Этҡол (Ейәнсура районы)
{{НП-Россия
 |статус                   = ауыл
 |башкирское название         = Этҡол
 |оригинальное название    = {{lang-ru|Иткулово}}
 |герб                     =
 |флаг                     =
 |lat_deg = 51 |lat_min = 52 |lat_sec = 29
 |lon_deg = 56 |lon_min = 50 |lon_sec = 29
 |CoordAddon =
 |CoordScale =
 |размер карты региона     =
 |размер карты района      =
 |регион                   = Башҡортостан
 |регион в таблице         = Башкортостан
 |вид района               =
 |район                    = Ейәнсура районы{{!}}Ейәнсура
 |район в таблице          =
 |вид поселения            = Ауыл советы
 |поселение                = Абзановский сельсовет (Зианчуринский район){{!}}Абҙан
 |поселение в таблице      =
 |внутреннее деление       =
 |глава                    =
 |дата основания           =
 |первое упоминание        =
 |прежние имена            =
 |статус с                 =
 |площадь                  =
 |высота центра НП         =
 |население               = {{ Население | Иткулово (Зианчуринский район) | тс }}
 |год переписи            = {{ Население | Иткулово (Зианчуринский район) | г }}
 |плотность               =
 |агломерация             =
 |национальный состав     = башҡорттар
 |конфессиональный состав =
 |этнохороним             =
 |почтовый индекс          = 453391
 |почтовые индексы         =
 |телефонный код           =
 |цифровой идентификатор   = 80226804004
 |категория в Commons      =
 |сайт                     =
}}
{{БМ|Этҡол}}
'''Этҡол''' ({{lang-ru|Иткулово}}; икенсе атамаһы '''Юлдаш''') — [[Башҡортостан]]дың [[Ейәнсура районы]]ндағы ауыл. 
Почта индексы — 453391, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80226804004.

== Тарихы ==
Үҫәргән башҡорто Нәҙерғәле Аҡъюловтың яҙыуына ҡарағанда, Үҫәргәндең ике улы Болоҡ менән Таймаҫ урыҫ батшаһы Иван III (1425—1505) хакимлыҡ иткән осорҙа йәшәгән. Таймаҫтың ете улы булған: Шишәй, Бишәй, Аҫҡаҡ, Ҡунаҡ, Абаҙа, Сураш һәм Ҡыҙрас. Ҡунаҡтың улдары Тирәкле, Сирғол ауылдарында йәшәй. Абаҙа улдары Ҡаҙанболаҡ, Аҡбулат, Ергәйеш, һунарсы, Сәнкем ауылдарында төпләнгән. Сураштың нәҫеле Абзан, '''Юлдаш''', дүрт Муйнаҡ ауылына, ә Сураштың Ейәнсура тигән улы Яңыбай, Юнай, Юлдыбай, Әлебай, Ғәббәс ауылдарына нигеҙ һалған<ref name="Э">[https://vk.com/bookmarks?from_menu=1&w=wall-205614669_99%2F7ec9a33b7ed1810d58 Түләбаев М. С. Үҫәргәндәр ере — Ейәнсура.— Өфө, 2000. — 240 бит. ISBN 5-85051-175-Х.]</ref>. 

Икенсе тарих буйынса, Әселе йылғаһы буйында Үҫәргән ырыуы башҡорттары йәшәгән. Улар араһында уҡымышлы ғына бер ҡарт булған. Уны ҡаҙаҡтар әсирлеккә алғандар, ҡасмаһын өсөн, уның аяҡ-ҡулдарын телгеләп, ҡыл ҡуйып тотҡандар. Һигеҙ йыл тотҡонлоҡта йәшәгәс, ул нисектер, уларҙың ышанысына инә. Ләкин үҙенең Эйек буйҙарын һағынып йәшәй. Ул ат көткән була. Берҙән-бер көндө яҡшы бер атты эйәрләп ҡаса. Күп тә үтмәй, уны ҡаҙаҡтар белеп ҡалып, ҡыуа төшәләр. Сабып килгәндә бер һаҙматта аттан һикереп ҡала һәм йәйәү Әселе йылғаһы буйына килеп сыға. Шунда бер кешене осрата. Һөйләшеп китәләр һәм ҡарт уға ҡоллоҡта, тотҡонда булғанлығын һөйләп бирә. Ә теге кеше, эт ҡоллоғонда йәшәгәнһең икән, тигән. Минең дә йәшәр урыным юҡ, әйҙә, бергәләп йәшәйек, юлдаш булайыҡ, тигән. Шунан киткән Юлдаш (Этҡол) тигән ауыл исеме. Һуғышҡа тиклем Юлдаш ауылында 89 йорт була<ref name="Э" />.

Ҡыуатов Нурвиль Шәриф улының (1945 й.) һөйләгәндәренән: “Юлдаш (Этҡол) ауылына Этҡол тигән кеше нигеҙ һалған. 1755 йылғы ихтилалға тиклем һалынған ауыл ул. Этҡол ҡарттың уландары Ураҙгилде Буранбаевтар тоҡомдары. Тәүҙә ауыл һыу аръяғында, баҫҡынсыларҙан, ҡаҙаҡтарҙан һаҡланыуға ныҡ уңай урында була"<ref name="Э" />.

Ауыл 1765 йылдан алып билдәле. 1795 йылда 42 йортта 227 кеше йәшәгән, 1866 йылда 58 йортта — 353 кеше. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. 1900 йылда шулай уҡ тирмән теркәлгән<ref name="Иткулово">{{БЭ2013|96382}}</ref>.

== Хәҙерге осор ==
Этҡол ауылы Абҙан ауыл Советына ҡарай. Ауылда башланғыс мәктәп (Абҙан урта мәктәбе филиалы), фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар<ref name="Иткулово" />.

== Географик урыны ==
Этҡол ауылы Әселе йылғаһы (Һаҡмар йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан.
* Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫәнғол]]): 55 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Абҙан (Ейәнсура районы)|Абҙан]]): 6 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Һарыҡташ): 45 км

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Бикбулатов Зиннәт Төхфәт улы]] (18.05.1939) — ғалим-анатом, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. 1989—2013 йылдарҙа [[Силәбе]] ҡалаһындағы Урал физкультура университетының кафедра мөдире. 1995-1997 йылдарҙа [[Силәбе өлкәһе]] башҡорттары ҡоролтайы рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1987), профессор (1990). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (1999). 2‑се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы кавалеры (2005)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/2333-bikbulatov-zinn-t-t-khf-t-uly Башҡорт энциклопедияһы — Бикбулатов Зиннәт Төхфәт улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405210109/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/2333-bikbulatov-zinn-t-t-khf-t-uly |date=2016-04-05 }}{{V|14|05|2019}}</ref>.
* [[Ниғмәтулла Бирҙебаев]] (1789—?) — хәрби эшмәкәр. Рус-прусс-француз һуғышында, 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
* [[Ибраһимов Рәхим Кирәй улы]] (15.08.1904—20.12.1971) — [[Башҡортостан]]дың дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, 1937—1946 йылдарҙа [[БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты]] һәм БАССР Юғары Советы Президиумы (1938 йылдан) Рәйесе. [[СССР]]-ҙың, [[РСФСР]]-ҙың һәм [[БАССР]]-ҙың 1-се һәм 2-се саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]] (1944), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1936) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1949) ордендары кавалеры.
* [[Ҡыуатова Әлмира Шәриф ҡыҙы]] (29.10.1957) — театр актёры, режиссёр. 1983 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2004)<ref>[http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8123-yuatova-lmira-sh-rif-y-y Башҡорт энциклопедияһы — Ҡыуатова Әлмира Шәриф ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421132121/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8123-yuatova-lmira-sh-rif-y-y |date=2016-04-21 }}{{V|15|10|2017}}</ref>.

== Халыҡ һаны ==
Халҡы: 1900 йылда — 529 кеше, 1920 йылда 604 кеше тәшкил иткән<ref name="Иткулово" />. 2009 йылда 431 кеше  йәшәгән<ref>[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>.
{{Wikidata/Population}}

; Милли составы

2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, милләттең күпселеге — башҡорттар (99 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.</ref>.

== Ревизия материалдарында ==
1816 йылда<ref>[https://basharchive.ru/census/reviz/50939/ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Этҡол ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.

== Урамдары ==
* Ҡамышлы урамы  ({{lang-ru|улица Камышла}})
* Мәсетле урамы  ({{lang-ru|улица Масетле}})
* Йәштәр урамы  ({{lang-ru|Молодежная улица}})
* Яр буйы урамы  ({{lang-ru|Набережная улица}})
* Өстау урамы  ({{lang-ru|улица Остау}})
* Мәктәп урамы  ({{lang-ru|Школьная улица}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/022/000179.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 25 по Республике Башкортостан]</ref>.

== Тирә-яҡ мөхит ==
; Ер-һыу атамалары:
''Тау-таштар''
* Сибай тауы
* Зөһрә тауы
* Мәмекәй тауы
* Мәҙинә тауы
* Оҫҡонло башы
* Кәшәнә ташы
''Йылғалар''
Балаҡай йылғаһы<ref>[https://vk.com/doc-73607076_317281216?hash=INwlBoOE7UGfkhhUdkWBBi2QVL8ffS8fggrOoQOLqfT&dl=KiWE8k9GLg0xKmMxk4AxLMhMgRAHAVq69iZ8EmLVYVk Башҡортостан Республикаһының топонимдар һүҙлеге]</ref>

== Видеояҙмаларҙа ==
* [https://yandex.ru/video/preview/?text=Д.%20Иткулово%20Зианчуринского%20района%20в%20видеофильмах&path=yandex_search&parent-reqid=1647925050205325-13556417547725145383-vla1-4651-vla-l7-balancer-8080-BAL-3735&from_type=vast&filmId=9602685838059140601 Тормош. Деревня Иткулово Зианчуринский район]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} 
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]

== Һылтанмалар ==
* [https://basharchive.ru/census/reviz/50939/ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{БЭ2013|http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/17813-et-ol-ej-nsura-r-nynda-y-auyl}}{{V|14|05|2019}}
* [https://www.komandirovka.ru/cities/itkulovo/ Деревня Иткулово, Республика Башкортостан. Сайт «Командировка.ру»]{{ref-ru}} {{V|14|05|2019}}
* [https://vk.com/bookmarks?from_menu=1&w=wall-205614669_99%2F7ec9a33b7ed1810d58 Түләбаев М. С. Үҫәргәндәр ере — Ейәнсура.— Өфө, 2000. — 240 бит. ISBN 5-85051-175-Х.]
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Ейәнсура районы ауылдары}}

[[Категория:Ейәнсура районы ауылдары]]
Этҡол (; икенсе атамаһы Юлдаш) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. 
Почта индексы — 453391, ОКАТО коды — 80226804004.

 Тарихы 
Үҫәргән башҡорто Нәҙерғәле Аҡъюловтың яҙыуына ҡарағанда, Үҫәргәндең ике улы Болоҡ менән Таймаҫ урыҫ батшаһы Иван III (1425—1505) хакимлыҡ иткән осорҙа йәшәгән. Таймаҫтың ете улы булған: Шишәй, Бишәй, Аҫҡаҡ, Ҡунаҡ, Абаҙа, Сураш һәм Ҡыҙрас. Ҡунаҡтың улдары Тирәкле, Сирғол ауылдарында йәшәй. Абаҙа улдары Ҡаҙанболаҡ, Аҡбулат, Ергәйеш, һунарсы, Сәнкем ауылдарында төпләнгән. Сураштың нәҫеле Абзан, Юлдаш, дүрт Муйнаҡ ауылына, ә Сураштың Ейәнсура тигән улы Яңыбай, Юнай, Юлдыбай, Әлебай, Ғәббәс ауылдарына нигеҙ һалғанТүләбаев М. С. Үҫәргәндәр ере — Ейәнсура.— Өфө, 2000. — 240 бит. ISBN 5-85051-175-Х.. 

Икенсе тарих буйынса, Әселе йылғаһы буйында Үҫәргән ырыуы башҡорттары йәшәгән. Улар араһында уҡымышлы ғына бер ҡарт булған. Уны ҡаҙаҡтар әсирлеккә алғандар, ҡасмаһын өсөн, уның аяҡ-ҡулдарын телгеләп, ҡыл ҡуйып тотҡандар. Һигеҙ йыл тотҡонлоҡта йәшәгәс, ул нисектер, уларҙың ышанысына инә. Ләкин үҙенең Эйек буйҙарын һағынып йәшәй. Ул ат көткән була. Берҙән-бер көндө яҡшы бер атты эйәрләп ҡаса. Күп тә үтмәй, уны ҡаҙаҡтар белеп ҡалып, ҡыуа төшәләр. Сабып килгәндә бер һаҙматта аттан һикереп ҡала һәм йәйәү Әселе йылғаһы буйына килеп сыға. Шунда бер кешене осрата. Һөйләшеп китәләр һәм ҡарт уға ҡоллоҡта, тотҡонда булғанлығын һөйләп бирә. Ә теге кеше, эт ҡоллоғонда йәшәгәнһең икән, тигән. Минең дә йәшәр урыным юҡ, әйҙә, бергәләп йәшәйек, юлдаш булайыҡ, тигән. Шунан киткән Юлдаш (Этҡол) тигән ауыл исеме. Һуғышҡа тиклем Юлдаш ауылында 89 йорт була.

Ҡыуатов Нурвиль Шәриф улының (1945 й.) һөйләгәндәренән: “Юлдаш (Этҡол) ауылына Этҡол тигән кеше нигеҙ һалған. 1755 йылғы ихтилалға тиклем һалынған ауыл ул. Этҡол ҡарттың уландары Ураҙгилде Буранбаевтар тоҡомдары. Тәүҙә ауыл һыу аръяғында, баҫҡынсыларҙан, ҡаҙаҡтарҙан һаҡланыуға ныҡ уңай урында була".

Ауыл 1765 йылдан алып билдәле. 1795 йылда 42 йортта 227 кеше йәшәгән, 1866 йылда 58 йортта — 353 кеше. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. 1900 йылда шулай уҡ тирмән теркәлгән.

 Хәҙерге осор 
Этҡол ауылы Абҙан ауыл Советына ҡарай. Ауылда башланғыс мәктәп (Абҙан урта мәктәбе филиалы), фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.

 Географик урыны 
Этҡол ауылы Әселе йылғаһы (Һаҡмар йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан.
 Район үҙәгенә тиклем (Иҫәнғол): 55 км
 Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Абҙан): 6 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Һарыҡташ): 45 км

 Билдәле шәхестәре 
 Бикбулатов Зиннәт Төхфәт улы (18.05.1939) — ғалим-анатом, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. 1989—2013 йылдарҙа Силәбе ҡалаһындағы Урал физкультура университетының кафедра мөдире. 1995-1997 йылдарҙа Силәбе өлкәһе башҡорттары ҡоролтайы рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1987), профессор (1990). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (1999). 2‑се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы кавалеры (2005)Башҡорт энциклопедияһы — Бикбулатов Зиннәт Төхфәт улы .
 Ниғмәтулла Бирҙебаев (1789—?) — хәрби эшмәкәр. Рус-прусс-француз һуғышында, 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
 Ибраһимов Рәхим Кирәй улы (15.08.1904—20.12.1971) — Башҡортостандың дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, 1937—1946 йылдарҙа БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты һәм БАССР Юғары Советы Президиумы (1938 йылдан) Рәйесе. СССР-ҙың, РСФСР-ҙың һәм БАССР-ҙың 1-се һәм 2-се саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. Ленин (1944), Ҡыҙыл Йондоҙ (1936) һәм «Почёт Билдәһе» (1949) ордендары кавалеры.
 Ҡыуатова Әлмира Шәриф ҡыҙы (29.10.1957) — театр актёры, режиссёр. 1983 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2004)Башҡорт энциклопедияһы — Ҡыуатова Әлмира Шәриф ҡыҙы .

 Халыҡ һаны 
Халҡы: 1900 йылда — 529 кеше, 1920 йылда 604 кеше тәшкил иткән. 2009 йылда 431 кеше  йәшәгәнExcel форматында ҡушымта .

 Милли составы

2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, милләттең күпселеге — башҡорттар (99 %)Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — приложение в формате Excel ..

 Ревизия материалдарында 
1816 йылдаматериалдары Этҡол ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.

 Урамдары 
 Ҡамышлы урамы  ()
 Мәсетле урамы  ()
 Йәштәр урамы  ()
 Яр буйы урамы  ()
 Өстау урамы  ()
 Мәктәп урамы  ()Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 25 по Республике Башкортостан.

 Тирә-яҡ мөхит 
 Ер-һыу атамалары
Тау-таштар
 Сибай тауы
 Зөһрә тауы
 Мәмекәй тауы
 Мәҙинә тауы
 Оҫҡонло башы
 Кәшәнә ташы
Йылғалар
Балаҡай йылғаһыБашҡортостан Республикаһының топонимдар һүҙлеге

 Видеояҙмаларҙа 
 Тормош. Деревня Иткулово Зианчуринский район

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.

 Һылтанмалар 
 материалдары
 
 Деревня Иткулово, Республика Башкортостан. Сайт «Командировка.ру» 
 Түләбаев М. С. Үҫәргәндәр ере — Ейәнсура.— Өфө, 2000. — 240 бит. ISBN 5-85051-175-Х.

Категория:Ейәнсура районы ауылдары