Пушкин Александр Сергеевич
{{Яҙыусы
| Исеме=Александр Сергеевич Пушкин
|Рәсеме            =Portrait of Alexander Pushkin (Orest Kiprensky, 1827).PNG
| Киңлек=250px
| Рәсем аңлатмаһы=Александр Пушкин,<br>Рәссам: Орест Кипренский.
Пушкин: «Себя как в зеркале я вижу, но это зеркало мне льстит».
| Псевдонимдары        = Александр НКШП, Иван Петрович Белкин,<br>Феофилакт Косичкин (журнальный)<ref>[http://echo.msk.ru/programs/features/57850 Феофилакт Косичкин — журнальный псевдоним Александра Сергеевича Пушкина]</ref>, P., Ст. Арз. (Старый Арзамасец), А. Б.
 |Тыуыу датаһы      = 6.6.1799 
 |Тыуған урыны      = {{ТУ|Мәскәү}}, <br>[[Рәсәй империяһы]]
 |Вафат булыу датаһы = 	10.2.1837 
 |Вафат булған урыны = {{ВБУ|Санкт-Петербург}}, <br>[[Рәсәй империяһы]]
|Гражданлығы       = {{Рәсәй империяһы}}
 |Эшмәкәрлек төрө   = {{Поэт|Рәсәй|XIX быуат}}, {{прозаик|Рәсәй империяһы|XIX быуат}}, {{Драматург|XIX быуат|Рәсәй империяһы|Рәсәй}}, {{Тәржемәсе|Рәсәй|Рәсәй империяһы|XIX быуат}}, {{тарихсы|Рәсәй империяһы|Рәсәй|XIX быуат}}
 |Әүҙемлек йылдары  = [[1814]]—[[1837]]
 |Йүнәлеше          = [[Романтизм]], [[Реализм (литература)|реализм]]
 |Жанр              = [[Шиғриәт]], [[проза]], [[пьеса]], тәнҡит, [[публицистика]], тарих, [[тәржемә]]
 |Әҫәрҙәренең телдәре = [[рус теле|рус]], [[Француз теле|француз]]
 |Дебют             = К другу стихотворцу (1814)
 |Премиялары        = 
 |Наградалары       = 
 |Ҡултамғаһы        = 
 |Lib               = http://lib.ru/LITRA/PUSHKIN/
 |Сайты             = 
 |Викикитапхана          = 
 |Викиөҙөмтә        = 
 |Викиһандыҡ        = 
}}
'''Пушкин Александр Сергеевич''' ({{lang-ru|Александр Сергеевич Пушкин}}; [[6 июнь]] [[1799 йыл]] — [[10 февраль]] [[1837 йыл]]) — бөйөк [[рустар|рус]] [[шиғриәт|шағиры]], [[проза|яҙыусы]], [[Драма (жанр)|драматург]], рус реалистик йүнәлешенә нигеҙ һалыусы<ref>{{Книга|автор=Гинзбург Л. Я.|ссылка часть=http://www.imwerden.info/belousenko/books/litera/ginzburg_o_lirike.htm|заглавие=О лирике|издание=Второе, дополненное|место=Ленинград|издательство=Советский писатель|год=1974|страницы=172—243}}</ref>, әҙәби тәнҡитсе<ref name="Ивинский32" /> һәм әҙәби теоретик, тарихсы<ref name="Ивинский32" />, публицист, журналист{{sfn|Ивинский|2015|с=32|name=Ивинский32}};   [[XIX быуат]]тың тәүге өстән бер өлөшө осороноң (1800—1833) иң абруйлы әҙәбиәт эшмәкәрҙәренең береһе.

Пушкин тере саҡта уҡ уның абруйы бөйөк милли рус шағиры булараҡ үҫә<ref name="krugosvet">{{Cite web|url=https://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/PUSHKIN_ALEKSANDR_SERGEEVICH.html|title=ПУШКИН, АЛЕКСАНДР СЕРГЕЕВИЧ {{!}} Энциклопедия Кругосвет|publisher=www.krugosvet.ru|accessdate=2019-08-08}}</ref>. Рус [[әҙәбиәт|әҙәби теленә]] нигеҙ һалыусы{{#tag:ref|См., например, работы: {{книга|автор=[[Виноградов, Виктор Владимирович|Виноградов В. В.]]|часть= А. С. Пушкин — основоположник русского литературного языка|заглавие= Известия Академии наук СССР|ответственный=АН СССР. Отделение литературы и языка|место=М.; Л.|издательство=Изд-во АН СССР|год=1949|том= VIII|страницы=187—215}}, {{книга|автор=Томашевский Б.|часть=Вопросы языка в творчестве Пушкина|заглавие=Пушкин: Исследования и материалы|ответственный=АН СССР. Ин-т рус. лит. (Пушкин. Дом)|место=М.; Л.|издательство=Изд-во АН СССР|год=1956|том=1|страницы=126—184}}
|group="~"}}, [[Рәсәй Империяһы]] [[Фән]]дәр Академияһы ағзаһы.

== Нәҫел тамырҙары ==
[[Файл:Pushkin rod.png|thumb|Пушкиндың шәжәрәһе|450x450пкс]]
Александр Сергеевич Пушкиндың тамырҙары легенда буйынса Ратшаға барып олғашҡан Пушкиндарҙың күп тармаҡлы титуллаштырылмаған дворян ырыуына барып тоташа<ref name="Лукомский">''Лукомский В. К.'' Архивные материалы о родоначальнике Пушкиных — Радше // Пушкин: Временник Пушкинской комиссии / АН СССР. Ин-т литературы. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1941. — [Вып.] 6. — С. 398—408. с. 398</ref>{{ref+|Сам А. С. Пушкин в «Моей родословной» отождествил Ратшу, родоначальника Пушкиных, с упоминаемым в летописях [[Ратмир (богатырь)|Ратшей]], современником [[Александр Невский|Александра Невского]], погибшим в 1268 году в [[Раковорская битва|битве под Раковором]], однако здесь он ошибался. Первый упоминаемый в источниках предок Пушкиных, [[Гаврила Алексич]], который был, согласно родословной, правнуком Радши, участвовал в [[Невская битва|Невской битве]] в 1240, и, соответственно, сам был современником Александра Невского. Таким образом, Радша, родоначальник Пушкиных, должен был жить на 100 лет раньше<ref>{{Книга:Веселовский С.Б.: Исследования по истории класса служилых землевладельцев|39—45}}</ref>.|group="~"}}. Пушкин үҙенең килеп сығышы хаҡында шиғри формала ла, прозала ла күп яҙа; ул үҙенең ата-бабаларын боронғо ырыу, иленә тоғро хеҙмәт итеүсе, ләкин хакимдарҙың миһырбанлығын яулай алмаған һәм «ҡыуылып йөрөгән» ысын «аристократия» өлгөһө итеп күрә. [[Пётр I]] тәрбиәләнеүсеһе һәм ялсыһы, ә аҙаҡтан хәрби инженер һәм генерал булып киткән, әсәһе яҡлап олатаһы — африканлы Абрам Петрович Ганнибал образына (шул иҫәптән ижади формала) мөрәжәғәт итеүе бер тапҡыр ғына булмай<ref name="Старк">''Старк В. П.'' Пушкины в «Истории Петра» и «Истории Пугачёва» // Пушкин: Исследования и материалы / РАН. Ин-т рус. лит. (Пушкин. Дом). — СПб.: Наука, 2004. — Т. XVI/XVII. — С. 188—197.</ref>.

Атаһы яҡлап олатаһы Лев Александрович — артиллерия полковнигы, гвардия капитаны. Атаһы — Сергей Львович Пушкин (1767—1848), һүҙ оҫтаһы, һәүәҫкәр шағир. Пушкиндың әсәһе — Надежда Осиповна (1775—1836) Ганнибалдың ейәнсәре. Атаһы яҡлап туғаны Василий Львович (1766—1830), [[Карамзин Николай Михайлович|Карамзин]] даирәһендә билдәле шағир. Сергей Львович менән Надежда Осиповна ғаиләһендә Александрҙан башҡа ҡыҙҙары Ольга (кейәүҙә — Павлищева, 1797—1868) һәм улдары Лев (1805—1852) иҫән ҡала{{sfn|Лотман|1995|с=28—29}}.

== Бала сағы ==
Пушкин 1799 йылдың 26 майында (6 июнь) [[Мәскәү]]ҙә тыуа<ref name="НЖ">{{статья|автор=[[Романюк, Сергей Константинович|Романюк С.]]|заглавие=Где родился А. С. Пушкин?|ссылка=http://www.nkj.ru/archive/articles/9082/|издание=[[Наука и жизнь]]|тип=|год=1999|номер=4|страницы=|issn=|язык=ru|nodot=1}}</ref><ref>{{статья|автор=Гомозова Т.|заглавие=Дом в Елоховском приходе|ссылка=http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/986/|издание=[[Вокруг света]]|тип=|год=1999|номер=5|страницы=|issn=|язык=ru}}</ref><ref name="NKJ201709">{{статья |автор=Татьяна Земцова |заглавие=Прогулки с Пушкиным |издание=[[Наука и жизнь]] |год=2017 |номер=9 |страницы=134—140 |ссылка=https://www.nkj.ru/archive/articles/32102/ |язык=ru}}</ref>. Елеховта Богоявление сиркәүенең метрика китабында (хәҙер уның урынында Елоховтың Богоявление соборы урынлашҡан) 1799 йылдың 8 июненә башҡалар менән бер иҫәптән ошондай яҙыу тура килә<ref name="НЖ"/>:
{{цитата|Мая 27. Майҙың 27-һе. Колеж регистраторы Иван Васильевич Скварцов урамында унда йәшәүсе Моёр Сергий Львович Пушкиндың улы Александр тыуҙы{{#tag:ref|То есть майора|group="~"}}. Июндең 8-дә суҡындырылды<ref name="Ашукин, 1998">{{книга
|автор=Ашукин Н. С.
|заглавие=Пушкинская Москва
|место=СПб.
|издательство=Академический проект
|год=1998
|страницы=
|страниц=352
|isbn=5-7331-0123-7
|тираж=3200
}}</ref>{{rp|6}}}}
1805—1810 йылдарҙың йәй айҙарын буласаҡ шағир Звенигородтан алыҫ түгел, Мәскәү эргәһендә Захаров ауылында әсәһе яҡлап өләсәһе Мария Алексеевна Ганнибал (1745—1818, ҡыҙ фамилияһы — Пушкина<ref>{{Cite web|url=http://www.russia-today.narod.ru/past/gen/push_as1.htm|title=ПУШКИН Александр Сергеевич, предки поэта (1799—1837) (дерево, до 5-го поколения)|website=Исторический проект «БЫЛОЕ РОССИИ»|publisher=www.russia-today.narod.ru|accessdate=2019-08-08}}</ref>, шәжәрәнең икенсе тармағынан) янында үткәрә. Был осорҙа Павел I менән йыш телгә алынған осрашыу була ала ине, был хаҡта Пушкин «Мин өс батша күрҙем…», — тип яҙа<ref>''Георгий Чулков''. Жизнь Пушкина // Новый мир. — 1936. — № 5. — С. 6. </ref>

Уның тәүге баласаҡ тәьҫораттары бер ни тиклем һуңыраҡ ижад ителгән тәүге поэмаларында («Монах», 1813; «Бова», 1814), «Юдинға мөрәжәғәт» (1815), «Төш» (1816) исемле лицей шиғырҙарында сағылыш таба. Өләсәһе ейәне хаҡында түбәндәгеләрҙе яҙа:
{{цитата|Белмәйем, минең оло ейәнемдән кем сығыр. Малай аҡыллы һәм китап уҡырға әүәҫ, тик насар уҡый, дәресен һирәк осраҡта еренә еткерә: йә уны ҡуҙғатып булмай, балалар менән уйнарға ҡыуып та сығара алмаҫһың, йә ул кинәт ҡуҙғып китә, бер нисек тә тынысландырып булмай, үҙен бер сиктән икенсеһенә ташлай, урталыҡ юҡ унда.<ref name="Ашукин, 1998" />{{rp|40}}}}

== Үҫмер сағы ==
[[Файл:N.O.Puskina.jpg|thumb|left|200px|[[Надежда Осиповна Ганнибал]]]]
[[Файл:Pushkin Sergey L.jpg|thumb|right|200px|Шағирҙың атаһы Сергей Львович Пушкин]]
[[Файл:Arina Rodionovna.jpg|thumb|left|200px|Пушкинды бала саҡтан ҡарап үҫтереүсе — Арина Родионовна]]
Пушкин 1811 йылдың 19 октябрендә асылған Царскосельск лицейында алты йыл ғүмерен үткәрә. Бында йәш шағир [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] ваҡиғаларын кисерә. Шунда уҡ уның тәүге тапҡыр шиғри һәләте асыла һәм юғары баһалана. Лицейҙа үткән йылдар, ундағы дуҫлыҡ тураһында хәтерләүҙәр шағир күңелендә мәңгегә һаҡланып ҡала{{sfn|Лотман|1995|с=34, 37}}.

Пушкиндың лицей уҡытыусылары араһында әхлаҡи һәм сәйәсәт фәндәре профессоры А. П. Куницын да була, ул [[Гёттинген университеты]]нда уҡый һәм буласаҡ бик күп декабристарға яҡын тора{{sfn|Аникин|с=40|1989}}. Пушкин ғүмере буйы Куницынға рәхмәтен һаҡлап ҡала. Ул — шиғырҙарында бер нисә тапҡыр мөрәжәғәт иткән берҙән-бер лицей уҡытыусыһы{{sfn|Аникин|с=44|1989}}.

Лицейҙа уҡыу осоронда Пушкин күп шиғри әҫәрҙәр ижад итә. Уны баласағында атаһының библиотекаһында уҡыған китаптары аша ижадтары менән танышҡан ХVII-ХVIII быуат француз шағирҙары илһамландыра. [[Вольтер]] һәм Парни йәш Пушкиндың яратҡан авторҙары була. Йәш Пушкиндың яратҡан шағирҙары һәм яҙыусылары «Городок» поэмаһында һанап үтелә (1815 йыл): Вольтер, [[Гомер]], [[Вергилий]], Т. Тассо, Лафонтен, Дмитриев, [[Крылов Иван Андреевич|Крылов]], [[Державин Гавриил Романович|Державин]], Вержье, Грекур, Парни, Расин, [[Мольер]], [[Фонвизин Павел Иванович|Фонвизин]], Княжнин, Озеров, [[Жан-Жак Руссо|Руссо]], Карамзин, Лагарп<ref>Живые страницы. А. С. Пушкин, Н. В. Гоголь, М. Ю. Лермонтов, В. Г. Белинский / сост., авт. сопроводит. текста, коммент. [[Лунин, Борис Владимирович|Б. В. Лунин]] — М.: Детская литература, 1970. — С. 17—18. — 544 с.</ref>. Уның башланғыс лирикаһында француз һәм рус [[классицизм]]ы традициялары ҡушыла. «Еңел шиғриәт»тә танылған мастер Батюшков һәм [[романтизм]] башлығы Жуковский Пушкин-шағирҙың тәүге уҡытыусылары була. 1813—1815 йылдар осорона ҡараған Пушкин лирикаһы тормош шатлыҡтары менән ләззәтләнеүгә сарсауҙы һүрәтләгән ғүмерҙең бик тиҙ үтеүе мотивтары менән һуғарылған. 1816 йылдан алып, Жуковский артынса, ул элегияларға мөрәжәғәт итә, был жанрға характерлы булған яуапһыҙ мөхәббәт, йәшлектең үтеүе, күңелдең һүрелеүе кеүек мотивтарҙы үҫтерә. Пушкин лирикаһы әле был ваҡытта башҡаларҙыҡына оҡшаш, әҙәби шартлылыҡ һәм штамптар менән тулы, шуға ҡарамаҫтан ул ваҡытта уҡ ижад итә башлаусы шағир үҙенсәлекле юл һайлай. Камерный шиғриәт менән генә сикләнмәй, Пушкин ауырыраҡ, мәғәнәлерәк темаларға мөрәжәғәт итә. Державиндың фатихаһын алған «Батша ауылында хәтерләүҙәр» (1814), Пушкин был шиғырын 1815 йыл башында Державин булғанда уҡый, 1812 йылғы Ватан һуғышы ваҡиғаларына бағышланған{{sfn|Лотман|1995|с=40—41}}. Был шиғыр 1815 йылда «Рәсәй музеумы» журналында авторҙың тулы исеме аҫтында баҫтырылып сыға. Ә Пушкиндың «Лициния» мөрәжәғәтендә Рәсәйҙең ул саҡтағы тормошо сағылыш таба, «деспоттың яратҡаны» образында Аракчеев күрһәтелә. Ижад юлының башында уҡ ул үткән быуаттың рус сатирик яҙыусылары менән ҡыҙыҡһына. «Фонвизин күләгәһе» (1815) сатирик поэмаһында Фонвизиндың йоғонтоһо һиҙелһә<ref>''Модзалевский Л.'' [http://feb-web.ru/feb/litnas/texts/l16/lit-815-.htm?cmd=p «Тень Фонвизина»: Неизданная сатирическая поэма Пушкина] // [Александр Пушкин]. — М.: Журнально-газетное объединение, 1934. — С. 815—824. — (Лит. наследство; Т. 16/18).</ref>, «Бова»(1814), «Безверие» әҫәрҙәре Радищев ижады менән бәйле{{sfn|Благой|1959|с=526}}.

1814 йылдың июлендә Пушкин Мәскәүҙә сыҡҡан «Вестник Европы» журналында тәүге тапҡыр матбуғатта сығыш яһай. Ун өсөнсө һанында Александр Н.к.ш. псевдонимы менән ҡул ҡуйылған һәм Кюхельбекерға мөрәжәғәт иткән «Шиғырсы-дуҫҡа» тигән шиғыр баҫтырыла{{#tag:ref|Псевдоним составлен из согласных букв фамилии поэта, поставленных в обратном порядке.|group="~"}}<ref name="Ашукин, 1998" />{{rp|60}}<ref>[http://philologos.narod.ru/tynyanov/tyn_kdrugu.htm «К другу стихотворцу»] '''/''' Тынянов Ю. Н. Заметки о лицейских стихах Пушкина // Пушкин: Временник Пушкинской комиссии / АН СССР. Ин-т литературы. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1936. — [Вып.] 1. — С. 201—202.</ref>.

Лицей тәрбиәләнеүсеһе булғанда уҡ Пушкин «Арзамас» әҙәби ойошмаһына инә<ref>[http://sites.utoronto.ca/tsq/14/proskurin14.shtml Олег Проскурин. Когда же Пушкин вступил в Арзамасское общество? (Из заметок к теме «Пушкин и Арзамас»)] // Toronto Slavic Annual, № 2, 2004—2005 / editors: Zahar Davydov, Kennet Lantz; Department of Slavic Languages and Literatures, University of Toronto, 2011. — P. 242—258. — ISSN 1708-3885.</ref>, ул әҙәбиәттәге иҫкеселеккә һәм боронғолоҡҡа ҡаршы сыға һәм уҙған быуат классицизмы ҡанундарын яҡлаған «Рус һүҙен яратыусылар тураһында һөйләшеү» берекмәһе менән бәхәстә ҡатнаша. Яңы әҙәби йүнәлештең иң күренекле вәкилдәренең ижадына тартылып, Пушкинға ул ваҡытта Батюшков, Жуковский, Давыдов шиғриәте көслө йоғонто яһай<ref name="Виноградов174">{{книга|ссылка=http://feb-web.ru/feb/classics/critics/vinogradov_v/vin/vin-001-.htm?cmd=p|автор=Виноградов В. В.|заглавие=Стиль Пушкина|ответственный=|год=1941|издание=|место=М.|издательство=Гос. изд-во худож. лит.|страницы=149—166|страниц=620|isbn=}}</ref>. Һуңғыһы башта Пушкинға ҡыйыу кәйеф үҙгәреүе, экспрессия, көтөлмәгән образдар берләшеүе кеүек аҡыллы яугир темаһы менән оҡшай, ә һуңынан шағир үҙе «шиғыр уралыуы» тип атай. Һуңғараҡ Пушкин, йәш сағында Давыдовҡа оҡшап, «уның манераһын мәңгегә өйрәндем» тип әйтә<ref name="ВязПП">{{книга
|автор=[[Вяземский, Павел Петрович|Вяземский П. П.]]
|заглавие=Александр Сергеевич Пушкин по документам Остафьевского архива и личным воспоминаниям, 1826—1837
|место=СПб.
|издательство=Академический проект
|год=1880
|страницы=71
}}</ref>. Пушкиндың лицейҙа яҙылған күп кенә шиғырҙары («Пирующие студенты», «Казак», «Наездники», «Усы», «Воспоминание») Денис Давыдовтың лирикаһы менән һуғарылған.

=== Йәшлеге ===
[[Файл:Свидетельство об окончании А. С. Пушкиным лицея.jpg|мини|180пкс|Лицейҙы тамамлағандан һуң Пушкинға бирелгән таныҡлыҡ]]
Пушкин лицейҙан 1817 йылдың 9 июнендә колледж сәркәтибе чинында ([[Рангылар тураһында табель|Рангтар таблицаһы]] буйынса 10-сы клас)<ref>{{статья |автор= |заглавие= В высочайших Его Императорского Величества указах… Июня 9 числа|ссылка= https://vivaldi.nlr.ru/pn000181476/view/?#page=6|язык= |издание= [[Сенатские ведомости|Санктпетербургские сенатские ведомости]]|тип= газета|год= 1817|месяц= 6|число= 23|том= |номер= 25|страницы= 209—210|doi= |issn=}}</ref> сығарыла, юғары указ менән 13 июндә сит ил эштәре Коллегияһына тәғәйенләнә һәм 15 июндә, императорға ант бланкыһына ҡул ҡуйып, ант бирә<ref>{{статья |автор= [[Поливанов, Лев Иванович|Поливанов Л. И.]]|заглавие= Александр Сергеевич Пушкин. Материалы для его биографии. 1817—1825|ссылка= https://runivers.ru/upload/iblock/31f/russkaya%20starina%2053.pdf|язык= |издание= [[Русская старина]]|тип= журнал|год= 1887|том= 53|номер=|страницы= 236|doi= |issn=}}</ref>.

Был мәлдә атаһы Александрға үҙенең ихаталағы крепостной Никитты тапшыра. Ул Сашаны тәүге көндәрҙән үк белә, уға ысын дуҫына әүерелә, ғүмеренең һуңғы көнөнә тиклем тиерлек, Михайловка һөргөнөнән башҡа, уның менән бергә уҙғара<ref>''[[Тыркова-Вильямс, Ариадна Владимировна|Тыркова-Вильямс, А. В.]]'' «Жизнь Пушкина»: в двух томах. — Париж: [[YMCA-Press]]. — Т. 1. (1929). 1799—1824. — 431 с.; т. 2. (1948). 1824—1837. — 481 с.</ref>.

Пушкин [[театр]]ҙа даими була, «Арзамас» (ул унда ситтән тороп, Лицейҙың уҡыусыһы булып ҡабул ителгән, «Сверчок»{{sfn|Лотман|1995|с=45—46}} ҡушамат алған) ултырыштарында ҡатнаша, 1819 йылда «Йәшел лампа» әҙәби-театр йәмғиәтенә инә, уның менән «Рәхмәтлек союзы» (ҡара: Декабристар) етәкселек итә.

Тәүге йәшерен ойошмалар эшмәкәрлегендә ҡатнашмайынса, Пушкин декабристик йәмғиәттәрҙең бик күп әүҙем ағзалары менән дуҫлыҡ ептәре менән бәйле, исемлектәрҙә таралған «Чаадаевҡа» («Мөхәббәт, өмөт, тыныс дан…», 1818), «Иреклелек» (1818), «Н. Я. Плюсова» (1818), «Ауыл» (1819) сәйәси эпиграммалар һәм шиғырҙар яҙа. Был йылдарҙа Пушкин Лицейҙа башланған һәм «Арзамас» әҙәби йәмғиәтенең программа ҡоролмаһына яуап биргән «Руслан һәм Людмила» поэмаһы өҫтөндә эшләй. Поэма 1820 йылдың майында баҫылған (исемлектәр буйынса быға тиклем билдәле булған). Пушкин һөргөнгә ҡыуылғандан һуң, поэма тирәләй бәхәстәр ҡуба. Ҡайһы бер тәнҡитселәр юғары ҡануниәттең түбәнәйә тип билдәләй. "Руслан һәм Людмила"ла рус-французса телмәр һәм фольклор стилистикаһы менән берләшеүе әҙәбиәттә демократик халыҡты яҡлаусылар яғынан да ығы-зығы тыуҙыра. Катениндың әҙәби эйәрсеһе Д. Зыковтың «Ватан улы»нда («Сыне отечества») баҫылған хат шул турала<ref name="Зыков">{{статья|ссылка=http://feb-web.ru/feb/pushkin/critics/vpk/vpk-080-.htm|автор=Зыков Д. С.|заглавие=Письмо к сочинителю критики на поэму «Руслан и Людмила»|год=1820|издание=Сын отечества|том=64|номер=38|страницы=}}</ref><ref name="Виноградов45">{{книга
|автор=Виноградов В.
|заглавие=Стиль Пушкина
|место=М.
|издательство=ОГИЗ
|год=1941
|страницы=45
|страниц=620
}}</ref>.

=== Көньяҡта (1820—1824) ===
[[Файл:Мемориальная доска Пушкину в Днепре.jpg|мини|1820 йылда А. С. Пушкин туҡтаған йортта мемориаль таҡта. [[Днепр (ғала)|Днепр ғалаһы]]]]
[[Файл:Пушкин А.С. Стихи и записки Лист18 из 'Альб.Пушкинской Выставки'. (p)К.А.Фишер.1899г ГИМ e1t3.jpg|thumb|Пушкиндың оригинал ҡулъяҙмалары. 1815—1820-се йылдар.]]
1820 йылдың яҙында Пушкинды [[Санкт-Петербург|Петербургтың]] хәрби генерал-губернаторы граф М. А. Милорадовичҡа уның шиғырҙарының (шул иҫәптән Аракчеевҡа эпиграммаларҙың, [[архимандрит]] Фотийҙың һәм Александр Кондратьевтың үҙенең) эстәлегенә бәйле аңлатма биреү өсөн саҡыралар. Һүҙ Себергә һөргөнгә ебәреү йәки Соловки монастырына ябыу тураһында була. Дуҫтарының ярҙамы арҡаһында ғына язаны йомшартыуға өлгәшелә. Пушкинды баш ҡаланан көньяҡҡа, Бессарабия өлкәһе наместнигы И. Н. Инзовтың Е. И. Аксаков канцелярияһына күсерәләр.{{sfn|Лотман|1995|с=55—56}}.

Яңы хеҙмәт итеү урынына барғанда Пушкин [[Днепр]]ҙа һыу инә һәм үпкә шешә. Һаулығын яҡшыртыу өсөн Раевтар 1820 йылдың май аҙағында ауырыу шағирҙы үҙҙәре менән [[Кавказ]]ға һәм [[Ҡырым]]ға алып китә. Юлда Раевскийҙар һәм А. С. Пушкиндар ғаиләһе [[Таганрог]]та, ҡала башлығы П. А. Папковтың элекке йортонда (Грек урамы, 40) туҡтала.

== Псевдонимдары ==
Пушкиндың бер нисә псевдонимы булған: Александр НКШП, Иван Петрович Белкин, Феофилакт Косичкин (журналдарҙа)<ref>[http://echo.msk.ru/programs/features/57850 Феофилакт Косичкин — журнальный псевдоним Александра Сергеевича Пушкина]</ref> , P., Ст. Арз. (Старый Арзамасец), А. Б.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
{{refbegin}}
* {{книга |автор= Благой Д. Д. |часть= |заглавие=Творческий путь Пушкина (1813-1826)|том= |ссылка= |место= М. |издательство= Издательство Академии наук СССР|год= 1950|страницы= |ref=Благой}}
* {{книга |автор= Благой Д. Д. |часть= |заглавие=Творческий путь Пушкина (1826-1830)|том= |ссылка= |место= М. |издательство= Советский писатель|год= 1967|страницы= |ref=Благой}}
* {{книга |автор= Благой Д. Д. |часть= Стихотворения Пушкина|заглавие= Собрание сочинений А. С. Пушкина в десяти томах|том= 1|ссылка= |место= М. |издательство= Икар|год= 1959|страницы= |ref=Благой}}
* ''Васькин А. А.'' Я не люблю московской жизни, или Что осталось от пушкинской Москвы. — М., 2010. — 320 с.
* ''Веселовский С. Б.'': Исследования по истории класса служилых землевладельцев|39—181|Род и предки А. С. Пушкина в истории.
* ''Волович Н. М.'' Пушкинские места Москвы и Подмосковья. — М., 1979. — 231 с.: ил.
* ''Грановская Н. И.'' Если ехать вам случится… — Л.: Лениздат, 1989.
* {{книга
|автор= Иванов Вс. Н.
|заглавие= Александр Пушкин и его время
|ссылка=
|место= М.
|издательство= Молодая гвардия
|год= 1977
|страниц= 448
|тираж= 100000
}}
* Книга в России до середины XIX века — Под ред. А. А. Сидорова, С. П. Луппова. — Л., 1978. — 320 с.
* {{книга|автор= Лацис А.|заглавие= Почему плакал Пушкин?|ссылка= |место= М.|издательство= Алгоритм|год= 2013|страниц= 4900|серия= Жизнь Пушкина|isbn= 978-5-4438-0408-8|тираж= 2000}}
* {{книга|заглавие= Летопись жизни и творчества А. С. Пушкина: В 4 т.|ответственный= Сост. М. А. Цявловский, Н. А. Тархова; Науч. ред. Л. Я. Левкович; Худож. В. В. Медведев|место= М.|издательство= СЛОВО/SLOVO|год= 1999|ref=Летопись}}
* {{книга|автор= Лотман Ю. М.|часть= Александр Сергеевич Пушкин: Биография писателя|ссылка часть= |заглавие= Пушкин: Биография писателя; Статьи и заметки, 1960—1990; «Евгений Онегин»: Комментарий|ссылка= |место= СПб.|издательство= Искусство-СПБ|год= 1995|том= |страницы= 21—184|ref=Лотман}}
* {{книга|автор= Ободовская И., Дементьев М.|заглавие= Наталья Николаевна Пушкина|издание= 2-е издание|место= М.|издательство= Советская Россия|год= 1987|ref=Ободовская, Дементьев}}
* {{книга|автор= Ободовская И., Дементьев М.|заглавие= Вокруг Пушкина|издание= |место= М.|издательство= |год= 1975|ref=Ободовская, Дементьев}}
* {{книга|заглавие= Последний год жизни Пушкина|ссылка= |ответственный= Составление, вступительные очерки и примечания В. В. Кунина|место= М.|издательство= Правда|год= 1988|страниц= 704|тираж= 400000|ref=Кунин}}
* Пушкин А. С. Сочинения: В [10 т.]. — 3-е изд. — СПб.: Изд. А. С. Суворина, 1887.
* {{книга|заглавие=Род и предки А. С. Пушкина|ответственный=Сост. и предисловие О. В. Рыковой|место=М.|издательство=Васанта|год=1995|серия=Пушкинская библиотека|страниц=448|isbn=5-8448-0031-1}}
* {{книга|автор=Русаков В. М.|заглавие=Рассказы о потомках А. С. Пушкина|место=СПб.|издательство=Лениздат|год=1992|страниц=447|isbn=5-289-01238-9}}
* ''Рыскин Е. И.'' Журнал А. С. Пушкина «Современник»: 1836—1837: Указ. содерж. — М., 1967. — 93 с.
* {{книга |автор= Халиппа И. Н.|заглавие=Город Кишинев времен жизни в нем Александра Сергеевича Пушкина. 1820-23 гг.|ответственный= |ссылка= |место=Кишинев|издательство=Бессарабская губернская ученая архивная комиссия|год=1899|том= |страниц=72}}
* {{статья
| автор         = Чернышевский Н. Г. 
| заглавие      = Александр Сергеевич Пушкин. Его жизнь и сочинения
| оригинал      = 
| ссылка        = http://ngchernyshevsky.ru/works/texts/books/15-3/Pushkin/
| автор издания = Чернышевский Н. Г.
| издание       = Полное собрание сочинений : в 15 т
| тип           = 
| место         = М.
| год           = 1947
| том           = 3
| номер         =  
| страницы      = 310–339
}}
* {{книга|автор= Щёголев П. Е.|заглавие= Злой рок Пушкина: Он, Дантес и Гончарова|ссылка= |место= М.|издательство= Алгоритм, Эксмо|год= 2012|страниц= 384|серия= Жизнь Пушкина|isbn= 978-5-699-55039-5|тираж= 3000|ref=Щёголев}}
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
;Комментарий
{{примечания|group="~"}}

;Сығанаҡтар
{{примечания|3}}

[[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса драматургтар]]
[[Категория:Рус шағирҙары]]
[[Категория:XX быуат яҙыусылары]]
[[Категория:Александр Пушкин]]
[[Категория:Башҡорттар тураһында яҙған башҡа милләт (ил) шәхестәре]]
[[Категория:Почта маркаларында шәхестәр]]

{{writer-stub}}
Пушкин Александр Сергеевич (; 6 июнь 1799 йыл — 10 февраль 1837 йыл) — бөйөк рус шағиры, яҙыусы, драматург, рус реалистик йүнәлешенә нигеҙ һалыусы, әҙәби тәнҡитсе һәм әҙәби теоретик, тарихсы, публицист, журналист;   XIX быуаттың тәүге өстән бер өлөшө осороноң (1800—1833) иң абруйлы әҙәбиәт эшмәкәрҙәренең береһе.

Пушкин тере саҡта уҡ уның абруйы бөйөк милли рус шағиры булараҡ үҫә. Рус әҙәби теленә нигеҙ һалыусы, Рәсәй Империяһы Фәндәр Академияһы ағзаһы.

 Нәҫел тамырҙары 
thumb|Пушкиндың шәжәрәһе|450x450пкс
Александр Сергеевич Пушкиндың тамырҙары легенда буйынса Ратшаға барып олғашҡан Пушкиндарҙың күп тармаҡлы титуллаштырылмаған дворян ырыуына барып тоташаЛукомский В. К. Архивные материалы о родоначальнике Пушкиных — Радше // Пушкин: Временник Пушкинской комиссии / АН СССР. Ин-т литературы. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1941. — [Вып.] 6. — С. 398—408. с. 398. Пушкин үҙенең килеп сығышы хаҡында шиғри формала ла, прозала ла күп яҙа; ул үҙенең ата-бабаларын боронғо ырыу, иленә тоғро хеҙмәт итеүсе, ләкин хакимдарҙың миһырбанлығын яулай алмаған һәм «ҡыуылып йөрөгән» ысын «аристократия» өлгөһө итеп күрә. Пётр I тәрбиәләнеүсеһе һәм ялсыһы, ә аҙаҡтан хәрби инженер һәм генерал булып киткән, әсәһе яҡлап олатаһы — африканлы Абрам Петрович Ганнибал образына (шул иҫәптән ижади формала) мөрәжәғәт итеүе бер тапҡыр ғына булмайСтарк В. П. Пушкины в «Истории Петра» и «Истории Пугачёва» // Пушкин: Исследования и материалы / РАН. Ин-т рус. лит. (Пушкин. Дом). — СПб.: Наука, 2004. — Т. XVI/XVII. — С. 188—197..

Атаһы яҡлап олатаһы Лев Александрович — артиллерия полковнигы, гвардия капитаны. Атаһы — Сергей Львович Пушкин (1767—1848), һүҙ оҫтаһы, һәүәҫкәр шағир. Пушкиндың әсәһе — Надежда Осиповна (1775—1836) Ганнибалдың ейәнсәре. Атаһы яҡлап туғаны Василий Львович (1766—1830), Карамзин даирәһендә билдәле шағир. Сергей Львович менән Надежда Осиповна ғаиләһендә Александрҙан башҡа ҡыҙҙары Ольга (кейәүҙә — Павлищева, 1797—1868) һәм улдары Лев (1805—1852) иҫән ҡала.

 Бала сағы 
Пушкин 1799 йылдың 26 майында (6 июнь) Мәскәүҙә тыуа. Елеховта Богоявление сиркәүенең метрика китабында (хәҙер уның урынында Елоховтың Богоявление соборы урынлашҡан) 1799 йылдың 8 июненә башҡалар менән бер иҫәптән ошондай яҙыу тура килә:

1805—1810 йылдарҙың йәй айҙарын буласаҡ шағир Звенигородтан алыҫ түгел, Мәскәү эргәһендә Захаров ауылында әсәһе яҡлап өләсәһе Мария Алексеевна Ганнибал (1745—1818, ҡыҙ фамилияһы — Пушкина, шәжәрәнең икенсе тармағынан) янында үткәрә. Был осорҙа Павел I менән йыш телгә алынған осрашыу була ала ине, был хаҡта Пушкин «Мин өс батша күрҙем…», — тип яҙаГеоргий Чулков. Жизнь Пушкина // Новый мир. — 1936. — № 5. — С. 6. 

Уның тәүге баласаҡ тәьҫораттары бер ни тиклем һуңыраҡ ижад ителгән тәүге поэмаларында («Монах», 1813; «Бова», 1814), «Юдинға мөрәжәғәт» (1815), «Төш» (1816) исемле лицей шиғырҙарында сағылыш таба. Өләсәһе ейәне хаҡында түбәндәгеләрҙе яҙа:

 Үҫмер сағы 
thumb|left|200px|Надежда Осиповна Ганнибал
thumb|right|200px|Шағирҙың атаһы Сергей Львович Пушкин
thumb|left|200px|Пушкинды бала саҡтан ҡарап үҫтереүсе — Арина Родионовна
Пушкин 1811 йылдың 19 октябрендә асылған Царскосельск лицейында алты йыл ғүмерен үткәрә. Бында йәш шағир 1812 йылғы Ватан һуғышы ваҡиғаларын кисерә. Шунда уҡ уның тәүге тапҡыр шиғри һәләте асыла һәм юғары баһалана. Лицейҙа үткән йылдар, ундағы дуҫлыҡ тураһында хәтерләүҙәр шағир күңелендә мәңгегә һаҡланып ҡала.

Пушкиндың лицей уҡытыусылары араһында әхлаҡи һәм сәйәсәт фәндәре профессоры А. П. Куницын да була, ул Гёттинген университетында уҡый һәм буласаҡ бик күп декабристарға яҡын тора. Пушкин ғүмере буйы Куницынға рәхмәтен һаҡлап ҡала. Ул — шиғырҙарында бер нисә тапҡыр мөрәжәғәт иткән берҙән-бер лицей уҡытыусыһы.

Лицейҙа уҡыу осоронда Пушкин күп шиғри әҫәрҙәр ижад итә. Уны баласағында атаһының библиотекаһында уҡыған китаптары аша ижадтары менән танышҡан ХVII-ХVIII быуат француз шағирҙары илһамландыра. Вольтер һәм Парни йәш Пушкиндың яратҡан авторҙары була. Йәш Пушкиндың яратҡан шағирҙары һәм яҙыусылары «Городок» поэмаһында һанап үтелә (1815 йыл): Вольтер, Гомер, Вергилий, Т. Тассо, Лафонтен, Дмитриев, Крылов, Державин, Вержье, Грекур, Парни, Расин, Мольер, Фонвизин, Княжнин, Озеров, Руссо, Карамзин, ЛагарпЖивые страницы. А. С. Пушкин, Н. В. Гоголь, М. Ю. Лермонтов, В. Г. Белинский / сост., авт. сопроводит. текста, коммент. Б. В. Лунин — М.: Детская литература, 1970. — С. 17—18. — 544 с.. Уның башланғыс лирикаһында француз һәм рус классицизмы традициялары ҡушыла. «Еңел шиғриәт»тә танылған мастер Батюшков һәм романтизм башлығы Жуковский Пушкин-шағирҙың тәүге уҡытыусылары була. 1813—1815 йылдар осорона ҡараған Пушкин лирикаһы тормош шатлыҡтары менән ләззәтләнеүгә сарсауҙы һүрәтләгән ғүмерҙең бик тиҙ үтеүе мотивтары менән һуғарылған. 1816 йылдан алып, Жуковский артынса, ул элегияларға мөрәжәғәт итә, был жанрға характерлы булған яуапһыҙ мөхәббәт, йәшлектең үтеүе, күңелдең һүрелеүе кеүек мотивтарҙы үҫтерә. Пушкин лирикаһы әле был ваҡытта башҡаларҙыҡына оҡшаш, әҙәби шартлылыҡ һәм штамптар менән тулы, шуға ҡарамаҫтан ул ваҡытта уҡ ижад итә башлаусы шағир үҙенсәлекле юл һайлай. Камерный шиғриәт менән генә сикләнмәй, Пушкин ауырыраҡ, мәғәнәлерәк темаларға мөрәжәғәт итә. Державиндың фатихаһын алған «Батша ауылында хәтерләүҙәр» (1814), Пушкин был шиғырын 1815 йыл башында Державин булғанда уҡый, 1812 йылғы Ватан һуғышы ваҡиғаларына бағышланған. Был шиғыр 1815 йылда «Рәсәй музеумы» журналында авторҙың тулы исеме аҫтында баҫтырылып сыға. Ә Пушкиндың «Лициния» мөрәжәғәтендә Рәсәйҙең ул саҡтағы тормошо сағылыш таба, «деспоттың яратҡаны» образында Аракчеев күрһәтелә. Ижад юлының башында уҡ ул үткән быуаттың рус сатирик яҙыусылары менән ҡыҙыҡһына. «Фонвизин күләгәһе» (1815) сатирик поэмаһында Фонвизиндың йоғонтоһо һиҙелһәМодзалевский Л. «Тень Фонвизина»: Неизданная сатирическая поэма Пушкина // [Александр Пушкин]. — М.: Журнально-газетное объединение, 1934. — С. 815—824. — (Лит. наследство; Т. 16/18)., «Бова»(1814), «Безверие» әҫәрҙәре Радищев ижады менән бәйле.

1814 йылдың июлендә Пушкин Мәскәүҙә сыҡҡан «Вестник Европы» журналында тәүге тапҡыр матбуғатта сығыш яһай. Ун өсөнсө һанында Александр Н.к.ш. псевдонимы менән ҡул ҡуйылған һәм Кюхельбекерға мөрәжәғәт иткән «Шиғырсы-дуҫҡа» тигән шиғыр баҫтырыла«К другу стихотворцу» / Тынянов Ю. Н. Заметки о лицейских стихах Пушкина // Пушкин: Временник Пушкинской комиссии / АН СССР. Ин-т литературы. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1936. — [Вып.] 1. — С. 201—202..

Лицей тәрбиәләнеүсеһе булғанда уҡ Пушкин «Арзамас» әҙәби ойошмаһына инәОлег Проскурин. Когда же Пушкин вступил в Арзамасское общество? (Из заметок к теме «Пушкин и Арзамас») // Toronto Slavic Annual, № 2, 2004—2005 / editors: Zahar Davydov, Kennet Lantz; Department of Slavic Languages and Literatures, University of Toronto, 2011. — P. 242—258. — ISSN 1708-3885., ул әҙәбиәттәге иҫкеселеккә һәм боронғолоҡҡа ҡаршы сыға һәм уҙған быуат классицизмы ҡанундарын яҡлаған «Рус һүҙен яратыусылар тураһында һөйләшеү» берекмәһе менән бәхәстә ҡатнаша. Яңы әҙәби йүнәлештең иң күренекле вәкилдәренең ижадына тартылып, Пушкинға ул ваҡытта Батюшков, Жуковский, Давыдов шиғриәте көслө йоғонто яһай. Һуңғыһы башта Пушкинға ҡыйыу кәйеф үҙгәреүе, экспрессия, көтөлмәгән образдар берләшеүе кеүек аҡыллы яугир темаһы менән оҡшай, ә һуңынан шағир үҙе «шиғыр уралыуы» тип атай. Һуңғараҡ Пушкин, йәш сағында Давыдовҡа оҡшап, «уның манераһын мәңгегә өйрәндем» тип әйтә. Пушкиндың лицейҙа яҙылған күп кенә шиғырҙары («Пирующие студенты», «Казак», «Наездники», «Усы», «Воспоминание») Денис Давыдовтың лирикаһы менән һуғарылған.

 Йәшлеге 
мини|180пкс|Лицейҙы тамамлағандан һуң Пушкинға бирелгән таныҡлыҡ
Пушкин лицейҙан 1817 йылдың 9 июнендә колледж сәркәтибе чинында (Рангтар таблицаһы буйынса 10-сы клас) сығарыла, юғары указ менән 13 июндә сит ил эштәре Коллегияһына тәғәйенләнә һәм 15 июндә, императорға ант бланкыһына ҡул ҡуйып, ант бирә.

Был мәлдә атаһы Александрға үҙенең ихаталағы крепостной Никитты тапшыра. Ул Сашаны тәүге көндәрҙән үк белә, уға ысын дуҫына әүерелә, ғүмеренең һуңғы көнөнә тиклем тиерлек, Михайловка һөргөнөнән башҡа, уның менән бергә уҙғараТыркова-Вильямс, А. В. «Жизнь Пушкина»: в двух томах. — Париж: YMCA-Press. — Т. 1. (1929). 1799—1824. — 431 с.; т. 2. (1948). 1824—1837. — 481 с..

Пушкин театрҙа даими була, «Арзамас» (ул унда ситтән тороп, Лицейҙың уҡыусыһы булып ҡабул ителгән, «Сверчок» ҡушамат алған) ултырыштарында ҡатнаша, 1819 йылда «Йәшел лампа» әҙәби-театр йәмғиәтенә инә, уның менән «Рәхмәтлек союзы» (ҡара: Декабристар) етәкселек итә.

Тәүге йәшерен ойошмалар эшмәкәрлегендә ҡатнашмайынса, Пушкин декабристик йәмғиәттәрҙең бик күп әүҙем ағзалары менән дуҫлыҡ ептәре менән бәйле, исемлектәрҙә таралған «Чаадаевҡа» («Мөхәббәт, өмөт, тыныс дан…», 1818), «Иреклелек» (1818), «Н. Я. Плюсова» (1818), «Ауыл» (1819) сәйәси эпиграммалар һәм шиғырҙар яҙа. Был йылдарҙа Пушкин Лицейҙа башланған һәм «Арзамас» әҙәби йәмғиәтенең программа ҡоролмаһына яуап биргән «Руслан һәм Людмила» поэмаһы өҫтөндә эшләй. Поэма 1820 йылдың майында баҫылған (исемлектәр буйынса быға тиклем билдәле булған). Пушкин һөргөнгә ҡыуылғандан һуң, поэма тирәләй бәхәстәр ҡуба. Ҡайһы бер тәнҡитселәр юғары ҡануниәттең түбәнәйә тип билдәләй. "Руслан һәм Людмила"ла рус-французса телмәр һәм фольклор стилистикаһы менән берләшеүе әҙәбиәттә демократик халыҡты яҡлаусылар яғынан да ығы-зығы тыуҙыра. Катениндың әҙәби эйәрсеһе Д. Зыковтың «Ватан улы»нда («Сыне отечества») баҫылған хат шул турала.

 Көньяҡта (1820—1824) 
мини|1820 йылда А. С. Пушкин туҡтаған йортта мемориаль таҡта. Днепр ғалаһы
thumb|Пушкиндың оригинал ҡулъяҙмалары. 1815—1820-се йылдар.
1820 йылдың яҙында Пушкинды Петербургтың хәрби генерал-губернаторы граф М. А. Милорадовичҡа уның шиғырҙарының (шул иҫәптән Аракчеевҡа эпиграммаларҙың, архимандрит Фотийҙың һәм Александр Кондратьевтың үҙенең) эстәлегенә бәйле аңлатма биреү өсөн саҡыралар. Һүҙ Себергә һөргөнгә ебәреү йәки Соловки монастырына ябыу тураһында була. Дуҫтарының ярҙамы арҡаһында ғына язаны йомшартыуға өлгәшелә. Пушкинды баш ҡаланан көньяҡҡа, Бессарабия өлкәһе наместнигы И. Н. Инзовтың Е. И. Аксаков канцелярияһына күсерәләр..

Яңы хеҙмәт итеү урынына барғанда Пушкин Днепрҙа һыу инә һәм үпкә шешә. Һаулығын яҡшыртыу өсөн Раевтар 1820 йылдың май аҙағында ауырыу шағирҙы үҙҙәре менән Кавказға һәм Ҡырымға алып китә. Юлда Раевскийҙар һәм А. С. Пушкиндар ғаиләһе Таганрогта, ҡала башлығы П. А. Папковтың элекке йортонда (Грек урамы, 40) туҡтала.

 Псевдонимдары 
Пушкиндың бер нисә псевдонимы булған: Александр НКШП, Иван Петрович Белкин, Феофилакт Косичкин (журналдарҙа)Феофилакт Косичкин — журнальный псевдоним Александра Сергеевича Пушкина , P., Ст. Арз. (Старый Арзамасец), А. Б.

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 

 
 
 
 Васькин А. А. Я не люблю московской жизни, или Что осталось от пушкинской Москвы. — М., 2010. — 320 с.
 Веселовский С. Б.: Исследования по истории класса служилых землевладельцев|39—181|Род и предки А. С. Пушкина в истории.
 Волович Н. М. Пушкинские места Москвы и Подмосковья. — М., 1979. — 231 с.: ил.
 Грановская Н. И. Если ехать вам случится… — Л.: Лениздат, 1989.
 
 Книга в России до середины XIX века — Под ред. А. А. Сидорова, С. П. Луппова. — Л., 1978. — 320 с.
 
 
 
 
 
 
 Пушкин А. С. Сочинения: В [10 т.]. — 3-е изд. — СПб.: Изд. А. С. Суворина, 1887.
 
 
 Рыскин Е. И. Журнал А. С. Пушкина «Современник»: 1836—1837: Указ. содерж. — М., 1967. — 93 с.
 
 
 

 Һылтанмалар 
Комментарий

Сығанаҡтар

Категория:Алфавит буйынса шағирҙар
Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар
Категория:Алфавит буйынса драматургтар
Категория:Рус шағирҙары
Категория:XX быуат яҙыусылары
Категория:Александр Пушкин
Категория:Башҡорттар тураһында яҙған башҡа милләт (ил) шәхестәре
Категория:Почта маркаларында шәхестәр