Йыуа
{{Таксон
| name              = Йыуа
| image file        = Allium ursinum0.jpg
| image title       = Сәскә атҡан үҫемлектең дөйөм күренеше
| image descr       = Сәскә атҡан үҫемлектең дөйөм күренеше
| regnum            = Үҫемлектәр
| parent            = Allium
| rang              = Төр
| latin             = Allium ursinum
| author            = [[L.]]
| syn               = 
| children name     = 
| children          = 
| typus             = 
| range map         = 
| range map caption = 
| range map width   = 
| range legend      = 
| iucnstatus        = 
| wikispecies       = Allium ursinum
| commons           = Category:Allium ursinum
| iucn              = 
| itis              = 
| ncbi              = 4684
| eol               = 1085089
| grin             = 2413
| ipni              = 529088
}}
'''Йыуа, Айыу һуғаны, Урман йыуаһы''' ({{lang-ru|черемша́, лук медве́жий, ди́кий чесно́к, калба́}}, {{lang-la|Állium ursínum}}) — {{bt-ruslat|һуған{{!}}Һуғандар|Allium}} ырыуы {{bt-ruslat|Һуғандар|Alliaceae}} ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән, бейеклеге 60 см-ға етә. Май-июль айҙарында сәскә ата, емеше июль-августа өлгөрә.
{{Биофото|Illustration Allium ursinum1.jpg|left|ш=225|Йыуа (Айыу һуғаны). <br />{{Бот.илл.|3}}|color=lightgreen}}

== Таралыуы ==
Йыуа Үҙәк Европала ([[Австрия]], [[Бельгия]], [[Чехия]], [[Словакия]], [[Германия]], [[Венгрия]], [[Голландия|Нидерланд]], [[Польша]], [[Швейцария]]), Төньяҡ Европала ([[Дания]], [[Финляндия]], [[Ирландия]], [[Норвегия]], [[Швеция]], [[Бөйөк Британия]]), Көньяҡ Европала ([[Румыния]], [[Болгария]], [[Югославия]], [[Греция]], [[Италия]], [[Франция]], [[Испания]], [[Украина]], [[Кавказ]]да һәм [[Төркиә]]лә таралған.

Ҡырағай хәлдә тундра занаһында осратырға мөмкин.
<ref>. |А. Краснопевцева, В. Краснопевцева. Ещё один кандидат в Красную книгу? Черемша на Хамар-Дабане http://www.baikalwave.eu.org/Volna/38/cheremsha.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081123071301/http://www.baikalwave.eu.org/Volna/38/cheremsha.html |date=2008-11-23 }}</ref>. Күләгәле урманда, йылға буйҙарында үҫә, баҡса культураһы булараҡ та үҫтерелә. 12–17°С-та үҫкән йыуа тәмле була, 20°С һәм ҡоро һауа шарттарында үҫкән йыуаның һәм башҡа һуған күльтураларының сифаты түбәнерәк була <ref>[http://kuking.net/8_1079.htm Черемша] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070226080827/http://kuking.net/8_1079.htm |date=2007-02-26 }} на сайте kuking.net</ref>.

== Төрҙәре ==
Башҡортостанда һәм республикаға сиктәш өлкәләрҙә йыуаның бер нисә төрө үҫә. Иң йыш осрай торғаны - талғыр йыуаһы, ҡарға йыуаһы, селек йыуаһы, ҡыуыш йыуаһы, әтмәкәй, [[оҫҡон]], күл йыуаһы<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ycFQsafya-g "Дикий лук - черемша" - Талғыр йыуаһы. Хәйбулла районы]</ref>

=== Һаҡлау статусы ===
Айыу һуғаны Брянск, Курск, Ленинград, Липецк, Мәскәү, Псков, Рязань, Смоленск өлкәләре һәм Ставрополь крайы, шулай уҡ Белоруссия, Латвия, Литва, Украина республикаларының [[Ҡыҙыл китап|Ҡыҙыл китабына]] индерелгән<ref name="Плантариум">{{Плантариум|2237}}</ref><ref>{{cite web|url=http://redbook-ua.org/item/allium-ursinum-l/|title=Цибуля ведмежа (черемша)|date=2013|work=Червона книга України|lang=uk|accessdate=2013-04-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GDBkdmsD|archivedate=2013-04-28}}</ref>.

== Химик составы ==
Йыуаның ҡыяғы, һабағы һәм һуғанбашынан көслө һарымһаҡ еҫе сыға, унда аллиин гликозиды һәм [[эфир майҙары]] булыуы арҡаһында шундай сифатҡа эйә. Үҫемлектә [[аскорбин кислотаһы]] күп (ҡыяғында 0,73 процентҡа тиклем, төбөндә — 0,10 процент). Бейек тауҙарҙа йыуала С витамины тәпәштәренә ҡарағанда күберәк була. Эфир майҙары составына  винилсульфид, тиолдар һәм [[альдегид]] инә. Бынан тыш үҫемлектә  аҡһым , фруктоза, минераль тоҙҙар, фитонцидтар, лизоцим, каротин бар.

== Әһәмиәте һәм ҡулланылышы ==
Ит-һөт өсөн аҫралған малға йыуа ашатыу кәңәш ителмәй, иттең еҫенә йоғонто яһай, ә һөт — ҡыҙғылт-һары төҫкә инә, тәме үҙгәрә, әммә хайуандың үҙенә бер нисек тә насар тәьҫир итмәй <ref>[https://studfiles.net/preview/3203600/page:9/ Пороки молока и причины их вызывающие]</ref>.

Йыуа кеүек үҫемлектәрҙе баҡсала үҫтереп була.

Бал ҡорттары унан бал йыя, йыуа сәскәһе нектар сығара.

{{Фоторяд|Allium ursinum seedlings2.jpg|ш1=115|Allium ursinum (Bärlauch) - Blüte.jpg|ш2=200|Allium ursinum 09 ies.jpg|ш3=202|Allium ursinum ENBLA03.jpg|ш4=162|текст=Һулдан уңға: йәш үҫентеһе, сәскәлеге, сәскә бөрөһө, сәскәһә |color=lightgreen}}

== Шулай уҡ ҡара ==
* [[Һарымһаҡ]]
*[[Һуған]]
* [[Оҫҡон]]

== Видео ==
*{{YouTube|ycFQsafya-g|logo=1}}"Дикий лук - черемша" - Талғыр йыуаһы. Хәйбулла районы
*{{YouTube|Um0pbtEErHM|logo=1}}Черемша польза и вред. Многолетнее травянистое растение

== Әҙәбиәт ==
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 340. Allium ursinum L. — Лук медвежий, или Черемша // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2002. — Т. 1. Папоротники, хвощи, плауны, голосеменные, покрытосеменные (однодольные). — С. 450. — ISBN 8-87317-091-6.
* Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
== Һылтанмалар ==
<references/>

[[Категория:Үҫемлектәр]]
[[Категория:Һуған һымаҡтар]]
[[Категория:Башҡортостан үҫемлектәре]]
Йыуа, Айыу һуғаны, Урман йыуаһы (, ) —  ырыуы  ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән, бейеклеге 60 см-ға етә. Май-июль айҙарында сәскә ата, емеше июль-августа өлгөрә.

 Таралыуы 
Йыуа Үҙәк Европала (Австрия, Бельгия, Чехия, Словакия, Германия, Венгрия, Нидерланд, Польша, Швейцария), Төньяҡ Европала (Дания, Финляндия, Ирландия, Норвегия, Швеция, Бөйөк Британия), Көньяҡ Европала (Румыния, Болгария, Югославия, Греция, Италия, Франция, Испания, Украина, Кавказда һәм Төркиәлә таралған.

Ҡырағай хәлдә тундра занаһында осратырға мөмкин.
. |А. Краснопевцева, В. Краснопевцева. Ещё один кандидат в Красную книгу? Черемша на Хамар-Дабане http://www.baikalwave.eu.org/Volna/38/cheremsha.html . Күләгәле урманда, йылға буйҙарында үҫә, баҡса культураһы булараҡ та үҫтерелә. 12–17°С-та үҫкән йыуа тәмле була, 20°С һәм ҡоро һауа шарттарында үҫкән йыуаның һәм башҡа һуған күльтураларының сифаты түбәнерәк була Черемша  на сайте kuking.net.

 Төрҙәре 
Башҡортостанда һәм республикаға сиктәш өлкәләрҙә йыуаның бер нисә төрө үҫә. Иң йыш осрай торғаны - талғыр йыуаһы, ҡарға йыуаһы, селек йыуаһы, ҡыуыш йыуаһы, әтмәкәй, оҫҡон, күл йыуаһы"Дикий лук - черемша" - Талғыр йыуаһы. Хәйбулла районы

 Һаҡлау статусы 
Айыу һуғаны Брянск, Курск, Ленинград, Липецк, Мәскәү, Псков, Рязань, Смоленск өлкәләре һәм Ставрополь крайы, шулай уҡ Белоруссия, Латвия, Литва, Украина республикаларының Ҡыҙыл китабына индерелгән.

 Химик составы 
Йыуаның ҡыяғы, һабағы һәм һуғанбашынан көслө һарымһаҡ еҫе сыға, унда аллиин гликозиды һәм эфир майҙары булыуы арҡаһында шундай сифатҡа эйә. Үҫемлектә аскорбин кислотаһы күп (ҡыяғында 0,73 процентҡа тиклем, төбөндә — 0,10 процент). Бейек тауҙарҙа йыуала С витамины тәпәштәренә ҡарағанда күберәк була. Эфир майҙары составына  винилсульфид, тиолдар һәм альдегид инә. Бынан тыш үҫемлектә  аҡһым , фруктоза, минераль тоҙҙар, фитонцидтар, лизоцим, каротин бар.

 Әһәмиәте һәм ҡулланылышы 
Ит-һөт өсөн аҫралған малға йыуа ашатыу кәңәш ителмәй, иттең еҫенә йоғонто яһай, ә һөт — ҡыҙғылт-һары төҫкә инә, тәме үҙгәрә, әммә хайуандың үҙенә бер нисек тә насар тәьҫир итмәй Пороки молока и причины их вызывающие.

Йыуа кеүек үҫемлектәрҙе баҡсала үҫтереп була.

Бал ҡорттары унан бал йыя, йыуа сәскәһе нектар сығара.

 Шулай уҡ ҡара 
 Һарымһаҡ
Һуған
 Оҫҡон

 Видео 
"Дикий лук - черемша" - Талғыр йыуаһы. Хәйбулла районы
Черемша польза и вред. Многолетнее травянистое растение

 Әҙәбиәт 
 Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 340. Allium ursinum L. — Лук медвежий, или Черемша // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2002. — Т. 1. Папоротники, хвощи, плауны, голосеменные, покрытосеменные (однодольные). — С. 450. — ISBN 8-87317-091-6.
 Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
 Һылтанмалар 

Категория:Үҫемлектәр
Категория:Һуған һымаҡтар
Категория:Башҡортостан үҫемлектәре