Йәшелсә

{{Фотоколонка|Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary b42 668-1.jpg|Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary b42 668-2.jpg|текст=Йәшелсәләр.  Брокгауза һәм Ефрондың Энциклопедик һүҙлегенән һүрәттәр|ш=420|align=right}}

'''Йәшелсә''' — ашамлыҡ өсөн баҡсала үҫтерелгән төрлө үлән-үҫемлек һәм уның емештәре (ҡыяр, кишер, сөгөлдөр, һуған, помидор һәм башҡалар;<ref>[Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)]</ref> кулинар атама. Үҫемлектәрҙең ашарға яраҡлы өлөштөренә, мәҫәлән, һабағына, емешенә, орлоғона йәки [[бүлбе]]гә ҡарата ҡулланыла.   [[Емеш-еләк]], [[ярма]] һәм [[сәтләүек]]тән башҡа ашарға яраҡлы үҫемлектәр йәшелсә тип һанала. Ботаника күҙлегенән ҡарағанда, йәшелсә үлән үҫемлектәрҙең ашарға яраҡлы өлөштәре. Йәшелсә тип ҡайһы саҡ ботаникала еләк йәки емеш тип һаналған үҫемлектәр ҙә аталыуы мөмкин. Мәҫәлән, ҡарбуз.

[[Даль Владимир Иванович|В. И. Даль]] әйткәнсә, йәшелсә ул — «огородина, съедомая ботва и коренья: луки, капуста, морковь, репа, свёкла с ботвой и пр., также плоды огородные, как огурцы, арбузы, а встарь, и плоды древесные, садовые, также варёные и обсахаренные: пряные и составные овощи»<ref>{{книга|автор=Даль В. И.|часть=Овощ|заглавие=Толковый словарь живого великорусского языка|ссылка часть=http://ru.wikisource.org/wiki/Толковый_словарь_В._Даля/Овин_—_Огневый#.D0.9E.D0.92.D0.9E.D0.A9|издание=2-е изд., испр. и доп|место=СПб.—М.|издательство=Изд. М. О. Вольфа|год=1880—1882}}</ref>. [[Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге]]  «все вообще огородные растения, идущие в пищу человека» тип һяҙған<ref name="ЭСБЕ-О">{{ВТ-ЭСБЕ|Овощи}}{{v|16|11|2011}}</ref>. [[Ефремова Татьяна Фёдоровна|Т. Ф. Ефремова]] фекеренсә, «огородные плоды и зелень, употребляемые в пищу»<ref>{{книга|автор=Ефремова Т. Ф.|часть=Овощи|заглавие=Современный толковый словарь русского языка. В 3-х т|ссылка часть=http://dic.academic.ru/dic.nsf/efremova/201386/овощи|место=М.|издательство=АСТ|год=2006|том=2. М-П|isbn=5-17-029520-0}}</ref>.



Йәшелсә кешенең рационында бик мөһим урын тота. Йәшелсә етештерә торған ауыл хужалығы тармағы [[йәшелсәселек]] тип атала
== Этимология ==
«Овощ» һүҙе (иҫке русса «овошт» — емеш) [[XIV быуат]] аҙағында [[рус теле]]ндә әүҙем ҡулланыла башлай. Был һүҙ үҫемлектәрҙең емешен дә, еләнен дә дә, уларҙың үҫеү һәм өлгөрөү процесын да күҙ уңында тотҡан.<ref>{{книга|автор=Семёнов А. В.|часть=Овощ|заглавие=Этимологический словарь русского языка|издательство=Юнвес|год=2003|isbn=5-88682-149-X}}</ref>. Слово «овощ» происходит от того же корня, что и {{lang-de|wachsen}} — «расти», {{lang-lt|augu}}  «Овощ» һүҙе немец. wachsen— «үҫергә», яҡтыртылған тамырҙан килеп сыҡҡан. augu — «таралырға»<ref>''Шанский Н. М., Боброва Т. А.'' [http://www.interpal.info/index.php/term/,9da4ac975b545ea0ae6d536054a5a256a25e525870a6a85ca5946d61549bb063666f6f6270a6a256a89463546998a654716da7a7b0615ca0a86b596260a9.xhtml овощ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161130185402/http://www.interpal.info/index.php/term/,9da4ac975b545ea0ae6d536054a5a256a25e525870a6a85ca5946d61549bb063666f6f6270a6a256a89463546998a654716da7a7b0615ca0a86b596260a9.xhtml |date=2016-11-30 }} / Школьный этимологический словарь русского языка. Происхождение слов. — М.: Дрофа, 2004.</ref>.
== Аш-һыуҙа ==
Дөрөҫ туҡланыу — [[организм]]ды ваҡытында һәм тейешенсә әҙерләнгән, туҡлыҡлы матдәләре етерлек булған тәмле |ризыҡ менән тәьмин итеп тороу. Аҙыҡты төрлө йәшелсәләр менән байытып биреү сәләмәтлек өсөн файҙалы, айырым алғанда һәр [[витамин]]дың үҙләштерлеүенә булышлыҡ итә. Дөрөҫ туҡланыуҙың мөһим өлөшө — витаминдарға һәм минераль матдәләргә бай йәшелсәләрҙе көн дә һәм мотлаҡ ҡулланыу<ref name="Овощи к столу">{{книга
|автор          = Л. В. Шабыкина.
|часть          = 
|заглавие       = Овощи к столу (Табынға йәшелсәләр)
|оригинал       = 
|ссылка         = 
|ответственный  = 
|издание        = 1-е изд
|место          = Алма-Ата
|издательство   = Кайнар
|год            = 1979
|том            = 
|страницы       = 3—4
|страниц        = 200
|серия          = 
|isbn           = 
|тираж          = 200000
}}</ref>.

Йәшелсәләр углеводҡа бай. [[Аҡһымы]] [[ит]]тәгенән ҡайтыш, [[майҙар|майы]] юҡ тиерлек. Йәшелсә [[биологик әүҙем матдәләргә]] байлығы менән юғары баһалана: уларҙа [[витаминдар]] ([[Аскорбин кислотаһы|C витамины]], [[каротин]], [[фолий кислотаһы]]), минераль матдәләр, [[органик кислоталар]], [[Целлюлоза|күҙәнәклек]] һәм [[пектинлы матдәләр]] күп булыуы алыштырғыһыҙ итә<ref name="БСЭ"/>.

Йәшелсә [[диета]] буйынса туҡланыуға ярҙам итә. Кеше көнөнә йәшелсәне 600 г -дан да кәм ашамаҫҡа тейеш<ref name="БСЭ"/>.

Түбәндәге таблицала ҡайһы бер йәшелсәнең химик составы һәм [[Энергетическая ценность|аҙыҡ ҡиммәте]] күрһәтелгән<ref name="БСЭ"/>:
{|class="standard" border="1" cellpadding="3" cellspacing="0"
|-----
!width="28%"|Аҙыҡ-түлек
!width="18%"|Аҡһымдар, ''г''
!width="18%"|Углеводтар, ''г''
!width="18%"|Калорияһы,<br>''ккал''/100''г''
!width="18%"|С витамины ,<br>''мг'' %
|-
|[[Аҡ күсәнле кәбеҫтә]] эшкәртелмәгән
|1,5
|5,2
|27,0
|24,0
|-
|[[Тоҙло кәбеҫтә]]
|1,0
|4,5
|23,0
|14,0
|-
|[[Төҫлө кәбеҫтә]]
|2,1
|4,7
|28,0
|42,0
|-
|[[Башлы һуған]]
|2,5
|9,2
|48,0
|8,4
|-
|Йәшел һуған
|1,1
|4,1
|21,0
|48,0
|-
|[[Кишер]]
|1,3
|7,6
|36,0
|4,0
|-
|[[Ҡыяр]] эшкәртелмәгән
|0,7
|2,9
|15,0
|4,7
|-
|[[Тоҙло ҡыяр]]
|0,7
|1,3
|8,0
|
|-
|Аш [[сөгөлдөр]]
|1,1
|10,3
|47,0
|8,0
|-
|Ҡыҙыл [[помидор]]
|0,5
|4,0
|18,0
|34,0
|}

Йәшелсә [[аппетит]]ты көсәйтә, аш биҙҙәренең эшен көсәйтә<ref name="БСЭ"/>.Ҡайһы бер йәшелсә эшкәртелмәй ҡулланыла. Ләкин йышыраҡ уларҙы бешерәләр, быҡтыралар, ҡуралар йә мейескә тәгәрәтеп бешерәләр.<ref>{{книга|автор=Л. М. Богатова.|заглавие=Книга о вкусной и здоровой пище. 8-е издание, исправленное и дополненное|место=М.|издательство=Агропромиздат|год=1987}}</ref>. Шуны әйтергә кәрәк, бешергәндә һәм дөрөҫ һаҡламағанда йәшелсәнең биологик ҡиммәте түбәнәйә. Йәшелсәне оҙағыраҡ һаҡлау өсөн [[консерва]]лайҙар, тоҙлайҙар, [[маринад]]лайҙар, әсетәләр, туңдыралар һәм киптерәләр<ref name="ПМЭ">{{книга|часть=Овощи|заглавие=Популярная медицинская энциклопедия|ответственный=гл. ред. Б. В. Петровский|место=М.|год=1979}}</ref>. Тоҙлап әҙерләгәндә һәм тиҙ генә туңдырғанда файҙалы матдәләре күберәк һаҡлана<ref name="БСЭ"/>.

== Йәшелсә культуралары ==
Йәшелсә культуралары түбәндәге төркөмдәргә бүленә[1]:

* бүлбелеләр — [[картуф]], [[топинамбр]] (ер грушаһы), [[батат]];
* тамыраҙыҡтаре — [[кишер]], [[Сөгөлдөр]], [[шалҡан]], [[һыйыр шалҡаны]], [[торма]], [[айлыҡ шалған]], [[петрушка]], [[пастернак]], [[сельдерей]], [[керән]], [[дайкон]];
* кәбеҫтәләр — [[аҡ кәбеҫтә]], [[ҡыҙыл кәбеҫтә]], савой кәбеҫтәһе, [[төҫлө кәбеҫтә]], [[брокколи]], Брюссель кәбеҫтәһе, кольраби кәбҫтәһе;
* салаттар — салат;
* тәмләткестәр — [[укроп]], [[эстрагон]], [[чабер]], [[Базилик душистый|базилик]], [[майоран]];
* һуғанбашлылар — [[һуған]], [[һарымһаҡ]];
* эт ҡарағаты һымаҡтар — [[помидор]], [[йәшелсә боросо]], [[баклажан]];
* баҡса культуралары — [[ҡыяр]], [[ҡабаҡ]], [[ҡауын]], [[ҡарбуз]], [[ташҡабаҡтан]], [[цукини]], [[крукнек]], [[патиссон]];
* ҡуҙаҡлылар — борсаҡ, ноҡот борсағы, эре борсаҡ, чечевица;
* иген культуралары — [[шәкәр кукурузы]];
* десерттар — [[артишок]], [[спаржа]], [[ревень]].

== Әҙәбиәттә ==
Әҙәби әҫәрҙәрендә түбәндәге йәшелсә осрай:
* «Шалҡан» әкиәте (рус халыҡ әкиәте)
* «Принцесса на горошина» әкийте, авторы [[Андерсен Ханс Кристиан|Г. Х. Андерсен]];
* «Волк и лук» автора Л. Н. Толстого
* «Чиполлино Мажаралары», [[Джанни Родари]]
* «Огурцы» авторы Н.Носов;
* «Короли и капуста», О’Генри.

== Әҙәбиәт ==

* {{Книга
 |заглавие     = Большая российская энциклопедия. Том 23
 |часть        = Овощи
 |ссылка часть = https://bigenc.ru/agriculture/text/2287385
 |место        = М.
 |год          = 2013
 |страницы     = 632—633
 |ref          = Большая российская энциклопедия
}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Овощи}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Зелень, в кулинарии}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Сушка плодов и овощей}}

== Иҫкәрмәләр ==
<references/>
== Һылтанмалар ==

* {{книга|заглавие=1. Малая медицинская энциклопедия. — М.: Медицинская энциклопедия. 1991—96 гг. 2. Первая медицинская помощь. — М.: Большая Российская Энциклопедия. 1994 г. 3. Энциклопедический словарь медицинских терминов. — М.: Советская энциклопедия. — 1982—1984 гг|часть=Овощи|год=|автор=|язык=ru}}

{{ВС}}
[[Категория:Йәшелсәләр]][[Категория:Портал:Википедияла мотлаҡ мең мәҡәлә]]
Йәшелсә — ашамлыҡ өсөн баҡсала үҫтерелгән төрлө үлән-үҫемлек һәм уның емештәре (ҡыяр, кишер, сөгөлдөр, һуған, помидор һәм башҡалар;[Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)] кулинар атама. Үҫемлектәрҙең ашарға яраҡлы өлөштөренә, мәҫәлән, һабағына, емешенә, орлоғона йәки бүлбегә ҡарата ҡулланыла.   Емеш-еләк, ярма һәм сәтләүектән башҡа ашарға яраҡлы үҫемлектәр йәшелсә тип һанала. Ботаника күҙлегенән ҡарағанда, йәшелсә үлән үҫемлектәрҙең ашарға яраҡлы өлөштәре. Йәшелсә тип ҡайһы саҡ ботаникала еләк йәки емеш тип һаналған үҫемлектәр ҙә аталыуы мөмкин. Мәҫәлән, ҡарбуз.

В. И. Даль әйткәнсә, йәшелсә ул — «огородина, съедомая ботва и коренья: луки, капуста, морковь, репа, свёкла с ботвой и пр., также плоды огородные, как огурцы, арбузы, а встарь, и плоды древесные, садовые, также варёные и обсахаренные: пряные и составные овощи». Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге  «все вообще огородные растения, идущие в пищу человека» тип һяҙған. Т. Ф. Ефремова фекеренсә, «огородные плоды и зелень, употребляемые в пищу».

Йәшелсә кешенең рационында бик мөһим урын тота. Йәшелсә етештерә торған ауыл хужалығы тармағы йәшелсәселек тип атала
 Этимология 
«Овощ» һүҙе (иҫке русса «овошт» — емеш) XIV быуат аҙағында рус телендә әүҙем ҡулланыла башлай. Был һүҙ үҫемлектәрҙең емешен дә, еләнен дә дә, уларҙың үҫеү һәм өлгөрөү процесын да күҙ уңында тотҡан.. Слово «овощ» происходит от того же корня, что и  — «расти»,   «Овощ» һүҙе немец. wachsen— «үҫергә», яҡтыртылған тамырҙан килеп сыҡҡан. augu — «таралырға»Шанский Н. М., Боброва Т. А. овощ  / Школьный этимологический словарь русского языка. Происхождение слов. — М.: Дрофа, 2004..
 Аш-һыуҙа 
Дөрөҫ туҡланыу — организмды ваҡытында һәм тейешенсә әҙерләнгән, туҡлыҡлы матдәләре етерлек булған тәмле |ризыҡ менән тәьмин итеп тороу. Аҙыҡты төрлө йәшелсәләр менән байытып биреү сәләмәтлек өсөн файҙалы, айырым алғанда һәр витаминдың үҙләштерлеүенә булышлыҡ итә. Дөрөҫ туҡланыуҙың мөһим өлөшө — витаминдарға һәм минераль матдәләргә бай йәшелсәләрҙе көн дә һәм мотлаҡ ҡулланыу.

Йәшелсәләр углеводҡа бай. Аҡһымы иттәгенән ҡайтыш, майы юҡ тиерлек. Йәшелсә биологик әүҙем матдәләргә байлығы менән юғары баһалана: уларҙа витаминдар (C витамины, каротин, фолий кислотаһы), минераль матдәләр, органик кислоталар, күҙәнәклек һәм пектинлы матдәләр күп булыуы алыштырғыһыҙ итә.

Йәшелсә диета буйынса туҡланыуға ярҙам итә. Кеше көнөнә йәшелсәне 600 г -дан да кәм ашамаҫҡа тейеш.

Түбәндәге таблицала ҡайһы бер йәшелсәнең химик составы һәм аҙыҡ ҡиммәте күрһәтелгән:
Аҙыҡ-түлекАҡһымдар, гУглеводтар, гКалорияһы,ккал/100гС витамины ,мг %Аҡ күсәнле кәбеҫтә эшкәртелмәгән1,55,227,024,0Тоҙло кәбеҫтә1,04,523,014,0Төҫлө кәбеҫтә2,14,728,042,0Башлы һуған2,59,248,08,4Йәшел һуған1,14,121,048,0Кишер1,37,636,04,0Ҡыяр эшкәртелмәгән0,72,915,04,7Тоҙло ҡыяр0,71,38,0Аш сөгөлдөр1,110,347,08,0Ҡыҙыл помидор0,54,018,034,0

Йәшелсә аппетитты көсәйтә, аш биҙҙәренең эшен көсәйтә.Ҡайһы бер йәшелсә эшкәртелмәй ҡулланыла. Ләкин йышыраҡ уларҙы бешерәләр, быҡтыралар, ҡуралар йә мейескә тәгәрәтеп бешерәләр.. Шуны әйтергә кәрәк, бешергәндә һәм дөрөҫ һаҡламағанда йәшелсәнең биологик ҡиммәте түбәнәйә. Йәшелсәне оҙағыраҡ һаҡлау өсөн консервалайҙар, тоҙлайҙар, маринадлайҙар, әсетәләр, туңдыралар һәм киптерәләр. Тоҙлап әҙерләгәндә һәм тиҙ генә туңдырғанда файҙалы матдәләре күберәк һаҡлана.

 Йәшелсә культуралары 
Йәшелсә культуралары түбәндәге төркөмдәргә бүленә[1]:

 бүлбелеләр — картуф, топинамбр (ер грушаһы), батат;
 тамыраҙыҡтаре — кишер, Сөгөлдөр, шалҡан, һыйыр шалҡаны, торма, айлыҡ шалған, петрушка, пастернак, сельдерей, керән, дайкон;
 кәбеҫтәләр — аҡ кәбеҫтә, ҡыҙыл кәбеҫтә, савой кәбеҫтәһе, төҫлө кәбеҫтә, брокколи, Брюссель кәбеҫтәһе, кольраби кәбҫтәһе;
 салаттар — салат;
 тәмләткестәр — укроп, эстрагон, чабер, базилик, майоран;
 һуғанбашлылар — һуған, һарымһаҡ;
 эт ҡарағаты һымаҡтар — помидор, йәшелсә боросо, баклажан;
 баҡса культуралары — ҡыяр, ҡабаҡ, ҡауын, ҡарбуз, ташҡабаҡтан, цукини, крукнек, патиссон;
 ҡуҙаҡлылар — борсаҡ, ноҡот борсағы, эре борсаҡ, чечевица;
 иген культуралары — шәкәр кукурузы;
 десерттар — артишок, спаржа, ревень.

 Әҙәбиәттә 
Әҙәби әҫәрҙәрендә түбәндәге йәшелсә осрай:
 «Шалҡан» әкиәте (рус халыҡ әкиәте)
 «Принцесса на горошина» әкийте, авторы Г. Х. Андерсен;
 «Волк и лук» автора Л. Н. Толстого
 «Чиполлино Мажаралары», Джанни Родари
 «Огурцы» авторы Н.Носов;
 «Короли и капуста», О’Генри.

 Әҙәбиәт 

 
 
 
 

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 

 

Категория:ЙәшелсәләрКатегория:Портал:Википедияла мотлаҡ мең мәҡәлә