Алдар
{{Башҡа мәғәнәләре|Алдар (мәғәнәләр)}} 
{{Военный деятель
|имя     =Алдар Иҫәкәев
|оригинал имени =
|Тыуған көнө= 17-быуаттың 70-йылдары тип фарзалана.
|дата смерти = 16.05.1740
|место рождения = [[Бөрйән]] улусы, [[Нуғай даруғаһы]] 
|место смерти = [[Минзәлә]] ҡаласығы, [[Өфө провинцияһы]]
|ширина = 
|описание изображения =
|прозвище = 
|принадлежность = 
|годы службы =[[1687]]—[[1740]]
|звание =
|род войск =
|командовал=
|часть=
|сражения=1687 һәм 1689 йылдарҙағы Ҡырым походтары<br>[[Азов походтары|1695 һәм 1696 йылдарҙағы Азов походтары]]<br>[[Башҡорт ихтилалы (1704—1711)]]
**[[Йөрәктау тауындағы алыш (1707)]]
[[Башҡорт ихтилалы (1735—1740)]]
|награды=
|связи=
|в отставке=
|роспись=
}}

'''Алдар''' (''Алдар Иҫәкәев, Алдар Иҫәнгилдин''; билдәһеҙ<ref>XVII быуаттың 70-се йылдары тип фаразлана</ref> — [[16 май]] [[1740]]) — башҡорт тарханы. [[1704—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы]] етәкселәренең береһе. [[Рәсәй әрмеһе сафында башҡорттар|Ҡырым]] һәм [[Азов походтары]]нда ҡатнашыусы, Ҡаҙағстанды Рәсәйгә ҡушыуҙа илгә ҙур хеҙмәт күрһәтеүсе күп телдәр белеүсе дипломат, илсе.

Алдар батыр — исеме йырҙарҙа йырланған, легенда-риүәйәттәрҙә данланған, тарихи сығанаҡтарҙа урын алған легендар шәхес.

== Биографияһы ==
Алдар (Алдарбай) Иҫәкәевтың тыуыу ваҡыты аныҡ билдәле түгел. Фараз буйынса, яҡынса 1660-сы йылдар уртаһында (1667 йылдан һуң түгел) [[Ҡана (Ағиҙел йылғаһының ҡушылдығы)|Ҡана]] йылғаһы буйында урынлашҡан ауылда (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]] {{ТУ|Бөрйән районы}} [[Әтек (Бөрйән районы)|Әтек]] ауылы янында) тыуған. Нәҫел буйынса [[Тархан (титул)|тархан]]: ҡартҡартҡартатаһы Байһары, ҡартҡартатаһы Байбәхте, ҡартатаһы Ҡадирбәк Байбәхтин (?—1646) һәм атаһы Иҫәкәй Ҡадирбәков тархан титулына эйә булғандар. [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Ә. З. Әсфәндиәров]] буйынса, атаһы Иҫәкәй Ҡадирбәков [[1681—1684 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы]]нда ҡатнашҡан{{sfn|Башкирские тарханы|2006|страницы=85}}.

1687 һәм 1689 йылдарҙағы Ҡырым походтарында, 1695 һәм 1696 йылдарҙағы [[Азов походтары]]нда ҡатнашып, батша [[Пётр I]] ҡулынан дәүләт наградаһы һәм грамота алған. Батша Пётр I бүләк ителгән Ырғыҙ йылғаһы буйында (Яҡшымбәт Йәнтикәев менән бергә), бынан тыш Торғай йылғаһының тамағында (хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың [[Аҡтүбә өлкәһе]]), [[Табын ҡәлғәһе]] янында шәхси ерҙәре булған{{sfn|Башкортостан и Казахстан|2006|страницы=71}}{{sfn|Башкирско-казахские отношения в XVIII веке|2009|страницы=238}}{{sfn|Асфандияров А. З.|2009|страницы=707}}. 5—8 мең баш аты була.

[[Башҡорт ихтилалы (1704—1711)|1704 йылда башҡорт ихтилалы]] тоҡанғас, уның етәкселәренең береһе була. 1706 йылдың йәйендә Алдар Иҫәкәев менән [[Хажи Аҡҡусҡаров]] башҡорт ырыуҙары бейҙәре менән кәңәшләшеп, [[Морат Солтан|Морат]] етәкселегендәге баш күтәргән башҡорттар илселеген [[Ғосман империяһы]]на һәм [[Ҡырым ханлығы]]на ебәрә. 

1707 йылда [[Күсем Түләкәев]] менән берлектә [[Ҡазан даруғаһы|Ҡазан]] һәм [[Нуғай даруғаһы|Нуғай]] даруғаларындағы башҡорт ихтилалсылары менән етәкселек итә башлай. 1707 йылдың октябрь аҙағында — ноябрь башында 10 көн дауамында барған [[Йөрәктау тауындағы алыш (1707)|Йөрәктау янындағы алыш]]та Алдар Иҫәкәев (яҡынса 3 мең кеше) һәм Күсем Түләкәевтың (яҡынса 5 мең кеше) ихтилалсылар ғәскәре полковник П. И. Хохлов командалағындғы Өфө полкын һәм Тоҙйылға уҡсылар отрядын тар‑мар иткән. Баш күтәреүселәр ҡулына 5 пушка, хәрби припастар эләккән, һуңынан Тоҙ ҡайнатыу ҡаласығы ҡамауға алған. Өфөнән килгән С. Аристов һәм И. Рыдарь командалағындағы полктар Горный ауылы эргәһендә ихтилалсылар менән ҡаты алышҡа ингән. Уның барышында Хохловтың полкы сафтан сыҡҡан, ә Хохлов үҙе яраланған. Аристов һәм Рыдарҙең полктары ҙур зыян күргән. Алыш барышында өс башҡорт батыры, шул иҫәптән [[Иман батыр]] һәләк булған, ә Күсем Түләкәев яраланған. 
  
1708 йылдың майына тиклем Алдар Иҫәкәев етәкселегендәге башҡорт ихтилалсылары [[Ҡазан губернаһы]]ның Ҡазан өйәҙендә воевода кенәз [[Хованский Пётр Иванович Змей|П. И. Хованский]] армияһына ҡаршы һуғыштар алып бара. 1708 йылдың ноябренән — 1711 йылға тиклем Алдар Иҫәкәев етәкселегендәге баш күтәреүселәр (яҡынса 4 мең кеше) Нуғай һәм [[Себер даруғаһы|Себер]] даруғаларында хәрәкәт итә.

[[Бөрйән]] ырыуының башлығы, 1730-сы йылдар уртаһынан — Нуғай даруғаһы Бөрйән ырыуы-улусының старшинаһы.

1731—1732 йылдарҙа [[Тәвкилев Ҡотломөхәмәт Мәмеш улы|Ҡ. М. Тәвкилев]] илселеге составында [[Ҡаҙаҡ ханлығы]]ның Кесе Йөҙөндә була һәм ике яҡлы һөйләшеүҙәрҙә ҡатнаша, төньяҡ [[ҡаҙаҡтар]]ҙың [[Рәсәй империяһы]] подданныйлығын ҡабул итеүенә булышлыҡ күрһәтә. 1733 йылда ҡаҙаҡ ханлыҡтарын Рәсәйгә ҡушыуҙа ҙур ҡаҙаныштары өсөн императрица [[Анна Иоанновна]] указы менән Алдар Исекеевҡа мираҫ буйынса вариҫтарына күскән тархан исеме «мәңгелеккә» беркетелә. Уға бик күп бүләктәр тапшырыла, улар араһында көмөш ҡынлы исемле ҡылысы ла була.

1740 йылда [[Ырымбур комиссияһы]] начальнигы генераль-лейтенант [[Урусов Василий Алексеевич|В. А. Урусов]] тархан Алдар Иҫәкәевты һәм башҡорт старшиналарын һөйләшеүҙәргә саҡыра. 10 мартта [[Һамар]] ҡалаһында һөйләшеүҙәр барышында Алдар 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдарында ҡатнашыусыларҙың язаһын йомшартыуға тырышлыҡ һала. Әммә бында баш күтәреүселәргә йәшерен ярҙам итеүҙә ғәйепләнеп ҡулға алына. [[Өфө провинцияһы]] [[Минзәлә]] ҡаласығына ебәрелә һәм төрлө ҡаты язаларға тарттырыла. [[Башҡорт эштәре комиссияһы]] начальнигы [[Соймонов Леонтий Яковлевич|Л. Я. Соймоновтың]] ҡарары буйынса 1740 йылдың 16 майында язалап үлтерелә.

== Ғаиләһе ==
Улдары: Морат, Муса, Йосоп, Мәҡсүт, Мансур, Мысыр, Сәйетбаттал, Бәхтигәрәй, Әҙелгәрәй.

Ағалары — Айытҡужа, Йәҙеһәр (Азов походында ҡатнашыусы); ҡустыһы — Дәүәтәй (Дәүләтбай; 1696 йылда [[Аҙау|Азов]] янында һәләк булған).

== Хәтер ==
* Батырҙың тыуған ауылы Бөрйән районы [[Әтек (Бөрйән районы)|Әтек]] ауылында мәктәп алдында батырға һәйкәл ҡуйылған<ref>[http://atikovo2010.wmsite.ru/aldar-batyr Рәсеме.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130409022103/http://atikovo2010.wmsite.ru/aldar-batyr |date=2013-04-09 }}</ref>
* Баймаҡ районы [[2-се Этҡол]] ауылы эргәһендә Алдар Иҫәкәев иҫтәлегенә стела ҡуйылған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга| автор =[[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Асфандияров А. 3.]]|часть=«Я — Алдар Исекеев»| заглавие = Башкирские тарханы| ссылка = | ответственный = | место = Уфа| издательство = [[Китап (нәшриәт)|Китап]]| год = 2006| том = | страниц = 160| страницы = 81—88| isbn = 5-295-03700-2| ref = Башкирские тарханы}}
* {{книга|автор  = [[Таймасов, Салават Усманович|Таймасов С. У.]]|часть=Алдар Исекеев|заглавие= Башкортостан и Казахстан в период становления Оренбургской губернии|ссылка= |ответственный = |место = Стерлитамак|издательство =  |год = 2006|том =|страниц = 246 |страницы = 71—80|isbn  = |ref = Башкортостан и Казахстан}}
* {{книга|автор = Таймасов С. У. |часть=Алдар Исекеев (не позднее 1667 — 1740)|заглавие= Башкирско-казахские отношения в XVIII веке|ссылка = |ответственный = |место = М.|издательство= Наука|год = 2009|том =|страниц= 344|страницы = 238—250|isbn = 978-5-02-037567-3|ref = Башкирско-казахские отношения}}
* {{книга| автор=[[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|Хамидуллин С. И.]]| часть =Тархан и батыр Алдар Исекеев| заглавие= История башкирских родов. Бурзян. / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, [[Таймаҫов Салауат Усман улы|С. У. Таймасов]], В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин | ссылка =  | ответственный = | место= Уфа| издательство= НОЦ «История башкирского народа» ИИГУ [[Башҡорт дәүләт университеты|БашГУ]]; Китап| год= 2018| том= 31, Ч.1| страниц= 944 | страницы= 127—209 | isbn=978-5-295-07026-6| ref=ИБР}}

== Һылтанмалар ==
* {{Башҡорт энциклопедияһы|81767|Алдар|автор=[[Аҡманов Ирек Ғайса улы|Аҡманов И. Ғ.]]}}
* {{книга| автор = | заглавие= Алдар Исекеев // [[Военная история башкир: энциклопедия]]|ссылка= http://bashenc.online/ru/articles/51372/ | ответственный = гл. ред. [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|А. З. Асфандияров]]| место= Уфа| издательство  = Башкирская энциклопедия| год = 2013| том = | страниц= 432| серия= | isbn= 978-5-4466-0040-3| тираж= |ref=Асфандияров}} 

== Видеояҙмалар ==
* {{YouTube|xqOqMF67RYY|Алдар Исекеев — Личность в башкирской истории|logo=1}}
* {{YouTube|M80uS4dRAZ4|Звезда и смерть Алдара Исекеева|logo=1}}

{{Портал|Шәхестәр}}

[[Категория:Башҡорт тархандары]]
[[Категория:Башҡорт ихтилалдары етәкселәре]]
[[Категория:Рус-төрөк һуғышында (1686—1700) ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Минзәләлә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса дипломаттар]]
[[Категория:XVIII быуат дипломаттары]]
[[Категория:XVIII быуатта язаланғандар]]
Алдар (Алдар Иҫәкәев, Алдар Иҫәнгилдин; билдәһеҙXVII быуаттың 70-се йылдары тип фаразлана — 16 май 1740) — башҡорт тарханы. 1704—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе. Ҡырым һәм Азов походтарында ҡатнашыусы, Ҡаҙағстанды Рәсәйгә ҡушыуҙа илгә ҙур хеҙмәт күрһәтеүсе күп телдәр белеүсе дипломат, илсе.

Алдар батыр — исеме йырҙарҙа йырланған, легенда-риүәйәттәрҙә данланған, тарихи сығанаҡтарҙа урын алған легендар шәхес.

 Биографияһы 
Алдар (Алдарбай) Иҫәкәевтың тыуыу ваҡыты аныҡ билдәле түгел. Фараз буйынса, яҡынса 1660-сы йылдар уртаһында (1667 йылдан һуң түгел) Ҡана йылғаһы буйында урынлашҡан ауылда (хәҙер Башҡортостан Республикаһы  Әтек ауылы янында) тыуған. Нәҫел буйынса тархан: ҡартҡартҡартатаһы Байһары, ҡартҡартатаһы Байбәхте, ҡартатаһы Ҡадирбәк Байбәхтин (?—1646) һәм атаһы Иҫәкәй Ҡадирбәков тархан титулына эйә булғандар. Ә. З. Әсфәндиәров буйынса, атаһы Иҫәкәй Ҡадирбәков 1681—1684 йылдарҙағы башҡорт ихтилалында ҡатнашҡан.

1687 һәм 1689 йылдарҙағы Ҡырым походтарында, 1695 һәм 1696 йылдарҙағы Азов походтарында ҡатнашып, батша Пётр I ҡулынан дәүләт наградаһы һәм грамота алған. Батша Пётр I бүләк ителгән Ырғыҙ йылғаһы буйында (Яҡшымбәт Йәнтикәев менән бергә), бынан тыш Торғай йылғаһының тамағында (хәҙерге Ҡаҙағстандың Аҡтүбә өлкәһе), Табын ҡәлғәһе янында шәхси ерҙәре булған. 5—8 мең баш аты була.

1704 йылда башҡорт ихтилалы тоҡанғас, уның етәкселәренең береһе була. 1706 йылдың йәйендә Алдар Иҫәкәев менән Хажи Аҡҡусҡаров башҡорт ырыуҙары бейҙәре менән кәңәшләшеп, Морат етәкселегендәге баш күтәргән башҡорттар илселеген Ғосман империяһына һәм Ҡырым ханлығына ебәрә. 

1707 йылда Күсем Түләкәев менән берлектә Ҡазан һәм Нуғай даруғаларындағы башҡорт ихтилалсылары менән етәкселек итә башлай. 1707 йылдың октябрь аҙағында — ноябрь башында 10 көн дауамында барған Йөрәктау янындағы алышта Алдар Иҫәкәев (яҡынса 3 мең кеше) һәм Күсем Түләкәевтың (яҡынса 5 мең кеше) ихтилалсылар ғәскәре полковник П. И. Хохлов командалағындғы Өфө полкын һәм Тоҙйылға уҡсылар отрядын тар‑мар иткән. Баш күтәреүселәр ҡулына 5 пушка, хәрби припастар эләккән, һуңынан Тоҙ ҡайнатыу ҡаласығы ҡамауға алған. Өфөнән килгән С. Аристов һәм И. Рыдарь командалағындағы полктар Горный ауылы эргәһендә ихтилалсылар менән ҡаты алышҡа ингән. Уның барышында Хохловтың полкы сафтан сыҡҡан, ә Хохлов үҙе яраланған. Аристов һәм Рыдарҙең полктары ҙур зыян күргән. Алыш барышында өс башҡорт батыры, шул иҫәптән Иман батыр һәләк булған, ә Күсем Түләкәев яраланған. 
  
1708 йылдың майына тиклем Алдар Иҫәкәев етәкселегендәге башҡорт ихтилалсылары Ҡазан губернаһының Ҡазан өйәҙендә воевода кенәз П. И. Хованский армияһына ҡаршы һуғыштар алып бара. 1708 йылдың ноябренән — 1711 йылға тиклем Алдар Иҫәкәев етәкселегендәге баш күтәреүселәр (яҡынса 4 мең кеше) Нуғай һәм Себер даруғаларында хәрәкәт итә.

Бөрйән ырыуының башлығы, 1730-сы йылдар уртаһынан — Нуғай даруғаһы Бөрйән ырыуы-улусының старшинаһы.

1731—1732 йылдарҙа Ҡ. М. Тәвкилев илселеге составында Ҡаҙаҡ ханлығының Кесе Йөҙөндә була һәм ике яҡлы һөйләшеүҙәрҙә ҡатнаша, төньяҡ ҡаҙаҡтарҙың Рәсәй империяһы подданныйлығын ҡабул итеүенә булышлыҡ күрһәтә. 1733 йылда ҡаҙаҡ ханлыҡтарын Рәсәйгә ҡушыуҙа ҙур ҡаҙаныштары өсөн императрица Анна Иоанновна указы менән Алдар Исекеевҡа мираҫ буйынса вариҫтарына күскән тархан исеме «мәңгелеккә» беркетелә. Уға бик күп бүләктәр тапшырыла, улар араһында көмөш ҡынлы исемле ҡылысы ла була.

1740 йылда Ырымбур комиссияһы начальнигы генераль-лейтенант В. А. Урусов тархан Алдар Иҫәкәевты һәм башҡорт старшиналарын һөйләшеүҙәргә саҡыра. 10 мартта Һамар ҡалаһында һөйләшеүҙәр барышында Алдар 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдарында ҡатнашыусыларҙың язаһын йомшартыуға тырышлыҡ һала. Әммә бында баш күтәреүселәргә йәшерен ярҙам итеүҙә ғәйепләнеп ҡулға алына. Өфө провинцияһы Минзәлә ҡаласығына ебәрелә һәм төрлө ҡаты язаларға тарттырыла. Башҡорт эштәре комиссияһы начальнигы Л. Я. Соймоновтың ҡарары буйынса 1740 йылдың 16 майында язалап үлтерелә.

 Ғаиләһе 
Улдары: Морат, Муса, Йосоп, Мәҡсүт, Мансур, Мысыр, Сәйетбаттал, Бәхтигәрәй, Әҙелгәрәй.

Ағалары — Айытҡужа, Йәҙеһәр (Азов походында ҡатнашыусы); ҡустыһы — Дәүәтәй (Дәүләтбай; 1696 йылда Азов янында һәләк булған).

 Хәтер 
 Батырҙың тыуған ауылы Бөрйән районы Әтек ауылында мәктәп алдында батырға һәйкәл ҡуйылғанРәсеме. 
 Баймаҡ районы 2-се Этҡол ауылы эргәһендә Алдар Иҫәкәев иҫтәлегенә стела ҡуйылған.

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 
 
 
 

 Һылтанмалар 
 
  

 Видеояҙмалар 
 
 

Категория:Башҡорт тархандары
Категория:Башҡорт ихтилалдары етәкселәре
Категория:Рус-төрөк һуғышында (1686—1700) ҡатнашыусылар
Категория:Минзәләлә вафат булғандар
Категория:Алфавит буйынса дипломаттар
Категория:XVIII быуат дипломаттары
Категория:XVIII быуатта язаланғандар