Һаҙағай
[[Рәсем:Aurora borealis in a lab dsc04517.jpg|thumb|Лабораторияла яһалған һаҙағай моделе]]
''' Поляр балҡыш''' (Һаҙағай) ({{lang-lat|aurora borealis, aurora australis}}, {{lang-ru|полярное сияние}}) – [[Ер (планета)|Ерҙең]] (һәм башҡа планеталарҙың) поляр төбәктәренең күгендә күҙәтелгән тәбиғи яҡтылыҡ;<ref>[https://ihtika.ru/book/bashkort-teleneng-akademik-hythlege-10-tomda-t7-p-s-fg-hisamitdinova-red--ofo-kitap-2015--872-b/text/144 / Башҡорт теленең академик һүҙлеге. 10 томда. Т.7 (П-С). Ф.Ғ. Хисамитдинова ред. – Өфө, Китап, 2015. – 872 б.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230820161523/https://ihtika.ru/book/bashkort-teleneng-akademik-hythlege-10-tomda-t7-p-s-fg-hisamitdinova-red--ofo-kitap-2015--872-b/text/144 |date=2023-08-20 }}</ref> [[йыһан]]дан планетаның [[магнит яланы]] тарафынан тартылып [[ионосфера]]ға ингән өлөшсәләр ағымынан барлыҡҡа килә. 
Ғәҙәттә төнөн күҙәтелә.
Һаҙағай типик рәүештә көньяҡ һәм төньяҡ киңлегенең 60-тан 72 градусҡаса, йәиһә көньяҡ һәм төньяҡ поляр түңәрәгенең эсендә ятҡан төбәктәргә барлыҡҡа килә; был региондарҙан тыш башҡа урында һирәгерәк күҙәтелә һәм күп осраҡта ябай күҙгә күренмәй. 

Төньяҡ [[магнит полюсы]]на яҡыныраҡ килгән һайын һаҙағайҙы күҙәтеү ихтималлығы арта бара. Магнит полюсына яҡын урындан күҙәтелгән осраҡта һаҙағай күктә бейек күренеүе мөмкин; алыҫыраҡ төбәктәрҙән ул күктең төньяҡ өлөшөндә йәшкелт, һарғылт йәки ҡыҙғылт төҫтәге нурланыш рәүешендә күҙәтелә торған, ҡайһы бер осраҡтарҙа Ҡояштың ғәҙәти булмаған урындан сығыуына оҡшаш.
Йыл миҙгелдәренә килгәндә, һаҙағай яҙ һәм көҙ көнө, йәғни көн менән төндөң тигеҙләшкән ваҡытта йышыраҡ күҙәтелә.
[[Көньяҡ ярымшар]]ҙа һаҙағай [[Антарктида]]ла, [[Көньяҡ Америка]]ның һәм [[Австралазия]]ның юғары киңлектәрҙәге урынлашҡан төбәктәренән күҙәтелә. 
[[Рәсем:Aurora australis panorama.jpg|thumb|center|700px|Ҡыҙыл һаҙағай]]

== Башҡа планеталарҙа ==
[[Рәсем:Jupiter.Aurora.HST.UV.jpg|thumb|[[Юпитер]]ҙа күҙәтелгән һаҙағай.]]
[[Юпитер (планета)|Юпитер]]  менән [[Сатурн (планета)|Сатурндың]] магнит ҡырҙары Ерҙекенән күпкә көслөрәк (Юпитерҙың магнит ҡыры 4.3 гаусс, ә Ерҙеке 0.3 гаусс ҡына тәшкил итә); шулай уҡ, ике планетаның да киң радиация бүлкәттәре бар. Был планеталарҙың икәүһендә лә һаҙағай күҙәтелгәне бар; иң асыҡ күҙәтеүҙәр [[Хаббл телескобы]] менән үткәрелде.
[[Уран (планета)|Уран]]  менән [[Нептунда]] ла һаҙағайҙың барлығы асыҡланды<ref>{{cite web|url=http://www.esa.int/esaCP/SEMLQ71DU8E_index_0.html |title=ESA Portal - Mars Express discovers aurorae on Mars |publisher=Esa.int |date=2004-08-11 |accessdate=2010-08-05}}</ref>.
Ерҙә кеүек, [[газ гиганттары]]нда ла һаҙағай [[ҡояш еле]]нә бәйле, тип иҫәпләнә. Шулай уҡ, Юпитерҙың ҡайһы бер юлдаштары, бигерәк тә [[Ио (юлдаш)|Ио]], электр ағымын барлыҡҡа килтереп, һаҙағай тыуҙыра ала.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Астрономия]]
[[Категория:Атмосферала электр күренештәре]]
Поляр балҡыш (Һаҙағай) (, ) – Ерҙең (һәм башҡа планеталарҙың) поляр төбәктәренең күгендә күҙәтелгән тәбиғи яҡтылыҡ;/ Башҡорт теленең академик һүҙлеге. 10 томда. Т.7 (П-С). Ф.Ғ. Хисамитдинова ред. – Өфө, Китап, 2015. – 872 б.  йыһандан планетаның магнит яланы тарафынан тартылып ионосфераға ингән өлөшсәләр ағымынан барлыҡҡа килә. 
Ғәҙәттә төнөн күҙәтелә.
Һаҙағай типик рәүештә көньяҡ һәм төньяҡ киңлегенең 60-тан 72 градусҡаса, йәиһә көньяҡ һәм төньяҡ поляр түңәрәгенең эсендә ятҡан төбәктәргә барлыҡҡа килә; был региондарҙан тыш башҡа урында һирәгерәк күҙәтелә һәм күп осраҡта ябай күҙгә күренмәй. 

Төньяҡ магнит полюсына яҡыныраҡ килгән һайын һаҙағайҙы күҙәтеү ихтималлығы арта бара. Магнит полюсына яҡын урындан күҙәтелгән осраҡта һаҙағай күктә бейек күренеүе мөмкин; алыҫыраҡ төбәктәрҙән ул күктең төньяҡ өлөшөндә йәшкелт, һарғылт йәки ҡыҙғылт төҫтәге нурланыш рәүешендә күҙәтелә торған, ҡайһы бер осраҡтарҙа Ҡояштың ғәҙәти булмаған урындан сығыуына оҡшаш.
Йыл миҙгелдәренә килгәндә, һаҙағай яҙ һәм көҙ көнө, йәғни көн менән төндөң тигеҙләшкән ваҡытта йышыраҡ күҙәтелә.
Көньяҡ ярымшарҙа һаҙағай Антарктидала, Көньяҡ Американың һәм Австралазияның юғары киңлектәрҙәге урынлашҡан төбәктәренән күҙәтелә. 
thumb|center|700px|Ҡыҙыл һаҙағай

 Башҡа планеталарҙа 
thumb|Юпитерҙа күҙәтелгән һаҙағай.
Юпитер  менән Сатурндың магнит ҡырҙары Ерҙекенән күпкә көслөрәк (Юпитерҙың магнит ҡыры 4.3 гаусс, ә Ерҙеке 0.3 гаусс ҡына тәшкил итә); шулай уҡ, ике планетаның да киң радиация бүлкәттәре бар. Был планеталарҙың икәүһендә лә һаҙағай күҙәтелгәне бар; иң асыҡ күҙәтеүҙәр Хаббл телескобы менән үткәрелде.
Уран  менән Нептунда ла һаҙағайҙың барлығы асыҡланды.
Ерҙә кеүек, газ гиганттарында ла һаҙағай ҡояш еленә бәйле, тип иҫәпләнә. Шулай уҡ, Юпитерҙың ҡайһы бер юлдаштары, бигерәк тә Ио, электр ағымын барлыҡҡа килтереп, һаҙағай тыуҙыра ала.

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Астрономия
Категория:Атмосферала электр күренештәре