эшкәртелмәгән осраҡта ғына, арышты сәсеү мөмкин булаН. И. Курдюмов. Умный сад и хитрый огород.

Арыштың яңы һабағы фураж булараҡ файҙаланылыуы мөмкин.

Үткән дәүерҙәрҙә, ҡайһы берҙә хәҙерге көндәрҙә лә, арыш һаламы арзан һәм ябай һалам өй ҡыйығы эшләү маҡсатында файҙаланыла. Бындай ҡыйыҡ, хәҙерге ремонт шарттарында, бер нисә тиҫтә йылға етә.

 Арыш етештереү 

thumb|right|Арыш баҫыуы
Арышты Германияла, Рәсәйҙә, Польшала, Белоруссияла, Украинала, Скандинавияла, Ҡытайҙа, Канадала һәм АҠШ-та үҫтерәләр. Рәсәй территорияһында арышты урман зонаһы сиктәрендә үҫтерәләр. Германия, Рәсәй һәм Польша арыш үҫтереү буйынса лидерҙар. 2011—2016 йылдарҙа был өс илдең өлөшөнә бөтә донъя етештереүенең 60-тан 68 %-ҡа тиклеме тура килә.

+ Йылдар буйынса арыш етештереү күрһәткесеFAOSTAT,мең тонна Ил  1985  1995  2005  2013  2016   —  4521  2812  4689  3174   —  4098  3628  3360  2541   7600  6288  3404  3360  2200   —  2143  1250  648  651   565  495  132  527  577   1283  1200  748  620  525   —  1208  1300  638  392   569  310  367  223  382   518  256  191  195  342   273  168  129  384  316   360  240  260  365  300

 Халыҡ-ара арыш баҙары 
2017 йылға мәғлүмәт буйынсаThe Observatory of Economic Complexity  арыш баҙары 207 млн. АҠШ доллары менән баһалана. Донъяла иң эре экспортёрҙар: Польша (25 %), Германия (24 %), Канада (14 %) һәм Латвия (6,8 %), Рәсәйҙең өлөшө — 2,5 %. Рәсәйҙә, арыш сәсеүлектәре ҡыҫҡартылыу сәбәпле, һуңғы йылдарҙа арыш икмәгенә хаҡ артыуы көтөлә. Иң эре импортёрҙар — Германия (31 %), АҠШ (19 %), Нидерланд (8 %), Испания (6,4 %)

 Диетик үҙенсәлектәре 
Арыштың орлоғо, көрпәһе һәм йәшел һабаҡтары дауалау шифаһына эйә.

Орлоҡ аҡһымында лизин һәм треонин — туҡыманың үҫеше һәм терелеүе гормон һәм антиесемдәр эшләп сығарыу өсөн кәрәкле аминокислоталар бар. Арыш организмдың сирҙәргә ҡаршы тороуына ярҙам итә, ҡаҡыртҡыс тәьҫиренә эйә, шәкәр ауырыуынан яфаланғандарға диетик продукт булараҡ файҙалы. Шуның өсөн арыш икмәген ниндәйҙер дәрәжәлә дарыу сараһы тип атаһаң да була. Халыҡ уны еңел эс китергес сара итеп ҡуллана, көрпәһенән яһалған ҡайнатмаһы, киреһенсә, эс ҡатырыу үҙенсәлегенә эйә. Арыш кеүәҫе файҙалы: ул аш һеңдереүҙе нормаға һала, матдәләр алмашыныуын яҡшырта, йөрәк-ҡан системаһына шифалы тәьҫир итә.

 Номенклатураһы һәм системалы хәле 
Сәсеү арышы — донъя игенселегендә, шул иҫәптән Рәсәйҙә, мөһим аҙыҡ һәм мал аҙығы, берҙән-бер культуралы арыш булараҡ таралған. Был төрҙөң 40-тан артыҡ төрө бар. Рәсәйҙә таралған арыш сорттарының барыһы ла var Vulgate Körn. (башаҡ үҙәге һынмай, тышҡы сәскәле яланғас күп йыллыҡ үҫемлектәрҙең , асыҡ һәм ярым асыҡ орлоҡло) төрөнә ҡарай.

 Рәсәйҙәге сорттары 
Рәсәйҙә ужым арышының 49 сортына яҡыны файҙаланыуға рөхсәт ителгән.
+Ужым арышының төп сорттары Сорт  Тиҙ өлгөрөүе  Ҡышҡа сыҙамлығы  Ҡоролоҡҡа сыҙамлығы  Рөхсәт ителгән төбәктәр Восход 2  Уртаса өлгөрөүсән  Яҡшы  Түбән  Үҙәк һәм Волга-Вятский Вятка 2  Уртаса һүңлап өлгөрөүсән  Яҡшы  Урта  Төньяҡ, Төньяҡ-Көнбайыш, Волга-Вятский Саратовская 5  Уртаса өлгөрөүсән  Яҡшы  Юғары  Үҙәк-Ҡара тупраҡлы, Урта Волга, Түбән Волга, Урал, Көнбайыш-Себер «Сулпан» арышы  Уртаса өлгөрөүсән  Яҡшы  Юғары  Үҙәк-Ҡара тупраҡлы, Урта Волга, Түбән Волга, Урал
Ҡыҫҡа һабаҡлы, йығылыуға һәм сирҙәргә тотороҡло юғары уңыш биреүсе Безенчукская 87, Ҡыҫҡа һабаҡлы 69, Дымка, Пурга, Саратовская 5 сорттары, шулай уҡ күп йыллыҡ арыш сорты Державинская 29 файҙаланыуға сығарылған һәм тәҡдим ителгән.

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Башҡорт энциклопедияһы 
 Мәүлүдова Л. Г. MIl Ботаника: Югары төзелешле үсемлекләр систематикасы: Югары уку йортлары өчен д-лек.— Казан: Мәгариф, 2002.— 447 б.: рәс. б-н. ISBN 5-7761-0954-5

 Һылтанмалар 
 

Категория:Ҡыяҡлылар
Категория:Икмәк бөртөклө культуралары
Категория:Мал аҙығы үҫемлектәре