Байғужа (Ишембай районы)
{{Значения|Байгузино}}
{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Байгузино
 | оригинальное название    = {{lang-ba|Байғужа}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 53|lat_min = 25|lat_sec = 39
 | lon_deg                  = 56|lon_min = 9|lon_sec = 18
 | CoordScale               = 30000
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башкортостан
 | вид района               = муниципальный район
 | район                    = Ишембай районы
 | район в таблице          = Ишимбайский район{{!}}Ишимбайский
 | вид поселения            = ауыл биләмәһе
 | поселение                = Байғужа ауыл Советы
 | поселение в таблице      = Байғужа ауыл Советы (Ишембай районы){{!}}Байғужа ауыл Советы
 | C в регион               = слева
 | C в район                = слева
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 1790
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Байгузино (Ишимбайский район) | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Байгузино (Ишимбайский район) | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[башҡорттар]]
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = байғужалар
 | часовой пояс             = +5
 | почтовый индекс          = 453223
 | телефонный код           = 34794
 | автомобильный код        = 02, 102
 | цифровой идентификатор   = 80231815008
 | категория в Commons      = Baiguzino, Ishimbai rayon
 | сайт                     = 
}}
'''Байғужа''' ({{lang-ru|Байгузино}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ишембай районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 504 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. [[Байғужа ауыл Советы (Ишембай районы)|Байғужа ауыл Советының]] административ үҙәге.
Почта индексы — 453223, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80231815008.

== Тарихы ==
Ауылға [[XVIII быуат]] урталарында [[Нуғай даруғаһы]] [[Юрматы]] улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала. Тәүге төпләнеүсе Байғужа Мәрҙәнов исеме менән аталған. Беренсе күскенсе 1790 йылдағы бер документта телгә алына, ул саҡта Воскресенск заводы өсөн завод хужаһы Дарья Пашковаға Юрматы ерҙәрен һатҡан. Был Байғужа Маразанов, старшина Көҫәпҡол Азатов1 командаһының абруйлы аҫабаһы. Ошо уҡ ауылда уның улдары Аҡкөсөк (1753—1820) һәм Муллағол (1783—1853) йәшәй.
1795 йылда 22 ихатала 176 кеше йәшәгән. X ревизия 504 кеше һәм 72 йорт күрһәткән. 1816 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙа 35 йәшлек Иҫәнбәт Ураҙғолов поход старшинаһы тип күрһәтелгән. Уның атаһы Ураҙғол Апасев, ағаһы Сыртлан Ураҙғолов (35 й.). 1834 йылғы ревизия ваҡытында Сыртландың игеҙ улдары Ҡотломөхәмәт менән Ҡолмөхәмәт (14 йәштә, уларҙың нәҫелендә Сыртланов фамилияһы һаҡлана), ҡыҙҙары Хәбибә, Сәғиҙә, Сәбилә (Һәбилә) (3 йәштә, Смаҡай ауылында Ғүмәр Абдрахмановҡа кейәүгә сыға, билдәле нефтсе Ғүмәровтар нәҫелен дауам иттерә), Мәликә күрһәтелгән. 1865 йылда 93 йортта — 484 кеше. Малсылыҡ, игенселек, ылаусылыҡ, арба һәм сана яһау менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище булған. Ул Аҙнай земство училищеһы тип йөрөтөлгән, 1876—1882 йылдарҙа унда уҡытыусы булып хәҙерге Мәләүез районы Ҡамбулат ауылынан Арҫланғәли Әлимғолов эшләй. 1920 йылда ауылда 139 йорт хужалығында 601 кеше йәшәгән.

Байғужалар — малсылар, умартасылар, ҡайһы берҙәре игенселек менән шөғөлләнгән. 1839 йылда 320 кеше йәшәгән 57 йорт хужалығында 760 ат, 695 һыйыр, 160 һарыҡ, 280 кәзә була; 236 умарта булған. Уларҙың барыһына 408 бот көҙгө һәм 1888 бот яҙғы иген сәселгән<ref>{{ИСДБ|страница=129}}</ref>.
1906 йылда шулай уҡ мәҙрәсә, 2 һыу тирмәне, мануфактура һәм 2 бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән; улус идараһы урынлашҡан<ref>{{БЭ2013|80281}}</ref>.

== Хәҙерге осор ==
[[Байғужа ауыл Советы (Ишембай районы)|Байғужа ауыл Советы]]ның үҙәге. Башҡорттар йәшәй (2002). Төп мәктәп — [[Кинйәбулат (Ишембай районы)|Кинйәбулат]] урта мәктәбенең филиалы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана, мәсет бар<ref>{{БЭ2013|80281}}</ref>. Урындағы мосолман дини ойошмаһы Лагерь урамы, 1 а йорт адресы буйынса урынлашҡан.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||601||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||860||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||722||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||448||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||447||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||504||240||264||47,6||52,4
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Ишембай (ҡала)|Ишембай]]): 11 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Кинйәбулат (Ишембай районы)|Кинйәбулат]]): 4 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Салауат (ҡала)|Салауат]]): 27 км

== Иҡтисады ==
Байғужа янында 1944 йылдан алып [[Кинйәбулат нефть ятҡылығы]] эшкәртелә. Эргәлә генә ҡом ятҡылығы<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://www.ishimbaimr.ru/index.php/ru/ekonomika-ru/49-2010-08-20-13-35-50/2010-08-20-13-47-55/869-2010-08-09-11-17-14 |title=Инвестиционная привлекательность муниципального района Ишимбайский район |access-date=2012-10-21 |archive-date=2016-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310020620/http://www.ishimbaimr.ru/index.php/ru/ekonomika-ru/49-2010-08-20-13-35-50/2010-08-20-13-47-55/869-2010-08-09-11-17-14 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310020620/http://www.ishimbaimr.ru/index.php/ru/ekonomika-ru/49-2010-08-20-13-35-50/2010-08-20-13-47-55/869-2010-08-09-11-17-14 |date=2016-03-10 }}</ref>, Тупаҡбаш йылғаһы буйлап карьерҙар бар<ref>{{карта|{{карта по координатам|53.44|N|56.15|E|scale=100}}}}</ref>.

Ҡала подстанцияһынан Байгужа подстанцияһына 35/10 кВ<ref>{{Cite web |url=http://www.energyland.info/news-show-tek-electro-27892 |title=Идет масштабная реконструкция подстанций Ишимбайских РЭС |access-date=2012-10-21 |archive-date=2014-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140511053746/http://www.energyland.info/news-show-tek-electro-27892 |deadlink=no }}</ref>, ауылға тиклем һәм артабан районға тиклем Ишембай ТЭЦ-ы — Байғужа ВЛ-35 кВ линияһы бара<ref name=autogenerated1 />

== Спорт ==
Традицияға әйләнгән, [[Советтар Союзы Геройҙары (Башҡортостан)|Советтар Союзы Геройҙары]] [[Халиҡов Тимербулат Ғәләүетдин улы|Халиҡов Т. Ғ.]] һәм [[Бирҙин Ғәли Иркәбай улы|Бирҙин Ғ. И.]] иҫтәлегенә арналған «Кинйәбулат — Байғужа» еңел атлетика уҙышы үтеп тора<ref>[http://www.ishimbaimr.ru/index.php/ru/?option=com_content&view=article&id=686:-2010&catid=63&lang=ba Официальный сайт администрации муниципального района Ишимбайский район Республики Башкортостан]{{Недоступная ссылка}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.ishimbaimr.ru/index.php/ru/?option=com_content&view=category&id=73&lang=ru |title=Официальный сайт администрации муниципального района Ишимбайский район Республики Башкортостан |access-date=2012-10-21 |archive-date=2016-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160312195652/http://www.ishimbaimr.ru/index.php/ru/?option=com_content&view=category&id=73&lang=ru |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312195652/http://www.ishimbaimr.ru/index.php/ru/?option=com_content&view=category&id=73&lang=ru |date=2016-03-12 }}</ref>.

== Урамдары ==
Урам исеме<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/026/000010.html «Налог Белешмәһе» системаһында Байғужа ауылы]</ref>:
{{Колонки|2}}
* Мәктәп урамы ({{lang-ru|улица Школьная}})
* Арал урамы ({{lang-ru|улица Арал}})
* Совет урамы ({{lang-ru|улица Советская}})
* Бердин урамы ({{lang-ru|улица Бердина}})
* Малсылар урамы ({{lang-ru|улица Животноводов}})
* Пионер лагеры урамы ({{lang-ru|улица Пионерских лагерей}})
* Механизаторҙар урамы ({{lang-ru|улица Механизаторов}})
* Күл урамы ({{lang-ru|улица Озеерная}})
* Мәктәп урамы ({{lang-ru|улица Школьная}})
* Клуб тыҡрығы ({{lang-ru|переулок Клубный}})
{{Колонки|конец}}

== Билдәле шәхестәр ==
* [[Бирҙин Ғәли Иркәбай улы]] (5.03.1907—25.10.1973), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан яугир. Гвардия капитаны [[Советтар Союзы Геройы]] (1944).
* [[Ҡәҙерғолов Илгиз Раян улы]] (4.11.1976), [[физика]]-[[математика]] фәндәре докторы, 2017 йылдың 22 февраленән — [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы]] ректоры.
* [[Үмәрғәлин Тәлғәт Ғәле улы]] (24.01.1948), ғалим-математик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1995), профессор (2000). [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған химигы (1998), [[Рәсәй Федерацияһы]] газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре (2003), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1991).
* [[Ҡорбанғәлиева Суфия Шәрәфулла ҡыҙы]](Сафиуллина)(13.02.1949), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған артисы (2000), Башҡортостандың халыҡ артисы (1990) һәм атҡанған артисы (1984)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
*  {{БЭ2013|80281}}
* [http://ufagen.ru/places/ishimbayskiy/sayranovo_ishimbay.html Деревни Уфаген Байгузино]
* [[https://www.gosspravka.ru/02/026/000010.html «Налог Белешмәһе» системаһында Байғужа ауылы]]
* {{ИСДБ|страница=129}}
{{Ишембай районы ауылдары}}

[[Категория:Ишембай районы ауылдары]]
Байғужа () — Башҡортостан Республикаһының Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 504 кеше. Байғужа ауыл Советының административ үҙәге.
Почта индексы — 453223, ОКАТО коды — 80231815008.

 Тарихы 
Ауылға XVIII быуат урталарында Нуғай даруғаһы Юрматы улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала. Тәүге төпләнеүсе Байғужа Мәрҙәнов исеме менән аталған. Беренсе күскенсе 1790 йылдағы бер документта телгә алына, ул саҡта Воскресенск заводы өсөн завод хужаһы Дарья Пашковаға Юрматы ерҙәрен һатҡан. Был Байғужа Маразанов, старшина Көҫәпҡол Азатов1 командаһының абруйлы аҫабаһы. Ошо уҡ ауылда уның улдары Аҡкөсөк (1753—1820) һәм Муллағол (1783—1853) йәшәй.
1795 йылда 22 ихатала 176 кеше йәшәгән. X ревизия 504 кеше һәм 72 йорт күрһәткән. 1816 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙа 35 йәшлек Иҫәнбәт Ураҙғолов поход старшинаһы тип күрһәтелгән. Уның атаһы Ураҙғол Апасев, ағаһы Сыртлан Ураҙғолов (35 й.). 1834 йылғы ревизия ваҡытында Сыртландың игеҙ улдары Ҡотломөхәмәт менән Ҡолмөхәмәт (14 йәштә, уларҙың нәҫелендә Сыртланов фамилияһы һаҡлана), ҡыҙҙары Хәбибә, Сәғиҙә, Сәбилә (Һәбилә) (3 йәштә, Смаҡай ауылында Ғүмәр Абдрахмановҡа кейәүгә сыға, билдәле нефтсе Ғүмәровтар нәҫелен дауам иттерә), Мәликә күрһәтелгән. 1865 йылда 93 йортта — 484 кеше. Малсылыҡ, игенселек, ылаусылыҡ, арба һәм сана яһау менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище булған. Ул Аҙнай земство училищеһы тип йөрөтөлгән, 1876—1882 йылдарҙа унда уҡытыусы булып хәҙерге Мәләүез районы Ҡамбулат ауылынан Арҫланғәли Әлимғолов эшләй. 1920 йылда ауылда 139 йорт хужалығында 601 кеше йәшәгән.

Байғужалар — малсылар, умартасылар, ҡайһы берҙәре игенселек менән шөғөлләнгән. 1839 йылда 320 кеше йәшәгән 57 йорт хужалығында 760 ат, 695 һыйыр, 160 һарыҡ, 280 кәзә була; 236 умарта булған. Уларҙың барыһына 408 бот көҙгө һәм 1888 бот яҙғы иген сәселгән.
1906 йылда шулай уҡ мәҙрәсә, 2 һыу тирмәне, мануфактура һәм 2 бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән; улус идараһы урынлашҡан.

 Хәҙерге осор 
Байғужа ауыл Советының үҙәге. Башҡорттар йәшәй (2002). Төп мәктәп — Кинйәбулат урта мәктәбенең филиалы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана, мәсет бар. Урындағы мосолман дини ойошмаһы Лагерь урамы, 1 а йорт адресы буйынса урынлашҡан.

 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август601 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар860 1959 йыл 15 ғинуар722 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар448 2002 йыл 9 октябрь447 2010 йыл 14 октябрь50424026447,652,4

 Географик урыны 
 Район үҙәгенә тиклем (Ишембай): 11 км
 Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Кинйәбулат): 4 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Салауат): 27 км

 Иҡтисады 
Байғужа янында 1944 йылдан алып Кинйәбулат нефть ятҡылығы эшкәртелә. Эргәлә генә ҡом ятҡылығы , Тупаҡбаш йылғаһы буйлап карьерҙар бар.

Ҡала подстанцияһынан Байгужа подстанцияһына 35/10 кВ, ауылға тиклем һәм артабан районға тиклем Ишембай ТЭЦ-ы — Байғужа ВЛ-35 кВ линияһы бара

 Спорт 
Традицияға әйләнгән, Советтар Союзы Геройҙары Халиҡов Т. Ғ. һәм Бирҙин Ғ. И. иҫтәлегенә арналған «Кинйәбулат — Байғужа» еңел атлетика уҙышы үтеп тораОфициальный сайт администрации муниципального района Ишимбайский район Республики Башкортостан .

 Урамдары 
Урам исеме«Налог Белешмәһе» системаһында Байғужа ауылы:

 Мәктәп урамы ()
 Арал урамы ()
 Совет урамы ()
 Бердин урамы ()
 Малсылар урамы ()
 Пионер лагеры урамы ()
 Механизаторҙар урамы ()
 Күл урамы ()
 Мәктәп урамы ()
 Клуб тыҡрығы ()

 Билдәле шәхестәр 
 Бирҙин Ғәли Иркәбай улы (5.03.1907—25.10.1973), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир. Гвардия капитаны Советтар Союзы Геройы (1944).
 Ҡәҙерғолов Илгиз Раян улы (4.11.1976), физика-математика фәндәре докторы, 2017 йылдың 22 февраленән — Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы ректоры.
 Үмәрғәлин Тәлғәт Ғәле улы (24.01.1948), ғалим-математик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1995), профессор (2000). Башҡортостандың атҡаҙанған химигы (1998), Рәсәй Федерацияһы газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре (2003), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1991).
 Ҡорбанғәлиева Суфия Шәрәфулла ҡыҙы(Сафиуллина)(13.02.1949), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2000), Башҡортостандың халыҡ артисы (1990) һәм атҡанған артисы (1984)

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
  
 Деревни Уфаген Байгузино
 [«Налог Белешмәһе» системаһында Байғужа ауылы]
 

Категория:Ишембай районы ауылдары