Ҡариҙел районы
{{Ук}}
'''Ҡариҙел районы''' ({{lang-ru|Караидельский район}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ндағы муниципаль район. Административ үҙәге — [[Ҡариҙел (ауыл)|Ҡариҙел]] ауылы. Районда 27,5 меңдән күберәк кеше йәшәй.
[[Файл:Фотография природы Караиделя 2020 год.jpg|мини|слева|Фотография природы Караиделя 2020 год.]]
[[Файл:Ҡариҙел ауылы фотоһы.jpg|мини|слева|Ҡариҙел ауылы фотоһы]]
Район [[1932]] йылдың 20 февралендә ойошторолған. [[Башҡортостан]]дың төньяғында урынлашҡан. Майҙаны – 3 786 квадрат километр, шуның 2 347 квадрат километрын урман биләй. 

Район үҙәге [[Өфө]]нән 217 километр алыҫлыҡта ята, иң яҡын тимер юл станцияһы – “Суртан күле” (Пермь крайы). 

2010 йылғы иҫәп алыу мәғлүмәттәре буйынса, төбәктә 13 меңдән ашыу [[башҡорт]], 7 меңдән күберәк [[татар]], 5 меңдән ашыуыраҡ [[урыҫ]], бынан тыш, башҡа милләттәр ҙә йәшәй. 

Ылыҫлы урмандарҙың күплегенә һәм [[Павловка һыу һаҡлағысы]]ның матурлығына һоҡланып, халыҡ Ҡариҙелде "икенсе Швейцария" тип тә йөрөтә. 

Йырҙарҙа данланған [[Ҡариҙел (йылға)|Ҡариҙел]] һыуҙары [[Йүрүҙән (йылға)|Йүрүҙән]], [[Кирҙә|Кирҙә]], [[Байҡы (йылға)|Байҡы]] һәм [[Өрөш]] йылғалары ҡушылдыҡтары менән бергә киң, зәңгәр таҫма булып районды ике өлөшкә бүлеп аға. Һул яҡ яры – урман биләмәһе, бында башлыса ағас эшкәртеү менән шөғөлләнәләр. Дала ерҙәрендә иһә ауыл хужалығы үҫешкән. 

Районды Бөрө – Таҙтүбә – Һатҡы автомобиль юлы киҫеп үтә. 

2001 йылда Ҡариҙел йылғаһы аша понтон күпер һалынған. 

2019 йылда [[Ҡариҙел]] районында Башҡортостандың йөҙ йыллығына яңы күпер төҙөлдө. Уның оҙонлоғо 324 метр, юлдың киңлеге 9 метр.

== Билдәле шәхестәр ==
* Был төбәк дүрт «[[Советтар Союзы Геройы]]»н биргән, улар – [[Корочкин Пётр Георгиевич|Петр Георгиевич Корочкин]], [[Романов Николай Кириллович|Николай Кириллович Романов]], [[Сергей Павлович Черепахин]], [[Миңләхмәтов Нурлы Миңләхмәт улы|Нурлы Миңлеәхмәт улы Миңлеәхмәтов]]. 
* [[Рәсәй Геройы]] исеменә Владимир Ришат улы Әлимов лайыҡ булған.
* [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] исеменә [[Дульцев Василий Семёнович|Василий Семенович Дульцев]] лайыҡ булған. 
------------------
* [[Ғәлиәскәров Зөфәр Карам улы]] [13.03.1938—19.04.2002), [[Тула өлкәһе]] «Щёкиноазот» комбинатының 1956—1996 йылдарҙағы өлкән  аппаратсыһы. [[СССР]]-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1971), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1986) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1976) ордендары кавалеры. [[Байҡы-Юныс]] ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/5471 Башҡорт энциклопедияһы — Ғәлиәскәров Зөфәр Карам улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224094519/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/5471 |date=2019-12-24 }}{{V|07|03|2018}}</ref>.
* [[Йыһангирова (Зангирова) Тәсбиә Сәйет ҡыҙы]] (3.09.1927) —  почта хеҙмәте ветераны, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған элемтәсеһе<ref>[http://www.gasrb.ru/histm134.html Исторический календарь / 2017 / Сентябрь. Сайт Управления по делам архивов Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170821080037/http://www.gasrb.ru/histm134.html |date=2017-08-21 }}{{ref-ru}}{{V|25|08|2017}}</ref>.
* [[Мөнирова Рәфилә Мөғәллим ҡыҙы]] (11.11.1963), мәҙәниәт эшмәкәре, 1984 йылдан райондың «Йәшлек» халыҡ бейеү ансамбле етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997). [[Яҡуп (Ҡариҙел районы)|Яҡуп]] ауылынан<ref>[http://ok-karaidel.ucoz.ru/index/rukovoditel/0-160. Мунирова Рафиля Мугаллимовна. Отдел культуры. Официальный сайт]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|09|11|2018}}</ref>. 
* [[Пантюхин Анатолий Алексеевич]] (23.10.1932—31.05.2017) — табип-терапевт, 1969—1989 йылдарҙа Ҡариҙел үҙәк район дауаханаһының баш табибы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған табибы, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры<ref>[https://karaidel.bashkortostan.ru/presscenter/news/571305/ С минуты молчания начали работу оперативного совещания районной администрации по понедельникам 5 июня. Муниципальный район Караидельский район. Официальный сайт]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|11|10|2017}}<</ref>.
* [[Риянов Рәйес Мәсәлим улы]] ([[Рәйес Риян]]) (14.03.1934—30.03.2015), журналист, яҙыусы, шағир. 2002 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Ҡариҙел (ауыл)|Ҡариҙел]] ауылынан.
* [[Салиева Эмма Алексеевна]] (29.03.1969), мәҙәниәт хеҙмәткәре. 1992 йылдан [[Уразай (Ҡариҙел районы)|Уразай]] ауыл мәҙәниәт йорто мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2014).  
* [[Сәҙертдинов Зөфәр Сәҙертдин улы]] (8.03.1924—21.04.2017), [[СССР|совет]] дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре, 1975—1986 йылдарҙа СССР-ҙың монтаж һәм махсус төҙөлөш эштәре министры урынбаҫары. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы.
* [[Черепахин Сергей Павлович]] (1.10.1923—4.02.1989), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкының пулемёт расчёты командиры, гвардия сержанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). [[Байҡы (Ҡариҙел районы)|Байҡы]] ауылынан<ref>[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/1933-cherepakhin-sergej-pavlovich.html Башкирская энциклопедия — Черепахин Сергей Павлович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224063420/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/1933-cherepakhin-sergej-pavlovich.html |date=2019-12-24 }}{{ref-ru}}{{V|26|09|2018}}</ref>.

== Халыҡ һаны ==
'''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):'''
{{Wikidata/Population}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/8252-ari-el-rajony}} 
* [http://www.admkaraidel.ru/ Муниципаль райондың рәсми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111012052050/http://www.admkaraidel.ru/ |date=2011-10-12 }}
* [http://www.bashkortostan.ru/state/municipality/municip/detail.php?ID=2776 Башҡортостан Республикаһы сайтында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110130162900/http://bashkortostan.ru/state/municipality/municip/detail.php?ID=2776 |date=2011-01-30 }}
* {{YouTube|lY2QNPsoNlM|Башкирское родословие: Унлар}}
* {{YouTube|fCJhj_Nqa_Q|Башкирское родословие: Танып}}
* {{YouTube|xvlUTWeeUjk|Башкирское родословие: Балыксы}}
* {{YouTube|HmDUutv2eOI|Башкирское родословие: Ельдяк}}
* Башҡортостан. 29 ноябрь 2012 й. №238 (26328)

{{Ҡариҙел районы ауылдары}}
{{Ҡариҙел районы муниципаль берәмектәре}}
{{Башҡортостан райондары}}
[[Категория:Башҡортостан райондары]]
[[Категория:Ҡариҙел районы]]
Ҡариҙел районы () — Башҡортостан Республикаһындағы муниципаль район. Административ үҙәге — Ҡариҙел ауылы. Районда 27,5 меңдән күберәк кеше йәшәй.
мини|слева|Фотография природы Караиделя 2020 год.
мини|слева|Ҡариҙел ауылы фотоһы
Район 1932 йылдың 20 февралендә ойошторолған. Башҡортостандың төньяғында урынлашҡан. Майҙаны – 3 786 квадрат километр, шуның 2 347 квадрат километрын урман биләй. 

Район үҙәге Өфөнән 217 километр алыҫлыҡта ята, иң яҡын тимер юл станцияһы – “Суртан күле” (Пермь крайы). 

2010 йылғы иҫәп алыу мәғлүмәттәре буйынса, төбәктә 13 меңдән ашыу башҡорт, 7 меңдән күберәк татар, 5 меңдән ашыуыраҡ урыҫ, бынан тыш, башҡа милләттәр ҙә йәшәй. 

Ылыҫлы урмандарҙың күплегенә һәм Павловка һыу һаҡлағысының матурлығына һоҡланып, халыҡ Ҡариҙелде "икенсе Швейцария" тип тә йөрөтә. 

Йырҙарҙа данланған Ҡариҙел һыуҙары Йүрүҙән, Кирҙә, Байҡы һәм Өрөш йылғалары ҡушылдыҡтары менән бергә киң, зәңгәр таҫма булып районды ике өлөшкә бүлеп аға. Һул яҡ яры – урман биләмәһе, бында башлыса ағас эшкәртеү менән шөғөлләнәләр. Дала ерҙәрендә иһә ауыл хужалығы үҫешкән. 

Районды Бөрө – Таҙтүбә – Һатҡы автомобиль юлы киҫеп үтә. 

2001 йылда Ҡариҙел йылғаһы аша понтон күпер һалынған. 

2019 йылда Ҡариҙел районында Башҡортостандың йөҙ йыллығына яңы күпер төҙөлдө. Уның оҙонлоғо 324 метр, юлдың киңлеге 9 метр.

 Билдәле шәхестәр 
 Был төбәк дүрт «Советтар Союзы Геройы»н биргән, улар – Петр Георгиевич Корочкин, Николай Кириллович Романов, Сергей Павлович Черепахин, Нурлы Миңлеәхмәт улы Миңлеәхмәтов. 
 Рәсәй Геройы исеменә Владимир Ришат улы Әлимов лайыҡ булған.
 Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә Василий Семенович Дульцев лайыҡ булған. 

 Ғәлиәскәров Зөфәр Карам улы [13.03.1938—19.04.2002), Тула өлкәһе «Щёкиноазот» комбинатының 1956—1996 йылдарҙағы өлкән  аппаратсыһы. СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1971), Октябрь Революцияһы (1986) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1976) ордендары кавалеры. Байҡы-Юныс ауылынанБашҡорт энциклопедияһы — Ғәлиәскәров Зөфәр Карам улы .
 Йыһангирова (Зангирова) Тәсбиә Сәйет ҡыҙы (3.09.1927) —  почта хеҙмәте ветераны, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған элемтәсеһеИсторический календарь / 2017 / Сентябрь. Сайт Управления по делам архивов Республики Башкортостан .
 Мөнирова Рәфилә Мөғәллим ҡыҙы (11.11.1963), мәҙәниәт эшмәкәре, 1984 йылдан райондың «Йәшлек» халыҡ бейеү ансамбле етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997). Яҡуп ауылынанМунирова Рафиля Мугаллимовна. Отдел культуры. Официальный сайт. 
 Пантюхин Анатолий Алексеевич (23.10.1932—31.05.2017) — табип-терапевт, 1969—1989 йылдарҙа Ҡариҙел үҙәк район дауаханаһының баш табибы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерыС минуты молчания начали работу оперативного совещания районной администрации по понедельникам 5 июня. Муниципальный район Караидельский район. Официальный сайт<.
 Риянов Рәйес Мәсәлим улы (Рәйес Риян) (14.03.1934—30.03.2015), журналист, яҙыусы, шағир. 2002 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. Ҡариҙел ауылынан.
 Салиева Эмма Алексеевна (29.03.1969), мәҙәниәт хеҙмәткәре. 1992 йылдан Уразай ауыл мәҙәниәт йорто мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2014).  
 Сәҙертдинов Зөфәр Сәҙертдин улы (8.03.1924—21.04.2017), совет дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре, 1975—1986 йылдарҙа СССР-ҙың монтаж һәм махсус төҙөлөш эштәре министры урынбаҫары. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
 Черепахин Сергей Павлович (1.10.1923—4.02.1989), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкының пулемёт расчёты командиры, гвардия сержанты. Советтар Союзы Геройы (1945). Байҡы ауылынанБашкирская энциклопедия — Черепахин Сергей Павлович .

 Халыҡ һаны 
1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
  
 Муниципаль райондың рәсми сайты 
 Башҡортостан Республикаһы сайтында 
 
 
 
 
 Башҡортостан. 29 ноябрь 2012 й. №238 (26328)

Категория:Башҡортостан райондары
Категория:Ҡариҙел районы