Марлен Дитрих
{{Ук}}
'''Марле́н Ди́трих''' ({{lang-de|Marlene Dietrich}} {{IPA|[maɐˈleːnə ˈdiːtʁɪç]}}, тыуған ваҡыттағы исеме '''Мария Магдалена Дитрих''' ({{lang-de|Marie Magdalene Dietrich}}); [[27 декабрь]] [[1901 йыл]] — [[6 май]] [[1992 йыл]] — [[Германия]] һәм [[АҠШ]] актрисаһы, йырсы. Кинола иң камил образдарҙың береһен тыуҙырған, модаға, кейенеү стиленә һәм ҡатын-ҡыҙ аңына ҙур йоғонто яһаған Дитрих, үҙе йәшәгән осорҙа уҡ легендаға әйләнә. Ул уңайһыҙландырғыс, һоҡланғыс һәм иҫ киткес һөймәлекле булыуы менән шаҡ ҡатыра, бер үк ваҡытта әҙәпһеҙ һәм саф күңелле, ылыҡтырғыс һәм ҡырыҫ булыуы менән үҙенә тартып тора. Уның сәнғәт, сәйәсәт һәм енси мөнәсәбәттәр менән буталған тормошо, ғүмеренең аҙағында яңғыҙ көн итеүе әле булһа ҡыҙыҡһыныу һәм бәхәстәр тыуҙыра. Дитрих тарихта популяр йырсы булараҡ та таныла. Уның матур тембрлы, бер аҙ ҡалыныраҡ контральтоһы тулҡынландырғыс һөйкөмлөлөгө менән күңелде арбай. 1999 йылда Америка кино сәнғәте институты Марлен Дитрихты классик голливуд киноһының бөйөк актрисалары исемлегендә туғыҙынсы урынға ҡуя.

== Биографияһы ==

=== Ғаиләһе ===
[[Файл:Marlene Dietrich Birth House Panorama 2012-07-28 small.tiff|мини|Родной дом Марлен Дитрих на Леберштрассе 65 в Берлине]]
Мария Магдалена Дитрих 1901 йылдың 27 декабрендә [[Шёнеберг]]та тыуған (1920 йылдан был — [[Берлин]]дың бер районы), атаһы- Луис Эриха Отто Дитрих (1868—1908) , әсәһе — Вильгельмины Элизабет Йозефина (ҡыҙ фамилияһы Фельзинг) (1876—1945). Атаһы 1880-сы йылдарҙа улан ғәскәрҙәрендә хеҙмәт иткән, бер нисә награда менән бүләкләнгән, ҡыҙы тыуғанда полиция лейтенанты булған . Әсәһе бик бай кеше ҡыҙы, [[Унтер-ден-Линден]] урамында уның атаһының ювелир әйберҙәр һәм сәғәт кибете була. Туғандары Луис Дитрихтың сығышы менән риза булмаһа ла , 1898 йылда ҡыҙ уға кейәүгә сыға. Йозефин Луисты яратып кейәүгә сыға, ә ире был файҙалы никах булғанға өйләнгән. 1900 йылдың 5 февралендә тәүге ҡыҙҙары — Элизабет Оттилия Йозефина, йәғни Лизель тыуа. Фашистар Германияла власта торғанда Элизабет Виль ире менән [[Берген-Бельзен]]да кинотеатр менән ашхана тота, унда яҡындағы концентрацион лагерҙан надзирателдәр йыш була. Быны белгәс, Марлен Дитрих кешенән апаһы барын йәшерә, ләкин 1973 йылда апаһы үлгәнсе уның менән аралашып йәшәй<ref>https://www.bergen-online.de/files/amtsblatt05-02.pdf</ref><ref>http://www.cellesche-zeitung.de/S134471 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170821002926/http://www.cellesche-zeitung.de/S134471 |date=2017-08-21 }}</ref>.

=== Йәш сағы ===
Марлен Дитрих: «Беҙҙең ғаилә бай ине, мин бик һәйбәт белем алдым. Француз һәм инглиз телдәрен бәләкәй саҡтан өйрәндем. Гувернанткалар һәм йорт уҡытыусылары мине яҡшы әҙәби немец телендә һөйләшергә өйрәттеләр», — тип һуңыраҡ иҫкә ала. Уға алты йәш булғанда атаһы насар йоғошло ауырыуҙан үлеп китә. Быға тиклем бер йыл алдан уны [[Вестэнд (район Берлина)|Вестэнд]] районындағы санаторийға ебәрәләр{{sfn|Baur|2017|S=14—15}}, шуға Мария Магдалена атаһын бик хәтерләмәй . Йозефина бик етди, уҫал ҡатын була. Ике ҡыҙы ла унан ҡурҡа{{sfn|Baur|2017|S=9}}.

1907 йылдан Мария Магдалена Августа Виктория исемендәге мәктәптә уҡый (Нюрнбергер штрассела), әхирәттәре уны тауыш-тынһыҙ ғына йөрөгән ҡыҙ ине тип иҫләй. 1909 йылдың 22 июнендә Йозефина яңынан кейәүгә сыға, ләкин ике йылдан был никах тарҡала. Йозефина дворян обер-лейтенант Эдуард фон Лошҡа ғашиҡ була{{sfn|Baur|2017|S=16}}.

Мария Магдалена музыка менән шөғөлләнә башлай, ул [[фортепиано]]ла, [[лютня]]ла, [[скрипка]]ла уйнарға өйрәнә, былар ҡыҙҙың тырыш һәм ныҡышмал икәнлеген күрһәтә . Бала саҡтан ике кешене — француз теле уҡытыусыһы мадемуазель Бреганды һәм киноэкран йондоҙо [[Портен, Хенни|Хенни Портенды]] ярата. Бреган унда Францияға һөйөү тәрбиәләй. Ә Хенни Портен ул ваҡыттағы уҡыусы ҡыҙҙар өсөн кумирға әйләнә{{sfn|Bach|1992|p=22}}.

ун бер йәшендә ҡыҙ үҙенең оҙон исемен ҡыҫҡартып, Марлен булып йөрөй башлай. Өйҙә генә уны Лена, Лени, ҡайһы саҡта Поль тип йөрөтәләр{{sfn|Baur|2017|S=11}}.

[[Беренсе донъя һуғышы]]ы башланғас, Дитрихтарҙың тормошо үҙгәрә . Фронтҡа китер алдынан капитан фон Лош тиҙ генә Йозефинаға өйләнеп, әсәһен борсоуға һала{{sfn|Baur|2017|S=21}}. 16 июля 1916 йылдың 16 июлендә капитан фон Лош Көнсығыш фронтында газ гангренаһынан үлеп ҡала. Йозефина [[Дессау]]ға Лош ғаиләһенә яҡыныраҡ урынға күсеп китә, ҡыҙҙары Антуанетта лицейында уҡый {{sfn|Baur|2017|S=29—30}}. 1917 йылдың яҙында ғаилә Берлинға ҡайта.

1917 йылдың июнендә Марлен Ҡыҙыл тәре йәмғиәте ойошторған концертта ҡатнаша, ул Мексика императоры [[Максимилиан I (император Мексики)|Максимилианды]]ң үлеүенә илле йыл тулыу сәбәпле уҙғарыла. Малай кейемендә ул скрипкала "[[Голубка (песня)|Голубка]]"ны уйнай. Был уның тәүге халыҡ алдындағы сығышы була{{sfn|Bach|1992|pp=26—27}}.

1917 йылдың 13 апреленән 1918 йылдың Пасхаһына тиклем Марлен Берлиндағы Виктория Луиза мәктәбендә уҡый. 16 йәштә өлгөргәнлек аттестаты алмай ғына мәктәптән китә<ref>http://www.berlin.de/ba-charlottenburg-wilmersdorf/ueber-den-bezirk/rundgaenge/kiezspaziergaenge/artikel.176594.php</ref>. Әсәһе баш ҡалалағы ҡурҡыныс хәлдәрҙән ҡуосалап уны [[Веймар]]ға ебәрә. Марлен Шарлотта фон Штейн йортондағы пансионатта йәшәй, профессор Роберт Райцта скрипкаға уҡырға өйрәнә{{sfn|Bach|1992|p=32—33}}.

1921 йылда ул Берлинға ҡайта һәм Карл Флешта Юғары музыка мәктәбендә уҡыуын дауам иттерергә теләй, ләкин уны алмайҙар. Марлен [[Бечче, Джузеппе|Джузеппе Беччены]]ң телһеҙ фильмдар ваҡытында кинотеатрҙарҙа уйнаған оркестрында эшләй башлай. Ул был ваҡытҡа инде скрипкасы булыу теләгенән дүнгән була . Бер бармағының тендинитына (һеңере ҡуҙғыу) һылтанып, был ҡарарын әсәһенә әйтә{{sfn|Baur|2017|S=52—53}}.

=== Германиялағы карьераһы ===
1922 йылдың февралендә Марлен Немец театрындағы Макс Рейнхардтың актёрлыҡ мәктәбенә инергә маташа. Мәктәп директоры Бертольд Хельд шулай ҙа уға иғтибар итә һәм шулай ҙа шәхсән дәрестәр бирергә була{{sfn|Baur|2017|S=57}}. Чечетка, канкан һәм танго бейеүҙәрен бейергә өйрәнгәс, Марлен Гидо Тильшерҙың төнөг кафеһына бейеүсе (танцовщица) булып эшкә урынлаша{{sfn|Baur|2017|S=58—59}}. 1922 йылдың июнь аҙағында ул Бертольд Хельдта уҡыҡын тамамлай һәм вокал буйынса дәрестәрҙе Оскар Даниэлдән ала башлай{{sfn|Baur|2017|S=60}}.

1922 йылдың 7 декабрендә Дитрих тәүге тапҡыр Немец театры сәхнәһенә сыға: Франк Ведекин пьесаһы буйынса ҡуйылған «Пандора ҡапсығы» спектаклендә ҙур булмаған Людмила Штайнхерц ролен уйнай{{sfn|Bach|1992|p=51}}.

Үҙенең олатаһы Вилли Фельзинг ярҙамы менән Марлен бер кинорежиссёр менән таныша һәм тиҙҙән уны кинопробаларға саҡыралар. 1923 йылда ул беренсе тапҡыр кинола төшә: Георг Якобиҙың «Шулай ул ирҙәр» фильмында бәләкәй генә хеҙмәтсе ролендә уйнай. Һуңынан ул үҙен был фильмда «сәсле бәрәңге» тип исемләй<ref>Birgit Haustedt. Die wilden Jahre in Berlin. Eine Klatsch- und Kulturgeschichte der Frauen. Dortmund, edition ebersbach, 1999, Kapitel: Leni und Marlene, S. 168.</ref>.

Джо Мэйҙың «Мөхәббәт фажиғәһе» фильмында Дитрих эпизодик ролдәрҙең береһендә уйнай һәм администратор Рудольф Зибер (1897—1976) менән таныша. 1923 йылдың 17 майында улар өйләнешә. 1924 йылдың 12 декабрендә уларҙың Мария исемле ҡыҙҙары тыуа{{sfn|Bach|1992|p=61}} (киләсәктә — актриса Мария Рива). Улар бергә биш йыл ғына йәшәйҙәр, әммә шуға ҡарамаҫтан айырылышмайҙар.

=== 1930—1975 йылдар ===
[[Файл:Bundesarchiv_Bild_102-14627,_Marlene_Dietrich.jpg|мини|1933 йылда Марлен дитрих.]]
1930 йылдың февралендә Марлен Дитрих аҙнаһына 1750 доллар эш хаҡы түләргә вәғәҙәләгән «Paramount pictures» исемле голливуд компанияһы менән контракт төҙөй{{sfn|Baur|2017|S=120}}, 1930 йылдың 31 мартында, «Зәңгәр фәрештә» фильмы премьераһынан һуң, ул Берлинды ташлап китә{{sfn|Baur|2017|S=123—124}}.

Штернберг менән бергә Голливудта төшөргән алты фильмы уға бөтә донъяла тынылыу килтерә. Америкала төшөргән беренсе «Марокко» (1930) фильмында Марлен Дитрих экранда ир-егеттәр костюмы кейгән йырсы ҡатынды һынландыра, тамашасыларҙа был образ нәфрәт, шул уҡ ваҡытта ҡатын-ҡыҙҙар модаһында революция тыуҙыра — күп кенә ҡатын-ҡыҙҙар, уның өлгөһөнә эйәреп, салбар кейә башлай. Был роль өсөн ул беренсе һәм һуңғы «[[Оскар (кинопремия)|Оскарын]]» ала. «Хурлыҡҡа төшкән» («Обесчещенная») (1931) фильмында Дитрих шпион ҡатынды уйнай. Бер йылдан һуң был ике артистың иң уңышлы «Шанхай экспресс» фильмы экранға сыға. Уның артынса «Аҡ тәнле Венера» (1932) һәм «Аҙғын императрица» (1934) тарихи мелодрамаһы донъя күрә. «Иблис — ул ҡатын-ҡыҙ» (1935) фильмы Дитрих менән Штернберг бергә эшләгән һуңғы фильм була.

1934 йылда «Иль де Франс» океан лайнерында Германиянан Голливудҡа ҡайтҡан сағында, Дитрих [[Эрнест Хемингуэй]] менән таныша. Улар тәү күреүҙән бер-береһенә ғашиҡ була. 1961 йылда [[Эрнест Хемингуэй|Хемингуэйвафат]] булғанға тиклем улар бер-береһенә булған йылы мөнәсәбәтте һаҡлай. 2007 йылда яҙыусының Марленға яҙған хаттары һәм телеграммалары баҫылып сыҡҡандан һуң был мөнәсәбәттең тик «эпистоляр роман» ғына булыуы асыҡлана<ref>[http://www.spiegel.de/panorama/zeitgeschichte/hemingway-und-marlene-my-little-kraut-a-474802.html Und Hemingway Marlene: «My little Kraut» — SPIEGEL ONLINE]</ref><ref>[http://www.spiegel.de/kultur/literatur/hemingway-und-marlene-ich-verliebe-mich-in-dich-schlimm-a-475857.html Und Hemingway Marlene: «in Dich verliebe mich Ich, schlimm» — SPIEGEL ONLINE]</ref>.

1935 йылда рус йырсыһы Александр Вертинский актрисаға арнап «Марлен» йырын башҡара."<ref>[http://a-pesni.org/emigr/marlen.php Һүҙ. һәм муз. Александр Вертинский — Популярность (ноталары менән)]</ref>.

1936 йылда [[Йозеф Геббельс]] Дитрихҡа уның ҡатнашлығында Германияла төшөрөлгән һәр фильм өсөн өсөн 200 000 рейхсмарка, шулай уҡ теманы, режиссёр һәм продюсерҙы үҙенә һайлау ирке тәҡдим итә. Әммә актриса пропаганда министры тәҡдименән баш тарта. 1937 йылда национал-социалистар тәҡдимен тағы ла кире ҡаға, хатта фашистарға ҡаршы көршәкән илдәргә булдыра алғансы ярҙам итә<ref name="dhm.de">[https://www.dhm.de/lemo/biografie/marlene-dietrich LeMO Biografie — Marlene Biografie Dietrich]</ref>. 1937 йылдың 5 мартында Дитрих демонстратив рәүештә Америка гражданлығын алыуға ғариза документтарын 1904 йылдың 27 декабрендә тыуған Мария Магдалена Зибер исеме аҫтында тапшыра{{sfn|Baur|2017|S=229}}.

1937 йылда Эрнст Любичтың «Фәрештә» фильмында төшә, прокатта был фильм уңышһыҙлыҡҡа осрай, шуға ла актрисаға ике йылға эшен туҡтатып торорға тура килә.

1937 йылдың сентябрендә Венецияла Дитрих Германияла саҡтан уҡ таныш булған яҙыусы [[Ремарк Эрих Мария|Эрих Мария Ремаркты]] осрата. Улар араһында мөхәббәт романы башлана. Ремарк Пумаға (ул һөйгәнен шулай атай) ғашиҡ була һәм «Триумфаль аркаһында» Жоан Маду образы аша сағылдыра.

1938 йылдың майында Марлен Дитрих Грета Гарбо, [[Джоан Кроуфорд]], [[Кэтрин Хепбёрн|Кэтрин Хепберн]] менән бер рәттән уңышһыҙ актрисалар исемлегенә индерелә. ''Hollywood Reporter'' һәм ''Variety журналдары түбәндәгене яҙа'': «Дитрих — касса өсөн ағыу». Голливуд актрисаларының популярлыҡ рейтингында ул 126-урынды биләй{{sfn|Baur|2017|S=243—244}}.

1939 йылдың 9 июнендә Дитрих Америка гражданлығы ала<ref name="dhm.de"/>.

1939 йылдың йәйендә «Universal» студияһы Дитрихты вестернда төшөргә тәҡдим итә. Штернберг кәңәше буйынса ул был тәҡдимде ҡабул итә. Джордж Маршаллдың «Дестри ҡайтанан эйәрҙә» фильмында — һуғышҡаҡ бармен-ҡатын образын кәүҙәләндерә, һәм был фильм уға уңыш килтерә.

1941 йылдың йәйендә Дитрих Голливудҡа немецтар баҫып алған Франциянан килгән француз актёры [[Жан Габен]] менән мауыға. Был мөхәббәт романы алты йыл дауам итә.
[[Файл:Marlene_Dietrich_in_Jerusalem_during_a_1960_concert_tour_of_Israel_-_Photo_by_Fritz_Shlezingel.png|слева|мини|277x277пкс|Марлен Дитрих 1960 йылда.]]
1943 йылдың мартында Марлен Дитрих актёрлыҡ карьераһын туҡтата һәм өс йыл буйына Төньяҡ Африкала, Италия һәм Францияла союздаштар ғәскәрендә концерттар менән сығыш яһай. Аҙаҡ ул түбәндәге һүҙҙәрҙе әйтә: «Был мин башҡарған эштәрҙең берҙән-бер мөһимелер, моғайын»<ref name="Bock H.M. 1984">H. Bock M. (Hrsg.). CineGraph. Deutschsprachigen Film Lexikon zum. München, edition text+kritik, 1984.</ref>. 1947 йылдың 18 ноябрендә генерал-майор Максвелл Тейлор уға Азатлыҡ миҙалын тапшыра, 1950 йылдың 8 ноябрендә Дитрихҡа Почетлы легион ордены тапшырыла. Франция президенттары Помпиду һәм Миттеран Дитрихҡа офицер, һуңыраҡ уға Почетлы легион ордены командоры исемен бирә.<ref>[https://www.deutsche-kinemathek.de/archive/marlene-dietrich-collection-berlin/lebensdaten Lebensdaten | Kinemathek Deutsche — Film Fernsehen für und Museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170821004303/https://www.deutsche-kinemathek.de/archive/marlene-dietrich-collection-berlin/lebensdaten |date=2017-08-21 }}</ref>.

1945 йыл уртаһында Дитрих Германияға килә. 1945 йылдың ноябрь айында Берлинда әсәһен ерләй. Һуңынан ул: «Мин өсәйемде генә түгел, ә үҙем яратҡан Германияны ла ерләп ҡайттым», — тип белдерә<ref name="Bock H.M. 1984"/>.

1946—1950 йылдарҙа яңынан киноға төшә. 1948 йылда ул Билли Уайлдерҙың «Сит ил романы» фильмында төп ролдәрҙең береһен башҡара, ул Дитрих Штернберг менән эшләүҙе туҡтатҡандан һуң төшөргән иң яҡшы фильмы тип иҫәпләнелә. Төп эшенән тыш Дитрих радиотапшырыуҙар алып бара, кисәләрҙә сығыш яһай һәм гламур журналдарға мәҡәләләр яҙа. 1953 йылда Лас-Вегаста конферансье, йырсы карьераһын уңышлы башлап ебәрә. Экранда һирәгерәк күренә, әммә үҙе һайлап ҡына бик ҙур гонорарҙарға эпизодик ролдәр генә башҡара<ref name="Bock H.M. 1984"/>.

1960 йылда Марлен Дитрих 1960 йылда [[Германия|ГФР-ға]] гастролгә килә. Икенсе донъя һуғышы осоронда Германияғам ҡаршы ҡарашта торғаны өсөн уны бик һалҡын ҡабул итәләр. Дюссельдорфта бер йәш ҡатын уның битенә төкөрә, ә сығышы мәлендә уға йомортҡа менән бәрә<ref>[https://www.nrz.de/staedte/duesseldorf/als-marlene-dietrich-duesseldorf-besuchte-id6621987.html Besuchte Düsseldorf Dietrich Marlene Als | nrz.de | Düsseldorf]</ref>. Был Көнбайыш Берлинда Дитрихты ҡала бургомистры Вилли Брандт ҡабул итә, ул нацизмосоронда эмиграцияла йәшәгән була. Уның тыуған ҡалаһында ла күптәр уның концерт ҡуйыуына ҡаршы була. 1961 йылда Дитрих Стэнли Крамерҙың «Нюрнберг процесы» фильмында нацист генералы ҡатыны ролендә уйнай.

1962 йылда уның «Тормошом әлифбаһы» исемле китабы донъя күрә. Китап — автобиографик әҫәр түгел, А хәрефенән Я хәрефенә тиклем һүҙлек бирелә. Кино йондоҙоноң кулинария рецепттары йыйылмаһы, көнкүреш буйынса кәңәштәре, мемуарҙары һәм афоризмдары тәҡдим ителә.

1964 йылда Мәскәү һәм Ленинградта Марлен Дитрихтың концерттары ҙур уңыш менән үтә. Ә бит совет кешеләре уның «Ғәйепләү шаһиты» һәм «Нюрнберг процесы» киноларын ғына ҡараған була. Үҙәк әҙәбиәтселәр йортонда сығыш яһаған сағында Дитрихтан хәҙерге заман совет яҙыусыларының берәйһен белеү-белмәүе тураһындда һорайҙар. Ул Константин Паустовскийҙың «Телеграмма» әҫәрен бик яратып уҡыуы тураһында әйтә. Шунда кемдер: «Паустовский залда!» — тип ҡысҡыра. Бөтә зал яҙыусыны алҡышлай. Ауырыу, ярым һуҡыр яҙыусыға сәхнәгә сығырға тура килә. Паустовский Марлен Дитрихтың ҡулын үбеп сәләмләй, ә Дитрих уның алдында тубыҡланып баш эйә<ref>[http://fakty.ua/167664-podnyavshis-na-scenu-paustovskij-poceloval-marlen-ditrih-ruku-a-ona-opustilas-pered-nim-na-koleni «Сәхнәгә күтәрелеп, ҡулын үбә. паустовский марлен дитрих, ә уның алдында уны тубыҡҡа төшкән» — «ФАКТ»]</ref>.

=== Һуңғы йылдары ===
1975 йылдың сентябрь аҙағында Марднен Дитрих [[Сидней]] театрында, оркестр соҡорона ҡолап, янбаш һөйәге һындыра. [[Нью-Йорк]]та һигеҙ ай дауаланғандан һуң уға йырсы карьераһын ҡалдырырға тура килә. 1976 йылдың майында, дауахананан сыҡҡас та, [[Париж]]ға юллана, унда авеню Монтендағы фатирында йәшәй башлай<ref name="spiegel.de">[http://www.spiegel.de/einestages/marlene-dietrichs-letzte-jahre-a-947569.html Letzte Dietrichs Jahre Marlene — SPIEGEL ONLINE]</ref>. Бер айҙан һуң уның ире Рудольф Зибәр яман шеш ауырыуынан вафат була. Дитрих үҙ фатирына бикләнеп көн итә башлай, сөнки таяҡҡа таянып, аҡһап йөрөүен башҡаларға күрһәтергә теләмәй ул. Йәшәү өсөн аҡса эшләргә тырышып, мемуарҙар яҙа башлай, әммә улары бик үк үтемле булмай<ref name="spiegel.de" />. Марлен 1978 йылда һуңғы тапҡыр камера алдына баҫа — [[Дэвид Боуи]] менән бер фильмда эпизодик роль башҡара. Фильм прокатҡа уңышһыҙлыҡҡа осрай. Алкоголле эсемлектәр һәм ауыртыуҙы баҫа торған дарыуҙар Дитрихты Париждағы фатирында бикләнеп йәшәргә мәжбүр итә, ул тышҡы донъя менән тик телефон аша ғына бәйләнеш тота.

1979 йылда Көнбайыш Германияла уның «Минең тормошомдо ғына алығыҙ. Уйланыуҙар» исеме аҫтында мемуарҙары донъя күрә.
[[Файл:2006-07-24_Friedhof_Schoeneberg_III_Grab_Dietrich.jpg|мини|267x267пкс|Марлен Дитрихтың Шенебергтағы Штубенраухштрассе зыяратындағы почетлы ҡәбере.]]
1984 йылда СССР-ҙың «Сәнғәт» нәшриәте Дитрихтың «Уйланыуҙар» мемуарын Майя Кристалинская тәржемәһендә баҫтырып сығара.

Марлен Дитрих 1992 йылдың 6 майында үҙенең Париждағы фатирында вафат була<ref name="The Message Newsjournal">{{Cite web|title=Obituary for Marlene Magdelene Dietrich|url=http://mes.stparchive.com/Archive/MES/MES05221992P08.php|publisher=The Message Newsjournal|accessdate=9 June 2013}}</ref>. Актриса менән хушлашыу Мадлен сиркәүендә үткәрелә, уға өс меңдән ашыу кеше йыйыла. Уның Франция һәм Америка флагтары менән ҡапланған табуты Берлинға килтерелә. 16 майҙа ҡала янындағы зыяратта әсәһе менән йәнәш ерләнә<ref>[https://www.berlin.de/tourismus/fotos/sehenswuerdigkeiten-fotos/1993499-1355138.gallery.html?page=28 Friedhöfe in Berlin: Wo ruhen Promis die — Berlin.de]</ref>. Ҡәбер ташына немец шағиры Карл Теодор Кернерҙың «Ғүмер менән хушлашыу» сонеты яҙылып ҡуйыла.

Дитрих үҙенә ҡағылышлы булған бөтә нәмәне һаҡлаған була. 1993 йылда «Сотбис» аукцион йорто актрисаның 300 000 ашыу әйберен аукционға ҡуя. [[:de:Filmmuseum Berlin|Берлин кино музейы]] был әйберҙәрҙе 8 миллион немец маркаһын түләп һатып ала<ref>[http://www.deutschlandfunk.de/des-blauen-engels-kostueme-und-koffer.871.de.html?dram:article_id=261336 Des blauen Koffer Engels Kostüme und (Archiv)]</ref>.

== Фильмографияһы ==
{| class="wikitable sortable" id="312" style=""
! id="315" |йыл
! id="317" |
! id="318" |Русса исеме
! id="320" |Үҙенсәлекле исеме
! id="322" |Роль
|-
| rowspan="" |[[1922]]
| style="text-align:center;" |<small style="color:#54595d; font-style:normal;"><span title="фильм">ф</span></small>
|Таковы мужчины
|'' So sind die Männer''
|Катрин
|-
| rowspan="" |[[1923]]
| style="text-align:center;" |<small style="color:#54595d; font-style:normal;"><span title="фильм">ф</span></small>
|Трагедия любви
|'' Tragödie der Liebe ''
|Люси
|-
| rowspan="" |[[1923 год в кино|1923]]
| style="text-align:center;" |<small style="color:#54595d; font-style:normal;"><span title="фильм">ф</span></small>
|[[Человек в дороге (фильм)|Человек в дороге]]
|'' Der Mensch am Wege ''
|дочь лавочника
|-
| rowspan="" |[[1924 год в кино|1924]]
| style="text-align:center;" |<small style="color:#54595d; font-style:normal;"><span title="фильм">ф</span></small>
|[[Прыжок в жизнь (фильм)|Прыжок в жизнь]]
|'' Der Sprung ins Leben ''
|девушка на пляже
|-
| rowspan="" |[[1926 год в кино|1926]]
| style="text-align:center;" |<small style="color:#54595d; font-style:normal;"><span title="фильм">ф</span></small>
|[[Манон Леско (фильм)|Манон Леско]]
|'' Manon Lescaut ''
|Мишлена
|-
| rowspan="" |[[1926 год в кино|1926]]
| style="text-align:center;" |<small style="color:#54595d; font-style:normal;"><span title="фильм">ф</span></small>
|[[Современная Дюбарри (фильм)|Современная Дюбарри]]
|'' Eine Dubarry von heute''
|Дюбарри
|-
| rowspan="" |[[1926 год в кино|1926]]
| style="text-align:center;" |<small style="color:#54595d; font-style:normal;"><span title="фильм">ф</span></small>
|[[Выше голову, Чарли! (фильм)|Выше голову, Чарли!]]
|'' Kopf hoch, Charly! ''
|Эдме Маршан
|-
| rowspan="" |[[1926 год в кино|1926]]
| style="text-align:center;" |<small style="color:#54595d; font-style:normal;"><span title="фильм">ф</span></small>
|[[Мадам не желает детей (фильм)|Мадам не желает детей]]
|'' Madame wünscht keine Kinder ''
|танцовщица
|-
| rowspan="" |[[1927 год в кино|1927]]
| style="text-align:center;" |<small style="color:#54595d; font-style:normal;"><span title="фильм">ф</span></small>
|[[Его величайший обман (фильм)|Его величайший обман]]
|'' Sein größter Bluff ''
|Иветта
|-
| rowspan="" |[[1927 год в кино|1927]]
| style="text-align:center;" |<small style="color:#54595d; font-style:normal;"><span title="фильм">ф</span></small>
|[[Кафе Электрик (фильм)|Кафе Электрик]]
|'' Café Electric ''
|Эрни
|-
| rowspan="" |[[1929 год в кино|1929]]
| style="text-align:center;" |<small style="color:#54595d; font-style:normal;"><span title="фильм">ф</span></small>
|[[Целую вашу руку, мадам (фильм)|Целую вашу руку, мадам]]
|'' Ich küsse Ihre Hand, Madame''
|Лоранс Жерар
|-
| rowspan="" |[[1929 год в кино|1929]]
| style="text-align:center;" |<small style="color:#54595d; font-style:normal;"><span title="фильм">ф</span></small>
|[[Женщина, которая желанна (фильм)|Женщина, которая желанна]]
|'' Die Frau, nach der Man sich sehnt''
|Сташа
|-
| rowspan="" |[[1929 год в кино|1929]]
| style="text-align:center;" |<small style="color:#54595d; font-style:normal;"><span title="фильм">ф</span></small>
|[[Опасности брачного периода (фильм)|Опасности брачного периода]]
|''Gefahren der Brautzeit''
|Эвелин
|-
| rowspan="" |[[1930 год в кино|1930]]
| style="text-align:center;" |<small style="color:#54595d; font-style:normal;"><span title="фильм">ф</span></small>
|[[Голубой ангел (фильм)|Голубой ангел]]
|'' Der blaue Engel''
|Лола-Лола
|-
| rowspan="" |[[1930 год в кино|1930]]
| style="text-align:center;" |<small style="color:#54595d; font-style:normal;"><span title="фильм">ф</span></small>
|[[Марокко (фильм)|Марокко]]
|''Morocco''
|Эми Джолли
|-
| rowspan="" |[[1931 год в кино|1931]]
| style="text-align:center;" |<small style="color:#54595d; font-style:normal;"><span title="фильм">ф</span></small>
|[[Обесчещенная (фильм)|Обесчещенная]]
|''Dishonored''
|Мэри Колверер
|-
| rowspan="" |[[1932 год в кино|1932]]
| style="text-align:center;" |<small style="color:#54595d; font-style:normal;"><span title="фильм">ф</span></small>
|[[Белокурая Венера (фильм)|Белокурая Венера]]
|''Blonde Venus''
|Хэлен Фарадэй
|-
| rowspan="" |[[1932 год в кино|1932]]
| style="text-align:center;" |<small style="color:#54595d; font-style:normal;"><span title="фильм">ф</span></small>
|[[Шанхайский экспресс (фильм, 1932)|Шанхайский экспресс]]
|''Shanghai Express''
|Магдален / Лили Шанхай
|-
| rowspan="" |[[1933 год в кино|1933]]
| style="text-align:center;" |<small style="color:#54595d; font-style:normal;"><span title="фильм">ф</span></small>
|[[Песнь песней (фильм, 1933)|Песнь песней]]
|'' Song of Songs''
|Лили Кжепанек
|-
| rowspan="" |[[1934 год в кино|1934]]
| style="text-align:center;" |<small style="color:#54595d; font-style:normal;"><span title="фильм">ф</span></small>
|[[Распутная императрица]]
|''The Scarlet Empress''
|[[Екатерина II]]
|-
| rowspan="" |[[1935 год в кино|1935]]
| style="text-align:center;" |<small style="color:#54595d; font-style:normal;"><span title="фильм">ф</span></small>
|[[Дьявол — это женщина (фильм)|Дьявол — это женщина]]
|''The Devil is a Woman''
|Кончита Пэрез
|-
| rowspan="" |[[1936 год в кино|1936]]
| style="text-align:center;" |<small style="color:#54595d; font-style:normal;"><span title="фильм">ф</span></small>
|[[Желание (фильм, 1936)|Желание]]
|''Desire''
|Маделен де Бюпрэ
|-
| rowspan="" |[[1936 год в кино|1936]]
| style="text-align:center;" |<small style="color:#54595d; font-style:normal;"><span title="фильм">ф</span></small>
|[[Сад Аллаха (фильм)|Сад Аллаха]]
|''The Garden of Allah''
|Домини Энфильден
|-
| rowspan="" |[[1937 год в кино|1937]]
| style="text-align:center;" |<small style="color:#54595d; font-style:normal;"><span title="фильм">ф</span></small>
|[[Рыцарь без доспехов (фильм)|Рыцарь без доспехов]]
|''Knight Without Armour''
|герцогиня Алесандра Владинофф
|-
| rowspan="" |[[1937 год в кино|1937]]
| style="text-align:center;" |<small style="color:#54595d; font-style:normal;"><span title="фильм">ф</span></small>
|[[Ангел (фильм, 1937)|Ангел]]
|''Angel''
|Мария 'Ангел' Бэйкер
|-
| rowspan="" |[[1939 год в кино|1939]]
| style="text-align:center;" |<small style="color:#54595d; font-style:normal;"><span title="фильм">ф</span></small>
|[[Дестри снова в седле (фильм)|Дестри снова в седле]]
|''Destry Rides Again''
|Фрэнчи
|-
| rowspan="" |[[1940 год в кино|1940]]
| style="text-align:center;" |<small style="color:#54595d; font-style:normal;"><span title="фильм">ф</span></small>
|[[Семь грешников (фильм, 1940)|Семь грешников]]
|''Seven Sinners''
|Бижу Бланш
|-
| rowspan="" |[[1941 год в кино|1941]]
| style="text-align:center;" |<small style="color:#54595d; font-style:normal;"><span title="фильм">ф</span></small>
|[[Энергия (фильм)|Энергия]]
|''Manpower''
|Фэй Дуваль
|-
| rowspan="" |[[1942 год в кино|1942]]
| style="text-align:center;" |<small style="color:#54595d; font-style:normal;"><span title="фильм">ф</span></small>
|[[Так хочет леди (фильм)|Так хочет леди]]
|''The Lady is Willing''
|Элизабет Мадден
|-
| rowspan="" |[[1942 год в кино|1942]]
| style="text-align:center;" |<small style="color:#54595d; font-style:normal;"><span title="фильм">ф</span></small>
|[[Негодяи (фильм)|Негодяи]]
|''The Spoilers''
|Шэрри Малотт
|-
| rowspan="" |[[1942 год в кино|1942]]
| style="text-align:center;" |<small style="color:#54595d; font-style:normal;"><span title="фильм">ф</span></small>
|[[Питтсбург (фильм)|Питтсбург]]
|''Pittsburg''
|Джоси 'Ханки' Винтерс
|-
| rowspan="" |[[1942 год в кино|1942]]
| style="text-align:center;" |<small style="color:#54595d; font-style:normal;"><span title="фильм">ф</span></small>
|[[Нью-орлеанский огонек (фильм)|Нью-орлеанский огонек]]
|'' The Flame of New Orleans''
|Клэр Леду / Лили
|-
| rowspan="" |[[1944 год в кино|1944]]
| style="text-align:center;" |<small style="color:#54595d; font-style:normal;"><span title="фильм">ф</span></small>
|[[Кисмет (фильм, 1944)|Кисмет]]
|''Kismet''
|Джамилла
|-
| rowspan="" |[[1944 год в кино|1944]]
| style="text-align:center;" |<small style="color:#54595d; font-style:normal;"><span title="фильм">ф</span></small>
|[[Следуя за парнями (фильм)|Следуя за парнями]]
|''Follow the Boys''
|[[камео]]
|-
| rowspan="" |[[1946 год в кино|1946]]
| style="text-align:center;" |<small style="color:#54595d; font-style:normal;"><span title="фильм">ф</span></small>
|[[Мартин Руманьяк (фильм)|Мартин Руманьяк]]
|''Martin Roumagnac''
|Бланш Ферранд
|-
| rowspan="" |[[1947 год в кино|1947]]
| style="text-align:center;" |<small style="color:#54595d; font-style:normal;"><span title="фильм">ф</span></small>
|[[Золотые серьги (фильм)|Золотые серьги]]
|''Golden Earrings''
|Лидия
|-
| rowspan="" |[[1948 год в кино|1948]]
| style="text-align:center;" |<small style="color:#54595d; font-style:normal;"><span title="фильм">ф</span></small>
|[[Зарубежный роман (фильм)|Зарубежный роман]]
|''A Foreign Affair''
|Эрика фон Шлютов
|-
| rowspan="" |[[1949 год в кино|1949]]
| style="text-align:center;" |<small style="color:#54595d; font-style:normal;"><span title="фильм">ф</span></small>
|[[Головоломка (фильм)|Головоломка]]
|''Jigsaw''
|[[камео]]
|-
| rowspan="" |[[1950 год в кино|1950]]
| style="text-align:center;" |<small style="color:#54595d; font-style:normal;"><span title="фильм">ф</span></small>
|[[Страх сцены (фильм, 1950)|Страх сцены]]
|''Stage Fright''
|Шарлотт Инвуд
|-
| rowspan="" |[[1951 год в кино|1951]]
| style="text-align:center;" |<small style="color:#54595d; font-style:normal;"><span title="фильм">ф</span></small>
|[[На небе нет шоссе (фильм)|На небе нет шоссе]]
|''No Highway in the Sky''
|Моника Тисдейл
|-
| rowspan="" |[[1951 год в кино|1951]]
| style="text-align:center;" |<small style="color:#54595d; font-style:normal;"><span title="фильм">ф</span></small>
|[[Пресловутое ранчо (фильм)|Пресловутое ранчо]]
|''Rancho Notorious''
|Олтер Кин
|-
| rowspan="" |[[1956 год в кино|1956]]
| style="text-align:center;" |<small style="color:#54595d; font-style:normal;"><span title="фильм">ф</span></small>
|[[Вокруг света за 80 дней (фильм, 1956)|Вокруг света за 80 дней]]
|''Around the World in 80 Days''
|хозяйка салона
|-
| rowspan="" |[[1957 год в кино|1957]]
| style="text-align:center;" |<small style="color:#54595d; font-style:normal;"><span title="фильм">ф</span></small>
|[[Монте-Карло (фильм, 1957)|Монте-Карло]]
|''Montecarlo''
|Мария де Крэвесье
|-
| rowspan="" |[[1957 год в кино|1957]]
| style="text-align:center;" |<small style="color:#54595d; font-style:normal;"><span title="фильм">ф</span></small>
|[[Свидетель обвинения]]
|''Witness for the Prosecution''
|Кристина Хельм / Воул
|-
| rowspan="" |[[1957 год в кино|1957]]
| style="text-align:center;" |<small style="color:#54595d; font-style:normal;"><span title="фильм">ф</span></small>
|[[Печать зла (фильм)|Печать зла]]
|''Touch of Evil''
|Тана
|-
| rowspan="" |[[1961 год в кино|1961]]
| style="text-align:center;" |<small style="color:#54595d; font-style:normal;"><span title="фильм">ф</span></small>
|[[Нюрнбергский процесс (фильм)|Нюрнбергский процесс]]
|''Judgment at Nuremberg''
|госпожа Бертхольт
|-
| rowspan="" |[[1962 год в кино|1962]]
| style="text-align:center;" |<small style="color:#54595d; font-style:normal;"><span title="фильм">ф</span></small>
|[[Черная лиса. Правдивая история Адольфа Гитлера (фильм)|Черная лиса. Правдивая история Адольфа Гитлера]]
|''The Black Fox. The True Story of Adolf Hitler''
|диктор
|-
| rowspan="" |[[1964 год в кино|1964]]
| style="text-align:center;" |<small style="color:#54595d; font-style:normal;"><span title="фильм">ф</span></small>
|[[Париж, когда там жара (фильм)|Париж, когда там жара]]
|''Paris When It Sizzles''
|[[камео]] (в титрах не указана)
|-
| rowspan="" |[[1978 год в кино|1978]]
| style="text-align:center;" |<small style="color:#54595d; font-style:normal;"><span title="фильм">ф</span></small>
|[[Прекрасный жиголо, бедный жиголо]]
|''Schöner Gigolo, armer Gigolo''
|баронесса фон Зомеринг
|-
| rowspan="" |[[1984 год в кино|1984]]
| style="text-align:center;" |<small style="color:#54595d; font-style:normal;"><span title="фильм">ф</span></small>
|[[Марлен (фильм)|Марлен]]
|''Marlene''
|голос за кадром
|}

== Альбомдары ==
* 1951: ''Marlene Dietrich Overseas''
* 1954: ''Café Live at the de Paris''
* 1959: ''Rio in Dietrich''
* 1960: ''mit Marlene Wiedersehen''
* 1964: ''Berlin singt Marlene''
* 1964: ''Die neue Marlene''
* 1964: ''Dietrich in London''

; Йыйынтыҡтары (һайланма рәүештә)

* 1949: ''Album Souvenir''
* 1952: ''Live M. D. 1932—1952''
* 1959: ''Marlene Lili''
* 1969: ''Marlene Dietrich''
* 1973: ''The Best of Dietrich Marlene''
* 1974: ''war mein Milljöh Das''
* 1982: ''Complete Decca Her Recordings''
* 1992: ''The Album Marlene Dietrich''
* 1992: ''Art Dietrich Deco Marlene''
* 2007: ''Dietrich with the Bacharach Burt Orchestra Marlene''

== Иҫкәрмәләр ==
<references group="" responsive=""></references>

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Baur E.G.|заглавие=Einsame Klasse: Das Leben der Marlene Dietrich|место=München|издательство=C.H.Beck|год=2017|страниц=576|isbn=978-3-406-70569-4|ref=Baur}}
* {{Китап|автор=Bach S.|часть=|заглавие=Marlene Dietrich: Life and Legend|место=Minneapolis|издательство=University of Minnesota Press|год=1992|страниц=626|isbn=9780816675845|ref=Bach}}
* {{Китап|автор=Бах С.|заглавие=Дитрих. Жизнь и легенда|место=Смоленск|издательство=Русич|год=1997|страниц=624|isbn=5-88590-738-2}}
* {{Китап|автор=Боске Н., Рахлин М.|заглавие=Марлен Дитрих: последние секреты|место=М.|издательство=Текст|год=2011|страниц=160|isbn=978-5-7516-0964-1}}
* {{Китап|автор=Бояджиева Л.|заглавие=Дитрих и Ремарк|место=М.|издательство=Вагриус|год=2007|страниц=288|isbn=978-5-9697-0466-4}}
* {{Китап|автор=Брет Д.|часть=|заглавие=Марлен Дитрих|оригинал=|ссылка=|ответственный=Пер. О. Кольцова, Т. Новикова|издание=|место=М.|издательство=Эксмо|год=2006|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=5-699-18628-X|тираж=|ref=Брет}}
* {{Китап|автор=Дитрих М.|заглавие=Размышления|место=М.|издательство=Искусство|год=1984|страниц=224|isbn=}}
* {{Китап|автор=Дитрих М.|заглавие=Азбука моей жизни|место=М.|издательство=Варгиус|год=1997|страниц=384|isbn=5-7027-0416-9}}
* {{Китап|автор=Рива М.|заглавие=Моя мать Марлен Дитрих. Том 1|место=СПб.|издательство=Лимбус Пресс|год=1998|страниц=448|isbn=5-8370-0121-2}}
* {{Китап|автор=Надеждин Н. Я.|заглавие=Марлен Дитрих: «Уйти, чтобы остаться»: Биографические рассказы|место=М.|год=2011|серия=Неформальные биографии|страниц=192|isbn=978-5-98551-162-8|тираж=2000}}
* {{Китап|автор=Надеждин Н. Я.|заглавие=Марлен Дитрих|место=М.|издательство=Мир энциклопедий Аванта+, Астрель|год=2011|серия=Секрет успеха|страниц=224|isbn=978-5-98986-511-6, ISBN 978-5-271-36823-3|тираж=3000}}
* {{Китап||автор=Паван Ж.|заглавие=Марлен Дитрих|ответственный=Пер. с фр. Е. Пурыжинской|место=М.|издательство=Молодая гвардия, Палимпсест|год=2012|страниц=256|серия=Жизнь замечательных людей|isbn=978-5-235-03472-3|ref=Паван}}
* {{Китап|автор=Скороходов Г.|заглавие=Пять вечеров с Марлен Дитрих|место=М.|издательство=АСТ Олимп|год=2010|страниц=320|isbn=978-5-271-26369-9}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Портал =
|Викисловарь =
|Викиучебник =
|Викицитатник = Дитрих, Марлен
|Викитека =
|Викивиды =
|Викиновости =
|Викисклад = Marlene Dietrich
|Метавики =
}}
* [http://www.marlene.com/ Рәсми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19961228160800/http://marlene.com/ |date=1996-12-28 }}
* [http://vestiyuga.ru/Marlen_Ditrih Марлен Дитрих биографияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130419021746/http://vestiyuga.ru/Marlen_Ditrih |date=2013-04-19 }}

[[Категория:АҠШ кинематографы актрисалары]]
[[Категория:«Тони» премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Леопольд I ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Почётлы легион ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Почётлы легион ордены офицерҙары]]
[[Категория:Почётлы легион ордены командорҙары]]
[[Категория:Парижда вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1992 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:6 майҙа вафат булғандар]]
[[Категория:1901 йылда тыуғандар]]
[[Категория:27 декабрҙә тыуғандар]]


{{Singer-stub}}
Марле́н Ди́трих ( , тыуған ваҡыттағы исеме Мария Магдалена Дитрих (); 27 декабрь 1901 йыл — 6 май 1992 йыл — Германия һәм АҠШ актрисаһы, йырсы. Кинола иң камил образдарҙың береһен тыуҙырған, модаға, кейенеү стиленә һәм ҡатын-ҡыҙ аңына ҙур йоғонто яһаған Дитрих, үҙе йәшәгән осорҙа уҡ легендаға әйләнә. Ул уңайһыҙландырғыс, һоҡланғыс һәм иҫ киткес һөймәлекле булыуы менән шаҡ ҡатыра, бер үк ваҡытта әҙәпһеҙ һәм саф күңелле, ылыҡтырғыс һәм ҡырыҫ булыуы менән үҙенә тартып тора. Уның сәнғәт, сәйәсәт һәм енси мөнәсәбәттәр менән буталған тормошо, ғүмеренең аҙағында яңғыҙ көн итеүе әле булһа ҡыҙыҡһыныу һәм бәхәстәр тыуҙыра. Дитрих тарихта популяр йырсы булараҡ та таныла. Уның матур тембрлы, бер аҙ ҡалыныраҡ контральтоһы тулҡынландырғыс һөйкөмлөлөгө менән күңелде арбай. 1999 йылда Америка кино сәнғәте институты Марлен Дитрихты классик голливуд киноһының бөйөк актрисалары исемлегендә туғыҙынсы урынға ҡуя.

 Биографияһы 

 Ғаиләһе 
мини|Родной дом Марлен Дитрих на Леберштрассе 65 в Берлине
Мария Магдалена Дитрих 1901 йылдың 27 декабрендә Шёнебергта тыуған (1920 йылдан был — Берлиндың бер районы), атаһы- Луис Эриха Отто Дитрих (1868—1908) , әсәһе — Вильгельмины Элизабет Йозефина (ҡыҙ фамилияһы Фельзинг) (1876—1945). Атаһы 1880-сы йылдарҙа улан ғәскәрҙәрендә хеҙмәт иткән, бер нисә награда менән бүләкләнгән, ҡыҙы тыуғанда полиция лейтенанты булған . Әсәһе бик бай кеше ҡыҙы, Унтер-ден-Линден урамында уның атаһының ювелир әйберҙәр һәм сәғәт кибете була. Туғандары Луис Дитрихтың сығышы менән риза булмаһа ла , 1898 йылда ҡыҙ уға кейәүгә сыға. Йозефин Луисты яратып кейәүгә сыға, ә ире был файҙалы никах булғанға өйләнгән. 1900 йылдың 5 февралендә тәүге ҡыҙҙары — Элизабет Оттилия Йозефина, йәғни Лизель тыуа. Фашистар Германияла власта торғанда Элизабет Виль ире менән Берген-Бельзенда кинотеатр менән ашхана тота, унда яҡындағы концентрацион лагерҙан надзирателдәр йыш була. Быны белгәс, Марлен Дитрих кешенән апаһы барын йәшерә, ләкин 1973 йылда апаһы үлгәнсе уның менән аралашып йәшәйhttps://www.bergen-online.de/files/amtsblatt05-02.pdfhttp://www.cellesche-zeitung.de/S134471 .

 Йәш сағы 
Марлен Дитрих: «Беҙҙең ғаилә бай ине, мин бик һәйбәт белем алдым. Француз һәм инглиз телдәрен бәләкәй саҡтан өйрәндем. Гувернанткалар һәм йорт уҡытыусылары мине яҡшы әҙәби немец телендә һөйләшергә өйрәттеләр», — тип һуңыраҡ иҫкә ала. Уға алты йәш булғанда атаһы насар йоғошло ауырыуҙан үлеп китә. Быға тиклем бер йыл алдан уны Вестэнд районындағы санаторийға ебәрәләр, шуға Мария Магдалена атаһын бик хәтерләмәй . Йозефина бик етди, уҫал ҡатын була. Ике ҡыҙы ла унан ҡурҡа.

1907 йылдан Мария Магдалена Августа Виктория исемендәге мәктәптә уҡый (Нюрнбергер штрассела), әхирәттәре уны тауыш-тынһыҙ ғына йөрөгән ҡыҙ ине тип иҫләй. 1909 йылдың 22 июнендә Йозефина яңынан кейәүгә сыға, ләкин ике йылдан был никах тарҡала. Йозефина дворян обер-лейтенант Эдуард фон Лошҡа ғашиҡ була.

Мария Магдалена музыка менән шөғөлләнә башлай, ул фортепианола, лютняла, скрипкала уйнарға өйрәнә, былар ҡыҙҙың тырыш һәм ныҡышмал икәнлеген күрһәтә . Бала саҡтан ике кешене — француз теле уҡытыусыһы мадемуазель Бреганды һәм киноэкран йондоҙо Хенни Портенды ярата. Бреган унда Францияға һөйөү тәрбиәләй. Ә Хенни Портен ул ваҡыттағы уҡыусы ҡыҙҙар өсөн кумирға әйләнә.

ун бер йәшендә ҡыҙ үҙенең оҙон исемен ҡыҫҡартып, Марлен булып йөрөй башлай. Өйҙә генә уны Лена, Лени, ҡайһы саҡта Поль тип йөрөтәләр.

Беренсе донъя һуғышыы башланғас, Дитрихтарҙың тормошо үҙгәрә . Фронтҡа китер алдынан капитан фон Лош тиҙ генә Йозефинаға өйләнеп, әсәһен борсоуға һала. 16 июля 1916 йылдың 16 июлендә капитан фон Лош Көнсығыш фронтында газ гангренаһынан үлеп ҡала. Йозефина Дессауға Лош ғаиләһенә яҡыныраҡ урынға күсеп китә, ҡыҙҙары Антуанетта лицейында уҡый . 1917 йылдың яҙында ғаилә Берлинға ҡайта.

1917 йылдың июнендә Марлен Ҡыҙыл тәре йәмғиәте ойошторған концертта ҡатнаша, ул Мексика императоры Максимилиандың үлеүенә илле йыл тулыу сәбәпле уҙғарыла. Малай кейемендә ул скрипкала "Голубка"ны уйнай. Был уның тәүге халыҡ алдындағы сығышы була.

1917 йылдың 13 апреленән 1918 йылдың Пасхаһына тиклем Марлен Берлиндағы Виктория Луиза мәктәбендә уҡый. 16 йәштә өлгөргәнлек аттестаты алмай ғына мәктәптән китәhttp://www.berlin.de/ba-charlottenburg-wilmersdorf/ueber-den-bezirk/rundgaenge/kiezspaziergaenge/artikel.176594.php. Әсәһе баш ҡалалағы ҡурҡыныс хәлдәрҙән ҡуосалап уны Веймарға ебәрә. Марлен Шарлотта фон Штейн йортондағы пансионатта йәшәй, профессор Роберт Райцта скрипкаға уҡырға өйрәнә.

1921 йылда ул Берлинға ҡайта һәм Карл Флешта Юғары музыка мәктәбендә уҡыуын дауам иттерергә теләй, ләкин уны алмайҙар. Марлен Джузеппе Бечченың телһеҙ фильмдар ваҡытында кинотеатрҙарҙа уйнаған оркестрында эшләй башлай. Ул был ваҡытҡа инде скрипкасы булыу теләгенән дүнгән була . Бер бармағының тендинитына (һеңере ҡуҙғыу) һылтанып, был ҡарарын әсәһенә әйтә.

 Германиялағы карьераһы 
1922 йылдың февралендә Марлен Немец театрындағы Макс Рейнхардтың актёрлыҡ мәктәбенә инергә маташа. Мәктәп директоры Бертольд Хельд шулай ҙа уға иғтибар итә һәм шулай ҙа шәхсән дәрестәр бирергә була. Чечетка, канкан һәм танго бейеүҙәрен бейергә өйрәнгәс, Марлен Гидо Тильшерҙың төнөг кафеһына бейеүсе (танцовщица) булып эшкә урынлаша. 1922 йылдың июнь аҙағында ул Бертольд Хельдта уҡыҡын тамамлай һәм вокал буйынса дәрестәрҙе Оскар Даниэлдән ала башлай.

1922 йылдың 7 декабрендә Дитрих тәүге тапҡыр Немец театры сәхнәһенә сыға: Франк Ведекин пьесаһы буйынса ҡуйылған «Пандора ҡапсығы» спектаклендә ҙур булмаған Людмила Штайнхерц ролен уйнай.

Үҙенең олатаһы Вилли Фельзинг ярҙамы менән Марлен бер кинорежиссёр менән таныша һәм тиҙҙән уны кинопробаларға саҡыралар. 1923 йылда ул беренсе тапҡыр кинола төшә: Георг Якобиҙың «Шулай ул ирҙәр» фильмында бәләкәй генә хеҙмәтсе ролендә уйнай. Һуңынан ул үҙен был фильмда «сәсле бәрәңге» тип исемләйBirgit Haustedt. Die wilden Jahre in Berlin. Eine Klatsch- und Kulturgeschichte der Frauen. Dortmund, edition ebersbach, 1999, Kapitel: Leni und Marlene, S. 168..

Джо Мэйҙың «Мөхәббәт фажиғәһе» фильмында Дитрих эпизодик ролдәрҙең береһендә уйнай һәм администратор Рудольф Зибер (1897—1976) менән таныша. 1923 йылдың 17 майында улар өйләнешә. 1924 йылдың 12 декабрендә уларҙың Мария исемле ҡыҙҙары тыуа (киләсәктә — актриса Мария Рива). Улар бергә биш йыл ғына йәшәйҙәр, әммә шуға ҡарамаҫтан айырылышмайҙар.

 1930—1975 йылдар 
мини|1933 йылда Марлен дитрих.
1930 йылдың февралендә Марлен Дитрих аҙнаһына 1750 доллар эш хаҡы түләргә вәғәҙәләгән «Paramount pictures» исемле голливуд компанияһы менән контракт төҙөй, 1930 йылдың 31 мартында, «Зәңгәр фәрештә» фильмы премьераһынан һуң, ул Берлинды ташлап китә.

Штернберг менән бергә Голливудта төшөргән алты фильмы уға бөтә донъяла тынылыу килтерә. Америкала төшөргән беренсе «Марокко» (1930) фильмында Марлен Дитрих экранда ир-егеттәр костюмы кейгән йырсы ҡатынды һынландыра, тамашасыларҙа был образ нәфрәт, шул уҡ ваҡытта ҡатын-ҡыҙҙар модаһында революция тыуҙыра — күп кенә ҡатын-ҡыҙҙар, уның өлгөһөнә эйәреп, салбар кейә башлай. Был роль өсөн ул беренсе һәм һуңғы «Оскарын» ала. «Хурлыҡҡа төшкән» («Обесчещенная») (1931) фильмында Дитрих шпион ҡатынды уйнай. Бер йылдан һуң был ике артистың иң уңышлы «Шанхай экспресс» фильмы экранға сыға. Уның артынса «Аҡ тәнле Венера» (1932) һәм «Аҙғын императрица» (1934) тарихи мелодрамаһы донъя күрә. «Иблис — ул ҡатын-ҡыҙ» (1935) фильмы Дитрих менән Штернберг бергә эшләгән һуңғы фильм була.

1934 йылда «Иль де Франс» океан лайнерында Германиянан Голливудҡа ҡайтҡан сағында, Дитрих Эрнест Хемингуэй менән таныша. Улар тәү күреүҙән бер-береһенә ғашиҡ була. 1961 йылда Хемингуэйвафат булғанға тиклем улар бер-береһенә булған йылы мөнәсәбәтте һаҡлай. 2007 йылда яҙыусының Марленға яҙған хаттары һәм телеграммалары баҫылып сыҡҡандан һуң был мөнәсәбәттең тик «эпистоляр роман» ғына булыуы асыҡланаUnd Hemingway Marlene: «My little Kraut» — SPIEGEL ONLINEUnd Hemingway Marlene: «in Dich verliebe mich Ich, schlimm» — SPIEGEL ONLINE.

1935 йылда рус йырсыһы Александр Вертинский актрисаға арнап «Марлен» йырын башҡара."Һүҙ. һәм муз. Александр Вертинский — Популярность (ноталары менән).

1936 йылда Йозеф Геббельс Дитрихҡа уның ҡатнашлығында Германияла төшөрөлгән һәр фильм өсөн өсөн 200 000 рейхсмарка, шулай уҡ теманы, режиссёр һәм продюсерҙы үҙенә һайлау ирке тәҡдим итә. Әммә актриса пропаганда министры тәҡдименән баш тарта. 1937 йылда национал-социалистар тәҡдимен тағы ла кире ҡаға, хатта фашистарға ҡаршы көршәкән илдәргә булдыра алғансы ярҙам итәLeMO Biografie — Marlene Biografie Dietrich. 1937 йылдың 5 мартында Дитрих демонстратив рәүештә Америка гражданлығын алыуға ғариза документтарын 1904 йылдың 27 декабрендә тыуған Мария Магдалена Зибер исеме аҫтында тапшыра.

1937 йылда Эрнст Любичтың «Фәрештә» фильмында төшә, прокатта был фильм уңышһыҙлыҡҡа осрай, шуға ла актрисаға ике йылға эшен туҡтатып торорға тура килә.

1937 йылдың сентябрендә Венецияла Дитрих Германияла саҡтан уҡ таныш булған яҙыусы Эрих Мария Ремаркты осрата. Улар араһында мөхәббәт романы башлана. Ремарк Пумаға (ул һөйгәнен шулай атай) ғашиҡ була һәм «Триумфаль аркаһында» Жоан Маду образы аша сағылдыра.

1938 йылдың майында Марлен Дитрих Грета Гарбо, Джоан Кроуфорд, Кэтрин Хепберн менән бер рәттән уңышһыҙ актрисалар исемлегенә индерелә. Hollywood Reporter һәм Variety журналдары түбәндәгене яҙа: «Дитрих — касса өсөн ағыу». Голливуд актрисаларының популярлыҡ рейтингында ул 126-урынды биләй.

1939 йылдың 9 июнендә Дитрих Америка гражданлығы ала.

1939 йылдың йәйендә «Universal» студияһы Дитрихты вестернда төшөргә тәҡдим итә. Штернберг кәңәше буйынса ул был тәҡдимде ҡабул итә. Джордж Маршаллдың «Дестри ҡайтанан эйәрҙә» фильмында — һуғышҡаҡ бармен-ҡатын образын кәүҙәләндерә, һәм был фильм уға уңыш килтерә.

1941 йылдың йәйендә Дитрих Голливудҡа немецтар баҫып алған Франциянан килгән француз актёры Жан Габен менән мауыға. Был мөхәббәт романы алты йыл дауам итә.
слева|мини|277x277пкс|Марлен Дитрих 1960 йылда.
1943 йылдың мартында Марлен Дитрих актёрлыҡ карьераһын туҡтата һәм өс йыл буйына Төньяҡ Африкала, Италия һәм Францияла союздаштар ғәскәрендә концерттар менән сығыш яһай. Аҙаҡ ул түбәндәге һүҙҙәрҙе әйтә: «Был мин башҡарған эштәрҙең берҙән-бер мөһимелер, моғайын»H. Bock M. (Hrsg.). CineGraph. Deutschsprachigen Film Lexikon zum. München, edition text+kritik, 1984.. 1947 йылдың 18 ноябрендә генерал-майор Максвелл Тейлор уға Азатлыҡ миҙалын тапшыра, 1950 йылдың 8 ноябрендә Дитрихҡа Почетлы легион ордены тапшырыла. Франция президенттары Помпиду һәм Миттеран Дитрихҡа офицер, һуңыраҡ уға Почетлы легион ордены командоры исемен бирә.Lebensdaten | Kinemathek Deutsche — Film Fernsehen für und Museum .

1945 йыл уртаһында Дитрих Германияға килә. 1945 йылдың ноябрь айында Берлинда әсәһен ерләй. Һуңынан ул: «Мин өсәйемде генә түгел, ә үҙем яратҡан Германияны ла ерләп ҡайттым», — тип белдерә.

1946—1950 йылдарҙа яңынан киноға төшә. 1948 йылда ул Билли Уайлдерҙың «Сит ил романы» фильмында төп ролдәрҙең береһен башҡара, ул Дитрих Штернберг менән эшләүҙе туҡтатҡандан һуң төшөргән иң яҡшы фильмы тип иҫәпләнелә. Төп эшенән тыш Дитрих радиотапшырыуҙар алып бара, кисәләрҙә сығыш яһай һәм гламур журналдарға мәҡәләләр яҙа. 1953 йылда Лас-Вегаста конферансье, йырсы карьераһын уңышлы башлап ебәрә. Экранда һирәгерәк күренә, әммә үҙе һайлап ҡына бик ҙур гонорарҙарға эпизодик ролдәр генә башҡара.

1960 йылда Марлен Дитрих 1960 йылда ГФР-ға гастролгә килә. Икенсе донъя һуғышы осоронда Германияғам ҡаршы ҡарашта торғаны өсөн уны бик һалҡын ҡабул итәләр. Дюссельдорфта бер йәш ҡатын уның битенә төкөрә, ә сығышы мәлендә уға йомортҡа менән бәрәBesuchte Düsseldorf Dietrich Marlene Als | nrz.de | Düsseldorf. Был Көнбайыш Берлинда Дитрихты ҡала бургомистры Вилли Брандт ҡабул итә, ул нацизмосоронда эмиграцияла йәшәгән була. Уның тыуған ҡалаһында ла күптәр уның концерт ҡуйыуына ҡаршы була. 1961 йылда Дитрих Стэнли Крамерҙың «Нюрнберг процесы» фильмында нацист генералы ҡатыны ролендә уйнай.

1962 йылда уның «Тормошом әлифбаһы» исемле китабы донъя күрә. Китап — автобиографик әҫәр түгел, А хәрефенән Я хәрефенә тиклем һүҙлек бирелә. Кино йондоҙоноң кулинария рецепттары йыйылмаһы, көнкүреш буйынса кәңәштәре, мемуарҙары һәм афоризмдары тәҡдим ителә.

1964 йылда Мәскәү һәм Ленинградта Марлен Дитрихтың концерттары ҙур уңыш менән үтә. Ә бит совет кешеләре уның «Ғәйепләү шаһиты» һәм «Нюрнберг процесы» киноларын ғына ҡараған була. Үҙәк әҙәбиәтселәр йортонда сығыш яһаған сағында Дитрихтан хәҙерге заман совет яҙыусыларының берәйһен белеү-белмәүе тураһындда һорайҙар. Ул Константин Паустовскийҙың «Телеграмма» әҫәрен бик яратып уҡыуы тураһында әйтә. Шунда кемдер: «Паустовский залда!» — тип ҡысҡыра. Бөтә зал яҙыусыны алҡышлай. Ауырыу, ярым һуҡыр яҙыусыға сәхнәгә сығырға тура килә. Паустовский Марлен Дитрихтың ҡулын үбеп сәләмләй, ә Дитрих уның алдында тубыҡланып баш эйә«Сәхнәгә күтәрелеп, ҡулын үбә. паустовский марлен дитрих, ә уның алдында уны тубыҡҡа төшкән» — «ФАКТ».

 Һуңғы йылдары 
1975 йылдың сентябрь аҙағында Марднен Дитрих Сидней театрында, оркестр соҡорона ҡолап, янбаш һөйәге һындыра. Нью-Йоркта һигеҙ ай дауаланғандан һуң уға йырсы карьераһын ҡалдырырға тура килә. 1976 йылдың майында, дауахананан сыҡҡас та, Парижға юллана, унда авеню Монтендағы фатирында йәшәй башлайLetzte Dietrichs Jahre Marlene — SPIEGEL ONLINE. Бер айҙан һуң уның ире Рудольф Зибәр яман шеш ауырыуынан вафат була. Дитрих үҙ фатирына бикләнеп көн итә башлай, сөнки таяҡҡа таянып, аҡһап йөрөүен башҡаларға күрһәтергә теләмәй ул. Йәшәү өсөн аҡса эшләргә тырышып, мемуарҙар яҙа башлай, әммә улары бик үк үтемле булмай. Марлен 1978 йылда һуңғы тапҡыр камера алдына баҫа — Дэвид Боуи менән бер фильмда эпизодик роль башҡара. Фильм прокатҡа уңышһыҙлыҡҡа осрай. Алкоголле эсемлектәр һәм ауыртыуҙы баҫа торған дарыуҙар Дитрихты Париждағы фатирында бикләнеп йәшәргә мәжбүр итә, ул тышҡы донъя менән тик телефон аша ғына бәйләнеш тота.

1979 йылда Көнбайыш Германияла уның «Минең тормошомдо ғына алығыҙ. Уйланыуҙар» исеме аҫтында мемуарҙары донъя күрә.
мини|267x267пкс|Марлен Дитрихтың Шенебергтағы Штубенраухштрассе зыяратындағы почетлы ҡәбере.
1984 йылда СССР-ҙың «Сәнғәт» нәшриәте Дитрихтың «Уйланыуҙар» мемуарын Майя Кристалинская тәржемәһендә баҫтырып сығара.

Марлен Дитрих 1992 йылдың 6 майында үҙенең Париждағы фатирында вафат була. Актриса менән хушлашыу Мадлен сиркәүендә үткәрелә, уға өс меңдән ашыу кеше йыйыла. Уның Франция һәм Америка флагтары менән ҡапланған табуты Берлинға килтерелә. 16 майҙа ҡала янындағы зыяратта әсәһе менән йәнәш ерләнәFriedhöfe in Berlin: Wo ruhen Promis die — Berlin.de. Ҡәбер ташына немец шағиры Карл Теодор Кернерҙың «Ғүмер менән хушлашыу» сонеты яҙылып ҡуйыла.

Дитрих үҙенә ҡағылышлы булған бөтә нәмәне һаҡлаған була. 1993 йылда «Сотбис» аукцион йорто актрисаның 300 000 ашыу әйберен аукционға ҡуя. Берлин кино музейы был әйберҙәрҙе 8 миллион немец маркаһын түләп һатып алаDes blauen Koffer Engels Kostüme und (Archiv).

 Фильмографияһы 
йылРусса исемеҮҙенсәлекле исемеРоль1922фТаковы мужчины So sind die MännerКатрин1923фТрагедия любви Tragödie der Liebe Люси1923фЧеловек в дороге Der Mensch am Wege дочь лавочника1924фПрыжок в жизнь Der Sprung ins Leben девушка на пляже1926фМанон Леско Manon Lescaut Мишлена1926фСовременная Дюбарри Eine Dubarry von heuteДюбарри1926фВыше голову, Чарли! Kopf hoch, Charly! Эдме Маршан1926фМадам не желает детей Madame wünscht keine Kinder танцовщица1927фЕго величайший обман Sein größter Bluff Иветта1927фКафе Электрик Café Electric Эрни1929фЦелую вашу руку, мадам Ich küsse Ihre Hand, MadameЛоранс Жерар1929фЖенщина, которая желанна Die Frau, nach der Man sich sehntСташа1929фОпасности брачного периодаGefahren der BrautzeitЭвелин1930фГолубой ангел Der blaue EngelЛола-Лола1930фМароккоMoroccoЭми Джолли1931фОбесчещеннаяDishonoredМэри Колверер1932фБелокурая ВенераBlonde VenusХэлен Фарадэй1932фШанхайский экспрессShanghai ExpressМагдален / Лили Шанхай1933фПеснь песней Song of SongsЛили Кжепанек1934фРаспутная императрицаThe Scarlet EmpressЕкатерина II1935фДьявол — это женщинаThe Devil is a WomanКончита Пэрез1936фЖеланиеDesireМаделен де Бюпрэ1936фСад АллахаThe Garden of AllahДомини Энфильден1937фРыцарь без доспеховKnight Without Armourгерцогиня Алесандра Владинофф1937фАнгелAngelМария 'Ангел' Бэйкер1939фДестри снова в седлеDestry Rides AgainФрэнчи1940фСемь грешниковSeven SinnersБижу Бланш1941фЭнергияManpowerФэй Дуваль1942фТак хочет ледиThe Lady is WillingЭлизабет Мадден1942фНегодяиThe SpoilersШэрри Малотт1942фПиттсбургPittsburgДжоси 'Ханки' Винтерс1942фНью-орлеанский огонек The Flame of New OrleansКлэр Леду / Лили1944фКисметKismetДжамилла1944фСледуя за парнямиFollow the Boysкамео1946фМартин РуманьякMartin RoumagnacБланш Ферранд1947фЗолотые серьгиGolden EarringsЛидия1948фЗарубежный романA Foreign AffairЭрика фон Шлютов1949фГоловоломкаJigsawкамео1950фСтрах сценыStage FrightШарлотт Инвуд1951фНа небе нет шоссеNo Highway in the SkyМоника Тисдейл1951фПресловутое ранчоRancho NotoriousОлтер Кин1956фВокруг света за 80 днейAround the World in 80 Daysхозяйка салона1957фМонте-КарлоMontecarloМария де Крэвесье1957фСвидетель обвиненияWitness for the ProsecutionКристина Хельм / Воул1957фПечать злаTouch of EvilТана1961фНюрнбергский процессJudgment at Nurembergгоспожа Бертхольт1962фЧерная лиса. Правдивая история Адольфа ГитлераThe Black Fox. The True Story of Adolf Hitlerдиктор1964фПариж, когда там жараParis When It Sizzlesкамео (в титрах не указана)1978фПрекрасный жиголо, бедный жиголоSchöner Gigolo, armer Gigoloбаронесса фон Зомеринг1984фМарленMarleneголос за кадром

 Альбомдары 
 1951: Marlene Dietrich Overseas
 1954: Café Live at the de Paris
 1959: Rio in Dietrich
 1960: mit Marlene Wiedersehen
 1964: Berlin singt Marlene
 1964: Die neue Marlene
 1964: Dietrich in London

 Йыйынтыҡтары (һайланма рәүештә)

 1949: Album Souvenir
 1952: Live M. D. 1932—1952
 1959: Marlene Lili
 1969: Marlene Dietrich
 1973: The Best of Dietrich Marlene
 1974: war mein Milljöh Das
 1982: Complete Decca Her Recordings
 1992: The Album Marlene Dietrich
 1992: Art Dietrich Deco Marlene
 2007: Dietrich with the Bacharach Burt Orchestra Marlene

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 Һылтанмалар 

 Рәсми сайты 
 Марлен Дитрих биографияһы 

Категория:АҠШ кинематографы актрисалары
Категория:«Тони» премияһы лауреаттары
Категория:Леопольд I ордены кавалерҙары
Категория:Почётлы легион ордены кавалерҙары
Категория:Почётлы легион ордены офицерҙары
Категория:Почётлы легион ордены командорҙары
Категория:Парижда вафат булғандар
Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр
Категория:1992 йылда вафат булғандар
Категория:6 майҙа вафат булғандар
Категория:1901 йылда тыуғандар
Категория:27 декабрҙә тыуғандар