Бөйөк Британия
{{Ил
|Башҡортса исеме=Бөйөк Британияның һәм Төньяҡ Ирландияның Берләшкән Короллеге
|Төп исеме=United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland
|Төп килеш=Бөйөк Британия
|Герб=Royal Coat of Arms of the United Kingdom.svg
|Герб урынына = Короле Гербы|Гербы
|Нигеҙ һалынған=[[1801]]
|Аудио=United States Navy Band - God Save the King.oga
|Девиз=[[Dieu et mon droit]]»<br />&nbsp;«(Хоҙайым һәм хоҡуғым)
|Гимн исеме=God Save the Queen
|Гимн=
|Идара итеү формаһы=[[Конституцион монархия]]
|Картала=Europe-UK.svg
|Телдәр=[[Инглиз теле]]
|Бойондороҡһоҙлоҡ яулауы=
|Башҡала=[[Лондон]]
|Иң ҙур ҡалалары=[[Лондон]], [[Эдинбург]]
|Етәкселәр вазифалары=[[Дәүләт башлығы]]<br>[[Премьер-министр]]
|Етәкселәр=[[Карл III (Бөйөк Британияның король)|Карл III]]<br>[[Риши Сунак]]
|Территория буйынса урын=77
|Территория=244 101
|Һыу %=1,3
|Халыҡ буйынса урыны=21
|Халыҡ=60 441 457
|Иҫәп йылы=2005
|Халыҡ тығыҙлығы=247
|ЭТП =1 736 377 млн.
|ЭТП иҫәпләү йылы=2004
|ЭТП буйынса урын=6
|Кеше башына ЭТП=30 900
|Валюта=[[Фунт стерлиң]] (GBP)
|Домен=[[.uk]] 
|Телефон коды=44
|Ваҡыт бүлкәте=0
}}
'''Бөйөк Брита́ния''' ({{lang-en|Great Britain}}), рәсми исеме — '''Бөйөк Британияның һәм Төньяҡ Ирландияның Берләшкән Короллеге''' ({{lang-en|The United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland}}), инглиз телендә '''Берләшкән Короллек''' тип аталыуы ла осрай ({{lang-en|United Kingdom}}) — [[Төньяҡ-көнбайыш Европа]]лағы дәүләт, [[БМО-ның Именлек Советы]] ағзаһы.

Баш ҡалаһы — [[Лондон]]. Идара итеү формаһы — [[конституцион монархия|парламентлы (конституцион) монархия]].

Административ-территориаль бүленеүе формаһы буйынса [[унитар дәүләт]] булыуына ҡарамаҫтан, [[Англия]]нан тыш бөтә Берләшкән Короллек өлөштәренең ҙур автономияһы бар.

Берләшкән Короллек [[Бөйөк Британия утрауы]]нда һәм өлөшләтә [[Ирландия утрауы]]нда урынлашҡан. Шулай уҡ Берләшкән Короллеккә инмәгән әммә уның өлөшө булған [[Британиянан бойондороҡло территориялар]] һәм [[Британияның Корона биләмәләре]] бар.

Майҙаны — 244,9 мең км². Дәүләт башлығы — королева (король). Халҡы — 60,4 млн кеше (2005): инглиздәр (83 %), шотландтар (8,6 %), валлийҙар (4,9 %), ирландтар (2,9 %). Рәсми тел — инглиз теле. Диндарҙарҙың күпселеге — протестанттар.

Ил [[НАТО|Төньяҡ Атлантик Килешеү Ойошмаһы — НАТО]] ағзаһы.

== Тарихы ==
[[Файл:Coat of Arms of England (1558-1603).svg|thumb|right|260px|[[Англия гербы]], 1558—1603 йылдар]]
Британ утрауҙарында кешеләр 30 мең йыл элек йәшәгән ([[Стоунһендж]]).

Б. э. тиклемге 800—500 йылдарҙа утрауҙа [[бриттар]], [[кельттар]] һәм [[гэлдар]]ҙың йәшәүе тураһында мәғлүмәт бар.

Б. э. тиклемге 43 йылда [[Кент]]та 4 рим легионы кораблдәрҙән төшә. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә рим ғәскәрҙәре [[бриттар]]ҙы һәм [[кельттар]]ҙы [[:ru: Римское завоевание Британии|еңә]].Рим власы утрауҙарҙа [[IV быуат]]ҡа тиклем һаҡлана.

[[V быуат]]та утрауҙарға герман ырыуҙарҙын береһе — [[англосакстар]] күсеп ултыра. Улар [[бриттар]]ҙы һәм [[кельттар]]ҙы хәҙерге [[Уэльс]] һәм [[Шотландия]] территорияһына ҡыуып сығара.

=== Бөйөк Альфред етәкселеғе (871—901) ===
'''Бөйөк Альфре́д ''' (англо-сакс ''Ælfrēd se Grēata''; {{lang-en|Alfred the Great}}; ян. [[849]] — [[26 октябрь]] [[899]]<ref name="Jens Chr.">''Jens Chr''. [http://danmarkshistorien.dk/leksikon-og-kilder/vis/materiale/ottars-og-wulfstans-nordiske-rejsebeskrivelser-ca-890/ Ottars og Wulfstans nordiske rejsebeskrivelser ca. 890]. Institut for Kultur og Samfund.</ref> / [[28 октябрь]] [[901]]) — 871—899 йылдарҙа Уэссекс Короле.

871—899 йылдарҙа [[Альфред Бөйөк]] сакстарҙың иң эре дәүләте Уэссексты (артабан [[Англия|Англия Короллеге]]) төҙөй.

=== Вильгельм I Яулап алыусы етәкселеге (1066—1087) ===
'''Вильге́льм I Яулап алыусы''' ('''Вильгельм Нормандиянан''' йәки '''Вильгельм Законға ярашлы тыумаған'''); ({{lang-en|William I the Conqueror, William the Bastard}}, {{lang-fr|Guillaume le Conquérant, Guillaume le Bâtard}}; [[1027]]/[[1028]],[[Фалез (Кальвадос)|Фалез]] — 09.09.1087) — [[Нормандия]] герцогы, (1035 йылдан) һәм 1066 йылдан [[Англия]] короле. Норманд Яулап алыуын ойоштороусы, Европаның [[XI быуат]]тағы иң эре сәйәси эшмәкәре.

1066 йылдарҙа [[Англия|Англия Короллегенә]] Нормандия герцогы [[Вильгельм I Яулап алыусы|Вильгельм I]] [[Норманд Яулап алыуы|яулап ала]]. [[Норманд династияһы]] Англияла 1154 йылға тиклем идара итә.

=== Стефан етәкселеғе (1135—1154) ===
'''Стефан''' ({{lang-en|Stephen}} (ок. [[1092]]/[[1096|6]], [[Блуа]] — [[25 октябрь]] [[1154]], [[Дувр]]), шулай уҡ '''Стефан Блуаский''' (''{{lang|fro|Estienne de Blois}}''), — 1135—1154 йылдарҙа [[Англия короле]]. [[Вильгельм I Яулап алыусы]]ның ейәне.

1135 йылда, [[Генрих I (Англия Короле)|Генрих I]] үлгәндән һуң, [[Матильда (Англия Королеваһы)|Матильдана]] тәхеттән төшөрөү 1135—1154 йылдарҙа Англияла [[Матильда (Англия Королеваһы)|Матильда]] яҡлылар һәм Стефан Блуаский яҡлылар араһында Граждандар һуғышына килтерә.

1154 йылда граждандар һуғышынан һуң идара иткән династия алмаштырыла. 1154—1399 йылдарҙа короллек менән [[Плантагенеттар]] идара итә.

=== Иоанн Ерһеҙ етәкселеғе (1199—1216) ===
'''Иоа́нн''' ('''Джон''') '''Ерһеҙ''' ({{lang-en|John Lackland}}; 24.12.1167, [[Оксфорд]] — 19.10.1216, [[Ньюарк-он-Трент|Ньюарк]]) — 1199—1216 йылдарҙа [[Англия Короле]].

Уның етәкселегендә:
* [[Франция Короле]] [[Филипп II Август]] [[Нормандия]]ны яулап ала
* 1213 йылда [[рим атаһы]]ның вассалына әйләнә
* 1215 йылда [[Бөйөк Азатлыҡ Хартияһына]] ҡул ҡуя

[[Англия]] дәүләтенең иң уңышһыҙ короле тип һанала. Унан һуң бер ниндәй ҙә инглиз, француз, шотланд монарх улына «Иоанн» исемен ҡушмай.

1215 йылда Бөйөк Азатлыҡ Хартия ҡабул ителә.

1337—1453. [[Йөҙ йыллыҡ һуғыш]] — бер яҡтан [[Франция]] һәм уның союздаштары һәм икенсе яҡтан [[Англия]] һәм уның союздаштары араһындағы яҡынса 1337 йылдан алып 1453 йылға тиклем дауам иткән һуғыштар серияһы.

1496 йылда Англия Короле [[Генрих VII]] [[Джон Кабот]]ты Азияға яңы юлдарҙы табыу өсөн экспедицияға ебәрә. [[Атлантик океан]]ды үтеп ул 1497 йылда [[Ньюфаундленд]]ты аса. Ошо йыл [[Британ Империяһы]]ның тыуыу йылы тип иҫәпләнә. [[Джон Кабот]]тын экспедицияһы инглиз тарихында Британ утрауҙарҙарынан ситтә булған беренсе ваҡиға.

1642—1646 йылдарҙа Англияла граждан һуғышы бара.

Ил үҫә. [[XVII быуат]]та ысын империяға әүерелә. [[Британ Империяһы]] кешелек тарихында иң ҙур дәүләт була.

1679 йыл — Хабеас корпус актты ҡабул итеү.

1689 — Хоҡуҡтар тураһында биль ҡабул итеү.

=== 1707 йылдан һуң ===
1707 йылдың 1 майында [[Англия|Англия Короллеге]] [[Шотландия|Шотландия Короллеге]] менән берләшә. Яңы дәүләттен исеме — [[Британия империяһы|Бөйөк Британия]].

1800 йылда [[Ирландия]] менән берләшеү тураһында уния тыуа.
1801 йылдын 1 ғинуарында дәүләттен исеме — Бөйөк Британияның һәм Ирландияның Берләшкән Короллеге.

1927 [[Ирландия]] азатлыҡ юлына баҫа. Ләкин төньяҡ өлөшө ҡала. Дәүләттен яңы исеме Бөйөк Британияның һәм Төньяҡ Ирландияның Берләшкән Короллеге.

== Король статусы тарихы ==
'''Англия Короле''' — [[Англия короллығы]]ның юғары титул. Англия монархияһының рәсми мәғлүмәте буйынса беренсе Англия короле [[Бөйөк Альфред]] тип һанала. Ул 871—899 йылдарҙа сакстарҙын иң эре дәүләтте ([[Уэссекс Короллеғы|Уэссекс]]) короле булған. Иң һуңғы Англия королеваһы — [[Анна (Бөйөк Британия королеваһы)|Анна]]. 1707 йылда Шотландия менән берләшкәс уның вазифа исеме — [[Бөйөк Британия королеваһы]] тип үҙгәртелә.

== Британия Империяһына ингән ерҙәр ==
Европа
* 1066 Гернси (утрау)
* 1066 Джерси (утрау)
* 1171—1541 Лордство Ирландия
* 1346 Мэн (утрау)
* 1541—1801 Ирландия Короллеге
* 1708—1757 Менорка
* 1713 [[Гибралтар]]
* 1763—1782 Менорка
* 1798—1802 [[Менорка]]
* 1800—1813 [[Мальта]]
* 1801—1922 [[Великобритания һәм Ирландия]]
* 1813—1964 [[Мальта]]
* 1807—1890 [[Гельголанд]]
* 1809—1864 [[Ионик утрауҙар]]</font>
* 1878—1960 ''[[Кипр]]''
* 1921—1937 Ирланд азат дәүләте
* 1921 [[Төньяҡ Ирландия]]
* 1945—1949 Оккупацион зона [[Германияла]]
* 1945—1949 Оккупацион зона [[Австрияла]]
* 1960 '''[[Акротири һәм Декелия]]'''
Америка
* 1583—1907 [[Ньюфаундленд һәм Лабрадор]]
* 1607—1776 [[Виргиния]]
* 1619 '''[[Бермуд Утрауҙары]]'''
* 1620—1691 [[Плимутская колония]]
* 1622—1691 [[Мэн]]
* 1629—1691 [[Массачусетс-Бэй]]
* 1632—1776 [[Мэриленд]]
* 1635—1644 [[Сэйбрук (колония)|Сэйбрук]]
* 1636—1776 [[Коннектикут (колония)|Коннектикут]]
* 1636—1776 [[Род-Айленд (колония)|Род-Айленд]]
* 1638—1665 [[Нью-Хейвен (колония)|Нью-Хейвен]]
* 1663—1712 [[Каролина (провинция)|Каролина]]
* 1664—1783 [[Нью-Йорк (провинция)|Нью-Йорк]]
* 1665—1686 [[Нью-Джерси (провинция)|Нью-Джерси]]
* 1670—1870 [[Руперт Ере]]
* 1674—1702 [[Көньяҡ Джерси]]
* 1674—1702 [[Көнбайыш Джерси]]
* 1680—1686 [[Нью-Гэмпшир (провинция)|Нью-Гэмпшир]]
* 1681—1783 [[Пенсильвания (провинция)|Пенсильвания]]
* 1686—1689 [[Яңы Англия]]
* 1689—1783 [[Нью-Гэмпшир (провинция)|Нью-Гэмпшир]]
* 1691—1780 [[Массачусетс-Бэй (провинция)|Массачусетс]]
* 1701—1776 [[Делавэр (колония)|Делавэр]]
* 1702—1776 [[Нью-Джерси (провинция)|Нью-Джерси]]
* 1712—1776 [[Төньяҡ Каролина]]
* 1712—1776 [[Көньяҡ Каролина]]
* 1713—1867 [[Яңы Шотландия]]
* 1732—1776 [[Джорджия (провинция)|Джорджия]]
* 1759—1867 [[Нью-Брансуик]]
* 1763—1873 [[Утрау Принца Эдуарда]]
* 1763—1791 [[Квебек (1763—1791)|Квебек]]
* 1763—1783 [[Көнсығыш Флорида]]
* 1763—1783 [[Көнбайыш Флорида]]
* 1791—1841 [[Үрге Канада]]
* 1791—1841 [[Түбәнге Канада]]
* 1815—1858 [[Яңы Каледония (округ, Британская Северная Америка)|Округ Новая Каледония]]
* 1818—1846 [[Колумбия (округ, Британская Северная Америка)|Колумбия]]/[[Орегонская земля|Орегон]]¹
* 1841—1867 [[Канада (провинция)|Провинция Канада]]
* 1849—1866 [[Ванкувер]]
* 1853—1863 [[Королева Шарлотта Утрауҙары]]
* 1858—1866 [[Британ Колумбияһы]]
* 1859—1870 [[Северо-Западная территория (Канада)|Северо-Западная территория]]
* 1862—1863 [[Стикин (территория)|Территория Стикин]]
* 1866—1871 Ванкувер һәм Британ Колумбияһы
* 1867—1931 <u>''[[Канадская конфедерация|<font color = "#006400">Канадская конфедерация</font>]]''</u>²
* 1907—1949 [[Ньюфаундленд (доминион)|Доминион Ньюфаундленд]]
Латин Америка, Атлантика
* 1605—1979 <u>''[[Сент-Люсия]]''</u>
* 1623—1883 [[Сент-Китс]]
* 1624—1966 <u>''[[Барбадос]]''</u>
* 1625—1650 [[Виргин утрауҙар)|<font color = "#006400">Утрау Святого креста</font>]]
* 1627—1779 [[Сент-Винсент]]
* 1627—1816 [[:en:British Leeward Islands|Подветренные утрауҙар]]
* 1628—1883 [[Невис]]
* 1632—1782 [[Монтсеррат]]
* 1632—1860 [[Антигуа]]
* 1643—1860 [[Ислас-де-ла-Баия|<font color = "#006400">Утрауҙар Бэй</font>]]
* 1650 '''[[Ангилья]]'''
* 1651—1667 Уиллогбиленд ([[Суринам]])
* 1655—1859 <font color = "#006400">[[Берег Москитов]]</font>
* 1655—1962 <u>''[[Ямайка]]''</u>
* 1658 Утрау Святой Елены
* 1666 '''[[Британские Виргинские утрауҙар]]'''
* 1666—1860 [[Барбуда]]
* 1670 '''[[Кайман Утрауҙары]]'''
* 1650—1973 <u>''[[Багамские Утрауҙар|Багамские утрауҙар]]''</u>
* 1630—1641 [[:en:Providence Island colony|<font color = "#006400">Утрау Провиденс</font>]]
* 1670—1689 [[Сан-Андрес-и-Провиденсия|<font color = "#006400">Утрауҙар Сент-Эндрю һәм Провиденс</font>]]
* 1762—1779 [[Гренада тарихы|Гренада]]
* 1763—1778 [[Доминика]]
* 1763—1888 [[Тобаго]]
* 1775—1908 [[Южная Георгия]]
* 1783 '''[[Монтсеррат]]'''
* 1783—1974 <u>''[[История Гренады|Гренада]]''</u>
* 1783—1979 <u>''[[История Сент-Винсента һәм Гренадин|Сент-Винсент һәм Гренадины]]''</u>
* 1783—1978 ''[[Доминика]]''
* 1783 '''[[Теркс һәм Кайкос|Тёркс һәм Кайкос]]'''
* 1797—1888 [[Тринидад (утрау)|Тринидад]]
* 1815 '''[[Утрау Вознесения]]'''²
* 1816 '''[[Тристан-да-Кунья (утрауҙар)|Тристан-да-Кунья]]'''²
* 1814—1966 [[:en:British Guiana|Брит. Гвиана]] (<u>''[[Гайана]]''</u>)³
* 1833—1958 [[:en:British Windward Islands|Наветренные утрауҙар]]
* 1833—1958 [[:en:British Leeward Islands|Подветренные утрауҙар]]
* 1833 '''[[Фолклендские утрауҙар]]'''<sup>4</sup>
* 1860—1981 <u>''[[Антигуа һәм Барбуда]]''</u>
* 1862—1981 [[Британский Гондурас]] (<u>''[[Белиз]]''</u>)
* 1882—1983 <u>''[[Сент-Китс һәм Невис]]''</u>
* 1888—1962 ''[[История Тринидада һәм Тобаго|Тринидад һәм Тобаго]]''
* 1908 '''[[Южная Георгия һәм Южные Сандвичевы Утрауҙар]]'''<sup>4</sup>
* 1958—1962 [[Федерация Вест-Индии]]
Африка
* 1661—1702 [[Джеймс (утрау, Гамбия)|Утрау Джеймс]]
* 1765—1816 [[Гамбия#Европейцы в Гамбии|Сенегамбия]]
* 1787—1961 <u>''[[История Сьерра-Леоне#Британская колонизация|Сьерра-Леоне]]''</u>¹
* 1794—1976 ''[[Сейшельские Утрауҙар|Сейшельские утрауҙар]]''
* 1795—1803 [[Капская колония]]
* 1806—1910 [[Капская колония]]
* 1807—1814 <font color = "#006400">[[Мадейра]]</font>
* 1810—1968 <u>''[[Маврикий]]''</u>¹
* 1810—1965 [[Чагос]]
* 1816—1965 <u>''[[Гамбия#Европейцы в Гамбии|Гамбия]]''</u>²
* 1834—1839 [[Сокотра]]
* 1843—1910 [[Наталь]]
* 1861—1906 [[:en:Lagos Colony|Колония Лагос]]
* 1868—1966 [[Басутоленд]] (''[[Лесото]]'')
* 1867—1957 [[Золотой берег (британская колония)|Золотой берег]] (<u>''[[Гана]]''</u>)¹
* 1877—1881 [[Южно-Африканская Республика (Трансвааль)|Республика Трансвааль]]
* 1878—1910 [[Уолфиш-Бей]]
* 1881—1900 [[Протекторат побережья Нигера|Протекторат Ойл-Риверс]]
* 1882—1922 <font color = "#006400">[[Султанат Египет]]</font>
* 1884—1960 [[Британское Сомали|Британский Сомалиленд]]
* 1885—1895 [[Бечуаналенд|Колония Бечуаналенд]]
* 1885—1966 [[Бечуаналенд|Протекторат Бечуаналенд]] (''[[Ботсвана]]'')
* 1887—1897 [[Страна зулусов|Зулуленд]]
* 1889—1924 [[:en:Barotseland|Баротселанд]]
* 1890—1962 <u>''[[Уганда (протекторат)|Уганда]]''</u>¹
* 1890—1963 [[Занзибар (султанат)|Занзибар]]
* 1890—1895 [[Виту]]ленд
* 1891—1907 [[:en:British Central Africa Protectorate|Брит. Центральная Африка]]
* 1895—1920 [[Британская Восточная Африка|Брит. Восточная Африка]]
* 1899—1956 [[Англо-Египетский Судан]]
* 1900—1914 [[Северная Нигерия]]
* 1900—1914 [[Южная Нигерия]]
* 1900—1910 [[Колония Оранжевой реки]]
* 1900—1910 [[Трансвааль]]
* 1902—1968 ''[[История Эсватиниа|Эсватини]]''
* 1907—1964 [[Ньясаленд]] (<u>''[[Малави]]''</u>)¹
* 1910—1931 <u>''[[Южно-Африканский Союз|<font color = "#006400">Южно-Африканский Союз</font>]]''</u>¹
* 1914—1960 <u>''[[Нигерия (протекторат)|Нигерия]]''</u>¹
* 1915—1931 [[Юго-Западная Африка|<font color = "#006400">Юго-Западная Африка</font>]]³
* 1916—1956 [[Британское Того|Британский Тоголенд]]³
* 1922—1961 [[Британский Камерун]]³
* 1920—1963 <u>''[[Британская Кения|Кения]]''</u>¹
* 1922—1961 [[Танганьика (мандат)|Танганьика]]³
* 1923—1965 [[Южная Родезия]]
* 1924—1964 [[Северная Родезия]] (''[[Замбия]]'')
* 1953—1963 [[Федерация Родезии һәм Ньясаленда]]
* 1965 '''[[Британская территория в Индийском океане]]'''
* 1979—1980 [[Южная Родезия]] (''[[Зимбабве]]'')
Азия
* 1640—1858 [[Мадрасское президентство]]
* 1685—1824 <font color = "#006400">[[Бенкулен]]</font>
* 1687—1858 [[Бомбейское президентство]]
* 1690—1858 [[Бенгальское президентство]]
* 1702—1705 [[Пуло-Кондор]]
* 1721—1949 Индия тузем князлеге
* 1762—1764 [[:en:British occupation of Manila|<font color = "#006400">Манила һәм Кавите</font>]]
* 1786—1826 Пенанг
* 1789—1796 [[Большой Андаман]]
* 1796—1948 [[Цейлон]] (<u>''[[Шри-Ланка]]''</u>)¹
* 1812—1814 [[Банка (утрау)|<font color = "#006400">Бангка</font>]]
* 1812—1824 [[Белитунг]]
* 1819—1826 [[Сингапур]]
* 1820—1971 [[Договорный Оман]] ([[ОАЭ]])
* 1820—1971 [[Бахрейн]]
* 1824—1948 [[Бирма]]
* 1826—1946 [[Стрейтс Сетлментс]]
* 1839—1963 [[Аден]]
* 1839—1842 [[Афганистан]]
* 1841—1997 [[Гонконг]]
* 1841—1946 [[Саравак (Короллеғе)|Короллеғе Саравак]]²
* 1848—1890 [[Лабуан]]
* 1858—1947 [[Британ Индияһы]] (<u>''[[Индия]]''</u>¹, <u>''[[Пакистан]]''</u>¹, [[Мьянма]], ''[[Бангладеш]]'')
* 1858—1872 [[Андаманские һәм Никобарские утрауҙар]]²
* 1861—1947 [[История Сиккима|Сикким]]
* 1873—1896 [[Негри-Сембилан]]
* 1874—1896 [[Селангор]]
* 1874—1896 [[Перак]]
* 1879—1919 [[Афганистан >]]
* 1881—1963 [[Северное Борнео|Протекторат Сев. Борнео]]²
* 1887—1896 [[Паханг]]
* 1886—1963 [[Протекторат Аден]]
* 1887—1965 ''[[История Мальдив|Мальдивские утрауҙар]]''
* 1888—1984 ''[[История Брунея|Бруней]]''²
* 1891—1971 [[Владения Маската һәм Омана|Маскат һәм Оман]] ([[Оман]])
* 1895—1946 [[Федерированные малайские государства]]²
* 1898—1930 [[Британский Вэйхай|<font color = "#006400">Вэйхай</font>]]
* 1899—1961 [[:en:Sheikhdom of Kuwait|Кувейт]]
* 1904—1948 [[Джохор]]
* 1910—1949 [[История Бутана|Бутан]]
* 1909—1946 [[Нефедерированные малайские государства]]³
* 1916—1971 [[История Катара|Катар]]
* 1920—1932 [[Месопотамия (мандатная территория)|<font color = "#006400">Месопотамия</font>]]<sup>4</sup>
* 1920—1948 [[Британский мандат в Палестине|Палестина]]<sup>4</sup>
* 1921—1946 <font color = "#006400">[[Трансиордания]]</font><sup>4</sup>
* 1946—1963 [[:en:Crown Colony of North Borneo|Колония Северное Борнео]]
* 1946—1963 [[:en:Crown Colony of Sarawak|Колония Саравак]]
* 1946—1963 ''[[Послевоенный Сингапур|Сингапур]]''
* 1946—1948 [[Малайский Союз|Малайский союз]]
* 1948—1972 [[Доминион Цейлон]]
* 1948—1957 [[Малайская Федерация]] (''[[Малайзия]]'')
* 1962—1967 [[Федерация Южной Аравии]]
* 1963—1967 [[Протекторат Южной Аравии]]
Австралия, Океания һәм Антарктика
* 1788—1901 [[Яңы Көньяҡ Уэльс]]
* 1788—1901 [[Норфолк (утрау)|Утрау Норфолк]]
* 1803—1901 [[Земля Ван-Димена]] / [[Тасмания]]
* 1807—1863 [[Окленд Утрауҙары]]
* 1824—1980 [[Новые Гебриды]]¹ (''[[Вануату]]'')
* 1826—1901 [[Западная Австралия]]
* 1829—1832 [[Суон-Ривер (колония)|Колония Суон-Ривер]]
* 1836—1901 [[Южная Австралия]]
* 1838 '''[[Утрауҙар Питкэрн]]'''
* 1839—1907 [[Яңы Зеландия]]
* 1841—1933 [[Земля Виктории]]
* 1851—1901 [[Виктория (Австралия)|Колония Виктория]]
* 1857—1955 [[Кокосовые (Килинг) утрауҙар]]
* 1859—1901 [[Квинсленд]]
* 1874—1970 [[История Фиджи|<u>''Фиджи''</u>]]²
* 1877—1976 [[Британские Западно-Тихоокеанские Территории|Британские западно-тихоокеанские территории]]
* 1878—1931 [[Утрауҙар Ашмор һәм Картье|Утрауҙар Ашмор]]
* 1884—1902 [[Папуа (австралийская территория)|Британская Новая Гвинея]]³ (<u>''[[Папуа — Новая Гвинея]]''</u>)
* 1888—1893 [[Короллеғе Раротонга|Раротонга]]
* 1888—1958 [[Утрау Рождества (Австралия)|Утрау Рождества]]²
* 1889—1926 [[Токелау|Утрауҙар Юнион]]
* 1892—1976 [[:en:Gilbert and Ellice Islands|Утрауҙар Гилберта һәм Эллис]]³ (''[[Кирибати]]'' һәм <u>''[[Тувалу]]''</u>)
* 1893—1901 [[Федерация Утрауов Кука|Федерация утрауов Кука]]
* 1893—1978 [[Британские Соломоновы утрауҙар]]³ (<u>''[[Соломоновы утрауҙар]]''</u>)
* 1900—1970 ''[[Тонга]]''
* 1900—1901 [[Ниуэ|Утрау Савидж]]
* 1901—1942 <u>''[[Австралия]]''</u>
* 1907—1953 <u>''[[Доминион Новая Зеландия|<font color = "#006400">Доминион Новая Зеландия</font>]]''</u>
* 1908—1962 [[Южные Шетландские утрауҙар]]<sup>5</sup>
* 1908—1962 [[Южные Оркнейские утрауҙар]]<sup>5</sup>
* 1908—1962 [[Земля Грейама]]<sup>5</sup>
* 1909—1931 [[Утрауҙар Ашмор һәм Картье|Утрауҙар Картье]]
* 1910—1947 [[Утрау Херд һәм утрауҙар Макдональд]]
* 1923 [[Территория Росса|Зависимая территория Росса]]
* 1923—1968 [[Науру]]
* 1930—1933 [[Земля Эндерби]]
* 1939—1979 [[Кантон һәм Эндербери|О-ва Кантон һәм Эндербери]]³
* 1962 '''[[Британская антарктическая территория]]'''<sup>5</sup>

== Дәүләт ҡоролошо ==
Бөйөк Британия Короллеге кодификацияланмған [[Конституция]]һына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә. Бөйөк Британия - [[Конституцион монархия]]. 
=== Башҡарма власть ===
''' Премьер-министр''' — илдең иң юғары вазифаһы.  Премьер-министр хөкүмәт министрзар тәғәйенләү хоҡуғына эйә.
=== Закондар сығарыу власы ===
'''Парламент''' ({{lang-en|Parliament of the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland}})— Бөйөк Британия Короллегенең юғары закондар сығарыу органы.
=== Суд власы ===
Юғары суд составында:
#Юғары суд 80 судъянан тора һәм 3 тармаҡҡа бүленә: король эскәмйәһе ([[лорд]] — баш [[судья]] етәкселек итә), канцлер эскәмйәһе (вице-канцлер етәкселек итә), ғаилә эштәре буйынса эскәмйәһе (бүлек рәйесе етәкселек итә). [[Судья]]лар [[барристер]]ҙарҙан ҡуйыла. 1-се инстанцияһында барған эштәрҙе 1 [[судья]] ҡарай. Король эскәмйәһе сауҙа, дөйөм хоҡуҡ эштәрен ҡарай. Юғары суды ҡарарына ялыу Аппеляция судына бирелә.
#Аппеляция суды
#Корона суды. Корона суды 1971 йылда төҙөлә һәм енәйәт эштәрен ҡарай.

== Башҡортостан менән бәйләнештәре ==
[[Башҡортостан Хөкүмәте]] делегацияһының Бөйөк Британияға визиттар 2000, 2001, 2003—2008 йылдарҙа була.

Бөйөк Британияның делегацияһы Башҡортостанға 1 тапҡыр ғына 2003 йылда килә (Рәсәйҙәге Бөйөк Британия һәм Төньяҡ Ирландия Ҡушма Короллеге илселегенең 1-се секретары һәм Бөйөк Британияның Сит ил эштәре министрлығының Иҡт. сәйәсәт департаменты вәкиле составында).

Бөйөк Британияның делегаттары 2—3 сө [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] эшендә ҡатнаша.

Башҡортостан Республикаһының БДБ-нан башҡа илдәр менән тышҡы сауҙаның дөйөм күләмендә Бөйөк Британия өлөшөнә 0,9 % тура килә (2009). Башҡортостан Республикаһы һәм Бөйөк Британияның тышҡы сауҙа әйләнеше 39,3 млн АҠШ доллары тәшкил итә (2000 й. ҡарағанда 10 тапҡырға кәмерәк).

=== Экспорт ===
Башҡортостандан Бөйөк Британияға экспорты — 35,5 млн доллар (2000 йылда — 393,1 млн доллар);
Тауар структураһы:
# минераль продукттар. Төп экспортёрҙар: [[Газпром Нефтехим Салауат]], [[Башнефть]] (Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводы, Уфанефтехим подразделениялары).
# [[яғыулыҡ]]
# химик продукттар
# [[каучук]]тар
# ағас материалдар
# ҡағыҙ изделиелары
# машиналар
# ҡоролмалар
# транспорт саралары

=== Импорт ===
Бөйөк Британия Башҡортостанға импортлай:
# органик химик берләшмәләр. Төп импортёрҙар: [[Газпром Нефтехим Салауат]], [[Башнефть]] (Уфаоргсинтез подразделениеһы).
# пластмасса изделиелары, ҡоролмалар
# фармацевтика продукция
# туҡланыу продукттары

Дөйөм импорты 3,8 млн доллар тәшкил итә (2000 й. — 5,2 млн доллар).

Башҡортостан Республикаһында, Бөйөк Британияның капиталын йәлеп итеп, 12 берлектәге предприятие эшләй.
Башҡортостан Республикаһы Сауҙа сәнәғәт палатаһында Бөйөк Британияның мәғлүмәт бюроһы бар.

2004 й. [[Екатеринбург]] та генераль консуллыҡ ойошторған Британия төҙөлөш компанияларының мәғлүмәт стенды «Уралстрой—2004» күргәҙмәһендә тәҡдим ителә. Бөйөк Британияның ҡайһы бер фирмалары «Ҡала. Архитектура һәм төҙөлөш—2004», «Газ. Нефть. Технологиялар—2006» халыҡ ара күргәҙмәләрендә (бөтәһе лә — Өфө) ҡатнаша. Бөйөк Британияның вәкилдәре «Халыҡ ара эшлекле осрашыуҙар: Өфө—1997» конф. ҡатнаша.

[[Математика институты]] ғалимдары Бөйөк Британияның ғалимдары менән INTAS программаһы сиктәрендә бәйләнеш тота;

[[Молекулалар һәм кристалдар физикаһы институты]] Уорвик университетының Масс-спектрометрия институты, Биохимия һәм генетика институты Уэльс университетының Биология фәндәре институты һәм Уорвик университетының Үҫемлектәр генетикаһы һәм биотехнологияһы бүлеге, Механика институты Лавборо университеты менән фәнни бәйләнештәр тота, Авиация техник университеты Шеффилд университеты, Радиоэлектроника колледжы Блекпул колледжы менән хеҙмәттәшлек итә. 1997 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты|БДУ]]-ла инглиз студенттары һәм аспиранттары уҡый.

Башҡортостан менән Бөйөк Британияның күптәнге тарихи бәйләнештәре бар.
1818—28 йй. инглиз банкиры Ралль һәм сауҙагәр Доути Биҙәр заводын тота, 20 б. башында Л.Уркарт [[Верхнеурал өйәҙе]]ндә урынлашҡан завод һәм рудниктарҙың контроль акциялар пакеты хужаһы була.

Лондонда Бөтә донъя күргәҙмәһендә (1862) П. М. Обуховтың Златоуст (Косотур) заводында ҡойолған ҡорос пушкалары (алтын миҙалға лайыҡ була) һәм Ырымбур дебет шәлдәре күрһәтелә.

1841 й. [[Ырымбур губернаһы]]нда шотланд геологы Р.Мурчисондың Уралдың геология, география һәм палеонтологияһы буйынса мәғлүмәттәр йыйыусы экспедицияһы эшләй; экспедиция һөҙөмтәләре б са «Европа Рәсәйе һәм Урал тауы геологияһы» (1845; инглиз т.) баҫылып сыға.

1880—1900 йй. Европала, ш. иҫ. Б. Б. В. В. Тиманова гастролдә була.

1926 й. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|БАССР]]-ҙа, инглиз эшселәренең дөйөм забастовкаһын яҡлап, 45 мең һумдан ашыу аҡса йыйыла; шулай уҡ йылда респ. баш күтәреүселәр делегацияһы килә, улар хеҙмәтсәндәр алдында сығыш яһай, респ. хөкүмәте тарафынан ҡабул ителә.

70 се йй. респ. нефть эшкәртеү һәм нефтехимия предприятиеларына Б. Б. ҡоролмалар килтерелә, уларҙы инглиз белгестәре монтажлап, көйләп, эшләтеп ебәрә.
Фән һәм мәҙәниәт өлкәһендә лә хеҙмәттәшлек алып барыла.

Инглиз тикшеренеүселәре Э.Карр, У.Коларз, Т.Ланкина, О.Файджестың хеҙмәттәре Башҡортостан тарихы проблемаларына арналған. [[Байрон Джордж Гордон|Дж. Байронды]]ң «Шильон тотҡоно» (1924), [[Уильям Шекспир|У. Шекспир]]ҙың «Отелло» (1946), «Макбет» (1961), «Тиҫкәре ҡыҙҙы буйһондороу» (1983), Э. Л. Войничтың «Күгәүен» (1968), [[Даниель Дефо|Д. Дефоны]]ң «Робинзон Крузо» (1980, 1990) әҫәр башҡорт теленә тәржемә ителә һәм баҫыла, [[Бикчәнтәев Әнүәр Һаҙый улы|Ә. Һ. Бикчәнтәев]]тең «Ҙур оркестр» (1958) повесы инглиз телендә донъя күрә. Республика театрҙары репертуарына инглиз яҙыусылары әҫәрҙәре буйынсаса спектаклдәр [Шекспирҙың «Гамлет», «Макбет», «Отелло», «Ромео һәм Джульетта», А. Кристиҙың «Ҡапҡан» («Мышеловка»), [[Оскар Уайльд|О. Уайльдты]]ң «Кентервиль өрәге» («Кентервильское привидение»), [[Редьярд Киплинг|Р. Киплингты]]ң «Джунглиҙар китабы» мотивы буйынса «Беҙҙең ҡаныбыҙ бер» («Мы с тобой одной крови») һ.б.] инә.

2005 й. [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле|Ғәскәров Ф. исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] Лондонда «Рус ҡышҡы фестивалендә» ҡатнаша. Башҡортостанда 3 инглиз йәшәй (2002).

1996 й. алып Башҡортостан Республикаһында «Башҡортостан—Бөйөк Британия» дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек ойошмаһы эшләй.

=== Ил башлыҡтары ===
* [[Виктория (Бөйөк Британия Королеваһы)|Королева Виктория]] 1837 йылдан 1901 йылға тиклем етәкләй. Ошо күрһәткес буйынса ул Британияның иң оҙаҡ идара иткән Королеваһы булып иҫәпләнә. Ләкин 2022 йылда Елизавета II тәхеткә ултырыуына 70 йыл тулғандан һуң 7 ай үткәс вафат була.

== Территориаль бүленеү ==
Берләшкән Короллек 4 «тарихи провинция»-ға бүленә: [[Англия]], [[Шотландия]], [[Уэльс]] һәм [[Төньяҡ Ирландия]]. Итглизсә улар ''countries'' ({{lang-ba|илдәр}}) йәиһә ''constituent parts''/''constituent countries'' тип атала.

=== Англия ===
{{articlereference|Англия}}
Англия ({{lang-en|England}}) — Бөйөк Британияһы "тарихи провинциялары"нан иң ҙурыһы. Баш ҡалаһы — [[Лондон]], майҙаны 130 395 [[квадрат километр]], бөтә дөнъя майҙанынан 1/1000-гә яҡын. Халыҡ һаны — 50.762.900 кеше. Англияның үҙ власть органдары (йәғни [[парламент]] һәм [[хөкүмәт]]) юҡ, [[Бөйөк Британия Хөкүмәте]] һәм [[Бөйөк Британия Парламенты]] Англияның төп власть органдары булып һанала. Берҙән-бер рәсми тел — инглиз теле. Иң ҙур ҡалалары — [[Лондон]], [[Манчестер]], [[Лидс]] һ.б.

=== Уэльс ===
{{articlereference|Уэльс}}
Уэльс — Бөйөк Британияның 4 иң әһәмиәтле булғандарҙын административ өлөшө. Күптән үткән заман кельт ырыуҙарҙын конгломераты.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Навигационный блок
 | state     = collapsed
 | заголовок = Бөйөк Британия
| Европа
| G20
| Европа Берләшмәһе
| Төньяҡ диңгеҙ буйындағы илдәр
|Урта диңгеҙ буйы өсөн союз
|НАТО
|ОЭСР
|Милләттәр Берләшмәһе
}}
{{Библиоинформация}}

[[Категория:Бөйөк Британия]]
[[Категория:НАТО дәүләттәре]]
[[Категория:Утрауҙағы дәүләттәр]]
[[Категория:Унитар дәүләттәр]]
[[Категория:Короллектәр]]
[[Категория:Парламентар монархиялар]]


{{countries-stub}}
Бөйөк Брита́ния (), рәсми исеме — Бөйөк Британияның һәм Төньяҡ Ирландияның Берләшкән Короллеге (), инглиз телендә Берләшкән Короллек тип аталыуы ла осрай () — Төньяҡ-көнбайыш Европалағы дәүләт, БМО-ның Именлек Советы ағзаһы.

Баш ҡалаһы — Лондон. Идара итеү формаһы — парламентлы (конституцион) монархия.

Административ-территориаль бүленеүе формаһы буйынса унитар дәүләт булыуына ҡарамаҫтан, Англиянан тыш бөтә Берләшкән Короллек өлөштәренең ҙур автономияһы бар.

Берләшкән Короллек Бөйөк Британия утрауында һәм өлөшләтә Ирландия утрауында урынлашҡан. Шулай уҡ Берләшкән Короллеккә инмәгән әммә уның өлөшө булған Британиянан бойондороҡло территориялар һәм Британияның Корона биләмәләре бар.

Майҙаны — 244,9 мең км². Дәүләт башлығы — королева (король). Халҡы — 60,4 млн кеше (2005): инглиздәр (83 %), шотландтар (8,6 %), валлийҙар (4,9 %), ирландтар (2,9 %). Рәсми тел — инглиз теле. Диндарҙарҙың күпселеге — протестанттар.

Ил Төньяҡ Атлантик Килешеү Ойошмаһы — НАТО ағзаһы.

 Тарихы 
thumb|right|260px|Англия гербы, 1558—1603 йылдар
Британ утрауҙарында кешеләр 30 мең йыл элек йәшәгән (Стоунһендж).

Б. э. тиклемге 800—500 йылдарҙа утрауҙа бриттар, кельттар һәм гэлдарҙың йәшәүе тураһында мәғлүмәт бар.

Б. э. тиклемге 43 йылда Кентта 4 рим легионы кораблдәрҙән төшә. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә рим ғәскәрҙәре бриттарҙы һәм кельттарҙы еңә.Рим власы утрауҙарҙа IV быуатҡа тиклем һаҡлана.

V быуатта утрауҙарға герман ырыуҙарҙын береһе — англосакстар күсеп ултыра. Улар бриттарҙы һәм кельттарҙы хәҙерге Уэльс һәм Шотландия территорияһына ҡыуып сығара.

 Бөйөк Альфред етәкселеғе (871—901) 
Бөйөк Альфре́д  (англо-сакс Ælfrēd se Grēata; ; ян. 849 — 26 октябрь 899Jens Chr. Ottars og Wulfstans nordiske rejsebeskrivelser ca. 890. Institut for Kultur og Samfund. / 28 октябрь 901) — 871—899 йылдарҙа Уэссекс Короле.

871—899 йылдарҙа Альфред Бөйөк сакстарҙың иң эре дәүләте Уэссексты (артабан Англия Короллеге) төҙөй.

 Вильгельм I Яулап алыусы етәкселеге (1066—1087) 
Вильге́льм I Яулап алыусы (Вильгельм Нормандиянан йәки Вильгельм Законға ярашлы тыумаған); (, ; 1027/1028,Фалез — 09.09.1087) — Нормандия герцогы, (1035 йылдан) һәм 1066 йылдан Англия короле. Норманд Яулап алыуын ойоштороусы, Европаның XI быуаттағы иң эре сәйәси эшмәкәре.

1066 йылдарҙа Англия Короллегенә Нормандия герцогы Вильгельм I яулап ала. Норманд династияһы Англияла 1154 йылға тиклем идара итә.

 Стефан етәкселеғе (1135—1154) 
Стефан ( (ок. 1092/6, Блуа — 25 октябрь 1154, Дувр), шулай уҡ Стефан Блуаский (), — 1135—1154 йылдарҙа Англия короле. Вильгельм I Яулап алыусының ейәне.

1135 йылда, Генрих I үлгәндән һуң, Матильдана тәхеттән төшөрөү 1135—1154 йылдарҙа Англияла Матильда яҡлылар һәм Стефан Блуаский яҡлылар араһында Граждандар һуғышына килтерә.

1154 йылда граждандар һуғышынан һуң идара иткән династия алмаштырыла. 1154—1399 йылдарҙа короллек менән Плантагенеттар идара итә.

 Иоанн Ерһеҙ етәкселеғе (1199—1216) 
Иоа́нн (Джон) Ерһеҙ (; 24.12.1167, Оксфорд — 19.10.1216, Ньюарк) — 1199—1216 йылдарҙа Англия Короле.

Уның етәкселегендә:
 Франция Короле Филипп II Август Нормандияны яулап ала
 1213 йылда рим атаһының вассалына әйләнә
 1215 йылда Бөйөк Азатлыҡ Хартияһына ҡул ҡуя

Англия дәүләтенең иң уңышһыҙ короле тип һанала. Унан һуң бер ниндәй ҙә инглиз, француз, шотланд монарх улына «Иоанн» исемен ҡушмай.

1215 йылда Бөйөк Азатлыҡ Хартия ҡабул ителә.

1337—1453. Йөҙ йыллыҡ һуғыш — бер яҡтан Франция һәм уның союздаштары һәм икенсе яҡтан Англия һәм уның союздаштары араһындағы яҡынса 1337 йылдан алып 1453 йылға тиклем дауам иткән һуғыштар серияһы.

1496 йылда Англия Короле Генрих VII Джон Каботты Азияға яңы юлдарҙы табыу өсөн экспедицияға ебәрә. Атлантик океанды үтеп ул 1497 йылда Ньюфаундлендты аса. Ошо йыл Британ Империяһының тыуыу йылы тип иҫәпләнә. Джон Каботтын экспедицияһы инглиз тарихында Британ утрауҙарҙарынан ситтә булған беренсе ваҡиға.

1642—1646 йылдарҙа Англияла граждан һуғышы бара.

Ил үҫә. XVII быуатта ысын империяға әүерелә. Британ Империяһы кешелек тарихында иң ҙур дәүләт була.

1679 йыл — Хабеас корпус актты ҡабул итеү.

1689 — Хоҡуҡтар тураһында биль ҡабул итеү.

 1707 йылдан һуң 
1707 йылдың 1 майында Англия Короллеге Шотландия Короллеге менән берләшә. Яңы дәүләттен исеме — Бөйөк Британия.

1800 йылда Ирландия менән берләшеү тураһында уния тыуа.
1801 йылдын 1 ғинуарында дәүләттен исеме — Бөйөк Британияның һәм Ирландияның Берләшкән Короллеге.

1927 Ирландия азатлыҡ юлына баҫа. Ләкин төньяҡ өлөшө ҡала. Дәүләттен яңы исеме Бөйөк Британияның һәм Төньяҡ Ирландияның Берләшкән Короллеге.

 Король статусы тарихы 
Англия Короле — Англия короллығының юғары титул. Англия монархияһының рәсми мәғлүмәте буйынса беренсе Англия короле Бөйөк Альфред тип һанала. Ул 871—899 йылдарҙа сакстарҙын иң эре дәүләтте (Уэссекс) короле булған. Иң һуңғы Англия королеваһы — Анна. 1707 йылда Шотландия менән берләшкәс уның вазифа исеме — Бөйөк Британия королеваһы тип үҙгәртелә.

 Британия Империяһына ингән ерҙәр 
Европа
 1066 Гернси (утрау)
 1066 Джерси (утрау)
 1171—1541 Лордство Ирландия
 1346 Мэн (утрау)
 1541—1801 Ирландия Короллеге
 1708—1757 Менорка
 1713 Гибралтар
 1763—1782 Менорка
 1798—1802 Менорка
 1800—1813 Мальта
 1801—1922 Великобритания һәм Ирландия
 1813—1964 Мальта
 1807—1890 Гельголанд
 1809—1864 Ионик утрауҙар</font>
 1878—1960 Кипр
 1921—1937 Ирланд азат дәүләте
 1921 Төньяҡ Ирландия
 1945—1949 Оккупацион зона Германияла
 1945—1949 Оккупацион зона Австрияла
 1960 Акротири һәм Декелия
Америка
 1583—1907 Ньюфаундленд һәм Лабрадор
 1607—1776 Виргиния
 1619 Бермуд Утрауҙары
 1620—1691 Плимутская колония
 1622—1691 Мэн
 1629—1691 Массачусетс-Бэй
 1632—1776 Мэриленд
 1635—1644 Сэйбрук
 1636—1776 Коннектикут
 1636—1776 Род-Айленд
 1638—1665 Нью-Хейвен
 1663—1712 Каролина
 1664—1783 Нью-Йорк
 1665—1686 Нью-Джерси
 1670—1870 Руперт Ере
 1674—1702 Көньяҡ Джерси
 1674—1702 Көнбайыш Джерси
 1680—1686 Нью-Гэмпшир
 1681—1783 Пенсильвания
 1686—1689 Яңы Англия
 1689—1783 Нью-Гэмпшир
 1691—1780 Массачусетс
 1701—1776 Делавэр
 1702—1776 Нью-Джерси
 1712—1776 Төньяҡ Каролина
 1712—1776 Көньяҡ Каролина
 1713—1867 Яңы Шотландия
 1732—1776 Джорджия
 1759—1867 Нью-Брансуик
 1763—1873 Утрау Принца Эдуарда
 1763—1791 Квебек
 1763—1783 Көнсығыш Флорида
 1763—1783 Көнбайыш Флорида
 1791—1841 Үрге Канада
 1791—1841 Түбәнге Канада
 1815—1858 Округ Новая Каледония
 1818—1846 Колумбия/Орегон¹
 1841—1867 Провинция Канада
 1849—1866 Ванкувер
 1853—1863 Королева Шарлотта Утрауҙары
 1858—1866 Британ Колумбияһы
 1859—1870 Северо-Западная территория
 1862—1863 Территория Стикин
 1866—1871 Ванкувер һәм Британ Колумбияһы
 1867—1931 Канадская конфедерация²
 1907—1949 Доминион Ньюфаундленд
Латин Америка, Атлантика
 1605—1979 Сент-Люсия
 1623—1883 Сент-Китс
 1624—1966 Барбадос
 1625—1650 Утрау Святого креста
 1627—1779 Сент-Винсент
 1627—1816 Подветренные утрауҙар
 1628—1883 Невис
 1632—1782 Монтсеррат
 1632—1860 Антигуа
 1643—1860 Утрауҙар Бэй
 1650 Ангилья
 1651—1667 Уиллогбиленд (Суринам)
 1655—1859 Берег Москитов
 1655—1962 Ямайка
 1658 Утрау Святой Елены
 1666 Британские Виргинские утрауҙар
 1666—1860 Барбуда
 1670 Кайман Утрауҙары
 1650—1973 Багамские утрауҙар
 1630—1641 Утрау Провиденс
 1670—1689 Утрауҙар Сент-Эндрю һәм Провиденс
 1762—1779 Гренада
 1763—1778 Доминика
 1763—1888 Тобаго
 1775—1908 Южная Георгия
 1783 Монтсеррат
 1783—1974 Гренада
 1783—1979 Сент-Винсент һәм Гренадины
 1783—1978 Доминика
 1783 Тёркс һәм Кайкос
 1797—1888 Тринидад
 1815 Утрау Вознесения²
 1816 Тристан-да-Кунья²
 1814—1966 Брит. Гвиана (Гайана)³
 1833—1958 Наветренные утрауҙар
 1833—1958 Подветренные утрауҙар
 1833 Фолклендские утрауҙар4
 1860—1981 Антигуа һәм Барбуда
 1862—1981 Британский Гондурас (Белиз)
 1882—1983 Сент-Китс һәм Невис
 1888—1962 Тринидад һәм Тобаго
 1908 Южная Георгия һәм Южные Сандвичевы Утрауҙар4
 1958—1962 Федерация Вест-Индии
Африка
 1661—1702 Утрау Джеймс
 1765—1816 Сенегамбия
 1787—1961 Сьерра-Леоне¹
 1794—1976 Сейшельские утрауҙар
 1795—1803 Капская колония
 1806—1910 Капская колония
 1807—1814 Мадейра
 1810—1968 Маврикий¹
 1810—1965 Чагос
 1816—1965 Гамбия²
 1834—1839 Сокотра
 1843—1910 Наталь
 1861—1906 Колония Лагос
 1868—1966 Басутоленд (Лесото)
 1867—1957 Золотой берег (Гана)¹
 1877—1881 Республика Трансвааль
 1878—1910 Уолфиш-Бей
 1881—1900 Протекторат Ойл-Риверс
 1882—1922 Султанат Египет
 1884—1960 Британский Сомалиленд
 1885—1895 Колония Бечуаналенд
 1885—1966 Протекторат Бечуаналенд (Ботсвана)
 1887—1897 Зулуленд
 1889—1924 Баротселанд
 1890—1962 Уганда¹
 1890—1963 Занзибар
 1890—1895 Витуленд
 1891—1907 Брит. Центральная Африка
 1895—1920 Брит. Восточная Африка
 1899—1956 Англо-Египетский Судан
 1900—1914 Северная Нигерия
 1900—1914 Южная Нигерия
 1900—1910 Колония Оранжевой реки
 1900—1910 Трансвааль
 1902—1968 Эсватини
 1907—1964 Ньясаленд (Малави)¹
 1910—1931 Южно-Африканский Союз¹
 1914—1960 Нигерия¹
 1915—1931 Юго-Западная Африка³
 1916—1956 Британский Тоголенд³
 1922—1961 Британский Камерун³
 1920—1963 Кения¹
 1922—1961 Танганьика³
 1923—1965 Южная Родезия
 1924—1964 Северная Родезия (Замбия)
 1953—1963 Федерация Родезии һәм Ньясаленда
 1965 Британская территория в Индийском океане
 1979—1980 Южная Родезия (Зимбабве)
Азия
 1640—1858 Мадрасское президентство
 1685—1824 Бенкулен
 1687—1858 Бомбейское президентство
 1690—1858 Бенгальское президентство
 1702—1705 Пуло-Кондор
 1721—1949 Индия тузем князлеге
 1762—1764 Манила һәм Кавите
 1786—1826 Пенанг
 1789—1796 Большой Андаман
 1796—1948 Цейлон (Шри-Ланка)¹
 1812—1814 Бангка
 1812—1824 Белитунг
 1819—1826 Сингапур
 1820—1971 Договорный Оман (ОАЭ)
 1820—1971 Бахрейн
 1824—1948 Бирма
 1826—1946 Стрейтс Сетлментс
 1839—1963 Аден
 1839—1842 Афганистан
 1841—1997 Гонконг
 1841—1946 Короллеғе Саравак²
 1848—1890 Лабуан
 1858—1947 Британ Индияһы (Индия¹, Пакистан¹, Мьянма, Бангладеш)
 1858—1872 Андаманские һәм Никобарские утрауҙар²
 1861—1947 Сикким
 1873—1896 Негри-Сембилан
 1874—1896 Селангор
 1874—1896 Перак
 1879—1919 [[Афганистан >]]
 1881—1963 Протекторат Сев. Борнео²
 1887—1896 Паханг
 1886—1963 Протекторат Аден
 1887—1965 Мальдивские утрауҙар
 1888—1984 Бруней²
 1891—1971 Маскат һәм Оман (Оман)
 1895—1946 Федерированные малайские государства²
 1898—1930 Вэйхай
 1899—1961 Кувейт
 1904—1948 Джохор
 1910—1949 Бутан
 1909—1946 Нефедерированные малайские государства³
 1916—1971 Катар
 1920—1932 Месопотамия4
 1920—1948 Палестина4
 1921—1946 Трансиордания4
 1946—1963 Колония Северное Борнео
 1946—1963 Колония Саравак
 1946—1963 Сингапур
 1946—1948 Малайский союз
 1948—1972 Доминион Цейлон
 1948—1957 Малайская Федерация (Малайзия)
 1962—1967 Федерация Южной Аравии
 1963—1967 Протекторат Южной Аравии
Австралия, Океания һәм Антарктика
 1788—1901 Яңы Көньяҡ Уэльс
 1788—1901 Утрау Норфолк
 1803—1901 Земля Ван-Димена / Тасмания
 1807—1863 Окленд Утрауҙары
 1824—1980 Новые Гебриды¹ (Вануату)
 1826—1901 Западная Австралия
 1829—1832 Колония Суон-Ривер
 1836—1901 Южная Австралия
 1838 Утрауҙар Питкэрн
 1839—1907 Яңы Зеландия
 1841—1933 Земля Виктории
 1851—1901 Колония Виктория
 1857—1955 Кокосовые (Килинг) утрауҙар
 1859—1901 Квинсленд
 1874—1970 Фиджи²
 1877—1976 Британские западно-тихоокеанские территории
 1878—1931 Утрауҙар Ашмор
 1884—1902 Британская Новая Гвинея³ (Папуа — Новая Гвинея)
 1888—1893 Раротонга
 1888—1958 Утрау Рождества²
 1889—1926 Утрауҙар Юнион
 1892—1976 Утрауҙар Гилберта һәм Эллис³ (Кирибати һәм Тувалу)
 1893—1901 Федерация утрауов Кука
 1893—1978 Британские Соломоновы утрауҙар³ (Соломоновы утрауҙар)
 1900—1970 Тонга
 1900—1901 Утрау Савидж
 1901—1942 Австралия
 1907—1953 Доминион Новая Зеландия
 1908—1962 Южные Шетландские утрауҙар5
 1908—1962 Южные Оркнейские утрауҙар5
 1908—1962 Земля Грейама5
 1909—1931 Утрауҙар Картье
 1910—1947 Утрау Херд һәм утрауҙар Макдональд
 1923 Зависимая территория Росса
 1923—1968 Науру
 1930—1933 Земля Эндерби
 1939—1979 О-ва Кантон һәм Эндербери³
 1962 Британская антарктическая территория5

 Дәүләт ҡоролошо 
Бөйөк Британия Короллеге кодификацияланмған Конституцияһына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә. Бөйөк Британия - Конституцион монархия. 
 Башҡарма власть 
 Премьер-министр — илдең иң юғары вазифаһы.  Премьер-министр хөкүмәт министрзар тәғәйенләү хоҡуғына эйә.
 Закондар сығарыу власы 
Парламент ()— Бөйөк Британия Короллегенең юғары закондар сығарыу органы.
 Суд власы 
Юғары суд составында:
Юғары суд 80 судъянан тора һәм 3 тармаҡҡа бүленә: король эскәмйәһе (лорд — баш судья етәкселек итә), канцлер эскәмйәһе (вице-канцлер етәкселек итә), ғаилә эштәре буйынса эскәмйәһе (бүлек рәйесе етәкселек итә). Судьялар барристерҙарҙан ҡуйыла. 1-се инстанцияһында барған эштәрҙе 1 судья ҡарай. Король эскәмйәһе сауҙа, дөйөм хоҡуҡ эштәрен ҡарай. Юғары суды ҡарарына ялыу Аппеляция судына бирелә.
Аппеляция суды
Корона суды. Корона суды 1971 йылда төҙөлә һәм енәйәт эштәрен ҡарай.

 Башҡортостан менән бәйләнештәре 
Башҡортостан Хөкүмәте делегацияһының Бөйөк Британияға визиттар 2000, 2001, 2003—2008 йылдарҙа була.

Бөйөк Британияның делегацияһы Башҡортостанға 1 тапҡыр ғына 2003 йылда килә (Рәсәйҙәге Бөйөк Британия һәм Төньяҡ Ирландия Ҡушма Короллеге илселегенең 1-се секретары һәм Бөйөк Британияның Сит ил эштәре министрлығының Иҡт. сәйәсәт департаменты вәкиле составында).

Бөйөк Британияның делегаттары 2—3 сө Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы эшендә ҡатнаша.

Башҡортостан Республикаһының БДБ-нан башҡа илдәр менән тышҡы сауҙаның дөйөм күләмендә Бөйөк Британия өлөшөнә 0,9 % тура килә (2009). Башҡортостан Республикаһы һәм Бөйөк Британияның тышҡы сауҙа әйләнеше 39,3 млн АҠШ доллары тәшкил итә (2000 й. ҡарағанда 10 тапҡырға кәмерәк).

 Экспорт 
Башҡортостандан Бөйөк Британияға экспорты — 35,5 млн доллар (2000 йылда — 393,1 млн доллар);
Тауар структураһы:
 минераль продукттар. Төп экспортёрҙар: Газпром Нефтехим Салауат, Башнефть (Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводы, Уфанефтехим подразделениялары).
 яғыулыҡ
 химик продукттар
 каучуктар
 ағас материалдар
 ҡағыҙ изделиелары
 машиналар
 ҡоролмалар
 транспорт саралары

 Импорт 
Бөйөк Британия Башҡортостанға импортлай:
 органик химик берләшмәләр. Төп импортёрҙар: Газпром Нефтехим Салауат, Башнефть (Уфаоргсинтез подразделениеһы).
 пластмасса изделиелары, ҡоролмалар
 фармацевтика продукция
 туҡланыу продукттары

Дөйөм импорты 3,8 млн доллар тәшкил итә (2000 й. — 5,2 млн доллар).

Башҡортостан Республикаһында, Бөйөк Британияның капиталын йәлеп итеп, 12 берлектәге предприятие эшләй.
Башҡортостан Республикаһы Сауҙа сәнәғәт палатаһында Бөйөк Британияның мәғлүмәт бюроһы бар.

2004 й. Екатеринбург та генераль консуллыҡ ойошторған Британия төҙөлөш компанияларының мәғлүмәт стенды «Уралстрой—2004» күргәҙмәһендә тәҡдим ителә. Бөйөк Британияның ҡайһы бер фирмалары «Ҡала. Архитектура һәм төҙөлөш—2004», «Газ. Нефть. Технологиялар—2006» халыҡ ара күргәҙмәләрендә (бөтәһе лә — Өфө) ҡатнаша. Бөйөк Британияның вәкилдәре «Халыҡ ара эшлекле осрашыуҙар: Өфө—1997» конф. ҡатнаша.

Математика институты ғалимдары Бөйөк Британияның ғалимдары менән INTAS программаһы сиктәрендә бәйләнеш тота;

Молекулалар һәм кристалдар физикаһы институты Уорвик университетының Масс-спектрометрия институты, Биохимия һәм генетика институты Уэльс университетының Биология фәндәре институты һәм Уорвик университетының Үҫемлектәр генетикаһы һәм биотехнологияһы бүлеге, Механика институты Лавборо университеты менән фәнни бәйләнештәр тота, Авиация техник университеты Шеффилд университеты, Радиоэлектроника колледжы Блекпул колледжы менән хеҙмәттәшлек итә. 1997 йылдан БДУ-ла инглиз студенттары һәм аспиранттары уҡый.

Башҡортостан менән Бөйөк Британияның күптәнге тарихи бәйләнештәре бар.
1818—28 йй. инглиз банкиры Ралль һәм сауҙагәр Доути Биҙәр заводын тота, 20 б. башында Л.Уркарт Верхнеурал өйәҙендә урынлашҡан завод һәм рудниктарҙың контроль акциялар пакеты хужаһы була.

Лондонда Бөтә донъя күргәҙмәһендә (1862) П. М. Обуховтың Златоуст (Косотур) заводында ҡойолған ҡорос пушкалары (алтын миҙалға лайыҡ була) һәм Ырымбур дебет шәлдәре күрһәтелә.

1841 й. Ырымбур губернаһында шотланд геологы Р.Мурчисондың Уралдың геология, география һәм палеонтологияһы буйынса мәғлүмәттәр йыйыусы экспедицияһы эшләй; экспедиция һөҙөмтәләре б са «Европа Рәсәйе һәм Урал тауы геологияһы» (1845; инглиз т.) баҫылып сыға.

1880—1900 йй. Европала, ш. иҫ. Б. Б. В. В. Тиманова гастролдә була.

1926 й. БАССР-ҙа, инглиз эшселәренең дөйөм забастовкаһын яҡлап, 45 мең һумдан ашыу аҡса йыйыла; шулай уҡ йылда респ. баш күтәреүселәр делегацияһы килә, улар хеҙмәтсәндәр алдында сығыш яһай, респ. хөкүмәте тарафынан ҡабул ителә.

70 се йй. респ. нефть эшкәртеү һәм нефтехимия предприятиеларына Б. Б. ҡоролмалар килтерелә, уларҙы инглиз белгестәре монтажлап, көйләп, эшләтеп ебәрә.
Фән һәм мәҙәниәт өлкәһендә лә хеҙмәттәшлек алып барыла.

Инглиз тикшеренеүселәре Э.Карр, У.Коларз, Т.Ланкина, О.Файджестың хеҙмәттәре Башҡортостан тарихы проблемаларына арналған. Дж. Байрондың «Шильон тотҡоно» (1924), У. Шекспирҙың «Отелло» (1946), «Макбет» (1961), «Тиҫкәре ҡыҙҙы буйһондороу» (1983), Э. Л. Войничтың «Күгәүен» (1968), Д. Дефоның «Робинзон Крузо» (1980, 1990) әҫәр башҡорт теленә тәржемә ителә һәм баҫыла, Ә. Һ. Бикчәнтәевтең «Ҙур оркестр» (1958) повесы инглиз телендә донъя күрә. Республика театрҙары репертуарына инглиз яҙыусылары әҫәрҙәре буйынсаса спектаклдәр [Шекспирҙың «Гамлет», «Макбет», «Отелло», «Ромео һәм Джульетта», А. Кристиҙың «Ҡапҡан» («Мышеловка»), О. Уайльдтың «Кентервиль өрәге» («Кентервильское привидение»), Р. Киплингтың «Джунглиҙар китабы» мотивы буйынса «Беҙҙең ҡаныбыҙ бер» («Мы с тобой одной крови») һ.б.] инә.

2005 й. Ғәскәров Ф. исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле Лондонда «Рус ҡышҡы фестивалендә» ҡатнаша. Башҡортостанда 3 инглиз йәшәй (2002).

1996 й. алып Башҡортостан Республикаһында «Башҡортостан—Бөйөк Британия» дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек ойошмаһы эшләй.

 Ил башлыҡтары 
 Королева Виктория 1837 йылдан 1901 йылға тиклем етәкләй. Ошо күрһәткес буйынса ул Британияның иң оҙаҡ идара иткән Королеваһы булып иҫәпләнә. Ләкин 2022 йылда Елизавета II тәхеткә ултырыуына 70 йыл тулғандан һуң 7 ай үткәс вафат була.

 Территориаль бүленеү 
Берләшкән Короллек 4 «тарихи провинция»-ға бүленә: Англия, Шотландия, Уэльс һәм Төньяҡ Ирландия. Итглизсә улар countries () йәиһә constituent parts/constituent countries тип атала.

 Англия 

Англия () — Бөйөк Британияһы "тарихи провинциялары"нан иң ҙурыһы. Баш ҡалаһы — Лондон, майҙаны 130 395 квадрат километр, бөтә дөнъя майҙанынан 1/1000-гә яҡын. Халыҡ һаны — 50.762.900 кеше. Англияның үҙ власть органдары (йәғни парламент һәм хөкүмәт) юҡ, Бөйөк Британия Хөкүмәте һәм Бөйөк Британия Парламенты Англияның төп власть органдары булып һанала. Берҙән-бер рәсми тел — инглиз теле. Иң ҙур ҡалалары — Лондон, Манчестер, Лидс һ.б.

 Уэльс 

Уэльс — Бөйөк Британияның 4 иң әһәмиәтле булғандарҙын административ өлөшө. Күптән үткән заман кельт ырыуҙарҙын конгломераты.

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Бөйөк Британия
Категория:НАТО дәүләттәре
Категория:Утрауҙағы дәүләттәр
Категория:Унитар дәүләттәр
Категория:Короллектәр
Категория:Парламентар монархиялар