Литр
[[Рәсем:CubeLitre.svg|pic|200px|right|thumb|'''Бер литр''' һәр ҡыры 10 см-ға тигеҙ булған куб күләменә тигеҙ.<br />1 литр һыу = 1 кг (4 °C булғанда)]]
'''Литр''' (л, l, L, ℓ) — күләм үлсәү берәмеге. Литр сәғәт, тәүлек кеүек берәмектәр менән бергә Үлсәү системаһы (СИ) берәмеге түгел, шулай ҙа Үлсәү системаһындағы (СИ) башҡа берәмектәр менән ҡулланырға була. Үлсәү системаһындағы (СИ) стандарт күләм үлсәү берәмеге — [[куб метр]] (м³).<ref name=autogenerated1>[http://www.bipm.fr/utils/common/pdf/si_brochure_8_en.pdf Bureau International des Poids et Mesures, 2006], p. 124. («Days» and «hours» are examples of other non-SI units that SI accepts.)</ref>

== Литр дәүмәле ==
1 литр 1 кубик дицеметрға тигеҙ: 1 л = 1 дм³.

Был аныҡлау [[1964]] йылда Үлсәм һәм үлсәүҙәр буйынса 12-се Генераль конференцияла ҡабул ителә.

Быға тиклем, [[1901]] йылғы Үлсәм һәм үлсәүҙәр буйынса 3-сө Генераль конференция ҡарары нигеҙендә, литр нормаль атмосфера баҫымында (760 мм терекөмөш бағанаһы) һәм температурала 1 кг һыуҙың күләме тип билдәләнә. Шулай итеп, 1,000028 дм³ 1 литр тип ҡабул ителгән.

== Һүҙҙең килеп сығышы ==
«Литр» һүҙе француз күләм үлсәү берәмеге, 0,831018 литрға тигеҙ булған, «литрон» (фр. litron) һүҙенән килеп сыҡҡан. Ә «литрон» һүҙе грек-латин телендәге «litra» һүҙенән килеп сыҡҡан. Боронғо грек колонияларында, бигерәк тә Сицилияла, литр тип көмөш (һәм уға бәрәбәр ауырлыҡтағы) аҡсаны атағандар.

=== Тамғалау ===
Рәсәйҙә литр бәләкәй «л» хәрефе менән билдәләнә<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/181046 Большой Энциклопедический словарь. 2000.]</ref>. Ошо уҡ тамға  [[Белоруссия]], [[Украина]], [[Ҡаҙағстан]] һәм [[Монголия]]ла ҡулланыла. 1990 йылдарға тиклем Болгарияла ҡулланылды (1994 йылда үлсәү берәмектәре латин хәрефтәренә алыштырылһа ла рәсми булмаған рәүештә кирилл хәрефтәре ҡулланыла).

Тәүҙәрәк Халыҡ-ара үлсәү системаһындаСИ литрҙы тамғалау өсөн бәләкәй  '''l''' хәрефен ҡулланғандар. Был ғалим исеменән барлыҡҡа килгән үлсәү берәмектәрен ҙур хәреф менән яҙырға тигән килешеүгә яраҡлы булған. '''l''' бәләкәй латин хәрефен «1» цифраһы менән бутарға мөмкин булған, был буталыш медицина вәкилдәре араһында ризаһыҙлыҡ тыуҙырған.
Төрлө илдәрҙең метеролигия ойошмалары литрҙы ҙур хәреф менән ('''''L''''') яҙыуҙы раҫларҡа тырышып ҡарай. Шул туралы бер тарихи ваҡиға бар.Канаданың Ватерлоо университеты хеҙмәткәре Кеннет Вулнер Клод Эмиль Жан-Батист Литр исемле мифик ғалимды уйлап сығара һәм шул ғалим исеме менән литрҙы ҙур хәреф менән яҙырға ирешеп ҡарай. Мәҡәлә 1978 йылда университеттың ''«Chem13 News»'' журналында донъя күрә<ref>[https://uwaterloo.ca/chem13news/ Chem13 News, стр.6]</ref>. Көлкө көнөнә арналған мәҡәләллә француз ғалимы Клод Литрҙың (1716—1778) биографияһы ентекләп яҙыла.

Шаярып яҙылған мәҡәлә булыуға ҡарамаҫтан мәҡәләне Халаҡ-ара теоретик һәм ғәмәли химия союзының (UPAC) ''«Chemistry International»''журналы күсереп яҙа. Киләһе һанында хата тураһында белдереү яһай<ref>[http://books.google.com/books?id=f7DYvphaRhwC&pg=PA80&dq=baptiste+litre&hl=en&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CDUQ6AEwAg#v=onepage&q=baptiste%20litre&f=false «Ariadne»]{{Недоступная ссылка|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''New Scientist'', 8 October 1984]</ref>. Был ваҡиғанан һуң 1979 йылда үлсәмдәр һәм ауырлыҡтар буйынса XVI Генераль ассамблея литр өсөн ике тамға ҡулланыуҙы рәхсәт итә: бәләкәй хәреф  '''l''' һәм ҙур хәреф '''L'''<ref>{{cite web|last=|first=|authorlink=|coautors=|datepublished=|url=http://www.bipm.org/en/CGPM/db/16/6/|title=Резолюция 6 XVI Генеральной конференции по мерам и весам (1979)|format=|work=|publisher=[[Международное бюро мер и весов]]|accessdate=2013-22-5|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GqfG1lN3|archivedate=2013-05-24}}</ref>.
АҠШ-тың Стандарттар һәм технологиялар буйынса институты литрҙы билдәләү өсөн тик '''L''' символын ҡулланырға тәҡдим итә<ref>[http://physics.nist.gov/Pubs/SP811/sec05.html#table6 Non-SI units accepted for use with the SI by the CIPM] — [[NIST]]</ref>, был алым Канада һәм Австрияла киң ҡулланыла.

== Башҡа үлсәүҙәр менән сағыштырыу һәм ҡабатлылары ==
=== Метрик берәмектәр ===
Рәсәйҙә, литрҙың сығарылмалары ҡулланыла — [[миллилитр]] (мл, ml), [[декалитр]] (дал, dal), шулай уҡ метрик берәмектәр — [[куб метр]] һ.б.

{| class="wikitable" style="text-align:centre"
|-
! Ҡабатлы берәмектәр!! Исеме !!colspan="2"| Символ !!colspan="2"| Эквивалент күләм
| rowspan="12"|
! Өлөшлө берәмектәр !! Исеме !!colspan="2"| Символ !!colspan="2"| Эквивалент күләм
|-
| 10<sup>0</sup> L || '''литр''' || l (ℓ) || L || dm<sup>3</sup> || куб дециметр
| colspan="4"|   ||colspan="2"|  
|-
| 10<sup>1</sup> L || декалитр (дал) || dal || daL || 10<sup>1</sup> dm<sup>3</sup> ||  10 куб дециметр
| 10<sup>−1</sup> L || '''децилитр''' || dl || dL || 10<sup>2</sup> cm<sup>3</sup> || 100 куб сантиметр
|-
| 10<sup>2</sup> L || '''[[гектолитр]] ''' || hl ([[ГЛ]]) || hL || 10<sup>2</sup> dm<sup>3</sup> || 100 куб дециметр
| 10<sup>−2</sup> L || '''сантилитр''' || cl || cL || 10<sup>1</sup> cm<sup>3</sup> || 10 куб сантиметр
|-
| 10<sup>3</sup> L || килолитр ([[куб метр]]) || kl || kL || m<sup>3</sup> || '''куб метр'''
| 10<sup>−3</sup> L || '''[[миллилитр]]''' || ml || mL || cm<sup>3</sup> || '''куб сантиметр'''
|-
| 10<sup>6</sup> L || мегалитр || Ml || ML || dam<sup>3</sup> || куб декаметр
| 10<sup>−6</sup> L || '''микролитр''' || µl || µL || mm<sup>3</sup> || '''куб миллиметр'''
|-
| 10<sup>9</sup> L || гигалитр || Gl || GL || hm<sup>3</sup> || куб гектоометр
| 10<sup>−9</sup> L || нанолитр || nl || nL || 10<sup>6</sup> µm<sup>3</sup> || миллион куб микрометр
|-
| 10<sup>12</sup> L || тералитр || Tl || TL || km<sup>3</sup> || куб километр
| 10<sup>−12</sup> L || пиколитр || pl || pL || 10<sup>3</sup> µm<sup>3</sup> || мең куб микрометр
|-
| 10<sup>15</sup> L || петалитр || Pl || PL || 10<sup>3</sup> km<sup>3</sup> || мең куб километр
| 10<sup>−15</sup> L || [[фемтолитр]] || fl || fL || µm<sup>3</sup> || куб микрометр
|-
| 10<sup>18</sup> L || экзалитр || El || EL || 10<sup>6</sup> km<sup>3</sup> || миллион куб километр
| 10<sup>−18</sup> L || аттолитр || al || aL || 10<sup>6</sup> nm<sup>3</sup> || миллион куб нанометр
|-
| 10<sup>21</sup> L || зетталитр || Zl || ZL || Mm<sup>3</sup> || куб мегаметр
| 10<sup>−21</sup> L || зептолитр || zl || zL || 10<sup>3</sup> nm<sup>3</sup> || мең куб нанометр
|-
| 10<sup>24</sup> L || йотталитр || Yl || YL || 10<sup>3</sup> Mm<sup>3</sup> || мең куб мегаметр
| 10<sup>−24</sup> L || йоктолитр || yl || yL || nm<sup>3</sup> || куб нанометр
|}

=== Метрик булмаған берәмектәр ===

{| class="wikitable sortable" style="font-size:90%"
|-
|align=left|'''Метрик'''<br />
! Яҡынса ҡиммәте <br />
! Метрик булмаған<br />
! Үлсәү системаһы<br />
! Метрик булмаған<br />
! Метрик эквивалент<br />
|-
|1 л ||≈ 0.87987699|| [[кварта (күләм берәмеге)|кварта]]|| Инглиз||1 [[кварта (күләм берәмеге)|кварта]]||≡ 1,1365225 л
|-
|1 л ||≈ 1.056688|| [[кварта (күләм берәмеге)|кварта амер.]]|| Америка ||1 [[кварта (күләм берәмеге)|кварта амер.]]||≡ 0,946352946 л
|-
|1 л ||≈ 1.75975326|| [[пинта]]|| Инглиз ||1 [[пинта]]||≡ 0,56826125 л
|-
|1 л ||≈ 2.11337641||[[пинта|пинта амер.]]|| Америка ||1 [[пинта|пинта амер.]]||≡ 0,473176473 л
|-
|1 л ||≈ 0.21997|| [[галлон]]|| Инглиз||1 [[галлон]]||≡ 4,54609 л
|-
|1 л ||≈ 0,2642|| [[галлон]]|| Америка ||1 [[галлон]]||≡ 3,785 л
|-
|1 л ||≈ 0.0353146667|| [[куб фут]]|| ||1 [[куб фут]]||≡ 28,316846592 л
|-
|1 л ||≈ 61.0237441|| [[куб дюйм]]|| ||1 [[куб дюйм]]||≡ 0,01638706 л
|-
|1 л ||≈ 33.8140 || [[унция|унция амер.]]|| Америка ||1 [[унция|унция амер.]]||≡ 29,5735295625 мл
|-
|1 л ||≈ 35.1950 || [[унция]] || Инглиз|| 1 [[унция]]||≡ 28,4130625 мл
|-
|+align=bottom style="font-size:87 %" |
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Үлсәү берәмектәре]]
Литр (л, l, L, ℓ) — күләм үлсәү берәмеге. Литр сәғәт, тәүлек кеүек берәмектәр менән бергә Үлсәү системаһы (СИ) берәмеге түгел, шулай ҙа Үлсәү системаһындағы (СИ) башҡа берәмектәр менән ҡулланырға була. Үлсәү системаһындағы (СИ) стандарт күләм үлсәү берәмеге — куб метр (м³).Bureau International des Poids et Mesures, 2006, p. 124. («Days» and «hours» are examples of other non-SI units that SI accepts.)

 Литр дәүмәле 
1 литр 1 кубик дицеметрға тигеҙ: 1 л = 1 дм³.

Был аныҡлау 1964 йылда Үлсәм һәм үлсәүҙәр буйынса 12-се Генераль конференцияла ҡабул ителә.

Быға тиклем, 1901 йылғы Үлсәм һәм үлсәүҙәр буйынса 3-сө Генераль конференция ҡарары нигеҙендә, литр нормаль атмосфера баҫымында (760 мм терекөмөш бағанаһы) һәм температурала 1 кг һыуҙың күләме тип билдәләнә. Шулай итеп, 1,000028 дм³ 1 литр тип ҡабул ителгән.

 Һүҙҙең килеп сығышы 
«Литр» һүҙе француз күләм үлсәү берәмеге, 0,831018 литрға тигеҙ булған, «литрон» (фр. litron) һүҙенән килеп сыҡҡан. Ә «литрон» һүҙе грек-латин телендәге «litra» һүҙенән килеп сыҡҡан. Боронғо грек колонияларында, бигерәк тә Сицилияла, литр тип көмөш (һәм уға бәрәбәр ауырлыҡтағы) аҡсаны атағандар.

 Тамғалау 
Рәсәйҙә литр бәләкәй «л» хәрефе менән билдәләнәБольшой Энциклопедический словарь. 2000.. Ошо уҡ тамға  Белоруссия, Украина, Ҡаҙағстан һәм Монголияла ҡулланыла. 1990 йылдарға тиклем Болгарияла ҡулланылды (1994 йылда үлсәү берәмектәре латин хәрефтәренә алыштырылһа ла рәсми булмаған рәүештә кирилл хәрефтәре ҡулланыла).

Тәүҙәрәк Халыҡ-ара үлсәү системаһындаСИ литрҙы тамғалау өсөн бәләкәй  l хәрефен ҡулланғандар. Был ғалим исеменән барлыҡҡа килгән үлсәү берәмектәрен ҙур хәреф менән яҙырға тигән килешеүгә яраҡлы булған. l бәләкәй латин хәрефен «1» цифраһы менән бутарға мөмкин булған, был буталыш медицина вәкилдәре араһында ризаһыҙлыҡ тыуҙырған.
Төрлө илдәрҙең метеролигия ойошмалары литрҙы ҙур хәреф менән (L) яҙыуҙы раҫларҡа тырышып ҡарай. Шул туралы бер тарихи ваҡиға бар.Канаданың Ватерлоо университеты хеҙмәткәре Кеннет Вулнер Клод Эмиль Жан-Батист Литр исемле мифик ғалимды уйлап сығара һәм шул ғалим исеме менән литрҙы ҙур хәреф менән яҙырға ирешеп ҡарай. Мәҡәлә 1978 йылда университеттың «Chem13 News» журналында донъя күрәChem13 News, стр.6. Көлкө көнөнә арналған мәҡәләллә француз ғалимы Клод Литрҙың (1716—1778) биографияһы ентекләп яҙыла.

Шаярып яҙылған мәҡәлә булыуға ҡарамаҫтан мәҡәләне Халаҡ-ара теоретик һәм ғәмәли химия союзының (UPAC) «Chemistry International»журналы күсереп яҙа. Киләһе һанында хата тураһында белдереү яһай«Ariadne» New Scientist, 8 October 1984]. Был ваҡиғанан һуң 1979 йылда үлсәмдәр һәм ауырлыҡтар буйынса XVI Генераль ассамблея литр өсөн ике тамға ҡулланыуҙы рәхсәт итә: бәләкәй хәреф  l һәм ҙур хәреф L.
АҠШ-тың Стандарттар һәм технологиялар буйынса институты литрҙы билдәләү өсөн тик L символын ҡулланырға тәҡдим итәNon-SI units accepted for use with the SI by the CIPM — NIST, был алым Канада һәм Австрияла киң ҡулланыла.

 Башҡа үлсәүҙәр менән сағыштырыу һәм ҡабатлылары 
 Метрик берәмектәр 
Рәсәйҙә, литрҙың сығарылмалары ҡулланыла — миллилитр (мл, ml), декалитр (дал, dal), шулай уҡ метрик берәмектәр — куб метр һ.б.

 Ҡабатлы берәмектәр Исеме  Символ  Эквивалент күләм Өлөшлө берәмектәр  Исеме  Символ  Эквивалент күләм 100 L  литр  l (ℓ)  L  dm3  куб дециметр      101 L  декалитр (дал)  dal  daL  101 dm3   10 куб дециметр 10−1 L  децилитр  dl  dL  102 cm3  100 куб сантиметр 102 L  гектолитр   hl (ГЛ)  hL  102 dm3  100 куб дециметр 10−2 L  сантилитр  cl  cL  101 cm3  10 куб сантиметр 103 L  килолитр (куб метр)  kl  kL  m3  куб метр 10−3 L  миллилитр  ml  mL  cm3  куб сантиметр 106 L  мегалитр  Ml  ML  dam3  куб декаметр 10−6 L  микролитр  µl  µL  mm3  куб миллиметр 109 L  гигалитр  Gl  GL  hm3  куб гектоометр 10−9 L  нанолитр  nl  nL  106 µm3  миллион куб микрометр 1012 L  тералитр  Tl  TL  km3  куб километр 10−12 L  пиколитр  pl  pL  103 µm3  мең куб микрометр 1015 L  петалитр  Pl  PL  103 km3  мең куб километр 10−15 L  фемтолитр  fl  fL  µm3  куб микрометр 1018 L  экзалитр  El  EL  106 km3  миллион куб километр 10−18 L  аттолитр  al  aL  106 nm3  миллион куб нанометр 1021 L  зетталитр  Zl  ZL  Mm3  куб мегаметр 10−21 L  зептолитр  zl  zL  103 nm3  мең куб нанометр 1024 L  йотталитр  Yl  YL  103 Mm3  мең куб мегаметр 10−24 L  йоктолитр  yl  yL  nm3  куб нанометр

 Метрик булмаған берәмектәр 

Метрик Яҡынса ҡиммәте  Метрик булмаған Үлсәү системаһы Метрик булмаған Метрик эквивалент1 л ≈ 0.87987699 кварта Инглиз1 кварта≡ 1,1365225 л1 л ≈ 1.056688 кварта амер. Америка 1 кварта амер.≡ 0,946352946 л1 л ≈ 1.75975326 пинта Инглиз 1 пинта≡ 0,56826125 л1 л ≈ 2.11337641пинта амер. Америка 1 пинта амер.≡ 0,473176473 л1 л ≈ 0.21997 галлон Инглиз1 галлон≡ 4,54609 л1 л ≈ 0,2642 галлон Америка 1 галлон≡ 3,785 л1 л ≈ 0.0353146667 куб фут 1 куб фут≡ 28,316846592 л1 л ≈ 61.0237441 куб дюйм 1 куб дюйм≡ 0,01638706 л1 л ≈ 33.8140  унция амер. Америка 1 унция амер.≡ 29,5735295625 мл1 л ≈ 35.1950  унция  Инглиз 1 унция≡ 28,4130625 мл

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Үлсәү берәмектәре