Нил Армстронг
{{Космонавт
 |имя                  = Нил Армстронг
 |оригинал имени       = Neil Armstrong
 |изображение          = Neil Armstrong pose.jpg
 |ширина               = 240px
 |описание изображения = Армстронг  1969 йылда
 |страна               = {{USA}}
 |специальность        = 
 |воинское звание      = 
 |время                = 
 |миссии               = [[Джемини-8]], [[Аполлон-11]]
 |дата рождения        = 05.08.1930
 |место рождения       = Уапаконета, [[Огайо]], {{ТУ|АҠШ|АҠШ-та}}
 |дата смерти          = 25.08.2012
 |место смерти         = {{ВБУ|Цинциннати|АҠШ-та}}, [[Огайо]], [[АҠШ]]
 |награды              = Авиация миҙалы, Азатлыҡ Президент миҙалы
{{{!}} style="background: transparent;"
{{!}} {{Медаль за выдающуюся службу (НАСА)}}{{!}}{{!}}{{Космическая медаль почёта Конгресса}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}} {{Президентская медаль Свободы}}{{!}}{{!}}{{Воздушная медаль (США)}}
{{!}}}
[[Рәсем:Neil Armstrong Signature.svg|100px]]
}}
{{ФШ|Армстронг}}
'''Нил Олден Армстронг ''' ([[5 август]] [[1930 йыл]] — [[25 август]] [[2012 йыл]]) — [[АҠШ|Америка]] астронавы, лётчик-һынаусы, аэрокосмос инженеры, университет профессоры, АҠШ-тың Хәрби-диңгеҙ флоты лётчигы һәм [[Ай (күк есеме)|Айға]] аяҡ баҫҡан беренсе кеше.

[[1969]] йылдың [[20 июль|20 июлендә]] Нил Армстронг һәм Базз Алдрин Saturn V ракетаһы ярҙамында Айға осоролған бәләкәй генә космос карабында Айға төшә. Ракета «Apollon-11» тип атала. Улар икеһе лә Айҙа атлайҙар, һәм миллионлаған кеше уларҙы телевизорҙан күрә. Пардью университетында авиацион техника өлкәһендә «техник фәндәр бакалавры» дәрәжәһен һәм Көньяҡ Калифорния университетында «аэрокосмик инженерия магистры» дәрәжәһен ала. 1970 йылда Пардью университетында «Почётлы техник фәндәр докторы» исеменә лайыҡ була. 1971 йылдан 1979 йылға тиклем Цинциннати университетының аэрокосмик инженерия профессоры була.

Айға аяҡ ул шундай һүҙҙәр әйтә: Ул «Кеше өсөн был бер бәләкәй генә аҙым, әммә бөтә кешелек өсөн — ғәйт ҙур һикереш».

== Бала сағы ==
Нил Армстронг [[Огайо штаты]]нда тыуған һәм бала сағы башҡа ерҙәрҙә үткән. Осоуға теләге булыуын 2 йәшенде үк аңлай. Уны атаһы Кливленд Милли һауа уҙышына ала. Йәш сағында ул йорт эштәрендә ата-әсәһенә ярҙам итә, ул быны һеңлеһе Июнь һәм ҡустыһы Дин менән эшләй. Нил Армстронг шулай уҡ китап уҡырға ярата. Беренсе синыфта уҡығанда 90 китап уҡып сыға. Шуға ул икенсе синыфты уҡып тормай, өсөнсөгә бара.

6 йәшендә ул беренсе аэроплан осошон яһай. Ул самолёттар төҙөй һәм өйҙә аэродинамик торбала һынауҙар үткәрә. Ул аптекала эшләй һәм осоу дәрестәрен ала. 16 йәшендә осоусы танытмаһын, водитель танытмаһынан алдараҡ ала. Пардью университетында авиация техникаһын өйрәнгән ваҡытты, 1949 йылда уны АҠШ хәрби һауа көстәре сафына армияға алалар.

== Карьера ==
[[Рәсем:Apollo 11 first step.jpg|thumb|left|Айҙа кешенең беренсе аҙымы]]
Уҡыуын тамамламаҫ элек, 1949 йылда буласаҡ асторонавт Армстронг Флоридаға
Пенсакола Naval Air Station саҡырыла. 20 йәшенде ул эскадрилияла иң йәш осоусы була. Аэронавтика инженерияһында уҡыған ваҡытта, 1950 йылда Корея һуғышы башлана, ул унда 78 хәрби осош яһай. Бер мәртәбе уның самолёты бәреп төшөрөлә һәм шулай уҡ ул 3 Һауа миҙалына лайыҡ була. Һуңынан ул тәжрибеле һынаусы лётчик була.

Джемини-8 космос карабында, осош командиры булараҡ, үҙенең беренсе космос миссияһын [[1966]] йылдың [[16 март]]ында башҡара. Ул Джемини-8 космос карабын ул ваҡытта орбитала булған Agena карабы менән уңышлы тоташтыра. Тоташыу шыма ғына булһа ла, берләшкән космос караптары ауышлыҡ бирә. Армстронг тоташҡан караптарҙы ысҡындыра һәм карап менән ҡулдан идара итә. Әммә, нәтижәлә ашығас рәүештә [[Тымыҡ океан]]ға төшөргә мәжбүр булалар.

== Космосҡа осоу ==
1966 йылдың маотында «Джемини-8» космос карабының командиры итеп тәғәйенләнә. Астронавт Дэвид Скотт менән осош ваҡытында пилотһыҙ «Аджена» космос карабы менән беренсе тоташыу үткәрәләр. Осош, астронавтарҙың ғүмеренә хәүеф янаған, карабтың двигатель системаһындағы өҙөклөк өсөн туҡтатыла.

=== Айға төшөү ===
{{main|Аполлон-11}}
[[Файл:AS11-40-5850HR.jpg|left|thumb|200px| Нил Армстронг Айҙа төшөргән беренсе фотография]]
{{Listen
| Имя_файла = Phrase de Neil Armstrong.oga
| Название = That's one small step for [a] man, one giant leap for mankind
| Описание = 
| float =
}}
1969 йылдың июлендә «Аполлон-11» космос карабы командиры була, космос карабының төп маҡсаты Айға төшөү була. 20 июлдә Айға аяҡ баҫҡан беренсе кеше була. Айға яаҡ баҫҡас ул үҙенең тарихи һөйләмен әйтә<ref>[http://www.locman.kz/newsonly.php?ID=661 20 июля 1969 года командир лунного модуля «Аполлон 11» Нил Армстронг стал первым человеком, ступившим на поверхность Луны.]</ref> (''Тауыш өҙөмтәһен '' тыңлағыҙ):
{{цитата||Кеше өсөн был бер бәләкәй генә аҙым, әммә бөтә кешелек өсөн — ғәйт ҙур һикереш}}

Армстронг юлдашы Базз Олдрин менән Ай өҫтөндә 2 сәғәт 21 минут 40 секунд була.

== Шәхси тормошо һәм үлеме ==
Армстронг Джанет Шеронға 1956 йылдан бирле өйләнгән була, 1994 йылда айырылышалар, Марк, Эрик һәм Карен исемле өс балалары була. Һуңынан Карол Хелд Кнайтҡа өйләнә, 1994 йылдан 2012 йылда үлгәнсе уның менән йәшәй. Армстронг 2012 йылдың 25 августтында [[Огайо
штаты]] Цинциннати дауаханаһында операциянан һуң вафат була. Уға 82 йәш була.<ref>[http://www.nytimes.com/2012/08/26/science/space/neil-armstrong-dies-first-man-on-moon.html?pagewanted=all Neil Armstrong, First Man on the Moon, Dies at 82]</ref>

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга
|автор        = Hansen, James R.
|заглавие     = First Man: The Life of Neil A. Armstrong
|издательство = Simon & Schuster
|год          = 2005
|isbn         = 0-7432-5631-X
|ref          = Hansen
}}
* {{cite web |url=https://www.jsc.nasa.gov/history/oral_histories/ArmstrongNA/ArmstrongNA_9-19-01.pdf |title=Neil A. Armstrong Interviewed by Dr. S. E. Ambrose and Dr. D. Brinkley 
|author= |date=2001-09-19 |website= |publisher=NASA |location=Houston, Texas |accessdate=2017-11-01 |description=Стенограмма интервью, 106 страниц |lang=en}}
* {{статья |автор=Герасютин С. А. |заглавие=Юрий Васильевич Кондратюк (к 120-летию со дня рождения) |ссылка=https://elibrary.ru/item.asp?id=29958823 |язык= |издание=Земля и Вселенная |тип=журнал |год=2017 |номер=5 |страницы=61—75 |ref=Герасютин |issn=0044-3948}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация	
|Тема = Нил Армстронг
|Викицитатник = :ru:Нил Армстронг
|Викисклад = Category:Neil Armstrong
}}
* {{cite web |url=http://www.astronaut.ru/as_usa/text/armstrong.htm |title=Космическая энциклопедия |author= |website= |publisher= |accessdate=2018-02-13 |lang= |description= |deadlink= |archiveurl= |archivedate= }}
* {{cite web |url=http://www.nasa.gov/worldbook/armstrong_neil_worldbook.html |title=Armstrong, Neil Alden |author=Hansen, James R. |quote= |date=2005 |website=World Book Online Reference Center |publisher=World Book, Inc. |lang=en |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050501115950/http://www.nasa.gov/worldbook/armstrong_neil_worldbook.html |archivedate=2005-05-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050501115950/http://www.nasa.gov/worldbook/armstrong_neil_worldbook.html |date=2005-05-01 }}
* {{cite web |url=http://www.nasa.gov/centers/glenn/about/bios/neilabio.html |title=Biography of Neil Armstrong |author= |authorlink= |quote= |date=2012-08 |website=[[NASA]] |publisher= |location=Cleveland, Ohio |accessdate=2018-02-13 |lang=en |description= |deadlink= |archiveurl= |archivedate= }}
* {{статья|автор=Нил Армстронг.|заглавие=Исследование лунной поверхности|оригинал=|ссылка=http://www.coldwar.ru/arms_race/issledovanie-lunnoy-poverhnosti.php|автор издания=|издание=«Земля и Вселенная»|тип=журнал|место=|издательство=|год=1970|месяц=|число=|том=|выпуск=|номер=5|страницы=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|ref=Армстронг|archiveurl=https://archive.today/20130416212657/http://www.coldwar.ru/arms_race/issledovanie-lunnoy-poverhnosti.php|archivedate=2013-04-16}}
* {{статья |автор= |заглавие=Памяти Нейла Армстронга |ссылка=https://elibrary.ru/item.asp?id=18801103 |язык= |издание=«Земля и Вселенная» |тип=журнал |год=2013 |номер=1 |страницы=48—54 |ref=Земля и Вселенная |issn= 0044-3948}}
* {{Cite web|url=https://historycollection.jsc.nasa.gov/JSCHistoryPortal/history/oral_histories/ArmstrongNA/armstrongna.htm|title=Neil A. Armstrong Oral History|author=|website=|date=|publisher=historycollection.jsc.nasa.gov|lang=en|accessdate=2019-04-22}}

[[Категория:АҠШ астронавтары]]
[[Категория:Конгрестың Алтын Миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
Нил Олден Армстронг  (5 август 1930 йыл — 25 август 2012 йыл) — Америка астронавы, лётчик-һынаусы, аэрокосмос инженеры, университет профессоры, АҠШ-тың Хәрби-диңгеҙ флоты лётчигы һәм Айға аяҡ баҫҡан беренсе кеше.

1969 йылдың 20 июлендә Нил Армстронг һәм Базз Алдрин Saturn V ракетаһы ярҙамында Айға осоролған бәләкәй генә космос карабында Айға төшә. Ракета «Apollon-11» тип атала. Улар икеһе лә Айҙа атлайҙар, һәм миллионлаған кеше уларҙы телевизорҙан күрә. Пардью университетында авиацион техника өлкәһендә «техник фәндәр бакалавры» дәрәжәһен һәм Көньяҡ Калифорния университетында «аэрокосмик инженерия магистры» дәрәжәһен ала. 1970 йылда Пардью университетында «Почётлы техник фәндәр докторы» исеменә лайыҡ була. 1971 йылдан 1979 йылға тиклем Цинциннати университетының аэрокосмик инженерия профессоры була.

Айға аяҡ ул шундай һүҙҙәр әйтә: Ул «Кеше өсөн был бер бәләкәй генә аҙым, әммә бөтә кешелек өсөн — ғәйт ҙур һикереш».

 Бала сағы 
Нил Армстронг Огайо штатында тыуған һәм бала сағы башҡа ерҙәрҙә үткән. Осоуға теләге булыуын 2 йәшенде үк аңлай. Уны атаһы Кливленд Милли һауа уҙышына ала. Йәш сағында ул йорт эштәрендә ата-әсәһенә ярҙам итә, ул быны һеңлеһе Июнь һәм ҡустыһы Дин менән эшләй. Нил Армстронг шулай уҡ китап уҡырға ярата. Беренсе синыфта уҡығанда 90 китап уҡып сыға. Шуға ул икенсе синыфты уҡып тормай, өсөнсөгә бара.

6 йәшендә ул беренсе аэроплан осошон яһай. Ул самолёттар төҙөй һәм өйҙә аэродинамик торбала һынауҙар үткәрә. Ул аптекала эшләй һәм осоу дәрестәрен ала. 16 йәшендә осоусы танытмаһын, водитель танытмаһынан алдараҡ ала. Пардью университетында авиация техникаһын өйрәнгән ваҡытты, 1949 йылда уны АҠШ хәрби һауа көстәре сафына армияға алалар.

 Карьера 
thumb|left|Айҙа кешенең беренсе аҙымы
Уҡыуын тамамламаҫ элек, 1949 йылда буласаҡ асторонавт Армстронг Флоридаға
Пенсакола Naval Air Station саҡырыла. 20 йәшенде ул эскадрилияла иң йәш осоусы була. Аэронавтика инженерияһында уҡыған ваҡытта, 1950 йылда Корея һуғышы башлана, ул унда 78 хәрби осош яһай. Бер мәртәбе уның самолёты бәреп төшөрөлә һәм шулай уҡ ул 3 Һауа миҙалына лайыҡ була. Һуңынан ул тәжрибеле һынаусы лётчик була.

Джемини-8 космос карабында, осош командиры булараҡ, үҙенең беренсе космос миссияһын 1966 йылдың 16 мартында башҡара. Ул Джемини-8 космос карабын ул ваҡытта орбитала булған Agena карабы менән уңышлы тоташтыра. Тоташыу шыма ғына булһа ла, берләшкән космос караптары ауышлыҡ бирә. Армстронг тоташҡан караптарҙы ысҡындыра һәм карап менән ҡулдан идара итә. Әммә, нәтижәлә ашығас рәүештә Тымыҡ океанға төшөргә мәжбүр булалар.

 Космосҡа осоу 
1966 йылдың маотында «Джемини-8» космос карабының командиры итеп тәғәйенләнә. Астронавт Дэвид Скотт менән осош ваҡытында пилотһыҙ «Аджена» космос карабы менән беренсе тоташыу үткәрәләр. Осош, астронавтарҙың ғүмеренә хәүеф янаған, карабтың двигатель системаһындағы өҙөклөк өсөн туҡтатыла.

 Айға төшөү 

left|thumb|200px| Нил Армстронг Айҙа төшөргән беренсе фотография

1969 йылдың июлендә «Аполлон-11» космос карабы командиры була, космос карабының төп маҡсаты Айға төшөү була. 20 июлдә Айға аяҡ баҫҡан беренсе кеше була. Айға яаҡ баҫҡас ул үҙенең тарихи һөйләмен әйтә20 июля 1969 года командир лунного модуля «Аполлон 11» Нил Армстронг стал первым человеком, ступившим на поверхность Луны. (Тауыш өҙөмтәһен  тыңлағыҙ):

Армстронг юлдашы Базз Олдрин менән Ай өҫтөндә 2 сәғәт 21 минут 40 секунд була.

 Шәхси тормошо һәм үлеме 
Армстронг Джанет Шеронға 1956 йылдан бирле өйләнгән була, 1994 йылда айырылышалар, Марк, Эрик һәм Карен исемле өс балалары була. Һуңынан Карол Хелд Кнайтҡа өйләнә, 1994 йылдан 2012 йылда үлгәнсе уның менән йәшәй. Армстронг 2012 йылдың 25 августтында [[Огайо
штаты]] Цинциннати дауаханаһында операциянан һуң вафат була. Уға 82 йәш була.Neil Armstrong, First Man on the Moon, Dies at 82

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 
 
 

 Һылтанмалар 

 
  
 
 
 
 

Категория:АҠШ астронавтары
Категория:Конгрестың Алтын Миҙалы менән бүләкләнеүселәр