22 март
{{Ук}}
'''22 март''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 81-се ([[кәбисә йыл]]ында 82-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 284 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-03-01}}
<onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Флагификация|ООН}}: Бөтә донъя һыу ресурстары көнө.
** [[Балтик диңгеҙе]] көнө.
** [[Ғәрәп илдәре лигаһы]] көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{флагификация|АҠШ}}: [[Ауыл хужалығы]] көнө.
* {{флагификация|Иран}}, {{флагификация|Казахстан}}, {{флагификация|Пакистан}}, {{флагификация|Россия}} ({{Башҡортостан флагы}} [[Башҡортостан]],  {{Флагификация|Татарстан}} һәм башҡалар), {{флагификация|Туркменистан}}, {{флагификация|Азербайджан}} һәм башҡалар: [[Науруз]] байрамы.
* {{флагификация|Япония}}: [[Телевидение]] көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Таксистар көнө.
* {{флагификация|Узбекистан}}: [[Мәхәллә]] системаһы хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}</onlyinclude> 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1841]]: [[АҠШ]]-та [[крахмал]] етештереүгә [[Патент хоҡуғы|патент]] алына.
* [[1895]]: [[Париж]]да [[тарих]]та беренсе тапҡыр кинофильм күрһәтелә.
* [[1917]]: Хәҙерге Сәнәғәттең нефть, газ тармаҡтары һәм төҙөлөш хеҙмәтсәндәре һөнәри союзының Башҡортостан республика ойошмаһы төҙөлә.
* [[1942]]: [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]на [[БАССР Юғары Советы |Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] һәм [[БАССР Халыҡ Комиссарҙары Советы|Халыҡ Комиссарҙары Советының]] Байрағы тапшырыла.
* [[1990]]: [[Ленинград]]та Кеше мейеһе институты асыла.

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
<onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Ғарифуллин Ҡәҙим Мөғәллим улы]] (1930), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы. 1986 йылдан [[Ҡазан дәүләт университеты|Ҡазан дәүләт]] һәм хәҙерге [[Ҡазан (Волга буйы) федераль университеты|Волга буйы федераль университетының]] Иҡтисад һәм финанс институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1995—2000 йылдарҙа фәнни эштәр буйынса проректор. Иҡтисад фәндәре докторы (1989), профессор (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2002) һәм [[Татарстан Республикаһы]]ның (1994) атҡаҙанған иҡтисадсыһы. 
* [[Миңлеғолова Нурсилә Харис ҡыҙы]] (1965), [[спорт]]сы, [[Педагогика|педагог]]. 1984 йылдан [[Өфө районы]] [[Алексеевка (Өфө районы)|Алексеевка]] мәктәбенең физкультура уҡытыусыһы. 1993—2003 йылдарҙа ҡышҡы полиатлон буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы һәм Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1999), өс тапҡыр [[Ер|донъя]] чемпионы. 
}}</onlyinclude>

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
<onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Ниғмәтйәнов Ғилман Вилдан улы]] (1911—18.06.1989), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы, [[дәүләт]] һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1946—1950 йылдарҙа<br>[[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумы Рәйесе, 1958—1972 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]] Рәйесе урынбаҫары. СССР-ҙың 2-се саҡырылыш [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]], Башҡорт АССР-ының 2‑се, 4—8‑се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1950). [[Ленин ордены|Ленин]] (1949), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1944, 1971) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1957, 1966) ордендары кавалеры.
}}</onlyinclude>

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
<onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ибраһимов Фәттәх Әҙелмырҙа улы]] (1882—8.12.1937), [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. 1921 йылдан [[Бөрйән-Түңгәүер кантоны]]ның милиция начальнигы, башҡарма комитет рәйесе; 1922 йылдан Түбә алтын йыуыу фабрикаһы директоры, 1932 йылдан Бәкер-Үҙәк, 1932 йылдан — Ишбирҙе руднигы, артабан Башҡортостан геология-разведка тресының эҙләнеү партияһы начальнигы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның почётлы таусыһы. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1921). Сәйәси золом ҡорбаны. 
* [[Хизбуллин Ғәйнулла Хизбулла улы]] (1912—10.10.2000), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы. 1934 йылдан [[Мәсетле районы|Мәсетле]] МТС-ының трактор бригадаһы бригадиры. Сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе үҙләшереүҙә ҡатнашыусы. [[Ленин ордены]] кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың элекке [[Иҫәнбай (Мәсетле районы)|Иҫәнбай]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Бикҡолов Хөрмәт Талха улы]] (1927—4.08.1997), [[Әҙәбиәт|яҙыусы]], [[тәржемә]]се. 1959—1966 һәм 1970—1995 йылдарҙа [[«Китап» нәшриәте]] мөхәррире. 1980 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1987).
* [[Баһауетдинов Сәғит Хәбибрахман улы]] (1937—2001), [[Муниципаль берәмек|муниципаль хеҙмәткәр]], финансист. 1975 йылдан [[Өфө ҡалаһы]]ның [[Киров районы (Өфө)|Киров район]] Советы башҡарма комитетының финанс бүлеге мөдире, 1987—1998 йылдарҙа Өфө ҡала Советы башҡарма комитетының һәм Өфө ҡала хакимиәтенең финанс идаралығы начальнигы — хакимиәт башлығы урынбаҫары. [[Рәсәй]]ҙең (1998) һәм [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] (1987). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районы [[Тайыш (Мәсетле районы)|Тайыш]] ауылынан.
* [[Пахомов Николай Александрович]] (1937), рәссам. 1967 йылдан Башҡортостан ижад-производство комбинаты рәссамы, 1992 йылдан — [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]]ның өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1993—2002 йылдарҙа [[А. Э. Тюлькиндың мемориаль йорт-музейы]] мөдире. 1995 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
* [[Вәлиев Ғәҙел Камил улы]] (1947), [[фән|ғалим]]-[[Тел ғилеме|тел белгесе]]. 1974 йылдан [[Бөрө дәүләт педагогия институты]]ның [[рус теле]] кафедраһы уҡытыусыһы, 1982—1988 йылдарҙа сит телдәр кафедраһы деканы. 1988—1992 йылдарҙа [[Силәбе дәүләт университеты]]ның рус теле кафедраһы уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты, доцент, Халыҡ-ара төрки академияһының мөхбир ағзаһы (1997). Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1997) һәм мәғариф отличнигы (1997), Рәсәйҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007).
* [[Фәүзиә Юлдашбаева]] (1947—16.08.1996), шағир. 1992 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы.
* [[Яңыбаев Рәдиф Иҙрис улы]] (1947—2017), театр актёры. 1974—2017 йылдарҙа хәҙерге [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт драма театры]] актёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1993). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Комсомол (Баймаҡ районы)|Комсомол]] ауылынан.
* [[Ванюшов Владимир Георгиевич]] (1957), хеҙмәтләндереү өлкәһе ветераны. 2006—2019 йылдарҙа Өфө ҡалаһындағы «Ағиҙел» ҡунаҡханаһы директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре. 
* [[Зәйнәғәбдинова Хәлиҙә Зиннур ҡыҙы]] (1957), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны. 1975 йылдан [[Баймаҡ]] үҙәк ҡала дауаханаһының шәфҡәт туташы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бөрйән районы]] [[Нәби]] ауылынан.
* [[Дунаев Андрей Михайлович]] (1967), хоҡуҡ һаҡлау органдары ветераны, полиция полковнигы. 1992 йылдан Башҡортостан Эске эштәр министрлығы, 2003 йылдан — Наркотиктар әйләнешен контролдә тотоу буйынса Федераль хеҙмәттең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы хеҙмәткәре, 2008 йылдан — идаралыҡ начальнигы урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы, эске эштәр һәм нарконтроль органдарының почетлы хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге [[Беларусь Республикаһы]]нан.   }}
}}</onlyinclude>

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
<onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Жданов Рәжәп Солтан улы]] (1938), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1969—2000 йылдарҙа [[Ишембай районы]]ның «III Интернационал» колхозы рәйесе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Ишембай]] ҡалаһы һәм Ишембай районының почётлы гражданы (2000).
* [[Бәғишәева Зилә Миңлеғәли ҡыҙы]] (1963), [[Педагогика|педагог]]. 1986 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Маҡан (Хәйбулла районы)|Маҡан]] урта мәктәбе [[уҡытыусы]]һы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (2014) һәм [[мәғариф]] отличнигы (2010). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Баймаҡ районы]]ның [[Аҡморон]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Зарипова Зөлфирә Илдар ҡыҙы]] (1963), типография эшсеһе. [[Ҡариҙел (ауыл)|Ҡариҙел]] мәғлүмәт үҙәге хеҙмәткәре. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]]. 
* [[Тимиряева Инна Ивановна]] (1963), [[фән|ғалим]]-[[Философия|философ]], [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1998 йылдан [[Ҡалтасы районы|Ҡалтасы район]] хакимиәтенең кадрҙар эше буйынса бүлек начальнигы, 2022 йылдан райондың тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы директоры. «Эрвел марий» милли-мәҙәни автономияһының район ойошмаһы рәйесе. Философия докторы (1997). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. «Ҡатын-ҡыҙ — милләт әсәһе» Бөтә Рәсәй конкурсы еңеүсеһе (2022). Сығышы менән ошо райондың [[Кәкүш]] ауылынан.
* [[Вилухина Ольга Геннадьевна]] (1988), [[спорт]]сы, [[биатлон]]сы. [[Межгорье (ҡала)|Межгорье]] ҡалаһының «Йәшлек» балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе. 2009 йылдан [[Рәсәй]]ҙең йыйылма командаһы ағзаһы һәм атҡаҙанған спорт мастеры (2014). [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (2014).  }}
}}</onlyinclude>

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
<onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Ёлкин Иван Сергеевич]] (1924—3.04.1991), [[хәрби хеҙмәткәр]], гвардия подполковнигы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]] [[Покровка (Туймазы районы)|Покровка]] [[ауыл]]ынан.
* [[Мансуров Фәрит Ишмырҙа улы]] (1924—2.11.1997), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Әбйәлил районы]] [[Шайморатов Миңлеғәле Минһажетдин улы|Шайморатов]] исемендәге [[колхоз]]дың элекке механизаторы. [[Ленин ордены|Ленин]], 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм 3-сө дәрәжә [[Дан ордены|Дан]] (1944) ордендары кавалеры, коммунистик хеҙмәт ударнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] [[Рәхмәт (Әбйәлил районы)|Рәхмәт]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ниғмәтуллин Карам Ғиләж улы]] (1924—25.02.2012), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры. 3-сө дәрәжә Дан ордены кавалеры (1945).
* [[Даминдарова Фәниә Вәли ҡыҙы]] (1949), [[мәғариф]], комсомол, [[КПСС|партия]] һәм [[муниципаль район|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре, [[философия|философ]]-[[фән|ғалим]]. 2001 йылдан хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы]]ның факультет деканы урынбаҫары, 2002 йылдан — деканы, 2009 йылдан — [[уҡытыусы]]һы. [[Философия]] [[фән докторы|фәндәре докторы]] (2011), профессор (2012). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2019).
* [[Ҡашаев Әнүәр Шакир улы]] (1949), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]], [[педагогика|педагог]]. 1987—2010 йылдарҙа [[Өфө]]ләге 2-се [[бала]]лар [[сәнғәт]] [[мәктәп|мәктәбе]] уҡытыусыһы. 1993 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]] Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2010). Төрлө кимәл ижади конкурстар лауреаты һәм дипломанты.
* [[Усманов Нәғим Ғәбдрахим улы]] (1949), [[инженерлыҡ эше|инженер]], [[сәнәғәт]], партия, муниципаль һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1994 йылдан Өфө ҡалаһы [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь районы]] хакимиәте башлығы, 1998 йылдан [[Өфө ҡалаһы]] хакимиәте башлығы урынбаҫары, 2000 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Президенты |Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәтенең]] бүлек мөдире, идаралыҡ начальнигы урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған хеҙмәтләндереү өлкәһе хеҙмәткәре һәм Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Мансур (Учалы районы)|Мансур]] ауылынан.  }}.
}}</onlyinclude>

=== Дөйөм исемлек ===
''<categorytree depth="0">Категория:22 мартта тыуғандар</categorytree>''
* [[1895]]: Георгий Тасин, [[СССР]] кинорежиссёры, сценарист, драматург, Сталин премияһы лауреаты (1948).
* [[1895]]: Леонид Утёсов, [[йыр]]сы, актёр, СССР-ҙың халыҡ артисы.
* [[1905]]: [[Николай Баскаков]], [[төрки телдәр]] белгесе, профессор (1969).
* [[1905]]: Григорий Козинцев, кино һәм театр режиссёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1964).
* [[1915]]: Георгий Жжёнов, театр һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1980).

== {{Үлем}} == 
''<categorytree depth="0">Категория:22 мартта вафат булғандар</categorytree>''
* [[1832]]: [[Йоһанн Вольфганг фон Гёте]], немец ғалимы һәм яҙыусыһы.
* [[1988]]: [[Йософ Гәрәй]], башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе.
* [[2010]]: Валентина Толкунова, [[СССР]] йырсыһы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1987).

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|В22]]
[[Категория:22 март]]
22 март — григориан стиле буйынса йылдың 81-се (кәбисә йылында 82-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 284 көн ҡала.

 
  
 1841: АҠШ-та крахмал етештереүгә патент алына.
 1895: Парижда тарихта беренсе тапҡыр кинофильм күрһәтелә.
 1917: Хәҙерге Сәнәғәттең нефть, газ тармаҡтары һәм төҙөлөш хеҙмәтсәндәре һөнәри союзының Башҡортостан республика ойошмаһы төҙөлә.
 1942: 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһына Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының һәм Халыҡ Комиссарҙары Советының Байрағы тапшырыла.
 1990: Ленинградта Кеше мейеһе институты асыла.

  
 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр 
 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар 

 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар 

 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар 

 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар 

 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар 

 Дөйөм исемлек 

 1895: Георгий Тасин, СССР кинорежиссёры, сценарист, драматург, Сталин премияһы лауреаты (1948).
 1895: Леонид Утёсов, йырсы, актёр, СССР-ҙың халыҡ артисы.
 1905: Николай Баскаков, төрки телдәр белгесе, профессор (1969).
 1905: Григорий Козинцев, кино һәм театр режиссёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1964).
 1915: Георгий Жжёнов, театр һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1980).

   

 1832: Йоһанн Вольфганг фон Гёте, немец ғалимы һәм яҙыусыһы.
 1988: Йософ Гәрәй, башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе.
 2010: Валентина Толкунова, СССР йырсыһы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1987).

  

В22
Категория:22 март