Төпкилде
{{Башҡа мәғәнәләре|Төпкилде (мәғәнәләр)}}
{{НП-Россия
 | статус                   = Ауыл
 | русское название         = Тюпкильды
 | оригинальное название    = {{lang-ba|Төпкилде}}
 | lat_deg                  = 54 |lat_min = 34 |lat_sec = 11
 | lon_deg                  = 54 |lon_min = 14 |lon_sec = 8
 | CoordAddon               = 
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан Республикаһы
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Туймазы районы
 | район в таблице          = Туймазы районы{{!}}Туймазы
 | вид поселения            = ауыл биләмәһе
 | поселение                = Сәйрән ауыл Советы
 | поселение в таблице      = Сәйрән ауыл Советы (Туймазы районы){{!}}Сәйрән ауыл Советы
 | внутреннее деление       = 
 | вид главы                = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | климат                   = 
 | официальный язык        = 
 | население                = {{ Население | Тюпкильды | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Тюпкильды | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = башҡорттар
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 452765
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 80251845004
 | цифровой идентификатор 2 = 
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
 
'''Төпкилде''' ({{lang-ru|Тюпкильды}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]]ндағы ауыл. [[2009 йыл]]дың 1 ғинуарына халыҡ һаны 204 кеше була<ref name='белешмә китабы'>[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>. [[Сәйрән ауыл Советы (Туймазы районы)|Сәйрән ауыл Советы]] составына инә.
Почта индексы — 452765, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80251845004.

== Тарихы ==
Хәҙерге [[Туймазы районы]] составына ингән бөтә [[Ҡаңлы]] тораҡ пункттары Үрмәкәй түбәһенә ҡараған. [[Нөгөш (Өҫән ҡушылдығы)|Нөгөш]] йылғаһы эргәһендәге 6 ауыл 12-се башҡорт кантонының 17-се тирмәһен тәшкил итә. Бөтә тораҡ пункттарының да йәшәүселәре — ерһеҙ башҡорттар, улар ҡаңлылар тарафынан керҙәштәр хоҡуғында ҡабул ителгәндәр.

Ауылдарҙың тәүгеһе Төпкилде тип атала. Уны тәүге телгә алыу ҡаңлы-аҫабалар ерһеҙ башҡорттарҙы бында индергәс, 1714 йылға ҡарай.
Ауыл тарихын халыҡ ошолай хәтерләй: «[[Туймазы районы]]ның [[Төпкилде]] ауылы ултырған тирәгә 1650-се йылдарҙа [[Бөрйән районы]] урмандарын ярып аҡҡан [[Нөгөш (йылға)|Нөгөш]] йылғаһы буйында тыуып үҫкән Арыҫланбәк исемле башҡорт барып төпләнә. Уны был яҡтағы ер-һыуҙарға хужа булып, нәҫеле менән төпләнеп ҡалһын тип, атаһы күсереп ултырта. Ул нигеҙ һалған ауыл уның исеме менән Арыҫланбәк тип атала, ә ауылы янынан ағып ятҡан йылғаға тыуған яҡ иҫтәлеге итеп Нөгөш тип исем ҡуша. Ә үҙенең улы тыуып ҙурайғас, уға яҡында Төпкилде утары һалып бирә. Бөгөнгө башҡорт ауылы Төпкилде Арыҫланбәк мырҙа улының исеме менән аталған („Ағиҙел“ журналындағы „Собханғол, Арыҫланбәк, Бикмәт“ исемле мәҡәлә. Авторы Мир Мөхәмәтйәнов (йылы яҡынса 1986))»

Ауылдың үҫешен түбәндәге мәғлүмәттәр буйынса күҙәтеп була:
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Йылдар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''башҡорттар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''типтәрҙәр'''
|-
| 1795||180/22*||4
|-
| 1816||284/26||10
|-
| 1834||386||12
|-
| 1859||609/68
|-
| 1870||632/98
|-
| 1895||978/160
|-
| 1905||1110/117
|-
| 1920||1114/232
|-
|}
* Знаменателдә ихаталар һаны күрһәтелгән.
Шуны ла билдәләп китергә кәрәк: 1859 йылда бөтә халыҡты керҙәштәр тип атағандар, был ысынбарлыҡҡа тап килә, 1870 йылда — башҡорттар, башҡа йылдарҙа — типтәрҙәр тип атағандар. Эш шунда: XVIII быуаттың 30-сы йылдарында ҡаңлыларҙың керҙәштәре булып киткән башҡорттар буласаҡ [[Троицк өйәҙе]]нең Айлы улусынан сыҡҡандар (улустар 1781—1782 йылдарҙа барлыҡҡа килгәндәр).

Шулай итеп, Төпкилде ауылы халҡы — элекке аҫаба-әйлеләр.

1843 йылда 386 башҡортҡа 272 бот ужым һәм 1744 бот ярауай иген, 48 бот картуф ултыртыла<ref>{{ИСДБ|страница=257}}</ref>.

== Хәҙерге осор ==
Ауылда башҡорттар йәшәй (2002). Дөйөм ҡеүәте — 2,2 МВт булған ел электр станцияһы эшләй. Фельдшер-акушерлыҡ пункты бар<ref>{{БЭ2013|76319}}</ref>.
 

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||1114||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||818||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||463||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||204||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||193||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||209||||||||
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса күпселек [[башҡорттар]] (87 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}</ref>.

== Географик урыны ==
Ауыл Нөгөш йылғаһы буйында, Һамар—Өфө—Силәбе автомобиль юлында урынлашҡан.
Яҡында Рәсәйҙә иң эре ел электростанцияларының береһе — [[ЕЭС Төпкилде]] урынлашҡан<ref>[https://tuimazy.bashkortostan.ru/about/places/231162/ Тюпкильдинские ветряки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170221110537/https://tuimazy.bashkortostan.ru/about/places/231162/ |date=2017-02-21 }}</ref><ref>[http://www.journal-ufa.ru/index.php?id=2808&num=133 «Зелёная» энергия. Проблемы резервных источников электроснабжения]</ref>.
[[Файл:Ветряная электростанция, расположенная около деревни Тюпкильды Туймазинского района Республики Башкортостан РФ.jpg|мини|слева]]
Алыҫлығы:<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref>
* Район үҙәгенә тиклем ([[Туймазы (ҡала)|Туймазы]]): 43 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Сәйрән (Туймазы районы)|Сәйрән]]): 12 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Ҡандра): 12 км.

== Урамдары ==
Урам исеме<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/044/000037.html «Налог Белешмәһе» системаһында Төпкилде ауылы]</ref>:
* Баҙар урамы ({{lang-ru|улица Базарная}})
* Автозаправкалау станцияһы биләмәһе ({{lang-ru|территория Автозаправочная станция №35}})
* Йылға урамы ({{lang-ru|улица Речная}})
* Баҡса урамы ({{lang-ru|улица Садовая}})
* Мәктәп урамы ({{lang-ru|улица Школьная}})
* Шоссе урамы ({{lang-ru|улица Шоссейная}})

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Муса Сиражи]] (1.02.1939—14.09.2019), шағир, журналист. 1961 йылдан СССР-ҙың Журналистар, 1971 йылдан — Яҙыусылар союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2002) һәм [[Башҡорт АССР‑ы]]ның (1989) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Фәтих Кәрим исемендәге премия лауреаты (2003).
* [[Сәлихов Азат Әҡсән улы]] (20.07.1949), ғалим-йылылыҡ энергетикаһы инженеры, хужалыҡ эшмәкәре. 1998—2001 йылдарҙа «[[Башкирэнерго]]» йәмғиәтенең генераль директоры. Техник фәндәр кандидаты (1999). Рәсәй Федерацияһы Берҙәм энергетика системаһының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1999), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған энергетигы (1995) һәм Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (1999)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/11515-s-likhov-azat-s-n-uly Башҡорт энциклопедияһы — Сәлихов Азат Әҡсән улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421091110/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/11515-s-likhov-azat-s-n-uly |date=2016-04-21 }}{{V|19|07|2019}}</ref>.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{V|14|09|2019}}
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]{{ref-ru}} {{V|14|09|2019}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/14302-t-pkilde-tujmazy-r-nynda-y-auyl}}{{V|14|09|2019}}
* [http://ufagen.ru/places/tuymazy/tyupkildy.html Тюпкильды на портале «Генеалогия и Архивы»]{{ref-ru}}{{V|14|09|2019}}
* [http://www.asmo-rb.ru Совет муниципальных образований Республики Башкортостан]
* {{ИСДБ|страница=257}}
* [https://www.gosspravka.ru/02/044/000037.html «Налог Белешмәһе» системаһында Төпкилде ауылы]
* {{БЭ2013|76319}}
{{Туймазы районы ауылдары}}

[[Категория:Туймазы районы ауылдары]]
Төпкилде () — Башҡортостан Республикаһының Туймазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 204 кеше булаБашҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы . Сәйрән ауыл Советы составына инә.
Почта индексы — 452765, ОКАТО коды — 80251845004.

 Тарихы 
Хәҙерге Туймазы районы составына ингән бөтә Ҡаңлы тораҡ пункттары Үрмәкәй түбәһенә ҡараған. Нөгөш йылғаһы эргәһендәге 6 ауыл 12-се башҡорт кантонының 17-се тирмәһен тәшкил итә. Бөтә тораҡ пункттарының да йәшәүселәре — ерһеҙ башҡорттар, улар ҡаңлылар тарафынан керҙәштәр хоҡуғында ҡабул ителгәндәр.

Ауылдарҙың тәүгеһе Төпкилде тип атала. Уны тәүге телгә алыу ҡаңлы-аҫабалар ерһеҙ башҡорттарҙы бында индергәс, 1714 йылға ҡарай.
Ауыл тарихын халыҡ ошолай хәтерләй: «Туймазы районының Төпкилде ауылы ултырған тирәгә 1650-се йылдарҙа Бөрйән районы урмандарын ярып аҡҡан Нөгөш йылғаһы буйында тыуып үҫкән Арыҫланбәк исемле башҡорт барып төпләнә. Уны был яҡтағы ер-һыуҙарға хужа булып, нәҫеле менән төпләнеп ҡалһын тип, атаһы күсереп ултырта. Ул нигеҙ һалған ауыл уның исеме менән Арыҫланбәк тип атала, ә ауылы янынан ағып ятҡан йылғаға тыуған яҡ иҫтәлеге итеп Нөгөш тип исем ҡуша. Ә үҙенең улы тыуып ҙурайғас, уға яҡында Төпкилде утары һалып бирә. Бөгөнгө башҡорт ауылы Төпкилде Арыҫланбәк мырҙа улының исеме менән аталған („Ағиҙел“ журналындағы „Собханғол, Арыҫланбәк, Бикмәт“ исемле мәҡәлә. Авторы Мир Мөхәмәтйәнов (йылы яҡынса 1986))»

Ауылдың үҫешен түбәндәге мәғлүмәттәр буйынса күҙәтеп була:
Йылдарбашҡорттартиптәрҙәр 1795180/22*4 1816284/2610 183438612 1859609/68 1870632/98 1895978/160 19051110/117 19201114/232
 Знаменателдә ихаталар һаны күрһәтелгән.
Шуны ла билдәләп китергә кәрәк: 1859 йылда бөтә халыҡты керҙәштәр тип атағандар, был ысынбарлыҡҡа тап килә, 1870 йылда — башҡорттар, башҡа йылдарҙа — типтәрҙәр тип атағандар. Эш шунда: XVIII быуаттың 30-сы йылдарында ҡаңлыларҙың керҙәштәре булып киткән башҡорттар буласаҡ Троицк өйәҙенең Айлы улусынан сыҡҡандар (улустар 1781—1782 йылдарҙа барлыҡҡа килгәндәр).

Шулай итеп, Төпкилде ауылы халҡы — элекке аҫаба-әйлеләр.

1843 йылда 386 башҡортҡа 272 бот ужым һәм 1744 бот ярауай иген, 48 бот картуф ултыртыла.

 Хәҙерге осор 
Ауылда башҡорттар йәшәй (2002). Дөйөм ҡеүәте — 2,2 МВт булған ел электр станцияһы эшләй. Фельдшер-акушерлыҡ пункты бар.
 

 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август1114 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар818 1959 йыл 15 ғинуар463 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар204 2002 йыл 9 октябрь193 2010 йыл 14 октябрь209

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса күпселек башҡорттар (87 %)Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — Excel форматында ҡушымта.

 Географик урыны 
Ауыл Нөгөш йылғаһы буйында, Һамар—Өфө—Силәбе автомобиль юлында урынлашҡан.
Яҡында Рәсәйҙә иң эре ел электростанцияларының береһе — ЕЭС Төпкилде урынлашҡанТюпкильдинские ветряки «Зелёная» энергия. Проблемы резервных источников электроснабжения.
мини|слева
Алыҫлығы:
 Район үҙәгенә тиклем (Туймазы): 43 км
 Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Сәйрән): 12 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Ҡандра): 12 км.

 Урамдары 
Урам исеме«Налог Белешмәһе» системаһында Төпкилде ауылы:
 Баҙар урамы ()
 Автозаправкалау станцияһы биләмәһе ()
 Йылға урамы ()
 Баҡса урамы ()
 Мәктәп урамы ()
 Шоссе урамы ()

 Билдәле шәхестәре 
 Муса Сиражи (1.02.1939—14.09.2019), шағир, журналист. 1961 йылдан СССР-ҙың Журналистар, 1971 йылдан — Яҙыусылар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (2002) һәм Башҡорт АССР‑ының (1989) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Фәтих Кәрим исемендәге премия лауреаты (2003).
 Сәлихов Азат Әҡсән улы (20.07.1949), ғалим-йылылыҡ энергетикаһы инженеры, хужалыҡ эшмәкәре. 1998—2001 йылдарҙа «Башкирэнерго» йәмғиәтенең генераль директоры. Техник фәндәр кандидаты (1999). Рәсәй Федерацияһы Берҙәм энергетика системаһының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1999), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (1995) һәм Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (1999)Башҡорт энциклопедияһы — Сәлихов Азат Әҡсән улы .

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4. 

 Һылтанмалар 
 
 Тюпкильды на портале «Генеалогия и Архивы»
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан
 
 «Налог Белешмәһе» системаһында Төпкилде ауылы
 

Категория:Туймазы районы ауылдары