Дөмәй
{{НП-Россия}}
'''Дөмәй''' ({{lang-ru|Дюмеево}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Илеш районы]]ндағы татар ауылы. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 851 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.
Почта индексы — 452264, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80230824001.

== Тарихы ==
[[Иҫке Дөмәй]] һәм [[Яңы Дөмәй]] ауылдары 12-се Башҡорт кантонының 13-се йортона ҡараған. Төп ауыл Дөмәй атамаһы менән [[Илеш районы]]на, ә Яңы Дөмәй [[Саҡмағош районы]]на ҡарай. Дөмәй ауылы тарихы архив документтарында ярайһы уҡ яҡшы сағылдырылған: [[1704 — 1711 йылдар]]ҙағы башҡорт ихтилалын баҫтырыу менән шөғөлләнгән [[Ҡаҙан]] комиссары Сергеев Бүләр улусынан 11 кешене Ҡаҙанға саҡыртып ала. Улар араһында Яҡуп бай, улы Мәмәт мулла менән, Ишғәле, Ата бай атлы уҙамандар ҙа була. Ата бай төрмәлә үлеп ҡала. Сергеев командаһы, [[Минзәлә]] йылғаһы буйында урынлашҡан Дөмәй ауылын туҙҙырып, талай, ир-егеттәрен ҡулға ала һәм Минзәлә төрмәһендә тотолған башҡорттар менән бергә Ҡаҙанға алып бара һәм, уның өҫтөнән император ғәли йәнәптәренә ялыу бирергә ниәтләнеүҙәрендә ғәйепләп, төрмәгә яба, ә Дөмәйҙе язаға тарттыра<ref>[https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]</ref>.

Шулай ҙа [[Ҡыр-Йылан]] ырыуы кешеләренән кем ауылға нигеҙ һалған һуң? Крайҙы өйрәнеүсе Хажғәле Яппаров, Дөмәй ауылы 1717 һәм 1722 йылдар араһында барлыҡҡа килгән, тип фаразлай. Әммә [[Ә. З. Әсфәндийәров]] раҫлауынса, ауылға нигеҙ 1666 йылда һалынған, сөнки 1697 йылда Йылан улусы башҡорттары Ҡарабаш Туҡтағолов менән Дәүәй Байсуриндар араһындағы низағты тикшергән мәлдә шул асыҡлана: Ҡарабаштың атаһы Туҡтағол Бөйрәкәй, [[1662 -1664 йылдар]]ҙа булып үткән башҡорт ихтилалы осорона, Дөмәйҙең атаһы Дәүәйгә тотоноп тороу өсөн үҙенең аҫаба ерҙәрен биреп тора. Аҙаҡ Дәүәй, был ерҙәр минеке, сөнки мин яһаҡты түләп торҙом, тип белдерә. Тимәк, Ҡыр-Йылан улусында урынлашҡан Дөмәй ауылына нигеҙ 1666 йылда һалынған һәм ул тәүге мәлдә Дәүәй тип аталған<ref>{{китап |автор=Коллектив авторов |заглавие=История башкирских родов. Елан. |ответственный=Хамидуллин С. И. |ссылка=http://ihtika.ru/index.php/book/istoriya-bashkirskih-rodov-elan-tom-9-ch-1--ufa-2015/page/720 |место=Уфа |издательство=Китап |год=2015 |том=9, часть 1 |страниц=720 |страница=103 |тираж = 3 500 |isbn= 978-5-85051-637-6 (т.9, ч.1)|ref= }}</ref>.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||1592||743||849||46,7||53,3
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||1288||614||674||47,7||52,3
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||1477||663||814||44,9||55,1
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||1169||516||653||44,1||55,9
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||900||404||496||44,9||55,1
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||878||405||473||46,1||53,9
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||851||403||448||47,4||52,6
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Үрге Йәркәй]]): 23 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Бүздәк]]): 87 км

== Билдәле шәхестәр ==
* [[Маликов Рәйеф Сәлих улы]] (24.08.1952) — хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, 1998—2013 йылдарҙа [[Нефтекама автозаводы]]ның генераль директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 2—4-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған машина эшләүсеһе (2003), Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2001), [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2008) һәм [[Салауат Юлаев ордены|Салауат Юлаев]] (2007) ордендары кавалеры<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9750-malikov-r-jef-s-likh-uly Маликов Рәйеф Сәлих улы — Башҡорт энциклопедияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421132346/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9750-malikov-r-jef-s-likh-uly |date=2016-04-21 }}{{V|18|08|2017}}</ref>. Нефтекама ҡалаһының Почётлы гражданы (2007)<ref>[http://sovetneftekamsk.ru/article/a-795.html Официальный сайт Совета городского округа город Нефтекамск Республики Башкортостан. Почетные граждане города Нефтекамска]{{ref-ru}}{{V|18|08|2017}}</ref>.
* [[Сәлихов Рәбис Сәлих улы]] (2.04.1949), хужалыҡ эшмәкәре. 1997 йылдан Өфөләге «Жилстройинвест» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт директоры. Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (2004) атҡаҙанған төҙөүсеһе. [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1986) һәм Салауат Юлаев ордендары кавалеры (2012)<ref>[http://ilish-muzey.my1.ru/index/salikhov_rabis_salikhovich/0-520 Илишевский историко-краеведческий музей. Салихов Рабис Салихович]{{ref-ru}}</ref><ref>[https://js-invest.ru/o-kompanii/nagrady-i-dostizheniya/ ООО ГК «Жилстройинвест». Награды и достижения]</ref>{{V|29|03|2019}}. 
* [[Яппаров Хажғәле Муллағәле улы]] (28.02.1929) — хужалыҡ эшмәкәре, педагог. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1967), доцент (1969). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы, РСФСР юғары мәктәбе отличнигы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} 
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. —] ISBN 978-5-295-04683-4.
* {{китап| автор=[[Яппаров Хажғәле Муллағәле улы|Яппаров Х. М.]]| заглавие= Наше шежере| ссылка =https://vk.com/doc265974427_438319340?hash=50156925b86bcde4e8&dl=d5ddbfe00e45d5d489 | ответственный = | место= Уфа| издательство= Китап| год= 1999| том= | страниц= 272| страницы= | isbn=5-295-02630-2| ref=}}
* {{статья|автор =Яппаров Х.|заглавие= О времени возникновения некоторых деревень Илишевского района|ссылка= http://vatandash.ru/index.php?article=1135|язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип = |год= 2002|том = |номер=7|страницы= |doi= |issn= 1683-3554}}
* {{китап |автор=Коллектив авторов |заглавие=История башкирских родов. Елан. |ответственный=Хамидуллин С. И. |ссылка=http://ihtika.ru/index.php/book/istoriya-bashkirskih-rodov-elan-tom-9-ch-1--ufa-2015/page/720 |место=Уфа |издательство=Китап |год=2015 |том=9, часть 1 |страниц=720 |страница=103 |тираж = 3 500 |isbn= 978-5-85051-637-6 (т.9, ч.1)|ref= }}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|91942}}{{V|15|01|2022}}  

{{Илеш районы ауылдары}}

[[Категория:Илеш районы ауылдары]]
Дөмәй () — Башҡортостан Республикаһының Илеш районындағы татар ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 851 кеше булған.
Почта индексы — 452264, ОКАТО коды — 80230824001.

 Тарихы 
Иҫке Дөмәй һәм Яңы Дөмәй ауылдары 12-се Башҡорт кантонының 13-се йортона ҡараған. Төп ауыл Дөмәй атамаһы менән Илеш районына, ә Яңы Дөмәй Саҡмағош районына ҡарай. Дөмәй ауылы тарихы архив документтарында ярайһы уҡ яҡшы сағылдырылған: 1704 — 1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалын баҫтырыу менән шөғөлләнгән Ҡаҙан комиссары Сергеев Бүләр улусынан 11 кешене Ҡаҙанға саҡыртып ала. Улар араһында Яҡуп бай, улы Мәмәт мулла менән, Ишғәле, Ата бай атлы уҙамандар ҙа була. Ата бай төрмәлә үлеп ҡала. Сергеев командаһы, Минзәлә йылғаһы буйында урынлашҡан Дөмәй ауылын туҙҙырып, талай, ир-егеттәрен ҡулға ала һәм Минзәлә төрмәһендә тотолған башҡорттар менән бергә Ҡаҙанға алып бара һәм, уның өҫтөнән император ғәли йәнәптәренә ялыу бирергә ниәтләнеүҙәрендә ғәйепләп, төрмәгә яба, ә Дөмәйҙе язаға тарттыраАсфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4..

Шулай ҙа Ҡыр-Йылан ырыуы кешеләренән кем ауылға нигеҙ һалған һуң? Крайҙы өйрәнеүсе Хажғәле Яппаров, Дөмәй ауылы 1717 һәм 1722 йылдар араһында барлыҡҡа килгән, тип фаразлай. Әммә Ә. З. Әсфәндийәров раҫлауынса, ауылға нигеҙ 1666 йылда һалынған, сөнки 1697 йылда Йылан улусы башҡорттары Ҡарабаш Туҡтағолов менән Дәүәй Байсуриндар араһындағы низағты тикшергән мәлдә шул асыҡлана: Ҡарабаштың атаһы Туҡтағол Бөйрәкәй, 1662 -1664 йылдарҙа булып үткән башҡорт ихтилалы осорона, Дөмәйҙең атаһы Дәүәйгә тотоноп тороу өсөн үҙенең аҫаба ерҙәрен биреп тора. Аҙаҡ Дәүәй, был ерҙәр минеке, сөнки мин яһаҡты түләп торҙом, тип белдерә. Тимәк, Ҡыр-Йылан улусында урынлашҡан Дөмәй ауылына нигеҙ 1666 йылда һалынған һәм ул тәүге мәлдә Дәүәй тип аталған.

 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар) 1920 йыл 26 август 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар159274384946,753,3 1959 йыл 15 ғинуар128861467447,752,3 1970 йыл 15 ғинуар147766381444,955,1 1979 йыл 17 ғинуар116951665344,155,9 1989 йыл 12 ғинуар90040449644,955,1 2002 йыл 9 октябрь87840547346,153,9 2010 йыл 14 октябрь85140344847,452,6

 Географик урыны 
 Район үҙәгенә тиклем (Үрге Йәркәй): 23 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Бүздәк): 87 км

 Билдәле шәхестәр 
 Маликов Рәйеф Сәлих улы (24.08.1952) — хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, 1998—2013 йылдарҙа Нефтекама автозаводының генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының 2—4-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе (2003), Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2001), Дуҫлыҡ (2008) һәм Салауат Юлаев (2007) ордендары кавалерыМаликов Рәйеф Сәлих улы — Башҡорт энциклопедияһы . Нефтекама ҡалаһының Почётлы гражданы (2007)Официальный сайт Совета городского округа город Нефтекамск Республики Башкортостан. Почетные граждане города Нефтекамска.
 Сәлихов Рәбис Сәлих улы (2.04.1949), хужалыҡ эшмәкәре. 1997 йылдан Өфөләге «Жилстройинвест» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт директоры. Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (2004) атҡаҙанған төҙөүсеһе. «Почёт Билдәһе» (1986) һәм Салауат Юлаев ордендары кавалеры (2012)Илишевский историко-краеведческий музей. Салихов Рабис СалиховичООО ГК «Жилстройинвест». Награды и достижения. 
 Яппаров Хажғәле Муллағәле улы (28.02.1929) — хужалыҡ эшмәкәре, педагог. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1967), доцент (1969). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы, РСФСР юғары мәктәбе отличнигы.

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.
 
 
 

 Һылтанмалар 
   

Категория:Илеш районы ауылдары