Әзербайжан
{{Ил
|Башҡортса исеме=Әзербайжан Республикаһы
|Төп исеме=Azərbaycan Respublikası
|Төп килеш= Әзербайжан Республикаһының
|Герб=Coat of arms of Azerbaijan.svg
|Герб урынына = 
|Нигеҙ һалынған=
|Аудио=
|Девиз=Odlar Yurdu 
|Гимн исеме=Azərbaycan! Azərbaycan!
|Гимн=[[Әзербайжан гимны]]
|Идара итеү формаһы=[[Президент]] республикаһы
|Картала=LocationAzerbaijan.svg
|Телдәр=[[Әзербайжан теле]]
|Бойондороҡһоҙлоҡ яулауы=Иғлан ителгән: [[1918]]&nbsp;й.<br> Танылған [[1991]]&nbsp;й.
|Бойондороҡһоҙ=[[Рәсәй]]
|Башҡала=[[Баҡы]]
|Иң ҙур ҡалалары=[[Гәнжә]], [[Сумҡайыт]]
|Етәкселәр вазифалары=[[Президент]]
|Етәкселәр=[[Илһам Әлиев]]
|Территория буйынса урын=111
|Территория=86 600
|Һыу %=-
|Халыҡ буйынса урыны=89
|Халыҡ=9&nbsp;511&nbsp;100<ref name="Azərbaycan əhalisinin sayı 9511,1 min nəfərə çatıb">Trend informasiya agentliyi: [http://az.trend.az/news/society/2285224.html Azərbaycan əhalisinin sayı 9511,1 min nəfərə çatıb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140618062906/http://az.trend.az/news/society/2285224.html |date=2014-06-18 }} — xəbərin yayınlanma tarixi: 14.06.2014</ref>
|Иҫәп йылы=2014
|Халыҡ тығыҙлығы=110
|[[ЭТП]]=9431,8 млрд
|[[ЭТП]] иҫәпләү йылы=2011
|[[ЭТП]] буйынса урын=9
|Кеше башына ЭТП=10340
|Валюта=[[Әзербайжан манаты]]
|Домен=[[.az]]
|Телефон коды=994
|Ваҡыт бүлкәте=-2...-5
<!--|Иҫкәрмәләр=-->
}}

'''Әзербайжан''' ({{lang-az|Azərbaycan Respublikası}}) — көнсығыш [[Кавказ]]да һәм [[Каспий диңгеҙе]]нең көньяҡ-көнбайышындағы ил.

Төньяҡтан — [[Рәсәй]] ([[Дағстан]]) һәм [[Грузия]] ([[Квемо-Картли]] һәм [[Кахети]]), көнбайыштан — [[Әрмәнстан]], һәм көньяҡтан [[Иран]] менән сиктәш.
 
Әзербайжан территорияһының бер өлөшө танылмаған [[Таулы Ҡарабах Республикаһы]] күҙәтеүе аҫтында, бер өлөшө — Әрмәнстан (Кәрки, Бархударлы, Юғары Әскипара эксклавтары) күҙәтеүе аҫтында. Әзербайжан, үҙ сиратында, [[Әрмәнстан]]дың [[Арцвашен]] эксклавын үҙ күҙәтеүе аҫтында тота.

Илдең баш ҡалаһы — [[Баҡы]] ҡалаһы. 1918 йылда [[Гәнжә]] ҡалаһы бер нисә ай баш ҡалаһы була. Әзербайжан территорияһында бер нисә тарихи илдең баш ҡалалары урынлашҡан: [[Шәки]], [[Шуша]], [[Ғабала]], [[Бәрдә]], [[Шәмәхә (Әзербайжан)|Шәмәхә]] һәм [[Нахчиван]].

[[Newsweek]] журналы фаразлауы буйынса, Әзербайжан «Донъяның иң яҡшы илдәре» исемлегендә 69 урында тора (ингл. The world’s best countries).

Әзербайжан — күп милләтле, күп динле дәүләт. Республикала күпселек халыҡ [[:ru:Ислам в Азербайджане|ислам]], әҙерәге — [[:ru:Христианство в Азербайджане|христиан,]] [[иудаизм]] диндәренә ҡарай.

Әзербайжан Демократик Республикаһының үҙаллылығы [[1918 йыл]]дың 28 майында иғлан ителә. Уны мосолман илдәре араһындағы беренсе демократик доньяуи республика тип атайҙар.

== Атаманың килеп сығыуы ==
«Әзербайжан» топонимы парфян һәм урта фарсынан Атурпатакан (Āturpātakān) боронғо [[:ru:Атропатена|Атропатена]] йәки Мидия Атропатена дәүләте исеменән барлыҡҡа килгән. Мидия Атропатена ([[Фарсы теле|фарс]]. Мидия Атропатова), йәки Атропатена тип [[Искәндәр Зөлҡәрнәй]] баҫып алған Мидияның Төньяғын атайҙар. Антик авторҙарҙа икенсе исеме — Кесе Мидия. «Атурпаткан» исеменән урта фарсы «Адербадган» ([[Фарсы теле|фарс.]] Âzarâbâdagân‎) хәҙерге Әзербайжан исеме килеп сыға.

1918 йылға тиклем Әзербайжан исеме аҫтында ҡасандыр Атропатена биләгән Урмия күле буйындағы ерҙәр, Аракс йылғаһынан көньяҡҡа, тарихтың төрлө дәүерҙәрендә «Әзербайжан» исеме Аракс йылғаһынан төньяҡҡа таралыуы билдәле.

«Әзербайжан» термины беренсе тапҡыр дәүләт исеме булараҡ 1918 йылдың 28 майында, Әзербайжан Демократик Республикаһын иғлан иткәндә, һүҙгә алына. [[:ru:Дьяконов, Игорь Михайлович|И. М. Дьяконов,]] В. Ф. Минорский билдәләүенсә, XX быуатҡа тиклем был термин Ирандың төньяҡ-көнбайыш төрөксә һөйләшкән төбәген билдәләгәндә ҡулланыла. Дәүләт исемен алыу сәбәбе тип [[:ru:Бартольд, Василий Владимирович|В. В. Бартольд]], [[:ru:Дьяконов, Игорь Михайлович|И. М. Дьяконов,]] [[:ru:Шнирельман, Виктор Александрович|В. А. Шнирельман]] дәүләткә нигеҙ һалыусыларҙың Иран Әзербайжанына дәғүә тип күрәләр.

== Дәүләт символдары ==

=== Дәүләт флагы ===
{{төп мәҡәлә|Әзербайжан флагы}}
1918 йылдың 9 ноябрендә Әзербайжан Демократик Республикаһы Хөкүмәте тәү тапҡыр өс төҫлө дәүләт флагы тураһында ҡарар ҡабул итә. ӘДР-ҙың ҡолауынан һәм совет власының килеүенән һуң, 1920 йылдың 28 апрелендә был флаг кире ҡағыла. 1990 йылдың 17 ноябрендә өс төҫлө флаг Юғары Нахичеван Автономиялы Республикаһының Юғары Мәжлесе ҡарары менән кире ҡайтарыла һәм дәүләт флагы булып таныла. Шул уҡ ултырышында [[Юғары Мәжлес]] Әзербайжан ССР-ның Юғары Советына өс төҫлө флагтың Әзербайжандың дәүләт символы итеп ҡабул итеү тураһында мөрәжәғәт итә.

1991 йылдың 5 февралендә Әзербайжан Республикаһының Юғары Советы Нахичеван Республикаһы Юғары Мәжлесенең үтенесен ҡарай һәм өс төҫлө флагты Әзербайжандың дәүләт флагы тип таныуы тураһында ҡарар сығара. [[Флаг]] өс төҫлө яҫылыҡ ([[:ru:Триколор|триколор]]). Һыҙаттар (күк, йәшел, ҡыҙыл төҫлө) горизонталь буйынса урынлашҡан. Флагтың уртаһында ҡыҙыл һыҙатта һигеҙ ҡырлы йондоҙ һәм ярымай төшөрөлгән. Ике һүрәт тә аҡ төҫтә. Әзербайжан Конституцияһына ярашлы, күк төҫ төрки халыҡтарҙың ғәҙәткә ингән төҫө, төркилекте символлаштыра, ҡыҙыл — үҫеште, йәшел — [[ислам]] төҫө. Ярымай ислам диненә ҡарағанлыҡты күрһәтә, һигеҙ ҡырлы йондоҙ төрөк халыҡтарының һигеҙ тармағын күрһәтә.

=== Дәүләт гимны ===
{{төп мәҡәлә|Әзербайжан гимны}}
{{Listen 
| НАЗВАНИЕ_ФАЙЛА = National Anthem of the Republic of Azerbaijan instrumental.ogg
| НАЗВАНИЕ = Әзербайжан гимны
}}
'''Әзербайжан [[гимн]]ы''' «Әзербайжан маршы!» тип атала ([[Әзербайжан теле|әзерб]]. «Azərbaycan Marşı!» («Азәрбајҹан Маршы»)). Гимн көйөн әзербайжан композиторы Узеир Гаджибеков яҙған, һүҙҙәрен шағир [[:ru:Ахмед Джавад|Әхмәд Джавад]] ([[:ru:Азербайджанский язык|әзерб.]] [[:az:Əhməd Cavad|Əhməd Cavad]]) 1918 йылда яҙған. Ул советҡа тиклемге осорҙа Әзербайжандың рәсми гимны булған. Гимн рәсми рәүештә (1918 рәсмиләштереп, 1920 кире алыуҙан һуң) 1991 йылда, Әзербайжан үҙаллылығын яулағас, ҡайтарыла.

=== Дәүләт гербы ===
{{төп мәҡәлә|Әзербайжан гербы}}
Герб уртаһында ут «Уттар Илен» һынландыра. Гербтағы төҫтәр Әзербайжан дәүләт флагы төҫтәрендә. Һигеҙ ҡырлы йондоҙ төрөк халыҡтарының һигеҙ тармағын күрһәтә. Аҫта бойҙай башаҡтарынан һәм имән ботаҡтарынан бәйләм. Ул байлыҡ, уңыш билдәһе. Имән ботағы илдең бороңғолоғон күрһәтә.

=== Файҙалы ҡаҙылмалар ===
Әзербайжан ер ҡуйынында ҡиммәтле файҙалы ҡаҙылмалар бар: нефть, тәбиғи газ, [[:ru:Алунит|алунит]], баҡыр мәғдәне, алтын, молибден, һ.б. Республикала шулай уҡ биҙәкләү эштәре өсөн сеймал бар: мрамор, [[:ru:Каолин|каолин]], [[:ru:Туф|туф]], [[доломит]].

Каспий тәбиғи сығанаҡтары менән нефть сығарыу, балыҡ сәнәғәте, диңгеҙ транспорты, суднолар ремонтлау кеүек халыҡ сәнәғәте тармаҡтары бәйле.

== Тарих ==
* 1993—2003 йылдарҙа Президент вазифаһын [[Гейдар Алиев]] башҡарҙы.
* 2003 йылдан Әзербайжан Йөмһүриәте Президенты — Илһам Гейдар улы Әлиев.

=== Хәҙерге Әзербайжан ===
Хәҙерге Әзербайжан [[Советтар Союзы|СССР-ҙың]] тарҡалыуынан һуң барлыҡҡа килгән (1991). Беренсе президенты [[:ru:Аяз Муталибов|Аяз Муталибов]]. 1991 йылдың 30 авгусында Әзербайжандың Юғары Советы «Әзербайжан Республикаһының дәүләт үҙаллылығын ҡайтарыу тураһында» декларацияһын ҡабул итә, 18 октябрҙә «Әзербайжан Республикаһының дәүләт иреклеге тураһында» конституцион акты ҡабул ителә, ул Әзербайжандың дәүләт, сәйәсәт, иҡтисад ҡоролошон һүрәтләндерә.

1992 йылдың июнендә уны Абульфаз Эльчибей алмаштыра. Ваҡытлыса Әзербайжан президенты вазифаһын [[:ru:Мамедов, Ягуб Кавадович|Ягуб Мамедов]] (1992), [[:ru:Гамбар, Иса Юнис оглы|Иса Гамбар]] (1993) башҡаралар. Уңышһыҙлыҡтар һәм хөкүмәт белдекһеҙлеге хакимиәт кризисына килтерә, 1993 йылдың 4 июнендә Гәнжәлә полковник Сурет Гусейнов фетнәһе ҡалҡа.

Граждандар һуғышынан һаҡланыу өсөн, Эльчибей Баҡыға Нахчиванда йәшәгән [[Гейдар Алиев]]ты саҡыра.

== Сәйәси ҡоролош ==

=== Әзербайжан Президенты ===
Дәүләт башлығы — [[:ru:Президент Азербайджана|президент]]. Әзербайжан — президент республикаһы. Президент халыҡ һайлауҙарында биш йылға һайлана, хөкүмәт ағзаларын тәғәйенләй.

=== Эске сәйәсәт ===
Юғары законодар сығарыу органы — бер палаталы Милли Мәжлес ([[:ru:Азербайджанский язык|әзерб.]] Milli Məclis) (125 депутат), бер мандатлы округтар буйынса халыҡ һайлауҙарында биш йылға һайлана.

== Хакимиәтлек ҡоролошо ==
<!-- Тәржемә өсөн
{| class="toccolours" style="margin:0 auto; background:none;"
| style="padding-right:1em;" | <ol>
<li>[[Апшерон районы]]</li>
<li>[[Ағдам районы]]</li>
<li>[[Ағдаш районы]] </li>
<li>[[Aғсабәди районы]]</li>
<li>[[Aғстафа районы]]</li>
<li>[[Aғһыу районы]] </li>
<li>[[Aстара районы]]</li>
<li>[[Бабәк районы]]* </li>
<li>[[Балакән районы]]</li>
<li>[[Бәрдә районы]] </li>
<li>[[Бейләған районы]]</li>
<li>[[Биләсувар районы]] </li>
<li>[[Йәбрәил районы]] </li>
<li>[[Йәлилабад районы]] </li>
<li>[[Йулфа районы]]*</li>
<li>[[Дашҡәсә районы]]</li>
<li>[[Фүзули районы]] </li>
<li>[[Gədəbəy районы]]</li>
<li>[[Goranboy районы]]</li>
<li>[[Göyçay районы]] </li>
<li>[[Göygöl районы]]</li>
<li>[[Hacıqabul районы]]</li>
<li>[[Xaçmaz районы]]</li>
<li>[[Xızı районы]]</li>
<li>[[Xocalı районы]] </li>
<li>[[Xocavənd районы]] </li>
<li>[[İmişli районы]] </li>
<li>[[İsmayıllı районы]] </li>
<li>[[Kəlbəcər районы]] </li>
<li> [[Kəngərli районы]]*</li>
<li>''([[Qıvraq |Qıvraq qəsəbəsi]])''**</li>
<li>[[Kürdəmir районы]]</li>
<li>[[Qəbələ районы]]</li>
<li>[[Qax районы]]</li>
<li>[[Qazax районы]] </li>
<li></li>
</ol>
| style="background:#FFF; padding:0 1em;" class="toccolours"|'''Rayonlar:'''<br>{{Azərbaycan rayon/adm|Şəkil=Azerbaijan, administrative divisions - de - colored.svg|Miqyas=center{{!}}650px|Alt=Azerbaijan, administrative divisions - de - colored.svg}}<br>'''İnzibati mərkəzlər:'''<br>{{Azərbaycanın yaşayış məntəqələri}} <br>
'''*''' [[Naxçıvan Muxtar Respublikası|Naxçıvan Muxtar Respublikasının]] şəhər və rayonları

'''**''' Qeyd olunmuş rayonlardan başqa bütün rayon mərkəzləri eyni adlı şəhərlərdir
| <ol start="34">
<li>[[Qobustan районы]] </li>
<li>[[Quba районы]] </li>
<li>[[Qubadlı районы]]</li>
<li>[[Qusar районы]]</li>
<li>[[Laçın районы]]</li>
<li>[[Lənkəran районы]] </li>
<li>[[Lerik районы]]</li>
<li>[[Masallı районы]]</li>
<li>[[Neftçala районы]] </li>
<li>[[Oğuz районы]]</li>
<li>[[Ordubad районы]]*</li>
<li>[[Saatlı районы]] </li>
<li>[[Sabirabad районы]]</li>
<li>[[Sədərək районы]]*</li>
<li>[[Salyan районы]]</li>
<li>[[Samux районы]]</li>
<li>[[Şabran районы]]</li>
<li>[[Şahbuz районы]]*</li>
<li>[[Şəki районы]] </li>
<li>[[Şamaxı районы]]</li>
<li>[[Şəmkir районы]] </li>
<li>[[Şərur районы]]*</li>
<li>[[Şuşa районы]] </li>
<li>[[Siyəzən районы]] </li>
<li>[[Tərtər районы]] </li>
<li>[[Tovuz районы]]</li>
<li>[[Ucar районы]] </li>
<li>[[Yardımlı районы]]</li>
<li>[[Yevlax районы]]</li>
<li>[[Zəngilan районы]]</li>
<li>[[Zaqatala районы]]</li>
<li>[[Zərdab районы]]</li>
</ol>

|}

 -->
<!-- тәржемә өсөн [[Azərbaycan Respublikası]]nın ərazisi — 86,6 min km² (11,5 % meşələr, 1,6 % su hövzələri, 50,0 % becərilən torpaqlar, o cümlədən 27,0 % otlaqlar, 36,9 % sair torpaqlar) təşkil edir.

Ölkə 39° 24', 41° 54' şimal en dairələri arasında və 44° 46', 50° 45' şərq uzunluğunda, paytaxt [[Bakı]] 40° paralel üzərində yerləşir.

Sərhədlərinin ümumi uzunluğu 3489 kilometrdir. Bunun 825 kilometri su sərhəddidir. Cənubdan [[İran]]-la 765 km, [[Türkiyə]] ilə 13 km (bəzi məlumatlarda 13 və ya 11 km.), şimaldan [[Rusiya]] ilə 391 km, şimali-qərbdən [[Gürcüstan]] ilə 471 km, qərbdən [[Ermənistan]] ilə 1027 km həmsərhəddir. Sahil xəttinin uzunluğu — 713 km, [[Bakı]]dan şimal qütbünə qədər olan məsafə 5550 km, [[ekvator]]a qədər olan məsafə isə 4440 km-dir. Azərbaycan Respublikası [[Cənubi Qafqaz]]ın şərq hissəsində, [[Xəzər dənizi]]nin qərbi sahilində yerləşir.

Dəniz səviyyəsindən ən ucqar nöqtə [[Bazardüzü]] (4466 m.), ən aşağı nöqtə isə (-28 m.) [[Neftçala]] районы ərazisindədir. Orta yüksəklik 657 m-dir.
 -->

== Халҡы ==

=== Һаны, йәшәгән урындары, йәш һәм гендер структураһы ===
[[Файл:Bevölkerungspyramide Aserbaidschan 2016.png|thumb|right|Әзербайжан халҡының йәш-енес пирамидаһы]]

Әзербайжандың халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса (2009)  Әзербайжанда йәшәгән халыҡ 8&nbsp;922&nbsp;447 кеше булған<ref name="Azer2009">[https://web.archive.org/web/20121130101713/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/AP_/1_5.xls Censuses of Republic of Azerbaijan 1979, 1989, 1999, 2009] Azstat.org — The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan</ref>, ә үҫеш темпына ҡарап иҫәпләүҙәр  2010 йылда халыҡ һаны  9 млн тәшкил итә тип билдәләй<ref name="Нас стало 9 миллионов">[http://www.vesti.az/news.php?id=28994 Нас стало 9 миллионов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812070213/http://www.vesti.az/news.php?id=28994 |date=2011-08-12 }}</ref><ref name="cia.gov">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/aj.html CIA — The World Factbook — Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200527221011/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/aj.html |date=2020-05-27 }}</ref>.   2019 йылдың 1 ғинуарына Әзербайжандың Дәүләт статистика комитеты халыҡ һанын 9 981 457 кеше тип баһалай<ref>{{Cite web|url=https://haqqin.az/news/145205|title=Госкомстат назвал һаны населения Әзербайжана|publisher=haqqin.az|accessdate=2019-02-19}}</ref>.

[[Ҡала халҡы]] дөйөм йәниҫәптең 52,8 % , ә ауылдыҡылар — 47,2 % тәшил иткән. Ир-ат дөйөм йәниҫәптең 49,9 % , ҡатын-ҡыҙ — 50,1 % булған<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.stat.gov.az/news/index.php?id=4131|title=Azərbaycanda demoqrafik vəziyyət|author=Anar Samadov|website=|date=|publisher=Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi|lang=az|accessdate=2019-02-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190219130340/https://www.stat.gov.az/news/index.php?id=4131 |date=2019-02-19 }}</ref>.

Халыҡтың гендер составы тигеҙ тиерлек,  1000 ир-атҡа 1039 ҡатын-ҡыҙ тура килә<ref name="autogenerated3">[http://news.day.az/society/246933.html Фобии, порождённые жизнью в мегаполисе, или О страхах жителей Баку: Общество, 8 января 2011]</ref>.

Статистика комитеты мәғлүмәттәренә ҡарағанда, 2019 йылдың 1 ғинуарына халыҡтың тығыҙлығы 115 кеше/км² тәшкил иткән.

2019 йылдың 6 апреленә Әзербайжандың Дәүләт статистика комитеты мәғлүмәттәре буйынса илдең 10 миллионсы кешеһе донъяға килгән<ref>{{Cite web|url=https://www.stat.gov.az/news/index.php?id=4181|title=Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi və Dövlət Statistika Komitəsinin birgə məlumatı|author=Anar Samadov (www.anarsamadov.net)|publisher=Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi|lang=az|accessdate=2019-04-06}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200815160055/https://www.stat.gov.az/news/index.php?id=4181 |date=2020-08-15 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://report.az/ru/zdravookhranenie/v-azerbajdzhane-rodilsya-10-millionnyj-zhitel/|title=В Азербайджане родился 10-миллионный житель|publisher=Информационное Агентство Репорт|lang=ru|accessdate=2019-04-06}}</ref>.

=== Милли составы ===
{| class="wikitable"
|+Әзербайжан халҡының этник составы <br>(йәниҫәптең рәсми мәғлүмәттәре буйынса<ref name=autogenerated4>[https://web.archive.org/web/20121130101713/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/AP_/1_5.xls Переписи населения Азербайджана 1926, 1936, 1979, 1989, 1999, 2009 годов]</ref>)
|- bgcolor="#CCCCCC"
! rowspan=2 |Этнос||colspan=2 |1926||colspan=2 |1939||colspan=2 |1979||colspan=2 |1989||colspan=2 |1999||colspan=2 |2009
|-
! {{small|һаны}} || {{small|өлөшө<ref name="Dola">Рассчитана до сотых долей процента по абсолютным данным численности отдельных этносов и населения Әзербайжана в целом, приведённым в источнике (в котором доли приведены с округлением до десятых долей процента).</ref><br> (%)}}|| {{small|һаны}} || {{small|өлөшө<ref name="Dola"/><br>(%)}}|| {{small|һаны}} || {{small|өлөшө<ref name="Dola"/><br> (%)}}|| {{small|һаны}} || {{small|өлөшө<ref name="Dola"/><br> (%)}}|| {{small|һаны}} || {{small|өлөшө<ref name="Dola"/><br> (%)}}|| {{small|һаны}} || {{small|өлөшө<ref name="Dola"/><br> (%)}}
|-
| [[Әзербайжандар]]||1 425 385||65,1 ||1 856 418||60,8 ||4 708 800||78,13 || 5 805 000||82,68 ||7 205 500||90,60||8 172 809 || 91,60
|-
| [[лезгиндар]]||37 251||1,7||111 603<ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnazerbaijan.html Азербайджанская ССР (1939 г.)]</ref>||3,7||158 100||2,62 ||171 400||2,44 ||178 000 ||2,24||180 300 || 2,02
|-
| [[әрмәндәр]]||310 310||19,8||255 225||8,4||475 500||7,89 ||390 500||5,56 ||120 700<ref>Официальная оценка Государственного статистического комитета Азербайджанской Республики, учитывающая армян в районах Азербайджана, которые контролируются непризнанной [[НКР|Нагорно-Карабахской Республикой]]. Без районов, подконтрольных [[НКР]] — около 651 армян. По данным [[НКР]] (перепись 2005), на территории Азербайджана, которая контролируется [[НКР]], проживало 137 380 армян ([http://pop-stat.mashke.org/nkr-ethnic2005.htm см.], [http://census.stat-nkr.am/nkr/5-1.pdf см.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081003111153/http://census.stat-nkr.am/nkr/5-1.pdf |date=2008-10-03 }}).</ref><ref name="ЭтАзРн1999">[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm Национальный состав населения Азербайджана по районам по переписи 1999 года, включая оценочные данные по территории, подконтрольной НКР]</ref>
||1,52||120 306<ref>Официальная оценка Государственного статистического комитета Азербайджанаской Республики, учитывающая армян в районах Азербайджана, которые контролируются непризнанной [[НКР|Нагорно-Карабахской Республикой]]. По данным [[НКР]] (перепись 2005), на территории Азербайджана, которая контролируется [[НКР]], проживало 137 380 армян ([http://pop-stat.mashke.org/nkr-ethnic2005.htm см.], [http://pop-stat.mashke.org/nkr-ethnic2005.htm см.], [http://census.stat-nkr.am/nkr/5-1.pdf см.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081003111153/http://census.stat-nkr.am/nkr/5-1.pdf |date=2008-10-03 }}).</ref> || 1,35
|-
| [[урыҫтар]]||238 155||10,9||548 351||18,0||475 300||7,89 ||392 300||5,59 || 141 700 ||1,78||119 307 ||1,34
|-
| [[талыштар]]||77 323||3,5||87 504||2,9||…<ref name="Tal">Перепись населения 1979 года учитывала талышей в составе этнических азербайджанцев</ref>||…<ref name="Tal"/> ||21 200||0,30 ||76 800||0,97||111 996 || 1,26
|-
| [[аварҙар]]||19 104||0,9 ||15 740||0,5 ||36 000||0,60 ||44 100||0,63 || 50 900 ||0,64 ||49 838 ||0,56
|-
| [[төрөктәр]]||…||…||…||…||7 900||0,13 ||17 700||0,25 ||43 400||0,55 ||37 975 ||0,43
|-
| [[татарҙар]]||…||… ||…||…||31 400||0,52 ||28 600||0,41 ||30 000||0,38 ||25 911 ||0,29
|-
| [[таттар]]||28 442||1,3 ||…||…||8 800||0,15 ||10 200||0,15 ||10 900||0,14 ||25 218 ||0,28
|-
| [[украиндар]]||…||… ||…||…||26 400||0,44 ||32 300||0,46 ||29 000||0,36 ||21 509 || 0,24
|-
| [[цахурҙар]]||15 552||0,7||6 460||0,2||8 500||0,14 ||13 300||0,19 || 15 900 || 0,20 ||12 289 ||0,14
|-
| [[грузиндар]]||9 495||0,4 ||10 171||0,3 ||11 400||0,19 ||14 200||0,20 ||14 900 ||0,19 ||9 912 || 0,11
|-
| [[йәһүдтәр]]||10 270||0,5||41 217||1,3||35 500||0,59 ||30 800||0,44 ||8 900 ||0,11||9 084 ||0,10
|-
| [[курдтар]]||41 132||0,09||…||…||…||…||12 200||0,17 ||13 100||0,16||6 065 || 0,07
|-
| [[крыздар]]||…||…||…||… ||…||… ||…||… ||…||…||4 400 ||0,05
|-
| [[удиндар]]||2 441||0,1||…||…||5 800||0,10 ||6 100||0,09 ||4 100||0,05||3 821 ||0,04
|-
| [[хиналугтар]]||…||…||…||…||…||… ||…||… ||…||…||2 200 ||0,02
|-
| башҡалар||…||…||…||…||31 400||0,52 ||31 300||0,45 ||9 600||0,12||9 500 ||0,11
|-
| '''ЙӘМҒЕҺЕ'''||'''2 189 271'''||'''100,00'''||'''3 054 313'''||'''100,00'''||'''5 864 334'''||'''100,00''' ||'''7 021 200'''||'''100,00''' ||'''7 953 400'''||'''100,00'''||'''8 922 447'''||'''100,00'''
|}

=== Теле===

[[Файл:Ana Dili.JPG|Right|thumb|right|250px| [[Нахичевань]] ҡалаһында туған телгә һәйкәл.]]

Илдең [[рәсми тел]]е — [[әзербайжан теле]] (төрки телдәр төркөмө). Уғыҙ төркөмсәһенә ҡарай, ләкин  ҡыпсаҡ телдәре һыҙаттары ла хас. Әзербайжанда әзербайжана теле дәүләт теле булып тора. Президент [[Гейдар Алиев]] 2001 йылдың 9 авгусындағы указы менән Әзербайжан теле һәм алфавиты көнө билдәләнә <ref>{{cite news | title=Сегодня — День Азербайджанского алфавита и языка |publisher=Информационное Агентство "The First News"| url=http://1news.az/society/20090801093608648.html| date=1 августа 2009}}</ref>.

=== Дини состав ===
Мосолман динле әзербайжандарҙың күпселеге - [[шиғыйҙар]],  әммә сөнни мосолмандар ҙа бар (илдең төньяҡ өлөшөндә  башлыса   лезгиндар, цахурҙар, рутулдар), [[христианлыҡ|правослауҙар]] (рустар, грузиндар, украиндар) һәм  йәһүдиҙәр (йәһүдтәр). Төрлө йүнәлешле протестанттар бар<ref>[http://www.azstat.org/indexen.php Государственное Статистическое Управление Әзербайжана]</ref>.

Ғәмәлдәге Әзербайжан Республикаһы Конституцияһына ярашлы, Әзербайжан донъяуи дәүләт булып тора. Әзербайжан Республикаһында дин дәүләттән айырылған, ул илдә йәшәгән төрлө этник төркөмдәрҙең төрлө дине, инаныстары менән билдәләнә.

[[Файл:Shamakhi Juma Mosque.jpg|мини|слева|x170px|Шемахалағы Йома мәсете, [[Кавказ]]дың иң боронғо мәсеттәренең береһе (743 йылда асылған)]]
[[Ислам]] Әзербайжанда төп дин; халҡының 99,2 % мосолман<ref name="Pew Research">{{cite web|url=http://pewforum.org/uploadedfiles/Topics/Demographics/Muslimpopulation.pdf|title=MAPPING THE GLOBAL MUSLIM POPULATION. A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population|publisher=Pew Research Center|date=October 2009|archiveurl=https://www.webcitation.org/616xxgRkv?url=http://pewforum.org/uploadedfiles/Topics/Demographics/Muslimpopulation.pdf|archivedate=2011-08-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110519092435/http://pewforum.org/uploadedfiles/Topics/Demographics/Muslimpopulation.pdf |date=2011-05-19 }}</ref>. Уларҙың күпселеге (яҡынса 85%)  [[шиғыйҙар]]  ([[мәҙһәб|жафари мәҙһәб]]), әҙерәк өлөшө (15%) — [[сөнниҙәр]]<ref>http://www.scwra.gov.az/az/view/news/522/allahshukur-pashazade-azerbaycanda-mezhebler-arasinda-fikirayriligindan-istifade-etmek-isteyen-dushmenler-choxdur {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181126010035/http://www.scwra.gov.az/az/view/news/522/allahshukur-pashazade-azerbaycanda-mezhebler-arasinda-fikirayriligindan-istifade-etmek-isteyen-dushmenler-choxdur |date=2018-11-26 }} "Şeyxülislam qeyd edib ki, Azərbaycanda 35 faiz sünni, 65 faiz isə şiə məzhəbinə mənsub..."</ref><ref>{{cite web|url=http://files.preslib.az/projects/remz/pdf_en/atr_din.pdf|title=Religion|date=|publisher=Administrative Department of the President of the Republic of Azerbaijan — Presidential Library|archiveurl=https://www.webcitation.org/616xyRI4u?url=http://files.preslib.az/projects/remz/pdf_en/atr_din.pdf|archivedate=2011-08-21}} Религия. Управление делами Президента Әзербайжанской Республики — Президентская библиотека</ref> (башлыса [[хәнәфи мәҙһәб]]).
Әзербайжанда синагогалар бар, йәһүди йәмәғәттәр - бик йоғонтола ойошмалар<ref>[http://ejwiki.org/wiki/История_еврейских_общин_в_Азербайджане_в_XI—XV_вв. История еврейских общин в Азербайджане в XI—XV вв.]</ref>. Красная Слобода ҡасабаһы (Губин районы) советтан һуңғы төбәктәрҙә йәһүдтәрҙең  берҙән-бер тупланып йәшәгән урыны.

Республикала правослау динлеләр аҙ, әлеге ваҡытта был илдә 6 правослау ҡорам  эшләй, шуларҙың өсәүһе Баҡыла.

Хәҙерге Әзербайжан территорияһында католиклыҡ  XIV быуат башында тарала башлаған. XVII быуат башында католиклыҡҡа ылыҡтырылған 19 мең әрмән ун  ауылда һәм Нахичевандең    өс ҡалаһында йәшәгән<ref>Willem Floor, Edmund Herzig. Iran and the World in the Safavid Age. Iran Heritage Foundation, I.B.Tauris, 2012, p. 374<blockquote>By the beginning of the seventeenth century, there were 19,000 converted Catholic Armenians living in three towns and 12 villages in the Nakhichevan, Ernjak and Jahuk regions.</blockquote></ref>  2002 йылдың майында Әзербайжандың католик сиркәүендә иҫтәлекле ваҡиға була — Баҡыға рәсми визит менән Рим папаһы Иоанн Павел II килә<ref>{{cite web|author=Усния Бабаева.|date=16 мая 2002 года|url=http://www.ng.ru/cis/2002-05-16/6_papa.html|title=Иоанн Павел II побывает в Азербайджане|publisher=[[Независимая газета]]|accessdate=2010-08-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/616xz38zC?url=http://www.ng.ru/cis/2002-05-16/6_papa.html|archivedate=2011-08-21}}</ref><ref>[http://palm.newsru.com/religy/22may2002/baku_meeting.html Новости NEWSru.com:: Иоанн Павел II и Гейдар Алиев обменялись приветствиями в Баку]</ref><ref>[http://www.religio.ru/arch/23May2002/news/3779.html Новости мира религий. Общество и религия. СМИ и литература о вере и конфессиях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190509174526/http://www.religio.ru/arch/23May2002/news/3779.html |date=2019-05-09 }}</ref><ref>{{cite web|author=Ирина Заявьялова.|date=27 мая 2002|url=http://www.expert.ru/printissues/expert/2002/20/20ex-novost54/|title=Папа легко нашёл с|publisher=[[Эксперт (журнал)|Журнал Эксперт]]|accessdate=2010-08-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/616y1ubPP?url=http://expert.ru/expert/2002/20/20ex-novost54_37619/|archivedate=2011-08-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131026162253/http://expert.ru/expert/2002/20/20ex-novost54_37619/ |date=2013-10-26 }}</ref>. Әлеге ваҡытта Баҡыла  Әзербайжандың берҙән-бер католик сиркәүе урынлашҡан (Церковь Непорочного Зачатия Пресвятой Девы Марии).

Тәүге протестанттар Әзербайжанда  XIX быуат башында күренгән — былар лютеранлыҡ инанысындағы немец колонистары була. Әлеге мәлдә Әзербайжанда 20 мең тирәһе протестант йәшәй<ref name="pew">{{cite web|url=http://features.pewforum.org/global-christianity/population-number.php|title=Global Christianity|author=|date=2011-12-19|work=|publisher=The Pew Forum on Religion & Public Life|accessdate=2013-05-13|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Gocow72Q?url=http://features.pewforum.org/global-christianity/population-number.php|archivedate=2013-05-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530071605/http://features.pewforum.org/global-christianity/population-number.php |date=2013-05-30 }}</ref>. Иң эре конфессия булып баптистар тора(3 мең ағза<ref name="bwa">{{cite web|url=http://www.bwanet.org/about-us2/statistics|title=Statistics|author=|date=2013|work=|publisher=Baptist World Alliance|accessdate=2014-03-15|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120627073219/http://www.bwanet.org/about-us2/statistics|archivedate=2012-06-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120627073219/http://www.bwanet.org/about-us2/statistics |date=2012-06-27 }}</ref>) һәм пятидесятниктар (4,4 мең динле<ref name="Mandryk">{{книга |автор= Jason Mandryk |часть= Azerbaijan |ссылка часть= |заглавие= Operation World: The Definitive Prayer Guide to Every Nation |ссылка=|ответственный=|место= |издательство=InterVarsity Press |год= 2010 |volume= |pages= |columns= |allpages=978 |серия= Operation World Set|isbn=0-8308-5724-9 |тираж=|ref=}}</ref>). Илдә шулай уҡ адвентистар, лютерандар, инжил христиандары, Яңы апостол сиркәүе адепттары һәм башҡалар йәшәй.
=== Флора ===
{{Главная|Әзербайжан флораһы}}
Республика биләмәһенә бай үҫемлектәр донъяһы хас. Ҙур булмаған билмәлә бөтә донъяла таралған үҫемлектәрҙең бик күп төрөн табырға була. Мәҫәлән: парротия (дамир агач), иберия имән, каштан япраҡлы имән, хөрмә, [[самшит]] һәм дардар (граб), [[саған]], [[ҡарағай]], [[тал]], өрөксәтләүек ағасы, япон софораһы, аҡ һәм алһыу олеандр, жасмин ҡыуаҡтары, ә Ленкоранда альбиция — ҡуҙаҡлылар
төрөнә ҡараған декоратив үҫемлекте үҫтерәләр. Әзербайжандағы юғары үҫемлектәрҙең 450 төрө 125 рәткә бүленгән. Кавказда үҫкән бөтә үләндәрҙең һәм үҫемлектәрҙең күбеһе Әзербайжан биләмәләрендә үҫә. Башҡа ерҙәрҙә һәм Кавказда үҫкән үҫемлектәрҙән башҡа тик Әзербайжанда ғына осрай торған үҫемлектәр ҙә бар, Әзербайжан райондарына ғына хас 240 эндемик төр үҫә<ref name="ВИР">{{книга |заглавие = ТРУДЫ ПО ПРИКЛАДНОЙ БОТАНИКЕ, ГЕНЕТИКЕ И СЕЛЕКЦИИ, том 172 |ссылка = http://vir.nw.ru/books/trud_172.pdf |ответственный = канд. биол. наук Е.И. Гаевская |место = Санкт-Петербург |издательство = ВСЕРОССИЙСКИЙ НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКИЙ ИНСТИТУТ РАСТЕНИЕВОДСТВА имени Н.И. ВАВИЛОВА (ВИР) |год= 2013|страницы= 149}}</ref>.

=== Фауна ===
{{Главная|Әзербайжан фаунаһы}}
[[Файл:Pandion haliaetus Azerbaijan.jpg|right|270px|thumb|[[Ҡәлмәргән]] Әзербайжанда]]
Әзербайжан бер нисә зоогеографик бүлкәт осрашҡан урынында ята. Ил биләмәһендә күрше Иран, [[Урта Азия]], Урта диңгеҙ буйында йәшәүсе ҡайһы бер йәнлектәр бар. Тәбиғәт шарттары төрлө булыу сәбәпле Әзербайжан Республикаһында 12 мең төр йәнлек бар, шул иҫәптән 623 умыртҡалылыр төрө ( 90 артыҡ һөтимәрҙәр,  350  [[ҡоштар]],  40 төрҙән артыҡ  һөйрәлеүселәр, 80 артыҡ [[балыҡтар]], ҡалғандары — түңәрәк ауыҙлылылар һәм [[ер-һыу хайуандары]])<ref name="ksam.org"/>. Тигеҙлектәрҙә [[һөйрәлеүселәр]], [[ҡуян]], [[бүре]], [[төлкө]], йәйран. Кура һәм [[Аракс]] йылғалары буйындаҡырағай [[ҡабан]] сусҡаһы, [[ҡоралай]], [[бурһыҡ]], [[сүл бүреһе]] йәшәй. Тауҙарҙа [[болан]], Дағстан туры , тау кәзәһе, безоар кәзәһе, [[ҡоралай]], [[айыу]], [[һеләүһен]], урман бесәйе, дикобраз, муфлон һәм леопард төйәкләй. Ситтән алып ҡайтылған ала-сыбар болан, сайгак, енот кеүек эт, енот-полоскун, нутрия, скунс та бында эйәләшәкән. Әзербайжанда  ҡоштар: [[ҡырғауыл]] (фазана), [[ағуна]], [[ҡор]] һәм башҡалар . Бында ҡышҡылыҡҡа төрлө  ҡоштар килә ([[өйрәк]], [[ҡаҙ]], [[аҡҡош]], [[селән]], [[берғаҙан]], [[фламинго]], бакландар һәм башҡалар).

Әзербайжандың Ҡыҙыл китабына 108 төр хайуан ингән, шул иҫәптән 14 төр [[һөтимәрҙәр]], 36 төр [[ҡоштар]], 13 төр ер-һыу хайуандары һәм һөйрәлеүселәр, 5 төр [[балыҡ]] һәм 40 төр [[бөжәк]]тәр<ref name="ksam.org"/>.

=== Экологик хәл ===
[[Файл:2011-06-14 13-55-11 Azerbaijan.jpg|thumb|left|250px|Антропогенный пейзаж на Апшеронском полуострове]]

Апшерон ярымутрауы һауа, һыу һәм тупраҡ бысраныу һөҙөмтәһендә, ер шарының экологик яҡтан иң насар райондарның береһе тип һанала. Тупраҡ һәм грунт һыуҙары бысраныу мамыҡ үҫтергәндә ДДТ һәм ағыулы дефолиантларҙы ҡулланыу менән бәйле. Һауаның бысраныуы Сумгаит, Баҡы һәм башҡа ҡалаларҙың сәнәғәте ҡалдыҡтарына бәйле. Нефть сығару һәм нефть эшкәртеү сәнәғәте диңгеҙҙе бысратыуҙың етди сығанағы булып тора.

Илдең бай флора һәм фаунаһына кеше бик ныҡ көслө йоғонто яһай. Урмандар киҫелә һәм  уларҙа мал-тыуар көтөлә. Урмандарҙы киҫеп ауыл хужалығы ерҙәренең майҙанын арттыралар.

Әзербайжанда тәбиғәтте һаҡлау буйынса саралар күрелә. Тәбиғи урмандарҙың ҡайһы бер өлөшөн, реликт үҫемлектәр һәм һирәк осрай торған хайуандарҙы һаҡлау өсөн 9 милли парк, 11 ҡурсаулыҡ һәм 24 заказник булдырылған<ref>[http://eco.gov.az/az/804-milli-parklar Список национальных парков на сайте Министерства экологии Азербайджана]</ref><ref>[http://eco.gov.az/az/79-biomuxteliflik Список заповедников на сайте Министерства экологии Азербайджана]</ref><ref>[http://eco.gov.az/az/80-biomuxteliflik Список заказников на сайте Министерства экологии Азербайджана]</ref>. Боландың ике төрө (благородный һәм ала-сыбар болан), ҡыр кәзәһе, [[йәйран]], безоар кәзәһе, муфлон, [[ҡоралай]], [[сайгаҡ]] айырыуса һаҡлана торған төрҙәргә инә.

==== Экологические проблемы ====
Кеше эшмәкәрлегенең үҫеше  һуңғы йөҙ йыл эсендә  тәбиғәт байлыҡтарын артыҡ файҙаланыуға килтерҙе <ref>[http://www.mct.gov.az/?/ru/nature/2591/86 Министерство Культуры Азербайджанской Республики]</ref>.
Әзербаййжан Республикаһының экологик проблемалары бөтә үҫешкән илдәрҙеке менән бер төрлө.

2009 йылдан илдә Әзербайжандың альтернатив һәм яңыртылыусы энергия сығанаҡтары буйынса дәүләт агентлығы эшләй. 

=== Айырым һаҡланған биләмәләр ===
; Тәбиғәт ҡомартҡылары
{{Главная|Әзербайжандың тәбиғәт ҡомартҡылары}}
Әзербайжан субтропик зонаға инә, был зонала осраған 11 [[климат]]  төрөнөң 9 Әзербайжанда осрай. Әзербайжанда шулай уҡ 800 яҡын батҡаҡ вулканы бар,улар һаны буйынса Әзербайжан донъяла беренсе урында тора.

; Азербайджан ҡурсаулыҡтары
{{Главная|Әзербайжан ҡурсауыҡтары исемлеге}}

[[Ҡурсаулыҡтар]]-фәнни-тикшеренеү идара статусына эйә биләмәләр, улар тәбиғи хәлдә был зонаға хас  һәм һирәк тәбиғәт комплекстарын һаҡлау, тәбиғәт процестарын һәм ваҡиғаларын өйрәнеү маҡсатынан ойошторолған. Иң ҙур ҡурсаулыҡтар: Ҡыҙылағас, Заҡатала, Ширван ҡурсаулыҡтары һәм башҡалар.

; Милли парктар
{{Главная|Әзербайжан милли парктары исемлеге}}
Милли парктар — тәбиғәтте һаҡлау статусына эйә булған һәм тәбиғәтте һаҡлау өсөн файҙаланыла торған  фәнни-тикшеренеү идараларының территорияларында махсус экологик, тарихи, эстетик һәм башҡа әһәмиәтле тәбиғи комплекстар урынлашҡан биләмәләр.

== Административ бүленеше ==
[[Файл:Azerbaijan districts azeri.png|thumb|right|250px|Районы Азербайджана]]
{{Главная|Әзербайжандың административ-территориаль бүленеше}}
Әзербайжан биләмәһе 66 районға бүленгән, унда 11 республика ҡарамағындағы ҡала һәм 1 автономиялы республика — Нахичеван Автономлы Республикаһы бар.  Бынан тыш, халыҡ-ара хоҡуҡ нормаларына ярашлы Таулы Ҡарабах Республикаһы— Әзербайжан Республикаһының бер өлөшө булып ҡала.
<gallery widths="220px" heights="150px" class="center">
Файл:1 avqust 2010 (6).jpg|Ширван милли паркында һыу-һаҙлыҡлы урын
Файл:Khinaliqmountain.JPG| Бейек тауҙарҙа урынлашҡан Хыналығ ауылы
Файл:Киш(Шеки).jpg|Шәки районындағы Киш ауылы
Файл:Geygol.jpg|Гөйгөл күле

<gallery mode="packed" heights="170px" style="text-align:center">
Файл:Alexander Nevsky church in Ganja.JPG|Александр Невский сиркәүе (Гәнжә),  1887 йылда төҙөлгән
Файл:Armenian church in Baku 2a.jpg|Изге Григорий Просветитель сиркәүе (Баҡы)
Файл:Church in Baku.jpg|Мәрйәм Инә сиркәүе (Баҡы). Католиктар храмы
Файл:Sinagogue of Mountain Jews in Baku.JPG| Ашкеназ йәһүдтәренең синагогаһы (Баҡы)
</gallery>

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Әзербайжанда һаулыҡ һаҡлау]]
* [[Әзербайжанда йәһүдтәр]]
* [[Әзербайжан ханлыҡтары]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|3}}

{{Библиоинформация}}
{{Navboxes (beta)
|navbar     = plain
|state      = collapsed
|title      = Әзербайжан
|titlestyle = background:{{цвет|Әзербайжан}}
|list       = 
{{Европа илдәре}}
{{Азия илдәре}}
{{ШОС}}
{{ТӨРКСОЙ}}
{{БДБ}}
{{Иҡтисади хеҙмәттәшлек ойошмаһы}}
{{ОИК}}
}}

[[Категория:Әзербайжан| ]]
[[Категория:Унитар дәүләттәр]]
[[Категория:Диңгеҙгә сығыу юлы булмаған илдәр]]
[[Категория:Төрки илдәр]]
Әзербайжан () — көнсығыш Кавказда һәм Каспий диңгеҙенең көньяҡ-көнбайышындағы ил.

Төньяҡтан — Рәсәй (Дағстан) һәм Грузия (Квемо-Картли һәм Кахети), көнбайыштан — Әрмәнстан, һәм көньяҡтан Иран менән сиктәш.
 
Әзербайжан территорияһының бер өлөшө танылмаған Таулы Ҡарабах Республикаһы күҙәтеүе аҫтында, бер өлөшө — Әрмәнстан (Кәрки, Бархударлы, Юғары Әскипара эксклавтары) күҙәтеүе аҫтында. Әзербайжан, үҙ сиратында, Әрмәнстандың Арцвашен эксклавын үҙ күҙәтеүе аҫтында тота.

Илдең баш ҡалаһы — Баҡы ҡалаһы. 1918 йылда Гәнжә ҡалаһы бер нисә ай баш ҡалаһы була. Әзербайжан территорияһында бер нисә тарихи илдең баш ҡалалары урынлашҡан: Шәки, Шуша, Ғабала, Бәрдә, Шәмәхә һәм Нахчиван.

Newsweek журналы фаразлауы буйынса, Әзербайжан «Донъяның иң яҡшы илдәре» исемлегендә 69 урында тора (ингл. The world’s best countries).

Әзербайжан — күп милләтле, күп динле дәүләт. Республикала күпселек халыҡ ислам, әҙерәге — христиан, иудаизм диндәренә ҡарай.

Әзербайжан Демократик Республикаһының үҙаллылығы 1918 йылдың 28 майында иғлан ителә. Уны мосолман илдәре араһындағы беренсе демократик доньяуи республика тип атайҙар.

 Атаманың килеп сығыуы 
«Әзербайжан» топонимы парфян һәм урта фарсынан Атурпатакан (Āturpātakān) боронғо Атропатена йәки Мидия Атропатена дәүләте исеменән барлыҡҡа килгән. Мидия Атропатена (фарс. Мидия Атропатова), йәки Атропатена тип Искәндәр Зөлҡәрнәй баҫып алған Мидияның Төньяғын атайҙар. Антик авторҙарҙа икенсе исеме — Кесе Мидия. «Атурпаткан» исеменән урта фарсы «Адербадган» (фарс. Âzarâbâdagân‎) хәҙерге Әзербайжан исеме килеп сыға.

1918 йылға тиклем Әзербайжан исеме аҫтында ҡасандыр Атропатена биләгән Урмия күле буйындағы ерҙәр, Аракс йылғаһынан көньяҡҡа, тарихтың төрлө дәүерҙәрендә «Әзербайжан» исеме Аракс йылғаһынан төньяҡҡа таралыуы билдәле.

«Әзербайжан» термины беренсе тапҡыр дәүләт исеме булараҡ 1918 йылдың 28 майында, Әзербайжан Демократик Республикаһын иғлан иткәндә, һүҙгә алына. И. М. Дьяконов, В. Ф. Минорский билдәләүенсә, XX быуатҡа тиклем был термин Ирандың төньяҡ-көнбайыш төрөксә һөйләшкән төбәген билдәләгәндә ҡулланыла. Дәүләт исемен алыу сәбәбе тип В. В. Бартольд, И. М. Дьяконов, В. А. Шнирельман дәүләткә нигеҙ һалыусыларҙың Иран Әзербайжанына дәғүә тип күрәләр.

 Дәүләт символдары 

 Дәүләт флагы 

1918 йылдың 9 ноябрендә Әзербайжан Демократик Республикаһы Хөкүмәте тәү тапҡыр өс төҫлө дәүләт флагы тураһында ҡарар ҡабул итә. ӘДР-ҙың ҡолауынан һәм совет власының килеүенән һуң, 1920 йылдың 28 апрелендә был флаг кире ҡағыла. 1990 йылдың 17 ноябрендә өс төҫлө флаг Юғары Нахичеван Автономиялы Республикаһының Юғары Мәжлесе ҡарары менән кире ҡайтарыла һәм дәүләт флагы булып таныла. Шул уҡ ултырышында Юғары Мәжлес Әзербайжан ССР-ның Юғары Советына өс төҫлө флагтың Әзербайжандың дәүләт символы итеп ҡабул итеү тураһында мөрәжәғәт итә.

1991 йылдың 5 февралендә Әзербайжан Республикаһының Юғары Советы Нахичеван Республикаһы Юғары Мәжлесенең үтенесен ҡарай һәм өс төҫлө флагты Әзербайжандың дәүләт флагы тип таныуы тураһында ҡарар сығара. Флаг өс төҫлө яҫылыҡ (триколор). Һыҙаттар (күк, йәшел, ҡыҙыл төҫлө) горизонталь буйынса урынлашҡан. Флагтың уртаһында ҡыҙыл һыҙатта һигеҙ ҡырлы йондоҙ һәм ярымай төшөрөлгән. Ике һүрәт тә аҡ төҫтә. Әзербайжан Конституцияһына ярашлы, күк төҫ төрки халыҡтарҙың ғәҙәткә ингән төҫө, төркилекте символлаштыра, ҡыҙыл — үҫеште, йәшел — ислам төҫө. Ярымай ислам диненә ҡарағанлыҡты күрһәтә, һигеҙ ҡырлы йондоҙ төрөк халыҡтарының һигеҙ тармағын күрһәтә.

 Дәүләт гимны 

Әзербайжан гимны «Әзербайжан маршы!» тип атала (әзерб. «Azərbaycan Marşı!» («Азәрбајҹан Маршы»)). Гимн көйөн әзербайжан композиторы Узеир Гаджибеков яҙған, һүҙҙәрен шағир Әхмәд Джавад (әзерб. Əhməd Cavad) 1918 йылда яҙған. Ул советҡа тиклемге осорҙа Әзербайжандың рәсми гимны булған. Гимн рәсми рәүештә (1918 рәсмиләштереп, 1920 кире алыуҙан һуң) 1991 йылда, Әзербайжан үҙаллылығын яулағас, ҡайтарыла.

 Дәүләт гербы 

Герб уртаһында ут «Уттар Илен» һынландыра. Гербтағы төҫтәр Әзербайжан дәүләт флагы төҫтәрендә. Һигеҙ ҡырлы йондоҙ төрөк халыҡтарының һигеҙ тармағын күрһәтә. Аҫта бойҙай башаҡтарынан һәм имән ботаҡтарынан бәйләм. Ул байлыҡ, уңыш билдәһе. Имән ботағы илдең бороңғолоғон күрһәтә.

 Файҙалы ҡаҙылмалар 
Әзербайжан ер ҡуйынында ҡиммәтле файҙалы ҡаҙылмалар бар: нефть, тәбиғи газ, алунит, баҡыр мәғдәне, алтын, молибден, һ.б. Республикала шулай уҡ биҙәкләү эштәре өсөн сеймал бар: мрамор, каолин, туф, доломит.

Каспий тәбиғи сығанаҡтары менән нефть сығарыу, балыҡ сәнәғәте, диңгеҙ транспорты, суднолар ремонтлау кеүек халыҡ сәнәғәте тармаҡтары бәйле.

 Тарих 
 1993—2003 йылдарҙа Президент вазифаһын Гейдар Алиев башҡарҙы.
 2003 йылдан Әзербайжан Йөмһүриәте Президенты — Илһам Гейдар улы Әлиев.

 Хәҙерге Әзербайжан 
Хәҙерге Әзербайжан СССР-ҙың тарҡалыуынан һуң барлыҡҡа килгән (1991). Беренсе президенты Аяз Муталибов. 1991 йылдың 30 авгусында Әзербайжандың Юғары Советы «Әзербайжан Республикаһының дәүләт үҙаллылығын ҡайтарыу тураһында» декларацияһын ҡабул итә, 18 октябрҙә «Әзербайжан Республикаһының дәүләт иреклеге тураһында» конституцион акты ҡабул ителә, ул Әзербайжандың дәүләт, сәйәсәт, иҡтисад ҡоролошон һүрәтләндерә.

1992 йылдың июнендә уны Абульфаз Эльчибей алмаштыра. Ваҡытлыса Әзербайжан президенты вазифаһын Ягуб Мамедов (1992), Иса Гамбар (1993) башҡаралар. Уңышһыҙлыҡтар һәм хөкүмәт белдекһеҙлеге хакимиәт кризисына килтерә, 1993 йылдың 4 июнендә Гәнжәлә полковник Сурет Гусейнов фетнәһе ҡалҡа.

Граждандар һуғышынан һаҡланыу өсөн, Эльчибей Баҡыға Нахчиванда йәшәгән Гейдар Алиевты саҡыра.

 Сәйәси ҡоролош 

 Әзербайжан Президенты 
Дәүләт башлығы — президент. Әзербайжан — президент республикаһы. Президент халыҡ һайлауҙарында биш йылға һайлана, хөкүмәт ағзаларын тәғәйенләй.

 Эске сәйәсәт 
Юғары законодар сығарыу органы — бер палаталы Милли Мәжлес (әзерб. Milli Məclis) (125 депутат), бер мандатлы округтар буйынса халыҡ һайлауҙарында биш йылға һайлана.

 Хакимиәтлек ҡоролошо 

 Халҡы 

 Һаны, йәшәгән урындары, йәш һәм гендер структураһы 
thumb|right|Әзербайжан халҡының йәш-енес пирамидаһы

Әзербайжандың халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса (2009)  Әзербайжанда йәшәгән халыҡ 8 922 447 кеше булғанCensuses of Republic of Azerbaijan 1979, 1989, 1999, 2009 Azstat.org — The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan, ә үҫеш темпына ҡарап иҫәпләүҙәр  2010 йылда халыҡ һаны  9 млн тәшкил итә тип билдәләйНас стало 9 миллионов CIA — The World Factbook — Azerbaijan .   2019 йылдың 1 ғинуарына Әзербайжандың Дәүләт статистика комитеты халыҡ һанын 9 981 457 кеше тип баһалай.

Ҡала халҡы дөйөм йәниҫәптең 52,8 % , ә ауылдыҡылар — 47,2 % тәшил иткән. Ир-ат дөйөм йәниҫәптең 49,9 % , ҡатын-ҡыҙ — 50,1 % булған .

Халыҡтың гендер составы тигеҙ тиерлек,  1000 ир-атҡа 1039 ҡатын-ҡыҙ тура киләФобии, порождённые жизнью в мегаполисе, или О страхах жителей Баку: Общество, 8 января 2011.

Статистика комитеты мәғлүмәттәренә ҡарағанда, 2019 йылдың 1 ғинуарына халыҡтың тығыҙлығы 115 кеше/км² тәшкил иткән.

2019 йылдың 6 апреленә Әзербайжандың Дәүләт статистика комитеты мәғлүмәттәре буйынса илдең 10 миллионсы кешеһе донъяға килгән .

 Милли составы 
+Әзербайжан халҡының этник составы (йәниҫәптең рәсми мәғлүмәттәре буйынсаПереписи населения Азербайджана 1926, 1936, 1979, 1989, 1999, 2009 годов)Этнос192619391979198919992009                   Әзербайжандар1 425 38565,1 1 856 41860,8 4 708 80078,13  5 805 00082,68 7 205 50090,608 172 809  91,60 лезгиндар37 2511,7111 603Азербайджанская ССР (1939 г.)3,7158 1002,62 171 4002,44 178 000 2,24180 300  2,02 әрмәндәр310 31019,8255 2258,4475 5007,89 390 5005,56 120 700Официальная оценка Государственного статистического комитета Азербайджанской Республики, учитывающая армян в районах Азербайджана, которые контролируются непризнанной Нагорно-Карабахской Республикой. Без районов, подконтрольных НКР — около 651 армян. По данным НКР (перепись 2005), на территории Азербайджана, которая контролируется НКР, проживало 137 380 армян (см., см. ).Национальный состав населения Азербайджана по районам по переписи 1999 года, включая оценочные данные по территории, подконтрольной НКР1,52120 306Официальная оценка Государственного статистического комитета Азербайджанаской Республики, учитывающая армян в районах Азербайджана, которые контролируются непризнанной Нагорно-Карабахской Республикой. По данным НКР (перепись 2005), на территории Азербайджана, которая контролируется НКР, проживало 137 380 армян (см., см., см. ).  1,35 урыҫтар238 15510,9548 35118,0475 3007,89 392 3005,59  141 700 1,78119 307 1,34 талыштар77 3233,587 5042,9…Перепись населения 1979 года учитывала талышей в составе этнических азербайджанцев… 21 2000,30 76 8000,97111 996  1,26 аварҙар19 1040,9 15 7400,5 36 0000,60 44 1000,63  50 900 0,64 49 838 0,56 төрөктәр…………7 9000,13 17 7000,25 43 4000,55 37 975 0,43 татарҙар…… ……31 4000,52 28 6000,41 30 0000,38 25 911 0,29 таттар28 4421,3 ……8 8000,15 10 2000,15 10 9000,14 25 218 0,28 украиндар…… ……26 4000,44 32 3000,46 29 0000,36 21 509  0,24 цахурҙар15 5520,76 4600,28 5000,14 13 3000,19  15 900  0,20 12 289 0,14 грузиндар9 4950,4 10 1710,3 11 4000,19 14 2000,20 14 900 0,19 9 912  0,11 йәһүдтәр10 2700,541 2171,335 5000,59 30 8000,44 8 900 0,119 084 0,10 курдтар41 1320,09…………12 2000,17 13 1000,166 065  0,07 крыздар………… …… …… ……4 400 0,05 удиндар2 4410,1……5 8000,10 6 1000,09 4 1000,053 821 0,04 хиналугтар……………… …… ……2 200 0,02 башҡалар…………31 4000,52 31 3000,45 9 6000,129 500 0,11 ЙӘМҒЕҺЕ2 189 271100,003 054 313100,005 864 334100,00 7 021 200100,00 7 953 400100,008 922 447100,00

 Теле

Right|thumb|right|250px| Нахичевань ҡалаһында туған телгә һәйкәл.

Илдең рәсми теле — әзербайжан теле (төрки телдәр төркөмө). Уғыҙ төркөмсәһенә ҡарай, ләкин  ҡыпсаҡ телдәре һыҙаттары ла хас. Әзербайжанда әзербайжана теле дәүләт теле булып тора. Президент Гейдар Алиев 2001 йылдың 9 авгусындағы указы менән Әзербайжан теле һәм алфавиты көнө билдәләнә .

 Дини состав 
Мосолман динле әзербайжандарҙың күпселеге - шиғыйҙар,  әммә сөнни мосолмандар ҙа бар (илдең төньяҡ өлөшөндә  башлыса   лезгиндар, цахурҙар, рутулдар), правослауҙар (рустар, грузиндар, украиндар) һәм  йәһүдиҙәр (йәһүдтәр). Төрлө йүнәлешле протестанттар барГосударственное Статистическое Управление Әзербайжана.

Ғәмәлдәге Әзербайжан Республикаһы Конституцияһына ярашлы, Әзербайжан донъяуи дәүләт булып тора. Әзербайжан Республикаһында дин дәүләттән айырылған, ул илдә йәшәгән төрлө этник төркөмдәрҙең төрлө дине, инаныстары менән билдәләнә.

мини|слева|x170px|Шемахалағы Йома мәсете, Кавказдың иң боронғо мәсеттәренең береһе (743 йылда асылған)
Ислам Әзербайжанда төп дин; халҡының 99,2 % мосолман . Уларҙың күпселеге (яҡынса 85%)  шиғыйҙар  (жафари мәҙһәб), әҙерәк өлөшө (15%) — сөнниҙәрhttp://www.scwra.gov.az/az/view/news/522/allahshukur-pashazade-azerbaycanda-mezhebler-arasinda-fikirayriligindan-istifade-etmek-isteyen-dushmenler-choxdur  "Şeyxülislam qeyd edib ki, Azərbaycanda 35 faiz sünni, 65 faiz isə şiə məzhəbinə mənsub..." Религия. Управление делами Президента Әзербайжанской Республики — Президентская библиотека (башлыса хәнәфи мәҙһәб).
Әзербайжанда синагогалар бар, йәһүди йәмәғәттәр - бик йоғонтола ойошмаларИстория еврейских общин в Азербайджане в XI—XV вв.. Красная Слобода ҡасабаһы (Губин районы) советтан һуңғы төбәктәрҙә йәһүдтәрҙең  берҙән-бер тупланып йәшәгән урыны.

Республикала правослау динлеләр аҙ, әлеге ваҡытта был илдә 6 правослау ҡорам  эшләй, шуларҙың өсәүһе Баҡыла.

Хәҙерге Әзербайжан территорияһында католиклыҡ  XIV быуат башында тарала башлаған. XVII быуат башында католиклыҡҡа ылыҡтырылған 19 мең әрмән ун  ауылда һәм Нахичевандең    өс ҡалаһында йәшәгәнWillem Floor, Edmund Herzig. Iran and the World in the Safavid Age. Iran Heritage Foundation, I.B.Tauris, 2012, p. 374By the beginning of the seventeenth century, there were 19,000 converted Catholic Armenians living in three towns and 12 villages in the Nakhichevan, Ernjak and Jahuk regions.  2002 йылдың майында Әзербайжандың католик сиркәүендә иҫтәлекле ваҡиға була — Баҡыға рәсми визит менән Рим папаһы Иоанн Павел II киләНовости NEWSru.com:: Иоанн Павел II и Гейдар Алиев обменялись приветствиями в БакуНовости мира религий. Общество и религия. СМИ и литература о вере и конфессиях  . Әлеге ваҡытта Баҡыла  Әзербайжандың берҙән-бер католик сиркәүе урынлашҡан (Церковь Непорочного Зачатия Пресвятой Девы Марии).

Тәүге протестанттар Әзербайжанда  XIX быуат башында күренгән — былар лютеранлыҡ инанысындағы немец колонистары була. Әлеге мәлдә Әзербайжанда 20 мең тирәһе протестант йәшәй . Иң эре конфессия булып баптистар тора(3 мең ағза ) һәм пятидесятниктар (4,4 мең динле). Илдә шулай уҡ адвентистар, лютерандар, инжил христиандары, Яңы апостол сиркәүе адепттары һәм башҡалар йәшәй.
 Флора 

Республика биләмәһенә бай үҫемлектәр донъяһы хас. Ҙур булмаған билмәлә бөтә донъяла таралған үҫемлектәрҙең бик күп төрөн табырға була. Мәҫәлән: парротия (дамир агач), иберия имән, каштан япраҡлы имән, хөрмә, самшит һәм дардар (граб), саған, ҡарағай, тал, өрөксәтләүек ағасы, япон софораһы, аҡ һәм алһыу олеандр, жасмин ҡыуаҡтары, ә Ленкоранда альбиция — ҡуҙаҡлылар
төрөнә ҡараған декоратив үҫемлекте үҫтерәләр. Әзербайжандағы юғары үҫемлектәрҙең 450 төрө 125 рәткә бүленгән. Кавказда үҫкән бөтә үләндәрҙең һәм үҫемлектәрҙең күбеһе Әзербайжан биләмәләрендә үҫә. Башҡа ерҙәрҙә һәм Кавказда үҫкән үҫемлектәрҙән башҡа тик Әзербайжанда ғына осрай торған үҫемлектәр ҙә бар, Әзербайжан райондарына ғына хас 240 эндемик төр үҫә.

 Фауна 

right|270px|thumb|Ҡәлмәргән Әзербайжанда
Әзербайжан бер нисә зоогеографик бүлкәт осрашҡан урынында ята. Ил биләмәһендә күрше Иран, Урта Азия, Урта диңгеҙ буйында йәшәүсе ҡайһы бер йәнлектәр бар. Тәбиғәт шарттары төрлө булыу сәбәпле Әзербайжан Республикаһында 12 мең төр йәнлек бар, шул иҫәптән 623 умыртҡалылыр төрө ( 90 артыҡ һөтимәрҙәр,  350  ҡоштар,  40 төрҙән артыҡ  һөйрәлеүселәр, 80 артыҡ балыҡтар, ҡалғандары — түңәрәк ауыҙлылылар һәм ер-һыу хайуандары). Тигеҙлектәрҙә һөйрәлеүселәр, ҡуян, бүре, төлкө, йәйран. Кура һәм Аракс йылғалары буйындаҡырағай ҡабан сусҡаһы, ҡоралай, бурһыҡ, сүл бүреһе йәшәй. Тауҙарҙа болан, Дағстан туры , тау кәзәһе, безоар кәзәһе, ҡоралай, айыу, һеләүһен, урман бесәйе, дикобраз, муфлон һәм леопард төйәкләй. Ситтән алып ҡайтылған ала-сыбар болан, сайгак, енот кеүек эт, енот-полоскун, нутрия, скунс та бында эйәләшәкән. Әзербайжанда  ҡоштар: ҡырғауыл (фазана), ағуна, ҡор һәм башҡалар . Бында ҡышҡылыҡҡа төрлө  ҡоштар килә (өйрәк, ҡаҙ, аҡҡош, селән, берғаҙан, фламинго, бакландар һәм башҡалар).

Әзербайжандың Ҡыҙыл китабына 108 төр хайуан ингән, шул иҫәптән 14 төр һөтимәрҙәр, 36 төр ҡоштар, 13 төр ер-һыу хайуандары һәм һөйрәлеүселәр, 5 төр балыҡ һәм 40 төр бөжәктәр.

 Экологик хәл 
thumb|left|250px|Антропогенный пейзаж на Апшеронском полуострове

Апшерон ярымутрауы һауа, һыу һәм тупраҡ бысраныу һөҙөмтәһендә, ер шарының экологик яҡтан иң насар райондарның береһе тип һанала. Тупраҡ һәм грунт һыуҙары бысраныу мамыҡ үҫтергәндә ДДТ һәм ағыулы дефолиантларҙы ҡулланыу менән бәйле. Һауаның бысраныуы Сумгаит, Баҡы һәм башҡа ҡалаларҙың сәнәғәте ҡалдыҡтарына бәйле. Нефть сығару һәм нефть эшкәртеү сәнәғәте диңгеҙҙе бысратыуҙың етди сығанағы булып тора.

Илдең бай флора һәм фаунаһына кеше бик ныҡ көслө йоғонто яһай. Урмандар киҫелә һәм  уларҙа мал-тыуар көтөлә. Урмандарҙы киҫеп ауыл хужалығы ерҙәренең майҙанын арттыралар.

Әзербайжанда тәбиғәтте һаҡлау буйынса саралар күрелә. Тәбиғи урмандарҙың ҡайһы бер өлөшөн, реликт үҫемлектәр һәм һирәк осрай торған хайуандарҙы һаҡлау өсөн 9 милли парк, 11 ҡурсаулыҡ һәм 24 заказник булдырылғанСписок национальных парков на сайте Министерства экологии АзербайджанаСписок заповедников на сайте Министерства экологии АзербайджанаСписок заказников на сайте Министерства экологии Азербайджана. Боландың ике төрө (благородный һәм ала-сыбар болан), ҡыр кәзәһе, йәйран, безоар кәзәһе, муфлон, ҡоралай, сайгаҡ айырыуса һаҡлана торған төрҙәргә инә.

 Экологические проблемы 
Кеше эшмәкәрлегенең үҫеше  һуңғы йөҙ йыл эсендә  тәбиғәт байлыҡтарын артыҡ файҙаланыуға килтерҙе Министерство Культуры Азербайджанской Республики.
Әзербаййжан Республикаһының экологик проблемалары бөтә үҫешкән илдәрҙеке менән бер төрлө.

2009 йылдан илдә Әзербайжандың альтернатив һәм яңыртылыусы энергия сығанаҡтары буйынса дәүләт агентлығы эшләй. 

 Айырым һаҡланған биләмәләр 
 Тәбиғәт ҡомартҡылары

Әзербайжан субтропик зонаға инә, был зонала осраған 11 климат  төрөнөң 9 Әзербайжанда осрай. Әзербайжанда шулай уҡ 800 яҡын батҡаҡ вулканы бар,улар һаны буйынса Әзербайжан донъяла беренсе урында тора.

 Азербайджан ҡурсаулыҡтары

Ҡурсаулыҡтар-фәнни-тикшеренеү идара статусына эйә биләмәләр, улар тәбиғи хәлдә был зонаға хас  һәм һирәк тәбиғәт комплекстарын һаҡлау, тәбиғәт процестарын һәм ваҡиғаларын өйрәнеү маҡсатынан ойошторолған. Иң ҙур ҡурсаулыҡтар: Ҡыҙылағас, Заҡатала, Ширван ҡурсаулыҡтары һәм башҡалар.

 Милли парктар

Милли парктар — тәбиғәтте һаҡлау статусына эйә булған һәм тәбиғәтте һаҡлау өсөн файҙаланыла торған  фәнни-тикшеренеү идараларының территорияларында махсус экологик, тарихи, эстетик һәм башҡа әһәмиәтле тәбиғи комплекстар урынлашҡан биләмәләр.

 Административ бүленеше 
thumb|right|250px|Районы Азербайджана

Әзербайжан биләмәһе 66 районға бүленгән, унда 11 республика ҡарамағындағы ҡала һәм 1 автономиялы республика — Нахичеван Автономлы Республикаһы бар.  Бынан тыш, халыҡ-ара хоҡуҡ нормаларына ярашлы Таулы Ҡарабах Республикаһы— Әзербайжан Республикаһының бер өлөшө булып ҡала.

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Әзербайжанда һаулыҡ һаҡлау
 Әзербайжанда йәһүдтәр
 Әзербайжан ханлыҡтары

 Иҫкәрмәләр 

 
Категория:Унитар дәүләттәр
Категория:Диңгеҙгә сығыу юлы булмаған илдәр
Категория:Төрки илдәр