Тушҡыр
{{ТП-Рәсәй|Тушҡыр
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Тушҡыр
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 56 | lat_min = 6 | lat_sec = 15
  |lon_deg = 56 | lon_min = 4 | lon_sec = 52
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Балтас районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 436
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 452986
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           = 34753 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80208837001
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Тушҡыр''' ({{lang-ru|Тошкурово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Балтас районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 436 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.
Почта индексы — 452986, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80208837001.

Ауылға нигеҙҙе үҙ ерҙәрендә Ҡыр Танып ырыуы башҡорттары һалған. 
== Тарихы==

Тушҡыр ауылына, фараз ителеүенсә, [[XVII быуат]] аҙағында — XVIII быуат башында Себер юлының Танып улусы, Ҡыр Танып ырыуы ([[Табын ҡәбиләһе|Ҡара Табын]] ҡәбиләһе) башҡорттары  үҙ ерҙәрендә нигеҙ һалған. Табындарҙың хәрби хеҙмәткә бәйле төрлө тарафтарҙа төпләнеүе мәғлүм.

Ауыл Тушҡыр исемле йылға буйында урынлашҡан. 1795 йылда бында 18 йортта тик [[башҡорттар]] ғына йәшәй: 81 ир-ат һәм 68 ҡатын-ҡыҙ. Ауыл 10-сы башҡорт кантонына инә, бөтә башҡорттар кеүек үк, халыҡ хәрби хеҙмәт үтәй (Ырымбур сиген һаҡлау буйынса һәм хәрби походтарҙа ҡатнаша).

[[1808 йыл]]дың 18 апрелендәге килешеүгә ярашлы, Ҡыр Танып ырыуы башҡорттары үҙ ерҙәренә [[типтәрҙәр]]ҙе индергән. Башҡорт ерҙәренә индереү тураһында килешеүҙәр 12-60 йылға төҙөлгән. Әммә 8-12 йылдан һуң керҙәштәр яңы урын эҙләргә мәжбүр булалар, сөнки һөрөнтө ерҙәр бик тиҙ уңдырышлығын юғалта. Башҡорт ауылдарында  ревизия ваҡытында килмешәктәр күренһә, тимәк улар бында яңыраҡ индерелгән, бер аҙҙан улар икенсе ергә күсенеп китһә, улар күрһәтелмәгән. Мәҫәлән, 1711 йылда был ауылда яһаҡ түләүсе татарҙар ҙа йәшәгән, улар шул уҡ йылда Сыпсыҡ (Сәпсек тиелгән) ауылы башҡорттары менән яңы килешеү төҙөгән һәм  Тушҡыр йылғаһы буйына, уларҙың ерҙәренә күскән <ref name="А.Асфандияров. История сел и деревень Башкортостан и сопредельных территорий ">[http://ihtika.ru/index.php/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/193 А.Асфандияров. История сел и деревень Башкортостан и сопредельных территорий ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220506143911/http://ihtika.ru/index.php/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/193 |date=2022-05-06 }}</ref>.

1816 йылғы VIII ревизияла 196 башҡорт, 1808 йылғы килешеү буйынса индерелгән 20 мишәр һәм 129 типтәр күрһәтелгән. 1834 йылда ауылда 310 башҡорт, 176 типтәр, 47 мишәр йәшәгән <ref name="А.Асфандияров. История сел и деревень Башкортостан и сопредельных территорий "/>.

1843 йылда 310 башҡортҡа барлығы 1080 бот ужым һәм 1864 бот яҙғы һабан иген сәселгән. Башҡорттар йылҡы һәм һыйыр үрсеткән,  212 һарыҡ, 241 кәзә тотҡан, 10 хужалыҡ умартасылыҡ (32 умарта), солоҡсолоҡ (10 солоҡ) менән шөғөлләнгән. Ауылда ике тирмән булған.

1859 йылдағы унынсы ревизия ваҡытында 102 йортта 258 ир-ат һәм 243 ҡатын-ҡыҙ, 165 ир-ат һәм 153 ҡатын-ҡыҙ (58 йортта) теркәлгән<ref name="А.Асфандияров. История сел и деревень Башкортостан и сопредельных территорий "/> .

Ун туғыҙынсы быуат аҙағынан ауылда шаршамбы һайын баҙар үткәрелгән, өс аҙыҡ-түлек кибете булған. [[Тере Танып|Тере Танып]] йылғаһы буйында баржалар өсөн пристань булған (3 саҡрым ситтәрәк). Ике мәсет төҙөлгән. 

1906 йылда ауылда 278 йортта 1533 кеше йәшәй. 1920 йылда  бында 320 йортта 1675 кеше була.

2010-сы йылдарға тиклем ауылда урта мәктәп, төп белем биреү мәктәбе эшләй. Участка дауаханаһы халыҡты хеҙмәтләндереүен дауам итә. Хәҙерге ваҡытта бында башланғыс мәктәп, балалар баҡсаһы, ауыл мәҙәниәт йорто, китапхана бар.

Тушҡыр ауылы исеме Тушҡыр йылғаһы атамаһына бәйле. Башҡорт телендә «түш»- ҡалҡыу урын, мәҫәлән, тау түше, ««ҡыр»- ялан<ref name="Место соматизмов в башкирской топонимии ">[http://journals.tsu.ru/uploads/import/1768/files/15.pdf  Место соматизмов в башкирской топонимии ]</ref> (159-се бит).

== Былар ҡыҙыҡлы ==

1726 йылда Тушҡыр ауылы башҡорто Йәрмөхәмәт Биметов килешеүҙән 8 йыл үткәс, үҙ улусы башҡорттары менән килешеү төҙөп алған ерҙән баш тарта.

Тушҡыр ауылы башҡорто зауряд-яҫауыл Әбделмәннәф Байрамиев  поход старшинаһы булып хеҙмәт иткән. 1842 йылға ул Березовский һәм Каменский редуттарында, Үрге Урал (Верхнеуральск), Уртазым, Орск ҡәлғәләрендә (Яйыҡ-Урал йылғаһы буйлап) алты айлыҡ сик буйы хеҙмәтендә биш тапҡыр була. Уның улдары — Мөхәммәтша һәм Нәғимән<ref name="А.Асфандияров. История сел и деревень Башкортостан и сопредельных территорий "/>.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||436||206||230||47,2||52,8
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]]): 17 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйөҙе): 81 км
== Урамдар ==

Баҙар урамы

Ғабдулла Туҡай урамы

Гагарин урамы

Комсомол тыҡрығы

Йәштәр урамы

Яр буйы (тыҡрыҡ)

Яңы урам

Баҡса урамы

Совет урамы

Социалистик урам

Фрунзе урамы

Үҙәк урам

== Билдәле шәхестәр ==

* Гөлшат Ғәйнелйән ҡыҙы Ғәлина-Ихсанова — педагог, шағирә <ref name="Шиғырҙарында һөйөү, наҙ һәм ихласлыҡ сағыла">[https://yantiyak.ru/articles/talanttar-bal-yshy/2017-10-19/shi-yr-arynda-y-na-m-ihlasly-sa-yla-56950 Шиғырҙарында һөйөү, наҙ һәм ихласлыҡ сағыла]</ref>
* Гәрәйшин Ғәтүф Васби улы — табип, Башҡортостандың атҡаҙанған табибы<ref name="Тушкыр авылы халкы өмәләрдә катнашты">[https://baltachtan.ru/articles/-mgyyat/2021-05-04/tushkyr-avyly-halky-m-l-rd-katnashty-2271209 Тушкыр авылы халкы өмәләрдә катнашты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250222184959/https://baltachtan.ru/articles/-mgyyat/2021-05-04/tushkyr-avyly-halky-m-l-rd-katnashty-2271209 |date=2025-02-22 }}</ref>

== Һылтанмалар ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} 
* Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с.  ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Балтас районы ауылдары}}

[[Категория:Балтас районы ауылдары]]
Тушҡыр () — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 436 кеше.
Почта индексы — 452986, ОКАТО коды — 80208837001.

Ауылға нигеҙҙе үҙ ерҙәрендә Ҡыр Танып ырыуы башҡорттары һалған. 
 Тарихы

Тушҡыр ауылына, фараз ителеүенсә, XVII быуат аҙағында — XVIII быуат башында Себер юлының Танып улусы, Ҡыр Танып ырыуы (Ҡара Табын ҡәбиләһе) башҡорттары  үҙ ерҙәрендә нигеҙ һалған. Табындарҙың хәрби хеҙмәткә бәйле төрлө тарафтарҙа төпләнеүе мәғлүм.

Ауыл Тушҡыр исемле йылға буйында урынлашҡан. 1795 йылда бында 18 йортта тик башҡорттар ғына йәшәй: 81 ир-ат һәм 68 ҡатын-ҡыҙ. Ауыл 10-сы башҡорт кантонына инә, бөтә башҡорттар кеүек үк, халыҡ хәрби хеҙмәт үтәй (Ырымбур сиген һаҡлау буйынса һәм хәрби походтарҙа ҡатнаша).

1808 йылдың 18 апрелендәге килешеүгә ярашлы, Ҡыр Танып ырыуы башҡорттары үҙ ерҙәренә типтәрҙәрҙе индергән. Башҡорт ерҙәренә индереү тураһында килешеүҙәр 12-60 йылға төҙөлгән. Әммә 8-12 йылдан һуң керҙәштәр яңы урын эҙләргә мәжбүр булалар, сөнки һөрөнтө ерҙәр бик тиҙ уңдырышлығын юғалта. Башҡорт ауылдарында  ревизия ваҡытында килмешәктәр күренһә, тимәк улар бында яңыраҡ индерелгән, бер аҙҙан улар икенсе ергә күсенеп китһә, улар күрһәтелмәгән. Мәҫәлән, 1711 йылда был ауылда яһаҡ түләүсе татарҙар ҙа йәшәгән, улар шул уҡ йылда Сыпсыҡ (Сәпсек тиелгән) ауылы башҡорттары менән яңы килешеү төҙөгән һәм  Тушҡыр йылғаһы буйына, уларҙың ерҙәренә күскән А.Асфандияров. История сел и деревень Башкортостан и сопредельных территорий  .

1816 йылғы VIII ревизияла 196 башҡорт, 1808 йылғы килешеү буйынса индерелгән 20 мишәр һәм 129 типтәр күрһәтелгән. 1834 йылда ауылда 310 башҡорт, 176 типтәр, 47 мишәр йәшәгән .

1843 йылда 310 башҡортҡа барлығы 1080 бот ужым һәм 1864 бот яҙғы һабан иген сәселгән. Башҡорттар йылҡы һәм һыйыр үрсеткән,  212 һарыҡ, 241 кәзә тотҡан, 10 хужалыҡ умартасылыҡ (32 умарта), солоҡсолоҡ (10 солоҡ) менән шөғөлләнгән. Ауылда ике тирмән булған.

1859 йылдағы унынсы ревизия ваҡытында 102 йортта 258 ир-ат һәм 243 ҡатын-ҡыҙ, 165 ир-ат һәм 153 ҡатын-ҡыҙ (58 йортта) теркәлгән .

Ун туғыҙынсы быуат аҙағынан ауылда шаршамбы һайын баҙар үткәрелгән, өс аҙыҡ-түлек кибете булған. Тере Танып йылғаһы буйында баржалар өсөн пристань булған (3 саҡрым ситтәрәк). Ике мәсет төҙөлгән. 

1906 йылда ауылда 278 йортта 1533 кеше йәшәй. 1920 йылда  бында 320 йортта 1675 кеше була.

2010-сы йылдарға тиклем ауылда урта мәктәп, төп белем биреү мәктәбе эшләй. Участка дауаханаһы халыҡты хеҙмәтләндереүен дауам итә. Хәҙерге ваҡытта бында башланғыс мәктәп, балалар баҡсаһы, ауыл мәҙәниәт йорто, китапхана бар.

Тушҡыр ауылы исеме Тушҡыр йылғаһы атамаһына бәйле. Башҡорт телендә «түш»- ҡалҡыу урын, мәҫәлән, тау түше, ««ҡыр»- ялан Место соматизмов в башкирской топонимии  (159-се бит).

 Былар ҡыҙыҡлы 

1726 йылда Тушҡыр ауылы башҡорто Йәрмөхәмәт Биметов килешеүҙән 8 йыл үткәс, үҙ улусы башҡорттары менән килешеү төҙөп алған ерҙән баш тарта.

Тушҡыр ауылы башҡорто зауряд-яҫауыл Әбделмәннәф Байрамиев  поход старшинаһы булып хеҙмәт иткән. 1842 йылға ул Березовский һәм Каменский редуттарында, Үрге Урал (Верхнеуральск), Уртазым, Орск ҡәлғәләрендә (Яйыҡ-Урал йылғаһы буйлап) алты айлыҡ сик буйы хеҙмәтендә биш тапҡыр була. Уның улдары — Мөхәммәтша һәм Нәғимән.

 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар) 1920 йыл 26 август 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар 1959 йыл 15 ғинуар 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар 2002 йыл 9 октябрь 2010 йыл 14 октябрь43620623047,252,8

 Географик урыны 
 Район үҙәгенә тиклем (Иҫке Балтас): 17 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйөҙе): 81 км
 Урамдар 

Баҙар урамы

Ғабдулла Туҡай урамы

Гагарин урамы

Комсомол тыҡрығы

Йәштәр урамы

Яр буйы (тыҡрыҡ)

Яңы урам

Баҡса урамы

Совет урамы

Социалистик урам

Фрунзе урамы

Үҙәк урам

 Билдәле шәхестәр 

 Гөлшат Ғәйнелйән ҡыҙы Ғәлина-Ихсанова — педагог, шағирә Шиғырҙарында һөйөү, наҙ һәм ихласлыҡ сағыла
 Гәрәйшин Ғәтүф Васби улы — табип, Башҡортостандың атҡаҙанған табибыТушкыр авылы халкы өмәләрдә катнашты 

 Һылтанмалар 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
 Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с.  ISBN 978–5–295–04683–4

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Балтас районы ауылдары