Ырымбур
{{Башҡа мәғәнәләре|Ырымбур (мәғәнәләр)}}
{{НП
 |статус = Ҡала, Рәсәй Федерацияһы субъекты үҙәге
 |русское название         = Ырымбур
 |оригинальное название    =  Оренбург
 |изображение =
 |төп исеме = Оренбург
 |ил =Рәсәй
 |герб = Coat_of_Arms_of_Orenburg.png
 |флаг = Flag of Orenburg.svg
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
  |lat_deg = 51|lat_min = 46|lat_sec = 
  |lon_deg = 55|lon_min = 06|lon_sec = 
 |CoordAddon              = region:RU_type:city(1100000)
 |CoordScale              = 
 |ЯндексКарта             = http://maps.yandex.ru/map_search.xml?map=5&lay=28&id=2998
 |ил картаһы = 
 |регион картаһы = 
 |район картаһы = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө = область
 |регион = Ырымбур өлкәһе
 |теҙмәләге регион = 
 |район төрө = 
 |район = 
 |теҙмәләге район = 
 |урынлашыу төрө = 
 |урынлашыу = 
 |теҙмәләге урынлашыу = 
 |эске бүленеү = 2 округ, 4 район
 |башлыҡ төрө = Ҡала хәкимиәте башлығы
 |башлыҡ = Юрий Мищеряков
 |нигеҙ һалыныу = 1743
 |беренсе телгә алыу = 1735
 |элекке исемдәре = {{НП-ПН|1938|Ырымбур|1957|Чкалов}}
 |статус (башлап) = 1743
 |майҙан = 753,7
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                  = 
 |рәсми тел = урыҫ
 |рәсми тел-ref    = 
  |халыҡ = {{ Население | Оренбург | тс }}
  |иҫәп алыу йылы = {{ Население | Оренбург | г }}
  |тығыҙлыҡ = {{ #expr: ( {{ Население | Оренбург | ч }} / 259 round 2 ) }}
  |агломерация = 1130000
  |милли состав = [[Урыҫтар]] (83%) <br /> [[Татарҙар]] (7,7%) <br /> [[Ҡаҙаҡтар ]](2%) <br />
[[Украиндар]] (1,97%) <br /> [[Башҡорттар]] (1,1%)
  |конфессия составы = 
  |этнохороним = ырымбурлы, ырымбурлылар
 |ваҡыт бүлкәте =
 |почта индексы = 460000
 |почта индекстары = 
 |телефон коды = 3532
 |автомобиль коды = 56
 |танымлаусы төрө = 
 |һансал танымлаусы =  53401
 |Commons-тағы категория = Orenburg
 |сайт                    = http://www.admin.orenburg.ru
 |сайт теле              = 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
'''Ырымбур''' ({{lang-ru|Оренбу́рг}}) — [[Рәсәй]]ҙәге ҡала. [[Көньяҡ Урал]]да, [[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар]] менән [[Яйыҡ]] ҡушылған ерҙә урынлашҡан.

1744—1919 йылдарҙа [[Ырымбур губернаһы]] үҙәге, 1920—1925 йылдарҙа [[Ҡаҙағстан|Ҡаҙаҡ АССР-ының]] баш ҡалаһы, 1934 йылдан [[Ырымбур өлкәһе]]нең һәм бер үк ваҡытта [[Ырымбур районы]]ның үҙәге (составына инмәй).

== Тарихы ==
1735 йылда [[Ырымбур экспедицияһы]] нигеҙендә [[Ур (Яйыҡ ҡушылдығы)|Ур]] йылғаһының тамағында Ырымбур тигән ҡәлғә ҡорола башлай. Әммә был урын ҡала өсөн яраҡһыҙ тип табыла. Ҡаланы [[Яйыҡ]] буйындағы Ҡыҙылтау янына күсереп ҡарайҙар. Был урын да ҡала өсөн уңышһыҙ булып сыға.

1742 йылда тәүге урынынан 300 км алыҫлыҡта, [[Яйыҡ|Яйыҡ йылғаһы]] буйында, хәҙерге Ырымбур ҡалаһына нигеҙ һалына. [[:tt:Ыр (елга)|Ыр]] тамағындағы Ырымбур ҡәлғәһенең исеме бында күсеп килә. Урындағы ҡалған ҡәлғәне [[Орск]] тип атайҙар.

Шулай итеп, Ырымбур атамаһы [[:tt:Ыр (елга)|Ыр]] йылғаһының исеменән һәм немецсә «бург» (ҡала) һүҙенән алынған.
===Губерна үҙәге (1744—1919)===
<gallery>
File:Банк Волжско-Камский.JPG|<ref>[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600293000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204035217/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600293000 |date=2016-02-04 }}</ref>
File:Богадельня Ивановых с Володарского.JPG|<ref>[ http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600305000 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204032801/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600305000 |date=2016-02-04 }}]</ref>
File:Усадьба Еникуцева.JPG|Еникуцуев йорто<ref>[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5610016000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204041332/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5610016000 |date=2016-02-04 }}</ref>
File:Городская усадьба Зарывнова А.И.png
File:Торговый дом.jpg|Сауза йорто. 1883 йыл<ref>[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600280000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204031931/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600280000 |date=2016-02-04 }}</ref>
File:Дом, в котором в 1753-1767 гг. жил исследователь Оренбургского края П. И. Рычков.jpg| [[Рычков Пётр Иванович]] йорто
File:Городская усадьба Мякинькова (ЗАГС).JPG|Мякиньков йорто.<ref>[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600320001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204045855/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600320001 |date=2016-02-04 }}</ref>
File:Embassy of the Emir of Bukhara in Orenburg.jpg|19 быуат йорто.<ref>[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600304000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204032335/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600304000 |date=2016-02-04 }}</ref>
File:Гостиный двор (со двора).JPG|Гостиный двор.<ref>[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5610011000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204042401/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5610011000 |date=2016-02-04 }}</ref>
File:Банк Общества взаимного кредита (фасад).JPG|Банк 20-сы быуат башы
Файл: Tank tower. Orenburg.jpg | Еңеү проспектта Һыу менән тьәминь итеү башняһы, ХХ быуат архитектура һәйкәле
File:Неплюевский Кадетский корпус (с угла).JPG|[[Неплюев кадет корпусы]] йорто.
Рәсем:Karvahsarai.jpg|Башҡорт-мишәр ғәскәре идаралығы йорто [[Каруанһарай]]. 1836—1842 йй. төҙөлә.
Рәсем: Мельница Юрова (Оренбург, улица Ташкентская, 56). -05.jpg|[[:ru: Паровая мельница Юрова|Василий Юров тирмәне]], 1903 йыл.
File:Башня водонапорная на территории локомотивного депо (Оренбург) -00.jpg| Локомотив деполаһы Һыу менән тьәминь итеү башняһы, ХХ быуат архитектура һәйкәле
File:Центральная электрическая станция. Оренбург. Современный вид фасада со стороны реки Урал..jpg| 1899 йылда ҡалала беренсе ток биргэн электр станцияһы<ref name="mop.su">[http://mop.su/?award=laureate&id=5&part=17&laureate=598]</ref>.
File:Бывшее здание Общества взаимного страхования (Оренбург, советская улица, 61).jpg| Страховщиктар йорто. 1914 йыл.<ref>[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600051000 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204032236/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600051000 |date=2016-02-04 }}</ref> 
File:Гимназия мужская (Оренбург). Вид с перекрестка улиц Советская и Правды..jpg|Ир гимназияһы йорто. 1868-1869 ййылдар.<ref>[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600311000 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204033300/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600311000 |date=2016-02-04 }}</ref>
File:Цейхаус степного войска (Оренбург). Вид с перекрёстка ул. Рыбаковской и Паркового проспекта..jpg|Цейхаус йорто. Дала ғәскәре идаралығы йорто. 1855 йыл.<ref>[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600000065 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204033739/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600000065 |date=2016-02-04 }}</ref>
File:Управление оренбурской инженерной дистанции (Оренбург, Советская улица, 50).jpg|Инженер идаралығы йорто - ХХ быуат архитектура һәйкәле.<ref>[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600000068 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204044955/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600000068 |date=2016-02-04 }}</ref>
File:Штаб инженерный и генеральный. Конюшни (Оренбург, Пролетарская улица, 9).jpg|Дала ғәскәре атлыҡсалар. 1836-1841 йылдар.<ref>[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600000066 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204042848/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600000066 |date=2016-02-04 }}</ref>
File:Дворянское собрание Оренбург.JPG|Дворяндар йорто. 1836-1841 йылдар. Архитектор - А. Брюллов.<ref>[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5610015000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204041122/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5610015000 |date=2016-02-04 }}</ref>
File:Дом городской усадьбы Савиновой Л.В. в Оренбург.jpg|Савинова йорто. 1890-1905 йылдар.<ref>[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600296000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204033140/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600296000 |date=2016-02-04 }}</ref>
File:"Дом городской усадьбы" Оренбург, переулок Бухарский. IMG 6042.JPG|19 быуат архитектура һәйкәле.<ref>[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600279000 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204032759/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600279000 |date=2016-02-04 }}</ref>
File:Гостиница Бристоль Оренбург.JPG|Бристоль -1901 йыл.<ref>[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600299000 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204031701/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600299000 |date=2016-02-04 }}</ref>
File:Реконструированная водоколонка. В Ленинском сквере, около Драмтеатра (Оренбург)..jpg|19 быуат архитектура һәйкәле.
File:Башня с курантами на здании гауптвахты (Оренбург)..jpg|Гаупвахта. 1856 йыл
File:Здание мельницы (Оренбургская область, Оренбург). Вид с улицы Орлова. -01.jpg|[[:ru: Паровая мельница Юрова|Василий Юров тирмәне]], 1903 йыл.
File:Службы холодные в Оренбург.jpg|Савельев йорто. 1850-сы йылдар.<ref>[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600295004 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204040841/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600295004 |date=2016-02-04 }}</ref>
File:Здание инженерного и генерального штаба (Оренбург, Советская улица, 24). Вид из сквера им. Ленина..jpg|Генштаб йорто. 1836-1841 йылдар. Архитектор - А. Брюллов.
File:Здание инженерного и генерального штаба (Оренбург, Советская улица, 24), главный вход с улицы Советской..jpg|Генштаб йорто. 1836-1841 йылдар. Эске як.
File:Училище епархиальное.jpg|Епархия йорто. 1889 йыл.
File:Авиационное училище.png|Кадет корпусы йорто. 1871-1874 йылдар. 1955-1957 йй. йортта [[Гагарин Юрий Алексеевич]] укыны.
File:Мечеть.png|Хөсәйениә йорто. 1892 йыл.<ref>[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5610002002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204033836/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5610002002 |date=2016-02-04 }}</ref>
File:Каретник в Оренбурге.jpg|Зарывнова йорто. 1892 йыл.<ref>[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600314002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204045241/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600314002 |date=2016-02-04 }}</ref>
File:Дом с мезонином в Оренбурге.jpg|Мезонин йорто. 1892 йыл.<ref>[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600295002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204045628/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600295002 |date=2016-02-04 }}</ref>
File:Возрождение старого города. Фото 2. IMG 6498.JPG|Йорт. 1850-сы йылдар.<ref>[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600000061] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204041722/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600000061 |date=2016-02-04 }}</ref>
File:Флигель — больница.JPG|Йорт. 1882 йыл.<ref>[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600294006 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204032436/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600294006 |date=2016-02-04 }}</ref>
File:Гостиница "Гранд отель" в Оренбурге.jpg|Гранд-отель.<ref>[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600321000 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204043733/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600321000 |date=2016-02-04 }}</ref>
File:Городская усадьба Чистозвонова В. В. (фасад главного дома, вид с улицы Советской) — 02.jpg|Чистозвонов йорто<ref>[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600310001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204030343/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600310001 |date=2016-02-04 }}</ref>
File:Дом доктора Войцеховича, где в клубе оренбургских большевиков обсуждались апрельские тезисы Ленина В.И..jpg|Войцехович йорто.<ref>[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600021000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204032439/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600021000 |date=2016-02-04 }}</ref>
File:Городская усадьба Мальнева Н. Ф. 2.jpg|Мальнев йорто.<ref>[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600302000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204030124/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600302000 |date=2016-02-04 }}</ref>
</gallery>

1744—1919 йылдарҙа [[Ырымбур губернаһы]] үҙәге. 1919 йылға тиклем Ырымбур Рәсәйҙең көнсығыштағы иң эре ҡалаһы.

1842 йылда ҡалала [[Башҡорт-мишәр ғәскәре|башҡорт-мишәр ғәскәрҙәре]] идаралығы йорто [[Каруанһарай]] төҙөлә.

1877 йылда Ырымбурға тиклем тимер юлы һалына, [[Ырымбур (станция)|Ырымбур тимер юл вокзалы асыла]].

1899 йылда ҡалала беренсе электр станцияһы ток бирә<ref name="mop.su"/>.

1890—1906 йылдарҙа [[:ru: Среднеазиатская железная дорога|Урта Азия тимер юлы]] төҙөлә.

1891—1920 йылдарҙа ҡалала [[Хөсәйениә мәҙрәсәһе]] эшләгән. Унда [[Агишев Сәғит Ишмөхәмәт улы|Сәғит Агиш]], [[Амантаев Ғабдулла Сәхипгәрәй улы|Ғабдулла Амантай]], [[Таһиров Авзал Мөхөтдин улы|Авзал Таһиров]] һәм башҡа күренекле кешеләр уҡыған.

1906 йылда Ырымбур-Ташкент тимер юлы сафҡа индерелә.

1905 йылда [[:ru: Среднеазиатская железная дорога|Урта Азия тимер юлы]] оҫтаханаһы заводы (хәҙерге «[[Рәсәй тимер юлдары]]» ААЙ Локомотив ремонтлау заводы) төҙөлә.

1905 йылда Татар театры асыла.

===Ырымбурҙа башҡорт ҡоролтайҙары===
[[1917]] йылдың 20—27 июлендә Ырымбур ҡалаһында I [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] үтә.

1917 йылдың 8—20 декабрендә Ырымбур ҡалаһында III [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] үтә.

I һәм II Бөтә башҡорт ҡоролтайы [[Башҡорт мәркәз шураһы|Башҡорт өлкә (үҙәк) шураһын (советын)]] төҙөү һәм [[Башҡорт (гәзит)|«Башҡорт»]] гәзитен сығарыу тураһында ҡарар ҡабул итә<ref>[http://encycl.bash-portal.ru/b_shuro.htm Башҡортостан энциклопедияһында Башҡорт шураһы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. III [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]]нда [[Башҡорт хөкүмәте]] төҙөлә.

1919 йылда ҡалала [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы]] төҙөү тураһында Декретҡа ҡул ҡуйыла. [[Каруанһарай]]–  [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ның]] беренсе Хөкүмәте урынлашҡан йорт.

1920 йылда ҡалала [[Ҡаҙағстан|Ҡырғыҙ АССР-ы]] төҙөү тураһында Декретҡа ҡул ҡуйыла.

1920—1925 йылдарҙа [[Ҡаҙағстан]]дың беренсе баш ҡалаһы була.
1921—1936 йылдарҙа ҡалала [[Ырымбур башҡорт педагогия техникумы]] булдырыла. Уны [[Биишева Зәйнәб Абдулла ҡыҙы|Зәйнәб Биишева]], [[Бикбаев Баязит Ғаяз улы|Баязит Бикбай]] һәм башҡа күренекле кешеләр тамамлаған.

1920 йылдарҙа Ҡыҙылдар  ғәскәрендәге [[татарҙар]]ға һәм [[башҡорттар]]ға һәйкәл ҡуйыла.

===Урта Волга крайы составында (1929-1934)===
1929-1934 Ырымбур ҡалаһы {{comment|Урта Волга крайы|Средневолжский край }} составында була.

===Чкалов (1938-1957)===
<gallery>
File:Памятник В. И. Ленину на площади В. И. Ленина.png| Ленин һәйкәле
File:"Братская могила жертв белогвардейского набега".JPG
File:Памятник В. П. Чкалову, набережная р. Урал.jpg|Ырымбурҙа Чкаловҡа һәйкәл, 1953 йылда куйылган
File:Братская могила красногвардейцев татар и башкир, погибших при защите Оренбурга принабеге дутовцев.jpg| Ҡыҙыл [[татарҙар]]ға һәм [[башҡорттар]]ға һәйкәл
File:Дом советов (Оренбург). -02.jpg|Советтар йорто.1930-сы йылдар <ref>[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600042000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204040248/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600042000 |date=2016-02-04 }}</ref>.
File:Драматический театр.png|Драма тетары йорто.1940-сы йылдар
File:Стела в честь основания Оренбурга.png|1967 йылда асылды<ref>[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600042000http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5600000022]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
File:"Вечный огонь" 02.JPG
File:Памятник павшим за советскую родину в годы гражданской и Великой Отечественной войн в Оренбурге.jpg
</gallery>
1938—1957 йылдарҙа ҡала совет осоусыһы [[Чкалов Валерий Павлович|Валерий Чкалов]] исемен йөрөткән. Ләкин [[Чкалов Валерий Павлович|Валерий Чкалов]] Ырымбур өлкәһендә тыумаған һәм бер тапҡыр ҙа Ырымбур яҡтарында булмаған.

1939 йылда Ырымбур мамыҡ шәлдәре фабрикаһы асыла<ref>[http://orenshal.ru/ ]</ref>, Ырымбур — шәлдәр һәм яулыҡтар етештереүсе.

1941 йылда Ырымбурға [[Санкт-Петербург|Ленинградтан]] 47-се Авиаремонт заводы эвакуацияллана. Ошо завод нигеҙендә Ырымбур машиналар төҙөү заводы асыла (хәҙерге «Стрела» производство берекмәһе). Һуғыш ваҡытында завод 1595 самолёт сығара (Ут-2, Ут-2М, Як-6 (конструктор А. С. Яковлев), Ще-2). Һуғыштан һуң заводта Ми-1 вертолёттар; А-2 (КБ Антонова), Це-25 (конструктор П. В. Цибин), Як-14 (КБ А. С. Яковлева) планерҙар; По-2 (КБ Н. Н. Поликарпова) самолёттар; Ил-10М (КБ С. В. Ильюшина) штурмовик-бомбардировщиктар сығарыла. 1950—1980 йылдарҙа заводта 8К11, 8К63, 8К84 баллистик ракеталарын сығаралар. 1990-сы йылдарҙан Ка-226 вертолёты сығарыла<ref>[http://www.pa-strela.com/index.php/ru/home/2009-03-19-09-06-32   сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150105025400/http://www.pa-strela.com/index.php/ru/home/2009-03-19-09-06-32 |date=2015-01-05 }}</ref>.<ref>[http://www.federalspace.ru/1570/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160622191854/http://www.federalspace.ru/1570/ |date=2016-06-22 }}</ref>.

===Ырымбур===

1966 йылдың ноябрендә 13-сө скважина газ бирә. Ошо көн Ырымбур нефть-газконденсатлы ятҡылығын асыу көнө<ref>[http://orenburg-dobycha.gazprom.ru/about/history/ Газпром етештереү Ырмыбур ЯСЙ сайты]</ref> тип иҫәпләнә.

1969 ҡалала Һаҡмар ТЭЦ-ы төҙөлә (хәҙерге [[Рәсәй селттәре|Рәсәй селтәре]]нең «Оренбурэнерго» ЯСЙ нигеҙ ойошмаһы).

1974 йылда Ырымбур-Зәй (Татарстан) газ торба үткәргесе сафҡа индерелә.

1974 йылда Ырымбур газ эшкәртеү заводының беренсе өлөшө сафҡа индерелә. 1974 йылда Ырымбур газ эшкәртеү заводының икенсе, 1978 йылда өсөнсө өлөштәре сафҡа индерелә.

1978 йылда уникаль Ырымбур гелий комплексы сафҡа индерелә.

1979—1982 йылдарҙа «Инвертор» заводы төҙөлә. Ул атом станциялары өсөн электр, быралау һәм нефть эшкәртеү йыһаздары етештереүсе була<ref>[http://www.sbp-invertor.ru/content/view/168/139/ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150207183158/http://www.sbp-invertor.ru/content/view/168/139/ |date=2015-02-07 }}</ref>.

== Административ ҡоролошо ==
Ҡала өс баҫҡыслы ҡоролоштан тора. Ырымбур Төньяҡ һәм Көньяҡ округтарына бүленә<ref name="nsa1">[http://www.admin.orenburg.ru/div26/6623/ Административные округа с официального сайта г. Оренбурга] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110101155619/http://www.admin.orenburg.ru/div26/6623/ |date=2011-01-01 }}</ref>:
Үҙ сиратында Төньяҡ округ Сәнәғәт һәм Дзержинск райондарына, ә Көньяҡ — Ленин һәм Үҙәк райондарына бүленә.
Төньяҡ округ составына 5 ауыл пункты ла инә: Ҡарғалы, Самородово, Краснохолм, Пруды, Поповка, 2012 йылдың 1 ғинуарына унда — 15.6 мең кеше йәшәй.
Көньяҡ округҡа Городище ауылы, Бердянка һәм Аҫҡы Һаҡмар ҡасабалары инә.

== Ырымбурҙың райондары ==
[[Беловка, Ырымбур|Беловка]], Кузнечный, Пугачи, Овчинный городок, Аренда, Красный городок, Северный, Восточный, Форштадт, Ҡарғалы, Новостройка, Хлебный городок, Ситцевый посёлок (Ситцовка), Пороховые, Бәрҙе, Новая слободка, Степной, Маяк
* '''[[Бәрҙе (Ырымбур)|Бәрҙе]]''' ({{lang-ru|Берды}}) — Ырымбур ҡалаһының тарихи районы<ref>[http://www.admin.orenburg.ru/town/sight/memorable_places_orenburg/settlement_berdy/ Посёлок Бёрды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140701174930/http://admin.orenburg.ru/town/sight/memorable_places_orenburg/settlement_berdy/ |date=2014-07-01 }}</ref>. Административ яҡтан Төньяҡ округта урынлашҡан. Ҡаланың Tөньяҡ-көнсығышында, [[Һаҡмар]] ярында ята. Бәрҙе исеме йылға атамаһынан бирелгән. Башҡорт телендә «бәрҙе» — балыҡ төрө<ref>[http://berdskasloboda.ru/o-berdax/ О Бердах]</ref>.Ошо урында 1742 йылдан Бердская станицаһы урынлашҡан. [[Крәҫтиәндәр Һуғышы (1773—1775)|Крәҫтиәндәр Һуғышы]] ваҡытында ошо урында Емельян Пугачевтың штабы булған. [[Капитан ҡыҙы]] әҫәре өсөн мәғлүмәт әҙләгәндә, станицала А. С. Пушкин булып киткән. 1960-сы йылдарҙа Ырымбур ҡалаһына индерелә. Районда [[Салауат Юлаев]] урамы бар.
* Маяк, '''Подмаячный''' — Ырымбурҙың [[Промышленный районы , Ырымбур|Промышленный]] районындағы [[биҫтә]]. Күп [[енәйәт]]тәр менән билдәле<ref>{{cite web|url=http://sometrouble.livejournal.com/512494.html|title=Оренбург: от Парижа до Китая|author=|date=|work=|publisher=Sometrouble.livejournal.com|accessdate=|lang=ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/6I2bFfOJb|archivedate=2013-07-12}}</ref><ref>{{cite web|url=http://orenburg.rfn.ru/rnews.html?id=7593|title=Гибель детей в Шанхае — явление почти нормальное|author=Елена Кузнецова, Сергей Пронь.|date=|work=|publisher=Оrenburg.rfn.ru|accessdate=|lang=ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/6I2bHJtSZ|archivedate=2013-07-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306004520/http://orenburg.rfn.ru/rnews.html?id=7593 |date=2016-03-06 }}</ref>.
* [[Новая слободка, Ырымбур|Новая слободка]] — Ырымбур ҡалаһының тарихи районы<ref>[http://orenlit.ru/tvorchestvo/v-zerkale-istorii/novaya-slobodka-v-orenburge-i-eyo-zhiteli.html Гостиный двор журналы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140826114519/http://orenlit.ru/tvorchestvo/v-zerkale-istorii/novaya-slobodka-v-orenburge-i-eyo-zhiteli.html |date=2014-08-26 }}</ref>. Ҡаланың үҙәгендә ята. Хәҙерге Комсомольская, Постникова, Цвилинга урамдары менән сикләнгән.
*'''[[Беловка (Ырымбур районы)|Беловка]]'''—Ырымбурҙың тарихи районы. Белов тигән купец исеменән. Ул XX быуатта ошо урында «Вокзал» ҡорамаһы төҙөгән. Унда һәр кис музыка уйнап торған<ref>[http://www.orenobl.ru/arh_dostopr/belovka.php Беловка]</ref>. Беловканың архитектура ансамбле башлыса XVIII—XIX быуаттарҙа төҙөлгән йорттарҙан тора<ref>http://www.rutraveller.ru/place/14623 Беловканың архитектура ансамбле XVIII—IXX быуаттарҙа төҙөлгән йорттарҙан тора</ref>. Административ яҡтан Көньяҡ округы Үҙәк районында урынлашҡан.
*'''[[Ростоши]]''' — Ырымбурҙын [[биҫтә]]һе. Район янында [[:ru:Ракетные войска стратегического назначения России|Рәсәйҙең стратегик ракета ғәскәрҙәренең]] [[:ru:31-я ракетная армия|31-й ракет армияһы]] урынлашҡан. Микрорайон [[1990]] йылда «[[Газпром етештереү Ырымбур|Оренбурггазпром]]» менән Старые Ростоши ауылында төҙөлә. [[Нежинское шоссеһы (Оренбург)|Нежинское шоссеһы]] артынан, [[Юрий Гагарин исемендәге Ырымбур Аэропорты]] юлына барған янында ята. Бизнесс-кластағы 1500 [[коттедж]] бар<ref name="Ростоши 20">{{cite web|url=http://www.oren.ru/news/2521620/ |title=Микрорайону Ростоши 20 лет |author=|date=|work=|publisher=Орен.ру|accessdate=2012-06-26|lang=ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/6AwRBwVRY|archivedate=2012-09-25}}</ref>. ''Ростоша'' — урыҫ теленән: уральская равнина, промытая весенней водой и разделяющая невысокие холмы (В. И. Даль). Урамдары: Цветной бульвар, Газпром, Берёзовая ростошь, Долинная, Раздольная, Ростошинская, Садовое Кольцо, Славы, Успенская, Черёмуховая. 2011 йылда биҫтәлә өлкә буйынса [[Рәсәй Федерацияһы федераль именлек хеҙмәте]]нең [[Рәсәй Федерацияһының дәүләт сиген тәртиптә тотоу буйынса федераль агентлыҡ|Сикте һаҡлау идаралығының]] Йорттар комплексы асыла<ref>{{cite web|url=http://www.orenburg-gov.ru/magnoliaPublic/regportal/News/OfficialChronics/2011-11-15-13-55-36.html|title=В Оренбурге открыт комплекс зданий и сооружений Аппарата Пограничного управления ФСБ России по Оренбургской области|author=|date=|work=|publisher=Официальный портал Правительства Оренбургской области|accessdate=2012-06-26|lang=ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/6AwRFMpOt|archivedate=2012-09-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150624023433/http://www.orenburg-gov.ru/magnoliaPublic/regportal/News/OfficialChronics/2011-11-15-13-55-36.html |date=2015-06-24 }}</ref>.

== Юғары уҡыу йорттары ==
* [[Ырымбур дәүләт аграр университеты]] 1930 йылда Ырымбур ауыл хужалығы институты булараҡ асыла.
* [[Ырымбур дәүләт медицина академияһы]] Вөйөк Ватан Һуғышы ваҡытында, 1944 йылда асыла.
* [[Ырымбур дәүләт менеджмент институты]] 1991 йылда асыла, 2015 йылда ябыла. [[Ырымбур дәүләт университеты]]на ҡушыла (реорганизация).
* [[Ырымбур дәүләт педагогия университеты]] 1919 йылда Ырымбур халыҡ мәғарифы институты булараҡ асыла.
* [[Ырымбур дәүләт университеты]]
* Губкин ис.[[Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты]] Ырымбур филиалы
* [[Ростроповичтар исемендәге Ырымбур дәүләт сәнғәт институты]]
* Кутафин ис. Мәскәү дәүләт юридик академияһы Ырымбур институты
* Һамар дәүләт тимер юлдар университетының Ырымбур институты
* Ырымбур юғары зенит ракет училещеһы (хәрби институт), ябылған
* Ырымбур Ҡыҙыл байраҡлы юғары хәрби авиация училещеһы (хәрби институт), ябылған
* [[Ырымбур башҡорт педагогия техникумы]], ябылған.
* Рәсәй Президенты ҡарамағындағы Халыҡ хужалығы һәм дәүләт хеҙмәте академияһы(РАНХиГС) филиалы. 1998 йылда асыла.

== Сәнғәт һәм мәҙәниәт ==
* М. Горький исемендәге драма театры (1997 йылдан баш режиссёр [[Исрафилов Рифҡәт Вәкил улы]])
* Дәүләт өлкә музыкаль комедия театры
* Ҡурсаҡ театры
* «Пьеро» муниципаль ҡурсаҡ театры
* Мирхәйҙәр Фәйзи исемендәге Татар дәүләт драма театры (1905 йылда асылған)
* Урыҫ халыҡ академия хоры
2007 йылдың 30 июлендә Ырымбурҙың Милли ауылында башҡорт йорт-музейы асылған.<ref>[http://флап.рф/%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3/%D0%94%D0%BE%D0%BC-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B_%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B0_%D0%B8_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B8 Ырымбурҙың Милли ауылында йорт-музей тураһында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180428092311/http://xn--80avnr.xn--p1ai/%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3/%D0%94%D0%BE%D0%BC-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B_%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B0_%D0%B8_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B8 |date=2018-04-28 }}</ref>

==География==
Ырымбур –[[Башҡортостан]]дын баш ҡалаһы [[Өфө]]гә иӊ яҡын сиктәш төбәктәр үҙәге.

== Климаты ==
Ырымбурҙың климаты  уртаса континенталдән ҡырҡа континенталгә күсеүсән <ref name="admk">{{cite web |url=http://www.admin.orenburg.ru/div64/140/145/ |title=Администрация г. Оренбурга 5. Географическое положение. Климат |accessdate=2009-10-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100201174957/http://www.admin.orenburg.ru/div64/140/145 |archivedate=2010-02-01 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100201174957/http://www.admin.orenburg.ru/div64/140/145 |date=2010-02-01 }}</ref>. Йәй эҫе һәм ҡоро: йылына биш ай уртаса көнлөк температура +15&nbsp;°C тора; ҡыш артыҡ һыуыҡ түгел, максималь ҡар ҡатламы февралдә (23 см). Аяҙ, болотло һәм яуым-төшөмлө көндәр йылына ярашлы рәүештә - 157, 176 һәм 32. Температура көндөң ваҡытына һәм ел йүнәлешенә ҡарап үҙгәреүсән. Йәйгеһен температура +40&nbsp;°C-ҡа етеүе мөмкин,  +5&nbsp;°C-ҡа тиклем төшкән сағы ла була. Көҙ иртә, яҡынса сентябрҙең икенсе яртыһында килә, ҡыш ноябрҙә башлана. Яҙ март аҙағында башланыусан, мәгәр һауа торошо тотороҡло түгел, хатта май аҙағында һыуыҡ булғылай. Ҡыш һауа торошо еңелсә һалҡындан ҡаты һыуыҡҡа тиклем үҙгәреүсән, ҡайһы саҡ епшетеп ала йәки −40&nbsp;°C-ҡа еткән ҡаты һыуыҡтар була.

Ырымбурҙың йыллыҡ уртаса климат күрһәткестәре:
* йыллыҡ уртаса [[температура]] — +5,0С,
* йыллыҡ уртаса [[Бофорт шкалаһы|ел тиҙлеге]] — 4,3 м/с
* йыллыҡ уртаса [[һауа дымлылығы]] — 68 %
{{Климат города
|Город_род=Ырымбурҙын
|Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/35121.htm Погода и климат]
| Янв_ср=−11.8        | Янв_ср_осад=29
| Фев_ср=−11.5        | Фев_ср_осад=22
| Мар_ср=−5.2         | Мар_ср_осад=25
| Апр_ср=6.9          | Апр_ср_осад=28
| Май_ср=15.2         | Май_ср_осад=30
| Июн_ср=20.6         | Июн_ср_осад=36
| Июл_ср=22.3         | Июл_ср_осад=41
| Авг_ср=20.3         | Авг_ср_осад=29
| Сен_ср=14.0         | Сен_ср_осад=26
| Окт_ср=5.9          | Окт_ср_осад=34
| Ноя_ср=-3.2         | Ноя_ср_осад=33
| Дек_ср=-9.5         | Дек_ср_осад=31
| Год_ср=5.3          | Год_ср_осад=364
| Янв_ср_мин=−15.5    | Янв_ср_макс=−8.0
| Фев_ср_мин=−15.7    | Фев_ср_макс=−7.2
| Мар_ср_мин=−9.3     | Мар_ср_макс=−0.8
| Апр_ср_мин=1.7      | Апр_ср_макс=12.8
| Май_ср_мин=8.5      | Май_ср_макс=22.1
| Июн_ср_мин=13.8     | Июн_ср_макс=27.5
| Июл_ср_мин=15.6     | Июл_ср_макс=29.0
| Авг_ср_мин=13.6     | Авг_ср_макс=27.4
| Сен_ср_мин=7.9      | Сен_ср_макс=20.9
| Окт_ср_мин=1.6      | Окт_ср_макс=11.2
| Ноя_ср_мин=−6.1     | Ноя_ср_макс=0.3
| Дек_ср_мин=−13.1    | Дек_ср_макс=−5.9
| Урт. йыл_мин=0.3      | Урт. йыл._макс=10.8
| Янв_а_макс=4.7      | Янв_а_мин=−43.2
| Фев_а_макс=5.8      | Фев_а_мин=−40.1
| Мар_а_макс=18.9     | Мар_а_мин=−36.8
| Апр_а_макс=31.3     | Апр_а_мин=−26.0
| Май_а_макс=36.5     | Май_а_мин=−5.7
| Июн_а_макс=39.8     | Июн_а_мин=−0.7
| Июл_а_макс=41.6     | Июл_а_мин=4.9
| Авг_а_макс=40.9     | Авг_а_мин=−0.9
| Сен_а_макс=38.0     | Сен_а_мин=−5.3
| Окт_а_макс=27.0     | Окт_а_мин=−19.8
| Ноя_а_макс=19.2     | Ноя_а_мин=−35.7
| Дек_а_макс=8.1      | Дек_а_мин=−39.2
| Йыл_а_макс=41.6     | Йыл_а_мин=−43.2
|}}

== Халыҡ үҙгәреүе ==
{{ Население | Оренбург }}

Милли составы.
2010 иҫәп алыу буйынса Ырымбурҙың милли составы<ref name="etnicheski">[http://www.admin.orenburg.ru/background/Itogi_perepisi/ Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120927042259/http://www.admin.orenburg.ru/background/Itogi_perepisi/ |date=2012-09-27 }}</ref>
{| class="prettytable"
|-class=""
!Халыҡ
!Һан, кеше
! милләтте әйткән кешеләрҙән %
|-
|[[урыҫтар]]
| align="right" |444 470
| align="right" |83,45 %
|-
|[[татарҙар]]
| align="right" |41 451
| align="right" |7,78 %
|-
|[[ҡаҙаҡтар]]
| align="right" |10 796
| align="right"|2,03 %
|-
|[[украиндар]]
| align="right" |10 502
| align="right" |1,97 %
|-
|[[башҡорттар]]
| align="right" |5 890
| align="right" |1,10 %
|-
|[[әрмәндәр]]
| align="right" |3 378
| align="right" |0,63 %
|-
|[[мордвалар]]
| align="right" |2 750
| align="right" |0,52 %
|-
|башҡа милләттәр
| align="right" |13 409
| align="right" |2,52 %
|-
|Милләттен әйткән дөйөм халыҡ
| align="right" |532 646
| align="right" |100,0 %
|-
|Ырымбурҙа йәшәүсе дөйөм халыҡ
| align="right" |548 331
|-
|Ырымбур ҡала округында йәшәгән дөйөм халыҡ
| align="right" |563 900
|-
|}

== Транспорты ==
Ырымбур — эре транспорт төйөнө.Ҡалала [[Һамар]]ға, [[Орск]]ийға, [[Уральск]]ийға, Аҡтүбәгә, [[Өфө]]гә барған юлдар киҫешә. Ҡала аша федераль юл [[Ҡазан (ҡала)]] — Ырымбур — [[Аҡбулаҡ районы|Аҡбулак]] — «Ҡаҙағстан сиге» үтә.

Поездар Мәскәүгә, Екатеринбургҡа, Өфөгә, Һамарға, Силәбгә, Киевҡа, Адлерға, Ташкентҡа, Астанаға, Бишкәккә йөрөй. Ҡала яны электропоездары [[Новосергиевка районы|Новосергиевка]], [[Аҡбулаҡ районы|Аҡбулаҡ]], [[Ҡыуандыҡ районы|Ҡыуандыҡ]], [[Һарыҡташ районы|Һарыҡташ]], [[Һаҡмар районы|Һаҡмарға]] йөрөй.

Ҡалала ике аэродром: хәрби (Ырымбур-2, Төнъяк) һәм [[Юрий Гагарин исемендәге Ырымбур Аэропорты|Гагарин исемендәге аэропорт]]. Аэропортта «Ырымбур авилинялары» (OrenAir) теркәлгән.
===Ырымбур тимер юл вокзалы===
'''Ырымбур станцияһы''' — Көньяҡ-Урал тимер юлының Ырымбур бүлексәһе станцияһы. Адресы: 460006, Ырымбур, Привокзальная площадь, 1.
Ырымбурға тиклем тимер юлы 1877 йылда һалына. [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]] Ырымбур станцияһының беренсе пассажиры тип һанала.
<div class="NavFrame collapsed">
  <div class="NavHead">Рейстар </div>
  <div class="NavContent">
{|  border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; float: center;"
|-
! style="background: #efefef; border-bottom: px solid gray;" | '''№ '''
! style="background: #efefef; border-bottom: px solid gray;" | '''Маршрут'''
! style="background: #efefef; border-bottom: px solid gray;" | '''№'''
! style="background: #efefef; border-bottom: px solid gray;" | '''Маршрут'''
|-
| 5 || [[Ташкент]] — [[Мәскәү, Ҡазан вокзалы]] || 6 || [[Мәскәү, Ҡазан вокзалы]] — [[Ташкент]]
|-
| 17 || [[Бишкек 2|Бишкек]] — [[Мәскәү, Ҡазан вокзалы]] || 18 || [[Мәскәү, Ҡазан вокзалы]] — [[Бишкек 2|Бишкек]]
|-
| 27 || [[Бишкек 2|Бишкек]] — [[Мәскәү, Ҡазан вокзалы]] || 28 || [[Мәскәү, Ҡазан вокзалы]] — [[Бишкек 2|Бишкек]]
|-
| 31 "Оренбуржье" || Ырымбур — [[Мәскәү, Ҡазан вокзалы]] || 32 "Оренбуржье" || [[Мәскәү, Ҡазан вокзалы]] — Ырымбур
|-
| 107 || [[Астана]] — [[Киев]] || 108 || [[Киев]] — [[Астана]]
|-
| 113 || [[Силәбе]] — [[Кисловодск (станция)|Кисловодск]] || 114 || [[Кисловодск (станция)|Кисловодск]] — [[Силәбе]]
|-
| 121 || [[Екатеринбург-Пассажирский|Екатеринбург]] — Ырымбур || 122 || Ырымбур — [[Екатеринбург-Пассажирский|Екатеринбург]]
|-
| 131 || [[Орск (станция)|Орск]] — [[Мәскәү, Ҡазан вокзалы]] || 132 || [[Мәскәү, Ҡазан вокзалы]] — [[Орск (станция)|Орск]]
|-
| 241* || [[Иркутск-Пассажирский|Иркутск]] — [[Адлер (станция)|Адлер]] || 242* || [[Адлер (станция)|Адлер]] — [[Иркутск-Пассажирский|Иркутск]]
|-
| 249* || [[Новокузнецк (станция)|Новокузнецк]] — [[Адлер (станция)|Адлер]] || 250* || [[Адлер (станция)|Адлер]] — [[Новокузнецк (станция)|Новокузнецк]]
|-
| 251* || [[Барнаул (станция)|Барнаул]] — [[Адлер (станция)|Адлер]] || 252* || [[Адлер (станция)|Адлер]] — [[Барнаул (станция)|Барнаул]]
|-
| 269* || [[Благовещенск (станция)|Благовещенск]] — [[Адлер (станция)|Адлер]] || 270* || [[Адлер (станция)|Адлер]] — [[Благовещенск (станция)|Благовещенск]]
|-
| 273* || [[Северобайкальск (станция)|Северобайкальск]] — [[Адлер (станция)|Адлер]] || 274* || [[Адлер (станция)|Адлер]] — [[Северобайкальск (станция)|Северобайкальск]]
|-
| 343 || [[Силәбе]] — [[Адлер (станция)|Адлер]] || 344 || [[Адлер (станция)|Адлер]] — [[Силәбе]]
|-
| 365/366 || [[Силәбе]] — [[Ташкент]] || 365/366 || [[Ташкент]] — [[Силәбе]]
|-
| 381/382 || [[Өфө (станция)]] — [[Ташкент]] || 381/382 || [[Ташкент]] — [[Өфө (станция)]]
|-
| 483* || [[Астана]] — [[Адлер (станция)|Адлер]] || 484* || [[Адлер (станция)|Адлер]] — [[Астана]]
|-
| 519* || [[Орск (станция)|Орск]] — [[Анапа (станция)|Анапа]] || 520* || [[Анапа (станция)|Анапа]] — [[Орск (станция)|Орск]]
|-
| 545* || [[Орск (станция)|Орск]] — [[Адлер (станция)|Адлер]] || 546* || [[Адлер (станция)|Адлер]] — [[Орск (станция)|Орск]]
|-
| 629 || Ырымбур — [[Самара (станция)|Самара]] || 630 || [[Самара (станция)|Самара]] — Ырымбур
|}
{{clear}}
  </div>
</div>
<gallery>
Файл:Trainstation orenburg.jpg| [[Ырымбур (станция)|Ырымбур вокзалы]]
File:Главные железнодорожные мастерские на станции Оренбург (1901).jpg |[[Ырымбур (станция)|Ырымбур станцияһы]] оҫтаханалары, 1901 йыл
</gallery>

== Ырымбурҙың мәсеттәре ==
{{шуҡ|Ырымбур тарихи мәсеттәре}}
# Меновнин мәсете — 1930 йылда ябыла, Меновой двор комплексы менән бергә һүтелгән
# ''1-се йәмиғ мәсете'' — 1930 йылда ябыла, йортта кешеләр йәшәй
# [[Каруанһарай]] (''2-се йәмиғ мәсете'')
# Ырымбур Үҙәк мәсете (''3-сө йәмиғ мәсете'')
# ''4-се йәмиғ мәсете''—1930 йылда ябыла., йорт хәрби госпиталь биләмәһендә урынлаша
# Сөләймәниә мәсете (''5-се йәмиғ мәсете'')
# [[Хөсәйениә мәсете]] (''6-сы йәмиғ мәсете'')
# [[Рамаҙан мәсете (Ырымбур)]] (''7-се йәмиғ мәсете'')
[[Файл:Stamp of Russia 2013 No 1715 Orenburg shawl.jpg|thumb|right|Ырымбур мамыҡ шәле <small>[[Рәсәй Почтаһы]] маркаһы, 2013 йыл, {{ЦФА|1715}}</small>]]

== Сәнәғәт ==
Ҡалала газ эшкәртеү, машиналар төҙөү сәнәғәте әһәмиәтле:
# Полимер торбалар заводы
# [[Интер РАО ЕЭС]]тын федераль селттәр компанияһы филиалы
# [[Башнефть]]тең «Оренбургнефтепродукт» Асыҡ Акционерҙар Йәмғиәте АЗСтар һәм базалар
# «Гидропресс» [[ААЙ|Асыҡ Акционерҙар Йәмғиәте]]
# «Нефтемаслозавод» [[ААЙ|Асыҡ Акционерҙар Йәмғиәте]]
# «Оренбург Водоканал» Яуаплығы Сикләнғән Йәмғиәте («[[Росводоканал]]» холдингы составында)

== Ырымбур менән бәйле шәхестәр ==
* Абдрашитов Шамиль Мунасыпович — лётчик, [[Советтар Союзы Геройы]]
* Авдеев Михаил Васильевич(1821—1876) — урыҫ [[беллетрист]] һәм [[критик]]
* Байтурсынов Ахмет (каз. Ахмет Байтұрсынұлы) (1873—1937) — [[ҡаҙаҡ]] йәмәғәтсеһе, ғалим.
* Бардин Гарри Яковлевич — СССР режиссёр-мультипликаторы
* Берг Аксель Иванович — СССР адмиралы, академиғы, рәсәй радиолокация нигеҙләүсе, [[Рәсәй Федерацияһы Ҡурғау министрлығы|СССР-ҙын Ҡурғау министры]] урынбаҫары.
* [[Биксурин Мирсалих Мирсәлим улы]] - Башҡортостандың мәғариф тарихында, фән һәм мәҙәниәт үҫешендә үҙенсәлекле эҙ ҡалдырған эшмәкәр
* Бларамберг Павел Иванович — урыҫ композитор
* Борцов Виктор Андреевич —РСФСРҙын халыҡ артисы (1989)
* Броневой Леонид Сергеевич — СССР актёры
* Бурба Александр Адольфович (1918—1984) — ғалим-химик, [[Ырымбур дәүләт университеты]]ның беренсе ректоры (1971—1983)
* Войнов Василий Иванович —врач-нейрохирург, СССРҙын халыҡ табибы
* [[Гагарин Юрий Алексеевич]], Ырымбур Ҡыҙыл байраҡлы юғары хәрби авиация училещеһында 1955 йылдан 1957 йылға тиклем уҡыған.
* Горкин Александр Фёдорович —СССР-ҙын Юғары Суды рәйесе
* Гузеева Лариса Андреевна — РФ атҡаҙанған артисткаһы (1994)
* Гринцер Сергей Григорьевич — Ырымбур губерна ветеринары (1898—1902), впоследствии торгпред СССР в Италии (1923—1924)
* [[Даль Владимир Иванович]], урыҫ языусыһы 1833—1841 йылдарҙа Ырымбурҙа йәшәгән
* Джангильдин Алиби Тогжанович (каз. Әліби Тоқжанұлы Жанкелдин, 1884—1953) — [[ҡаҙаҡ]] революционер
* Доброскок Дмитрий Михайлович — спортсмен
* Доброскок Александр Михайлович — спортсмен
* [[Дутов, Александр Ильич|Дутов Александр Ильич]] (1879—1921) — генерал-лейтенант, атаман 
* [[Муса Йәлил|Йәлил Муса]] - татар яҙыусыһы, совет шағиры. [[Ырымбур өлкәһе]]ндә тыуып, Ырымбурҙа [[Хөсәйениә мәсете|Хөсәйениә мәҙрәсәһе]]ндә һәм Татар халыҡ мәғариф институтында уҡыны. 
* [[Фәрит Иҙрисов]], Башҡортостандын халыҡ артисы, композитор, [[Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гимны]] авторы Ырымбурҙа тыуҙы.
* Карпов Владимир Васильевич — Советттар союзы геройы
* [[Кузнецов, Сергей Борисович|Кузнецов Сергей Борисович]] —композитор
* Маленков Георгий Максимилианович, 1953-1955 йылдарҙа СССР-ҙың Министрҙар Советы Рәйесе. Ырымбурҙа тыуған.
* [[Мартынюк, Георгий Яковлевич|Мартынюк Георгий Яковлевич]] — актёр 
* [[Мильков, Фёдор Николаевич]] —географ, ландшафтовед. 
* [[Перовский, Василий Алексеевич|Перовский Василий Алексеевич]] —губернатор 
* [[Поляничко, Виктор Петрович|Поляничко Виктор Петрович]] — 1972—78 йылдарҙа —КПССтыг Ырымбур обкомы башлығы
* [[Пряников, Александр Алексеевич|Пряников Александр Алексеевич]] — телеведущий, шоумен
* [[Раевский, Иосиф Моисеевич|Раевский Иосиф Моисеевич]] (1901—1972) — актёр, режиссёр 
* [[Ростропович Мстислав Леопольдович]] —музыкант, дирижёр. Мстислав һәм Леополдь Растроповичтар ғәиләhe Ырымбурҙа йәшәгән. 
* [[Семёнов Григорий Михайлович]] (1890—1946) — казак атаманы 
* [[Сёмин Юрий Павлович]] — СССР футболисты
* [[Фёдоров Евграф Степанович]] —минералог
* [[Филатова Людмила Павловна]] — опера йырсыһы
* [[Владимир Флейшер|Флейшер, Владимир Натанович]] 
* [[Черномырдин Виктор Степанович]] - Ырымбур өлкәһендә тыуып, Ырымбурҙа «[[Газпром етештереү Ырымбур|Ырымбур газ етештереү заводы]]» директоры булып эшләгән.
* Чибилёв Александр Александрович — РФА член-корреспонденты
* [[Диваев Әбүбәкер Әхмәтйән улы]] (1855-1933) - төркиәтсе, башҡорт этнографы.

== Галерея ==
<gallery>
Файл:Drama theatre. Orenburg.jpg|М. Горький исемендәге драма театры
Файл:Orenburg Main mosque.jpg|Ырымбурҙын собор мәсете
Файл:Orenburg Ramazan mosque.jpg|Рамазан мәсете
Файл:Bridge_in_Orenburg.jpg |[[Яйыҡ]] аша [[күпер]]
</gallery>

== Шулай уҡ карағыҙ ==
* [[Ырымбур экспедицияһы]]
* [[Ырымбур губернаһы]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.orenburg.ru/ Ырымбур хакимиәте сайтынан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050921211210/http://www.orenburg.ru/ |date=2005-09-21 }}
* [http://www.spravedlivo-online.ru/communication/blog/blog.php?page=post&blog=spr-online&post_id=13131 «Ырымбур миңә ғаилә һәм ҡанат бирҙе», Ю. Гагарин]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://orenburg.jsprav.ru/muzei/ Ырымбур Музейы]
* [http://www.orenbash.ru/ Ырымбур башҡорттары. Тарих. Мәҙәниәт. Этнография. Махсус сайт. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130616081336/http://orenbash.ru/ |date=2013-06-16 }}
* [http://www.dissercat.com/content/bashkiry-vostochnogo-orenburzhya-istoriya-rasseleniya-rodoplemennaya-struktura-khozyaistvo Ырымбур өлкәһенең көнсығышы башҡорттары ]
* [https://timeskaner.ru/russia/orenburg.html Теүәл ваҡытын ырымбурҙа]
{{Башҡорттар һаны буйынса Рәсәй тораҡ пункттары}}
{{Рәсәйҙең 50 иң ҙур ҡалаһы}}
{{ Ырымбур}}

[[Категория:Ырымбур губернаһы]]
[[Категория:Ырымбур өлкәһе ҡалалары]]
[[Категория:Ырымбур]]
[[Категория:Ырымбур өлкәһе район үҙәктәре]]
[[Категория:XVIII быуатта нигеҙләнгән ҡалалар]]
[[Категория:Һаҡмар буйындағы тораҡ пункттар]]
[[Категория:Рәсәй субъекттары баш ҡалалары]]
[[Категория:Исемдәре алыштырылған тораҡ пункттар]]
Ырымбур () — Рәсәйҙәге ҡала. Көньяҡ Уралда, Һаҡмар менән Яйыҡ ҡушылған ерҙә урынлашҡан.

1744—1919 йылдарҙа Ырымбур губернаһы үҙәге, 1920—1925 йылдарҙа Ҡаҙаҡ АССР-ының баш ҡалаһы, 1934 йылдан Ырымбур өлкәһенең һәм бер үк ваҡытта Ырымбур районының үҙәге (составына инмәй).

 Тарихы 
1735 йылда Ырымбур экспедицияһы нигеҙендә Ур йылғаһының тамағында Ырымбур тигән ҡәлғә ҡорола башлай. Әммә был урын ҡала өсөн яраҡһыҙ тип табыла. Ҡаланы Яйыҡ буйындағы Ҡыҙылтау янына күсереп ҡарайҙар. Был урын да ҡала өсөн уңышһыҙ булып сыға.

1742 йылда тәүге урынынан 300 км алыҫлыҡта, Яйыҡ йылғаһы буйында, хәҙерге Ырымбур ҡалаһына нигеҙ һалына. Ыр тамағындағы Ырымбур ҡәлғәһенең исеме бында күсеп килә. Урындағы ҡалған ҡәлғәне Орск тип атайҙар.

Шулай итеп, Ырымбур атамаһы Ыр йылғаһының исеменән һәм немецсә «бург» (ҡала) һүҙенән алынған.
Губерна үҙәге (1744—1919)

1744—1919 йылдарҙа Ырымбур губернаһы үҙәге. 1919 йылға тиклем Ырымбур Рәсәйҙең көнсығыштағы иң эре ҡалаһы.

1842 йылда ҡалала башҡорт-мишәр ғәскәрҙәре идаралығы йорто Каруанһарай төҙөлә.

1877 йылда Ырымбурға тиклем тимер юлы һалына, Ырымбур тимер юл вокзалы асыла.

1899 йылда ҡалала беренсе электр станцияһы ток бирә.

1890—1906 йылдарҙа Урта Азия тимер юлы төҙөлә.

1891—1920 йылдарҙа ҡалала Хөсәйениә мәҙрәсәһе эшләгән. Унда Сәғит Агиш, Ғабдулла Амантай, Авзал Таһиров һәм башҡа күренекле кешеләр уҡыған.

1906 йылда Ырымбур-Ташкент тимер юлы сафҡа индерелә.

1905 йылда Урта Азия тимер юлы оҫтаханаһы заводы (хәҙерге «Рәсәй тимер юлдары» ААЙ Локомотив ремонтлау заводы) төҙөлә.

1905 йылда Татар театры асыла.

Ырымбурҙа башҡорт ҡоролтайҙары
1917 йылдың 20—27 июлендә Ырымбур ҡалаһында I Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы үтә.

1917 йылдың 8—20 декабрендә Ырымбур ҡалаһында III Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы үтә.

I һәм II Бөтә башҡорт ҡоролтайы Башҡорт өлкә (үҙәк) шураһын (советын) төҙөү һәм «Башҡорт» гәзитен сығарыу тураһында ҡарар ҡабул итәБашҡортостан энциклопедияһында Башҡорт шураһы. III Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайында Башҡорт хөкүмәте төҙөлә.

1919 йылда ҡалала Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы төҙөү тураһында Декретҡа ҡул ҡуйыла. Каруанһарай–  Башҡорт АССР-ның беренсе Хөкүмәте урынлашҡан йорт.

1920 йылда ҡалала Ҡырғыҙ АССР-ы төҙөү тураһында Декретҡа ҡул ҡуйыла.

1920—1925 йылдарҙа Ҡаҙағстандың беренсе баш ҡалаһы була.
1921—1936 йылдарҙа ҡалала Ырымбур башҡорт педагогия техникумы булдырыла. Уны Зәйнәб Биишева, Баязит Бикбай һәм башҡа күренекле кешеләр тамамлаған.

1920 йылдарҙа Ҡыҙылдар  ғәскәрендәге татарҙарға һәм башҡорттарға һәйкәл ҡуйыла.

Урта Волга крайы составында (1929-1934)
1929-1934 Ырымбур ҡалаһы  составында була.

Чкалов (1938-1957)

1938—1957 йылдарҙа ҡала совет осоусыһы Валерий Чкалов исемен йөрөткән. Ләкин Валерий Чкалов Ырымбур өлкәһендә тыумаған һәм бер тапҡыр ҙа Ырымбур яҡтарында булмаған.

1939 йылда Ырымбур мамыҡ шәлдәре фабрикаһы асыла, Ырымбур — шәлдәр һәм яулыҡтар етештереүсе.

1941 йылда Ырымбурға Ленинградтан 47-се Авиаремонт заводы эвакуацияллана. Ошо завод нигеҙендә Ырымбур машиналар төҙөү заводы асыла (хәҙерге «Стрела» производство берекмәһе). Һуғыш ваҡытында завод 1595 самолёт сығара (Ут-2, Ут-2М, Як-6 (конструктор А. С. Яковлев), Ще-2). Һуғыштан һуң заводта Ми-1 вертолёттар; А-2 (КБ Антонова), Це-25 (конструктор П. В. Цибин), Як-14 (КБ А. С. Яковлева) планерҙар; По-2 (КБ Н. Н. Поликарпова) самолёттар; Ил-10М (КБ С. В. Ильюшина) штурмовик-бомбардировщиктар сығарыла. 1950—1980 йылдарҙа заводта 8К11, 8К63, 8К84 баллистик ракеталарын сығаралар. 1990-сы йылдарҙан Ка-226 вертолёты сығарыла  сайты . .

Ырымбур

1966 йылдың ноябрендә 13-сө скважина газ бирә. Ошо көн Ырымбур нефть-газконденсатлы ятҡылығын асыу көнөГазпром етештереү Ырмыбур ЯСЙ сайты тип иҫәпләнә.

1969 ҡалала Һаҡмар ТЭЦ-ы төҙөлә (хәҙерге Рәсәй селтәренең «Оренбурэнерго» ЯСЙ нигеҙ ойошмаһы).

1974 йылда Ырымбур-Зәй (Татарстан) газ торба үткәргесе сафҡа индерелә.

1974 йылда Ырымбур газ эшкәртеү заводының беренсе өлөшө сафҡа индерелә. 1974 йылда Ырымбур газ эшкәртеү заводының икенсе, 1978 йылда өсөнсө өлөштәре сафҡа индерелә.

1978 йылда уникаль Ырымбур гелий комплексы сафҡа индерелә.

1979—1982 йылдарҙа «Инвертор» заводы төҙөлә. Ул атом станциялары өсөн электр, быралау һәм нефть эшкәртеү йыһаздары етештереүсе була .

 Административ ҡоролошо 
Ҡала өс баҫҡыслы ҡоролоштан тора. Ырымбур Төньяҡ һәм Көньяҡ округтарына бүленәАдминистративные округа с официального сайта г. Оренбурга :
Үҙ сиратында Төньяҡ округ Сәнәғәт һәм Дзержинск райондарына, ә Көньяҡ — Ленин һәм Үҙәк райондарына бүленә.
Төньяҡ округ составына 5 ауыл пункты ла инә: Ҡарғалы, Самородово, Краснохолм, Пруды, Поповка, 2012 йылдың 1 ғинуарына унда — 15.6 мең кеше йәшәй.
Көньяҡ округҡа Городище ауылы, Бердянка һәм Аҫҡы Һаҡмар ҡасабалары инә.

 Ырымбурҙың райондары 
Беловка, Кузнечный, Пугачи, Овчинный городок, Аренда, Красный городок, Северный, Восточный, Форштадт, Ҡарғалы, Новостройка, Хлебный городок, Ситцевый посёлок (Ситцовка), Пороховые, Бәрҙе, Новая слободка, Степной, Маяк
 Бәрҙе () — Ырымбур ҡалаһының тарихи районыПосёлок Бёрды . Административ яҡтан Төньяҡ округта урынлашҡан. Ҡаланың Tөньяҡ-көнсығышында, Һаҡмар ярында ята. Бәрҙе исеме йылға атамаһынан бирелгән. Башҡорт телендә «бәрҙе» — балыҡ төрөО Бердах.Ошо урында 1742 йылдан Бердская станицаһы урынлашҡан. Крәҫтиәндәр Һуғышы ваҡытында ошо урында Емельян Пугачевтың штабы булған. Капитан ҡыҙы әҫәре өсөн мәғлүмәт әҙләгәндә, станицала А. С. Пушкин булып киткән. 1960-сы йылдарҙа Ырымбур ҡалаһына индерелә. Районда Салауат Юлаев урамы бар.
 Маяк, Подмаячный — Ырымбурҙың Промышленный районындағы биҫтә. Күп енәйәттәр менән билдәле .
 Новая слободка — Ырымбур ҡалаһының тарихи районыГостиный двор журналы . Ҡаланың үҙәгендә ята. Хәҙерге Комсомольская, Постникова, Цвилинга урамдары менән сикләнгән.
Беловка—Ырымбурҙың тарихи районы. Белов тигән купец исеменән. Ул XX быуатта ошо урында «Вокзал» ҡорамаһы төҙөгән. Унда һәр кис музыка уйнап торғанБеловка. Беловканың архитектура ансамбле башлыса XVIII—XIX быуаттарҙа төҙөлгән йорттарҙан тораhttp://www.rutraveller.ru/place/14623 Беловканың архитектура ансамбле XVIII—IXX быуаттарҙа төҙөлгән йорттарҙан тора. Административ яҡтан Көньяҡ округы Үҙәк районында урынлашҡан.
Ростоши — Ырымбурҙын биҫтәһе. Район янында Рәсәйҙең стратегик ракета ғәскәрҙәренең 31-й ракет армияһы урынлашҡан. Микрорайон 1990 йылда «Оренбурггазпром» менән Старые Ростоши ауылында төҙөлә. Нежинское шоссеһы артынан, Юрий Гагарин исемендәге Ырымбур Аэропорты юлына барған янында ята. Бизнесс-кластағы 1500 коттедж бар. Ростоша — урыҫ теленән: уральская равнина, промытая весенней водой и разделяющая невысокие холмы (В. И. Даль). Урамдары: Цветной бульвар, Газпром, Берёзовая ростошь, Долинная, Раздольная, Ростошинская, Садовое Кольцо, Славы, Успенская, Черёмуховая. 2011 йылда биҫтәлә өлкә буйынса Рәсәй Федерацияһы федераль именлек хеҙмәтенең Сикте һаҡлау идаралығының Йорттар комплексы асыла .

 Юғары уҡыу йорттары 
 Ырымбур дәүләт аграр университеты 1930 йылда Ырымбур ауыл хужалығы институты булараҡ асыла.
 Ырымбур дәүләт медицина академияһы Вөйөк Ватан Һуғышы ваҡытында, 1944 йылда асыла.
 Ырымбур дәүләт менеджмент институты 1991 йылда асыла, 2015 йылда ябыла. Ырымбур дәүләт университетына ҡушыла (реорганизация).
 Ырымбур дәүләт педагогия университеты 1919 йылда Ырымбур халыҡ мәғарифы институты булараҡ асыла.
 Ырымбур дәүләт университеты
 Губкин ис.Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты Ырымбур филиалы
 Ростроповичтар исемендәге Ырымбур дәүләт сәнғәт институты
 Кутафин ис. Мәскәү дәүләт юридик академияһы Ырымбур институты
 Һамар дәүләт тимер юлдар университетының Ырымбур институты
 Ырымбур юғары зенит ракет училещеһы (хәрби институт), ябылған
 Ырымбур Ҡыҙыл байраҡлы юғары хәрби авиация училещеһы (хәрби институт), ябылған
 Ырымбур башҡорт педагогия техникумы, ябылған.
 Рәсәй Президенты ҡарамағындағы Халыҡ хужалығы һәм дәүләт хеҙмәте академияһы(РАНХиГС) филиалы. 1998 йылда асыла.

 Сәнғәт һәм мәҙәниәт 
 М. Горький исемендәге драма театры (1997 йылдан баш режиссёр Исрафилов Рифҡәт Вәкил улы)
 Дәүләт өлкә музыкаль комедия театры
 Ҡурсаҡ театры
 «Пьеро» муниципаль ҡурсаҡ театры
 Мирхәйҙәр Фәйзи исемендәге Татар дәүләт драма театры (1905 йылда асылған)
 Урыҫ халыҡ академия хоры
2007 йылдың 30 июлендә Ырымбурҙың Милли ауылында башҡорт йорт-музейы асылған.Ырымбурҙың Милли ауылында йорт-музей тураһында 

География
Ырымбур –Башҡортостандын баш ҡалаһы Өфөгә иӊ яҡын сиктәш төбәктәр үҙәге.

 Климаты 
Ырымбурҙың климаты  уртаса континенталдән ҡырҡа континенталгә күсеүсән  . Йәй эҫе һәм ҡоро: йылына биш ай уртаса көнлөк температура +15 °C тора; ҡыш артыҡ һыуыҡ түгел, максималь ҡар ҡатламы февралдә (23 см). Аяҙ, болотло һәм яуым-төшөмлө көндәр йылына ярашлы рәүештә - 157, 176 һәм 32. Температура көндөң ваҡытына һәм ел йүнәлешенә ҡарап үҙгәреүсән. Йәйгеһен температура +40 °C-ҡа етеүе мөмкин,  +5 °C-ҡа тиклем төшкән сағы ла була. Көҙ иртә, яҡынса сентябрҙең икенсе яртыһында килә, ҡыш ноябрҙә башлана. Яҙ март аҙағында башланыусан, мәгәр һауа торошо тотороҡло түгел, хатта май аҙағында һыуыҡ булғылай. Ҡыш һауа торошо еңелсә һалҡындан ҡаты һыуыҡҡа тиклем үҙгәреүсән, ҡайһы саҡ епшетеп ала йәки −40 °C-ҡа еткән ҡаты һыуыҡтар була.

Ырымбурҙың йыллыҡ уртаса климат күрһәткестәре:
 йыллыҡ уртаса температура — +5,0С,
 йыллыҡ уртаса ел тиҙлеге — 4,3 м/с
 йыллыҡ уртаса һауа дымлылығы — 68 %

 Халыҡ үҙгәреүе 

Милли составы.
2010 иҫәп алыу буйынса Ырымбурҙың милли составыИтоги Всероссийской переписи населения 2010 года 
ХалыҡҺан, кеше милләтте әйткән кешеләрҙән %урыҫтар444 47083,45 %татарҙар41 4517,78 %ҡаҙаҡтар10 7962,03 %украиндар10 5021,97 %башҡорттар5 8901,10 %әрмәндәр3 3780,63 %мордвалар2 7500,52 %башҡа милләттәр13 4092,52 %Милләттен әйткән дөйөм халыҡ532 646100,0 %Ырымбурҙа йәшәүсе дөйөм халыҡ548 331Ырымбур ҡала округында йәшәгән дөйөм халыҡ563 900

 Транспорты 
Ырымбур — эре транспорт төйөнө.Ҡалала Һамарға, Орскийға, Уральскийға, Аҡтүбәгә, Өфөгә барған юлдар киҫешә. Ҡала аша федераль юл Ҡазан (ҡала) — Ырымбур — Аҡбулак — «Ҡаҙағстан сиге» үтә.

Поездар Мәскәүгә, Екатеринбургҡа, Өфөгә, Һамарға, Силәбгә, Киевҡа, Адлерға, Ташкентҡа, Астанаға, Бишкәккә йөрөй. Ҡала яны электропоездары Новосергиевка, Аҡбулаҡ, Ҡыуандыҡ, Һарыҡташ, Һаҡмарға йөрөй.

Ҡалала ике аэродром: хәрби (Ырымбур-2, Төнъяк) һәм Гагарин исемендәге аэропорт. Аэропортта «Ырымбур авилинялары» (OrenAir) теркәлгән.
Ырымбур тимер юл вокзалы
Ырымбур станцияһы — Көньяҡ-Урал тимер юлының Ырымбур бүлексәһе станцияһы. Адресы: 460006, Ырымбур, Привокзальная площадь, 1.
Ырымбурға тиклем тимер юлы 1877 йылда һалына. Лев Николаевич Толстой Ырымбур станцияһының беренсе пассажиры тип һанала.
  Рейстар 
   №  Маршрут № Маршрут 5  Ташкент — Мәскәү, Ҡазан вокзалы  6  Мәскәү, Ҡазан вокзалы — Ташкент 17  Бишкек — Мәскәү, Ҡазан вокзалы  18  Мәскәү, Ҡазан вокзалы — Бишкек 27  Бишкек — Мәскәү, Ҡазан вокзалы  28  Мәскәү, Ҡазан вокзалы — Бишкек 31 "Оренбуржье"  Ырымбур — Мәскәү, Ҡазан вокзалы  32 "Оренбуржье"  Мәскәү, Ҡазан вокзалы — Ырымбур 107  Астана — Киев  108  Киев — Астана 113  Силәбе — Кисловодск  114  Кисловодск — Силәбе 121  Екатеринбург — Ырымбур  122  Ырымбур — Екатеринбург 131  Орск — Мәскәү, Ҡазан вокзалы  132  Мәскәү, Ҡазан вокзалы — Орск 241*  Иркутск — Адлер  242*  Адлер — Иркутск 249*  Новокузнецк — Адлер  250*  Адлер — Новокузнецк 251*  Барнаул — Адлер  252*  Адлер — Барнаул 269*  Благовещенск — Адлер  270*  Адлер — Благовещенск 273*  Северобайкальск — Адлер  274*  Адлер — Северобайкальск 343  Силәбе — Адлер  344  Адлер — Силәбе 365/366  Силәбе — Ташкент  365/366  Ташкент — Силәбе 381/382  Өфө (станция) — Ташкент  381/382  Ташкент — Өфө (станция) 483*  Астана — Адлер  484*  Адлер — Астана 519*  Орск — Анапа  520*  Анапа — Орск 545*  Орск — Адлер  546*  Адлер — Орск 629  Ырымбур — Самара  630  Самара — Ырымбур

  

 Ырымбурҙың мәсеттәре 

 Меновнин мәсете — 1930 йылда ябыла, Меновой двор комплексы менән бергә һүтелгән
 1-се йәмиғ мәсете — 1930 йылда ябыла, йортта кешеләр йәшәй
 Каруанһарай (2-се йәмиғ мәсете)
 Ырымбур Үҙәк мәсете (3-сө йәмиғ мәсете)
 4-се йәмиғ мәсете—1930 йылда ябыла., йорт хәрби госпиталь биләмәһендә урынлаша
 Сөләймәниә мәсете (5-се йәмиғ мәсете)
 Хөсәйениә мәсете (6-сы йәмиғ мәсете)
 Рамаҙан мәсете (Ырымбур) (7-се йәмиғ мәсете)
thumb|right|Ырымбур мамыҡ шәле Рәсәй Почтаһы маркаһы, 2013 йыл, 

 Сәнәғәт 
Ҡалала газ эшкәртеү, машиналар төҙөү сәнәғәте әһәмиәтле:
 Полимер торбалар заводы
 Интер РАО ЕЭСтын федераль селттәр компанияһы филиалы
 Башнефтьтең «Оренбургнефтепродукт» Асыҡ Акционерҙар Йәмғиәте АЗСтар һәм базалар
 «Гидропресс» Асыҡ Акционерҙар Йәмғиәте
 «Нефтемаслозавод» Асыҡ Акционерҙар Йәмғиәте
 «Оренбург Водоканал» Яуаплығы Сикләнғән Йәмғиәте («Росводоканал» холдингы составында)

 Ырымбур менән бәйле шәхестәр 
 Абдрашитов Шамиль Мунасыпович — лётчик, Советтар Союзы Геройы
 Авдеев Михаил Васильевич(1821—1876) — урыҫ беллетрист һәм критик
 Байтурсынов Ахмет (каз. Ахмет Байтұрсынұлы) (1873—1937) — ҡаҙаҡ йәмәғәтсеһе, ғалим.
 Бардин Гарри Яковлевич — СССР режиссёр-мультипликаторы
 Берг Аксель Иванович — СССР адмиралы, академиғы, рәсәй радиолокация нигеҙләүсе, СССР-ҙын Ҡурғау министры урынбаҫары.
 Биксурин Мирсалих Мирсәлим улы - Башҡортостандың мәғариф тарихында, фән һәм мәҙәниәт үҫешендә үҙенсәлекле эҙ ҡалдырған эшмәкәр
 Бларамберг Павел Иванович — урыҫ композитор
 Борцов Виктор Андреевич —РСФСРҙын халыҡ артисы (1989)
 Броневой Леонид Сергеевич — СССР актёры
 Бурба Александр Адольфович (1918—1984) — ғалим-химик, Ырымбур дәүләт университетының беренсе ректоры (1971—1983)
 Войнов Василий Иванович —врач-нейрохирург, СССРҙын халыҡ табибы
 Гагарин Юрий Алексеевич, Ырымбур Ҡыҙыл байраҡлы юғары хәрби авиация училещеһында 1955 йылдан 1957 йылға тиклем уҡыған.
 Горкин Александр Фёдорович —СССР-ҙын Юғары Суды рәйесе
 Гузеева Лариса Андреевна — РФ атҡаҙанған артисткаһы (1994)
 Гринцер Сергей Григорьевич — Ырымбур губерна ветеринары (1898—1902), впоследствии торгпред СССР в Италии (1923—1924)
 Даль Владимир Иванович, урыҫ языусыһы 1833—1841 йылдарҙа Ырымбурҙа йәшәгән
 Джангильдин Алиби Тогжанович (каз. Әліби Тоқжанұлы Жанкелдин, 1884—1953) — ҡаҙаҡ революционер
 Доброскок Дмитрий Михайлович — спортсмен
 Доброскок Александр Михайлович — спортсмен
 Дутов Александр Ильич (1879—1921) — генерал-лейтенант, атаман 
 Йәлил Муса - татар яҙыусыһы, совет шағиры. Ырымбур өлкәһендә тыуып, Ырымбурҙа Хөсәйениә мәҙрәсәһендә һәм Татар халыҡ мәғариф институтында уҡыны. 
 Фәрит Иҙрисов, Башҡортостандын халыҡ артисы, композитор, Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гимны авторы Ырымбурҙа тыуҙы.
 Карпов Владимир Васильевич — Советттар союзы геройы
 Кузнецов Сергей Борисович —композитор
 Маленков Георгий Максимилианович, 1953-1955 йылдарҙа СССР-ҙың Министрҙар Советы Рәйесе. Ырымбурҙа тыуған.
 Мартынюк Георгий Яковлевич — актёр 
 Мильков, Фёдор Николаевич —географ, ландшафтовед. 
 Перовский Василий Алексеевич —губернатор 
 Поляничко Виктор Петрович — 1972—78 йылдарҙа —КПССтыг Ырымбур обкомы башлығы
 Пряников Александр Алексеевич — телеведущий, шоумен
 Раевский Иосиф Моисеевич (1901—1972) — актёр, режиссёр 
 Ростропович Мстислав Леопольдович —музыкант, дирижёр. Мстислав һәм Леополдь Растроповичтар ғәиләhe Ырымбурҙа йәшәгән. 
 Семёнов Григорий Михайлович (1890—1946) — казак атаманы 
 Сёмин Юрий Павлович — СССР футболисты
 Фёдоров Евграф Степанович —минералог
 Филатова Людмила Павловна — опера йырсыһы
 Флейшер, Владимир Натанович 
 Черномырдин Виктор Степанович - Ырымбур өлкәһендә тыуып, Ырымбурҙа «Ырымбур газ етештереү заводы» директоры булып эшләгән.
 Чибилёв Александр Александрович — РФА член-корреспонденты
 Диваев Әбүбәкер Әхмәтйән улы (1855-1933) - төркиәтсе, башҡорт этнографы.

 Галерея 

 Шулай уҡ карағыҙ 
 Ырымбур экспедицияһы
 Ырымбур губернаһы

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 Ырымбур хакимиәте сайтынан 
 «Ырымбур миңә ғаилә һәм ҡанат бирҙе», Ю. Гагарин
 Ырымбур Музейы
 Ырымбур башҡорттары. Тарих. Мәҙәниәт. Этнография. Махсус сайт.  
 Ырымбур өлкәһенең көнсығышы башҡорттары 
 Теүәл ваҡытын ырымбурҙа

Категория:Ырымбур губернаһы
Категория:Ырымбур өлкәһе ҡалалары
Категория:Ырымбур
Категория:Ырымбур өлкәһе район үҙәктәре
Категория:XVIII быуатта нигеҙләнгән ҡалалар
Категория:Һаҡмар буйындағы тораҡ пункттар
Категория:Рәсәй субъекттары баш ҡалалары
Категория:Исемдәре алыштырылған тораҡ пункттар