Үҙән (Башҡортостан)
{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл
 | башкирское название         = Үҙән
 | оригинальное название    = {{lang-ru|Узян}}
 | изображение              = Вид на Узян - panoramio.jpg
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 53 |lat_min = 41 |lat_sec = 44
 | lon_deg                  = 57 |lon_min = 51 |lon_sec = 47
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башкортостан
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Белорет районы
 | район в таблице          = Белорет районы{{!}}Белорет
 | вид поселения            = ауыл советы
 | поселение                = Үҙән ауыл советы {{!}}Үҙән
 | поселение в таблице      = 
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Узян (село) | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Узян (село) | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | милли состав             = [[урыҫтар]]
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 453522
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 80211852001
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}

'''Үҙән''' ({{lang-ru|Узян}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Белорет районы]]ндағы ауыл. [[Үҙән ауыл советы]]ның үҙәге.

[[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1140 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.

Почта индексы — 453522, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80211852001.

== Тарихы ==
[[1773 йыл]]дың декабрендә Үҙән йылғаһы буйында барлыҡҡа килгән һәм баш күтәреүселәр тарафынан яндырылған Кухтур заводы урынында Үрге Үҙән йылғаһында Е. Н. Демидов яңы завод төҙөй. Үрге [[Үҙән заводы]] 1777 йылдың 10 июнендә сафҡа индерелә. Уның 2 домна мейесе, 4 крица сүкеше була. 1807 йылда завод — 95 433 бот, 1851 йылда 88 575 бот суйын иретә, һәм уға ярашлы 27 082 һәм 26 267 бот тимер сүкей. 1816 йылда Үҙәндә 96 йортта 240 ир-ат крәҫтиән йәшәй. [[1866 йыл]]да 2955 кеше һәм 414 йорт иҫәпләнә. Ауылда завод тимер юлы була, баҙар көндәре үткәрелә<ref>{{ИСДБ|страница=114}}</ref>.

[[1755 йыл]]дан алып 1918 йылға тиклем ауылда Вогау һәм Ко компанияһына ҡараған Үҙән заводы эшләй.

== Этимологияһы ==
Ауылдың исеме ''Үҙән'' йылғаһы атамаһынан<ref name="автоссылка1">{{книга|автор=[[Хисамитдинова, Фирдаус Гильмитдиновна|Хисаметдинова Ф. Г.]], [[Сиразитдинов, Зиннур Амирович|Сиразитдинов З. А.]]|заглавие=Русско-башкирский словарь справочник названий населенных пунктов Республики Башкортостан|место=[[Уфа]]|издательство=[[Китап (издательство)|Китап]]|год=2001|страницы=79|страниц=320|isbn=978-5-88185-205-4|тираж=10000}}</ref>.
== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||1140||548||592||48,1||51,9
|-
|}
;Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — [[урыҫтар]] (76 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>.


{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

Милли составы:
Бөтөн Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу материалдары буйынса (2010), ауыл халҡының милләте — рустар (76%).

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Белорет (ҡала)|Белорет]]): 52 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Белорет): 52 км<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref>
* [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙелдең]] һул ярында урынлашҡан.

==Транспорт==
Ауыл аша [[Р316 (автомобиль юлы)|Р316 Стәрлетамаҡ — Белорет — Магнитогорск автомобиль юлы]] үтә.

== Билдәле кешеләре ==
* [[Артамонов, Владимир Иванович (Советтар СоюзыГеройы)|Артамонов, Владимир Иванович]] (1906—1944) — лётчик, [[ Халхин-Голдағы һуғыш|Халхин-Голдағы]] һуғышта һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Геройы]].
* [[Жеребин, Борис Николаевич]] (1907—2005) — [[Новокузнецк металлургия комбинаты|Кузнецк металлургия комбинаты]] директоры, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]], СССР Дәүләт премияһы лауреаты, профессор.
* [[Немкова Татьяна Ивановна]] (22.11.1937—9.03.2012) — 1956—1981 йылдарҙа [[Белорет металлургия комбинаты]] канатсыһы. Башҡорт АССР-ының 7-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1967—1971). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971) һәм өс дәрәжә (1-се дәрәжә — 1986, 2-се дәрәжә — 1981, 3-сө дәрәжә — 1975) Хеҙмәт Даны ордендары кавалеры<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/10297-nemkova-tatyana-ivanovna Немкова Татьяна Ивановна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406001344/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/10297-nemkova-tatyana-ivanovna |date=2016-04-06 }}{{V|18|11|2017}}</ref>.
* [[Туленков, Константин Иванович]] (1908—1978) — инженер-металлург, СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1952), Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы.

== Кинематограф ==
Үҙән ауылында «Вечный зов», «Тени исчезают в полдень», «Золотая речка», «Пропавшая экспедиция» тигән кинофильмдар һәм телесериалдар төшөрөлгән.

== Киң мәғлүмәт сараларында ==
* [https://bash.news/bst/sledopyt/80616-sledopyt-vypusk-ot-25-sentyabrya-2018-33737 Үҙән ауылы «Следопыт» тапшырыуында]{{Недоступная ссылка|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
== Видеояҙмаларҙа ==
*{{YouTube|torUY3EYdZQ|logo=1}}«Здравствуйте, односельчане!» в селе Узян
*{{YouTube|4aEzzJ9M1AY|logo=1}}Узян.
*{{YouTube|hzXUt_PB6_4|logo=1}}Селу Узян исполнилось 240 лет

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.asmo-rb.ru Совет муниципальных образований Республики Башкортостан].
* [http://ufagen.ru/places/beloretskiy/uzyan.html Узян на портале «Генеалогия и Архивы»]
* {{ИСДБ|страница=114}}
[[Категория:Белорет районы ауылдары]]
[[Категория:Ағиҙел буйындағы тораҡ пункттар]]
Үҙән () — Башҡортостан Республикаһының Белорет районындағы ауыл. Үҙән ауыл советының үҙәге.

2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1140 кеше.

Почта индексы — 453522, ОКАТО коды — 80211852001.

 Тарихы 
1773 йылдың декабрендә Үҙән йылғаһы буйында барлыҡҡа килгән һәм баш күтәреүселәр тарафынан яндырылған Кухтур заводы урынында Үрге Үҙән йылғаһында Е. Н. Демидов яңы завод төҙөй. Үрге Үҙән заводы 1777 йылдың 10 июнендә сафҡа индерелә. Уның 2 домна мейесе, 4 крица сүкеше була. 1807 йылда завод — 95 433 бот, 1851 йылда 88 575 бот суйын иретә, һәм уға ярашлы 27 082 һәм 26 267 бот тимер сүкей. 1816 йылда Үҙәндә 96 йортта 240 ир-ат крәҫтиән йәшәй. 1866 йылда 2955 кеше һәм 414 йорт иҫәпләнә. Ауылда завод тимер юлы була, баҙар көндәре үткәрелә.

1755 йылдан алып 1918 йылға тиклем ауылда Вогау һәм Ко компанияһына ҡараған Үҙән заводы эшләй.

 Этимологияһы 
Ауылдың исеме Үҙән йылғаһы атамаһынан.
 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар) 1920 йыл 26 август 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар 1959 йыл 15 ғинуар 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар 2002 йыл 9 октябрь 2010 йыл 14 октябрь114054859248,151,9
Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — урыҫтар (76 %)Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — Excel форматында ҡушымта .

Милли составы:
Бөтөн Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу материалдары буйынса (2010), ауыл халҡының милләте — рустар (76%).

 Географик урыны 
 Район үҙәгенә тиклем (Белорет): 52 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Белорет): 52 км
 Ағиҙелдең һул ярында урынлашҡан.

Транспорт
Ауыл аша Р316 Стәрлетамаҡ — Белорет — Магнитогорск автомобиль юлы үтә.

 Билдәле кешеләре 
 Артамонов, Владимир Иванович (1906—1944) — лётчик, Халхин-Голдағы һуғышта һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы.
 Жеребин, Борис Николаевич (1907—2005) — Кузнецк металлургия комбинаты директоры, Социалистик Хеҙмәт Геройы, СССР Дәүләт премияһы лауреаты, профессор.
 Немкова Татьяна Ивановна (22.11.1937—9.03.2012) — 1956—1981 йылдарҙа Белорет металлургия комбинаты канатсыһы. Башҡорт АССР-ының 7-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1967—1971). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971) һәм өс дәрәжә (1-се дәрәжә — 1986, 2-се дәрәжә — 1981, 3-сө дәрәжә — 1975) Хеҙмәт Даны ордендары кавалерыНемкова Татьяна Ивановна .
 Туленков, Константин Иванович (1908—1978) — инженер-металлург, СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1952), Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы.

 Кинематограф 
Үҙән ауылында «Вечный зов», «Тени исчезают в полдень», «Золотая речка», «Пропавшая экспедиция» тигән кинофильмдар һәм телесериалдар төшөрөлгән.

 Киң мәғлүмәт сараларында 
 Үҙән ауылы «Следопыт» тапшырыуында
 Видеояҙмаларҙа 
«Здравствуйте, односельчане!» в селе Узян
Узян.
Селу Узян исполнилось 240 лет

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.
 Узян на портале «Генеалогия и Архивы»
 
Категория:Белорет районы ауылдары
Категория:Ағиҙел буйындағы тораҡ пункттар