Урал тауҙары
{{Башҡа мәғәнәләре|Урал (мәғәнәләр)}}
{{Гора
 |Тип                     = Тау системаһы
 |Название                = '''Урал тауҙары'''
  |Национальное название  = 
 |Изображение             = Urals.jpg
  |Ширина изображения     = 
  |Подпись                = 
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region                 = 
  |CoordScale             = 
 |Расположение            = {{флагификация|Рәсәй}} <br />{{флагификация|Казахстан}}
 |Период образования      = [[Девон осоро|Девон]] (410—360 млн йыл элек) — [[Триас]] (251—199 млн йыл элек)
 |Площадь                 = 
  |Длина                  = 2500
  |Ширина                 = 40-150
 |Высочайшая вершина      = Народная (гора){{!}}Народная
  |Высота                 = 1895
 |Карта                   = 
 |Категория на Викискладе = Ural Mountains
}}
'''Урал''', [[тау]]лы физик-географик ил, меридиональ йүнәлештә Кар диңгеҙенән [[Ҡаҙағстан]] далаларына тиклем һуҙылған ер. Оҙонлоғо 2000 км. Киңлеге 40-60 км, урыны менән 100 км-га етә.
[[File:Капова пещера (Шульган- Таш).jpg|thumb|Шүлгән Таш мәмерйәһе]]

== Урал ==

Антик сығанаҡтарҙа Уралды йыш ҡына Рифей тауҙары йәки Гиперборея тауҙары атамаһында бирәләр.
Клавдий Птолемей мәғлүмәттәре буйынса,  Урал тауҙары  өс өлөшкә бүленә: '''Римнус''', '''Норостар'''  һәм Гиперборея. Римнус (Көньяҡ Урал) - [[Яйыҡ]] йәки [[Ҡариҙел]] йылғалары аҡҡан яҡ; Урта Уралда (Норостар)  Яйыҡ (Урал) аға, Төньяҡ Урал (Гиперборея) йылғалары күрһәтелмәгән<ref>[http://www.magister.msk.ru/library/history/tatisch/tatis015.htm Сказание Клавдия Птоломея Александрийского] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090125201802/http://www.magister.msk.ru/library/history/tatisch/tatis015.htm |date=2009-01-25 }},
[http://naturalhistory.narod.ru/Person/Antic/Ptolemey/Bron_12.files/image002.jpg Карта]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Рифей тауҙары — һис шикһеҙ Каспий, Ҡара диңгеҙ һәм Балтика (Сармат океаны) араһындағы һыу айырғыс тип таныла<ref>[http://www.russika.ru/termin.asp?ter=2593 Меркатор 1578—1730 (201 Кб)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090615030443/http://www.russika.ru/termin.asp?ter=2593 |date=2009-06-15 }}</ref> и др.

Беренсе йылъяҙмаларҙан уҡ («Повесть временных лет» - б.э. XI  быуат) — урыҫтар  Урал тауҙарын ''Билбау'', ''Себер тауы'', ''Ҙур таш'', йә иһә ''Ер Билбауы'' тип атағандар.

Рус дәүләтенең  XVI быуаттың икенсе яртыһында эшләнгән тәүге картаһында («Большой Чертёж»), Урал  «Ҙур Таш» атамаһы менән билбауға оҡшаған тау рәүешендә төшөрөлгән, унан әлеге  Златоуст заводтарына ингән өлөштә, бер аҙ көньяҡтараҡ һәм төньяҡтараҡ  күп йылғалар ағып төшөүе күренә; урыҫтар ҙа башта тик ошо өлөштө генә Урал тип атаған<ref>Шишонко В. Н. Пермская летопись, пятый период, часть вторая с 1695—1701 гг. — Пермь: Типография Пермской земской управы. 1887 г.</ref>

Башҡорт телендә  «Урал» топонимы бик боронғо, бәлки тәүтөрк хәлдә саҡҡа ҡайтарып ҡалдырыла.  Уны {{lang-ba|үр}} ~ др.-тюрк. ''*ör'' «бейеклек, ҡалҡыулыҡ» тигән һүҙ менән бәйләйҙәр. Бынан тыш, «Урал» башҡортса «урау», йәғни «билбаулау», «уратыу» тигәндән килеп сыҡҡан тигән икенсе фараздар ҙа бар<ref>{{статья |автор= Конкашпаев Г. К.|заглавие= По поводу названия «Урал»|ссылка= http://elar.urfu.ru/handle/10995/27811|язык= |издание= Вопросы топономастики|год= 1971|выпуск= 5|страницы= 75|doi= |issn=}}</ref>.

Хәҙерге заман топонимикаһы ике төп версияны килтереп сығарҙы<ref name="GnU">{{Географические названия Урала|2008|6}}</ref>. Манси  версияһы авторы Э. К. Гофман  Урал атамаһын мансиҙағы ''«ур»'' (тау) һүҙе менән бәйләй. XX быуатта был теорияны венгр ғалимдары — {{lang-mns|ур ала}} (тау үре) тигән менән бәйләп, дауам итә. Әммә  мансиҙар үҙҙәре  Уралды ''Нөр'' (Таш) тип атай һәм бер ваҡытта ла  ''«ур ала»'' төшөнсәһен ни  Уралға, ни уның айырым тауҙарына ҡарата ҡулланмаған<ref name="GnU" />. Икенсе версия  топонимдың башҡорт теленән килеп сығыуын тәҡрарлай. Ысынлап та, Уралдың автохтон халыҡтарынан тик  [[башҡорттар]] ғына уны шулай атаған һәм был телдә, легендаларҙа һәм ғәҙәт-йолала һаҡланып килә ("Урал-батыр" эпосы). Уралдың башҡа халыҡтары - (хант, манси, коми, ненец) Урал тауҙарын ҡәҙимдән икенсе төрлө атай: {{lang-kv|Из}}, {{lang-mns|Нёр}}, {{lang-kca|Кев}}, {{lang-yrk|Нгарка Пэ}}.

== Галерея ==
<gallery widths="200">
Файл:Mount_Iremel.jpg|[[Ирәмәл]]
Файл:Yamantau.JPG|[[Ямантау]]
Файл:Вид на Двуглавую сопку в НП «Таганай».jpg|Тағанай
</gallery>

== Ҡаҙылма байлыҡтары ==

Урал — төрлө файҙалы ҡаҙылдыҡтар хазинаханаһы. СССР-ҙа сығарылған 55 төрлө ҡаҙылдыҡтың 48 төрө  Уралдан булған.
Уралдың көнсығыш райондарына  баҡыр колчеданы мәғдәне хас (Гай, Сибай, Дегтяр, Кировград һәм Красноурал ҡаҙылдыҡ сығарылған урындары), скарн-магнетит ҡаҙылдыҡтары (Гороблагодатское, Высокогорск). Бокситтар һәм асбест күбеһенсә Төньяҡ-Уралда сығарыла.

Уралдың көнбайыш битләүендә һәм Урал янында ташкүмер алына (Печора күмер бассейны, Кизел күмер бассейны), нефть һәм газ (Волга-Урал нефть-газ өлкәһе, Ырымбур газ-конденсат етештереү майҙаны), калий тоҙҙары (Үрге Кама бассейны). Урал бигерәк тә аҫылташтары менән данлы ([[зөбәржәт]], аметист, аквамарин, йәшмә, родонит, малахит һәм башҡалар).
Тау ҡуйынында ике йөҙләп төрлө минерал осрай.Урал малахитынан һәм йәшмәһенән Петербург Эрмитажына ҙур һауыт эшләнгән, шулай уҡ ҡабырғалары һәм  алтарь ошо таштар менән биҙәлгән.
<gallery  perrow=4 widths="180px" heights="150px">
Файл:Malachite-242263.jpg|[[Малахит]]
Файл:Beryl-nex38b.jpg|Берилл
Файл:Auricupride-133536.jpg|Аурикуприд
Файл:Quartz-57280.jpg|Кварц
Файл:Copper-48312.jpg|[[Баҡыр]]
Файл:Crocoite-156127.jpg|Крокоит
Файл:Pyrite-163986.jpg|Пирит
Файл:Topaz-22981.jpg|Топаз
</gallery>

== Географик аспекттар ==
[[Файл:UralOb.png|thumb|250px|Урал тауҙары рельефы. ]]

Көнсығышта [[Көнбайыш Себер уйһыулығы]],  көнбайышта - [[Көнсығыш Европа тигеҙлеге]]. Урал тауҙарының көнсығыш итәгендә шартлы [[Европа менән Азия араһындағы сик|Европа-Азия сиге]] үтә.

Географик яҡтан Урал тауҙары 5 өлөшкә бүленә:
* [[Поляр Урал]],
* Поляр түңәрәк яны Уралы,
* [[Төньяҡ Урал]],
* [[Урта Урал]],
* [[Көньяҡ Урал]].

Төньяҡта Урал һырты дауамы итеп  Пай-Хой тау системаһын, көньяҡта  [[Муғалжар]]ҙы һанарға мөмкин.
[[Файл:Ural mountains 3 448122223 93fa978a6d b.jpg|thumb|250px|Поляр түңәрәк эргәһендәге Урал — иң бейек ҡаялары ошонда]]

=== Тау һырттары ===
* [[Әүәләк]] һырты
* [[Алатау (һырт)|Алатау һырты]]
*[[Баҙал (һырт)|Баҙал]]
* Баҡты һырты
* Барҙым һырты
* Басеги һырты
* [[Баштин (һырт)|Бәштин]] һырты
* Бәхтә һырты
* Оло Һуҡа һырты
* [[Оло Тағанай]] һырты 
* Төп Урал һырты
* Долгий мыс һырты 
* [[Йүкәтау (һырт)|Йүкәтау]] һырты
* [[Егәлге]] һырты 
* [[Елмерҙәк (һырт)|Елмерҙәк һырты]]
* [[Йөрәккүл (тау һырты)|Йөрәккүл]] (Зюраткуль) һырты 
* [[Ирәндек]] һырты 
* Ицыл һырты Ицыл
* [[Ҡаратау]] һырты 
* [[Ҡараташ (һырт)|Ҡараташ һырты]]
* Колу һырты (Ҡалыу)
* [[Ҡырҡтытау (һырт)|Ҡырҡтытау]] һырты 
* [[Көмәрҙәк (һырт)|Көмәрҙәк]]
* Ҡырыбужан һырты 
* Кесе Тағанай һырты 
* [[Машаҡ (һырт)|Машаҡ]]
*[[Мәсемтау|Мәсем]]
* Мәскәл һырты
* Нәзми һырты
* Нурғош һырты 
* Салдыс һырты 
* Урта Тағанай һырты
* Сулея һырты 
* Ҡоротау (Сухие горы) һырты 
* Урал һырты
* Үренге һырты 
* Өфәйле һырты
* [[Уралтау]] һырты 
* Ҡарайылға (Чернореченский) һырты
* Йөрөмә (Юрма) һырты
* Йырматау (Ярматау) һырты

=== Түбәләр ===
Иң бейек түбәләр:
* Пай-Хой —  Мореиз (Вэсэй-Пэ) тауы (423 м).
* Поляр Урал —  Пайер тауы(диңгеҙ кимәленән 1472 м ).
* Поляр түңәрәк яны Уралы — Народная тауы (1895 м),  Манарага тауы (1662 м).
* Төньяҡ Урал — Тэлпосиз тауы (1617 м).
* Урта Урал — Конжаковский Камень тауы (1539 м).
* Көньяҡ Урал —  [[Ямантау]] (1640 м), Оло Ирәмәл (1582 м).
* Мугоджары — Боктыбай тауы  (567 м).

=== Күлдәре ===
[[Күл]]дәре күп,  билдәлеләрҙән - Таватуй (Екатеринбургтан 50 км төньяҡтараҡ), шулай уҡ [[Силәбе өлкәһе]]нең төньяғында йөҙҙәрсә эреле-ваҡлы күлдәре, бер аҙы Свердловск өлкәһенең көньяҡ-көнсығышында. Ҡайһы берҙәренең - мәҫәлән, Өйәлгенең (Иртәш тип тә йөрөтәләр) оҙонлоғо 10 км-ға етә. Силәбе күлдәренә Түрғәяҡ, Оло Кәҫле  һәм башҡа күлдәр инә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{Викиһаҡлағыс|Category:Ural Mountains}}
* {{БЭ2013У|index.php/prosmotr/2-statya/5784-ural-uralskie-gory|автор=Пучков В. Н., Япаров И. М.}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Уральский хребет}}
{{Урал тауҙары}}
[[Категория:Урал тауҙары]]
[[Категория:Европа тау системалары]]
[[Категория:Азия тау системалары]]
[[Категория:Рәсәй тауҙары]]
Урал, таулы физик-географик ил, меридиональ йүнәлештә Кар диңгеҙенән Ҡаҙағстан далаларына тиклем һуҙылған ер. Оҙонлоғо 2000 км. Киңлеге 40-60 км, урыны менән 100 км-га етә.
thumb|Шүлгән Таш мәмерйәһе

 Урал 

Антик сығанаҡтарҙа Уралды йыш ҡына Рифей тауҙары йәки Гиперборея тауҙары атамаһында бирәләр.
Клавдий Птолемей мәғлүмәттәре буйынса,  Урал тауҙары  өс өлөшкә бүленә: Римнус, Норостар  һәм Гиперборея. Римнус (Көньяҡ Урал) - Яйыҡ йәки Ҡариҙел йылғалары аҡҡан яҡ; Урта Уралда (Норостар)  Яйыҡ (Урал) аға, Төньяҡ Урал (Гиперборея) йылғалары күрһәтелмәгәнСказание Клавдия Птоломея Александрийского ,
Карта
Рифей тауҙары — һис шикһеҙ Каспий, Ҡара диңгеҙ һәм Балтика (Сармат океаны) араһындағы һыу айырғыс тип танылаМеркатор 1578—1730 (201 Кб)  и др.

Беренсе йылъяҙмаларҙан уҡ («Повесть временных лет» - б.э. XI  быуат) — урыҫтар  Урал тауҙарын Билбау, Себер тауы, Ҙур таш, йә иһә Ер Билбауы тип атағандар.

Рус дәүләтенең  XVI быуаттың икенсе яртыһында эшләнгән тәүге картаһында («Большой Чертёж»), Урал  «Ҙур Таш» атамаһы менән билбауға оҡшаған тау рәүешендә төшөрөлгән, унан әлеге  Златоуст заводтарына ингән өлөштә, бер аҙ көньяҡтараҡ һәм төньяҡтараҡ  күп йылғалар ағып төшөүе күренә; урыҫтар ҙа башта тик ошо өлөштө генә Урал тип атағанШишонко В. Н. Пермская летопись, пятый период, часть вторая с 1695—1701 гг. — Пермь: Типография Пермской земской управы. 1887 г.

Башҡорт телендә  «Урал» топонимы бик боронғо, бәлки тәүтөрк хәлдә саҡҡа ҡайтарып ҡалдырыла.  Уны  ~ др.-тюрк. *ör «бейеклек, ҡалҡыулыҡ» тигән һүҙ менән бәйләйҙәр. Бынан тыш, «Урал» башҡортса «урау», йәғни «билбаулау», «уратыу» тигәндән килеп сыҡҡан тигән икенсе фараздар ҙа бар.

Хәҙерге заман топонимикаһы ике төп версияны килтереп сығарҙы. Манси  версияһы авторы Э. К. Гофман  Урал атамаһын мансиҙағы «ур» (тау) һүҙе менән бәйләй. XX быуатта был теорияны венгр ғалимдары —  (тау үре) тигән менән бәйләп, дауам итә. Әммә  мансиҙар үҙҙәре  Уралды Нөр (Таш) тип атай һәм бер ваҡытта ла  «ур ала» төшөнсәһен ни  Уралға, ни уның айырым тауҙарына ҡарата ҡулланмаған. Икенсе версия  топонимдың башҡорт теленән килеп сығыуын тәҡрарлай. Ысынлап та, Уралдың автохтон халыҡтарынан тик  башҡорттар ғына уны шулай атаған һәм был телдә, легендаларҙа һәм ғәҙәт-йолала һаҡланып килә ("Урал-батыр" эпосы). Уралдың башҡа халыҡтары - (хант, манси, коми, ненец) Урал тауҙарын ҡәҙимдән икенсе төрлө атай: , , , .

 Галерея 

 Ҡаҙылма байлыҡтары 

Урал — төрлө файҙалы ҡаҙылдыҡтар хазинаханаһы. СССР-ҙа сығарылған 55 төрлө ҡаҙылдыҡтың 48 төрө  Уралдан булған.
Уралдың көнсығыш райондарына  баҡыр колчеданы мәғдәне хас (Гай, Сибай, Дегтяр, Кировград һәм Красноурал ҡаҙылдыҡ сығарылған урындары), скарн-магнетит ҡаҙылдыҡтары (Гороблагодатское, Высокогорск). Бокситтар һәм асбест күбеһенсә Төньяҡ-Уралда сығарыла.

Уралдың көнбайыш битләүендә һәм Урал янында ташкүмер алына (Печора күмер бассейны, Кизел күмер бассейны), нефть һәм газ (Волга-Урал нефть-газ өлкәһе, Ырымбур газ-конденсат етештереү майҙаны), калий тоҙҙары (Үрге Кама бассейны). Урал бигерәк тә аҫылташтары менән данлы (зөбәржәт, аметист, аквамарин, йәшмә, родонит, малахит һәм башҡалар).
Тау ҡуйынында ике йөҙләп төрлө минерал осрай.Урал малахитынан һәм йәшмәһенән Петербург Эрмитажына ҙур һауыт эшләнгән, шулай уҡ ҡабырғалары һәм  алтарь ошо таштар менән биҙәлгән.

 Географик аспекттар 
thumb|250px|Урал тауҙары рельефы. 

Көнсығышта Көнбайыш Себер уйһыулығы,  көнбайышта - Көнсығыш Европа тигеҙлеге. Урал тауҙарының көнсығыш итәгендә шартлы Европа-Азия сиге үтә.

Географик яҡтан Урал тауҙары 5 өлөшкә бүленә:
 Поляр Урал,
 Поляр түңәрәк яны Уралы,
 Төньяҡ Урал,
 Урта Урал,
 Көньяҡ Урал.

Төньяҡта Урал һырты дауамы итеп  Пай-Хой тау системаһын, көньяҡта  Муғалжарҙы һанарға мөмкин.
thumb|250px|Поляр түңәрәк эргәһендәге Урал — иң бейек ҡаялары ошонда

 Тау һырттары 
 Әүәләк һырты
 Алатау һырты
Баҙал
 Баҡты һырты
 Барҙым һырты
 Басеги һырты
 Бәштин һырты
 Бәхтә һырты
 Оло Һуҡа һырты
 Оло Тағанай һырты 
 Төп Урал һырты
 Долгий мыс һырты 
 Йүкәтау һырты
 Егәлге һырты 
 Елмерҙәк һырты
 Йөрәккүл (Зюраткуль) һырты 
 Ирәндек һырты 
 Ицыл һырты Ицыл
 Ҡаратау һырты 
 Ҡараташ һырты
 Колу һырты (Ҡалыу)
 Ҡырҡтытау һырты 
 Көмәрҙәк
 Ҡырыбужан һырты 
 Кесе Тағанай һырты 
 Машаҡ
Мәсем
 Мәскәл һырты
 Нәзми һырты
 Нурғош һырты 
 Салдыс һырты 
 Урта Тағанай һырты
 Сулея һырты 
 Ҡоротау (Сухие горы) һырты 
 Урал һырты
 Үренге һырты 
 Өфәйле һырты
 Уралтау һырты 
 Ҡарайылға (Чернореченский) һырты
 Йөрөмә (Юрма) һырты
 Йырматау (Ярматау) һырты

 Түбәләр 
Иң бейек түбәләр:
 Пай-Хой —  Мореиз (Вэсэй-Пэ) тауы (423 м).
 Поляр Урал —  Пайер тауы(диңгеҙ кимәленән 1472 м ).
 Поляр түңәрәк яны Уралы — Народная тауы (1895 м),  Манарага тауы (1662 м).
 Төньяҡ Урал — Тэлпосиз тауы (1617 м).
 Урта Урал — Конжаковский Камень тауы (1539 м).
 Көньяҡ Урал —  Ямантау (1640 м), Оло Ирәмәл (1582 м).
 Мугоджары — Боктыбай тауы  (567 м).

 Күлдәре 
Күлдәре күп,  билдәлеләрҙән - Таватуй (Екатеринбургтан 50 км төньяҡтараҡ), шулай уҡ Силәбе өлкәһенең төньяғында йөҙҙәрсә эреле-ваҡлы күлдәре, бер аҙы Свердловск өлкәһенең көньяҡ-көнсығышында. Ҡайһы берҙәренең - мәҫәлән, Өйәлгенең (Иртәш тип тә йөрөтәләр) оҙонлоғо 10 км-ға етә. Силәбе күлдәренә Түрғәяҡ, Оло Кәҫле  һәм башҡа күлдәр инә.

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 

 
 

Категория:Урал тауҙары
Категория:Европа тау системалары
Категория:Азия тау системалары
Категория:Рәсәй тауҙары