Үрге Әбсәләм
{{НП-Россия
 |статус                   = ауыл
 |русское название         = Верхнее Абсалямово
 |оригинальное название    = {{lang-ba|Үрге Әбсәләм}} 
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 |lat_deg = 55 |lat_min = 34 |lat_sec = 38 
 |lon_deg = 58 |lon_min = 10 |lon_sec = 28 
 |CoordScale = 
 |размер карты региона     = 
 |размер карты района      = 
 |регион                   = Башҡортостан 
 |регион в таблице         = Башҡортостан 
 |вид района               = 
 |район                    = Дуванский район Башкортостана{{!}}Дыуан районы 
 |район в таблице          = 
 |вид поселения            = ауыл биләмәһе
 |поселение                = Ариевский сельсовет (Дуванский район){{!}}Ариевский 
 |поселение в таблице      = 
 |внутреннее деление       = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         = 
 |население               = {{ Население | Верхнее Абсалямово | тс }}
 |год переписи            = {{ Население | Верхнее Абсалямово | г }}
 |плотность               = 
 |агломерация             = 
 |национальный состав     = [[башҡорттар]]
 |конфессиональный состав = 
 |этнохороним             = 
 |почтовый индекс          = 452539
 |почтовые индексы         = 
 |телефонный код           = 
 |цифровой идентификатор   = 80223804002
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
{{Шуҡ|Әбсәләм}}

'''Үрге Әбсәләм''' ({{lang-ru|Верхнее Абсалямово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Дыуан районы]]ндағы ауыл. [[Арый ауыл Советы (Дыуан районы)|Арый ауыл Советы]] составына инә. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 103 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.
Почта индексы — 452539, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80223804002.

Үрге Әбсәләм ауылы

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Мәсәғүт (Дыуан районы)|Мәсәғүт]]): 8 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Арый]]): 10 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]]): 83 км

Үрге Әбсәләм ауылы Әй йылғаһы ҡушылдығы Әнйәк йылғаһы буйында, район үҙәге Мәсәғүт ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 8 кимлометрҙа һәм [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] ([[Силәбе өлкәһе]]) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 83 кимлометр алыҫлыҡта урынлашҡан<ref>{{БЭ2013|83289}}</ref>.

== Тарихы ==
Үрге Әбсәләм ауылына [[XVIII быуат]]тың 2‑се яртыһында [[Себер даруғаһы]] [[Һарт]] улусы башҡорттары үҙҙәренең [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] ерҙәрендә нигеҙ һалған. Атамаһы тәүге төпләнеүсе кеше Әбсәләм Әбүталипов исеменән алынған.

[[1795 йыл]]да Үрге Әбсәләмдәге 13 йортта 103 кеше йәшәгән<ref>{{ИСДБ|страница=497}}</ref><ref>Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана (справочник). Уфа: Китап, 2001, книга 9, 64—65 с.</ref>.

[[1816 йыл]]да 34 йортта 197 кеше, 1834 йылда — 56 йортта 299 кеше, в 1859 йылда — 54 хужалыҡта 390 кеше, 1870 йылда — 73 ихатала 432 кеше, 1920 йылда ике (Үрге һәм Түбәнге) Әбсәләмдә — 76 йортта 419 кеше йәшәгән. XX быуат башында был ауылдар Үрге һәм Түбәнге Әбсәләм тип аталған. 1816 йылдан билдәлеһе Әхмәт (Әбсәләм) тип аталғанында 6 ихатала 30 кеше, 1859 йылда 6 йортта 20 кеше  йәшәгән. 1920 йылда Әхмәт ауылы теркәлмәгән, һәм ул Әбсәләм тип аталған<ref>МИБ. Т. 3. С. 223. Ч. 1. С. 374, 392; Т. 3. С. 120, 223; Т. 5. С. 35, 120; Крестьянская война 1773—1775 гг. на территории Башкирии. С. 323, 326. ЦГИА РБ. Ф. 138. Оп. 2. Д. 374-а. Ф. 2. Оп. 1. Д. 4873. Л. 160. См. это дело и по другим деревням</ref>.
<!-- Деревня фиксировалась как Абдусалямово, затем, как и сегодня — Абсалямово. Звали первопоселенца Абдусалямом Абуталиповым, 1756 года рождения; его сыновья Фаткулла (его Хабибулла, Гайнулла, Валиулла), Мухама­ дияр, Зайнулла, Абдулхаким, Хуснулла. Основатель д. Ахметово был жителем д. Абсалямово. Его сын Зуль­карнай Ахметов жил в 1750—1826 гг. Его сына звали Исаем, 1776 года рождения. Его сын Саитбурхан, 1799 г.7 -->
[[1842 йыл]]да Әбсәләм ауылының 313 кешеһе 92 сирек ужым, 388 сирек яҙғы ашлыҡ, шулай уҡ 8 сирек картуф сәскән. Был осорҙа Әхмәт ауылында 36 кешегә 17 сирек ужым, 66 сирек яҙғы ашлыҡ һәм 2 сирек картуф сәселгән. Әбсәләм менән Әхмәт халҡы барлыҡ ер-һыу менән бергә файҙаланған.

== Биләмә берәмектәренә инеүе ==
<!-- {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100 %;margin:0;" --><!-- Төрөлөп ҡуйыла торған таблица башы -->
{| class="wikitable"
|-
! Теркәү йылы !! Улус, ауыл советы !! Өйәҙ, кантон, район !! Губерна, Республика !! Дәүләт
|-
| [[1784]] ||Һарт улусы || Троицк өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй Империяһы
|-
| [[1816]] || 7-се йорт || 4-се Загорный Башҡорт кантоны || Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
| [[1834]] || -се йорт || -се Башҡорт кантоны || Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1847]] || -се йорт || -се Башҡорт кантоны ||  Өфө өйәҙе Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1859]] || -се йорт || -се Башҡорт кантоны || Өфө өйәҙе Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1895]] || Һарт улусы || Златоуст өйәҙе || Өфө губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1920]] || Үрге Ҡыйғы биләмәһе || Дыуан-Ҡошсо кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы (Бәләкәй Башҡортостан) ||[[Файл:Emblem of the Russian SFSR (1978–1991), Emblem of Russia (1991–1992).svg|20px]] РСФСР
|-
|[[1926]] || Һарт улусы || Мәсәғүт кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||{{СССР}} СССР
|-
|[[1935]] || Арый ауыл Советы || Дыуан районы || Башҡорт АССР-ы ||{{СССР}} СССР
|-
|[[1941]] || Арый ауыл Советы|| Дыуан районы|| Башҡорт АССР-ы || {{СССР}} СССР
|-
|[[1990]] || Арый ауыл Советы || Дыуан районы ||[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] ||{{Россия}} Рәсәй Федерацияһы
|-
|[[2008]] || Арый ауыл Советы || Дыуан районы ||[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] ||{{Россия}} Рәсәй Федерацияһы
|-

|-
| || || || ||
|}

== Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше ==
[[1865 йыл]]да 73 йортта — 432 кеше йәшәгән. [[Малсылыҡ]], [[игенселек]], [[умартасылыҡ]] менән шөғөлләнгәндәр<ref>Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана (справочник). Уфа: Китап, 2001, книга 9, 64—65 с.</ref>.

== Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше ==
[[1906 йыл]]да Әбсәләм ауылында [[мәсет]], мануфактура кибете теркәлгән.

[[XX быуат|XX быуат]]тың [[1920 йыл|1920]]-се йылдарында [[Түбәнге Әбсәләм]] ауылы бүленеп сыҡҡандан һуң, ауыл Үрге Әбсәләм тип йөрөтөлә башлай<ref>{{БЭ2013|83289}}</ref><ref>Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана (справочник). Уфа: Китап, 2001, книга 9, 64—65 с.</ref>.

== Халыҡ һаны ==
Үрге Әбсәләмдә [[башҡорттар]] йәшәй ([[2002 йыл|2002]]).
* [[1920 йыл]]ғы мәғлүмәт [[Түбәнге Әбсәләм]] ауылы менән бергә алынған — 419<ref>{{БЭ2013|83289}}</ref>.

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||419||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||87||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||68||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||65||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||98||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||103||45||58||43,7||56,3
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Билдәле кешеләре ==

== Урамдары ==
{{Колонки|1}}
*  Үҙәк урам ({{lang-ru|}} Центральная (улица)<ref>[https://mapdata.ru/bashkortostan/duvanskiy-rayon/derevnya-verhnee-absalyamovo/ Карта д. Верхнее Абсалямово. Улицы] </ref>{{Колонки|конец}}

== Тирә-яҡ мөхит ==
; Ер-һыу атамалары:

''Тауҙар:''

''Урмандар:''

''Йылғалар:''
* '''Әнйәк''' 
''Шишмәләр:''

''Ялан-бесәнлектәр:''

''Таусыҡтар, түбәләр:''

''Тарихи ҡомартҡы:''

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
[[Әйле]]

== Әҙәбиәт ==
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана (справочник). Уфа: Китап, 2001, книга 9, 64—65 с.
* Хисамитдинова Ф. Г. Башкирская ойконимия XVI—XIX вв. Уфа, Башкирское книжное издательство, 1991.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|83289}}
* {{ИСДБ|страницы=497}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Дыуан районы ауылдары}}

[[Категория:Дыуан районы ауылдары]]
Үрге Әбсәләм () — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл. Арый ауыл Советы составына инә. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 103 кеше.
Почта индексы — 452539, ОКАТО коды — 80223804002.

Үрге Әбсәләм ауылы

 Географик урыны 
 Район үҙәгенә тиклем (Мәсәғүт): 8 км
 Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Арый): 10 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Һилейә): 83 км

Үрге Әбсәләм ауылы Әй йылғаһы ҡушылдығы Әнйәк йылғаһы буйында, район үҙәге Мәсәғүт ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 8 кимлометрҙа һәм Һилейә (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 83 кимлометр алыҫлыҡта урынлашҡан.

 Тарихы 
Үрге Әбсәләм ауылына XVIII быуаттың 2‑се яртыһында Себер даруғаһы Һарт улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Атамаһы тәүге төпләнеүсе кеше Әбсәләм Әбүталипов исеменән алынған.

1795 йылда Үрге Әбсәләмдәге 13 йортта 103 кеше йәшәгәнАсфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана (справочник). Уфа: Китап, 2001, книга 9, 64—65 с..

1816 йылда 34 йортта 197 кеше, 1834 йылда — 56 йортта 299 кеше, в 1859 йылда — 54 хужалыҡта 390 кеше, 1870 йылда — 73 ихатала 432 кеше, 1920 йылда ике (Үрге һәм Түбәнге) Әбсәләмдә — 76 йортта 419 кеше йәшәгән. XX быуат башында был ауылдар Үрге һәм Түбәнге Әбсәләм тип аталған. 1816 йылдан билдәлеһе Әхмәт (Әбсәләм) тип аталғанында 6 ихатала 30 кеше, 1859 йылда 6 йортта 20 кеше  йәшәгән. 1920 йылда Әхмәт ауылы теркәлмәгән, һәм ул Әбсәләм тип аталғанМИБ. Т. 3. С. 223. Ч. 1. С. 374, 392; Т. 3. С. 120, 223; Т. 5. С. 35, 120; Крестьянская война 1773—1775 гг. на территории Башкирии. С. 323, 326. ЦГИА РБ. Ф. 138. Оп. 2. Д. 374-а. Ф. 2. Оп. 1. Д. 4873. Л. 160. См. это дело и по другим деревням.

1842 йылда Әбсәләм ауылының 313 кешеһе 92 сирек ужым, 388 сирек яҙғы ашлыҡ, шулай уҡ 8 сирек картуф сәскән. Был осорҙа Әхмәт ауылында 36 кешегә 17 сирек ужым, 66 сирек яҙғы ашлыҡ һәм 2 сирек картуф сәселгән. Әбсәләм менән Әхмәт халҡы барлыҡ ер-һыу менән бергә файҙаланған.

 Биләмә берәмектәренә инеүе 

 Теркәү йылы  Улус, ауыл советы  Өйәҙ, кантон, район  Губерна, Республика  Дәүләт 1784 Һарт улусы  Троицк өйәҙе  Ырымбур губернаһы  Рәсәй Империяһы 1816  7-се йорт  4-се Загорный Башҡорт кантоны  Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы 1834  -се йорт  -се Башҡорт кантоны  Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1847  -се йорт  -се Башҡорт кантоны   Өфө өйәҙе Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1859  -се йорт  -се Башҡорт кантоны  Өфө өйәҙе Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1895  Һарт улусы  Златоуст өйәҙе  Өфө губернаһы  Рәсәй империяһы1920  Үрге Ҡыйғы биләмәһе  Дыуан-Ҡошсо кантоны  Автономлы Башҡорт ССР-ы (Бәләкәй Башҡортостан) 20px РСФСР1926  Һарт улусы  Мәсәғүт кантоны  Автономлы Башҡорт ССР-ы  СССР1935  Арый ауыл Советы  Дыуан районы  Башҡорт АССР-ы  СССР1941  Арый ауыл Советы Дыуан районы Башҡорт АССР-ы   СССР1990  Арый ауыл Советы  Дыуан районы Башҡортостан Республикаһы  Рәсәй Федерацияһы2008  Арый ауыл Советы  Дыуан районы Башҡортостан Республикаһы  Рәсәй Федерацияһы    

 Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше 
1865 йылда 73 йортта — 432 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәрАсфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана (справочник). Уфа: Китап, 2001, книга 9, 64—65 с..

 Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше 
1906 йылда Әбсәләм ауылында мәсет, мануфактура кибете теркәлгән.

XX быуаттың 1920-се йылдарында Түбәнге Әбсәләм ауылы бүленеп сыҡҡандан һуң, ауыл Үрге Әбсәләм тип йөрөтөлә башлайАсфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана (справочник). Уфа: Китап, 2001, книга 9, 64—65 с..

 Халыҡ һаны 
Үрге Әбсәләмдә башҡорттар йәшәй (2002).
 1920 йылғы мәғлүмәт Түбәнге Әбсәләм ауылы менән бергә алынған — 419.

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август419 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар87 1959 йыл 15 ғинуар68 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар65 2002 йыл 9 октябрь98 2010 йыл 14 октябрь103455843,756,3

 Билдәле кешеләре 

 Урамдары 

  Үҙәк урам ( Центральная (улица)Карта д. Верхнее Абсалямово. Улицы 

 Тирә-яҡ мөхит 
 Ер-һыу атамалары

Тауҙар:

Урмандар:

Йылғалар:
 Әнйәк 
Шишмәләр:

Ялан-бесәнлектәр:

Таусыҡтар, түбәләр:

Тарихи ҡомартҡы:

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
Әйле

 Әҙәбиәт 
 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана (справочник). Уфа: Китап, 2001, книга 9, 64—65 с.
 Хисамитдинова Ф. Г. Башкирская ойконимия XVI—XIX вв. Уфа, Башкирское книжное издательство, 1991.

 Һылтанмалар 
 
 

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Дыуан районы ауылдары