Йәрмәкәй районы
{{Яңыртыу}}
{{Ук}}
'''Йәрмәкәй районы''' ({{lang-ru|Ермекеевский район}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның муниципаль районы.

Башҡортостандың көнбайыш өлөшөндә, [[Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы]]нда урынлашҡан. [[Татарстан]] һәм [[Ырымбур өлкәһе]] менән сиктәш. 1935 йылда ойошторолған. Майҙаны 1438 км². Район үҙәге — [[Йәрмәкәй]] ауылы (4,4 мең кеше), Өфөнән 235 км алыҫлыҡта.

Халыҡ һаны (мең кеше): 1979 — 22,4; 1989 — 18,2; 1996 — 18,2; 2010 —16,5.
Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 1 км²-ға 12,4 кеше. Районда 54 ауылы бар. Район территорияһында урынлашҡан [[Приют (Башҡортостан)|Приют]] ҡасабаһы (20,8 мең кеше) административ яҡтан [[Бәләбәй (ҡала)|Бәләбәй]] ҡалаһына ҡарай.
Күпселекте [[татарҙар]], [[сыуаштар]], [[башҡорттар]] тәшкил итә.

== Билдәле шәхестәре ==
* {{МиҙалБ}} [[Мәзитов Ғәли Әхмәт улы]] (14.09.1912—30.01.1993), совет-фин (1939—1940) һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашҡан хәрби жеҙмәткәр, лётчик, гвардия подполковнигы (1954). [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). [[Яңы Шах]] ауылынан.
* {{МиҙалБ|СХГ}} [[Гарин Фёдор Данилович]] (10.02.1908—1987), Транссебер тимер юл магистраленең 233-сө төҙөлөш-монтаж поезы эшсеһе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1960). [[Һыуыҡҡул (Йәрмәкәй районы)|Һыуыҡҡул]] ауылынан.
* {{МиҙалБ|СХГ}} [[Зәйҙуллин Хәмит Вәли улы]] (12.05.21934—23.11.1993), ауыл хужалығы алдынғыһы. 1946—1990 йылдарҙа Татар АССР-ының Баулы районы «Баулы» совхозында тракторсы, звено етәксеһе. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). [[Сөйәрмәт]] ауылынан.
---------------
* [[Артикуленко Любовь Алексеевна]] (19.04.1934—6.10.2004), ауыл хужалығы алдынғыһы. 1948—1972 йылдарҙа «Спартак» совхозының сусҡа ҡараусыһы, артабан 1989 йылға тиклем — бригадиры. [[Ленин ордены]] кавалеры (1966). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан, [[Спартак (Йәрмәкәй районы)|Спартак]] ауылында йәшәгән һәм эшләгән<ref>[http://ermekeevsky-raion.ru/artikulenko-lyubov-alekseevna/ Сайт-энциклопедия Ермекеевского района. Артикуленко, Любовь Алексеевна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190416163025/http://ermekeevsky-raion.ru/artikulenko-lyubov-alekseevna/ |date=2019-04-16 }}{{ref-ru}}{{V|16|04|2019}}</ref>.
* [[Байжев Николай Георгиевич]] (1.11.1938—2012), рәссам. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1975) һәм атҡаҙанған рәссамы (1980). [[Яңы Сүлле]] ауылынан.
* [[Баһманова Нурзиә Яхъя ҡыҙы]] (8.04.1963), [[Рәсәй]] [[Еңел атлетика|еңел атлеты]]-йүгереүсе, донъя һәм [[Европа]] чемпионы. Халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1992), Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2000). [[Рәтамаҡ]] ауылынан.
* [[Буранғолова Ғәрифә Фәттәхетдин ҡыҙы]] (7.12.1918—14.11.2002), ғалим-табип, нейрохирург. Медицина фәндәре докторы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, медицина хеҙмәте подполковнигы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]], I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры. [[Иҫке Турай (Йәрмәкәй районы)|Иҫке Турай]] ауылынан<ref>[http://www.bashinform.ru/news/713699-den-teatra-v-ermekeevo-otmetili-premeroy-dramy-oda-lyubvi/ День театра в Ермекеево отметили премьерой драмы «Ода любви». ИА «Башинформ», 27 марта 2015 года]{{ref-ru}}{{V|5|12|2018}}</ref>. 
* [[Ғарифуллин Флорит Сәғит улы]] (19.10.1948—23.05.2010), ғалим—тау инженеры. Техник фәндәре докторы (2003). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уйлап табыусыһы (2003). Рәтамаҡ ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/5466-arifullin-florit-s-it-uly. Башҡорт энциклопедияһы — Ғарифуллин Флорит Сәғит улы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|16|10|2018}}</ref>.
* [[Ғөбәйҙуллин Наил Шәғбән улы]] (23.11.1928—19.03.2011), ғалим-музыка белгесе, композитор. 1973 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы (1973). Юғары мәктәп уҡытыусыһы. Сәнғәт ғилеме кандидаты (1968). [[Исламбаҡты]] ауылынан.
* [[Ғәниев Наил Сәйетгәрәй улы]], ғалим-механик, юғары мәктәп эшмәкәре. 1973–2000 йылдарҙа Ҡазан технология институтының (1992 йылдан —университетының) кафедра мөдире. Физика‑математика фәндәре докторы (1972), профессор (1974). [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1993). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1981). [[Исламбаҡты]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/3666-niev-nail-s-jetg-r-j-uly Башҡорт энциклопедияһы — Ғәниев Наил Сәйетгәрәй улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421193215/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/3666-niev-nail-s-jetg-r-j-uly |date=2016-04-21 }}{{V|7|03|2019}}</ref>.
* [[Степанов Никита Андреевич]] (13.10.1913—22.09.1953), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан яугир. [[16-сы гвардия кавалерия дивизияһы|16-сы гвардия кавалерия (Башҡорт атлы) дивизияһының]] взвод командиры ярҙамсыһы, гвардия өлкән сержанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). [[Васильевка (Йәрмәкәй районы)|Васильевка]] ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/11322-stepanov-nikita-andreevich. Башҡорт энциклопедияһы — Степанов Никита Андреевич]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|10|10|2018}}</ref>. 
* [[Хәйретдинов Әлфәт Фәзлетдин улы]] (16.09.1938), урмансы-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1991), профессор (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1998) һәм [[Башҡортостан]]дың (1990) атҡаҙанған урмансыһы, [[Рәсәй]]ҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2011). [[Уҫман-Ташлы]] ауылынан<ref>[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/884-khajretdinov-alfat-fazlutdinovich.html Башкирская энциклопедия — Хайретдинов Альфат Фазлутдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224062112/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/884-khajretdinov-alfat-fazlutdinovich.html |date=2019-12-24 }}{{ref-ru}}{{V|10|09|2018}}</ref>.
* [[Хәмиҙуллин Мөғәллим Мәсәғүт улы]] (12.05.1929), ғалим-агроном. 1961—2007 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1968—1982 йылдарҙа кафедра мөдире. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1963), профессор (1993). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған агрономы (1980). Райондың почётлы гражданы. [[Яңы Йәрмәкәй]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/15516-kh-mi-ullin-m-llim-m-s-t-uly Башҡорт энциклопедияһы — Хәмиҙуллин Мөғәллим Мәсәғүт улы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|11|05|2019}}</ref>.
* [[Әһлиуллин Марсель Мөтиғулла улы]] (7.08.1933—2002), хәрби хеҙмәт ветераны, отставкалағы генерал-майор, [[Ленинград]] тыл һәм транспорт хәрби академияһының элекке уҡытыусыһы. Хәрби фәндәр кандидаты (1974), доцент (1978). [[Иҫке Турай (Йәрмәкәй районы)|Иҫке Турай]] ауылынан<ref>[http://www.ermekeevo-rb.ru/famous/detail.php?ID=10549 Администрация муниципального района Ермекеевский район Республики Башкортостан. Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161113151804/http://ermekeevo-rb.ru/famous/detail.php?ID=10549 |date=2016-11-13 }}{{ref-ru}}{{V|31|07|2018}}</ref>.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{{Wikidata/Population}}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географияһы ==
Климаты континенталь, уртаса дымлы. Район территорияһынан [[Ыҡ]], [[Рә]], [[Тарҡаҙы]], [[Ҡыйҙаш]] йылғалары аға.

Ерҙә һелтеһеҙләнгән һәм карбонатлы ҡара тупраҡ, һоро һәм ҡара һоро урман тупрағы өҫтөнлөк итә. Район Урал алды [[дала зонаһы]]на инә һәм [[дала]]ға тартым. [[Йүкә]], [[саған]], [[имән]], [[ҡайын]], [[уҫаҡ]] урмандары райондың 12,3 % майҙаны ҡаплай.

Ер аҫты байлыҡтарынан [[нефть]], [[эзбизташ]], ҡом ятҡылыҡтары бар.

== Иҡтисад ==
Район иҡтисады [[ауыл хужалығы]] йүнәлешендә үҫешкән. Төп тармағы: [[иген культуралары]], шәкәр сөгөлдөрө, [[көнбағыш]] игеү, һөт-ит малсылығы һәм һарыҡсылыҡ. Районда «Приют» һәм «Плодосовхоз» ярҙамсы [[ауыл хужалығы]] предприятиелар бар, икмәк комбинаты, кирбес заводы, урман хужалығы урынлашҡан.

== Транспорт ==
Район территорияһының көньяҡ өлөшөнән Һамар— Өфө—Силәбе тимер юлы үтә, автомобиль юлдары районды Октябрьский, Бәләбәй, Туймазы, Өфө ҡалалары менән бәйләй.

== Социаль-мәҙәни өлкә ==
Районда 31 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 8 урта, ПУ, балалар музыка мәктәбе, 26 китапхана, 38 клуб учреждениеһы, үҙәк район һәм 3 ауыл участка дауаханаһы эшләй.
Урыҫ һәм татар телдәрендә «К новым победам» гәз. нәшер ителә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/8-statya/6118-j-rm-k-j-rajony}} {{V|19|11|2018}}
* [http://ermekeevo.ru Ермекеево, Ермекеевский район Республики Башкортостан]
* [http://www.bashkortostan.ru/state/municipality/municip/detail.php?ID=2728 На сайте Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110130164157/http://bashkortostan.ru/state/municipality/municip/detail.php?ID=2728 |date=2011-01-30 }}

{{Йәрмәкәй районы ауылдары}} 
{{Йәрмәкәй районы муниципаль берәмектәре}}
{{Башҡортостан райондары}}

[[Категория:Башҡортостан райондары]]
[[Категория:Йәрмәкәй районы]]
Йәрмәкәй районы () — Башҡортостан Республикаһының муниципаль районы.

Башҡортостандың көнбайыш өлөшөндә, Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығында урынлашҡан. Татарстан һәм Ырымбур өлкәһе менән сиктәш. 1935 йылда ойошторолған. Майҙаны 1438 км². Район үҙәге — Йәрмәкәй ауылы (4,4 мең кеше), Өфөнән 235 км алыҫлыҡта.

Халыҡ һаны (мең кеше): 1979 — 22,4; 1989 — 18,2; 1996 — 18,2; 2010 —16,5.
Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 1 км²-ға 12,4 кеше. Районда 54 ауылы бар. Район территорияһында урынлашҡан Приют ҡасабаһы (20,8 мең кеше) административ яҡтан Бәләбәй ҡалаһына ҡарай.
Күпселекте татарҙар, сыуаштар, башҡорттар тәшкил итә.

 Билдәле шәхестәре 
  Мәзитов Ғәли Әхмәт улы (14.09.1912—30.01.1993), совет-фин (1939—1940) һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашҡан хәрби жеҙмәткәр, лётчик, гвардия подполковнигы (1954). Советтар Союзы Геройы (1944). Яңы Шах ауылынан.
  Гарин Фёдор Данилович (10.02.1908—1987), Транссебер тимер юл магистраленең 233-сө төҙөлөш-монтаж поезы эшсеһе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1960). Һыуыҡҡул ауылынан.
  Зәйҙуллин Хәмит Вәли улы (12.05.21934—23.11.1993), ауыл хужалығы алдынғыһы. 1946—1990 йылдарҙа Татар АССР-ының Баулы районы «Баулы» совхозында тракторсы, звено етәксеһе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). Сөйәрмәт ауылынан.

 Артикуленко Любовь Алексеевна (19.04.1934—6.10.2004), ауыл хужалығы алдынғыһы. 1948—1972 йылдарҙа «Спартак» совхозының сусҡа ҡараусыһы, артабан 1989 йылға тиклем — бригадиры. Ленин ордены кавалеры (1966). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан, Спартак ауылында йәшәгән һәм эшләгәнСайт-энциклопедия Ермекеевского района. Артикуленко, Любовь Алексеевна .
 Байжев Николай Георгиевич (1.11.1938—2012), рәссам. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1975) һәм атҡаҙанған рәссамы (1980). Яңы Сүлле ауылынан.
 Баһманова Нурзиә Яхъя ҡыҙы (8.04.1963), Рәсәй еңел атлеты-йүгереүсе, донъя һәм Европа чемпионы. Халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1992), Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2000). Рәтамаҡ ауылынан.
 Буранғолова Ғәрифә Фәттәхетдин ҡыҙы (7.12.1918—14.11.2002), ғалим-табип, нейрохирург. Медицина фәндәре докторы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, медицина хеҙмәте подполковнигы. Ҡыҙыл Йондоҙ, I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры. Иҫке Турай ауылынанДень театра в Ермекеево отметили премьерой драмы «Ода любви». ИА «Башинформ», 27 марта 2015 года. 
 Ғарифуллин Флорит Сәғит улы (19.10.1948—23.05.2010), ғалим—тау инженеры. Техник фәндәре докторы (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (2003). Рәтамаҡ ауылынанБашҡорт энциклопедияһы — Ғарифуллин Флорит Сәғит улы.
 Ғөбәйҙуллин Наил Шәғбән улы (23.11.1928—19.03.2011), ғалим-музыка белгесе, композитор. 1973 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы (1973). Юғары мәктәп уҡытыусыһы. Сәнғәт ғилеме кандидаты (1968). Исламбаҡты ауылынан.
 Ғәниев Наил Сәйетгәрәй улы, ғалим-механик, юғары мәктәп эшмәкәре. 1973–2000 йылдарҙа Ҡазан технология институтының (1992 йылдан —университетының) кафедра мөдире. Физика‑математика фәндәре докторы (1972), профессор (1974). Татарстан Республикаһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1993). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1981). Исламбаҡты ауылынанБашҡорт энциклопедияһы — Ғәниев Наил Сәйетгәрәй улы .
 Степанов Никита Андреевич (13.10.1913—22.09.1953), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир. 16-сы гвардия кавалерия (Башҡорт атлы) дивизияһының взвод командиры ярҙамсыһы, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1944). Васильевка ауылынанБашҡорт энциклопедияһы — Степанов Никита Андреевич. 
 Хәйретдинов Әлфәт Фәзлетдин улы (16.09.1938), урмансы-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1991), профессор (1991). Рәсәй Федерацияһының (1998) һәм Башҡортостандың (1990) атҡаҙанған урмансыһы, Рәсәйҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2011). Уҫман-Ташлы ауылынанБашкирская энциклопедия — Хайретдинов Альфат Фазлутдинович .
 Хәмиҙуллин Мөғәллим Мәсәғүт улы (12.05.1929), ғалим-агроном. 1961—2007 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институты һәм Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1968—1982 йылдарҙа кафедра мөдире. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1963), профессор (1993). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған агрономы (1980). Райондың почётлы гражданы. Яңы Йәрмәкәй ауылынанБашҡорт энциклопедияһы — Хәмиҙуллин Мөғәллим Мәсәғүт улы.
 Әһлиуллин Марсель Мөтиғулла улы (7.08.1933—2002), хәрби хеҙмәт ветераны, отставкалағы генерал-майор, Ленинград тыл һәм транспорт хәрби академияһының элекке уҡытыусыһы. Хәрби фәндәр кандидаты (1974), доцент (1978). Иҫке Турай ауылынанАдминистрация муниципального района Ермекеевский район Республики Башкортостан. Официальный сайт .

 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)

 Географияһы 
Климаты континенталь, уртаса дымлы. Район территорияһынан Ыҡ, Рә, Тарҡаҙы, Ҡыйҙаш йылғалары аға.

Ерҙә һелтеһеҙләнгән һәм карбонатлы ҡара тупраҡ, һоро һәм ҡара һоро урман тупрағы өҫтөнлөк итә. Район Урал алды дала зонаһына инә һәм далаға тартым. Йүкә, саған, имән, ҡайын, уҫаҡ урмандары райондың 12,3 % майҙаны ҡаплай.

Ер аҫты байлыҡтарынан нефть, эзбизташ, ҡом ятҡылыҡтары бар.

 Иҡтисад 
Район иҡтисады ауыл хужалығы йүнәлешендә үҫешкән. Төп тармағы: иген культуралары, шәкәр сөгөлдөрө, көнбағыш игеү, һөт-ит малсылығы һәм һарыҡсылыҡ. Районда «Приют» һәм «Плодосовхоз» ярҙамсы ауыл хужалығы предприятиелар бар, икмәк комбинаты, кирбес заводы, урман хужалығы урынлашҡан.

 Транспорт 
Район территорияһының көньяҡ өлөшөнән Һамар— Өфө—Силәбе тимер юлы үтә, автомобиль юлдары районды Октябрьский, Бәләбәй, Туймазы, Өфө ҡалалары менән бәйләй.

 Социаль-мәҙәни өлкә 
Районда 31 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 8 урта, ПУ, балалар музыка мәктәбе, 26 китапхана, 38 клуб учреждениеһы, үҙәк район һәм 3 ауыл участка дауаханаһы эшләй.
Урыҫ һәм татар телдәрендә «К новым победам» гәз. нәшер ителә.

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
  
 Ермекеево, Ермекеевский район Республики Башкортостан
 На сайте Республики Башкортостан 

 

Категория:Башҡортостан райондары
Категория:Йәрмәкәй районы