Ҡананикольский
{{Ук}}
'''Ҡананикольский''' ({{lang-ru|Кананикольское}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Йылайыр районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 805 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.
Почта индексы — 453683, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80227821000.
 

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||3822||1837||1985||48,1||51,9
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||3302||1461||1841||44,2||55,8
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||2800||1287||1513||46,0||54,0
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||1852||808||1044||43,6||56,4
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||1301||580||721||44,6||55,4
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||990||452||538||45,7||54,3
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||805||365||440||45,3||54,7
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Йылайыр]]): 70 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 120 км

== Урамдары ==
{{Колонки|2}}
* Баймаҡ урамы ({{lang-ru|Баймакская (улица)}})
* Волков урамы ({{lang-ru|Волкова (улица)}})
* Көнсығыш урамы ({{lang-ru|Восточная (улица)}})
* Тау урамы ({{lang-ru|Горная (улица)}})
* Завод урамы ({{lang-ru|Заводская (улица)}})
* Йылға аръяғы урамы ({{lang-ru|Заречная (улица)}})
* Йылайыр урамы ({{lang-ru|Зилаирская (улица)}})
* Ташлы урам ({{lang-ru|Каменная (улица)}})
* Ҡананиколь мал үлеге ҡәберлеге биләмәһе ({{lang-ru|Кананикольский скотомогильник (территория)}})
* Кирбес урамы ({{lang-ru|Кирпичная (улица)}})
* Ҡана урамы ({{lang-ru|Канская (улица)}})
* Инеш урамы ({{lang-ru|Ключевая (улица)}})
* Комсомол урамы ({{lang-ru|Комсомольская (улица)}})
* Кооператив урамы ({{lang-ru|Кооперативная (улица)}})
* Красин урамы ({{lang-ru|Красина (улица)}})
* Ленин урамы ({{lang-ru|Ленина (улица)}})
* Урманлы урамы ({{lang-ru|Лесная (улица)}})
* Логовая урамы ({{lang-ru|Логовая (улица)}})
* Матросов урамы ({{lang-ru|Матросова (улица)}})
* Тыныслыҡ урам ({{lang-ru|Мирная (улица)}})
* {Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная (улица)}})
* Яр буйы урамы ({{lang-ru|Набережная (улица)}})
* Октябрьский урамы ({{lang-ru|Октябрьская (улица)}})
* Урман аҫты урамы ({{lang-ru|Подлесная (улица)}})
* Пролетар урамы ({{lang-ru|Пролетарская (улица)}})
* Профсоюз урамы ({{lang-ru|Профсоюзная (улица)}})
* Быуа урамы ({{lang-ru|Прудовая (улица)}})
* Пугачев (урамы ({{lang-ru|Пугачева (улица)}})
* Шишмә урамы ({{lang-ru|Ручейная (улица)}})
* Баҡса урамы ({{lang-ru|Садовая (улица)}})
* Совет урамы ({{lang-ru|Советская (улица)}})
* Социалистик урам ({{lang-ru|Социалистическая (улица)}})
* Төҙөүселәр урамы ({{lang-ru|Строительная (улица)}})
* Үркәс урамы ({{lang-ru|Уркасская (улица)}})
* Уҡытыусылар урамы ({{lang-ru|Учительская (улица)}})
* Хачин урамы ({{lang-ru|Хачина (улица)}})
* Тау һырты урамы ({{lang-ru|Хребтовая (улица)}})
* Чкалов урамы ({{lang-ru|Чкалова (улица)}})
* Сыуашев урамы ({{lang-ru|Чувашева (улица)}})

<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/023/000009.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 37 по Республике Башкортостан]</ref>
{{Колонки|конец}}

== Тарихы ==
Ауылға [[1753 йыл]]да Ҡананикольск баҡыр иретеү заводы эргәһендәге ҡасаба булараҡ нигеҙ һалына. Завод [[1871 йыл]]да ябыла, ләкин ҡасаба һаман бар.

[[Кананикольск заводы]] башҡорт ерҙәрендә төҙөлгән.

Тәүҙә, 1751 йылдың 25 сентябрендә, [[Нуғай даруғаһы]] Бөрйән улусы башҡорттары менән [[Ҡана (Ағиҙел йылғаһының ҡушылдығы)|Ҡана йылғаһы]] буйындағы 20 йылға яһаҡ милеккә биреү өсөн «урманды заводта тотоу, сабынлыҡтар һәм заводҡа ҡараған башҡа биләмәләр менән, заводтан бөтә яҡҡа 15-әр саҡрым ер алыу өсөн» килешеү төҙөлә. Етмәһә, Ҡана йылғаһы тамағында һәм ул, Мосолов, ҡулланған [[Ағиҙел йылғаһы]]нда, суднолар төҙөү өсөн урман ҡырҡа. Тейешле бойороҡтоң барыһы өсөн дә йылына — 20 һум, ә 20 йыл эсендә 400 һум оброк алырға". Иван Алексеевич Мосолов, егерме йыллыҡ ҡуртым ваҡыты тамамланыуын көтөп тормайынса, 1761 йылдың 25 майында ҡуртымға алынған ерҙәргә һәм уның уң ҡушылдығы — [[Күркәтау]] йылғаһы буйлап ҡуртым өсөн башҡорттарға 525 һум түләгән.

[[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]]на биш йыл ҡалғас, Ҡананиколь заводы йылына 7000 фунттан ашыу баҡыр иретә, йәғни алты мейескә һәр береһе хөкүмәт нормаһынан йылына 1000 фунттан артып китә.

1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиән ихтилалы Ҡананиколь заводында ҡатмарлы һәм ҡапма-ҡаршылыҡлы була. [[Пугачёв Емельян Иванович|Е. И. Пугачевтың]] 1773 йылдың 22 ноябрендәге «Ҡананиколь» заводы клеркы Назар Петрович Сорокинға «пушка һәм йәҙрә, ҡурғаш, дары, һәр төрлө кәрәк-яраҡтар һәм ашығыс рәүештә» алырға бойороҡ бирә.

Крепостнойлыҡ хоҡуғы бөтөрөлгәндән һуң, заводта эштәрҙе ҡыҫҡартыу айырыуса ныҡ күҙәтелә. Эшсе көстәр етешмәү һәм финанс ҡыйынлыҡтар менән бер рәттән баҡыр иретеү заводы мәғдән етешмәүен кисерә. Элек Загряжский руданы алыҫ рудниктарҙан ташыған, ә ирекле ялланма эш шарттарында мәғдәнде алыҫ аранан ташыуыу файҙаһыҙ булып сыҡҡан. Шуға күрә 1860-сы йылдар аҙағында Ҡананикольск заводы туҡтатыла.

[[Февраль революцияһы]]нан һуң күп тә үтмәҫтән, Ҡананикольск заводы ҡасабаһында эшсе депутаттар советы ойошторола. Совет үҙенең тәүге ултырышында уҡ урман сәнәғәтселәренә урман ҡырҡҡан һәм һал ағыҙған эшселәрҙең эш хаҡын арттырырға ҡушҡан ҡарар ҡабул итте.

1961 йыл мәғлүмәттәре буйынса, Ҡананикольский ауылы Йылайыр районының шундай уҡ исемдәге ауыл советы үҙәге булған, унда 3345 кеше йәшәгән<ref>[https://zen.yandex.ru/media/id/5ef87bbb05fe8151d6f1ba68/kananikolskii-zilairskii-raion-bashkortostan-5fc37b7039eab6574d4698b9 Кананикольский. Зилаирский район, Башкортостан.]</ref><ref>[http://kananikol.ru/istoriya-sela-s-kananikolskoe/ История села с. Кананикольское]</ref><ref>[https://gradinf.ru/russia/bashkortostan/zilairskij-rajon/kananikolskoe Кананикольское] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230413193325/https://gradinf.ru/russia/bashkortostan/zilairskij-rajon/kananikolskoe |date=2023-04-13 }}</ref>

== Архитектура ҡомартҡыһы ==
* Элекке Никольский сиркәүе бинаһы (ағастан, 1761)<ref>http://bashenc.online/ba/articles/85164/</ref>

== Инфраструктура ==
* Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, участка дауаханаһы, мәҙәниәт йорто, китапхана, сиркәү бар<ref>http://bashenc.online/ba/articles/85164/</ref>.

== Матбуғатта ==

== Видеофильмдар ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=HkBuD_b518Q Кананикольск — родина предков]
* [https://www.youtube.com/watch?v=Eiw0qwEBZF0 Кананикольское]
* Село Кананикольское. Зилаирский район. Фотография 1933 года. Мы ищем род Передельских.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=CQ_IX-9GgyM Кланя, Маня и Надя Передельская]</ref>

== Билдәле шәхестәр ==
* {{МиҙалБ|ССГ}} [[Волков Николай Иванович]] (25.05.1924—24.10.1983), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, уҡсылар полкы пулемётсыһы, гвардия [[сержант]]ы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945).
* {{МиҙалБ|ССГ}}[[Хачин Георгий Андреевич]] (15.03.1915—2.05.1978), Халхин-Гол йылғаһы буйындағы ҡораллы бәрелештәрҙә, Совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы, орудие тоҫҡаусыһы, өлкән сержант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943).
* [[Вәлиев Фәрит Абдулла улы]] (21.06.1952), ғалим-химик‑органик. Химия фәндәре докторы (1997), профессор (2006). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001).
* [[Михаил Алексеевич Назаров]] (24 май 1927 йыл — 29 август 2019 йыл) — рәссам. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2002). Рәссамдар союзы ағзаһы (1981)<ref>http://bashenc.online/ba/articles/87049/</ref>.
* [[Акилов Терентий Семёнович]] ([[1901]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия сержанты. 20-се һауа һөжүменә ҡаршы оборона (ПВО) айырым дивизионының ДШК (Дегтярёв—Шпагин эре калибрлы пулемёт) менән ҡоралланған 3-сө эскадроны химинструкторы. Гвардия сержанты. III дәрәжә Дан ордены (1945), «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1944) менән бүләкләнгән<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/342-akilov-terentij-semjonovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Акилов Терентий Семёнович]</ref>

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/7898-ananikolskij-jylajyr-r-nynda-y-auyl}}{{V|14|03|2019}}

{{Йылайыр районы ауылдары}}

[[Категория:Йылайыр районы ауылдары]]
Ҡананикольский () — Башҡортостандың Йылайыр районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 805 кеше.
Почта индексы — 453683, ОКАТО коды — 80227821000.
 

 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар38221837198548,151,9 1959 йыл 15 ғинуар33021461184144,255,8 1970 йыл 15 ғинуар28001287151346,054,0 1979 йыл 17 ғинуар1852808104443,656,4 1989 йыл 12 ғинуар130158072144,655,4 2002 йыл 9 октябрь99045253845,754,3 2010 йыл 14 октябрь80536544045,354,7

 Географик урыны 
 Район үҙәгенә тиклем (Йылайыр): 70 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 120 км

 Урамдары 

 Баймаҡ урамы ()
 Волков урамы ()
 Көнсығыш урамы ()
 Тау урамы ()
 Завод урамы ()
 Йылға аръяғы урамы ()
 Йылайыр урамы ()
 Ташлы урам ()
 Ҡананиколь мал үлеге ҡәберлеге биләмәһе ()
 Кирбес урамы ()
 Ҡана урамы ()
 Инеш урамы ()
 Комсомол урамы ()
 Кооператив урамы ()
 Красин урамы ()
 Ленин урамы ()
 Урманлы урамы ()
 Логовая урамы ()
 Матросов урамы ()
 Тыныслыҡ урам ()
 {Йәштәр урамы ()
 Яр буйы урамы ()
 Октябрьский урамы ()
 Урман аҫты урамы ()
 Пролетар урамы ()
 Профсоюз урамы ()
 Быуа урамы ()
 Пугачев (урамы ()
 Шишмә урамы ()
 Баҡса урамы ()
 Совет урамы ()
 Социалистик урам ()
 Төҙөүселәр урамы ()
 Үркәс урамы ()
 Уҡытыусылар урамы ()
 Хачин урамы ()
 Тау һырты урамы ()
 Чкалов урамы ()
 Сыуашев урамы ()

Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 37 по Республике Башкортостан

 Тарихы 
Ауылға 1753 йылда Ҡананикольск баҡыр иретеү заводы эргәһендәге ҡасаба булараҡ нигеҙ һалына. Завод 1871 йылда ябыла, ләкин ҡасаба һаман бар.

Кананикольск заводы башҡорт ерҙәрендә төҙөлгән.

Тәүҙә, 1751 йылдың 25 сентябрендә, Нуғай даруғаһы Бөрйән улусы башҡорттары менән Ҡана йылғаһы буйындағы 20 йылға яһаҡ милеккә биреү өсөн «урманды заводта тотоу, сабынлыҡтар һәм заводҡа ҡараған башҡа биләмәләр менән, заводтан бөтә яҡҡа 15-әр саҡрым ер алыу өсөн» килешеү төҙөлә. Етмәһә, Ҡана йылғаһы тамағында һәм ул, Мосолов, ҡулланған Ағиҙел йылғаһында, суднолар төҙөү өсөн урман ҡырҡа. Тейешле бойороҡтоң барыһы өсөн дә йылына — 20 һум, ә 20 йыл эсендә 400 һум оброк алырға". Иван Алексеевич Мосолов, егерме йыллыҡ ҡуртым ваҡыты тамамланыуын көтөп тормайынса, 1761 йылдың 25 майында ҡуртымға алынған ерҙәргә һәм уның уң ҡушылдығы — Күркәтау йылғаһы буйлап ҡуртым өсөн башҡорттарға 525 һум түләгән.

1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышына биш йыл ҡалғас, Ҡананиколь заводы йылына 7000 фунттан ашыу баҡыр иретә, йәғни алты мейескә һәр береһе хөкүмәт нормаһынан йылына 1000 фунттан артып китә.

1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиән ихтилалы Ҡананиколь заводында ҡатмарлы һәм ҡапма-ҡаршылыҡлы була. Е. И. Пугачевтың 1773 йылдың 22 ноябрендәге «Ҡананиколь» заводы клеркы Назар Петрович Сорокинға «пушка һәм йәҙрә, ҡурғаш, дары, һәр төрлө кәрәк-яраҡтар һәм ашығыс рәүештә» алырға бойороҡ бирә.

Крепостнойлыҡ хоҡуғы бөтөрөлгәндән һуң, заводта эштәрҙе ҡыҫҡартыу айырыуса ныҡ күҙәтелә. Эшсе көстәр етешмәү һәм финанс ҡыйынлыҡтар менән бер рәттән баҡыр иретеү заводы мәғдән етешмәүен кисерә. Элек Загряжский руданы алыҫ рудниктарҙан ташыған, ә ирекле ялланма эш шарттарында мәғдәнде алыҫ аранан ташыуыу файҙаһыҙ булып сыҡҡан. Шуға күрә 1860-сы йылдар аҙағында Ҡананикольск заводы туҡтатыла.

Февраль революцияһынан һуң күп тә үтмәҫтән, Ҡананикольск заводы ҡасабаһында эшсе депутаттар советы ойошторола. Совет үҙенең тәүге ултырышында уҡ урман сәнәғәтселәренә урман ҡырҡҡан һәм һал ағыҙған эшселәрҙең эш хаҡын арттырырға ҡушҡан ҡарар ҡабул итте.

1961 йыл мәғлүмәттәре буйынса, Ҡананикольский ауылы Йылайыр районының шундай уҡ исемдәге ауыл советы үҙәге булған, унда 3345 кеше йәшәгәнКананикольский. Зилаирский район, Башкортостан.История села с. КананикольскоеКананикольское 

 Архитектура ҡомартҡыһы 
 Элекке Никольский сиркәүе бинаһы (ағастан, 1761)http://bashenc.online/ba/articles/85164/

 Инфраструктура 
 Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, участка дауаханаһы, мәҙәниәт йорто, китапхана, сиркәү барhttp://bashenc.online/ba/articles/85164/.

 Матбуғатта 

 Видеофильмдар 
 Кананикольск — родина предков
 Кананикольское
 Село Кананикольское. Зилаирский район. Фотография 1933 года. Мы ищем род Передельских.Кланя, Маня и Надя Передельская

 Билдәле шәхестәр 
  Волков Николай Иванович (25.05.1924—24.10.1983), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкы пулемётсыһы, гвардия сержанты. Советтар Союзы Геройы (1945).
 Хачин Георгий Андреевич (15.03.1915—2.05.1978), Халхин-Гол йылғаһы буйындағы ҡораллы бәрелештәрҙә, Совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы, орудие тоҫҡаусыһы, өлкән сержант. Советтар Союзы Геройы (1943).
 Вәлиев Фәрит Абдулла улы (21.06.1952), ғалим-химик‑органик. Химия фәндәре докторы (1997), профессор (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001).
 Михаил Алексеевич Назаров (24 май 1927 йыл — 29 август 2019 йыл) — рәссам. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2002). Рәссамдар союзы ағзаһы (1981)http://bashenc.online/ba/articles/87049/.
 Акилов Терентий Семёнович (1901 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия сержанты. 20-се һауа һөжүменә ҡаршы оборона (ПВО) айырым дивизионының ДШК (Дегтярёв—Шпагин эре калибрлы пулемёт) менән ҡоралланған 3-сө эскадроны химинструкторы. Гвардия сержанты. III дәрәжә Дан ордены (1945), «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1944) менән бүләкләнгәнШаймуратовцы. Акилов Терентий Семёнович

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.

 Һылтанмалар 
 

Категория:Йылайыр районы ауылдары