Кәртәмеш (Тубыл ҡушылдығы)
{{Река
 |Название        = Кәртәмеш 
 |исеме         = 
 |Изображение       = 
 |рәсем киңлеге     = 
 |Подпись        = 
 |Карта          = 
 |карта киңлеге     = 
 |Подпись карты     = 
 |Длина          = 124 
 |Площадь бассейна    = 2350 
 |Бассейн         = Тубыл (йылға)/Иртыш/Обь/Ҡара диңгеҙ
 |Бассейн рек       = Иртыш 
 |Расход воды       = 
 |Место измерения    = 
 |Исток          = 
 |Местоположение истока = 
 |Высота истока     = 
 |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
 |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |Устье          = Тубыл (йылға) 
 |Местоположение устья  = 
 |Высота устья      = 
 |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
 |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |Уклон реки       = 
 |Страна         = {{Флагификация|Рәсәй}} 
 |Регион         = Ҡурған өлкәһе 
 |Категория на Викискладе = 
}}

'''Кәртәмеш, Ҡуртамыш, Ҡартамыш, Ҡортамыш'''<ref>Башҡортса атамаһы аныҡланмаған, аңлатмаһы Этимология бүлегендә уҡығыҙ.</ref> ({{lang-ru|Куртамыш}}) — [[Рәсәй]] йылғаһы. Ҡурған өлкәһе<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға Тубыл йылғаһының һул ярына тамағынан 816 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 124 км.

== Һыу реестры мәғлүмәттәре ==
[[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Иртыш һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Тубыл (йылға)|Тубыл]] йылғаһы, [[Уй (Тубыл ҡушылдығы)|Уй]] йылғаһы ҡушылған урындан Ҡурған ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш<ref name='Рәсәй МСР'/>.

[[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] мәғлүмәте буйынса <ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=195453|title=РФ һыу реестры: Куртамыш}}</ref>:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500312111200002211
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200221
* Бассейн коды — 14.01.05.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

== Этимологияһы ==
Тубыл дворяны, картограф [[Ремезов Семён Ульянович]] 1701 йылдың 1 ғинуарында «Чертёжная книга Сибири» тигән карта сығарған. 1697—1698 йылдарҙа ул ике ярҙамсыһы менән Тубыл йылғаһы бассейны буйлап тикшеренеү эштәре үткәргән. Һыҙмаларына ул Тубылдың башынан тамағына тиклем 1500 км аралыҡта уның ҙур ҡушылдыҡтарын теркәгән. Уның карта-схемаһында Тубыл йылғаһының бер һул ҡушылдығы урыҫса ''Картамыш'' тип яҙып алынған<ref>Чертежная книга Сибири, составленная тобольским сыном боярским Семеном Ремезовым в 1701 году. СПБ., 1882.</ref>.

Алексей Свинкин исемле [[Ҡурған өлкәһе]] эҙләнеүсеһенең район тарихы буйынса мәҡәләһендә<ref>[http://stochudes45.narod.ru/history-kurtamish06.htm Алексей Свинкин. История Куртамышского района]</ref> райондың һәм йылғаның атамаһының аңлатмаһы «Ҡорт» һүҙе менән нигеҙләп, «күп боролошло йылға» тип бирелгән:
<blockquote>Река Куртамыш, да и её северная соседка река Юргамыш, тоже подчиняются общему правилу. Основой слова-названия первой реки является тюркская праформа «курт» — «червь»<ref>Этимологический словарь тюркских языков. Общетюркские и межтюркские основы на букву «К». Выпуск второй/ Отв. ред. Благова Г. Ф. — М.: «Индрик», 2000. — стр.168</ref>. Добавив деривационный аффикс «-а», получаем переходный глагол активного действия «курта» — «извиваться»<ref>Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков (Морфология)./ Отв. ред. Тенишев Э. Р. — М.:Наука, 1988. стр.432</ref>. В довершении познания названия нашей реки необходимо добавить к глаголу показатель «-мыш», маркирующий отглагольное прилагательное результата действия<ref>Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков (Морфология)./ Отв. ред. Тенишев Э. Р. — М.:Наука, 1988. стр.447</ref>. Получим окончательное значение реки Куртамыш — извилистая" [река]. Приведённое выше доказательство подтверждает сообщение написанное в «Оренбургских епархиальных ведомостях» № 23 за 1896 год в статье «Слобода Куртамыш» о том, что слово «куртамыш» переводиться, как «извилистая» река.
</blockquote>

Башҡорт телендәге атамаһына аныҡлыҡ индереүсе абруйлы сығанаҡ әлегә табылмаған. Рус теленән «Куртамыш» атамаһын «Ҡортамыш» — ҡорт һымаҡ борғоланып ағыусы йылға тип тәржемә итергә була. «Картамыш» атамаһын «Ҡартамыш» тип тәржемә итергә була, «Ҡарта» һүҙенең «бүлкәт», «һикәлтә» тигән мәғәнәһе бар<ref>Башҡорт теленең Академик һүҙлеге. Ун томда. VI том.</ref>. Иң яҡын тәржемә «Кәртәмеш» булыуы мөмкин. [[Кәртә (мәғәнәләр)|Кәртә]] һүҙе башҡорт телендә ''ҡаршылыҡ, тотҡарлыҡ, сикләү'' мәғәнәләрендә ҡулланыла<ref>Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том, 595-се бит</ref>. Борғоланып ағыусы йылға күп һанлы мал көтөүөн ябыу өсөн тәбиғи кәртә лә була ала. Шул уҡ ваҡытта «Кәртә» һүҙе нигеҙендә башҡорт топонимдары бар: [[Кәртәле Запане]], [[Кәртәле (ҡала)]], [[Кәртәле районы]], [[Кәртәле (Белорет районы)]].
== Йылға буйындағы тораҡ пункттар ==
Йылға буйында урынлашҡан тораҡ пункттар: Фроловка (кеше йәшәмәй), Долговка, Сорокино, Жуково, Үрге, Сычево, [[Ҡуртамыш]] ҡалаһы, Кочарино, Түбәнге, Малетино, Коновалова, Обанино, Әсе, Йылға яны, Йәркәй, Ҡормош, Грызаново, Закоулово

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}
* [http://chronologia.org/rare/remezov/ Чертежная книга Сибири, составленная тобольским сыном боярским Семеном Ремезовым в 1701 году. СПБ., 1882] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200812235355/http://chronologia.org/rare/remezov/ |date=2020-08-12 }}

[[Категория:Иртыш бассейны округы йылғалары]]
[[Категория:Ҡурған өлкәһе йылғалары]]
[[Категория:Тубыл ҡушылдыҡтары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
Кәртәмеш, Ҡуртамыш, Ҡартамыш, ҠортамышБашҡортса атамаһы аныҡланмаған, аңлатмаһы Этимология бүлегендә уҡығыҙ. () — Рәсәй йылғаһы. Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тубыл йылғаһының һул ярына тамағынан 816 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 124 км.

 Һыу реестры мәғлүмәттәре 
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы ҡушылған урындан Ҡурған ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
 Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500312111200002211
 Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200221
 Бассейн коды — 14.01.05.003
 ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
 ГӨ буйынса сығарылыш — 2

 Этимологияһы 
Тубыл дворяны, картограф Ремезов Семён Ульянович 1701 йылдың 1 ғинуарында «Чертёжная книга Сибири» тигән карта сығарған. 1697—1698 йылдарҙа ул ике ярҙамсыһы менән Тубыл йылғаһы бассейны буйлап тикшеренеү эштәре үткәргән. Һыҙмаларына ул Тубылдың башынан тамағына тиклем 1500 км аралыҡта уның ҙур ҡушылдыҡтарын теркәгән. Уның карта-схемаһында Тубыл йылғаһының бер һул ҡушылдығы урыҫса Картамыш тип яҙып алынғанЧертежная книга Сибири, составленная тобольским сыном боярским Семеном Ремезовым в 1701 году. СПБ., 1882..

Алексей Свинкин исемле Ҡурған өлкәһе эҙләнеүсеһенең район тарихы буйынса мәҡәләһендәАлексей Свинкин. История Куртамышского района райондың һәм йылғаның атамаһының аңлатмаһы «Ҡорт» һүҙе менән нигеҙләп, «күп боролошло йылға» тип бирелгән:
Река Куртамыш, да и её северная соседка река Юргамыш, тоже подчиняются общему правилу. Основой слова-названия первой реки является тюркская праформа «курт» — «червь»Этимологический словарь тюркских языков. Общетюркские и межтюркские основы на букву «К». Выпуск второй/ Отв. ред. Благова Г. Ф. — М.: «Индрик», 2000. — стр.168. Добавив деривационный аффикс «-а», получаем переходный глагол активного действия «курта» — «извиваться»Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков (Морфология)./ Отв. ред. Тенишев Э. Р. — М.:Наука, 1988. стр.432. В довершении познания названия нашей реки необходимо добавить к глаголу показатель «-мыш», маркирующий отглагольное прилагательное результата действияСравнительно-историческая грамматика тюркских языков (Морфология)./ Отв. ред. Тенишев Э. Р. — М.:Наука, 1988. стр.447. Получим окончательное значение реки Куртамыш — извилистая" [река]. Приведённое выше доказательство подтверждает сообщение написанное в «Оренбургских епархиальных ведомостях» № 23 за 1896 год в статье «Слобода Куртамыш» о том, что слово «куртамыш» переводиться, как «извилистая» река.

Башҡорт телендәге атамаһына аныҡлыҡ индереүсе абруйлы сығанаҡ әлегә табылмаған. Рус теленән «Куртамыш» атамаһын «Ҡортамыш» — ҡорт һымаҡ борғоланып ағыусы йылға тип тәржемә итергә була. «Картамыш» атамаһын «Ҡартамыш» тип тәржемә итергә була, «Ҡарта» һүҙенең «бүлкәт», «һикәлтә» тигән мәғәнәһе барБашҡорт теленең Академик һүҙлеге. Ун томда. VI том.. Иң яҡын тәржемә «Кәртәмеш» булыуы мөмкин. Кәртә һүҙе башҡорт телендә ҡаршылыҡ, тотҡарлыҡ, сикләү мәғәнәләрендә ҡулланылаБашҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том, 595-се бит. Борғоланып ағыусы йылға күп һанлы мал көтөүөн ябыу өсөн тәбиғи кәртә лә була ала. Шул уҡ ваҡытта «Кәртә» һүҙе нигеҙендә башҡорт топонимдары бар: Кәртәле Запане, Кәртәле (ҡала), Кәртәле районы, Кәртәле (Белорет районы).
 Йылға буйындағы тораҡ пункттар 
Йылға буйында урынлашҡан тораҡ пункттар: Фроловка (кеше йәшәмәй), Долговка, Сорокино, Жуково, Үрге, Сычево, Ҡуртамыш ҡалаһы, Кочарино, Түбәнге, Малетино, Коновалова, Обанино, Әсе, Йылға яны, Йәркәй, Ҡормош, Грызаново, Закоулово

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы 
 Чертежная книга Сибири, составленная тобольским сыном боярским Семеном Ремезовым в 1701 году. СПБ., 1882 

Категория:Иртыш бассейны округы йылғалары
Категория:Ҡурған өлкәһе йылғалары
Категория:Тубыл ҡушылдыҡтары
Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы