Нуриман районы
{{Infobox Административ берәмек
|Административ берәмек = Нуриман районы<br />{{lang-ru|Нуримановский район}}
|Ил = [[Рәсәй]]
|Статус = Муниципаль район
|Төбәк = [[Башҡортостан]]
|рәсем1=Coat of Arms of Nurimanovo rayon (Bashkortostan).png
|рәсем2=Flag of Nurimanovo rayon (Bashkortostan).png
|рәсем3=Location of Nurimanovskiy rayon (Bashkortostan).svg
|Административ үҙәге = Ҡыҙылъяр ауылы
|Эске бүленеш = 12 ауыл биләмәһе
|Халыҡ һаны = 31247 кеше
|Халыҡ тығыҙлығы = 8.1
|Сәғәт бүлкәте = MSK +2
|Автомобиль коды = 02, 102
|Хакимиәт башлығы= 
|Майҙаны = 2634 [[квадрат километр|км²]]
}}
'''Нуриман районы''' ({{lang-ru|Нуримановский район}}) – [[Башҡортостан]]дағы муниципаль район. [[Ҡариҙел]] йылғаһының һул яры буйлап түбәнге ағымында урынлашҡан. Көньяҡ-көнсығышта [[Силәбе өлкәһе]] менән сиктәш. 1930 йылдың авгусында  Иҫке Күл районы итеп ойошторолған, 1933 йылда  хәҙерге исеме бирелә. Район үҙәге — Ҡыҙылъяр ауылы, Өфөнән — 100 км, иң яҡын тимер юл станцияһы Иглиндән 40 км алыҫлыҡта ята.

Халыҡ һаны 2010 йылда  21,5 мең кеше (1970 — 34,3 мең; 1979 — 28,1 мең; 1989 — 22,9 мең; 1995 — 22,4 мең).

Районда 2 ҡасаба — [[Ҡыҙыл Шишмә (Нуриман районы)|Ҡыҙыл Шишмә]] (3,1 мең кеше), [[Павловка (Нуриман районы)|Павловка]] (1989 — 3,9 мең кеше) һәм 50 ауыл бар. Халҡының күпселеген [[татарҙар]], [[башҡорттар]], [[урыҫтар]], [[мариҙар]] тәшкил итә. 

== Билдәле шәхестәр ==
* [[Нуриманов Баһауетдин Йәләлетдин улы]] (1893—1918) — Башҡортостандағы инҡилаб хәрәкәте етәкселәренең береһе, [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы]]унда әүҙем ҡатнашыусы.
* [[Абдулов Марсель Хәбиб улы]] (8.05.1930—23.11.2007), [[СССР|совет]] һәм [[Рәсәй]] урмансыһы, дәүләт эшмәкәре. 1966—1991 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның урман хужалығы министры, БАССР-ҙың 9-сы, 10-сы һәм 11-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]], [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]] Дәүләт премияһы лауреаты (1991), РСФСР-ҙың атҡаҙанған урмансыһы (1978). Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966, 1976), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. Ҡуранса ауылынан (хәҙер бөткән).
* [[Исмәғилев Рафаэль Ришат улы]] (25.03.1951), ғалим-агроном, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы]]ның мөхбир-ағзаһы (1998), ауыл хужалығы фәндәре докторы (1992), профессор ([[1993]]),  Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, [[Рәсәй Федерацияһы]] юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2010). [[Байгилде (Нуриман районы)|Байгилде]] ауылынан.
* [[Исмәғилев Фоат Ришат улы]] (25.01.1949) ғалим-химик-технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1992), профессор (2000). Байгилде ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/5599-ism-ilev-foat-rishat-uly Башҡортостан энциклопедияһы — Исмәғилев Фоат Ришат улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421072316/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5599-ism-ilev-foat-rishat-uly |date=2016-04-21 }}{{V|17|01|2019}}</ref>.

== Географияһы ==
Территорияһы төньяҡлап — Өфө яҫы таулығында, ә көньяҡлап Ағиҙел буйы убалы тигеҙлегендә ята. Территорияһының 78 процентын урман биләй. Ҡариҙел йылғаһы үҙенең ҡушылдыҡтары менән гидрографик селтәр барлыҡҡа килтерә.

Тупрағы: һоро урман, аҡһыл һоро, ҡара һоро урман, кәҫле-көлһыу. Тәбиғәт ҡомартҡылары: һыу сәтләүеге үҫкән Упҡанлы күле; Ҡыҙыл Шишмә карст сығанағы; Саруа күле шишмәһе. Районда [[аҡ шыршы]], [[ҡарағай]], [[ҡайын]], [[йүкә]], [[имән]] һәм [[уҫаҡ]] урмандары үҫә.

Доломит (Ильин), эзбизташ (Ҡыҙыл Шишмә), ҡом-ҡырсынташ ҡатнашмаһы (Ҡыҙылъяр, Түбәнге Ахлыстин), кирбес балсығы (Ҡыҙылъяр) ятҡылыҡтары табылған. 

== Иҡтисад ==
Нуриман — урман сәнәғәте һәм [[ауыл хужалығы]] районы. 205,5 мең гектар ере урман менән ҡапланған. Ағас әҙерләүселәр: Башҡортостан Республикаһы Урман хужалығы министрлығының Нуриман урман хужалығы, хужалыҡ-ара урман хужалығы, “Башлеспром”дың Яманйылға урман сәнәғәте хужалығы ([[Ҡыҙыл Шишмә (Нуриман районы)|Ҡыҙыл Шишмә]] ҡас.), Саруа ағас әҙерләү бүлексәһе  (“Башнефть” АНК) һ.б. Ҡариҙел йылғаһында — Павловка ГЭС-ы, Ҡыҙылъярҙа РТП һәм май заводы эшләй.

44,6 мең гектарҙы (район территорияһының 16,9 проценты)  [[ауыл хужалығы]] ерҙәре биләй, шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр — 27,8 мең, сабынлыҡтар — 6,8 мең, көтөүлектәр 10,0 мең гектар. Районда эре панелле йорттар төҙөү тресының ярҙамсы хужалығы (Өфө ҡалаһы) бар. Төп тармаҡтары — һөт-ит йүнәлешендәге мал үрсетеү, сусҡасылыҡ,  игенселек, картуф үҫтереү. [[Умартасылыҡ]] үҫешкән.

== Халыҡ һаны ==
'''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):'''
{{Wikidata/Population}}

== Транспорт ==
Район территорияһы аша Иглин — Ҡыҙылъяр — Павловка автомобиль юлы үтә. [[Ҡыҙылъяр (Нуриман районы)|Ҡыҙылъяр]] ауылы, [[Ҡыҙыл Шишмә (Нуриман районы)|Ҡыҙыл Шишмә]] һәм [[Павловка (Нуриман районы)|Павловка]] ҡасабаларында пристандәр бар.

== Социаль-мәҙәни өлкә ==
Районда 35 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 12 урта; музыка мәктәбе (Ҡыҙылъяр ауылы), лицей һәм һөнәрселек училищеһы  ([[Павловка (Нуриман районы)|Павловка]] ҡасаба), Б.Й.Нуриманов музейы ([[Яңы Күл]] ауылы), 25 дөйөм китапхана, 33 клуб учреждениеһы, үҙәк район һәм 3 участка дауаханаһы бар.

Районда урыҫ телендә “Красный Ключ” гәзите сыға. 

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/9172-nuriman-rajony}}
* [https://nuriman.bashkortostan.ru/ Официальный сайт Муниципального района Нуримановский район Республики Башкортостан ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200522010356/https://nuriman.bashkortostan.ru/ |date=2020-05-22 }}

{{Нуриман районы ауылдары}} 
{{Нуриман районы муниципаль берәмектәре}}
{{Башҡортостан райондары}}

[[Категория:Башҡортостан райондары]]
[[Категория:Нуриман районы]]
[[Категория:Портал:Нуриман районы]]
Нуриман районы () – Башҡортостандағы муниципаль район. Ҡариҙел йылғаһының һул яры буйлап түбәнге ағымында урынлашҡан. Көньяҡ-көнсығышта Силәбе өлкәһе менән сиктәш. 1930 йылдың авгусында  Иҫке Күл районы итеп ойошторолған, 1933 йылда  хәҙерге исеме бирелә. Район үҙәге — Ҡыҙылъяр ауылы, Өфөнән — 100 км, иң яҡын тимер юл станцияһы Иглиндән 40 км алыҫлыҡта ята.

Халыҡ һаны 2010 йылда  21,5 мең кеше (1970 — 34,3 мең; 1979 — 28,1 мең; 1989 — 22,9 мең; 1995 — 22,4 мең).

Районда 2 ҡасаба — Ҡыҙыл Шишмә (3,1 мең кеше), Павловка (1989 — 3,9 мең кеше) һәм 50 ауыл бар. Халҡының күпселеген татарҙар, башҡорттар, урыҫтар, мариҙар тәшкил итә. 

 Билдәле шәхестәр 
 Нуриманов Баһауетдин Йәләлетдин улы (1893—1918) — Башҡортостандағы инҡилаб хәрәкәте етәкселәренең береһе, Рәсәйҙәге Граждандар һуғышыунда әүҙем ҡатнашыусы.
 Абдулов Марсель Хәбиб улы (8.05.1930—23.11.2007), совет һәм Рәсәй урмансыһы, дәүләт эшмәкәре. 1966—1991 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының урман хужалығы министры, БАССР-ҙың 9-сы, 10-сы һәм 11-се саҡырылыш Юғары Советы, Башҡортостан Республикаһының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияһы лауреаты (1991), РСФСР-ҙың атҡаҙанған урмансыһы (1978). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966, 1976), Халыҡтар Дуҫлығы (1981) һәм «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалеры. Ҡуранса ауылынан (хәҙер бөткән).
 Исмәғилев Рафаэль Ришат улы (25.03.1951), ғалим-агроном, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының мөхбир-ағзаһы (1998), ауыл хужалығы фәндәре докторы (1992), профессор (1993),  Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2010). Байгилде ауылынан.
 Исмәғилев Фоат Ришат улы (25.01.1949) ғалим-химик-технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1992), профессор (2000). Байгилде ауылынанБашҡортостан энциклопедияһы — Исмәғилев Фоат Ришат улы .

 Географияһы 
Территорияһы төньяҡлап — Өфө яҫы таулығында, ә көньяҡлап Ағиҙел буйы убалы тигеҙлегендә ята. Территорияһының 78 процентын урман биләй. Ҡариҙел йылғаһы үҙенең ҡушылдыҡтары менән гидрографик селтәр барлыҡҡа килтерә.

Тупрағы: һоро урман, аҡһыл һоро, ҡара һоро урман, кәҫле-көлһыу. Тәбиғәт ҡомартҡылары: һыу сәтләүеге үҫкән Упҡанлы күле; Ҡыҙыл Шишмә карст сығанағы; Саруа күле шишмәһе. Районда аҡ шыршы, ҡарағай, ҡайын, йүкә, имән һәм уҫаҡ урмандары үҫә.

Доломит (Ильин), эзбизташ (Ҡыҙыл Шишмә), ҡом-ҡырсынташ ҡатнашмаһы (Ҡыҙылъяр, Түбәнге Ахлыстин), кирбес балсығы (Ҡыҙылъяр) ятҡылыҡтары табылған. 

 Иҡтисад 
Нуриман — урман сәнәғәте һәм ауыл хужалығы районы. 205,5 мең гектар ере урман менән ҡапланған. Ағас әҙерләүселәр: Башҡортостан Республикаһы Урман хужалығы министрлығының Нуриман урман хужалығы, хужалыҡ-ара урман хужалығы, “Башлеспром”дың Яманйылға урман сәнәғәте хужалығы (Ҡыҙыл Шишмә ҡас.), Саруа ағас әҙерләү бүлексәһе  (“Башнефть” АНК) һ.б. Ҡариҙел йылғаһында — Павловка ГЭС-ы, Ҡыҙылъярҙа РТП һәм май заводы эшләй.

44,6 мең гектарҙы (район территорияһының 16,9 проценты)  ауыл хужалығы ерҙәре биләй, шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр — 27,8 мең, сабынлыҡтар — 6,8 мең, көтөүлектәр 10,0 мең гектар. Районда эре панелле йорттар төҙөү тресының ярҙамсы хужалығы (Өфө ҡалаһы) бар. Төп тармаҡтары — һөт-ит йүнәлешендәге мал үрсетеү, сусҡасылыҡ,  игенселек, картуф үҫтереү. Умартасылыҡ үҫешкән.

 Халыҡ һаны 
1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):

 Транспорт 
Район территорияһы аша Иглин — Ҡыҙылъяр — Павловка автомобиль юлы үтә. Ҡыҙылъяр ауылы, Ҡыҙыл Шишмә һәм Павловка ҡасабаларында пристандәр бар.

 Социаль-мәҙәни өлкә 
Районда 35 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 12 урта; музыка мәктәбе (Ҡыҙылъяр ауылы), лицей һәм һөнәрселек училищеһы  (Павловка ҡасаба), Б.Й.Нуриманов музейы (Яңы Күл ауылы), 25 дөйөм китапхана, 33 клуб учреждениеһы, үҙәк район һәм 3 участка дауаханаһы бар.

Районда урыҫ телендә “Красный Ключ” гәзите сыға. 

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 
 Официальный сайт Муниципального района Нуримановский район Республики Башкортостан  

 

Категория:Башҡортостан райондары
Категория:Нуриман районы
Категория:Портал:Нуриман районы