Туңғатар
{{НП-Россия
 | статус                   = Ауыл
 | башкирское название         = Туңғатар
 | оригинальное название    = {{lang-ru|Тунгатарово}}
 | изображение              = Башкортостан, Тунгатарово - panoramio (1).jpg
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 54
|lat_min = 36
|lat_sec = 04
 | lon_deg                  = 59
|lon_min = 43
|lon_sec = 44
 | CoordAddon               = type:city_region:RU-BA
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | район                    = Учалы районы
 | район в таблице          = Учалы районы{{!}}Учалы
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
| дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
| статус с                 = 
| площадь                  = 
| высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Тунгатарово | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Тунгатарово | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[башҡорттар]]<ref>http://asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls</ref>
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | телефонный код           = 34791
 | почтовый индекс          = 453714
 | цифровой идентификатор   = 80253884005
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
'''Туңғатар''' ({{lang-ru|Тунгатарово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Учалы районы]]ндағы ауыл. [[Туңғатар ауыл Советы (Учалы районы)|Туңғатар ауыл Советы]]ның административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 504 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.
Почта индексы — 453714, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80253884005.

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Учалы (ҡала)|Учалы]]): 42 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Комсомольск (Учалы районы)|Комсомольск]]): 1 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Ҡорама (Учалы районы)|Ҡорама]]): 7 км<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref>

Район үҙәгенән төньяҡ-көнсығышҡа табан 42 км һәм Ҡорама тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 7 км алыҫлыҡта [[Уй (Тубыл ҡушылдығы)|Уй]] йылғаһы буйында урынлашҡан<ref>{{БЭ2013|77449}}</ref>.

== Топонимикаһы ==
«Тунғатар» һүҙе төнгө һаҡсы тигәнде аңлата. Хандар заманында был ауыл халҡы төнгө ҡарауылда торған<!-- [Заки Валиди, 1994: 233]-->.

== Тарихы ==
Туңғатар ауылына [[Себер даруғаһы]] Барын-Табын улусы [[башҡорттар]]ы үҙҙәренең [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] ерҙәрендә нигеҙ һалған.
Тәүге төпләнеүсе 1735—1737 йылғы башҡорт ихтилалында ҡатнашҡан улустың абруйлы кешеһе Туңғатар Ҡорҡасыҡов исеме ауылға бирелгән. Туңғатарҙың улдары, ейәндәре ошо ауылда йәшәгән. Ауыл тәүге тапҡыр [[1785 йыл]]да документтарҙа күрһәтелгән. [[1795 йыл]]да ауылда 48 йортта 268 кеше иҫәпкә алынған. 64 йылдан һуң 94 йорт иҫәпләнгән, унда 378 ир-ат һәм 339 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. 4-се Загорный кантоны Ҡаратабын улусының 1-се йортона Туңғатар ауылы ла ингән. 

[[1841 йыл]]да 89 йортта 733 [[ат]], 120 [[һыйыр]], 714 [[һарыҡ]] һәм 96 [[кәзә]] иҫәпләнгән. 502 кешегә 96 бот ужым һәм 984 бот яҙғы иген сәселгән<ref>{{ИСДБ|страница=13}}</ref>. [[1855 йыл]]ға Туңғатар 7-се Башҡорт кантонының үҙәге булған. Туңғатар ауылында, улус үҙәгендә, ике мәсет, ике башланғыс мәктәп һәм почта станцияһы эшләгән.

[[XX быуат]] башында был ауылды башҡорт антропологияһын һәм этнографияһын өйрәнеүсе [[Сергей Руденко]] күреп киткән. [[1920 йыл]]ғы халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында ауылдың 239 йортонда йәшәгән 1198 кеше теркәлгән<ref>{{БЭ2013|77449}}</ref>.

== Хәҙерге осор ==
Халҡы «Саңғалык диорит карьеры» ААЙ‑нда эшләй. Башланғыс мәктәп (Комсомол урта мәктәбе филиалы), амбулатория, клуб, китапхана, мәсет бар.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||870||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||1198||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||970||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||733||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||601||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||562||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||504||249||255||49,4||50,6
|-
|}
;Милли составы
[[2002 йыл]]ғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, ауыл халҡы — [[башҡорттар]] (98 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}</ref>.

{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Ревизия материалдарында ==
[[1859 йыл]]да Туңғатар ауылында ла рәүиз (йәниҫәп) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана<ref>[https://basharchive.ru/census/reviz/73933/ 1859 йылда үткән ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Әминев Ғималетдин Мортаза улы]] (рус. Аминев Гималетдин Муртазинович; ? − 25.02.1943) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 148-се гвардия артиллерия миномёт полкында пулемёт начальнигы. Ҡыҙылармеец
* [[Кәримова Рәсимә Сәғит ҡыҙы]] (12.03.1939—21.06.2017), Башҡортостан радиоһы һәм телевидениеһының 1959—1999 йылдарҙағы дикторы. [[РСФСР]]-ҙың (1984) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1974) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (2014).
* [[Сиражетдинов Сәлим Билал улы]] (рус. Сиражетдинов Салим Билалович, (1913—24.05.1978) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы. III дәрәжә Дан ордены кавалеры (1945), «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1943) менән бүләкләнгән.
* [[Сиражетдинов Иршат Фәрит улы]] (19.06.1954—15.12.2012), режиссёр. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1989)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/12850-sirazhetdinov-irshat-f-rit-uly Башҡорт энциклопедияһы —Сиражетдинов Иршат Фәрит улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421133403/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/12850-sirazhetdinov-irshat-f-rit-uly |date=2016-04-21 }}{{V|17|06|2019}}</ref>.
* [[Янбаев Марат Салауат улы]] (рус. Янбаев Марат Салаватович; 10.04.1947) — СССР һәм Рәсәй хужалыҡ эшмәкәре, «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы кавалеры. 1990 йылдың 11 октябрендә Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
<gallery>
Табын ырыуының 5-се йыйыны 3.jpg
Табын ырыуының 5-се йыйыны 1.jpg
Табын ырыуының 5-се йыйыны.jpg 
</gallery>2021 йылдың 28 августында Туңғатар ауылында Табын ырыуҙарының 5-се йыйыны үтте

== Урамдары ==
* Ирәндек урамы ({{lang-ru|Ирандыкская улица}})
* Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная улица}})
* Пионер урамы ({{lang-ru|Пионерская улица}})
* Быуа урамы ({{lang-ru|Прудная улица}})
* Уй урамы ({{lang-ru|Уйская улица}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/046/000071.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 20 по Республике Башкортостан]</ref>

== Тирә-яҡ мөхит ==
* Ер-һыу атамалары:
* Үлектәр шишмәһе
* Әүлиә һыуы йылғаһы<ref>[https://vk.com/doc-73607076_317281216?hash=INwlBoOE7UGfkhhUdkWBBi2QVL8ffS8fggrOoQOLqfT&dl=KiWE8k9GLg0xKmMxk4AxLMhMgRAHAVq69iZ8EmLVYVk Башҡортостан Республикаһының топонимдар һүҙлеге]</ref>

== Башҡорт халыҡ ижады информаторҙары ==
* Этимгән. [[1966 йыл]]да [[Учалы районы]] Туңғатар ауылы Йәрмөхәмәтов Абдулла Әлмөхәмәт улынан (1878 йылғы) А. Камалов яҙып алған. Башҡорт халыҡ ижады. ΙΙ том. — Ғилми архив, ф. 3, оп. 63, д. 56, л. 65; БХИ, РЛ, № 138; БПЛ, № 66; БИТ, IIЛ, № 169.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]{{ref-ru}}
* [[Руденко, Сергей Иванович|Руденко С.И]]. Башкиры: Опыт этнологической монографии. Ч.1. Физический тип башкир. Пг., 1916; Ч.2. Быт башкир. Л., 1925;
* Руденко С. И. Башкиры: Историко-этнографические очерки. М.-Л., 1955.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|77449}}
* [https://basharchive.ru/census/reviz/73933/ 1859 йылда үткән ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.komandirovka.ru/cities/tungatarovo/ Деревня Тунгатарово, Республика Башкортостан. Сайт «Командировка.ру»]{{ref-ru}}{{V|17|06|2019}}
* [https://basharchive.ru/census/reviz/73933/ Материалы ревизских сказок по: Тунгатарова д., Троицкий уезд, Тунгатаровск., 7 башк. к-н; год 1859, фонд i138, опись op2, дело 772]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{ИСДБ|страница=13}}

{{Учалы районы ауылдары}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Учалы районы ауылдары]]
Туңғатар () — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл. Туңғатар ауыл Советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 504 кеше.
Почта индексы — 453714, ОКАТО коды — 80253884005.

 Географик урыны 
 Район үҙәгенә тиклем (Учалы): 42 км
 Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Комсомольск): 1 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Ҡорама): 7 км

Район үҙәгенән төньяҡ-көнсығышҡа табан 42 км һәм Ҡорама тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 7 км алыҫлыҡта Уй йылғаһы буйында урынлашҡан.

 Топонимикаһы 
«Тунғатар» һүҙе төнгө һаҡсы тигәнде аңлата. Хандар заманында был ауыл халҡы төнгө ҡарауылда торған.

 Тарихы 
Туңғатар ауылына Себер даруғаһы Барын-Табын улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған.
Тәүге төпләнеүсе 1735—1737 йылғы башҡорт ихтилалында ҡатнашҡан улустың абруйлы кешеһе Туңғатар Ҡорҡасыҡов исеме ауылға бирелгән. Туңғатарҙың улдары, ейәндәре ошо ауылда йәшәгән. Ауыл тәүге тапҡыр 1785 йылда документтарҙа күрһәтелгән. 1795 йылда ауылда 48 йортта 268 кеше иҫәпкә алынған. 64 йылдан һуң 94 йорт иҫәпләнгән, унда 378 ир-ат һәм 339 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. 4-се Загорный кантоны Ҡаратабын улусының 1-се йортона Туңғатар ауылы ла ингән. 

1841 йылда 89 йортта 733 ат, 120 һыйыр, 714 һарыҡ һәм 96 кәзә иҫәпләнгән. 502 кешегә 96 бот ужым һәм 984 бот яҙғы иген сәселгән. 1855 йылға Туңғатар 7-се Башҡорт кантонының үҙәге булған. Туңғатар ауылында, улус үҙәгендә, ике мәсет, ике башланғыс мәктәп һәм почта станцияһы эшләгән.

XX быуат башында был ауылды башҡорт антропологияһын һәм этнографияһын өйрәнеүсе Сергей Руденко күреп киткән. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында ауылдың 239 йортонда йәшәгән 1198 кеше теркәлгән.

 Хәҙерге осор 
Халҡы «Саңғалык диорит карьеры» ААЙ‑нда эшләй. Башланғыс мәктәп (Комсомол урта мәктәбе филиалы), амбулатория, клуб, китапхана, мәсет бар.

 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)870 1920 йыл 26 август1198 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар970 1959 йыл 15 ғинуар733 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар601 2002 йыл 9 октябрь562 2010 йыл 14 октябрь50424925549,450,6
Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, ауыл халҡы — башҡорттар (98 %)Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — Excel форматында ҡушымта.

 Ревизия материалдарында 
1859 йылда Туңғатар ауылында ла рәүиз (йәниҫәп) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана1859 йылда үткән ревизия материалдары.

 Билдәле шәхестәре 
 Әминев Ғималетдин Мортаза улы (рус. Аминев Гималетдин Муртазинович; ? − 25.02.1943) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 148-се гвардия артиллерия миномёт полкында пулемёт начальнигы. Ҡыҙылармеец
 Кәримова Рәсимә Сәғит ҡыҙы (12.03.1939—21.06.2017), Башҡортостан радиоһы һәм телевидениеһының 1959—1999 йылдарҙағы дикторы. РСФСР-ҙың (1984) һәм Башҡорт АССР-ының (1974) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (2014).
 Сиражетдинов Сәлим Билал улы (рус. Сиражетдинов Салим Билалович, (1913—24.05.1978) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы. III дәрәжә Дан ордены кавалеры (1945), «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1943) менән бүләкләнгән.
 Сиражетдинов Иршат Фәрит улы (19.06.1954—15.12.2012), режиссёр. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1989)Башҡорт энциклопедияһы —Сиражетдинов Иршат Фәрит улы .
 Янбаев Марат Салауат улы (рус. Янбаев Марат Салаватович; 10.04.1947) — СССР һәм Рәсәй хужалыҡ эшмәкәре, «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы кавалеры. 1990 йылдың 11 октябрендә Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
2021 йылдың 28 августында Туңғатар ауылында Табын ырыуҙарының 5-се йыйыны үтте

 Урамдары 
 Ирәндек урамы ()
 Йәштәр урамы ()
 Пионер урамы ()
 Быуа урамы ()
 Уй урамы ()Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 20 по Республике Башкортостан

 Тирә-яҡ мөхит 
 Ер-һыу атамалары:
 Үлектәр шишмәһе
 Әүлиә һыуы йылғаһыБашҡортостан Республикаһының топонимдар һүҙлеге

 Башҡорт халыҡ ижады информаторҙары 
 Этимгән. 1966 йылда Учалы районы Туңғатар ауылы Йәрмөхәмәтов Абдулла Әлмөхәмәт улынан (1878 йылғы) А. Камалов яҙып алған. Башҡорт халыҡ ижады. ΙΙ том. — Ғилми архив, ф. 3, оп. 63, д. 56, л. 65; БХИ, РЛ, № 138; БПЛ, № 66; БИТ, IIЛ, № 169.

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.
 Руденко С.И. Башкиры: Опыт этнологической монографии. Ч.1. Физический тип башкир. Пг., 1916; Ч.2. Быт башкир. Л., 1925;
 Руденко С. И. Башкиры: Историко-этнографические очерки. М.-Л., 1955.

 Һылтанмалар 
 
 1859 йылда үткән ревизия материалдары
 Деревня Тунгатарово, Республика Башкортостан. Сайт «Командировка.ру»
 Материалы ревизских сказок по: Тунгатарова д., Троицкий уезд, Тунгатаровск., 7 башк. к-н; год 1859, фонд i138, опись op2, дело 772
 

Категория:Учалы районы ауылдары