Йомрандар
{{Таксон
| name              = Ялан йомраны
| images_set = {{4 изображения|im1=CA Ground Squirrel on hind legs.jpg|cap1=Калифорния йомраны|im2=Spermophilus suslicus-small.JPG|cap2=Төрткөлө йомран|im3=Spermophilus parryii.jpg|cap3=Америка йомраны|im4=Otospermophilus variegatus Grand Canyon 3.jpg|cap4=Ҡая таш йомраны}}
| image title       = Йомрандар
| image descr       = 
| regnum            = Хайуандар
| ref               = 
| comment           = 
| rang              = Род
| latin             = Spermophilus
| author            = ([[Кювье, Фредерик|Cuvier]], [[1825]])
| syn               = 
| typus             = 
| children name     = 
| children          = 
| range map         = 
| range map caption = 
| range map width   = 
| range legend      = 
| Появился          = 
| iucnstatus        = 
| iucn              = 
| wikispecies       = Spermophilus
| commons           = Category:Spermophilus
| itis              = 180145
| ncbi              = 9996
| eol               = 15104
}}

'''Йомран''' ({{lang-la|Spermophilus}} йәки ''Citellus'') — тейен һымаҡтар (''Sciuridae'') ғаиләһенә ҡараған ваҡ кимереүсе йәнлек.
Кәүҙәләренең оҙонлоғо — 14–40 см, ҡойроғо 4–25 см. Артҡы тәпәйҙәре алғы аяҡтарына ҡарағандә оҙонораҡ. Ҡолаҡтары оҙон, бер аҙ һалпайған. Арҡа һыртының төҫө төрлөсә, йәшелдән көлһыу төҫкәсә. Йышыраҡ арҡаларында ҡара шаҙра була. Арҡа буйынан ҡара һыҙаты, сыбар төрткөләре лә була. Кәүҙә өлөшөнөң ситтәре буйлап асыҡ һыҙаттар үтә. Ҡорһағы ҡоңғорт-һары йәки аҡһыл төҫтә. Ҡышҡа ҡарай йомрандың тиреһе йомшара, ҡуйыра, йәйен һирәгәйә, ҡыҫҡаҡ һәм ҡатҡыл була. Уртында тоҡсалары була. Имсәктәре 4–6 иш (пар).

Йомрандар Төньяҡ ярымшарҙың уртаса киңлегендә дала, урманлы дала, туғайлы дала, урман, тундра ланшафттарында киң таралған. Асыҡ ландшафттар өсөн хас. Йылға буйҙарының биләмәләрендә Поляр түңәрәккәсә, ә дала биләмәләрендә ярым сүллеккәсә, хатта сүллектәрҙә лә, таулы урындарҙа 3500 м бейеклектә таралған. Йәшәүҙәре ер өҫтөндә, күмәкләп, үҙҙәре соҡоп яһаған өңдәрҙә йәшәйҙәр.

Өңдәренең ҙурләғә һәм оҙонлоғо тәғәйен ландшафтҡа һәм йомрандың төрөнә бәйле. Ҡомло тупраҡта оҙонлоҡ 15 метрғаса булһа, тығыҙ тупраҡлы урындарҙа 5–7 метр. Өңдәрендә йомшаҡ үлән түшәлгән б-лмәләре була. Уларҙың үҙенсәлекле характеры- ҡурҡыныс янағандә ике аяғына үрә баҫып һыҙғырыу.

Уларҙың туҡланыу ризығы — ояларынан алыҫ булмаған урындағы үләндәрҙеү тамыры һәм һабаҡ өлөштәре. Ҡайһы бер тҡрҙәре бөжәктәр менән дә туҡлана. Иген бөртөктәренән һәм -лән орлоҡтарынан аҙыҡ боло (запасы) әҙерләйҙәр. Иртәнге һәм киске эңерҙәрҙә бик әүҙемдәр, көндөҙ өңдәрендә уҙғаралар. Ҡышҡыһын улар тәрән йоҡоға талалар. Йоҡоларының оҙонлоғо географик киңлеккә ҡарай. Ҡайһы бер яҡтарҙа аҙыҡ етмәгәнлектәе йәй көндәрендә лә йоҡлайҙар.

Йомрандарҙың тороғоу ваҡыты йоҡонан уянғас, бер нисә көндән башлана. Инә йомран йылына бер тапҡыр балалай. Балаларының һаны 2 нән алып 12-гә хәтле. Йөклөлөк мөҙҙәте 23–28 көн.
Эрерәк төрҙәр тире эшкәртеү промыслаһында мөһим роль тота. Шулай уҡ һунар спортында (варминтинг) ҡулланыла.

Күп төрҙәре ауыл хужалығы культуралары дошманы. Улар шулай уҡ чума, туляремия, бруцеллёз ауырыуҙарын күсереүсе булып та тора.

== Классификация<ref>[http://www.mammalsociety.org/uploads/Helgen%20et%20al%202009.pdf Kristofer M. Helgen, F. Russell Cole, Lauren E. Helgen, And Don E. Wilson. Generic Revision in the Holarctic Ground Squirrel Genus Spermophilus. «Journal of Mammalogy». 90 (2), s. 270—305, 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120415053531/http://www.mammalsociety.org/uploads/Helgen%20et%20al%202009.pdf |date=2012-04-15 }}</ref> ==
Йомрандар ырыуында 38 төр, шуларҙың 9-ы Рәсәйҙә. [[Төрткөлө йомран]], [[бәләкәй йомран]], [[һары йомран]] һәм [[оҙон ҡойроҡло йомран]] иң ғәҙәтиҙәре.
{|
|valign=top|
* {{bt-ruslat|Алашан йомраны |Spermophilus alashanicus}}
* {{bt-ruslat||Spermophilus brevicauda}}
* {{bt-ruslat|Европа йомраны|Spermophilus citellus}}
* {{bt-ruslat|Даур йомраны|Spermophilus dauricus}}
* {{bt-ruslat|Ҡыҙыл яңаҡлы йомран|Spermophilus erythrogenys}}
* {{bt-ruslat|Һары йомран|Spermophilus fulvus}}
* {{bt-ruslat|Ҙур йомран|Spermophilus major}}
* {{bt-ruslat||Spermophilus pallidicauda}}
* {{bt-ruslat|Бәләкәй йомран|Spermophilus pygmaeus}}
* {{bt-ruslat||Spermophilus ralli}}
* {{bt-ruslat|Һирәк осрай торған йомран|Spermophilus relictus}}
* {{bt-ruslat|Төрткөлө йомран|Spermophilus suslicus}}
* {{bt-ruslat|Тропика йомраны|Spermophilus taurensis}}
* {{bt-ruslat|Малоазиа йомраны|Spermophilus xanthoprymnus}}
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Йомрандар]]
Йомран ( йәки Citellus) — тейен һымаҡтар (Sciuridae) ғаиләһенә ҡараған ваҡ кимереүсе йәнлек.
Кәүҙәләренең оҙонлоғо — 14–40 см, ҡойроғо 4–25 см. Артҡы тәпәйҙәре алғы аяҡтарына ҡарағандә оҙонораҡ. Ҡолаҡтары оҙон, бер аҙ һалпайған. Арҡа һыртының төҫө төрлөсә, йәшелдән көлһыу төҫкәсә. Йышыраҡ арҡаларында ҡара шаҙра була. Арҡа буйынан ҡара һыҙаты, сыбар төрткөләре лә була. Кәүҙә өлөшөнөң ситтәре буйлап асыҡ һыҙаттар үтә. Ҡорһағы ҡоңғорт-һары йәки аҡһыл төҫтә. Ҡышҡа ҡарай йомрандың тиреһе йомшара, ҡуйыра, йәйен һирәгәйә, ҡыҫҡаҡ һәм ҡатҡыл була. Уртында тоҡсалары була. Имсәктәре 4–6 иш (пар).

Йомрандар Төньяҡ ярымшарҙың уртаса киңлегендә дала, урманлы дала, туғайлы дала, урман, тундра ланшафттарында киң таралған. Асыҡ ландшафттар өсөн хас. Йылға буйҙарының биләмәләрендә Поляр түңәрәккәсә, ә дала биләмәләрендә ярым сүллеккәсә, хатта сүллектәрҙә лә, таулы урындарҙа 3500 м бейеклектә таралған. Йәшәүҙәре ер өҫтөндә, күмәкләп, үҙҙәре соҡоп яһаған өңдәрҙә йәшәйҙәр.

Өңдәренең ҙурләғә һәм оҙонлоғо тәғәйен ландшафтҡа һәм йомрандың төрөнә бәйле. Ҡомло тупраҡта оҙонлоҡ 15 метрғаса булһа, тығыҙ тупраҡлы урындарҙа 5–7 метр. Өңдәрендә йомшаҡ үлән түшәлгән б-лмәләре була. Уларҙың үҙенсәлекле характеры- ҡурҡыныс янағандә ике аяғына үрә баҫып һыҙғырыу.

Уларҙың туҡланыу ризығы — ояларынан алыҫ булмаған урындағы үләндәрҙеү тамыры һәм һабаҡ өлөштәре. Ҡайһы бер тҡрҙәре бөжәктәр менән дә туҡлана. Иген бөртөктәренән һәм -лән орлоҡтарынан аҙыҡ боло (запасы) әҙерләйҙәр. Иртәнге һәм киске эңерҙәрҙә бик әүҙемдәр, көндөҙ өңдәрендә уҙғаралар. Ҡышҡыһын улар тәрән йоҡоға талалар. Йоҡоларының оҙонлоғо географик киңлеккә ҡарай. Ҡайһы бер яҡтарҙа аҙыҡ етмәгәнлектәе йәй көндәрендә лә йоҡлайҙар.

Йомрандарҙың тороғоу ваҡыты йоҡонан уянғас, бер нисә көндән башлана. Инә йомран йылына бер тапҡыр балалай. Балаларының һаны 2 нән алып 12-гә хәтле. Йөклөлөк мөҙҙәте 23–28 көн.
Эрерәк төрҙәр тире эшкәртеү промыслаһында мөһим роль тота. Шулай уҡ һунар спортында (варминтинг) ҡулланыла.

Күп төрҙәре ауыл хужалығы культуралары дошманы. Улар шулай уҡ чума, туляремия, бруцеллёз ауырыуҙарын күсереүсе булып та тора.

 КлассификацияKristofer M. Helgen, F. Russell Cole, Lauren E. Helgen, And Don E. Wilson. Generic Revision in the Holarctic Ground Squirrel Genus Spermophilus. «Journal of Mammalogy». 90 (2), s. 270—305, 2009  
Йомрандар ырыуында 38 төр, шуларҙың 9-ы Рәсәйҙә. Төрткөлө йомран, бәләкәй йомран, һары йомран һәм оҙон ҡойроҡло йомран иң ғәҙәтиҙәре.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Йомрандар