Сирбай
{{НП-Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Сюрбаево
 | оригинальное название    = {{lang-ba|Сирбай}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 55 |lat_min = 25 |lat_sec = 29
 | lon_deg                  = 59 |lon_min = 4 |lon_sec = 42
 | CoordAddon               = 
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = 
 | район                    = Ҡыйғы районы{{!}}Ҡыйғы районы 
 | район в таблице          = 
 | вид поселения            = ауыл биләмәһе
 | поселение                = Арыҫлан ауыл Советы (Ҡыйғы районы){{!}}Арыҫлан ауыл Советы 
 | поселение в таблице      = 
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Сюрбаево | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Сюрбаево | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[башҡорттар]]
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 452507
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 80236810006
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}

'''Сирбай''' ({{lang-ru|Сюрбаево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ҡыйғы районы]]ндағы ауыл. [[Арыҫлан ауыл Советы (Ҡыйғы районы)|Арыҫлан ауыл Советы]] составындағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 217 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.
Почта индексы — 452507, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80236810006.

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Үрге Ҡыйғы]]): 32 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Арыҫлан (Ҡыйғы районы)|Арыҫлан]]): 10 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]]): 45 км

Сирбай ауылы [[Әй (йылға)|Әй]] йылғаһы ҡушылдығы Алайылға буйында, район үҙәге [[Үрге Ҡыйғы]] ауылынан көнсығышҡа 32 километрҙа һәм [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] ([[Силәбе өлкәһе]]) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көсығышҡа табан 45 километр алыҫлыҡта уынлашҡан<ref>{{БЭ2013|77402}}</ref>.

== Этимологияһы ==
Ауылдың атамаһы '''Сирбай''' антропонимынан килеп сыҡҡан. Сирбай исеме иһә ''Сиреү+бай'' һүҙҙәренән яһалып, халыҡ теленә ҡыҫҡа вариантта инеп киткән. Сиреү — ''ғәскәр'' тигән һүҙ<ref>Т. Кусимова, С. Бикҡолова. Башҡорт исемдәре. — Өфө, 2006 — 93-сө бит</ref>.

== Тарихы ==
Сирбай (урыҫ йәниҫәбе материалдарында Самарово, Сатаево тип тә теркәлгән) ауылына [[XVIII быуат]]ының 2-се яртыһында, тәүге төпләнеүсе кешенең исеме менән  Һамар атамаһын биреп, үҙҙәренең [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] ерҙәрендә нигеҙ һалған. Уның улдары: Шәмәкәй һәм Тажетдин Һамаровтар тураһында мәғлүмәт бар. 

Артабан ауылды хәҙерге исеме, был ауылға килеп ултырған Сирбай Ҡарабашев исеме менән йөрөтә башлағандар. Сирбай Бикмәт улы Ҡарабашев 1798 йылдан 1825 йылға тиклем Мөхәмәт ауылында йәшәгән булған. Уның улдары: Мөхәмәтзариф, Дәүләтбай, Мөхәмәтзакир, Мөхәмәтшакир<ref>{{БЭ2013|77402}}</ref>. 

5 йылдан Сирбай ауылында 39 йортта 212 кеше йәшәгән <ref>ЦГИА РБ. Ф. 2. Оп. 1. Д. 3839. Л. 2; Ф. 138. Оп. 2. Д. 345,698. Ф. 172. Оп. 1. Д. 80; Ф. 138. Оп. 2. Д. 485. Вестник Уфимского земства. С. 138. ЦГИА РБ. Ф. 138. Оп. 2. Д. 468; Ф. 172. Оп. 1. Д. 25. Л. 51.</ref>. Был ауылды тағы ла Кумый-Самар, Самаварово тип тә атағандар. 

[[1841 йыл]]да был ауылда Әйле улусы Аҙнабай ауылы халҡы төпләнә<ref>{{ИСДБ|страницы=535}}</ref>.

== Биләмә берәмектәренә инеүе ==
<!-- {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100 %;margin:0;" --><!-- Төрөлөп ҡуйыла торған таблица башы -->
{| class="wikitable"
|-
! Теркәү йылы !! Улус, ауыл советы !! Өйәҙ, кантон, район !! Губерна, Республика !! Дәүләт
|-
| [[1757]] ||Дыуан улусы || Троицк өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй Империяһы
|-
| [[1816]] || -се йорт || 4-се Загорный Башҡорт кантоны || Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
| [[1834]] || -се йорт || 4-се Загорный Башҡорт кантоны || Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1847]] || -се йорт || 4-се Загорный Башҡорт кантоны ||  Өфө өйәҙе Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1859]] || -се йорт || 4-се Загорный Башҡорт кантоны || Өфө өйәҙе Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1895]] || Иҫке Балаҡатай улусы || Златоуст өйәҙе || Өфө губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1920]] || биләмәһе || Үрге Ҡыйғы өйәҙе || Автономлы Башҡорт ССР-ы (Бәләкәй Башҡортостан) ||[[Файл:Emblem of the Russian SFSR (1978–1991), Emblem of Russia (1991–1992).svg|20px]] РСФСР
|-
|[[1926]] ||Дыуан улусы || Мәсәғүт кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||{{СССР}} СССР
|-
|[[1935]] || Арыҫлан ауыл Советы || Ҡыйғы районы || Башҡорт АССР-ы ||{{СССР}} СССР
|-
|[[1941]] || Арыҫлан ауыл Советы|| Ҡыйғы районы|| Башҡорт АССР-ы || {{СССР}} СССР
|-
|[[1990]] || Арыҫлан ауыл Советы || Ҡыйғы районы ||[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] ||{{Россия}} Рәсәй Федерацияһы
|-
|[[2008]] || Арыҫлан ауыл Советы || Ҡыйғы районы ||[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] ||{{Россия}} Рәсәй Федерацияһы
|-

|-
| || || || ||
|}

== Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше ==
[[1854 йыл]]да Сирбай ауылындағы 9 йортта 93 ир-ат һәм 94 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән.

[[1865 йыл]]да 41 йортта 214 кеше йәшәгән. [[Малсылыҡ]], [[игенселек]], [[умартасылыҡ]] менән шөғөлләнгәндәр. [[Мәсет]], һыу тирмәне булған.  

Сирбай халҡы [[игенселек]] һәм [[малсылыҡ]] менән шөғөләнгән. 

[[1894 йыл]]да сирбайҙар ер биләмәләрен йән башына (139 ир-ат) бүлеүгә күскән. 

Ер ҡара тупраҡлы, 30 йыл дауамыында һөрөлгән. Өс баҫыулы сәсеү әйләнеше системаһы ҡулланыла. Өс ат егеп һөрө торған һабандар ҡулланылған. Һатҡы заводынан һатып алынған өс атлы һуҡҡыс һәм [[елгәргес]]кә эйә булғандар. 

[[1895 йыл]]да 52 йорт була. Шуларҙан 11 хужалыҡтың малы булмай. 30 кеше [[Ҡуҫа]] заводына урман йығып утын әҙерләргә ялланған. Ҡуҫа ҡалаһында ҙур сауҙа рәттәре лә ойошторолған. Ауылда 2 кибет булған<ref>{{ИСДБ|страницы=535}}</ref>.

== Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше ==
[[1906 йыл]]да Сирбайҙа [[1895 йыл]]да төҙөлгән [[мәсет]], 2 бакалея кибете теркәлгән. 

[[1920 йыл]]да Сирбай ауылындағы 67 йортта 391 кеше йәшәгән<ref>{{ИСДБ|страницы=535}}</ref>.

Әлеге ваҡытта Сирбай ауылында [[балалар баҡсаһы]], фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб бар<ref>{{БЭ2013|77402}}</ref>.

== Халыҡ һаны ==
Сирбай ауылында [[башҡорттар]] йәшәй ([[2002 йыл|2002]]).

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||391||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||351||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||266||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||204||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||200||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||217||99||118||45,6||54,4
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Билдәле кешеләре ==
* [[Зөлҡәрнәев Юмпир Дәүләтша улы]] (1931, Ҡыйғы районы, Сирбай ауылы — ) — техник фәндәр кандидаты, доцент. 1949 йылда Мәсәғүт уҡытыусылар институтын (1949-1950), 1954 йылда Иркутск хәрби училищеһын тамамлай. 1968-1996 йылдарҙа Өфө авиация институтында преподаватель<ref>http://kigi-kultura.ru/?p=4959 Зулькарнаев Юмпир Давлетшинович. Отдел культуры Кигинского района РБ</ref>.

== Урамдары ==
{{Колонки|2}}
* 8 Март урамы ({{lang-ru|}} 8 Марта (улица)
* Таулы урамы ({{lang-ru|}} Нагорная (улица)
* Йылға аръяғы урамы ({{lang-ru|}} Заречная (улица)
* Өлкәров урамы ({{lang-ru|}} Улькарова (улица)<ref>[https://mapdata.ru/bashkortostan/kiginskiy-rayon/derevnya-syurbaevo/ Карта д. Сюрбаево. Улицы]</ref>{{Колонки|конец}}

== Тирә-яҡ мөхит ==
; Ер-һыу атамалары:
''Тауҙар:''

''Урмандар:''

''Йылғалар:''
[[Әй (йылға)|Әй]], Алайылға.

''Шишмәләр:''

''Ялан-бесәнлектәр:''

''Таусыҡтар, түбәләр:''

''Көртмәлелек:'' Сирбай ауылы янында ҡара еләк йәғни көртмәлелек — тәбиғәт һәйкәле.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Әйле]]

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{V|26|02|2021}}
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 112—113 с. — 304 с. — ISBN 5—295—02843—7{{ref-ru}} {{V|26|02|2021}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|77402}}
* {{ИСДБ|страницы=535}}
* [https://ufagen.ru/places/kiginskiy/syurbaevo.html Уфаген. Сюрбаево (Кумый-Самар)]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Ҡыйғы районы ауылдары}}

[[Категория:Ҡыйғы районы ауылдары]]
Сирбай () — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы ауыл. Арыҫлан ауыл Советы составындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 217 кеше.
Почта индексы — 452507, ОКАТО коды — 80236810006.

 Географик урыны 
 Район үҙәгенә тиклем (Үрге Ҡыйғы): 32 км
 Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Арыҫлан): 10 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Һилейә): 45 км

Сирбай ауылы Әй йылғаһы ҡушылдығы Алайылға буйында, район үҙәге Үрге Ҡыйғы ауылынан көнсығышҡа 32 километрҙа һәм Һилейә (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көсығышҡа табан 45 километр алыҫлыҡта уынлашҡан.

 Этимологияһы 
Ауылдың атамаһы Сирбай антропонимынан килеп сыҡҡан. Сирбай исеме иһә Сиреү+бай һүҙҙәренән яһалып, халыҡ теленә ҡыҫҡа вариантта инеп киткән. Сиреү — ғәскәр тигән һүҙТ. Кусимова, С. Бикҡолова. Башҡорт исемдәре. — Өфө, 2006 — 93-сө бит.

 Тарихы 
Сирбай (урыҫ йәниҫәбе материалдарында Самарово, Сатаево тип тә теркәлгән) ауылына XVIII быуатының 2-се яртыһында, тәүге төпләнеүсе кешенең исеме менән  Һамар атамаһын биреп, үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Уның улдары: Шәмәкәй һәм Тажетдин Һамаровтар тураһында мәғлүмәт бар. 

Артабан ауылды хәҙерге исеме, был ауылға килеп ултырған Сирбай Ҡарабашев исеме менән йөрөтә башлағандар. Сирбай Бикмәт улы Ҡарабашев 1798 йылдан 1825 йылға тиклем Мөхәмәт ауылында йәшәгән булған. Уның улдары: Мөхәмәтзариф, Дәүләтбай, Мөхәмәтзакир, Мөхәмәтшакир. 

5 йылдан Сирбай ауылында 39 йортта 212 кеше йәшәгән ЦГИА РБ. Ф. 2. Оп. 1. Д. 3839. Л. 2; Ф. 138. Оп. 2. Д. 345,698. Ф. 172. Оп. 1. Д. 80; Ф. 138. Оп. 2. Д. 485. Вестник Уфимского земства. С. 138. ЦГИА РБ. Ф. 138. Оп. 2. Д. 468; Ф. 172. Оп. 1. Д. 25. Л. 51.. Был ауылды тағы ла Кумый-Самар, Самаварово тип тә атағандар. 

1841 йылда был ауылда Әйле улусы Аҙнабай ауылы халҡы төпләнә.

 Биләмә берәмектәренә инеүе 

 Теркәү йылы  Улус, ауыл советы  Өйәҙ, кантон, район  Губерна, Республика  Дәүләт 1757 Дыуан улусы  Троицк өйәҙе  Ырымбур губернаһы  Рәсәй Империяһы 1816  -се йорт  4-се Загорный Башҡорт кантоны  Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы 1834  -се йорт  4-се Загорный Башҡорт кантоны  Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1847  -се йорт  4-се Загорный Башҡорт кантоны   Өфө өйәҙе Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1859  -се йорт  4-се Загорный Башҡорт кантоны  Өфө өйәҙе Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1895  Иҫке Балаҡатай улусы  Златоуст өйәҙе  Өфө губернаһы  Рәсәй империяһы1920  биләмәһе  Үрге Ҡыйғы өйәҙе  Автономлы Башҡорт ССР-ы (Бәләкәй Башҡортостан) 20px РСФСР1926 Дыуан улусы  Мәсәғүт кантоны  Автономлы Башҡорт ССР-ы  СССР1935  Арыҫлан ауыл Советы  Ҡыйғы районы  Башҡорт АССР-ы  СССР1941  Арыҫлан ауыл Советы Ҡыйғы районы Башҡорт АССР-ы   СССР1990  Арыҫлан ауыл Советы  Ҡыйғы районы Башҡортостан Республикаһы  Рәсәй Федерацияһы2008  Арыҫлан ауыл Советы  Ҡыйғы районы Башҡортостан Республикаһы  Рәсәй Федерацияһы    

 Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше 
1854 йылда Сирбай ауылындағы 9 йортта 93 ир-ат һәм 94 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән.

1865 йылда 41 йортта 214 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, һыу тирмәне булған.  

Сирбай халҡы игенселек һәм малсылыҡ менән шөғөләнгән. 

1894 йылда сирбайҙар ер биләмәләрен йән башына (139 ир-ат) бүлеүгә күскән. 

Ер ҡара тупраҡлы, 30 йыл дауамыында һөрөлгән. Өс баҫыулы сәсеү әйләнеше системаһы ҡулланыла. Өс ат егеп һөрө торған һабандар ҡулланылған. Һатҡы заводынан һатып алынған өс атлы һуҡҡыс һәм елгәргескә эйә булғандар. 

1895 йылда 52 йорт була. Шуларҙан 11 хужалыҡтың малы булмай. 30 кеше Ҡуҫа заводына урман йығып утын әҙерләргә ялланған. Ҡуҫа ҡалаһында ҙур сауҙа рәттәре лә ойошторолған. Ауылда 2 кибет булған.

 Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше 
1906 йылда Сирбайҙа 1895 йылда төҙөлгән мәсет, 2 бакалея кибете теркәлгән. 

1920 йылда Сирбай ауылындағы 67 йортта 391 кеше йәшәгән.

Әлеге ваҡытта Сирбай ауылында балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб бар.

 Халыҡ һаны 
Сирбай ауылында башҡорттар йәшәй (2002).

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август391 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар351 1959 йыл 15 ғинуар266 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар204 2002 йыл 9 октябрь200 2010 йыл 14 октябрь2179911845,654,4

 Билдәле кешеләре 
 Зөлҡәрнәев Юмпир Дәүләтша улы (1931, Ҡыйғы районы, Сирбай ауылы — ) — техник фәндәр кандидаты, доцент. 1949 йылда Мәсәғүт уҡытыусылар институтын (1949-1950), 1954 йылда Иркутск хәрби училищеһын тамамлай. 1968-1996 йылдарҙа Өфө авиация институтында преподавательhttp://kigi-kultura.ru/?p=4959 Зулькарнаев Юмпир Давлетшинович. Отдел культуры Кигинского района РБ.

 Урамдары 

 8 Март урамы ( 8 Марта (улица)
 Таулы урамы ( Нагорная (улица)
 Йылға аръяғы урамы ( Заречная (улица)
 Өлкәров урамы ( Улькарова (улица)Карта д. Сюрбаево. Улицы

 Тирә-яҡ мөхит 
 Ер-һыу атамалары
Тауҙар:

Урмандар:

Йылғалар:
Әй, Алайылға.

Шишмәләр:

Ялан-бесәнлектәр:

Таусыҡтар, түбәләр:

Көртмәлелек: Сирбай ауылы янында ҡара еләк йәғни көртмәлелек — тәбиғәт һәйкәле.

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Әйле

 Әҙәбиәт 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 112—113 с. — 304 с. — ISBN 5—295—02843—7 

 Һылтанмалар 
 
 
 Уфаген. Сюрбаево (Кумый-Самар)

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Ҡыйғы районы ауылдары