Тыва Республикаһы
{{Рәсәй төбәктәре буйынса мәғлүмәт
|RuNm= Тыва Республикаһы
|RuPostfix= 
|OfNm1= {{lang-tyv|Тыва Республика}}
|OfNm2 = 
|FSFlag     = [[Файл:Flag of Tuva.svg|165px|Тыва флагы]]
|FSCoA      = [[Файл:Coat of arms of Tuva.svg|110px|Тыва Гербы]]
|FlagLnk    =  Тыва Флагы
|CoALnk     =  Тыва Гербы
|FSMap      = [[Файл:Map of Russia (2014–2022) - Tuva.svg|300px]]
|Название гимна = Тооруктуг долгай тандым
|FSMapName  =
|FSCtrWhat  = Баш ҡала
|FSCtrNm    = [[Ҡыҙыл (ҡала)| Ҡыҙыл]]
|AreaRnk    = 21-се
|TotArea    = 168 600
|WaterPrcnt = 0,5
|PopRnk     = 77-се
|PopQty     = {{Үҫә}} 316 968 кеше<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/2010/popul10-Pr.xls Росстат. Предварительная оценка численности постоянного населения субъектов Российской Федерации]</ref> |PopCtDate  = 2010
|PopDens    = 1,88 кеше
|FedDistrNm = [[Себер Федераль округы]]
|EcRegNm    =  [[Көнсығыш-Себер Иҡтисади районы|Көнсығыш-Себер]]
|CadNo      = 17
|LangLangs  =
|OfLangs    = [[урыҫ теле]], [[тыва теле]]
|HeadTtl    = 
|HeadNm     = 
|ViceTtl    = Хөкүмәт башлығы
|ViceNm     = Владислав Ховалыг (ваҡытлыса башҡарыусы)
|LegislTtl  = Бөйөк Хурал закон сығарыу палатаһы рәйесе
|LegislNm   = [[Даваа, Кан-оол Тимурович|Кан-оол Даваа]]
|FSAnthem   =
|MSKS= +4
}}
{{Внешние медиафайлы
|audio1 = [[Тыва Республикаһы гимны]] (тыва телендә) [[File:Mentyvamenvocal.ogg]]}}
'''Тыва Республикаһы''' (''Тыва́'', ''Тува́'', {{lang-tyv|Тыва Республика}}) — [[Рәсәй|Рәсәй Федерацияһы]] составындағы [[Себер федераль округы]]на ҡараған республика. РСФСР составында [[1944 йыл]]дың [[11 октябрь|11 октябрендә]] ойошторола.

[[Файл:Город Кызыл с Хем-Белдири.jpg|thumb|250px|Тыва Республикаһы баш ҡалаһы - [[Ҡыҙыл (ҡала)|Ҡыҙыл]] ҡалаһы]]

[[Себер федераль округы]]на инә, Көнсығыш-Себер иҡтисад районы бер өлөшө булып тора.

РСФСР составына Тыва автономиялы өлкә булараҡ [[1944 йыл]]дың [[11 октябрь|11 октябрендә]] инә (1961 йылдан — Тыва Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы), һуңынан 1991 йылдың 24 майында республика булараҡ үҙгәртелде.

Дəүлəт телҙере — урыҫ теле, тыва теле. Тожу кожуунында тыва теленең тожу диалекты таралған.

== Дәүләт ҡоролошо ==
Тыва Республикаһы Конституцияға ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.

=== Башҡарма власть ===
{{articlereference| Тыва Республикаһы Хөкүмәте}}
{{articlereference| Тыва Республикаһы  Башлығы}}
[[Тыва Республикаһы Башлығы]] — Тыва Республикаһы иң юғары вазифалы кешеһе. [[Тыва Республикаһы Хөкүмәте]] етәксеһе.
Тыва Республикаһы Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Тыва Республикаһы Конституцияғы менән билдәләнгән.

=== Суд власы ===
Тыва Республикаһы суд системаһы составында:
# [[Тыва Республикаһы юғары суды]], [[Рәсәйҙен юғары суды]]ның түбәнге инстанция суды
# [[Тыва Республикаһы арбитраж суды]] , [[Рәсәйҙен юғары суды]]ның түбәнге инстанция суды

=== Закондар сығарыу власы ===
{{articlereference| Тыва Республикаһы  Юғары Хуралы}}
Тыва Республикаһы Парламенты — [[Тыва Республикаһы Юғары Хурал|Юғары Хуралы]].

== Гимны ==
{{Articlereference|Тыва Республикаһы гимны}}
{{Articlereference|Тыва Республикаһы гимны (1993—2011)}}
1993 йылдан 2011 йылғаса ғәмәлдә булған гимндын исеме — «Тооруктуг „Долгай“ таңдым» ({{lang-ba|Урман эрбет сәтләүекләр менән тулы (Эрбетле минен тайгам «Долгай»)}}). Халыҡ йыры. Эшкәртеү авторы — Аяна Самияй ҡыҙы Монгуш.
{| cellpadding=6
! 1993—2011 йылғы гимндың тыва телендә һүҙҙәре
|- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;"
| Тооруктуг долгай таңдым<br />
Долганзымза тодар-ла мен<br />
Тос-ла чүзүн малымайны<br />
Доруктурза байыыр-ла мен<br />
Эзириктиг ээр-ле таңдым<br />
Эргилзимзе тодар-ла мен<br />
Эрээн-шокар малымайны<br />
Азыраза байыыр-ла мен<br />
|}
2011 йылдың 11 Урағай көнөндә Тыва Республикаһы Дәүләт гимны тураһында закон үҙгәртелде. Яңы гимны исеме — ''Мен тыва мен'' ({{lang-ba|Мин тывамын}}).

== Йәғрәфиәһе ==
Көньяҡтан һәм көнсығыштан [[Монголия]], төньяҡтан [[Красноярск крайы]], төньяҡ-көнбайыштан [[Хакас Республикаһы]], төньяҡ-көнсығыштан [[Бүрәт Республикаһы]] һәм [[Иркутск өлкәһе]], көнбайыштан [[Алтай Республикаһы]] менән сиктәш.

== Халҡы ==
Халыҡ һаны — 313 940 кеше ([[2009]]), халыҡ тығыҙлығы — 1,86 кеше/ км² ([[2009]]). Ҡала халҡы 51,22 % ([[2009]]) тәшкил итә.

1959—2002 йылдарҙа Тыва Республикаһының милли составы:
{| class="standard"
!Халыҡ
![[1959 йыл]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_59.php?reg=66</ref>
![[1970 йыл]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_70.php?reg=78</ref>
![[1979 йыл]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_79.php?reg=78</ref>
![[1989 йыл]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_89.php?reg=67</ref>
![[2002 йыл]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php?reg=66</ref>
![[:ru:2010_год|2010 йыл]]<ref>{{Cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls|title=Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года|access-date=2012-07-15|archive-date=2012-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20120601173256/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls|deadlink=no}}</ref>
![[:ru:2021_год|2021 йыл]]<ref name="Nac_total_2021">{{Cite web|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx|title=Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи населения 2021 года|deadlink=no|access-date=2023-01-06|archive-date=2022-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20221230204643/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx}}</ref>
|-
|[[Тыва]]
| align="right" | 57,0 %
| align="right" | 58,6 %
| align="right" | 60,5 %
| align="right" | 64,3 %
| align="right" | 77,0 %
|82,0 %
|88,7 %
|-
|[[Урыҫ]]
| align="right" | 40,1 %
| align="right" | 38,3 %
| align="right" | 36,2 %
| align="right" | 32,0 %
| align="right" | 20,1 %
|16,3 %
|10,1 %
|-
|[[Хакас]]
| align="right" | 1,0 %
| align="right" | 0,9 %
| align="right" | 0,8 %
| align="right" | 0,7 %
| align="right" | 0,4 %
|0,3 %
|0,1 %
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|}

== Административ бүленеше ==
[[Файл:Admin-map-Tyva-region.gif|495 px|thumb|left|Тыва Республикаһының административ бүленеше]]

# [[Бай-тайга кожуун]]
# [[Барыын-Хемчик кожуун]]
# [[Чөөн-Хемчик кожуун]]
# [[Каа-Хем кожуун]]
# [[Кызыл кожуун]]
# [[Монгун-Тайга кожуун]]
# [[Өвүр кожуун]]
# [[Бий-Хем кожуун]]
# [[Сүт-Хөл кожуун]]
# [[Таңды кожуун]]
# [[Тере-Хөл кожуун]]
# [[Тес-Хем кожуун]]
# [[Тожу кожуун]]
# [[Улуг-Хем кожуун]]
# [[Чаа-Хөл кожуун]]
# [[Чеди-Хөл кожуун]]
# [[Эрзин кожуун]]

== Иҫкәрмәләр ==
<references />
{{Рәсәйҙең федератив төҙөлөшө}}
{{ТӨРКСОЙ}}
[[Категория:Рәсәй Федерацияһы республикалары]]
[[Категория:Тыва]]
Тыва Республикаһы (Тыва́, Тува́, ) — Рәсәй Федерацияһы составындағы Себер федераль округына ҡараған республика. РСФСР составында 1944 йылдың 11 октябрендә ойошторола.

thumb|250px|Тыва Республикаһы баш ҡалаһы - Ҡыҙыл ҡалаһы

Себер федераль округына инә, Көнсығыш-Себер иҡтисад районы бер өлөшө булып тора.

РСФСР составына Тыва автономиялы өлкә булараҡ 1944 йылдың 11 октябрендә инә (1961 йылдан — Тыва Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы), һуңынан 1991 йылдың 24 майында республика булараҡ үҙгәртелде.

Дəүлəт телҙере — урыҫ теле, тыва теле. Тожу кожуунында тыва теленең тожу диалекты таралған.

 Дәүләт ҡоролошо 
Тыва Республикаһы Конституцияға ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.

 Башҡарма власть 

Тыва Республикаһы Башлығы — Тыва Республикаһы иң юғары вазифалы кешеһе. Тыва Республикаһы Хөкүмәте етәксеһе.
Тыва Республикаһы Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Тыва Республикаһы Конституцияғы менән билдәләнгән.

 Суд власы 
Тыва Республикаһы суд системаһы составында:
 Тыва Республикаһы юғары суды, Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
 Тыва Республикаһы арбитраж суды , Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды

 Закондар сығарыу власы 

Тыва Республикаһы Парламенты — Юғары Хуралы.

 Гимны 

1993 йылдан 2011 йылғаса ғәмәлдә булған гимндын исеме — «Тооруктуг „Долгай“ таңдым» (). Халыҡ йыры. Эшкәртеү авторы — Аяна Самияй ҡыҙы Монгуш.
 1993—2011 йылғы гимндың тыва телендә һүҙҙәре Тооруктуг долгай таңдым
Долганзымза тодар-ла мен
Тос-ла чүзүн малымайны
Доруктурза байыыр-ла мен
Эзириктиг ээр-ле таңдым
Эргилзимзе тодар-ла мен
Эрээн-шокар малымайны
Азыраза байыыр-ла мен
2011 йылдың 11 Урағай көнөндә Тыва Республикаһы Дәүләт гимны тураһында закон үҙгәртелде. Яңы гимны исеме — Мен тыва мен ().

 Йәғрәфиәһе 
Көньяҡтан һәм көнсығыштан Монголия, төньяҡтан Красноярск крайы, төньяҡ-көнбайыштан Хакас Республикаһы, төньяҡ-көнсығыштан Бүрәт Республикаһы һәм Иркутск өлкәһе, көнбайыштан Алтай Республикаһы менән сиктәш.

 Халҡы 
Халыҡ һаны — 313 940 кеше (2009), халыҡ тығыҙлығы — 1,86 кеше/ км² (2009). Ҡала халҡы 51,22 % (2009) тәшкил итә.

1959—2002 йылдарҙа Тыва Республикаһының милли составы:
Халыҡ1959 йылhttp://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_59.php?reg=661970 йылhttp://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_70.php?reg=781979 йылhttp://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_79.php?reg=781989 йылhttp://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_89.php?reg=672002 йылhttp://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php?reg=662010 йыл2021 йылТыва 57,0 % 58,6 % 60,5 % 64,3 % 77,0 %82,0 %88,7 %Урыҫ 40,1 % 38,3 % 36,2 % 32,0 % 20,1 %16,3 %10,1 %Хакас 1,0 % 0,9 % 0,8 % 0,7 % 0,4 %0,3 %0,1 %

 Административ бүленеше 
495 px|thumb|left|Тыва Республикаһының административ бүленеше

 Бай-тайга кожуун
 Барыын-Хемчик кожуун
 Чөөн-Хемчик кожуун
 Каа-Хем кожуун
 Кызыл кожуун
 Монгун-Тайга кожуун
 Өвүр кожуун
 Бий-Хем кожуун
 Сүт-Хөл кожуун
 Таңды кожуун
 Тере-Хөл кожуун
 Тес-Хем кожуун
 Тожу кожуун
 Улуг-Хем кожуун
 Чаа-Хөл кожуун
 Чеди-Хөл кожуун
 Эрзин кожуун

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Рәсәй Федерацияһы республикалары
Категория:Тыва