Скворчиха (Ишембай районы)
{{Ук}}
'''Скворчиха''' ({{lang-ru|Скворчиха}}, халыҡ телендәге башҡортса атамаһы ''Ҡолан'') — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ишембай районы]]ндағы ауыл. [[Скворчиха ауыл советы (Ишембай районы)|Скворчиха ауыл Советының]] административ үҙәге. [[2010 йыл]]дың [[14 октябрь|14 октябренә]] халыҡ һаны 459 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.
Почта индексы — 453226, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80 231 870 001.

== Тарихы ==
[[1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары]]нда [[юрматы]] ырыуы башҡорттары әүҙем ҡатнаша. Баш күтәргән халыҡ юлбашсылары рәтендә юрматы батырҙары ла була. Мәҫәлән, легендар [[Ҡараһаҡал]] (Миңлеғол Юлаев) исеме бөтә [[Башҡортостан]]ға билдәле. Ихтилал барышында тиҫтәләрсә башҡорт ауылдары, шул иҫәптән [[Тор (Нөгөш ҡушылдығы)|Тор]] йылғаһы буйындағы ауылдар ҙа юҡ ителә. Заводчиктар һәм помещиктарға башҡорт ерҙәрен арзан ғына хаҡҡа ҡулға төшөрөү мөмкинлеге тыуа.

Әлеге ваҡытта Скворчиха тип йөрөтөлгән ауылға 1742 йылда<ref>[http://ufa.regionz.ru/index.php?ds=789 ПРИКАЗ Управления по делам архивов при Правительстве РБ от 28.02.2007 № 8 "О КАЛЕНДАРЕ ПРАЗДНИЧНЫХ И ПАМЯТНЫХ ДНЕЙ, ПРОФЕССИОНАЛЬНЫХ ПРАЗДНИКОВ И ЮБИЛЕЙНЫХ ДАТ РЕСПУБЛИКИ БАШКИРИЯ] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131022210107/http://ufa.regionz.ru/index.php?ds=789 |date=2013-10-22 }}</ref>,
башҡа сығанаҡтар буйынса (Энциклопедия «Башкортостан») [[XIX быуат]]тың беренсе яртыһында [[Верхотор (Ишембай районы)|Верхотор заводына]] ҡараған ауыл булараҡ нигеҙ һалынған тип иҫәпләнә.

Ауыл исемен [[Стәрлетамаҡ]]тан помещик ҡатыны Т. О. Скворцова исеме менән бәйләйҙәр (һәм Татьяновка, Осиповка исемдәрен дә). Ул Кинйәкәй ауылы башҡорттарынан Ергәбушты (Юргашка) йылғаһы буйында ерҙәр һатып ала. Ауылдың «Алаҡолан» исеме менән аталып йөрөтөлгәне («ала һәм ҡолон» һүҙҙәренән) ауылдан 2 км төньяҡтараҡ аҡҡан [[Ҡолан]] йылғаһы исеменән килә. Әле лә бындағы башҡорттар ҙа, урыҫтар ҙа ауылды Ҡолан тип атай.

Скворчиха (Алакулан) ауылы ревизия документтары буйынса (8 ревизия, 138 бит):

<blockquote>«Тысяча восемь сот тридцать четвертого года апреля первого дня Оренбургской губернии Стерлитамакского уезда при судний к Верхоторскому медеплавильному заводу деревни Скворчихи (которая именовалась Алакуланом) госпожи штатс-дамы Ея Императорского Величества и кавалерственной дамы Екатерины Александровны Пашковой о состоящих мужского и женского пола направе помещечьих крестьян»<ref>[http://nashi-predki.ru/wiki/%D0%94.%D0%A1%D0%BA%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%87%D0%B8%D1%85%D0%B0_%28%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%BC%29,_8_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%8F._%D1%81%D1%82%D1%80.138 Д.Скворчиха (Алакуланом), 8 ревизия. стр. 138 — Наши Предки<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>.</blockquote>

Революцияға тиклем бында сиркәү приходы училищеһы, земство мәктәбе була. Ауыл кешеләре [[Верхотор (Ишембай районы)|Верхотор]] заводына ағас күмере әҙерләргә тейеш була, бынан тыш улар ер эшкәртә, мал-тыуар аҫырай, умартасылыҡ менән шөғөлләнә.

1906 йылда бакалея лавкаһы, тирмән, икмәк һаҡлай торған магазин, бәләкәй сиркәү була.

1930—1990 йылдарға тиклем ауыл халҡы башлыса колхозда эшләй (1930- Сталин исемендәге, һуңыраҡ унан Ворошилов, «Пламя», «Новая заря» айырылып сыға; 1956- «Путь к коммунизму», 1962—1992 йылдарҙа- «Родина» колхозы, 2000—2007 йылдарҙа -СПК «Родина», 2007 йылда ул банкрот тип иғлан ителә).

== Хәҙерге осор ==
Ауылда ике ҡатлы урта мәктәп (өлкән кластар автобустар менән ҡалаға йөрөтөлә), «Ромашка» балалар баҡсаһы, клуб, китапхана эшләй. 4 таҡта ярыу цехы бар. А.Привалов крәҫтиән хужалығы [[Ишембай районы]]нда иң уңышлы эшләгән хужалыҡтарҙың береһе тип иҫәпләнә. Бында башлыса [[Кинйәкәй]] һәм Скворчиха ауылы кешеләре эшләй.

== Скворчиха мәктәбе тарихынан ==
[[1890 йыл]]да ауылда земство мәктәбе асыла. 1919 йылда ул беренсе баҫҡыс берҙәм хеҙмәт мәктәбе тип йөрөтөлә башлай. 1932 йылдан- колхозсы йәштәр мәктәбе, 1934 йылдан — тулы булмаған урта мәктәп, 1992 йылдан — урта мәктәп статусын ала. 1993 йылда ауылда ике ҡатлы кирбес мәктәп төҙөлә. Мәктәптә мәктәпкәсә белем биреү төркөмө эшләй.

Мәктәп директорҙары:

Акшенцева П. П. (1892 йылдан), Е. Т. Пестряев (1914 йылдан), С. А. Полякова (1929 йылдан), М. А. Андреев (1934 йылдан), С. А. Десятков (1935 йылдан), Я. Н. Кутузов (1939 йылдан), А. А. Соболева (1942 йылдан), Е. С. Гусева (1944 йылдан), Я. Н. Кутузов (1946 йылдан), Е. Г. Войнов (1952 йылдан), Т. А. Устимова (1977—1989, 1995—2009), А. А. Ниғмәтуллин (1989 йылдан), С. М. Арсланов (!994 йылдан), Г. Ф. Бардовская (2009—2012, 2019 йылдан),С. Р. Калимуллина (2012 йылдан).

Был мәктәптә төрлө йылдарҙа [[Варвара Скворчихинская|Архангельская Варвара Васильевна]] (1909—1926 йылдар тирәһе, Варвара Затворница), Рәсәй Федерацияһы мәғарифы отличнигы Ф. Н.Ғәлиева, Рәсәй Федерацияһы дөйөм белем биреү почётлы хеҙмәткәре М. А.Ғүмәрова, Башҡортостан Республикаһы мәғарифы отличнигы В. С. Каскинова һәм башҡалар эшләгән.

Мәктәп биләмәһендә [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында һәләк булған ауылдаштар иҫтәлегенә 1970 йылда обелиск ҡуйылған.

== Халыҡ һаны ==
1865 йылда бында 181 йортта 692 кеше йәшәгән.

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||1309||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||1539||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||687||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||489||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||441||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||459||219||240||47,7||52,3
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
[[Юрғаш (йылға)|Юрғаш]] йылғаһына уның [[Юрғабаш]] һәм [[Иҫке Ыҙма (Юрғаш ҡушылдығы)|Иҫке Ыҙма]] ҡушылдыҡтары ағып төшкән урын эргәһендә урынлашҡан. Ауыл территорияһында Юрғабаш йылғаһына [[Серғутлан]] йылғаһы ҡоя.

Ауылдан 3 км алыҫлыҡта [[Йылға (Тор ҡушылдығы)|Йылға]] ([[Сыңғафйылға]], Бәләкәй Йылға) йылғаһының инеше урынлашҡан.

Алыҫлығы:<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref>
* Район үҙәгенә тиклем ([[Ишембай (ҡала)|Ишембай]]): 18 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Салауат (ҡала)|Салауат]]): 36 км

== Урамдары ==
Урам исеме<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/026/000045.html «Налог Белешмәһе» системаһында Ҡолғона ауылы]</ref>:
{{Колонки|3}}
* Үрге урамы ({{lang-ru|улица Верхняя}})
* Йылға аръяғы урамы ({{lang-ru|улица Заречная}})
* Инеш урамы ({{lang-ru|улица Ключевая}})
* Түбәнге урамы ({{lang-ru|улица Нижняя}})
* Үҙәк урамы ({{lang-ru|улица Центральная}})
* Баҡса урамы ({{lang-ru|улица Садовая}})
* Мәктәп урамы ({{lang-ru|улица Школьная}})
{{Колонки|конец}}
== Билдәле шәхестәре ==
* [[Мурахтина Нина Петровна]] (11.10.1923—14.07.1989), хеҙмәт алдынғыһы, уйлап табыусы. 1950—1978 йылдарҙа [[Силәбе]] ҡалаһының 5-се икмәк заводы эшсеһе. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971)<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/10287 Башҡорт энциклопедияһы — Мурахтина Нина Петровна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224084655/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/10287 |date=2019-12-24 }}{{V|8|10|2018}}</ref>.
* [[Щербакова Тамара Тимофеевна]] (15.03.1943), Скворчиха һөт‑тауар фермаһының 1982—2015 йылдарҙағы мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың [[Әсеялан]] ауылынан.

== Видеофильмдарҙа ==
* [https://yandex.ru/video/preview/?text=%D0%A1%D0%BA%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%87%D0%B8%D1%85%D0%B0%20%28%D0%98%D1%88%D0%B8%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%20%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D1%8B%29&path=yandex_search&parent-reqid=1648396008234171-8457339409992478860-vla1-4215-vla-l7-balancer-8080-BAL-7112&from_type=vast&filmId=18298499949175847014 Святой источник блаженной Варвары Скворчихинской село]
* [https://yandex.ru/video/preview/?text=%D0%A1%D0%BA%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%87%D0%B8%D1%85%D0%B0%20%28%D0%98%D1%88%D0%B8%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%20%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D1%8B%29&path=yandex_search&parent-reqid=1648396008234171-8457339409992478860-vla1-4215-vla-l7-balancer-8080-BAL-7112&from_type=vast&filmId=14465507529906578954 Ивана Купала 2021, деревня Скворчиха Ишимбайского района]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с. — ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{V|24|03|2021}}
* {{ИСДБ}}{{ref-ru}}{{V|24|03|2021}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|92154}}{{V|24|03|2021}}
* {{книга|автор=|заглавие=Ишимбайская энциклопедия|ответственный=|место=[[Уфа]]|издательство=[[Башкирская энциклопедия (издательство)|Башкирская энциклопедия]]|год=2015|страницы=510|страниц=656|isbn=978-5-88185-205-4|тираж=3000}}
* [https://n.maps.yandex.ru/#!/?z=14&ll=56.123698%2C53.302499&l=nk%23sat Народная картала Скворчиха ауылы]

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Ишембай районы ауылдары}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:Ишембай районы ауылдары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы (Ишембай районы)]]
Скворчиха (, халыҡ телендәге башҡортса атамаһы Ҡолан) — Башҡортостан Республикаһының Ишембай районындағы ауыл. Скворчиха ауыл Советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 459 кеше булған.
Почта индексы — 453226, ОКАТО коды — 80 231 870 001.

 Тарихы 
1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдарында юрматы ырыуы башҡорттары әүҙем ҡатнаша. Баш күтәргән халыҡ юлбашсылары рәтендә юрматы батырҙары ла була. Мәҫәлән, легендар Ҡараһаҡал (Миңлеғол Юлаев) исеме бөтә Башҡортостанға билдәле. Ихтилал барышында тиҫтәләрсә башҡорт ауылдары, шул иҫәптән Тор йылғаһы буйындағы ауылдар ҙа юҡ ителә. Заводчиктар һәм помещиктарға башҡорт ерҙәрен арзан ғына хаҡҡа ҡулға төшөрөү мөмкинлеге тыуа.

Әлеге ваҡытта Скворчиха тип йөрөтөлгән ауылға 1742 йылдаПРИКАЗ Управления по делам архивов при Правительстве РБ от 28.02.2007 № 8 "О КАЛЕНДАРЕ ПРАЗДНИЧНЫХ И ПАМЯТНЫХ ДНЕЙ, ПРОФЕССИОНАЛЬНЫХ ПРАЗДНИКОВ И ЮБИЛЕЙНЫХ ДАТ РЕСПУБЛИКИ БАШКИРИЯ ,
башҡа сығанаҡтар буйынса (Энциклопедия «Башкортостан») XIX быуаттың беренсе яртыһында Верхотор заводына ҡараған ауыл булараҡ нигеҙ һалынған тип иҫәпләнә.

Ауыл исемен Стәрлетамаҡтан помещик ҡатыны Т. О. Скворцова исеме менән бәйләйҙәр (һәм Татьяновка, Осиповка исемдәрен дә). Ул Кинйәкәй ауылы башҡорттарынан Ергәбушты (Юргашка) йылғаһы буйында ерҙәр һатып ала. Ауылдың «Алаҡолан» исеме менән аталып йөрөтөлгәне («ала һәм ҡолон» һүҙҙәренән) ауылдан 2 км төньяҡтараҡ аҡҡан Ҡолан йылғаһы исеменән килә. Әле лә бындағы башҡорттар ҙа, урыҫтар ҙа ауылды Ҡолан тип атай.

Скворчиха (Алакулан) ауылы ревизия документтары буйынса (8 ревизия, 138 бит):

«Тысяча восемь сот тридцать четвертого года апреля первого дня Оренбургской губернии Стерлитамакского уезда при судний к Верхоторскому медеплавильному заводу деревни Скворчихи (которая именовалась Алакуланом) госпожи штатс-дамы Ея Императорского Величества и кавалерственной дамы Екатерины Александровны Пашковой о состоящих мужского и женского пола направе помещечьих крестьян»Д.Скворчиха (Алакуланом), 8 ревизия. стр. 138 — Наши Предки.

Революцияға тиклем бында сиркәү приходы училищеһы, земство мәктәбе була. Ауыл кешеләре Верхотор заводына ағас күмере әҙерләргә тейеш була, бынан тыш улар ер эшкәртә, мал-тыуар аҫырай, умартасылыҡ менән шөғөлләнә.

1906 йылда бакалея лавкаһы, тирмән, икмәк һаҡлай торған магазин, бәләкәй сиркәү була.

1930—1990 йылдарға тиклем ауыл халҡы башлыса колхозда эшләй (1930- Сталин исемендәге, һуңыраҡ унан Ворошилов, «Пламя», «Новая заря» айырылып сыға; 1956- «Путь к коммунизму», 1962—1992 йылдарҙа- «Родина» колхозы, 2000—2007 йылдарҙа -СПК «Родина», 2007 йылда ул банкрот тип иғлан ителә).

 Хәҙерге осор 
Ауылда ике ҡатлы урта мәктәп (өлкән кластар автобустар менән ҡалаға йөрөтөлә), «Ромашка» балалар баҡсаһы, клуб, китапхана эшләй. 4 таҡта ярыу цехы бар. А.Привалов крәҫтиән хужалығы Ишембай районында иң уңышлы эшләгән хужалыҡтарҙың береһе тип иҫәпләнә. Бында башлыса Кинйәкәй һәм Скворчиха ауылы кешеләре эшләй.

 Скворчиха мәктәбе тарихынан 
1890 йылда ауылда земство мәктәбе асыла. 1919 йылда ул беренсе баҫҡыс берҙәм хеҙмәт мәктәбе тип йөрөтөлә башлай. 1932 йылдан- колхозсы йәштәр мәктәбе, 1934 йылдан — тулы булмаған урта мәктәп, 1992 йылдан — урта мәктәп статусын ала. 1993 йылда ауылда ике ҡатлы кирбес мәктәп төҙөлә. Мәктәптә мәктәпкәсә белем биреү төркөмө эшләй.

Мәктәп директорҙары:

Акшенцева П. П. (1892 йылдан), Е. Т. Пестряев (1914 йылдан), С. А. Полякова (1929 йылдан), М. А. Андреев (1934 йылдан), С. А. Десятков (1935 йылдан), Я. Н. Кутузов (1939 йылдан), А. А. Соболева (1942 йылдан), Е. С. Гусева (1944 йылдан), Я. Н. Кутузов (1946 йылдан), Е. Г. Войнов (1952 йылдан), Т. А. Устимова (1977—1989, 1995—2009), А. А. Ниғмәтуллин (1989 йылдан), С. М. Арсланов (!994 йылдан), Г. Ф. Бардовская (2009—2012, 2019 йылдан),С. Р. Калимуллина (2012 йылдан).

Был мәктәптә төрлө йылдарҙа Архангельская Варвара Васильевна (1909—1926 йылдар тирәһе, Варвара Затворница), Рәсәй Федерацияһы мәғарифы отличнигы Ф. Н.Ғәлиева, Рәсәй Федерацияһы дөйөм белем биреү почётлы хеҙмәткәре М. А.Ғүмәрова, Башҡортостан Республикаһы мәғарифы отличнигы В. С. Каскинова һәм башҡалар эшләгән.

Мәктәп биләмәһендә Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында һәләк булған ауылдаштар иҫтәлегенә 1970 йылда обелиск ҡуйылған.

 Халыҡ һаны 
1865 йылда бында 181 йортта 692 кеше йәшәгән.

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август1309 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар1539 1959 йыл 15 ғинуар687 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар489 2002 йыл 9 октябрь441 2010 йыл 14 октябрь45921924047,752,3

 Географик урыны 
Юрғаш йылғаһына уның Юрғабаш һәм Иҫке Ыҙма ҡушылдыҡтары ағып төшкән урын эргәһендә урынлашҡан. Ауыл территорияһында Юрғабаш йылғаһына Серғутлан йылғаһы ҡоя.

Ауылдан 3 км алыҫлыҡта Йылға (Сыңғафйылға, Бәләкәй Йылға) йылғаһының инеше урынлашҡан.

Алыҫлығы:
 Район үҙәгенә тиклем (Ишембай): 18 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Салауат): 36 км

 Урамдары 
Урам исеме«Налог Белешмәһе» системаһында Ҡолғона ауылы:

 Үрге урамы ()
 Йылға аръяғы урамы ()
 Инеш урамы ()
 Түбәнге урамы ()
 Үҙәк урамы ()
 Баҡса урамы ()
 Мәктәп урамы ()

 Билдәле шәхестәре 
 Мурахтина Нина Петровна (11.10.1923—14.07.1989), хеҙмәт алдынғыһы, уйлап табыусы. 1950—1978 йылдарҙа Силәбе ҡалаһының 5-се икмәк заводы эшсеһе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971)Башҡорт энциклопедияһы — Мурахтина Нина Петровна .
 Щербакова Тамара Тимофеевна (15.03.1943), Скворчиха һөт‑тауар фермаһының 1982—2015 йылдарҙағы мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың Әсеялан ауылынан.

 Видеофильмдарҙа 
 Святой источник блаженной Варвары Скворчихинской село
 Ивана Купала 2021, деревня Скворчиха Ишимбайского района

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с. — ISBN 978-5-87691-038-7. 
 

 Һылтанмалар 
 
 
 Народная картала Скворчиха ауылы

Категория:Ишембай районы ауылдары
Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы (Ишембай районы)