Яр-Бишҡаҙаҡ
{{ТП-Рәсәй|Яр-Бишҡаҙаҡ
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Яр-Бишҡаҙаҡ
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
 | lat_deg                  = 53.504759|lat_min = |lat_sec = 
 | lon_deg                  = 56.028853|lon_min = |lon_sec = 
 | CoordAddon               = type:city_region:RU
 | CoordScale               = 30000 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Ишембай районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = Урман-Бишҡаҙаҡ ауыл советы (Ишембай районы)
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 539
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453239
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           = 34794 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80231875004
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}


'''Яр-Бишҡаҙаҡ''' ({{lang-ru|Яр-Бишкадак}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ишембай районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 539 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. [[Урман-Бишҡаҙаҡ ауыл советы (Ишембай районы)|Урман-Бишҡаҙаҡ ауыл Советының]] административ үҙәге.
Почта индексы — 453239, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80231875004.

== Исеменең килеп сығыуы ==
Ауылдың исеме ике башҡорт һүҙҙәренән: «яр» һәм бишҡаҙаҡ — Юрматы улусының Тәлтем-Юрматы аймағының (һуңыраҡ улусы) ырыу подразделениеһы — һүҙҙәренән тора<ref>{{Статья|автор=|заглавие=В документе за 1757 г. упоминается: "Уфимского уезду, Нагайской дороги, Юрматынской волости, команды старшины Полата Зиликеева, Тельтимского аймаку, башкирцы Бурагул Умирзаков и др., Бишказакова роду Сюяргул Карашаев." Тем самым можно утверждать о принадлежности Бишкадак к Тельтим-Юрматынскому аймаку.|ссылка=|язык=|издание=|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}</ref>. Шулай итеп атамаһы,  урманда йәшәгәндәрҙән ([[Урман-Бишҡаҙаҡ]]) айырмалы рәүештә,  [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] (Кама ҡушылдығы) йылғаһы буйында йәшәгән бишҡаҙаҡтарҙы аңлата.

Халыҡта ауыл атамаһының килеп сығышы тураһында бер нисә легенда йөрөй. Уларҙың береһе үҙ йорттарын [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғаһы яры буйында төҙөгән тәүге биш ҡаҙаҡ ғаиләһе тураһында һөйләй. Икенсеһе йорт төҙөгәндә биш ҡаҙағы (сөйө) етмәгән бер ғаилә тураһында һөйләй. 

Революцияға тиклем был ауыл Бишҡаҙаҡ-Смак тип аталған. Смак исеме, моғайын, ауылдың  билдәһеҙ беренсе күскенсеһенең исеменән килеп сыҡҡан. 
[[Файл:Название деревни по Ревизским сказкам.jpg|центр|мини|580x580пкс|<ref>{{Cite web|url=http://www.edoclib.gasrb.ru|title=Исторический архив г. Уфа|author=|website=|date=|publisher=|access-date=2021-07-11|archive-date=2016-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20161120085936/http://edoclib.gasrb.ru/|deadlink=yes}}</ref>]]

==Тарихы ==
1757 йылғы документта телгә алына:<blockquote>«[[Өфө өйәҙе]], Нуғай юлы, Юрматы улусы, Тәлтем аймағы старшинаһы Полат Зиликеев командаһынан башҡорттар Бурағол Оморҙаҡов һәм икенсеһе Бишҡаҙаҡ кешеһе Һөйәрғол Ҡарашаев».  Шулай итеп, Бишҡаҙаҡ Тәлтем-Юрматы аймағына ҡарай, тип раҫларға була<ref name="ufagen.ru" />. </blockquote> Шулай уҡ 1757 йылда Пруссияға ҡаршы Рус походында ҡатнашҡан 500 башҡорт яугиры араһында Бишҡаҙаҡ ауылының биш кешеһенең исеме лә телгә алына: Итбаш Чураков; Москов Иманғолов; Ялсы Иҫәнбаев; Айытҡол Үтәғолов; Ҡоҙаш Яугилдин<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://pomnirod.ru/?ref=|title=Башкиры и мишары - участники похода Русской армии в Пруссию в 1757 г. - Мое Семейное Древо|website=pomnirod.ru|access-date=2021-03-09}}</ref>.</blockquote>


1770 йылда академик Лепёхин етәкселегендәге экспедиция Яр-Бишҡаҙаҡ ауылы янында асфальт таба. Академик үҙенең «Фәндәр академияһы докторы адъютант Иван Лепехиндың Рәсәй дәүләтенең төрлө провинциялары буйлап сәйәхәте тураһында көндәлек яҙмалары» хеҙмәтендә былай тип яҙа:

{{начало цитаты}}«Был урында ҡыҙыҡһыныуыбыҙҙы ҙур булмаған шишмә киҫкенләштерҙе, унда беҙ, ер ҡаҙып, тау нефтенән торған шишмәгә тап булдыҡ. Аршын тирәһе тәрәнлекте ҡаҙып, уның сығанағына барып еттек. Нефтте сиректән саҡ ҡына ашыу ҡалынлыҡтағы ҡатлам үҙенән бүлеп сығарған. Артабан был урынды ҡаҙырға беҙҙең  көс етмәне, шул уҡ ваҡытта бында оҙаҡ йәшәргә лә ваҡыт юҡ ине. Телгә алынған урындан биш саҡрым алыҫлыҡта Башҡорт ауылы Биш-Ҡаҙаҡҡа ҡаршы, [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғаһының иң ярында [[Ағиҙел йылғаһы]]на ағып төшкән ҡалын асфальт хасил булды. Әгәр был урындарҙы тейешенсә эшкәртергә бойороҡ бирелһә, хеҙмәт һәм баҡмасылыҡ юғалмаясаҡ, тип икеләнмәйенсә һығымта яһарға мөмкин».{{конец цитаты|источник=http://www.vatandash.ru/index.php?article=120}} 

[[XVIII быуат]]та ауылдың ҡайһы бер кешеләре Ҡонҡаҙайҙа төпләнә, артабан уны [[Урман-Бишҡаҙаҡ]] тип атайҙар. Ҡонҡаҙайға нигеҙ һалыусы беренсе күскенсе шулай уҡ Бишҡаҙаҡ ауылынан ([[Яр-Бишҡаҙаҡ]]) булғандыр, моғайын.
Ауылға нигеҙ һалынғандан алып халыҡ малсылыҡ, умартасылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгән. Шулай итеп 1839 йылда 20 ихатаға 400 ат, 342 һыйыр, 25 һарыҡ, 104 кәзә тура килә.
180 умартаға эйә булған халыҡ хужалығында умартасылыҡ  билдәле бер роль уйнай. Игенселек был ауылда һиҙелерлек аҙым яһаған — 142 кешенең һәр береһенә 8 бот ужым һәм ярауай иген сәселгән<ref name="ufagen.ru">[http://ufagen.ru/places/ishimbayskiy/smakaevo.html Смакаево | Генеалогия и архивы<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>.

1912 йылда ауылда мәсет теркәлгән. Мулла — Тимерғәле Тимерҡаҙыҡов<ref>{{Cite web|url=http://posredi.ru/blog04_6_muslim_selskiy_mulla_st-rodnov.html|title=Сельский мулла башкирского Предуралья|author=Сергей Синенко|website=Посреди России|date=2012-02-19|publisher=}}</ref>.


== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||539||263||276||48,8||51,2
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}
[[Файл:Динамика численности населения Яр-Бишкадак.png|без|мини|696x696пкс]]

== [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] ветерандары ==
1836-1839 йылдарҙа теркәлгән, [[«1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» миҙалы|«1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн»]] һәм «1812 йылдағы һуғыш иҫтәлегенә» миҙалдары алған [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] ветерандары:
* Өмөтбай Әлимбай улы; 
* Байбулат Аҡбулат улы; 
* Ниғмәтулла Мираҫ улы; 
* Ғәбделзәлил Ҡушбаш улы<ref>{{Cite web|url=https://vk.com/doc-43735530_443187879?dl=d74a1e6f96f6c11afc|title=ВЕТЕРАНЫ ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ВОЙНЫ 1812 ГОДА, УЧТЕННЫЕ В 1836-1839 гг|author=|website=|date=|publisher=}}</ref>. 

== Географик урыны ==
Алыҫлығы:<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref>
* Район үҙәгенә тиклем ([[Ишембай (ҡала)|Ишембай]]): 7 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Урман-Бишҡаҙаҡ]]): 4 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Салауат (ҡала)|Салауат]]): 25 км.

== Урамдары ==
Урам исеме<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/026/000086.html «Налог Белешмәһе» системаһында Яр-Бишҡаҙаҡ ауылы]</ref>:
{{Колонки|3}}
*  Азатлыҡ урамы ({{lang-ru|улица Азатлык}})
* Аҡбуҙат урамы {{lang-ru|улица Акбузат}})
* Бурводстрой урамы ({{lang-ru|улица Бурводстрой}})
* Дуҫлыҡ урамы ({{lang-ru|улица Дружбы}})
* Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru|улица Мира}})
* Сәскәле  урамы ({{lang-ru|улица Цветочная}})
* Йәштәр (урамы) ({{lang-ru|улица Молодежная}})
* Яр урамы {{lang-ru|улица Береговая}})
{{Колонки|конец}}

== Иҡтисады ==
Яр-Бишҡаҙаҡ ПХН ЯСЙ «Подземнефтегаз» эшләй, шулай уҡ [[Көньяҡ Урал]]дағы иң эре [[Яр-Бишҡаҙаҡ таш тоҙ ятҡылы|таш тоҙ]] ятҡылыҡтарының береһе урынлашҡан.

== Автобус ==
[[Ишембай автовокзалы|Автовокзал]] — [[Яр-Бишҡаҙаҡ]] ауылы  № 6 ҡала маршруты йөрөй.

== Иҫтәлекле урындары ==
Ауылдан 8 км төньяҡта башҡорттар өсөн изге тау [[Торатау]] ({{lang-ru|Тратау}}) урынлашҡан.


== Һылтанмалар ==
* [https://vk.com/club140700005 Вконтакте сайтында Яр-Бишҡаҙаҡ] ауылы төркөмө
* [https://www.gosspravka.ru/02/026/000086.html «Налог Белешмәһе» системаһында Яр-Бишҡаҙаҡ ауылы]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Ишембай районы ауылдары}}

[[Категория:Ишембай районы ауылдары]]
Яр-Бишҡаҙаҡ () — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 539 кеше. Урман-Бишҡаҙаҡ ауыл Советының административ үҙәге.
Почта индексы — 453239, ОКАТО коды — 80231875004.

 Исеменең килеп сығыуы 
Ауылдың исеме ике башҡорт һүҙҙәренән: «яр» һәм бишҡаҙаҡ — Юрматы улусының Тәлтем-Юрматы аймағының (һуңыраҡ улусы) ырыу подразделениеһы — һүҙҙәренән тора. Шулай итеп атамаһы,  урманда йәшәгәндәрҙән (Урман-Бишҡаҙаҡ) айырмалы рәүештә,  Ағиҙел (Кама ҡушылдығы) йылғаһы буйында йәшәгән бишҡаҙаҡтарҙы аңлата.

Халыҡта ауыл атамаһының килеп сығышы тураһында бер нисә легенда йөрөй. Уларҙың береһе үҙ йорттарын Ағиҙел йылғаһы яры буйында төҙөгән тәүге биш ҡаҙаҡ ғаиләһе тураһында һөйләй. Икенсеһе йорт төҙөгәндә биш ҡаҙағы (сөйө) етмәгән бер ғаилә тураһында һөйләй. 

Революцияға тиклем был ауыл Бишҡаҙаҡ-Смак тип аталған. Смак исеме, моғайын, ауылдың  билдәһеҙ беренсе күскенсеһенең исеменән килеп сыҡҡан. 
центр|мини|580x580пкс|

Тарихы 
1757 йылғы документта телгә алына:«Өфө өйәҙе, Нуғай юлы, Юрматы улусы, Тәлтем аймағы старшинаһы Полат Зиликеев командаһынан башҡорттар Бурағол Оморҙаҡов һәм икенсеһе Бишҡаҙаҡ кешеһе Һөйәрғол Ҡарашаев».  Шулай итеп, Бишҡаҙаҡ Тәлтем-Юрматы аймағына ҡарай, тип раҫларға була.  Шулай уҡ 1757 йылда Пруссияға ҡаршы Рус походында ҡатнашҡан 500 башҡорт яугиры араһында Бишҡаҙаҡ ауылының биш кешеһенең исеме лә телгә алына: Итбаш Чураков; Москов Иманғолов; Ялсы Иҫәнбаев; Айытҡол Үтәғолов; Ҡоҙаш Яугилдин.</blockquote>

1770 йылда академик Лепёхин етәкселегендәге экспедиция Яр-Бишҡаҙаҡ ауылы янында асфальт таба. Академик үҙенең «Фәндәр академияһы докторы адъютант Иван Лепехиндың Рәсәй дәүләтенең төрлө провинциялары буйлап сәйәхәте тураһында көндәлек яҙмалары» хеҙмәтендә былай тип яҙа:

«Был урында ҡыҙыҡһыныуыбыҙҙы ҙур булмаған шишмә киҫкенләштерҙе, унда беҙ, ер ҡаҙып, тау нефтенән торған шишмәгә тап булдыҡ. Аршын тирәһе тәрәнлекте ҡаҙып, уның сығанағына барып еттек. Нефтте сиректән саҡ ҡына ашыу ҡалынлыҡтағы ҡатлам үҙенән бүлеп сығарған. Артабан был урынды ҡаҙырға беҙҙең  көс етмәне, шул уҡ ваҡытта бында оҙаҡ йәшәргә лә ваҡыт юҡ ине. Телгә алынған урындан биш саҡрым алыҫлыҡта Башҡорт ауылы Биш-Ҡаҙаҡҡа ҡаршы, Ағиҙел йылғаһының иң ярында Ағиҙел йылғаһына ағып төшкән ҡалын асфальт хасил булды. Әгәр был урындарҙы тейешенсә эшкәртергә бойороҡ бирелһә, хеҙмәт һәм баҡмасылыҡ юғалмаясаҡ, тип икеләнмәйенсә һығымта яһарға мөмкин». 

XVIII быуатта ауылдың ҡайһы бер кешеләре Ҡонҡаҙайҙа төпләнә, артабан уны Урман-Бишҡаҙаҡ тип атайҙар. Ҡонҡаҙайға нигеҙ һалыусы беренсе күскенсе шулай уҡ Бишҡаҙаҡ ауылынан (Яр-Бишҡаҙаҡ) булғандыр, моғайын.
Ауылға нигеҙ һалынғандан алып халыҡ малсылыҡ, умартасылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгән. Шулай итеп 1839 йылда 20 ихатаға 400 ат, 342 һыйыр, 25 һарыҡ, 104 кәзә тура килә.
180 умартаға эйә булған халыҡ хужалығында умартасылыҡ  билдәле бер роль уйнай. Игенселек был ауылда һиҙелерлек аҙым яһаған — 142 кешенең һәр береһенә 8 бот ужым һәм ярауай иген сәселгәнСмакаево | Генеалогия и архивы.

1912 йылда ауылда мәсет теркәлгән. Мулла — Тимерғәле Тимерҡаҙыҡов.

 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар 1959 йыл 15 ғинуар 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар 2002 йыл 9 октябрь 2010 йыл 14 октябрь53926327648,851,2

без|мини|696x696пкс

 1812 йылғы Ватан һуғышы ветерандары 
1836-1839 йылдарҙа теркәлгән, «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» һәм «1812 йылдағы һуғыш иҫтәлегенә» миҙалдары алған 1812 йылғы Ватан һуғышы ветерандары:
 Өмөтбай Әлимбай улы; 
 Байбулат Аҡбулат улы; 
 Ниғмәтулла Мираҫ улы; 
 Ғәбделзәлил Ҡушбаш улы. 

 Географик урыны 
Алыҫлығы:
 Район үҙәгенә тиклем (Ишембай): 7 км
 Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Урман-Бишҡаҙаҡ): 4 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Салауат): 25 км.

 Урамдары 
Урам исеме«Налог Белешмәһе» системаһында Яр-Бишҡаҙаҡ ауылы:

  Азатлыҡ урамы ()
 Аҡбуҙат урамы )
 Бурводстрой урамы ()
 Дуҫлыҡ урамы ()
 Тыныслыҡ урамы ()
 Сәскәле  урамы ()
 Йәштәр (урамы) ()
 Яр урамы )

 Иҡтисады 
Яр-Бишҡаҙаҡ ПХН ЯСЙ «Подземнефтегаз» эшләй, шулай уҡ Көньяҡ Уралдағы иң эре таш тоҙ ятҡылыҡтарының береһе урынлашҡан.

 Автобус 
Автовокзал — Яр-Бишҡаҙаҡ ауылы  № 6 ҡала маршруты йөрөй.

 Иҫтәлекле урындары 
Ауылдан 8 км төньяҡта башҡорттар өсөн изге тау Торатау () урынлашҡан.

 Һылтанмалар 
 Вконтакте сайтында Яр-Бишҡаҙаҡ ауылы төркөмө
 «Налог Белешмәһе» системаһында Яр-Бишҡаҙаҡ ауылы

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Ишембай районы ауылдары