Матрай
{{ТП-Рәсәй|Матрай
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Матрай
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 52 | lat_min = 14 | lat_sec = 58
  |lon_deg = 58 | lon_min = 1 | lon_sec = 31
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Йылайыр районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 940
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453694
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           = 34752 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80227000001
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Матрай''' (Мөхәммәтрәхим) ({{lang-ru|Матраево}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 940 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.
Почта индексы — 453694, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80227000001.
 

== Халыҡ һаны ==
; Милли составы
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса [[башҡорттар]] 95 % тәшкил итә<ref name="2002F" />.

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1900 йыл||279||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||512||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||411||208||203||50,6||49,4
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||736||343||393||46,6||53,4
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||1129||547||582||48,4||51,6
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||1082||516||566||47,7||52,3
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||1106||543||563||49,1||50,9
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||967||441||526||45,6||54,4
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||940||452||488||48,1||51,9
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Йылайыр]]): 58 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 105 км

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Үтәев Рәшит Зиннәт улы]] (10.01.1940—8.04.2022), [[журналистика|журналист]], йәмәғәтсе, [[шахмат]]сы һәм шашкасы. 1968—2005 йылдарҙа «Баймакский вестник» гәзитенең мөхәррир урынбаҫары. 1969 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981). [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Журналистар союзының Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге]] (1992) һәм [[Баймаҡ районы]]ның Сәғит Мифтахов исемендәге журналистар (1977) премиялары лауреаты.
* [[Ярлыҡапов Абрар Бәҙретдин улы]] (12.07.1942) — ғалим-иҡтисадсы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Иҡтисад фәндәре докторы (1997), профессор (2007). 1968—1972 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары, Башҡорт АССР-ының 7-се һәм 8-се саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. Халыҡтар Дуҫлығы (198) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры<ref>[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/2288-yarlykapov-abrar-badretdinovich Ярлыкапов Абрар Бадретдинович — Башкирская энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160407172637/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/2288-yarlykapov-abrar-badretdinovich |date=2016-04-07 }}{{ref-ru}}{{V|7|07|2017}}</ref>.
* [[Яҡшыгилдин Шәмсетдин Ғәләүетдин улы]] (1896—1973) — [[Беренсе донъя һуғышы]]нда (1915—1918), [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]]нда (1918—1922), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы

== Урамдары ==
{{Колонки|2}}
* Быҙаулыҡ урамы ({{lang-ru|Бузавлыкская (улица)}})
* Г.Насыров урамы ({{lang-ru|Г.Насырова (улица)}})
* З. Вәлиди урамы ({{lang-ru|З.Валиди (улица)}})
* З. Ҡаҙнабаев урамы ({{lang-ru|З.Казнабаева (улица)}})
* Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная (улица)}})
* Октябрь урамы ({{lang-ru|Октябрьская (улица)}})
* 1 Май урамы ({{lang-ru|Первомайская (улица)}})
* С. Юлаев урам ({{lang-ru|С.Юлаева (улица)}})
* Баҡса урамы ({{lang-ru|Садовая (улица)}})
* Хоҙайбирҙин урамы ({{lang-ru|Худайбердина (улица)}})
* Ш. Бабич урамы ({{lang-ru|Ш.Бабича (улица)}})
* Шайморатов урамы ({{lang-ru|Шаймуратова (улица)}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/023/000045.html Улицы]</ref>
{{Колонки|конец}}

== Ер-һыу атамалары ==
Түбәндәге һылтанма буйынса уҡығыҙ<ref>[https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/6b98eacaf783e95dff3e387ae39ba314.pdf Тыуған яҡ: топонимдар һәм һөйләү теле. Диалектология һәм ономастика буйынса һәләтле уҡыусыларҙың III Республика ғилми-ғәмәли конференция материалдары. 23 март 2017 йыл. 3-сө йыйынтыҡ. 14 — 18-се биттәр]</ref>.

== Тарихы ==
Боронғоларҙан яҙып алған легендаға ярашлы, ауылға 1755 йылда [[Ишбулды (Йылайыр районы)|Ишбулды]] ауылында тыуып үҫкән Мөхәмәтрәхим Алғышаев нигеҙ һалған. Әммә архив документтарын тикшереү [[легенда|легенданың]] теүәл булмауын күрһәтә: XVIII быуат документтарында һәм 1795—1834 йылдарҙағы ревизия материалдарында был ауылдар юҡ. [[Ырымбур өйәҙе]] Түңгәүер улусы [[Юлдыбай (Йылайыр районы)|Юлдыбай ауылы]] буйынса 1816 йылғы ревизия материалдарында бер йортта йәшәгән 47 йәшлек Игелек Алғышаев һәм уның ҡустыһы Мөхәмәтрәхим Алғышаев (уға 24 йәш) ҡатыны Дәүләтбикә (23 йәш) күрһәтелгән. Тимәк, Мөхәмәтрәхим ауылына нигеҙ һалыусы Юлдыбай ауылы кешеһе. Был башҡа документтар менән дә раҫлана. Туңгәүер улусы Мөхәмәтрәхим ауылы [[1859 йыл|1859 йылғы]] ревизия материалдарында теркәлгән. Был ваҡытта ул 4-се Башҡорт кантонының 1-се тирмәһенә ҡараған, һәм унда 21 йорт иҫәпләнгән. Ошо документтан күренеүенсә, тәүге тапҡыр Мөхәмәтрәхим ауылы [[1850 йыл|1850 йылғы]] IX ревизияла теркәлгән. Унда 20 ихата булған. Әммә 1850 йылғы материалдар беҙгә барып етмәгән. Ошо уҡ документта күрһәтелгәнсә, 1855 йылда 63 йәшлек Мөхәмәтрәхим Алғышаевтың улы Сәйетов вафат була, уның исеме ауылға бирелгән. 1858 йылда Мөхәмәтрәхим ауылы халҡы формалашыуы дауам итә: Юлдыбай аулынан «башлыҡ бойороғо буйынса» бында Әбделмән Балыҡбаевтың ғаиләһе күсерелә. 1859 йылда Мөхәмәтрәхим ауылында 21 йорт һәм 162 кеше иҫәпләнә (81 ир-ат һәм 81 ҡатын-ҡыҙ). Тулыһынса һылтанма буйынса рус телендә уҡығыҙ<ref>[http://urgaza.ru/library-portal/articles/292/1918/ Из истории села Матраево Зилаирского района]</ref>.

== Топонимикаһы ==
Түбәндәге һылтанма буйынса уҡығыҙ<ref>[https://distolimp.bspu.ru/template/guest/global/page.php?p=t_15_21 Йылайыр районы Матрай ауылының ер-һыу атамалары]</ref>.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Матрай мәктәбе]]

== Матбуғатта ==
* Йылайырҙа балыҡ тоторға яратыусылар йыйылды<ref>[https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2021-01-07/yylayyr-a-baly-totor-a-yaratyusylar-yyyyldy-1233491 Йылайырҙа балыҡ тоторға яратыусылар йыйылды]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
* Һаумыһығыҙ, ауылдаштар 2021 йыл<ref>[https://zilair.bashkortostan.ru/presscenter/news/374461/ Матрай встретил своих односельчан]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
* Мөхәмәтрәхим булған исеме<ref>[https://bashkizi.ru/articles/auyl-ulyshy/2021-08-04/m-h-m-tr-him-bul-an-iseme-2450290 Мөхәмәтрәхим булған исеме]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
* 

== Видеояҙмалар ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=cpTAwt9C0k4 Йылайыр районы Матрай ауылы мәҙәниәт йорто «Илһам» халыҡ театры актрисаһы Нурия Мәҡсүтова]
* Алтын тирмә. 17 декабрь 2021 йыл.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=mZsmu1k5wUE Алтын тирма. Народные театры Зилаирского р-на Илхам и Краснокамского р-на Замандаш]</ref>

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с. — ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{V|10|04|2022}}
* {{ИСДБ}}{{ref-ru}} {{V|10|04|2022}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|88833}}{{V|10|04|2022}}
 
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}


{{Йылайыр районы ауылдары}}

[[Категория:Йылайыр районы ауылдары]]
Матрай (Мөхәммәтрәхим) () — Башҡортостан Республикаһының Йылайыр районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 940 кеше булған.
Почта индексы — 453694, ОКАТО коды — 80227000001.
 

 Халыҡ һаны 
 Милли составы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 95 % тәшкил итә.

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1900 йыл279 1920 йыл 26 август512 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар41120820350,649,4 1959 йыл 15 ғинуар73634339346,653,4 1970 йыл 15 ғинуар112954758248,451,6 1979 йыл 17 ғинуар108251656647,752,3 1989 йыл 12 ғинуар110654356349,150,9 2002 йыл 9 октябрь96744152645,654,4 2010 йыл 14 октябрь94045248848,151,9

 Географик урыны 
 Район үҙәгенә тиклем (Йылайыр): 58 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 105 км

 Билдәле шәхестәре 
 Үтәев Рәшит Зиннәт улы (10.01.1940—8.04.2022), журналист, йәмәғәтсе, шахматсы һәм шашкасы. 1968—2005 йылдарҙа «Баймакский вестник» гәзитенең мөхәррир урынбаҫары. 1969 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981). Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзының Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге (1992) һәм Баймаҡ районының Сәғит Мифтахов исемендәге журналистар (1977) премиялары лауреаты.
 Ярлыҡапов Абрар Бәҙретдин улы (12.07.1942) — ғалим-иҡтисадсы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Иҡтисад фәндәре докторы (1997), профессор (2007). 1968—1972 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары, Башҡорт АССР-ының 7-се һәм 8-се саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. Халыҡтар Дуҫлығы (198) һәм «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалерыЯрлыкапов Абрар Бадретдинович — Башкирская энциклопедия .
 Яҡшыгилдин Шәмсетдин Ғәләүетдин улы (1896—1973) — Беренсе донъя һуғышында (1915—1918), Граждандар һуғышында (1918—1922), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы

 Урамдары 

 Быҙаулыҡ урамы ()
 Г.Насыров урамы ()
 З. Вәлиди урамы ()
 З. Ҡаҙнабаев урамы ()
 Йәштәр урамы ()
 Октябрь урамы ()
 1 Май урамы ()
 С. Юлаев урам ()
 Баҡса урамы ()
 Хоҙайбирҙин урамы ()
 Ш. Бабич урамы ()
 Шайморатов урамы ()Улицы

 Ер-һыу атамалары 
Түбәндәге һылтанма буйынса уҡығыҙТыуған яҡ: топонимдар һәм һөйләү теле. Диалектология һәм ономастика буйынса һәләтле уҡыусыларҙың III Республика ғилми-ғәмәли конференция материалдары. 23 март 2017 йыл. 3-сө йыйынтыҡ. 14 — 18-се биттәр.

 Тарихы 
Боронғоларҙан яҙып алған легендаға ярашлы, ауылға 1755 йылда Ишбулды ауылында тыуып үҫкән Мөхәмәтрәхим Алғышаев нигеҙ һалған. Әммә архив документтарын тикшереү легенданың теүәл булмауын күрһәтә: XVIII быуат документтарында һәм 1795—1834 йылдарҙағы ревизия материалдарында был ауылдар юҡ. Ырымбур өйәҙе Түңгәүер улусы Юлдыбай ауылы буйынса 1816 йылғы ревизия материалдарында бер йортта йәшәгән 47 йәшлек Игелек Алғышаев һәм уның ҡустыһы Мөхәмәтрәхим Алғышаев (уға 24 йәш) ҡатыны Дәүләтбикә (23 йәш) күрһәтелгән. Тимәк, Мөхәмәтрәхим ауылына нигеҙ һалыусы Юлдыбай ауылы кешеһе. Был башҡа документтар менән дә раҫлана. Туңгәүер улусы Мөхәмәтрәхим ауылы 1859 йылғы ревизия материалдарында теркәлгән. Был ваҡытта ул 4-се Башҡорт кантонының 1-се тирмәһенә ҡараған, һәм унда 21 йорт иҫәпләнгән. Ошо документтан күренеүенсә, тәүге тапҡыр Мөхәмәтрәхим ауылы 1850 йылғы IX ревизияла теркәлгән. Унда 20 ихата булған. Әммә 1850 йылғы материалдар беҙгә барып етмәгән. Ошо уҡ документта күрһәтелгәнсә, 1855 йылда 63 йәшлек Мөхәмәтрәхим Алғышаевтың улы Сәйетов вафат була, уның исеме ауылға бирелгән. 1858 йылда Мөхәмәтрәхим ауылы халҡы формалашыуы дауам итә: Юлдыбай аулынан «башлыҡ бойороғо буйынса» бында Әбделмән Балыҡбаевтың ғаиләһе күсерелә. 1859 йылда Мөхәмәтрәхим ауылында 21 йорт һәм 162 кеше иҫәпләнә (81 ир-ат һәм 81 ҡатын-ҡыҙ). Тулыһынса һылтанма буйынса рус телендә уҡығыҙИз истории села Матраево Зилаирского района.

 Топонимикаһы 
Түбәндәге һылтанма буйынса уҡығыҙЙылайыр районы Матрай ауылының ер-һыу атамалары.

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Матрай мәктәбе

 Матбуғатта 
 Йылайырҙа балыҡ тоторға яратыусылар йыйылдыЙылайырҙа балыҡ тоторға яратыусылар йыйылды
 Һаумыһығыҙ, ауылдаштар 2021 йылМатрай встретил своих односельчан
 Мөхәмәтрәхим булған исемеМөхәмәтрәхим булған исеме
 

 Видеояҙмалар 
 Йылайыр районы Матрай ауылы мәҙәниәт йорто «Илһам» халыҡ театры актрисаһы Нурия Мәҡсүтова
 Алтын тирмә. 17 декабрь 2021 йыл.Алтын тирма. Народные театры Зилаирского р-на Илхам и Краснокамского р-на Замандаш

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с. — ISBN 978-5-87691-038-7. 
  

 Һылтанмалар 
 
 

Категория:Йылайыр районы ауылдары