Бәрҙе
{{Taxobox
| name = Бәрҙе
| image file = Ombres.jpg 
| image descr = (''Thymallus arcticus arcticus'')
| regnum = Хайуандар
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Ҡылсыҡлы балыҡтар]]
| ordo = [[Һөмбаш һымаҡтар]]
| familia = [[Һөмбаштар]]
| subfamilia = Бәрҙеләр
| genus = '''Бәрҙе'''
| latin = {{btname|Thymallus|[[Linck]], 1790}}
| wikispecies = Thymallus
| commons = Category:Thymallus
| itis =
| ncbi =
}}

'''Европа бәрҙеhе''' ({{lang-lat|Thymallus thymallus}}, {{lang-ru|Европейский хариус}}) — һөмбаш һымаҡтар отряды, һөмбаштар ғаиләһенә ҡараған төр.
 

== Таралыуы ==
[[Европа]]нан [[Урал]]ға тиклем таралған. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙә [[Аҡ диңгеҙ|Аҡ]] һәм [[Балтик диңгеҙе|Балтик]] диңгеҙҙәре ([[Ҡырым]]дан, [[Кавказ]]дан, Днепр бассейнынынан башҡа) тереклек итә. [[Башҡортостан]]да [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]], [[Ҡариҙел (йылға)|Ҡариҙел]], [[Яйыҡ|Урал]] йылғалары бассейнында киң таралған. [[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар]], [[Оло Ҡыҙыл|Оло]] һәм [[Кесе Ҡыҙыл]] йылғаларында, [[Инйәр]], [[Еҙем]], [[Әй (йылға)|Әй]], [[Оло Ыйыҡ (Әй ҡушылдығы)|Оло Ыҡ]], [[Нура (йылға)|Нура]], [[Тирлән (йылға)|Тирлән]], [[Нөгөш (йылға)|Нөгөш]], [[Кесе Нөгөш]], [[Миндәк (Яйыҡ ҡушылдығы)|Миндәк]], Уй, [[Йүрүҙән]] һәм башҡа бәләкәй йылғаларҙа осрай.

== Ҡылыҡһырлама ==
'''Бәрҙе''' — оҙонса, йомро, бейек һыртлы, етеҙ һәм көслө көмөш һымаҡ балыҡ. Тау йылғаларында һәм күлдәрендә йәшәй. Ите бик юғары сифатлы булып, ҡармаҡ һ.б. менән тотола. Ҙурлығы 30-50 сантиметрҙан артмай торған балыҡтар<ref>Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т. Г. Баишев, 1952)</ref>, һөмбаш балыҡтар төркөмөндәге балыҡ.

Бәрҙене башҡа балыҡтарҙан арҡаһындағы оҙон йөҙгөсө буйынса айырырға була. Был иң матур балыҡтарҙың береһе. Арҡаһы ҡара таптар менән ҡапланған һоро-йәшел төҫтә, көмөш тәңкәле. Ауырлығы 500 гр самаһы, һирәк осраҡта килограмдан арта.

== Йәшәү рәүеше ==
Бәрҙе саф һәм Һалҡын һыулы, шәп ағымлы йылғаларҙы ярата. Шуға ла, улар өсөн [[шаршы]]лар, тау [[шарлауыҡ]]тары айырыуса уңай. Ҙур көтөү менән йәшәмәй.

Иң эре бәрҙеләр йылғаның ышығына, уға йығылған ағас тирәһенә йәки [[томбойоҡ]] араһына йәшенеүсән. Аҙыҡ мул булған ерҙе, ышыҡты, ағас араларын үҙ итә. Ҡояш ҡыҙҙыра башлау менән, һалҡын урынға, ваҡ [[йылға тамағы|йылға тамаҡ]]тарына йыйылалар.

Көҙгөһөн һыу өҫтөндә осоп йөрөгән [[Себендәр|себен]]-[[бөжәктәр]]гә һикереүсән. Ҡышҡыһын ул бигүк хәрәкәтләнмәй.

Был балыҡтың күҙе бик үткер. Ярҙан, йә ағастан төшкән бөжәктәрҙе ҡарап, көтөп кенә тора.

== Туҡланыуы ==
Бәрҙе балыҡтары ер ҡорттары, һыу сәнескәге, ҡарышлауыҡ һәм башҡа төрлө шундай бөжәктәр менән туҡлана. Ярып ҡараған бәрҙеләрҙең ашҡаҙанында [[Селәүсен|селәүсендәр]], йәшел [[ләм]] һәм үҫемлектәр табыла. Йыл әйләнәһендә туҡлана. Шәп үҫә.

Бәрҙеләрҙең яратҡан урыны — шаршы һәм йылға тупһалары. Кис етеүгә, улар йәшеренгән урындарынан сыға ла һыу өҫтөндә осоп йәки йөҙөп барыусы бөжәктәрҙе ауларға тотона. Эре бәрҙеләр ғәҙәттә өсәрләп-бишәрләп тәрәндәрәк, йәшерәктәре иһә кескәй төркөмдәргә ойошоп һыуҙың өҫтөндәрәк йөҙә.

Бәрҙе һыуҙар боҙҙан арыныу менән (йәғни, апрель, май айҙарында) ыуылдырығын сәсә. Был ваҡытта ул ваҡ балыҡтар менән дә туҡлана.

== Үрсеүе ==
Бәрҙе һыуҙар боҙҙан арыныу менән (йәғни апрель, май айҙарында), һыу температураһы 4° С-та уҡ ыуылдырығын сәсә.

[[Ҡом]]ло, ҡырсынлы һайлыҡтарҙа инә балыҡ оялар эшләй.Үрсеме — 1 — 36 мең. Уртаса 10 мең тирәһе. Ыуылдырығы асыҡ һары төҫтә була. Диаметры — 3 — 4 мм.

Яралғы үҫеше 3 — 4 аҙна тирәһе дауам итә. Личинкалары ояла оҙаҡ тормай, таралышып бөтә.

== Статусы ==
Бәрҙенең ите йомшаҡ, ҡылсығы аҙ, шуға уға күпләп һүнар итәләр.

Бәрҙеле йылғалар кәмегәндән-кәмей, ҡайһы бер ҡушылдыҡтар бөтөнләй ҡороған һәм ҡороу өҫтөндә.

Бәрҙеләрҙе яһалма үрсетеү хәҙергә алып барылмай, ә йыртҡыстарса тотоуға юл ҡуйыла.

Башҡортостанда бәрҙе тотоу тыйылған, сөнки бәрҙе балығы беҙҙә һаҡлауға мохтаж.

Был балыҡ [[Башҡортостандың Ҡыҙыл китабы]]на (категория — IV) һәм Рәсәй Ҡыҙыл китабына (категория — II) индерелгән.

== Әҙәбиәт ==
* Нафиҡов Шамил. Һыу буйында балыҡсы.— Өфө: Башҡортостан «Китап» нәшриәте, 1997.— 176 бит.
* Галеева А. Х. Красная книга // Башкирская энциклопедия . — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2013. — ISBN 978-5-88185-306-8 .
* Баянов М. Г. Редкие виды животных // Башкирская энциклопедия . — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2013. — ISBN 978-5-88185-306-8

== Һылтанмалар ==
* [http://www.bashfisher.ru/pages/redbookrb.html Рыбы занесенные в красную книгу Башкирии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170515014256/http://bashfisher.ru/pages/redbookrb.html |date=2017-05-15 }}
* [http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?Fishes/118.html Позвоночные животные России: европейский хариус] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200713005301/http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?Fishes%2F118.html |date=2020-07-13 }}

== Иҫкәрмәләр ==
<references/>

[[Категория:Балыҡтар]]
[[Категория:Башҡортостан балыҡтары]]
[[Категория:Башҡортостандың Ҡыҙыл китабы:Балыҡтар]]
[[Категория:Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабы]]
Европа бәрҙеhе (, ) — һөмбаш һымаҡтар отряды, һөмбаштар ғаиләһенә ҡараған төр.
 

 Таралыуы 
Европанан Уралға тиклем таралған. Рәсәйҙә Аҡ һәм Балтик диңгеҙҙәре (Ҡырымдан, Кавказдан, Днепр бассейнынынан башҡа) тереклек итә. Башҡортостанда Ағиҙел, Ҡариҙел, Урал йылғалары бассейнында киң таралған. Һаҡмар, Оло һәм Кесе Ҡыҙыл йылғаларында, Инйәр, Еҙем, Әй, Оло Ыҡ, Нура, Тирлән, Нөгөш, Кесе Нөгөш, Миндәк, Уй, Йүрүҙән һәм башҡа бәләкәй йылғаларҙа осрай.

 Ҡылыҡһырлама 
Бәрҙе — оҙонса, йомро, бейек һыртлы, етеҙ һәм көслө көмөш һымаҡ балыҡ. Тау йылғаларында һәм күлдәрендә йәшәй. Ите бик юғары сифатлы булып, ҡармаҡ һ.б. менән тотола. Ҙурлығы 30-50 сантиметрҙан артмай торған балыҡтарТерминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т. Г. Баишев, 1952), һөмбаш балыҡтар төркөмөндәге балыҡ.

Бәрҙене башҡа балыҡтарҙан арҡаһындағы оҙон йөҙгөсө буйынса айырырға була. Был иң матур балыҡтарҙың береһе. Арҡаһы ҡара таптар менән ҡапланған һоро-йәшел төҫтә, көмөш тәңкәле. Ауырлығы 500 гр самаһы, һирәк осраҡта килограмдан арта.

 Йәшәү рәүеше 
Бәрҙе саф һәм Һалҡын һыулы, шәп ағымлы йылғаларҙы ярата. Шуға ла, улар өсөн шаршылар, тау шарлауыҡтары айырыуса уңай. Ҙур көтөү менән йәшәмәй.

Иң эре бәрҙеләр йылғаның ышығына, уға йығылған ағас тирәһенә йәки томбойоҡ араһына йәшенеүсән. Аҙыҡ мул булған ерҙе, ышыҡты, ағас араларын үҙ итә. Ҡояш ҡыҙҙыра башлау менән, һалҡын урынға, ваҡ йылға тамаҡтарына йыйылалар.

Көҙгөһөн һыу өҫтөндә осоп йөрөгән себен-бөжәктәргә һикереүсән. Ҡышҡыһын ул бигүк хәрәкәтләнмәй.

Был балыҡтың күҙе бик үткер. Ярҙан, йә ағастан төшкән бөжәктәрҙе ҡарап, көтөп кенә тора.

 Туҡланыуы 
Бәрҙе балыҡтары ер ҡорттары, һыу сәнескәге, ҡарышлауыҡ һәм башҡа төрлө шундай бөжәктәр менән туҡлана. Ярып ҡараған бәрҙеләрҙең ашҡаҙанында селәүсендәр, йәшел ләм һәм үҫемлектәр табыла. Йыл әйләнәһендә туҡлана. Шәп үҫә.

Бәрҙеләрҙең яратҡан урыны — шаршы һәм йылға тупһалары. Кис етеүгә, улар йәшеренгән урындарынан сыға ла һыу өҫтөндә осоп йәки йөҙөп барыусы бөжәктәрҙе ауларға тотона. Эре бәрҙеләр ғәҙәттә өсәрләп-бишәрләп тәрәндәрәк, йәшерәктәре иһә кескәй төркөмдәргә ойошоп һыуҙың өҫтөндәрәк йөҙә.

Бәрҙе һыуҙар боҙҙан арыныу менән (йәғни, апрель, май айҙарында) ыуылдырығын сәсә. Был ваҡытта ул ваҡ балыҡтар менән дә туҡлана.

 Үрсеүе 
Бәрҙе һыуҙар боҙҙан арыныу менән (йәғни апрель, май айҙарында), һыу температураһы 4° С-та уҡ ыуылдырығын сәсә.

Ҡомло, ҡырсынлы һайлыҡтарҙа инә балыҡ оялар эшләй.Үрсеме — 1 — 36 мең. Уртаса 10 мең тирәһе. Ыуылдырығы асыҡ һары төҫтә була. Диаметры — 3 — 4 мм.

Яралғы үҫеше 3 — 4 аҙна тирәһе дауам итә. Личинкалары ояла оҙаҡ тормай, таралышып бөтә.

 Статусы 
Бәрҙенең ите йомшаҡ, ҡылсығы аҙ, шуға уға күпләп һүнар итәләр.

Бәрҙеле йылғалар кәмегәндән-кәмей, ҡайһы бер ҡушылдыҡтар бөтөнләй ҡороған һәм ҡороу өҫтөндә.

Бәрҙеләрҙе яһалма үрсетеү хәҙергә алып барылмай, ә йыртҡыстарса тотоуға юл ҡуйыла.

Башҡортостанда бәрҙе тотоу тыйылған, сөнки бәрҙе балығы беҙҙә һаҡлауға мохтаж.

Был балыҡ Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына (категория — IV) һәм Рәсәй Ҡыҙыл китабына (категория — II) индерелгән.

 Әҙәбиәт 
 Нафиҡов Шамил. Һыу буйында балыҡсы.— Өфө: Башҡортостан «Китап» нәшриәте, 1997.— 176 бит.
 Галеева А. Х. Красная книга // Башкирская энциклопедия . — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2013. — ISBN 978-5-88185-306-8 .
 Баянов М. Г. Редкие виды животных // Башкирская энциклопедия . — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2013. — ISBN 978-5-88185-306-8

 Һылтанмалар 
 Рыбы занесенные в красную книгу Башкирии 
 Позвоночные животные России: европейский хариус 

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Балыҡтар
Категория:Башҡортостан балыҡтары
Категория:Башҡортостандың Ҡыҙыл китабы:Балыҡтар
Категория:Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабы