Яңы Усман (Бөрйән районы)
{{Башҡа мәғәнәләре|Усман (мәғәнәләр)}}
{{ТП-Рәсәй|Яңы Уҫман
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Яңы Усман
 |төп исеме             =
 |ил                    =Рәсәй
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |изображение          = Ава тарыуал копия.jpg
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 53 | lat_min = 4 | lat_sec = 0
  |lon_deg = 57 | lon_min = 39 | lon_sec = 14
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Бөрйән районы
 |теҙмәләге район       = 
 |вид поселения        = ауыл советы
 |поселение             = Байғаҙы ауыл Советы (Бөрйән районы){{!}}Байғаҙы
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |милли состав           = [[башҡорттар]]
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = Яңы Тарыуал<ref>[https://docs.google.com/file/d/0B6W0k7LyKFYlUWFEYTNJYmhTY1E/edit?usp=sharing Башҡортостан Республикаһының топонимдар һүҙлеге. — Өфө:Китап, 2002 — 256 б.]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 414
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453580
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           =34755 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80219809002
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Яңы Усман'''<ref>дөрөҫө шулай икән</ref> ({{lang-ru|Новоусманово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бөрйән районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 414 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.
Почта индексы — 453580, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80219809002.

== Тарихы ==
Ауылға [[1786 йыл]]дар тирәһендә әтектәр нигеҙ һалған. [[1795 йыл]]да унда 35 ир-егет һәм 33 ҡатын-ҡыҙ менән 13 йорт булған. Килешеү буйынса Ырғыҙлы йылғаһында Вознесенка баҡыр иретеү заводына китеүсе территорияла урынлашҡан була. 1814 йылда Әтек ауылынан 15 ғаилә яңы ауылға күсеп килә. [[1878 йыл]]да 37 йорт була, унда 115 ир-егет һәм 110 ҡатын-ҡыҙ йәшәй.

[[1920 йыл]]ғы халыҡ иҫәбен алыу ике ауылды күрһәтә: Иҫке Усманда 27 йортта 162 кеше йәшәгән, Яңы Усманда 49 йорт була, уларҙа 262 кеше йәшәй. Иң юғары рухи вазифаны Сибай ауылынан килгән Әйүп Тәүәҙилов башҡара. Билдәле фамилияларҙы башлап ебәреүселәр - Үтәбай Әбдрәшитов, Урмантай Юлдашбаев, Туңғатар Ирғәлин, Ишҡужа Илбулов, Илназар Бүлтрүков.

Халыҡ башлыса малсылыҡ менән шөғөлләнгән. 34 йортҡа 155 ат тура килгән, һыйырҙар — 101, һарыҡтар — 22, кәзәләр — 27 баш. Ғәҙәттә, ярым күсмә халыҡта һыйырҙар һаны аттар һанынан ҡалыша. Ауылдың 190 кешеһенә 1842 йылда ужым һәм яҙғы игендең дүрттән бер өлөшө (32 бот) сәселгән<ref>{{ИСДБ|страница=44}}</ref>.

Ауылдың ике кешеһе — Яхья Кинйәбаев һәм Сәпей Аҡкөсөкөв — 1806—1807 йылдарҙа [[Франция]] менән һуғышта ҡатнашыусылар. Генерал М. И. Платов корпусындағы дүрт башҡорт полкының хәрби хәрәкәттәре Пруссия һәм Польша биләмәһендә булған. Был хаҡта [[1810 йыл]]да Петербургта һәм Лондонда сыҡҡан китаптарында Дон казагы П. Чуйкевич һәм инглиз офицеры Роберт Вильсон яҙған.

Икенсе һүҙҙәр буйынса, 1500 башҡорт дошманға ҡаршы һуғыш алып барған, улар "ҡорос шлем һәм тимер кейемдә" булған. Француз кавалерияһы менән көслө алышты тасуирлап, Р. Вильсон башҡорттарҙың "шәхси батырлығын" билдәләй, улар армияға килгәс тә, башҡа казактар менән бергә Аллер йылғаһы аша йөҙөп, француздарға ташлана.

1812 йылғы азатлыҡ һуғышында Наполеонға ҡаршы 15-се полкта ике көмөш миҙал менән бүләкләнгән Яйыҡбай Яныбаев һәм Ишмырҙа Үтәғолов ҡатнаша<ref>{{Cite web |url=http://ufagen.ru/ |title=Генеалогия и архивы<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2011-04-07 |archive-date=2011-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514091218/http://ufagen.ru/ |deadlink=no }}</ref>.

Яңы Усманда егерменсе йылдарҙа 51, 1929—1940 йылдарҙа 35—38 хужалыҡ була. 1928 йылдың  сентябрь – октябрь айҙарында 6-7 хужалыҡтан торған артель ойошторола. Унда иң ярлылар  һәм етемдәр берләшә. Шул уҡ йылда комсомол ячейкаһы төҙөлә.  Артель председателе лә, комсомол секретары ла Малабаев Муса була.  Артель әкренләп ҙурая бара һәм 1936 йылда бөтәһе лә колхозға инеп бөтә<ref>[http://www.burzyan.ru/rural_settlements_in_the_new_form/baygazinsky_village_council/istoriya.doc Яңы Усман ауылы тарихы]</ref>.

== Бөгөнгөһө ==
Яңы Усманда төп мәктәп (Иҫке Собханғол урта дөйөм белем биреү мәктәбе филиалы),  балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.

2010 йылда Ҡолһарин Шәрифулла мәсет төҙөй. 2011 йылда икенсе «Хәлфетдин» мәсете асыла.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||262||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||164||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||200||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||316||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||390||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||414||215||199||51,9||48,1
|-
|}
;Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - башҡорттар (100 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>.


{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
Ауыл [[Бетерә (йылға)|Бетерә]] йылғаһы буйында, Артылыш тауы янында урынлашҡан.
* Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]]): 35 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Байғаҙы]]): 14 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 128 км

== Урамдары ==
* Зәки Вәлиди урамы  ({{lang-ru|улица Заки Валиди}})
* Кусимов урамы  ({{lang-ru|улица Кусимова}})
* Салауат Юлаев урамы  ({{lang-ru|улица Салавата Юлаева}})
* Муса Мортазин урамы  ({{lang-ru|улица Мусы Муртазина}})
* Бетерә урамы  ({{lang-ru|улица Бетеря}})
* Генерал Шайморатов урамы  ({{lang-ru|улица генерала Шаймуратова}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/018/000005.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 20 по Республике Башкортостан]</ref>

== Климаты ==
Климаты киҫкен континенталь. Июлдең уртаса температураһы +16 градус, ғинуарҙа -17 градус һалҡын. Йылына 650-700 миллиметр яуым-төшөм яуа.
== Ер-һыу атамалары ==
{{Колонки|3}}
;Йылғалар
* Бетерә йылғаһы
* Турыйылға
* Ҡыҙыл балыҡ йылғаһы
* Быҙау баш йылғаһы
* Беләү йылғаһы
* Яйҡар йылғаһы
; Ялан-сабынлыҡтар
* Бешәле яланы 
* Буҙбейә яланы 
* Ҡормой яланы
* Артылыш яланы  
* Эйәрташ яланы
* Ылаш яланы 
* Суҡ муйыл яланы
;Тау-таштар
* Ҡаршы тау
* Артылыш тау
{{Колонки|конец}}

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Ишморатов Хәләф Хәлфетдин улы]] (2.02.1960) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. «Башлеспром» йәмғиәтенең директорҙар Советы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының беренсе, икенсе һәм бишенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2002). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2004).
* [[Нурмөхәмәтов Әнүәр Әбүбәкер улы]] (9.05.1943—17.03.2009) — театр актёры, режиссёр, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1969 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1983), Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы лауреаты (1980)<ref>[https://bashmusic.net/ru/teatr/teatralnye-rezhissery/nurmukhametov-anvar-abubakirovich Нурмухаметов Анвар Абубакирович]</ref>.
* [[Мәзитов Шәфҡәт Әхмәтғәҙи улы]] ([[25 июль]] [[1971 йыл]]) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2020)

== Видеофильмдарҙа ==
*[https://yandex.ru/video/preview/?text=Новоусманово%20Бурзянского%20района%20в%20видеофильмах&path=yandex_search&parent-reqid=1647436392682359-5536016797617497995-sas2-0565-5f1-sas-l7-balancer-8080-BAL-2265&from_type=vast&filmId=2057718261994535605 Новая мечеть в Новоусманово]
* [https://yandex.ru/video/preview/?text=Новоусманово%20Бурзянского%20района%20в%20видеофильмах&path=yandex_search&parent-reqid=1647436862256118-6444261941147173664-sas2-0989-48a-sas-l7-balancer-8080-BAL-9185&from_type=vast&filmId=9444150134142272439 Анвар Абубакирович Нурмухаметов [Версия съемок в Новоусманово]]

== Ревизия материалдарында ==
1834 йылда<ref>[https://basharchive.ru/census/reviz/54556/ ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Яңы Усман ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.

== Сығанаҡтар ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}
== Һылтанмалар ==
* [https://basharchive.ru/census/reviz/54556/ 1834 йылғы ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{ИСДБ|страница=44}}
* [http://bashenc.online/ru/search/?q=Новоусманово Новоусманово]
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Бөрйән районы ауылдары}}

[[Категория:Бөрйән районы ауылдары]]
Яңы Усмандөрөҫө шулай икән () — Башҡортостандың Бөрйән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 414 кеше.
Почта индексы — 453580, ОКАТО коды — 80219809002.

 Тарихы 
Ауылға 1786 йылдар тирәһендә әтектәр нигеҙ һалған. 1795 йылда унда 35 ир-егет һәм 33 ҡатын-ҡыҙ менән 13 йорт булған. Килешеү буйынса Ырғыҙлы йылғаһында Вознесенка баҡыр иретеү заводына китеүсе территорияла урынлашҡан була. 1814 йылда Әтек ауылынан 15 ғаилә яңы ауылға күсеп килә. 1878 йылда 37 йорт була, унда 115 ир-егет һәм 110 ҡатын-ҡыҙ йәшәй.

1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу ике ауылды күрһәтә: Иҫке Усманда 27 йортта 162 кеше йәшәгән, Яңы Усманда 49 йорт була, уларҙа 262 кеше йәшәй. Иң юғары рухи вазифаны Сибай ауылынан килгән Әйүп Тәүәҙилов башҡара. Билдәле фамилияларҙы башлап ебәреүселәр - Үтәбай Әбдрәшитов, Урмантай Юлдашбаев, Туңғатар Ирғәлин, Ишҡужа Илбулов, Илназар Бүлтрүков.

Халыҡ башлыса малсылыҡ менән шөғөлләнгән. 34 йортҡа 155 ат тура килгән, һыйырҙар — 101, һарыҡтар — 22, кәзәләр — 27 баш. Ғәҙәттә, ярым күсмә халыҡта һыйырҙар һаны аттар һанынан ҡалыша. Ауылдың 190 кешеһенә 1842 йылда ужым һәм яҙғы игендең дүрттән бер өлөшө (32 бот) сәселгән.

Ауылдың ике кешеһе — Яхья Кинйәбаев һәм Сәпей Аҡкөсөкөв — 1806—1807 йылдарҙа Франция менән һуғышта ҡатнашыусылар. Генерал М. И. Платов корпусындағы дүрт башҡорт полкының хәрби хәрәкәттәре Пруссия һәм Польша биләмәһендә булған. Был хаҡта 1810 йылда Петербургта һәм Лондонда сыҡҡан китаптарында Дон казагы П. Чуйкевич һәм инглиз офицеры Роберт Вильсон яҙған.

Икенсе һүҙҙәр буйынса, 1500 башҡорт дошманға ҡаршы һуғыш алып барған, улар "ҡорос шлем һәм тимер кейемдә" булған. Француз кавалерияһы менән көслө алышты тасуирлап, Р. Вильсон башҡорттарҙың "шәхси батырлығын" билдәләй, улар армияға килгәс тә, башҡа казактар менән бергә Аллер йылғаһы аша йөҙөп, француздарға ташлана.

1812 йылғы азатлыҡ һуғышында Наполеонға ҡаршы 15-се полкта ике көмөш миҙал менән бүләкләнгән Яйыҡбай Яныбаев һәм Ишмырҙа Үтәғолов ҡатнаша.

Яңы Усманда егерменсе йылдарҙа 51, 1929—1940 йылдарҙа 35—38 хужалыҡ була. 1928 йылдың  сентябрь – октябрь айҙарында 6-7 хужалыҡтан торған артель ойошторола. Унда иң ярлылар  һәм етемдәр берләшә. Шул уҡ йылда комсомол ячейкаһы төҙөлә.  Артель председателе лә, комсомол секретары ла Малабаев Муса була.  Артель әкренләп ҙурая бара һәм 1936 йылда бөтәһе лә колхозға инеп бөтәЯңы Усман ауылы тарихы.

 Бөгөнгөһө 
Яңы Усманда төп мәктәп (Иҫке Собханғол урта дөйөм белем биреү мәктәбе филиалы),  балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.

2010 йылда Ҡолһарин Шәрифулла мәсет төҙөй. 2011 йылда икенсе «Хәлфетдин» мәсете асыла.

 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар) 1920 йыл 26 август262 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар164 1959 йыл 15 ғинуар200 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар316 2002 йыл 9 октябрь390 2010 йыл 14 октябрь41421519951,948,1
Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - башҡорттар (100 %)Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — Excel форматында ҡушымта .

 Географик урыны 
Ауыл Бетерә йылғаһы буйында, Артылыш тауы янында урынлашҡан.
 Район үҙәгенә тиклем (Иҫке Собханғол): 35 км
 Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Байғаҙы): 14 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 128 км

 Урамдары 
 Зәки Вәлиди урамы  ()
 Кусимов урамы  ()
 Салауат Юлаев урамы  ()
 Муса Мортазин урамы  ()
 Бетерә урамы  ()
 Генерал Шайморатов урамы  ()Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 20 по Республике Башкортостан

 Климаты 
Климаты киҫкен континенталь. Июлдең уртаса температураһы +16 градус, ғинуарҙа -17 градус һалҡын. Йылына 650-700 миллиметр яуым-төшөм яуа.
 Ер-һыу атамалары 

Йылғалар
 Бетерә йылғаһы
 Турыйылға
 Ҡыҙыл балыҡ йылғаһы
 Быҙау баш йылғаһы
 Беләү йылғаһы
 Яйҡар йылғаһы
 Ялан-сабынлыҡтар
 Бешәле яланы 
 Буҙбейә яланы 
 Ҡормой яланы
 Артылыш яланы  
 Эйәрташ яланы
 Ылаш яланы 
 Суҡ муйыл яланы
Тау-таштар
 Ҡаршы тау
 Артылыш тау

 Билдәле шәхестәре 
 Ишморатов Хәләф Хәлфетдин улы (2.02.1960) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. «Башлеспром» йәмғиәтенең директорҙар Советы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының беренсе, икенсе һәм бишенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2002). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2004).
 Нурмөхәмәтов Әнүәр Әбүбәкер улы (9.05.1943—17.03.2009) — театр актёры, режиссёр, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1969 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1983), Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы лауреаты (1980)Нурмухаметов Анвар Абубакирович.
 Мәзитов Шәфҡәт Әхмәтғәҙи улы (25 июль 1971 йыл) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2020)

 Видеофильмдарҙа 
Новая мечеть в Новоусманово
 Анвар Абубакирович Нурмухаметов [Версия съемок в Новоусманово]

 Ревизия материалдарында 
1834 йылдаревизия материалдары Яңы Усман ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.

 Сығанаҡтар 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 1834 йылғы ревизия материалдары
 
 Новоусманово

Категория:Бөрйән районы ауылдары