Диваев Әбүбәкер Әхмәтйән улы
{{Яҙыусы
| Исеме              = Әбүбәкер Әхмәтйән улы Диваев
| Төп исеме   = 
| Рәсеме      = Әбүбәкер Әхмәтйән улы Диваев.jpg 
| Ҡултамғаһы          = 
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Тыуыу датаһы    = 6.12.1855
| Тыуған урыны   ={{ТУ|Ырымбур}} ҡалаһы, {{ТУ|Ырымбур губернаһы}} (йәки [[Өфө губернаһы]] [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]]нең [[Туҡай (Ауырғазы районы)|Туҡай]] ауылы)
| Вафат булыу датаһы = 5.2.1933
| Вафат булған урыны  =[[Ташкент]] ҡалаһы,<br>
Үзбәк ССР-ы
| Поданлығы = Рәсәй империяһы
| Гражданлығы = СССР
| Эшмәкәрлек төрө =  Этнограф, педагог
|Премиялары = 
|  Наградалары = 
{{{!}} style="background: transparent"
{{!}} {{Орден Святой Анны 2 степени}} {{!!}} {{Орден Святой Анны 3 степени}} {{!!}} {{Орден Святого Станислава 3 степени}} 
{{!}}}
| Викикитапхана =
}}
{{фамилиялаш|Диваев}}
'''Диваев Әбүбәкер Әхмәтйән улы ''' ([[6 декабрь]] [[1855 йыл]] — [[5 февраль]] [[1933 йыл]]) — [[башҡорт]] этнографы, төркиәтсе. Коллегия теркәүсеһе (1881). [[Урта Азия]] тормошон һәм [[Ҡаҙағстан]] [[төрки халыҡтар]]ының фольклорын, этнографияһын, телен, тарихын өйрәнеүгә арнаған атаҡлы ғалим һәм мәғрифәтсе, башҡорттарҙан тәүге профессорҙарҙың береһе.

== Биография ==
Әбүбәкер Әхмәтйән улы Диваев 1855 йылдың 6 декабрендә [[Ырымбур губернаһы]] [[Ырымбур]] ҡалаһында<ref name="БЭ2013">{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/3365-divaev-b-b-ker-khm-tj-n-uly|автор=[[Шәкүров Рәшит Закир улы|Шәкүров Р. З.]]}}</ref> (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — [[Өфө губернаһы]] [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]]нең [[Туҡай (Ауырғазы районы)|Туҡай]] ауылында<ref name="Вәлиди Ә.">{{статья|автор= [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Вәлиди Ә.]]|заглавие = Өфөбөҙҙән сыҡҡан бер ғалимдың хеҙмәтенә 25 йыл тулыу мөнәсәбәте менән|ссылка = http://www.vatandash.ru/pics/pdf/608.pdf|язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип = |год = 2005|том = |номер = 12|страницы= 109|doi = |issn= 1683-3554}}</ref>) затлы [[башҡорт]] дворяны ''Әхмәтйән Шаһиморат улы Диваев'' ғаиләһендә донъяға килгән{{sfn|Рәшит Шәкүр|2005|c.=}}<ref name="Вәлиди Ә." />. Диваевтар нәҫеленән. Милләте буйынса [[Башҡорттар|башҡорт]]{{sfn|Смирнова Н. С.|1964|c.=}}.

1876 йылда Ырымбурҙағы [[Неплюев кадет корпусы]]ның Азия бүлексәһен тамамлағас, [[Ташкент]]та хәрби хеҙмәт үтәй башлай. Артабан Төркөстан крайының өйәҙ идаралыҡтарында хеҙмәт итә.

1881 йылдан алып Ташкент ҡалаһында Һырдаръя өлкә хәрби губернаторы эргәһендә тәржемәсе булып эшләй. 1906 йылда штаб-ротмистр званиеһында отставкаға китә.

Революцияларҙан һуң, Ташкент ҡалаһында Төркөстан халыҡ университетын һәм Төркөстан көнсығыш институтын асыу тураһында инициатива күтәрә, 1918—1925 йылдарҙа шунда уҡыта. Шул уҡ ваҡытта 1919 йылдан алып Төркөстан халыҡ музейының этнография һәм археология бүлектәре мөдире булып эшләй, ә 1921—1923 йылдарҙа Ҡырғыҙстан ғилми комиссияһы һәм Төркөстандың төп халҡының көнкүрешен өйрәнеү буйынса комиссия экспедицияларын етәкләй<ref name="БЭ2013"/>.
<!--
1923 йылдың 22 мартында Ташкент ҡалаһында атаҡлы фольклорсы һәм этнограф, профессор Әбүбәкер Диваевтың; ғилми эшмәкәрлегенә ҡырҡ йыл тулыу айҡанлы ҙур юбилей кисәһе үткәрелә. Юбилей тантанаһында [[Урта Азия]] республикалары һәм [[Ҡаҙағстан]]дың хөкүмәт етәкселәре, ғилми ойошмалар, юғары уҡыу йорттары, киң ҡатлам йәмәғәтселек вәкилдәре ҡатнаша. Юбиляр исеменә [[Мәскәү]]ҙән, [[Петроград]]тан, [[Өфө]]нән, [[Ҡаҙан]]дан, Семипалатинскиҙан һәм бүтән тарафтарҙан ҡотлау телеграммалары килә. Тантанала ҡатнашыусылар Ә. Ә. Диваевты төрки донъяһының бөйөк ғалимы һәм педагогы, абруйлы йәмәғәт эшмәкәре булараҡ баһалайҙар һәм тәбрикләйҙәр. Өфөнән [[Башҡортостан Үҙәк башҡарма комитеты]] ебәргән телеграммала иһә башҡорттарҙың шундай арҙаҡлы улы булыуы менән ғорурланыу хаҡында хәбәр итәләр.
 -->
Әбүбәкер Әхмәтйән улы Диваев [[1933 йыл]]дың 5 февралендә Ташкент ҡалаһында 78 йәшендә вафат була<ref name="БЭ2013"/>.

== Ғилми эшмәкәрлеге ==
Урта Азияла һәм [[Ҡаҙағстан]]да хәрби бурысын үтәгән осорҙа уҡ [[ҡаҙаҡтар]]ҙың, [[ҡарағалпаҡтар]]ҙың, [[ҡырғыҙҙар]]ҙың, [[үзбәктәр]]ҙең фольклорын һәм этнографияһын өйрәнә, археология, эпиграфика, иҫке яҙма ҡомартҡылары менән ҡыҙыҡһына. Материалдарын йыйып һәм өйрәнеп, рус теленә тәржемә итеп баҫтырып сығара<ref name="БЭ2013"/>. Хеҙмәттәре Ташкент, [[Мәскәү]], [[Санкт-Петербург]], [[Ырымбур]], [[Ҡазан]], Верный ҡалаларының төрлө баҫмаларында сыға{{sfn|Рәшит Шәкүр|2005|c.=}}.

1894 йылда Төркөстан ҡалаһындағы изге Әхмәт Йәсәүи мавзолейының яҙмаларын күсереп алыу эшен ойоштора, [[Сырдаръя|Һырдаръя]] яры буйында [[Ҡорҡот-ата]] ҡәберлеген тикшерә{{sfn|Рәшит Шәкүр|2005|c.=}}. Төркиәтселәр В. В. Бартольд һәм Н. Ф. Катанов менән хат алышҡан<ref name="БЭ2013"/>.

Ташкентта тыуған яҡты өйрәнеү музейының этнография һәм археология бүлектәренә етәкселек иткән осорҙа, уның экспонаттарын тәртипкә килтерә, ғилми тасуирламалар, материалдар йыйыу өсөн программалар төҙөй. Шулай уҡ этнографик экспедициялар ойоштороп, этнография, археология һәм фольклор буйынса материалдар йыйыуын дауам итә{{sfn|Рәшит Шәкүр|2005|c.=}}.

Диваев төрлө ғилми йәмғиәттәрҙең ағзаһы, шул иҫәптән: 1896 йылда — Төркөстан археология һөйөүселәренең тулы хоҡуҡлы ағзаһы, 1924 йылда Академик үҙәгендәге тарих йәмғиәтенең мөхбир ағзаһы итеп һайлана<ref name="БЭ2013"/><ref>{{статья|автор= Сәлихов Ә. Ғ.|заглавие = Әхмәтзәки Вәлиди менән Әбүбәкер Диваевтың мөнәсәбәте хаҡында|ссылка = http://vatandash.ru/pics/pdf/607.pdf|язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип = |год = 2005|том = |номер = 12|страницы= 105—107|doi = |issn= 1683-3554}}</ref>.

== Хеҙмәттәре ==
{{Hider|title = ''Хеҙмәттәре''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* Этнографические материалы // Сборник материалов для статистики Сыр-Дарьинской области. — 1891. — вып. I. Отд. I. — С. 68 — 106;
* Исчисление времени года по киргизскому стилю с обозначением народных примет // Туркестанские ведомости. — 1892. — № 5;
* Призыв ветра. Киргизское поверье // Туркестанские ведомости. — 1892. — № 41
* Этнографические материалы // Сборник материалов для статистики Сыр-Дарьинской области. — 1892. — вып. II. — С. 1 — 31;
* Волшебные заговоры киргизов Сыр-Дарьинской области // Астр. Л. — 1893. — № 48; Московская газета. — 1893. — № 43;
* Волшебный заговор против укуса ядовитых насекомых и пресмыкающихся // Туркестанские ведомости. — 1893. — № 7;
* Этнографические материалы. Сказки, басни, пословицы и приметы туземного населения Сыр-Дарьинской области. — Ташкент, 1893. — С. 84, 1895. — С. 160;
* Алача-хан: Киргизская сказка // Окр. — 1894. — № 46;
* Этнографические материалы // Сборник материалов для статистики Сыр-Дарьинской области. — 1894. — вып. III. — С. 1 — 84;
* Несколько слов о могиле святого Коркут-ата // Записки Восточного отделения Русского археологического общества. — 1894. — Т.VIII;
* Этнографические материалы // Сборник материалов для статистики Сыр-Дарьинской области. — 1895. — вып. IV. — С. 1 — 61;
* Несколько слов о могиле святого Хорхот-ата // ЗВОРАО. — 1896. — № 10. — С. 193
* Месяца по киргизскому стилю с обозначением народных примет // ИОАИЭ. — 1896. — Т. ХIII. — вып.4. — С. 283—286;
* Причитание // Туркестанские ведомости. — 1896. — № 83. — С.350; Ташкент, 1896. — С. 1 — 5;
* Рассказ об Алангасар-алифе // ЗВОРАО. — 1896. — Т. ХI. — С. 292—297;
* Этнографические материалы // Сборник материалов для статистики Сыр-Дарьинской области. — 1896. — вып. V. — С. 1 — 60;
* Киргизская былина о Бикет батыре. — Казань, 1897. — 72 с.;
* Древнекиргизские похоронные обычаи // ИОАИЭ. — 1897. — Т. ХIV. — вып. II. — С. 181—187;
* Киргизские афоризмы // Окр. — 1897. — № 34;
* Киргизское описание солнца, находящегося на небесах ИОАИЭ. — 1897. — Т. ХIV. — вып.3. — С. 370—377;
* Киргизский рассказ о звёздах // ИОАИЭ. — 1897. — Т. ХIV. — вып.3. — С. 366—369;
* Материалы этнографические о происхождении албасты, Джинна и Дива (народные легенды) // ИОАИЭ. — 1897. — Т. ХIV. — вып. II. — С. 226—233;
* Олян: Киргизская любовная песня // Окр. — 1897. — № 27;
* О происхождении злых духов по верованиям киргизов Сыр-Дарьинской области. Отчет о ЗАСЕДАНИИ Общества археологии, истории и этнографии при Казанском университете 31 января 1897 года // Волжский вестник. — 1897. — № 31;
* Памятники киргизского народного творчества // Уч. ЗКУ. — 1897. — ХI. — С. 1 — 72;
* Этнографические материалы // Сборник материалов для статистики Сыр-Дарьинской области. — 1897. — вып. VI. — С. 91—122;
* Киргизские причитания по покойнику, записанные в Сыр-Дарьинской области // ИОАИЭ. — 1898. — Т. ХIV. — вып.5. — С. 558—571;
* Из области киргизских верований. Баксы как лекарь и колдун: Этнографический очерк // ИОАИЭ. — 1899. — вып.3. — С. 307—344; Казань, 1899;
* Киргизские колыбельные песни // ИТРГО. — 1900. — Т.II, вып.1. — С. 111—119;
* Предание о возникновении города Ташкента // ПЗСЧТКЛА, 1899—1900. — Т.5. — С. 145—151;
* Предание о происхождении узбеков // Турк. ведомости,1900. — № 97; Ор. Лг., 1901;
* О свадебном ритуале киргизов Сырдарьинской области // Уч. ЗКУ. — 1900. — кн.4. — С. 1 — 27;
* Предание о происхождении узбеков // Ор. Лг. — 1901. — № 1;
* Предание о Хазрети-Исмаил-ата // туркестанские ведомости. — 1901. — № 20, 24, 25;
* Этнографические материалы // Сборник материалов для статистики Сыр-Дарьинской области. — 1901. — вып. IХ. — С. 1 — 65;
* Алача-хан: Киргизская сказка // Туркестанские ведомости. — 1903. — № 90;
* Как Алдар-Косе надул черта: Из киргизских побасенок // Туркестанские ведомости. — 1902. — № 10;
* Киргизские болезни и способы их лечения // Туркестанские ведомости. — 1902. — № 43,80;
* Памятники киргизского народного творчества. Алпамыс-батыр // Сборник материалов для статистики Сыр-Дарьинской области. — 1902. — вып. Х. — С. 3 — 41;
* Сказки киргизов Сыр-Дарьинской области / Пер. с кирг. // Этнографическое обозрение. — 1903. — № 1. — С. 98 — 111;
* Сказки киргизов Сыр-Дарьинской области // Этнографическое обозрение. — 1904. — № 1. — С. 91 — 114;
* Этнографические материалы // Сборник материалов для статистики Сыр-Дарьинской области. — 1904. — вып. ХI. — С. 1 — 20;
* Царь-девица и чёрный раб: Киргизская сказка // Тургайская газета. — 1904. — № 18;
* Из области казахского скотоводческого хозяйства // Тургайская газета. — 1905. −30 янв.(№ 5);
* Игры киргизских детей // Тургайская газета. — 1905. — 13 нояб.; Туркестанские ведомости. — 1905. — № 152;
* Киргизские пословицы // Туркестанские ведомости. — 1905. — № 113. — С. 695;
* Мавзолей Кок-Кесене. Историко-археологическая заметка // ПЗЧТКЛА. — 1905. — Т. Х. — С. 40 — 42;
* Этнографические материалы // Сборник материалов для статистики Сыр-Дарьинской области. — 1905. — вып. ХII. — С. 1-32;
* Семь сказок киргизов Сыр-Дарьинской области // Этнографическое обозрение. — 1906. — N1/2. — С. 114—127;
* Четыре века // Туркестанские ведомости. — 1906. — № 24. — С. 148;
* О народном суеверии // Этнографическое обозрение. — 1907. — № 4. — С. 123;
* Древние игры киргизской молодёжи // Туркестанские ведомости. — 1907. — № 54. — С. 346—547;
* Киргизские афоризмы // Этнографическое обозрение. — 1907. — Т3. — С. 97;
* Олян: Любовная песнь // Этнографическое обозрение. — 1907. — № 3. — С. 96 — 97;
* Этнографические материалы. Киргизские сказки о похождении трёх плешивых // Сборник материалов для статистики Сыр-Дарьинской области. — 1907. — вып. ХIII. — С. 1—3;
* Баксы // Сем. ОВ. — 1908. — № 70;
* Ит-ала-каз // Этнографическое обозрение. — 1908. — № 1—2. — С. 149—150;
* Как киргизы развлекают детей // Этнографическое обозрение. — 1908. — № 1/2. — С. 150;
* Легенда о великане Адж по прозвищу Алангсар-Алиф // Туркестанские ведомости. — 1908. — № 83;
* Киргизская легенда о ветхозаветном великане Адже // ИОАИЭ. — 1908. — Т. ХХIV, вып.5;
* Как восьмидесятилетняя старуха родила сорок ушей // Этнографическое обозрение. — 1909. — № 4. — С. 90 — 95;
* Образец казахского эпоса: [Легенда о ветхозаветном Адже] / Публ. А. Диваева // Тургайская газета. — 1909. — 5 апр.;
* О трёх мыслящих братьях. Из киргизских сказок // Туркестанские ведомости, 1909. — № 67, 71, 73, 75, 77;
* Похищенная царевна // Этнографическое обозрение. — 1909. — № 1—2. — С. 88 — 90;
* Приметы киргизов во время путешествия // Зап. РГО по отделению этнографии. Сборник в честь Г. Н. Потанина, 1909. — Т. ХХХIV. — С. 483—488;
* Заклинание и призыв ветра. Из киргизских поверий // Этнографическое обозрение. — 1910. — № 1-2. — С. 131—133;
* Киргизский заговор против укуса ядовитых насекомых и пресмыкающихся // Этнографическое обозрение. — 1910. — № 1—2. — С. 128—130;
* Сказки киргизов Сыр-Дарьинской области // Этнографическое обозрение. — 1912. — № 1/2. — С. 200—208;
* Великан Алпамыс. Из киргизских сказаний // Туркестанские ведомости. — 1916. — № 217—218;
* Киргизский сал // Туркестанские ведомости. — 1916. — № 222;
* Легкомысленная Маиз-Гуль. Из киргизских анекдотов Чимкентского уезда // Туркестанские ведомости. — 1916. — № 241;
* Шура, сын Нарик батыра // Туркестанское слово. — 1917. — № 54, 55;
* Приметы киргизов // Народный университет. — 1918. — № 50;
* Батырлар: 7 томда. — Алма-Ата, 1922.;
* Шора. — Ташкент, 1922;
* Олень и осел: Из киргизских побасенок // Труды ОИККр. — 1922. — Вып.3. — С. 127—130;
* Сорок небылиц. Из киргизских сказок Аулиэ-Атинского уезда // Труды ОИККр. — 1922. — вып.3. — С. 138;
* Шура, сын Нарик батыра // Труды ОИККр. — 1922. — вып.3. — С. 117;
* Казахские пословицы. — Ташкент, 1927. — 8 с.;
* Баксы в жизни киргиза // Известия Среднеазиатского комитета по делам музыки и охраны памятников старины, искусства и природы. — 1928;
* Казахская народная поэзия / Сост. Н. С. Смирнова, Г. М. Гумарова, М. С. Сильченко, Т. С. Сыдыков. — Алма-Ата, 1964. — 256 с.;
* Казахские народные приметы // Мадениет. — 1993. — 15 — 31 марта (№ 6). — С. 12.<ref>{{книга|автор=| заглавие= Диваев Абубакир Ахметжанович (1856–1933): Реком. список лит. на каз. и рус.яз. /ООУНБ им. С. Торайгырова; сост. Ш. Б. Шахметова, М. Ж. Исакаева| ссылка=| ответственный = | место=Павлодар| издательство =| год= 2006| том= | страниц=19| страницы=| isbn =}}</ref>
}}

== Бүләктәре ==
Әбүбәкер Диваев 2-се һәм 3-сө дәрәжә Изге Анна, Изге Станислав, Фарсы арыҫланы һәм ҡояшы, Бохара Алтын йондоҙо ордендары һәм башҡа наградалар менән бүләкләнгән{{sfn|Рәшит Шәкүр|2005|c.=}}.

== Хәтер ==
* [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]] ҡарарына ярашлы, 2005 йылдың декабрендә Әбүбәкер Әхмәтйән улы Диваевтың тыуына 150 йыл тулыу айҡанлы байрам саралары уҙғарыу ҡаралған<ref>{{cite web|url=http://www.agidel.ru/?param1=4342&tab=7|title=''Салихов А. Г.'' Он знает дух и душу нашего народа|date=2005-12-07|publisher=[[Республика Башкортостан (гәзит)|«Республика Башкортостан»]]|accessdate=2015-07-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150118193114/http://www.agidel.ru/?param1=4342&tab=7 |date=2015-01-18 }}</ref>.
* [[Ҡаҙағстан]]дың [[Алматы]], [[Астана]], Шымкент һ. б. ҡалаларының урамдарына уның исеме бирелгән.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Байтанаев Б. А.'' А. А. Диваев. Очерк жизни и деятельности. — Шымкент; Алматы, 2004. — 260 с.
* Башҡорт әҙәбиәте тарихы, 6 томда. 2-се том. — Өфө, 1990. — 128, 134, 179, 513-сө биттәр.
* ''Валиханов Г. Н.'' Этнография казахского народа в трудах А. А. Диваева // Советская этнография. — М., 1958. № 5.
* Диваев Абубакир Ахмеджанович // Большая советская энциклопедия, том 14. — М., 1952. — С. 314.
* ''Зарифов X. Т.'' Неутомимый ученый и просветитель А. А. Диваев // ИАН Каз. ССР. № 55. Серия литературная. Вып. 6. — Алма-Ата, 1948. — С. 74—77.
* ''Исабаева А. С.'' [http://avtoreferats.com/article/view/id/13572 Педагогические взгляды А. А. Диваева.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305014910/http://avtoreferats.com/article/view/id/13572 |date=2016-03-05 }} Автореф. дис… канд. пед. наук. — Караганды, 2009.
* ''Лунин Б. В.'' А. А. Диваев как археолог-краевед // ИАН УзССР, Серия обществ. наук. — Ташкент, 1957. № 1. 73—77-се биттәр.
* ''Смирнова Н. С.'' Абубакир Диваев — фольклорист //Вестн. АН Каз. ССР. — 1957, № 1.
* {{книга|автор= Смирнова Н. С.| заглавие= Диваев Абубакир Ахмеджанович // Краткая литературная энциклопедия| ссылка= http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke2/ke2-6722.htm| ответственный = | место= М.| издательство= | год= 1964| том= 2| страниц=| страницы= 672—673| isbn =| ref=Смирнова Н. С.}}
* {{статья|автор= [[Сөләймәнов Әхмәт Мөхәмәтвәли улы|Сөләймәнов Ә. М.]]|заглавие= Әбүбәкер Диваевтың ғилми-ижади мираҫы һәм башҡорт фольклористикаһының актуаль проблемалары|ссылка= |язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип = |год= 2006|том = |номер= 8|страницы= 138—156|doi= |issn= 1683-3554}}
* {{книга|автор= [[Рәшит Шәкүр]].| заглавие= Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫмаһы| ссылка= http://www.studfiles.ru/preview/3913724/page:9/| ответственный = | место= Өфө| издательство= Китап| год= 2005| том= | страниц= 376| страницы= | isbn = 5-295-02098-3| ref=Рәшит Шәкүр}}
* {{статья|автор= [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ. Б.]]|заглавие= Әбүбәкер Диваев мырҙа|ссылка= |язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип = |год= 1996|том = |номер= 3|страницы= |doi= |issn= 1683-3554}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|84760}}{{V|05|12|2022}} 
* {{статья|автор= [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Вәлиди Ә.]]|заглавие = Өфөбөҙҙән сыҡҡан бер ғалимдың хеҙмәтенә 25 йыл тулыу мөнәсәбәте менән|ссылка = http://www.vatandash.ru/pics/pdf/608.pdf|язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип = |год = 2005|том = |номер = 12|страницы= 108—114|doi = |issn= 1683-3554}}
* {{cite web|author=Романов В. |url=http://www.bashinform.ru/news/792873-on-sokhranil-dukhovnoe-bogatstvo-mnogikh-narodov-k-160-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-abubakira-divaeva/|title=Он сохранил духовное богатство многих народов (К 160-летию со дня рождения Абубакира Диваева)|date=2015-12-06|publisher=[[Башинформ|«Башинформ»]]|accessdate=2015-12-06}}

{{Яҡшы мәҡәлә|Этнография}}

[[Категория:Төркиәтселәр]]
[[Категория:Башҡорт фольклорсылары]]
[[Категория:Диваевтар]]
[[Категория:Башҡортостан этнографтары]]
[[Категория:Ырымбур Неплюев кадет корпусын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡорт мәғрифәтселәре]]
[[Категория:Ҡаҙағстан этнографтары]]
Диваев Әбүбәкер Әхмәтйән улы  (6 декабрь 1855 йыл — 5 февраль 1933 йыл) — башҡорт этнографы, төркиәтсе. Коллегия теркәүсеһе (1881). Урта Азия тормошон һәм Ҡаҙағстан төрки халыҡтарының фольклорын, этнографияһын, телен, тарихын өйрәнеүгә арнаған атаҡлы ғалим һәм мәғрифәтсе, башҡорттарҙан тәүге профессорҙарҙың береһе.

 Биография 
Әбүбәкер Әхмәтйән улы Диваев 1855 йылдың 6 декабрендә Ырымбур губернаһы Ырымбур ҡалаһында (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙенең Туҡай ауылында) затлы башҡорт дворяны Әхмәтйән Шаһиморат улы Диваев ғаиләһендә донъяға килгән. Диваевтар нәҫеленән. Милләте буйынса башҡорт.

1876 йылда Ырымбурҙағы Неплюев кадет корпусының Азия бүлексәһен тамамлағас, Ташкентта хәрби хеҙмәт үтәй башлай. Артабан Төркөстан крайының өйәҙ идаралыҡтарында хеҙмәт итә.

1881 йылдан алып Ташкент ҡалаһында Һырдаръя өлкә хәрби губернаторы эргәһендә тәржемәсе булып эшләй. 1906 йылда штаб-ротмистр званиеһында отставкаға китә.

Революцияларҙан һуң, Ташкент ҡалаһында Төркөстан халыҡ университетын һәм Төркөстан көнсығыш институтын асыу тураһында инициатива күтәрә, 1918—1925 йылдарҙа шунда уҡыта. Шул уҡ ваҡытта 1919 йылдан алып Төркөстан халыҡ музейының этнография һәм археология бүлектәре мөдире булып эшләй, ә 1921—1923 йылдарҙа Ҡырғыҙстан ғилми комиссияһы һәм Төркөстандың төп халҡының көнкүрешен өйрәнеү буйынса комиссия экспедицияларын етәкләй.

Әбүбәкер Әхмәтйән улы Диваев 1933 йылдың 5 февралендә Ташкент ҡалаһында 78 йәшендә вафат була.

 Ғилми эшмәкәрлеге 
Урта Азияла һәм Ҡаҙағстанда хәрби бурысын үтәгән осорҙа уҡ ҡаҙаҡтарҙың, ҡарағалпаҡтарҙың, ҡырғыҙҙарҙың, үзбәктәрҙең фольклорын һәм этнографияһын өйрәнә, археология, эпиграфика, иҫке яҙма ҡомартҡылары менән ҡыҙыҡһына. Материалдарын йыйып һәм өйрәнеп, рус теленә тәржемә итеп баҫтырып сығара. Хеҙмәттәре Ташкент, Мәскәү, Санкт-Петербург, Ырымбур, Ҡазан, Верный ҡалаларының төрлө баҫмаларында сыға.

1894 йылда Төркөстан ҡалаһындағы изге Әхмәт Йәсәүи мавзолейының яҙмаларын күсереп алыу эшен ойоштора, Һырдаръя яры буйында Ҡорҡот-ата ҡәберлеген тикшерә. Төркиәтселәр В. В. Бартольд һәм Н. Ф. Катанов менән хат алышҡан.

Ташкентта тыуған яҡты өйрәнеү музейының этнография һәм археология бүлектәренә етәкселек иткән осорҙа, уның экспонаттарын тәртипкә килтерә, ғилми тасуирламалар, материалдар йыйыу өсөн программалар төҙөй. Шулай уҡ этнографик экспедициялар ойоштороп, этнография, археология һәм фольклор буйынса материалдар йыйыуын дауам итә.

Диваев төрлө ғилми йәмғиәттәрҙең ағзаһы, шул иҫәптән: 1896 йылда — Төркөстан археология һөйөүселәренең тулы хоҡуҡлы ағзаһы, 1924 йылда Академик үҙәгендәге тарих йәмғиәтенең мөхбир ағзаһы итеп һайлана.

 Хеҙмәттәре 

 Бүләктәре 
Әбүбәкер Диваев 2-се һәм 3-сө дәрәжә Изге Анна, Изге Станислав, Фарсы арыҫланы һәм ҡояшы, Бохара Алтын йондоҙо ордендары һәм башҡа наградалар менән бүләкләнгән.

 Хәтер 
 Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ҡарарына ярашлы, 2005 йылдың декабрендә Әбүбәкер Әхмәтйән улы Диваевтың тыуына 150 йыл тулыу айҡанлы байрам саралары уҙғарыу ҡаралған .
 Ҡаҙағстандың Алматы, Астана, Шымкент һ. б. ҡалаларының урамдарына уның исеме бирелгән.

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Байтанаев Б. А. А. А. Диваев. Очерк жизни и деятельности. — Шымкент; Алматы, 2004. — 260 с.
 Башҡорт әҙәбиәте тарихы, 6 томда. 2-се том. — Өфө, 1990. — 128, 134, 179, 513-сө биттәр.
 Валиханов Г. Н. Этнография казахского народа в трудах А. А. Диваева // Советская этнография. — М., 1958. № 5.
 Диваев Абубакир Ахмеджанович // Большая советская энциклопедия, том 14. — М., 1952. — С. 314.
 Зарифов X. Т. Неутомимый ученый и просветитель А. А. Диваев // ИАН Каз. ССР. № 55. Серия литературная. Вып. 6. — Алма-Ата, 1948. — С. 74—77.
 Исабаева А. С. Педагогические взгляды А. А. Диваева.  Автореф. дис… канд. пед. наук. — Караганды, 2009.
 Лунин Б. В. А. А. Диваев как археолог-краевед // ИАН УзССР, Серия обществ. наук. — Ташкент, 1957. № 1. 73—77-се биттәр.
 Смирнова Н. С. Абубакир Диваев — фольклорист //Вестн. АН Каз. ССР. — 1957, № 1.
 
 
 
 

 Һылтанмалар 
  
 
 

Категория:Төркиәтселәр
Категория:Башҡорт фольклорсылары
Категория:Диваевтар
Категория:Башҡортостан этнографтары
Категория:Ырымбур Неплюев кадет корпусын тамамлаусылар
Категория:Башҡорт мәғрифәтселәре
Категория:Ҡаҙағстан этнографтары