Солтанморат
{{НП-Россия
 | статус                   = ауыл
 | башкирское название         = Солтанморат
 | оригинальное название    = {{lang-ru|Султанмуратово}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 54 |lat_min = 6 |lat_sec = 2
 | lon_deg                  = 55 |lon_min = 43 |lon_sec = 49
 | CoordAddon               = 
 | CoordScale               = 
 |размер карты страны      = 310
 |размер карты региона     = 310
 |размер карты района      = 310
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башкортостан
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Ауырғазы районы
 | район в таблице          = Ауырғазы районы{{!}}Ауырғазы
 |вид поселения            = ауыл советы
 |поселение                = Солтанморат ауыл Советы (Ауырғазы районы){{!}}Солтанморат
 |поселение в таблице      = 
 | внутреннее деление       = 
 | милли состав             = татарҙар
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Султанмуратово | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Султанмуратово | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 453498
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 80205840001
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
'''Солтанморат''' ({{lang-ru|Султанмуратово}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 706 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.
[[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205840001.

== Географик урыны ==
Түрһәгәҙе йылғаһы (Ауырғазы йылғаһы ҡушылдығы) буйында урынлашҡан.
* Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 15 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аҡкүл (Ғафури районы)|Аҡкүл]]): 45 км<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref>

== Тарихы ==
Солтанморат ауылы — күренекле совет татар яҙыусыһы [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғәлимйән Ибраһимов]]тың (1887—1937) тыуған төйәге. Ауыл Нуғай һәм Себер даруғаларының мишәр старшинаһы Солтанморат Янышевтың исемен йөрөтә. Ул батшалыҡ яҡлы булған. Михаил Михельсондың язалау корпусы составында Пугачевсыларҙы эҙәрлекләп, Өфөнән Ҡазанға тиклем бара. Каратель Михельсон үҙенең [[1774 йыл]]дың 25 апрелендәге рапортында халыҡ массалары мәнфәғәттәренең хыянатсылары Солтанморат Янышев менән Миндәй Тулеевтың «ҙур ярҙам»ын һыҙыҡ өҫтөнә алып, хөкүмәттән был «ышаныслы ҡолдарҙы» наградлауҙарын һорай. Ысынлап та, Солтанморат 1773-1775 йылдарҙа баш күтәреүселәргә ҡаршы яза биреү акциялары өсөн ике алтын миҙал, күлдәк, 2 мең һум аҡса менән бүләкләнә һәм мишәрҙәрҙән беренсе булып капитан исеменә лайыҡ була. Уның ҡустыһы Бәхтейәр ҙә алтын миҙал ала.
Уларҙың атаһы Яныш Абдуллин батша хөкүмәтенең әүҙем яҡлыһы булған төп мишәр старшинаһы була. Яныш [[XVIII быуат]]тың 30-сы йылдарында башҡорт ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнашҡаны өсөн ҡылыс менән бүләкләнә. Һуңынан, [[1755 йыл]]да башҡорт ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнашҡаны өсөн икенсе ҡылыс, күлдәк, сүмес һәм 100 һум аҡса ала. Яныш Абдуллин «тере тауар» — баш күтәреүселәрҙең ҡатындарын һәм балаларын ала, уларҙы аҙаҡ йорт хеҙмәтселәренә әйләндерә.  Уның улы Солтанморат крепостнойҙар һәм хеҙмәтселәр һанын арттырырға маташа. 1777 йылда, мәҫәлән, старшина мырҙа  Солтанморат Янышев менән прапорщик Ибраһим Чанышев үҙҙәренең командаһынан 63 кешене крепостной кеше булараҡ һата. Әммә Ырымбур сик һыҙығында хеҙмәтле кешеләр һанын кәметеү яҡлы булмаған хөкүмәт был һатыуға рөхсәт бирмәй.
Ауыл [[1761 йыл]]да, мишәрҙәр Меркет-Мең башҡорттарынан ер һатып алғас барлыҡҡа килә.

Ауыл күп халыҡлы. [[1795 йыл]]да 60 йортта — 408, 1859 йылда 130 йортта 879 мишәр иҫәпләнә. [[XVIII быуат]] аҙағында бында яһаҡлы татарҙар ҙа була, улар аҙаҡ Баҡай Түрһәғәҙе ауылына күсерелә<ref>{{ИСДБ|страница=54}}</ref>.  

[[1865 йыл]]да Солтанморат ике ауыл булараҡ иҫәпкә алынған: беренсеһендә 100 йортта 934 кеше йәшәгән (игенселек, малсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр; мәсет, училище булған), икенсеһендә 223 йортта — 1378 кеше (мәсет, училище, һыу тирмәне булған). Һуңынан был ауылдар бергә иҫәпкә алына. [[1906 йыл]]да 2 мәсет, тимерлек, бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән<ref>{{БЭ2013|92967}}</ref>.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||706||331||375||46,9||53,1
|-
|}
;Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - татарҙар (79 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>.

{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Урамдары ==
* Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная улица}})
* Пушкин урамы ({{lang-ru|улица Пушкина}})
* Баҡса урамы ({{lang-ru|Садовая улица}})
* Совет урамы ({{lang-ru|Советская улица}})
* Фрунзе урамы ({{lang-ru|улица Фрунзе}})
* Үҙәк урам ({{lang-ru|Центральная улица}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/005/000051.html Госсправка сайтында урамдар исеме]</ref>

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Боғҙанов Фәрит Вәлинур улы]] ([[7 октябрь]] [[1932 йыл]] — [[12 март]] [[2001 йыл]]) — башҡорт драматургы. 1952 йылдан — КПСС, 1977 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1992).
* [[Вахитов Венер Абсатар улы]] ([[11 ноябрь]] [[1945 йыл]]) — ғалим-биохимик, биолог һәм биотехнолог, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1991), биология фәндәре докторы (1990), профессор (1993), Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Биохимия һәм генетика институты директоры, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре.
* [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы]] ([[12 март]] [[1887 йыл]] — [[21 ғинуар]] [[1938 йыл]]) — яҙыусы, публицист, мәғрифәтсе, йәмәғәтсе. Хәҙерге татар әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Хеҙмәт Геройы (1932). Сәйәси золом ҡорбаны
* [[Фәтихова Лилиә Ғарифулла ҡыҙы]] ([[3 ғинуар]] [[1954 йыл]]) — эстрада артисы. 1975—2014 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның нәфис һүҙ оҫтаһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2012).
* Рәхмәтулла (Рәхмәтуллин) Салауат Ибраһим улы ([[1 февраль]] [[1942 йыл]]) — шағир. Яҙыусылар союзы ағзаһы.  Ғәлимйән Ибраһимов (2002), Илдар Юзиев (2005), Ғәли Ибраһимов (2009) исемендәге премиялар лауреаты. (1993)<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/92239/ Рәхмәтулла С.]</ref>

== Видеояҙмаларҙа ==
Музей Султанмуратово <ref>{{YouTube|Z_zgNDNQgSs|logo=1}}</ref>.
== Тирә-яҡ мөхит ==
*Тишеклетау тауы<ref>[http://bashtravel.narod.ru/PKG80E3.htm Памятники природы республики Башкортостан]</ref>
*
== Иҫтәлекле урындары ==
Солтанморат ауылында Ғәлимйән Ибраһимов музейы
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар == 
* [https://basharchive.ru/census/reviz/51148/ 1816 йылғы ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://basharchive.ru/census/reviz/81611/ 1834 йылғы ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://basharchive.ru/census/reviz/54934/ 1850 йылғы ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/12551-soltanmorat}} {{V|20|01|2019}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}
<references/>

{{Ауырғазы районы ауылдары}}

[[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]]
Солтанморат () — Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 706 кеше.
ОКАТО коды — 80205840001.

 Географик урыны 
Түрһәгәҙе йылғаһы (Ауырғазы йылғаһы ҡушылдығы) буйында урынлашҡан.
 Район үҙәгенә тиклем (Талбазы): 15 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Аҡкүл): 45 км

 Тарихы 
Солтанморат ауылы — күренекле совет татар яҙыусыһы Ғәлимйән Ибраһимовтың (1887—1937) тыуған төйәге. Ауыл Нуғай һәм Себер даруғаларының мишәр старшинаһы Солтанморат Янышевтың исемен йөрөтә. Ул батшалыҡ яҡлы булған. Михаил Михельсондың язалау корпусы составында Пугачевсыларҙы эҙәрлекләп, Өфөнән Ҡазанға тиклем бара. Каратель Михельсон үҙенең 1774 йылдың 25 апрелендәге рапортында халыҡ массалары мәнфәғәттәренең хыянатсылары Солтанморат Янышев менән Миндәй Тулеевтың «ҙур ярҙам»ын һыҙыҡ өҫтөнә алып, хөкүмәттән был «ышаныслы ҡолдарҙы» наградлауҙарын һорай. Ысынлап та, Солтанморат 1773-1775 йылдарҙа баш күтәреүселәргә ҡаршы яза биреү акциялары өсөн ике алтын миҙал, күлдәк, 2 мең һум аҡса менән бүләкләнә һәм мишәрҙәрҙән беренсе булып капитан исеменә лайыҡ була. Уның ҡустыһы Бәхтейәр ҙә алтын миҙал ала.
Уларҙың атаһы Яныш Абдуллин батша хөкүмәтенең әүҙем яҡлыһы булған төп мишәр старшинаһы була. Яныш XVIII быуаттың 30-сы йылдарында башҡорт ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнашҡаны өсөн ҡылыс менән бүләкләнә. Һуңынан, 1755 йылда башҡорт ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнашҡаны өсөн икенсе ҡылыс, күлдәк, сүмес һәм 100 һум аҡса ала. Яныш Абдуллин «тере тауар» — баш күтәреүселәрҙең ҡатындарын һәм балаларын ала, уларҙы аҙаҡ йорт хеҙмәтселәренә әйләндерә.  Уның улы Солтанморат крепостнойҙар һәм хеҙмәтселәр һанын арттырырға маташа. 1777 йылда, мәҫәлән, старшина мырҙа  Солтанморат Янышев менән прапорщик Ибраһим Чанышев үҙҙәренең командаһынан 63 кешене крепостной кеше булараҡ һата. Әммә Ырымбур сик һыҙығында хеҙмәтле кешеләр һанын кәметеү яҡлы булмаған хөкүмәт был һатыуға рөхсәт бирмәй.
Ауыл 1761 йылда, мишәрҙәр Меркет-Мең башҡорттарынан ер һатып алғас барлыҡҡа килә.

Ауыл күп халыҡлы. 1795 йылда 60 йортта — 408, 1859 йылда 130 йортта 879 мишәр иҫәпләнә. XVIII быуат аҙағында бында яһаҡлы татарҙар ҙа була, улар аҙаҡ Баҡай Түрһәғәҙе ауылына күсерелә.  

1865 йылда Солтанморат ике ауыл булараҡ иҫәпкә алынған: беренсеһендә 100 йортта 934 кеше йәшәгән (игенселек, малсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр; мәсет, училище булған), икенсеһендә 223 йортта — 1378 кеше (мәсет, училище, һыу тирмәне булған). Һуңынан был ауылдар бергә иҫәпкә алына. 1906 йылда 2 мәсет, тимерлек, бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән.

 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар 1959 йыл 15 ғинуар 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар 2002 йыл 9 октябрь 2010 йыл 14 октябрь70633137546,953,1
Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - татарҙар (79 %)Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — Excel форматында ҡушымта .

 Урамдары 
 Йәштәр урамы ()
 Пушкин урамы ()
 Баҡса урамы ()
 Совет урамы ()
 Фрунзе урамы ()
 Үҙәк урам ()Госсправка сайтында урамдар исеме

 Билдәле шәхестәре 
 Боғҙанов Фәрит Вәлинур улы (7 октябрь 1932 йыл — 12 март 2001 йыл) — башҡорт драматургы. 1952 йылдан — КПСС, 1977 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1992).
 Вахитов Венер Абсатар улы (11 ноябрь 1945 йыл) — ғалим-биохимик, биолог һәм биотехнолог, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1991), биология фәндәре докторы (1990), профессор (1993), Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Биохимия һәм генетика институты директоры, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре.
 Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы (12 март 1887 йыл — 21 ғинуар 1938 йыл) — яҙыусы, публицист, мәғрифәтсе, йәмәғәтсе. Хәҙерге татар әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Хеҙмәт Геройы (1932). Сәйәси золом ҡорбаны
 Фәтихова Лилиә Ғарифулла ҡыҙы (3 ғинуар 1954 йыл) — эстрада артисы. 1975—2014 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһының нәфис һүҙ оҫтаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2012).
 Рәхмәтулла (Рәхмәтуллин) Салауат Ибраһим улы (1 февраль 1942 йыл) — шағир. Яҙыусылар союзы ағзаһы.  Ғәлимйән Ибраһимов (2002), Илдар Юзиев (2005), Ғәли Ибраһимов (2009) исемендәге премиялар лауреаты. (1993)Рәхмәтулла С.

 Видеояҙмаларҙа 
Музей Султанмуратово .
 Тирә-яҡ мөхит 
Тишеклетау тауыПамятники природы республики Башкортостан

 Иҫтәлекле урындары 
Солтанморат ауылында Ғәлимйән Ибраһимов музейы
 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар  
 1816 йылғы ревизия материалдары
 1834 йылғы ревизия материалдары
 1850 йылғы ревизия материалдары
  

Категория:Ауырғазы районы ауылдары