Уйын
[[Рәсем:Pieter Bruegel d. Ä. 041b.jpg|thumb|300px|[[Питер Брейгель]]. Балалар уйыны, [[1560]]]]
'''Уйын''' — күңелгә ҡыуаныс, йыуаныс бирә торған шөғөл. Уйын [[:категория:күңел асыу]], буш ваҡытты үткәреү, эске көсөргәнелешлекте бөтөрөү һәм ҡайһы бер өлкәлә һәләтте үҫтереү өсөн үткәрелә<ref>{{книга|автор=В.Д. Шадриков|часть=2.3.  Готовность детей к обучению|заглавие=ПСИХОЛОГИЯ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ И СПОСОБНОСТИ ЧЕЛОВЕКА|место={{М.}}|издательство=Логос|год=1996|страницы=129|страниц=320|isbn=5-88439-015-7}}</ref>.
'''Уйын''' —рухи донъяны ҡәнәғәтләндереү, [[күңел асыу]]<ref>{{Из БСЭ|заглавие=Игра (вид деятельности)}}</ref>, эске көсөргәнешлекте сисеү, һәм шулай уҡ оҫталыҡты һәм етеҙлекте камиллаштырыуға йүнәлтелгән кешеләрҙең эшмәкәрлеге. Шулай уҡ уйын тип кешеләрҙең буш ваҡытта уҙҙәренә бер ниндәйҙә маҡсат ҡуйылмай, шатлыҡ килтерә торған шөғөлөн әйтәләр<ref>Общая психология. Учебно-методическое пособие / Под общ. ред. М. В. Гамезо. — М.: Ось-89, 2008 — 352с.</ref>.

== Барлыҡҡа килеү тарихы ==
[[Файл:2006-07-09_katze4.jpg|thumb|Уйнаусы бесәй балаһы]]
[[:Категории:Уйындар|Уйындың]] барлыҡҡа килеүе тураһында бәхәс туҡталмай. Уйын һәм хеҙмәт, уйын һәм культ ритуалдары — ҡайһыһы тәүҙә килеп сыҡҡан, был турала дөйөм фекер юҡ. [[Фауна|Хайуандар донъяһы]]ндағы уйын, ҡауышҡан осорҙағы атаның орғасты әүрәтеү өсөн яһаған төрлө ҡыланышы, уйындың [[биология|биологик]] механизмы бик тәрән ятыуын күрһәтә.

Уйын уҡытыу, тормоштағы хәл-ваҡиғаларға күнекмә, һәләтте үҫтереү формаһында барлыҡҡа килгән.

Бына аңлап [[Платон]] (Б.Э.Т 427 — 347 й.): «Ниндәй эштә булһала, кеше атаҡлы булыу өсөн бала саҡтан күнегергә тейеш… Мәҫәлән, кем игенсе йәки йорт төҙөүсе булырға теләй, улар ер эшкертеп, йорт төҙөп уйнарға тейеш. Мин был турала ҡабат-ҡабат һөйләйем» тип әйткән<ref>{{cite web|url=http://pedlib.ru/Books/2/0466/2_0466-85.shtml|title=ЛЕКЦИЯ 6. ДОШКОЛЬНЫЙ ВОЗРАСТ (ОТ 3 ДО 7 ЛЕТ)|author=Кураев Г.А., Пожарская Е.Н.|description=Возрастная психология: Курс лекций|lang=ru|accessdate=2013-05-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GZFqpCtA|archivedate=2013-05-13}}</ref>..

== Уйындар квалификацияһы ==

* [[Спорт]] уйындары 

==== Икәүҙән-икәү ====
* өҫтәл уйындары
:* [[Пинбол]]
:* [[Бильярд]] һәм уның төрҙәре: [[Снукер]], [[:ru:Рус бильярд]], [[:ru:Пул]], [[:ru:Карамболь]] һ.б. 
:* [[:ru:Пинг-понг]] (икәүгә-икәү ҡаршы уйнарға мөмкин)
:* [[:ru:Киек|Кикер (өҫтәл футболы)]]
* газон уйындары
:* [[Теннис]] (икәүгә-икәү ҡаршы уйнарға мөмкин)
:* [[Гольф]]
:* [[Петанк]]
:* [[Крокет]]
* [[Боулинг]] (команда менән уйнарға мөмкин)
* [[:ru:Городки]]

==== Команда уйындары ====
:* [[Футбол]]
:* [[Америка футболы]]
:* [[Туплы хоккей]]
:* [[Регби]]
:* [[Поло]]
:* [[Лапта]]
:* [[Бейсбол]]
:* [[Крикет]]
:* [[:ru:Футболтеннис]] (йәки теннисбол)
:* [[:ru:Лакросс]]
:* [[:ru:Фрисби]]
* зал уйындары
:* [[:ru:Футзал (AMF)]]
:* [[:ru:Мини-футбол|Футзал (FIFA) (Мини-футбол)]]
:* [[Волейбол]]
:* [[Баскетбол]]
:* [[Гандбол]]
* пляж уйындары
:* [[Пляж волейболы]]
:* [[Пляж футболы]]
* Ҡышҡы уйындар
:* [[Хоккей]]
:* [[Кёрлинг]]
* Һыу уйындары
:* [[Һыу полоһы]]

=== Логика уйындары ===

==== [[Кәрт уйындары]] ====
* [[:ru:Тысяча (игра)|1000]]
* [[:ru:101 (игра)|101]] (мавр)
* [[:ru:31 (игра)|31]]
* [[:ru:Magic: The Gathering]]
* [[:ru:Баккара]]
* [[:ru:Банк]]
* [[:ru:Безик]]
* [[:ru:Блэкджек]]
* [[:ru:Бридж]]
* [[:ru:Бриск]]
* [[:ru:Бура и буркозёл]]
* [[:ru:Верю не верю]]
* [[:ru:Виктория]]
* [[:ru:Винт]]
* [[:ru:Вист]]
* [[:ru:Горка (карточная игра)|Горка]]
* [[:ru:Деберц]]
* [[:ru:Девятый вал]]
* [[:ru:Домино]]
* [[:ru:Дурак (карточная игра)|Дурак]]
* [[:ru:Кадрилья]]
* [[:ru:Квинтич]]
* [[:ru:Кинг]]
* [[Контра]]
* [[:ru:Кончинка]]
* [[:ru:Криббедж]]
* [[:ru:Ланскнехт]]
* [[:ru:Ломбер]]
* [[:ru:Макао (карточная игра)|Макао]] 
* [[:ru:Мушка]]
* [[:ru:Наполеон]]
* [[:ru:Очко (игра)|Очко]]
* [[:ru:Памфили]]
* [[:ru:Пикет]]
* [[:ru:Покер]]
* [[:ru:Польский банчек]]
* [[:ru:Преферанс]]
* [[:ru:Рамс]]
* [[:ru:Свои козыри]]
* [[:ru:Сека]]
* [[:ru:Семерик]]
* [[:ru:Скат (игра)|Скат]]
* [[:ru:Стуколка]]
* [[:ru:Тринадцать]]
* [[:ru:Фаро]]
* [[:ru:Червы]]
* [:ru: [Шестьдесят шесть]]
* [[:ru:Штосс]]
* [[:ru:Экарте]]

==== Махсус фигуралар һәм махсус таҡталағы уйындар ====
* [[Шахмат]]
* [[:ru:Го]]
* [[:ru:Рэндзю]]
* [:ru: [Шашки]]
* [[:ru:Маджонг]] (Ма-джонг)
* [[:ru:Нарды]]
* [[:ru:Уголки]]
* [[:ru:Гекс]]
** [[:ru:Реверси]]
* Шахматы, шашки киреһенсә (бирешле)

==== [[Ҡағыҙҙа уйнай торған уйындар]] ====

==== [[Телден уйналған уйындар]] ====
* [[:ru:Балда]]
* [[:ru:Буриме]]
* [[:ru:Города (игра)|Ҡалалар]]
* [[:ru:Каламбур]]
* [:ru: [Контакт]]
* [[:ru:Пантомима]]
* [[:ru:Шляпа|Эшләпә]]

==== Интеллектуаль уйындар ====
* Что? Где? Когда? (Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?)
* Брейн-ринг
* Пентагон
* Нигеҙ буйы
** Унлыҡ
* Данетка
* Мафия

==== Башҡа уйындар ====
* Кости
* Домино
* Стройка


=== Мауыҡтырғыс уйындар ===

==== Балалар уйындары ====
* Йәшенмәк
* Сәүкә
* Әбәк-көбән ([[:ru:Горелки]])
* Классика
* Һаңрау телефон(]]:ru:Глухие телефоны]])
* Фантик уйнау [[(:ru:Игра в фантики]]
* [[Игра в кубики]]
* [[Камень, ножницы, бумага]]
* ([[:ru:Ассоциации (игра)]])
* [[(:ru:Гасинг]] (индонезийская)
* [[(:ru:Кагомэ кагомэ]] (японская)
* [[(:ru:Канчо (игра)|Канчо]] (японская)
* [[(:ru:Пустяки (игра)|Сүп-сар уйыны]]
* [[:ru:Сокс]]
* [(:ru: [Штандер]]
'''Командные'''
* [[:ru:Зарница (игра)|Зарница]]
* [[:ru:Казаки-разбойники]]
* [[:ru:Вышибалы]]
* [[:ru:Картошка]]
* [[:ru:Попа-гоняла]] (дворовый вариант игры «Городки»)
* [[:ru:Пионербол]]
* [[ :ru:Орлёнок (военно-спортивная игра старшеклассников) «Орлёнок» өлкән класс уҡыусылары өсөн]]
* [[:ru Страйкбол]]
* [[:ru Пейнтбол]]
* [[:ru Хардбол]]
* [[:ru Двенадцать записок]] или [[Десять негритят (игра)]]
'''Бысаҡ уйындары'''

==== Өлкәндәр өсөн ====
* [[:ru КВН|КВН —күңелле отҡорҙар клубы]]
'''Уранда ориентирлашыу '''
* Ориентирлашыу: [[:ru:Городское ориентирование|ҡалала]], [[:ru:Спортивное ориентирование|спорт]], [[:ru:Ночные поисковые игры|Төндә]]
* «Хәрби»: [[:ru:Пейнтбол]], [[:ru:лазертаг]], [[:ru:страйкбол]]
* [[Буккроссинг|Передача книг]], [[Дискокроссинг|дисков]], [[Геокэшинг|прятание вещей]]


=== ҡомарлы уйындар (казино) ===
* [[:ru:Рулетка]]
* [[:ru:Блэк-джек]]
* [[:ru:Крэпс]]
'''Уйын автоматтары'''
* [[:ru:Однорукий бандит| Һыңар ҡулла бандит]]
* [[:ru:Патинко]]

=== Ҡомарлы уйындар (урамда уйнай торған) ===
* [[:ru:Деберц]]
* [[:ru:Очко (игра)|Очко]]
* [[:ru:Сека]]
* [[:ru:Бура (игра)|Бура]]
* [[:ru:Трына]]

=== Компютер уйындары ===
* [[:ru:Казуальные игры]]
* [[:ru:Компьютерная стратегическая игра|Стратегия]]
:* [[:ru:Стратегия в реальном времени|Реаль ваҡытта (RTS)]]
:* [[:ru:Пошаговые стратегии|Аҙымлап уйналған стратегия (TBS)]]
:* [[:ru:Глобальная стратегия|Глобаль стратегия]]
* [[:ru:Адвенчура|Квесты]]
* [[:ru:Ролевая игра|RPG]]
:* [[:ru:MMORPG|Күмәк онлайн уйындар RPG (MMORPG)]]
* [[:ru:Шутер]]
:* [[:ru:Шутер от первого лица|Беренсе заттан (FPS)]]
:* [[:ru:Шутер от третьего лица|Өсөнсө заттан (TPS)]]
* [[:ru:Симулятор]]
* [[:ru:Аркада (игра)|Аркады]]
* [[:ru:Survival horror]]
* [[:ru:Платформер]]
* [[:ru:PBEM]]
* [[:ru:Компьютерные деловые игры|Компьютер эшкә өйрәтеү уйыны]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Игры}}
* Апинян Т. А. Игра в пространстве серьёзного: Игра, миф, ритуал, сон, искусство и др. СПб.: Изд-во Санкт-Петербургского гос. ун-та, 2003. ISBN 5-288-03191-6
== Видеояҙмалар ==
* {{YouTube|52_9q-3bous&feature|logo=1}} Байгильдина Зайтуна инәй о детских играх в прошлом (с.Ишмухаметово, 4 августа 2011 г.)
* {{YouTube|PxH_wNWKjPo&feature|logo=1}} Магамура инәй Шаяхметова и Бану инәй Яркинбаева о подвижных играх среди детей в прошлом
* {{YouTube|vXDJUv8Oqe0&feature|logo=1}} Исхакова Мадхия Гатаулловна о детских играх в Зилаирском зерносовхозе.
* {{YouTube|ogvcECl4hWc&feature|logo=1}} Янышев Шамсигариф олатай о детских играх (с.Ишмухаметово, 4 августа 2011 г.)
* {{YouTube|FvbQTFAB-0E&feature|logo=1}} Маликова Сарвар инәй о детских играх в прошлом (д.Баишево, 2 августа 2011 г.)
[[Категория:Уйындар]]
[[Категория:Спорт]]
Уйын — күңелгә ҡыуаныс, йыуаныс бирә торған шөғөл. Уйын :категория:күңел асыу, буш ваҡытты үткәреү, эске көсөргәнелешлекте бөтөрөү һәм ҡайһы бер өлкәлә һәләтте үҫтереү өсөн үткәрелә.
Уйын —рухи донъяны ҡәнәғәтләндереү, күңел асыу, эске көсөргәнешлекте сисеү, һәм шулай уҡ оҫталыҡты һәм етеҙлекте камиллаштырыуға йүнәлтелгән кешеләрҙең эшмәкәрлеге. Шулай уҡ уйын тип кешеләрҙең буш ваҡытта уҙҙәренә бер ниндәйҙә маҡсат ҡуйылмай, шатлыҡ килтерә торған шөғөлөн әйтәләрОбщая психология. Учебно-методическое пособие / Под общ. ред. М. В. Гамезо. — М.: Ось-89, 2008 — 352с..

 Барлыҡҡа килеү тарихы 
thumb|Уйнаусы бесәй балаһы
Уйындың барлыҡҡа килеүе тураһында бәхәс туҡталмай. Уйын һәм хеҙмәт, уйын һәм культ ритуалдары — ҡайһыһы тәүҙә килеп сыҡҡан, был турала дөйөм фекер юҡ. Хайуандар донъяһындағы уйын, ҡауышҡан осорҙағы атаның орғасты әүрәтеү өсөн яһаған төрлө ҡыланышы, уйындың биологик механизмы бик тәрән ятыуын күрһәтә.

Уйын уҡытыу, тормоштағы хәл-ваҡиғаларға күнекмә, һәләтте үҫтереү формаһында барлыҡҡа килгән.

Бына аңлап Платон (Б.Э.Т 427 — 347 й.): «Ниндәй эштә булһала, кеше атаҡлы булыу өсөн бала саҡтан күнегергә тейеш… Мәҫәлән, кем игенсе йәки йорт төҙөүсе булырға теләй, улар ер эшкертеп, йорт төҙөп уйнарға тейеш. Мин был турала ҡабат-ҡабат һөйләйем» тип әйткән..

 Уйындар квалификацияһы 

 Спорт уйындары 

 Икәүҙән-икәү 
 өҫтәл уйындары
 Пинбол
 Бильярд һәм уның төрҙәре: Снукер, :ru:Рус бильярд, :ru:Пул, :ru:Карамболь һ.б. 
 :ru:Пинг-понг (икәүгә-икәү ҡаршы уйнарға мөмкин)
 Кикер (өҫтәл футболы)
 газон уйындары
 Теннис (икәүгә-икәү ҡаршы уйнарға мөмкин)
 Гольф
 Петанк
 Крокет
 Боулинг (команда менән уйнарға мөмкин)
 :ru:Городки

 Команда уйындары 
 Футбол
 Америка футболы
 Туплы хоккей
 Регби
 Поло
 Лапта
 Бейсбол
 Крикет
 :ru:Футболтеннис (йәки теннисбол)
 :ru:Лакросс
 :ru:Фрисби
 зал уйындары
 :ru:Футзал (AMF)
 Футзал (FIFA) (Мини-футбол)
 Волейбол
 Баскетбол
 Гандбол
 пляж уйындары
 Пляж волейболы
 Пляж футболы
 Ҡышҡы уйындар
 Хоккей
 Кёрлинг
 Һыу уйындары
 Һыу полоһы

 Логика уйындары 

 Кәрт уйындары 
 1000
 101 (мавр)
 31
 :ru:Magic: The Gathering
 :ru:Баккара
 :ru:Банк
 :ru:Безик
 :ru:Блэкджек
 :ru:Бридж
 :ru:Бриск
 :ru:Бура и буркозёл
 :ru:Верю не верю
 :ru:Виктория
 :ru:Винт
 :ru:Вист
 Горка
 :ru:Деберц
 :ru:Девятый вал
 :ru:Домино
 Дурак
 :ru:Кадрилья
 :ru:Квинтич
 :ru:Кинг
 Контра
 :ru:Кончинка
 :ru:Криббедж
 :ru:Ланскнехт
 :ru:Ломбер
 Макао 
 :ru:Мушка
 :ru:Наполеон
 Очко
 :ru:Памфили
 :ru:Пикет
 :ru:Покер
 :ru:Польский банчек
 :ru:Преферанс
 :ru:Рамс
 :ru:Свои козыри
 :ru:Сека
 :ru:Семерик
 Скат
 :ru:Стуколка
 :ru:Тринадцать
 :ru:Фаро
 :ru:Червы
 [:ru: [Шестьдесят шесть]]
 :ru:Штосс
 :ru:Экарте

 Махсус фигуралар һәм махсус таҡталағы уйындар 
 Шахмат
 :ru:Го
 :ru:Рэндзю
 [:ru: [Шашки]]
 :ru:Маджонг (Ма-джонг)
 :ru:Нарды
 :ru:Уголки
 :ru:Гекс
 :ru:Реверси
 Шахматы, шашки киреһенсә (бирешле)

 Ҡағыҙҙа уйнай торған уйындар 

 Телден уйналған уйындар 
 :ru:Балда
 :ru:Буриме
 Ҡалалар
 :ru:Каламбур
 [:ru: [Контакт]]
 :ru:Пантомима
 Эшләпә

 Интеллектуаль уйындар 
 Что? Где? Когда? (Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?)
 Брейн-ринг
 Пентагон
 Нигеҙ буйы
 Унлыҡ
 Данетка
 Мафия

 Башҡа уйындар 
 Кости
 Домино
 Стройка

 Мауыҡтырғыс уйындар 

 Балалар уйындары 
 Йәшенмәк
 Сәүкә
 Әбәк-көбән (:ru:Горелки)
 Классика
 Һаңрау телефон(]]:ru:Глухие телефоны]])
 Фантик уйнау (:ru:Игра в фантики
 Игра в кубики
 Камень, ножницы, бумага
 (:ru:Ассоциации (игра))
 (:ru:Гасинг (индонезийская)
 (:ru:Кагомэ кагомэ (японская)
 Канчо (японская)
 Сүп-сар уйыны
 :ru:Сокс
 [(:ru: [Штандер]]
Командные
 Зарница
 :ru:Казаки-разбойники
 :ru:Вышибалы
 :ru:Картошка
 :ru:Попа-гоняла (дворовый вариант игры «Городки»)
 :ru:Пионербол
  :ru:Орлёнок (военно-спортивная игра старшеклассников) «Орлёнок» өлкән класс уҡыусылары өсөн
 :ru Страйкбол
 :ru Пейнтбол
 :ru Хардбол
 :ru Двенадцать записок или Десять негритят (игра)
Бысаҡ уйындары

 Өлкәндәр өсөн 
 КВН —күңелле отҡорҙар клубы
Уранда ориентирлашыу 
 Ориентирлашыу: ҡалала, спорт, Төндә
 «Хәрби»: :ru:Пейнтбол, :ru:лазертаг, :ru:страйкбол
 Передача книг, дисков, прятание вещей

 ҡомарлы уйындар (казино) 
 :ru:Рулетка
 :ru:Блэк-джек
 :ru:Крэпс
Уйын автоматтары
  Һыңар ҡулла бандит
 :ru:Патинко

 Ҡомарлы уйындар (урамда уйнай торған) 
 :ru:Деберц
 Очко
 :ru:Сека
 Бура
 :ru:Трына

 Компютер уйындары 
 :ru:Казуальные игры
 Стратегия
 Реаль ваҡытта (RTS)
 Аҙымлап уйналған стратегия (TBS)
 Глобаль стратегия
 Квесты
 RPG
 Күмәк онлайн уйындар RPG (MMORPG)
 :ru:Шутер
 Беренсе заттан (FPS)
 Өсөнсө заттан (TPS)
 :ru:Симулятор
 Аркады
 :ru:Survival horror
 :ru:Платформер
 :ru:PBEM
 Компьютер эшкә өйрәтеү уйыны

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 
 Апинян Т. А. Игра в пространстве серьёзного: Игра, миф, ритуал, сон, искусство и др. СПб.: Изд-во Санкт-Петербургского гос. ун-та, 2003. ISBN 5-288-03191-6
 Видеояҙмалар 
  Байгильдина Зайтуна инәй о детских играх в прошлом (с.Ишмухаметово, 4 августа 2011 г.)
  Магамура инәй Шаяхметова и Бану инәй Яркинбаева о подвижных играх среди детей в прошлом
  Исхакова Мадхия Гатаулловна о детских играх в Зилаирском зерносовхозе.
  Янышев Шамсигариф олатай о детских играх (с.Ишмухаметово, 4 августа 2011 г.)
  Маликова Сарвар инәй о детских играх в прошлом (д.Баишево, 2 августа 2011 г.)
Категория:Уйындар
Категория:Спорт