Өфө
{{Башҡа мәғәнәләре|Өфө (мәғәнәләр)}}
{{Ук}}
'''Өфө''' ({{Audio-IPA|Ba-Өфө.ogg|[ʏ̞ˈfʏ̞]}}, {{lang-ru|Уфа}}) — [[Башҡортостан]]дың баш ҡалаһы. [[Ҡариҙел (йылға)|Ҡариҙел]] һәм [[Дим (йылға)|Дим]] йылғаларының [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғаһына ҡушылған ерендә урынлашҡан.

1865—1919 йылдарҙа [[Өфө губернаһы]] үҙәге; 1922—1990 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның, 1990 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның баш ҡалаһы, 1930 йылдан бер үк ваҡытта [[Өфө районы]]ның да үҙәге (составына инмәй). 2006 йылдан административ реформа буйынса башҡа бер нисә тораҡ пункт менән бергә [[Өфө ҡалаһы ҡала округы]] составына инә. Хеҙмәт ҡаһарманлығы һәм дан ҡалаһы<ref>[https://www.xn--80afbchs1baeof.xn--p1ai/goroda-trudobovoj-doblesti-i-slavy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220327003350/https://www.xn--80afbchs1baeof.xn--p1ai/goroda-trudobovoj-doblesti-i-slavy|date=2022-03-27}}</ref>.

Рәсәйҙең эре мәҙәни, фән һәм иҡтисад үҙәге. Халыҡ һаны буйынса [[Европа]]ла 31-се урында тора<ref>[http://geo.koltyrin.ru/city_stat_europe.php GEO. Европаныӊ иӊ ҙур ҡалалары<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>.
[[Файл:Ufa.ogg|thumb|250px|Өфө йыры.]]

== Географияһы ==
Өфө ҡалаһы [[Ағиҙел йылғаһы]]ның һул яғында, [[Ҡариҙел (йылға)|Ҡариҙел]] һәм [[Дим (йылға)|Дим]] йылғаларының [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғаһына ҡушылған ерендә урынлашҡан. Көнбайыштан көнсығышҡа оҙонлоғо — 28, ә төньяҡтан көньяҡҡа — 53 километр.<ref>http://www.ufacity.info/ufa/passport.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170710205033/http://www.ufacity.info/ufa/passport.php |date=2017-07-10 }}</ref>

{|class=toccolours style="text-align:center; font-size:smaller;" align="center"
!colspan=10|Өфөнән эре ҡалалар тиклем йыраҡлығы (автоюлдар буйынса)<ref name="trans">{{cite web
|url=http://www.ati.su/Trace/
|title=Расчет расстояний между городами
|publisher=АвтоТрансИнфо
|author=
|date=
|accessdate=2009-08-13}}</ref>
|-
|||||||[[Ижевск]] ~ 394 км<br>[[Киров (Киров өлкәһе)|Киров]] ~ 777 км||[[Пермь]] ~ 522 км<br>[[Сыктывкар]] ~ 1204 км||[[Екатеринбург]] ~ 547 км<br>[[Төмән]] ~ 808 км||||
|-
|||||||[[Һамар]] ~ 463 км<br>[[Мәскәү]] ~ 1355 км|||[[Рәсем:Compass Rose Russian North.svg|200px|center|Роза ветров]]||[[Силәбе]] ~ 417 км<br>[[Омск]] ~ 1353 км||||||
|-
|||||||[[Һарытау]] ~ 918 км<br>[[Волгоград]] ~ 1311 км||[[Ырымбур]] ~ 374 км<br>{{Ҡаҙағстан}} [[Аҡтүбә (Ҡаҙағстан)|Аҡтүбә]] ~ 627 км||{{Ҡаҙағстан}} [[Ҡостанай]] ~ 732 км<br>{{Ҡаҙағстан}} [[Астана]] ~ 1423 км||||||
|-
!colspan=10|
|}

=== Климаты ===
{{Климат города
|Город_род= Өфөнөн
|Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/28722.htm Погода и климат]
| Янв_ср=-12.4             | Янв_ср_осад=48
| Фев_ср=-11.8             | Фев_ср_осад=39
| Мар_ср=-5.1              | Мар_ср_осад=32
| Апр_ср=5.2               | Апр_ср_осад=33
| Май_ср=13.2              | Май_ср_осад=46
| Июн_ср=18.1              | Июн_ср_осад=66
| Июл_ср=19.7              | Июл_ср_осад=55
| Авг_ср=17.2              | Авг_ср_осад=58
| Сен_ср=11.3              | Сен_ср_осад=51
| Окт_ср=4.5               | Окт_ср_осад=58
| Ноя_ср=-4.2              | Ноя_ср_осад=52
| Дек_ср=-10.7             | Дек_ср_осад=51
| Год_ср=3.8               | Год_ср_осад=589
| Янв_ср_мин=-17.0         | Янв_ср_макс=-8.2
| Фев_ср_мин=-17.0         | Фев_ср_макс=-6.8
| Мар_ср_мин=-10.4         | Мар_ср_макс=0.2
| Апр_ср_мин=-0.1           | Апр_ср_макс=10.9
| Май_ср_мин=6.8           | Май_ср_макс=19.9
| Июн_ср_мин=11.8          | Июн_ср_макс=24.6
| Июл_ср_мин=13.7          | Июл_ср_макс=25.9
| Авг_ср_мин=11.6          | Авг_ср_макс=23.5
| Сен_ср_мин=6.5           | Сен_ср_макс=17.2
| Окт_ср_мин=1.1           | Окт_ср_макс=8.7
| Ноя_ср_мин=-7.5          | Ноя_ср_макс=-1.0
| Дек_ср_мин=-15.0         | Дек_ср_макс=-6.9
| Год_ср_мин=-1.3          | Год_ср_макс=9.0
| Янв_а_мин=-48.5          | Янв_а_макс=5.8
| Фев_а_мин=-43.5          | Фев_а_макс=9.2
| Мар_а_мин=-34.4          | Мар_а_макс=16.2
| Апр_а_мин=-29.7          | Апр_а_макс=30.9
| Май_а_мин=-9.7           | Май_а_макс=36.2
| Июн_а_мин=-1.2           | Июн_а_макс=38.3
| Июл_а_мин=1.4            | Июл_а_макс=38.6
| Авг_а_мин=-0.6           | Авг_а_макс=38.5
| Сен_а_мин=-6.8           | Сен_а_макс=33.4
| Окт_а_мин=-25.6          | Окт_а_макс=26.8
| Ноя_а_мин=-35.1          | Ноя_а_макс=15.4
| Дек_а_мин=-45.0          | Дек_а_макс=5.0
| Год_а_мин=-48.5          | Год_а_макс=38.6
|}}

{{Климат города
|Город_род=2001 - 2011 й. Өфө
|Источник=[http://www.weatheronline.co.uk/weather/maps/city?LANG=en&PLZ=_____&PLZN=_____&WMO=28722&CONT=euro&R=0&LEVEL=162&REGION=0005&LAND=RS&MOD=tab&ART=TEM&FMM=1&FYY=2001&LMM=12&LYY=2011&NOREGION=1 www.weatheronline.co.uk]
| Янв_ср=-13.8           | Янв_ср_осад=
| Фев_ср=-14.4           | Фев_ср_осад=
| Мар_ср=-4.4            | Мар_ср_осад=
| Апр_ср=5.5            | Апр_ср_осад=
| Май_ср=14.0           | Май_ср_осад=
| Июн_ср=18.1           | Июн_ср_осад=
| Июл_ср=19.9           | Июл_ср_осад=
| Авг_ср=18.5           | Авг_ср_осад=
| Сен_ср=12.5           | Сен_ср_осад=
| Окт_ср=5.5            | Окт_ср_осад=
| Ноя_ср=-2.7            | Ноя_ср_осад=
| Дек_ср=-10.4           | Дек_ср_осад=
| Год_ср=4.0            | Год_ср_осад=
| Янв_ср_мин=-17.9      | Янв_ср_макс=-10.2
| Фев_ср_мин=-19.8       | Фев_ср_макс=-8.8
| Мар_ср_мин=-9.3       | Мар_ср_макс=0.6
| Апр_ср_мин=0.2        | Апр_ср_макс=10.7
| Май_ср_мин=7.3        | Май_ср_макс=20.6
| Июн_ср_мин=11.8       | Июн_ср_макс=24.1
| Июл_ср_мин=13.7       | Июл_ср_макс=25.9
| Авг_ср_мин=12.0       | Авг_ср_макс=24.8
| Сен_ср_мин=7.1       | Сен_ср_макс=17.9
| Окт_ср_мин=1.2        | Окт_ср_макс=9.5
| Ноя_ср_мин=-5.5       | Ноя_ср_макс=-0.3
| Дек_ср_мин=-13.7       | Дек_ср_макс=-7.4
| Год_ср_мин=-1.1        | Год_ср_макс=9.0
| Янв_а_макс=       | Янв_а_мин=
| Фев_а_макс=       | Фев_а_мин=
| Мар_а_макс=       | Мар_а_мин=
| Апр_а_макс=       | Апр_а_мин=
| Май_а_макс=       | Май_а_мин=
| Июн_а_макс=       | Июн_а_мин=
| Июл_а_макс=       | Июл_а_мин=
| Авг_а_макс=       | Авг_а_мин=
| Сен_а_макс=       | Сен_а_мин=
| Окт_а_макс=       | Окт_а_мин=
| Ноя_а_макс=       | Ноя_а_мин=
| Дек_а_макс=       | Дек_а_мин=
| Год_а_макс=       | Год_а_мин=
|}}

== Тарихы ==
[[Файл:Ufa rail bridge.jpg|right|thumb| [[:ru:Белелюбский, Николай Аполлонович|Николай Белелюбский]] инженеры проекты буйынса Өфөлә [[Ағиҙел (йылға)|Aғиҙел]] аша металл конструкцияларҙан беренсе [[күпер]] асыу, 1888 йыл, 8 сентябрь.|380 px]]
[[Файл:Ufa Rail Bridge.1915.jpg|right|thumb|Бөйөк рус инженеры[[:ru:Белелюбский, Николай Аполлонович|Николай Белелюбский]] проекты. XX быуат башы. Күпер 109,25 метр оҙонлоғо алты пролёттан тора.|260 px]]

1574 йылдың иртә яҙында [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғаһы менән [[Ҡариҙел (йылға)|Ҡариҙел]] йылғаһы ҡушылған бейек ярымутрауҙа Өфө ҡәлғәһенә нигеҙ һалына. Ул тулыһынса хәҙерге [[Дуҫлыҡ монументы]] урынлашҡан Беренсе май майҙанына һыйған. Уның дөйөм майзаны 1,2 гектар, стенаһының оҙонлоғо 440 метр самаһы булған. Башҡорттар ҡаланы тәүҙә Торатау тип, ә имән стеналар менән уратып алынғас, Имәнҡала тип йөрөтә.

1586 йылдан башлап Өфө ҡәлғәһе ҡала тип атала башлай. Ошо уҡ йылда Өфөгә [[уҡсы]]лар отряды етәксеһе, ҡаланың беренсе воеводаһы Михаил Нагой килә. Михаил Нагой [[Иван Грозный]]ҙың ҡатыны Ҡабарҙа [[кенәз]]е Темрюктың ҡыҙы Марияның ҡустыһы була. Беренсе воеводаның исем-шәрифтәрен Михаил Ноғай тип тә аңлаталар. Мария Темрюковнаның әсәһе нуғай ҡыҙы булған. Был фамилияның сығышы шунан.

1592 йылда ҡалала 180 ир-ат, шул иҫәптән 150 уҡсы, 3 пушканан атыусы йәшәгән. Башҡортостандың күпселек өлөшө Өфө өйәҙенә индерелә, ҡалған ерҙәре Верхо-турье, [[Ҡазан (ҡала)|Ҡазан]], [[Тобольск]] һәм [[Төмән]] воеводаларына буйһондорола.

1888 йылдын 8-се сентябрендә бөйөк рус Инженеры [[:ru:Белелюбский, Николай Аполлонович|Николай Белелюбский]] проекты буйынса Өфөлә [[Ағиҙел (йылға)|Aғиҙел]] аша беренсе [[металл конструкциялар]]ҙан [[күпер]]е ([[Һамар]]-[[Златоуст]] тимер юл участкаһы) асыла.

[[2007 йыл]]да Өфө-2 ҡаласығы урынында (Воровский-Пушкин урамдары киҫешкән урында) үткәрелгән археологик ҡаҙыныу эштәре һөҙөмтәһендә V—XVI быуаттарҙа был урында ҡәлғә булыуы асыҡлана. Ҡаҙыныу урынында саман кирбесенән төҙөлгән стена, биҙәнеү әйберҙәре, һауыт-һаба табыла.

* 1574 йылда ҡәлгә булараҡ төҙөлгән
* 1586 йылдан башлап ҡала булып иҫәпләнә
* [[1708 йыл]]дан Ҡазан губернаһына ингән
* [[1728 йыл]]дан Өфө провинцияһы үҙәге
* [[1744 йыл]]дан Ырымбур губернаһына беркетелгән
* [[1781 йыл]]дан Өфө наместниклығының үҙәге
* [[1796 йыл]]дан яңынан Ырымбур губернаһы составында
* [[1802 йыл]]дан граждандар губернаторы резиденцияһы һәм губерна учреждениелары булған губерна ҡалаһы
* [[1865 йыл]]дан Өфө губернаһы үҙәге
* [[1922 йыл]]дан Башҡортостандың баш ҡалаһы

2020 йылдың ғинуарында Дәүләт-ара герой-ҡалалар союзы президиумы Икенсе донъя һуғышы тамамланыуҙың 75 йыллығы уңайынан Өфөгә «Хеҙмәт фиҙакәрлеге һәм дан ҡалаһы» тигән исем бирҙе. Был абруйлы баһаға баш ҡала өфөләрҙең фашист илбаҫарҙарына ҡаршы көрәштә күрһәткән ҡыйыулығы, хеҙмәт батырлығы, Ватан алдындағы ҙур ҡаҙаныштары өсөн лайыҡ булды<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/1406157/ Өфөгә «Хеҙмәт ҡаһарманлығы һәм Даны ҡалаһы» исеме бирелде. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2020, 27 ғинуар]{{V|28|01|2020}}</ref>.

== Административ ҡоролошо ==
[[Файл:Ufa map division.svg|thumb|300px|Өфөнөң административ ҡоролошо. Райондар: {{legend|Orange|01 Дим}} {{legend|Gray|02 Калинин}} {{legend|Red|03 Киров}} {{legend|Blue|04 Ленин}} {{legend|Yellow|05 Октябрь}} {{legend|LightBlue|06 Орджоникидзе}}{{legend|Purple|07 Совет}}]]

Өфө ете административ райондан тора:

{| class="standard"
|-style="background:#ddd;"
! №
!Исем
! Халыҡ
! [[ОКАТО]] Коды
|-
| 01 ||[[Файл:Эмблема Демского района Уфы.jpg|30 px|]] [[Дим районы|Дим]] || align="right" | 71 588 || align="center" | 80 401 365
|-
| 02 ||[[Файл:Герб Калининского района Уфы.jpg|30 px|]] [[Калинин районы (Өфө)|Калинин]] || align="right" | 201 281 || align="center" | 80 401 370
|-
| 03 ||[[Файл:Эмблема Кировского района Уфы.jpg|30 px|]] [[Киров районы (Өфө)|Киров]] || align="right" | 160 000 || align="center" | 80 401 375
|-
| 04 ||[[Файл:Эмблема Ленинского района Уфы.png|30 px|]] [[Ленин районы (Өфө)|Ленин]] || align="right" | 84 000 || align="center" | 80 401 380
|-
| 05 ||[[Файл:Эмблема Октябрьского района Уфы.jpg|30 px|]] [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь]] || align="right" | 241 238|| align="center" | 80 401 384
|-
| 06 ||[[Файл:Эмблема Орджоникидзевского района Уфы.jpg|30 px|]] [[Орджоникидзе районы (Өфө)|Орджоникидзе]] || align="right" | 168 000 || align="center" | 80 401 385
|-
| 07 ||[[Файл:Эмблема Советского района Уфы.jpg|30 px|]] [[Совет районы (Өфө)|Совет]] || align="right" | 177 000 || align="center" | 80 401 390
|-
|}

Киров һәм Октябрь райондары составында анклавтар бар.

Өфө ҡалаһының ер бүлеү һәм ҡулланыу ҡәғиәләре буйынса ҡала зоналарға буленә:

* [[Өфө үҙәге]];
* [[Иҫке Өфө]];
* [[Кузнецов Затоны]];
* [[Нижегородка]];
* [[Затон]];
* Дим промзонаһы;
* [[Дим]];
* [[Черниковка]] — [[Тимашево (Өфө)|Тимашево]] — [[Максимовка (Өфө)|Максимовка]];
* [[Фёдоровка (Өфө)|Фёдоровка]] — [[Нагаево (Өфө)|Нагаево]];
* [[Кооператив яланы]] — [[Башҡортостан сәскәләре]];
* Төньяҡ промзона;
* Лихачёв промзонаһы;
* Шакша промзона;
* [[Шакша (Өфө)|Шакша]] — [[Базилевка (Өфө)|Базилевка]];
* [[Инорс]];
* Октябрь Проспекты районы — [[Глумилино (Өфө)|Глумилино]] — [[Сипайлово]];
* Галле ҡалаһы урамы районы;
* [[Сутолока (йылға)|Сутолока]] районы.

Рәсми булмаған райондар: [[Аэропорт (Өфө)|Аэропорт]], [[Глумилино (Өфө)|Глумилино]], [[Дёма (жилой район Уфы)|Дёма]], [[Затон (Өфө)|Затон]], [[Зелёная Роща (историческая местность Уфы)|Зелёная Роща]], [[Инорс]], [[Молодёжный (микрорайон Уфы)|Молодёжный]], [[Нижегородка (жилой район Уфы)|Нижегородка]], [[Новостройка (Өфө)|Новостройка]], [[Октябрь Проспекты]], [[Сипайлово]], [[Иҫке Өфө]], [[Өфө үҙәк]], [[Черниковка]], [[Шакша (Өфө)|Шакша]].

== Мәғариф һәм фән ==

=== Юғары уҡыу йорттары ===

==== Федераль дәүләт юғары уҡыу йорттары ====
Өфөлә 8 юғары федераль дәүләт уҡыу йорто һәм уларҙың 8 филиалы бар.

===== Юғары федераль дәүләт уҡыу йорттары =====
# [[Башҡорт дәүләт университеты]]
# [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]
# [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]
# [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]
# [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]]
# [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]
# [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы]]
# [[Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығы]] янындағы Өфө юридик институты

===== Юғары федераль дәүләт уҡыу йорттарының филиалдары =====
# Урал дәүләт физик мәҙәниәте университеты<ref>[http://www.edu.ru/abitur/act.3/ds.1/isn.716/index.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305210509/http://www.edu.ru/abitur/act.3/ds.1/isn.716/index.php|date=2016-03-05}}</ref><ref>[http://www.bifk.ru/abitura/pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160127081324/http://bifk.ru/abitura/pk/|date=2016-01-27}}</ref>
# Г. В. Плеханов исемендәге Рәсәй иҡтисад университеты<ref>[http://www.edu.ru/abitur/act.3/ds.1/isn.714/index.php]</ref>
# Һамар дәүләт бәйләнеш юлдар университеты
# Урал дәүләт юридик академияһы
# Силәбе дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт академияһы
# [[Рәсәй Хөкүмәте]] янындағы Финанс Университеты

===== Башҡа юғары уҡыу йорттары =====
# Рәсәй ислам университеты
# Башҡортостан Республикаһы Президенты янындағы Башҡорт дәүләт хеҙмәте һәм идаралығы академияһы. 2015 йылдан бюджет уҡыу юҡ.

== Иҡтисады ==
Өфө сәнәғәте XIX быуатта булдырыла. XIX быуатта тире һәм күн эшкәртеү заводтары һаны 10-дан ашып китә.

1870 йылда Ағиҙел буйынса регуляр судоходствоһы асылыу, 1888—1892 йылдарҙа Һамар-Златоуст (хәҙерге Куйбышев тимер юлы өлөшө) тимер юлын төҙөү ҡаланыӊ иҡтисадын күтәрә.

1920-сы йылдарҙа Өфө сәнәғәт комбинаты сафҡа индерелә.

=== Финанc, инвестиция компаниялары һәм банктар ===
# [[Рәсәй Һаҡлыҡ Банкы]]ның Урал банкыһы Башҡортостан бүлексәһе
# [[Финам]] филиалы
# [[Система АФКһы]] — рәсәй финанс-сәнәғәт төркөмө

=== Элемтә һәм информацион технологиялар ===
# [[Мобиль ТелеСистемалар]]
# [[Ростелеком]] бүлексеһе

=== Төҙөлөш ===
* Росевродеволпмент

=== Машиналар төҙөү сәнәғәте ===
[[Файл:Su-27 UMPO (Ufa).jpg|right|thumb|300px| [[Су-27]] истребителе [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе]]нең кадрҙар бүлеге янында ]]
# [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе]]
# [[Өфө авиация производство берекмәһе]]

=== Нефть, нефть химияһы һәм химия сәнәғәте ===
# «Өфө нефть эшкәртеү заводы» ААЙ ([[Башнефть]]);
# «Новойл» (элеккке Яңы -Өфө нефть эшкәртеү заводы) ААЙ ([[Башнефть]]);
# «Өфөоргсинтез» ААЙ ([[Башнефть]]);
# «Өфөнефтехим» ААЙ ([[Башнефть]]);
# «БашНИПИнефть» ғилми-тикшеренеү һәм проектлау институты ([[Башнефть]]);
# «Башкирнефтепродукт» ААЙ ([[Башнефть]]);
# «Өфөнефть» Нефть-газ эшкәртеү идаралығы (НГДУ) ([[Башнефть]]);
# Өфө буяуҙар заводы, ААЙ-ы;
# Өфө эластомер материалдар һәм конструкциялар заводы, ААЙ-ы (УЗЭМИК);
# «Уралтранснефтепродукт» йәмғиәте, [[Транснефть]];
# «Черняев исемендәге Уралсибнефтепровод» йәмғиәте, [[Транснефть]];
# [[Газпром трансгаз Өфө]], Яуаплығы сикләнғән йәмғиәте (2008 йылға тиклем «Баштрансгаз») — [[Газпром]]дын 100 % ойошмаһы.

=== Энергетика ===
# [[Башкирэнерго]]

=== Торлаҡ-коммуналь һәм инфраструктура ойошмалары ===
'''Өфө водоканалы''' — дәүләт унитар предприятиеһы, Өфөләрҙе һыу менән тәьмин итеүсе ойошма.

Составында:

# 7 һыу алыу пункты, дөйөм ҡәүете 611 мең.м³/тәүлегенә;
# һыу әҙерләү станцияһы;
# 15 һыупровод насос станцияһы (1, 2, 3 күтәрелештәр);
# 2 һыуҙы биологик таҙартыу пункты, дөйөм ҡәүете 400 мең.м³/тәүлегенә;
# 25 {{comment|ташландыҡ һыуҙы һурҙырыу насос станцияһы|насосных станций перекачки сточных вод}};
# 2400 км һыу һәм канализация юлдары.

=== Полиграфия сәнәғәте ===
* [[Китап (нәшриәт)|Башҡортостандың Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте]] — нәфис, ғилми-популяр, педагогик, балалар өсөн, мәҙәни-ағартыу, тыуған яҡты өйрәнеү әҙәбиәтен, [[:ru:POS-материалы|POS-материалдар]] һәм һынлы сәнғәт тауарҙарын сығарыусы берләштерелгән дәүләт ойошмаһы.
* «Белая река» нәшриәте

=== Сауҙа селтәре ===
* ''Auchan Holding'' (Оша́н, Ашан)

== Транспорт ==
# [[Башавтотранс]] ДУПы.
# [[Рәсәй тимер юлдары]] Куйбышев тимер юлының Башҡортостан бүлексеһе.
# '''Өфө''' тимер юлы вокзалы — Өфө ҡалаһының алыҫ ара һәм ҡала яны бәйләнеше поездары пассажирҙарын хеҙмәтләндереүсе вокзал. 1888 йылда яңы төҙөлгән Һамар-Өфө тимер юлының Өфө станцияһы булараҡ асылған. Кинәле-Өфө-[[Златоуст]] (Куйбышев һәм Көньяҡ Урал тимер юлдары ҡарамағында, Башҡортостан Республикаһында 410 км). Дөйөм йүнәлеше — көнбайыштан көнсығышҡа. Йәрмәкәй, Бәләбәй, Әлшәй, Дәүләкән, Шишмә, Өфө, Иглин райондары аша үтә. Рәсәйҙең Европа өлөшө, Волга буйы, Урал һәм Көнбайыш Себер сәнәғәт үҙәктәрен тоташтыра. Башҡортостан Республикаһының төп транспорт магистралдәренең береһе. 1951 йылда Ағиҙел аша икенсе 6 тороҡло күпер, 1952 йылда Өфө аша 3 тороҡло күпер төҙөү тамамлана. Электрлаштырылған.

=== Өфө тимер юл вокзалынан китеүсе ҡала яны поездары ваҡыты ===

==== [[Дим районы|Дим]] станцияһы яғына ====
{| class="wikitable"
|-
!Поезд||Килеү ||ҡуҙғалыу||Хәрәкәт ||Туҡталыштар ||ҡабатланып тороу
|-
| 6431||04:48 || - ||[[Таутөмән]]-Өфө ||Бөтөн, 1646 км һәм Уӊ Ағиҙел тыш ||көн һайын
|-
| 6491||- ||05:29||Өфө — [[Ҡандра]] ||Правая белая, Дема, Ост. пункт 1606 км, Авдон, Ост.пункт 1601 км, Юматово, Санаторная, Пионерская, Ост. пункт 1589 км, Алкино, Ост. пункт 1584 км, Ост. пункт 1582 км, Тукран, Чишмы 1, Чишмы 2, Сафарово, Ост. пункт 1455 км, Ямбахта, Ост. пункт 1444 км, Благовар, Черемшан, Ост. пункт 1422 км, Гафури, Буздяк, Ост.пункт 1400 км, Ост. пункт 1396 км, Устюба, Каран-елга, Ост. пункт 1380 км || көн һайын
|-
|6211||05:36||05:37|| Шаҡша-[[Дим районы|Дим]] || Правая уфимка, Воронки, Левая белая тыш ||эш көндәре
|-
| 6433|| 05:45 ||-||[[Оло Теләк]] — Өфө ||Бөтә ||көн һайын
|-
|6215||06:24||06:25|| Шаҡша-[[Дим районы|Дим]] || Правая уфимка, Воронки, Левая белая тыш ||эш көндәре
|-
| 6851||- ||06:35||Өфө-Инйәр ||Правая белая, Дема, Дема-южный-парк, Нижегородка, Уршак, Ост. пункт 21 км, Ост. пункт 24 км, Кабаково, Ост. пункт 34 км, Ибрагимовский, Ост. пункт 42 км, Карламан, Ост. пункт 10 км, Ост. пункт 15 км, Ост. пункт 22 км, Приуралье, Ост. пункт 36 км, Ост. пункт 40 км, Ост. пункт 44 км, Ост. пункт 50 км, Ост.пункт 53 км, Равтау, Ост.пункт 60 км, Ост. пункт 71 км, Ост. пункт 73 км, Зуяково, Ост. пункт 95 км, Ост. пункт 102 км, Тюльма, Ост. пункт 115 км||көн һайын
|-
| 6435|| 06:39 ||-||[[Оло Теләк]] — Өфө ||Ост.пункт 1661 км тыш ||көн һайын
|-
| 6437||- ||07:30||Өфө-Раевка||бөтөн урында ||көн һайын
|-
| 6423 ||08:07 ||08:08||Кропачево-[[Дим районы|Дим]] ||Ост. пункт 1696 км, Ост. пункт 1661 км ||көн һайын
|-
| 6453||- ||11:14||Өфө-Раевка||Левая белая тыш||көн һайын
|-
| 6803||- ||12:08||Өфө-Стәрлетамаҡ ||бөтөн||көн һайын
|-
| 6853||- ||15:08||Өфө-Инйәр ||Правая белая, Дема, Дема-южный-парк, Нижегородка, Уршак, Ост.пункт 21 км, Ост.пункт 24 км, Кабаково, Ост.пункт 34 км, Ибрагимовский, Ост.пункт 42 км, Карламан, Ост.пункт 10 км, Ост.пункт 15 км, Ост.пункт 22 км, Приуралье, Ост.пункт 36 км, Ост.пункт 40 км, Ост.пункт 44 км, Ост.пункт 50 км, Ост.пункт 53 км, Равтау, Ост.пункт 60 км, Ост.пункт 71 км, Ост.пункт 73 км, Зуяково, Ост.пункт 95 км, Ост.пункт 102 км, Тюльма, Ост.пункт 115 км||көн һайын
|-
| 6455||- ||15:17||Өфө-Раевка||Левая белая тыш||көн һайын
|-
| 6403|| 15:23||15:24||[[Оло Теләк]]- [[Дим районы|Дим]] ||бөтөн ||көн һайын
|-
|6217||16:19||16:20|| Шаҡша-[[Дим районы|Дим]] || Правая уфимка, Воронки, Левая белая тыш ||эш көндәре
|-
|6493||-||16:31|| Өфө-Туймазы|| Правая белая, Левая белая, Дема, Юматово, Алкино, Чишмы 1, Чишмы 2, Сафарово, Ост.пункт 1455 км, Ямбахта, Ост.пункт 1444 км, Благовар, Черемшан, Ост.пункт 1422 км, Гафури, Буздяк, Ост.пункт 1400 км, Ост.пункт 1396 км, Устюба, Каран-елга, Ост.пункт 1380 км, Кандры, Бикметово, Усень, Ост.пункт 1352 км||көн һайын
|-
| 6205||- ||16:49||Өфө-Раевка||Правая белая, Дема, Ост.пункт 1606 км, Авдон, Ост.пункт 1601 км, Юматово, Санаторная, Пионерская, Ост.пункт 1589 км, Алкино, Ост.пункт 1584 км, Ост.пункт 1582 км, Тукран, Чишмы 1, Шингак-куль, Давлеканово||көн һайын
|-
|6219||17:03||17:04|| Шаҡша-[[Дим районы|Дим]] || Правая уфимка, Воронки, Левая белая тыш ||эш көндәре
|-
| 6401|| 18:02||-||[[Оло Теләк]] — Өфө ||бөтөн ||көн һайын
|-
| 6459||- ||18:30||Өфө-Раевка||бөтөн||көн һайын
|-
| 6463||- ||19:10||Өфө-Раевка||Ост.пункт 1528 км, Ост.пункт 1513 км тыш||көн һайын
|-
| 6417||19:17 ||19:18||Әшә-[[Дим районы|Дим]]||Ост.пункт 1696 км, Чуваши, Левая белаятыш||көн һайын
|}

==== [[Иглин]] станцияһы яғына ====
{| class="wikitable"
|-
!Поезд||Килеү ||Ҡуҙғалыу||Хәрәкәт ||Туҡталыштар ||Ҡабатланып тороу
|-
| 6402||03:37 || 03:38 ||[[Дим районы|Дим]]-[[Әшә]] ||Левая Белая тыш ||көн һайын
|-
| 6214||05:11 ||05:12||[[Дим районы|Дим]] — Шаҡша ||Левая белая, Воронки, Правая уфимка тыш|| эш көндәре
|-
|6464||05:23||-|| Раевка-Өфө || Тюлянь, Давлеканово, Ост.пункт 1528 км, Казангул, Ост.пункт 1546 км, Шингак-куль, Ост.пункт 1556 км, Удряк, Ост.пункт 1564 км, Ост.пункт 1568 км, Чишмы 1, Тукран, Ост.пункт 1582 км, Ост.пункт 1584 км, Алкино, Ост.пункт 1589 км, Пионерская, Санаторная, Юматово, Ост.пункт 1601 км, Авдон, Ост.пункт 1606 км, Дема, Левая белая, Правая белая|| көн һайын
|-
| 6877 || 05:49 ||-|| [[Ҡарлыман (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡарлыман]]-Өфө ||Бөтә ||көн һайын
|-
| 6404 ||-|| 06:05 || Өфө-[[Оло Теләк]] || бөтөн ||көн һайын
|-
| 6460 || 06:21 ||-||Раевка — Өфө ||бөтөн|| эш көндәре
|-
| 6206|| 07:12||-||Раевка — Өфө || Давлеканово, Шингак-куль, Чишмы 1, Тукран, Ост.пункт 1582 км, Ост.пункт 1584 км, Алкино, Ост.пункт 1589 км, Пионерская, Санаторная, Юматово, Ост.пункт 1601 км, Авдон, Ост.пункт 1606 км, Дема, Правая белая||көн һайын
|-
| 6494|| 07:34 ||-||Туймазы- Өфө || Ост.пункт 1352 км, Усень, Бикметово, Кандры, Ост.пункт 1380 км, Каран-елга, Устюба, Ост.пункт 1396 км, Ост.пункт 1400 км, Буздяк, Гафури, Ост.пункт 1422 км, Черемшан, Благовар, Ост.пункт 1444 км, Ямбахта, Ост.пункт 1455 км, Сафарово, Чишмы 2, Чишмы 1, Алкино, Юматово, Дема, Левая белая, Правая белая||көн һайын
|-
| 6456 || 10:11||-||Раевка-Өфө || Левая белая тыш||көн һайын
|-
| 6801||10:51 ||-||Стәрлетамаҡ — Өфө||бөтөн||көн һайын
|-
| 6871||11:08 ||-||Инйәр — Өфө ||бөтөн||көн һайын
|-
| 6416||- ||11:35||Өфө-[[Оло Теләк]] ||бөтөн||көн һайын
|-
| 6452|| 13:52 ||-|| Раевка — Өфө ||бөтөн||көн һайын
|-
| 6216|| 15:03||15:04|| [[Дим районы|Дим]] -Шаҡша|| Левая белая, Воронки, Правая уфимка тыш || эш көндәре
|-
| 6218 ||15:41||15:42|| [[Дим районы|Дим]] — Шаҡша|| Левая белая, Воронки, Правая уфимка тыш ||эш көндәре
|-
| 6420 ||-||15:57|| Өфө-Урман ||бөтөн||көн һайын
|-
| 6424 ||16:24 ||16:25||[[Дим районы|Дим]]- Кропачево ||бөтөн ||көн һайын
|-
|6492 ||17:51||17:52|| Ҡандра-Шаҡша|| Ост.пункт 1380 км, Каран-елга, Устюба, Ост.пункт 1396 км, Ост.пункт 1400 км, Буздяк, Гафури, Ост.пункт 1422 км, Черемшан, Благовар, Ост.пункт 1444 км, Ямбахта, Ост.пункт 1455 км, Сафарово, Чишмы 2, Чишмы 1, Тукран, Ост.пункт 1582 км, Ост.пункт 1584 км, Алкино, Ост.пункт 1589 км, Пионерская, Санаторная, Юматово, Ост.пункт 1601 км, Авдон, Ост.пункт 1606 км, Дема, Правая белая, Уфа, Воронки, Ост.пункт 1629 км, Парковая, Черниковка, Спортивная ||көн һайын
|-
| 6454 || 18:19||-||Раевка — Өфө ||бөтөн ||көн һайын
|-
| 6432 ||- ||19:26 ||Өфө-Тәүтөмән||бөтөн||көн һайын
|-
| 6873 ||19:43 ||-||Инйәр — Өфө ||Ост.пункт 115 км, Тюльма, Ост.пункт 102 км, Ост.пункт 95 км, Зуяково, Ост.пункт 73 км, Ост.пункт 71 км, Ост.пункт 60 км, Равтау, Ост.пункт 53 км, Ост.пункт 50 км, Ост.пункт 44 км, Ост.пункт 40 км, Ост.пункт 36 км, Приуралье, Ост.пункт 22 км, Ост.пункт 15 км, Ост.пункт 10 км, Карламан, Ост.пункт 42 км, Ибрагимовский, Ост.пункт 34 км, Кабаково, Ост.пункт 24 км, Ост.пункт 21 км, Уршак, Нижегородка, Дема-южный-парк, Дема, Правая белая ||көн һайын
|-
| 6468 ||19:57 ||19:58||Дәүләкән — [[Оло Теләк]]||Ост.пункт 1528 км, Ост.пункт 1533 км, Казангул, Ост.пункт 1539 км, Ост.пункт 1546 км, Шингак-куль, Ост.пункт 1556 км, Удряк, Ост.пункт 1564 км, Ост.пункт 1568 км, Чишмы 1, Тукран, Ост.пункт 1582 км, Ост.пункт 1584 км, Алкино, Ост.пункт 1589 км, Пионерская, Санаторная, Юматово, Ост.пункт 1601 км, Авдон, Ост.пункт 1606 км, Дема, Левая белая, Правая белая, Уфа, Воронки, Ост.пункт 1629 км, Парковая, Черниковка, Спортивная, Правая уфимка, Шакша, Тауш, [[Иглин]], Ост.пункт 1659 км, Ост.пункт 1661 км, Ост.пункт 1664 км, Чуваши, Чуваш-кубово, Тавтиманово, Ост.пункт 1684 км, Кудеевка, Ост.пункт 1688 км, Урман ||көн һайын
|}

== Ағиҙел аша көньяҡ күпер ==
Өфөлә беренсе күпер Ағиҙел аша көньяҡ йүнәлештә 1795 йылда ағастан төҙөлгән.

1924 йылда (плашкоут ҡулланып) яңы күпер төҙөлә.

1956 йылда Е. С. Уланов проекты буйынса 670 м оҙонлоҡтағы күпер төҙөлә.

1993 йылда 690 м оҙонлоҡтағы тағы бер күпер төҙөлә.

== Халҡы ==
{{ Население | Уфа | Оформление=standard| Столбцов=10}}
<br>
{{ Население | Уфа | д }}

({{Население | Городской округ город Уфа | г }})

{| class="standard" cellspacing=0 cellpadding=3 style="margin-left: 1em;"
|-
! rowspan=2 | Йылдар !! rowspan=2|Халыҡ һаны (кеше) !! colspan=3 | шул иҫәптән
|-
! Башҡорттар !! Урыҫтар !! Татарҙар
|-
| XVII быуат урталары || align=right | 700—800 || align=right | || align=right | || align=right |
|-
| [[1718]] || align=right | 5,600|| align=right | || align=right | || align=right |
|-
| [[1811]] || align=right | 9,200|| align=right | || align=right | || align=right |
|-
| [[1840]] || align=right | 16,500|| align=right | || align=right | || align=right |
|-
| [[1865]] || align=right | 20,100|| align=right | || align=right | || align=right |
|-
| [[1879]] || align=right | 23,200|| align=right | || align=right | || align=right |
|-
| [[1886]] || align=right | 27,000|| align=right | || align=right | || align=right |
|-
| [[1897]] || align=right | 49 300|| align=right | 3 151 || align=right | 42 062 || align=right | 2 524
|-
| [[1913]] || align=right | 100,700|| align=right | || align=right | || align=right |
|-
| [[1916]] || align=right | 112,700|| align=right | || align=right | || align=right |
|-
| [[1920]] || align=right | 92,800|| align=right | || align=right | || align=right |
|-
| [[1923]] || align=right | 85,300|| align=right | || align=right | || align=right |
|-
| [[1926]] || align=right | 98 500 || align=right | 4 632 || align=right | 74 785 || align=right | 14 331
|-
| [[1939]] || align=right | 250,000 || align=right | || align=right | || align=right |
|-
| [[1959]] || align=right | 546 900 || align=right | 30 321 || align=right | 355 192 || align=right | 115 146
|-
| [[1970]] || align=right | 770 900 || align=right | 54 368 || align=right | 475 480 || align=right | 183 326
|-
| [[1979]] || align=right | 976,858|| align=right | 92,678 || align=right | 568,504 || align=right  | 240,881
|-
| [[1989]] || align=right | 1,079,765 || align=right | 122,026 || align=right | 585,337 || align=right | 291,190
|-
| [[2002]] || align=right | 1,049,479 || align=right | 154,928 || align=right | 530,136 || align=right | 294,399
|-
| [[2010]] || align=right | 1,064,200|| align=right | 172 794 || align=right | 494 723 || align=right | 286 409
|-
| [[2013]] || align=right | 1,077,719|| align=right | || align=right | || align=right |
|-
| [[2019]]<ref name="БИ">[http://www.bashinform.ru/news/1446300-nazvana-tochnaya-chislennost-ufy-na-nachalo-2020-goda/ Названа точная численность Уфы на начало 2020 года. ИА «Башинформ», 1 мая 2020 года]{{ref-ru}}{{V|1|05|2020}}</ref> || align=right | 1,135,480  || align=right | || align=right | || align=right |
|-
| [[2020]]<ref name="БИ" /> || align=right | 1,140,273|| align=right | || align=right | || align=right |
|}

== Һәйкәлдәр ==
Өфөләге һәйкәлдәр исемлеге.
* [[«Ҡайғылы әсә» мемориалы (Өфө)]]
* [[:en: Monument to Felix Dzerzhinsky|Феликс Дзержинскийға]],
* [[:en: Monument to Alexander Matrosov|Александр Матросов —- Мөхәмәтйәнов Шәкирйән Юныс улына]],
* [[:en: Monument to Majit Gafuri|Мәжит Ғафуриға]],
* [[:en: Monument to Feodor Chaliapin|Фёдор Шаляпинға]],
* [[:en: Monument to Miftahetdin Akmulla|М. Аҡмуллаға]],
* [[:en: Monument to Zagir Ismagilov|Заһир Исмәғилевҡа]],
* [[Салауат Юлаевҡа һәйкәл (Өфө)|Салауат Юлаевҡа]]
* [[Дуҫлыҡ монументы]]

=== Октябрь революцияһы һәм граждандар һуғышы батырҙарына һәйкәл ===
''' Октябрь революцияһы һәм граждандар һуғышы батырҙарына һәйкәл''' — Өфөнөң Минһажев, 8-се март, Октябрҙең 50 йыллығы урамдары араһында  1975 йылда ҡуйылған скульптура монументы. 

Бейеклеге — 12 м, ауырлығы — 95 тонна.

Авторҙары: скульптор — Кузнецов Л. В., архитектор — Семёнов А. В., инженер-конструктор — Коткин А.

1978 йылда ошо эше өсөн Л. В. Кузнецовҡа [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] бирелде.
<gallery>
Памятник героям Октябрьской революции и гражданской войны. Вид спереди-справа..jpg
Памятник героям Октябрьской революции и гражданской войны. Вид сзади..jpg|Октябрь революцияһы һәм граждан һуғышы батырҙарға һәйкәл арттан. 
</gallery>

=== Заһир Исмәғилев һәйкәле ===
Заһир Исмәғилев һәйкәле 2008 йылда ҡуйыла. Скульпторы — [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты [[:ru: Хабибрахманов, Ханиф Мирзагитович|Хәбибрахманов, Хәниф Мирзәғит улы]]. Архитекторы — Сергей Анатольевич Голдобин, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты.
<gallery>
File:Zagir Ismagilov Monument.jpg
</gallery>

=== «Ете ҡыҙ» композицияһы ===
«Ете ҡыҙ» скульптур композицияһы 2015 йылда ҡуйыла. Скульпторы - Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты [[:ru: Хабибрахманов, Ханиф Мирзагитович|Хәбибрахманов, Хәниф Мирзәғит улы]].
<gallery>
File:Уфа, фонтан "Семь девушек".jpg 
</gallery>

== Мәсеттәр ==

=== Ләлә-тюльпан ===
<gallery>
Рәсем:Ljalja-Tjulpan.jpg| [[Ләлә-Тюльпан]] мәсете
</gallery>

=== Беренсе йәмиғ мәсете ===
[[:en:Old Mosque, Ufa|Беренсе йәмиғ мәсете йәки Иҫке мәсет]] 1830 йылда асыла.
<gallery>
Рәсем: UfaBashkirMosque.jpg
</gallery>

== Мәҙәниәт ==
* [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]]
* [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]
* [[Башҡортостан Республикаһы Рус дәүләт академия драма театры]]
* [[Башҡортостан Республикаһы Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры]]
* [[Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры]]
* [[Өфө «Нур» татар дәүләт театры]]

== Һүрәт теҙмәһе ==
<gallery>
Файл:Uralsib.JPG|Уралсиб банкыһының бинаһы. 1999 йылда төҙөлгән, бейеклеге 100 метрҙан ашыу.
File:House of Republic (Ufa).jpg|Республика Йорто.
File:Ленина 86.4.jpg|Ленин урамында йорт
File:Башҡорт дәүләт академия драма театрында.jpg|thumb|Башҡорт дәүләт академия драма театрында
File:Ватан майҙаны.jpg|thumb|Ватан майҙаны
File:Парк Якутова эсендәге күл.jpg|thumb| Якутов паркы эсендәге күл
File:Өфөләге Лимонарий.jpg|thumb|Өфөләге Лимонарий
Рәсем:Часовня святого источника (Уфа).jpg|Инорс биҫтәһендә православ ғибәҙәтханаһы
Рәсем:Памятник Шаляпину (Уфа).jpg| Фёдор Шаляпин һәйкәле
Рәсем:Uliza lenina.jpg|Ленин урамы
Рәсем:Ҡаруанһарай Өфө.jpg |Ҡаруанһарай
Рәсем:Belaja-frozen.jpg|Дим биҫтәһенә күренеш
Рәсем:Аллея_у_мед._университета_(Уфа).JPG|Медицина университеты янындағы аллея
Рәсем:Набережная реки Белой в районе Монумента Дружбы.JPG|Дуҫлыҡ монументы янында Ағиҙел яр буйы
Файл:Ufa river view.JPG|[[Салауат Юлаев (һәйкәл)|Салауат Юлаев һәйкәленән]] [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғаһына һәм Дим биҫтәһенә күренеш. Бөйөк рус Инженеры [[:ru:Белелюбский, Николай Аполлонович|Николай Белелюбский]] проекты буйынса Өфөлә [[Ағиҙел (йылға)|Aғиҙел]] аша беренсе [[металл конструкциялар]]ҙан [[күпер]], 1888 йылдын 8-се сентябрендә асылған.
Файл:OpenStreetMap Карта города Уфа.png|[[OpenStreetMap]] проектынан ҡала картаһы 
</gallery>

== Сит илдәрҙең Өфөләге консуллыҡтары ==
* [[Белоруссия]]
* [[Тажикстан]]

== Төрлө ҡалалар менән бәйләнештәре ==
* [[2017 йыл]]дың мартында Өфө менән [[Сочи]] араһында дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла. Был үҙ-ара файҙалы проекттар әҙерләүгә, иҡтисадтың өҫтөнлөклө тармаҡтарын, инвестиция һәм инновация эшмәкәрлеге өлкәһендә ике яҡлы мөнәсәбәттәрҙе үҫтереү буйынса тәжрибә алмашыуға булышлыҡ итәсәк. Шулай уҡ килешеү бәләкәй эшҡыуарлыҡ үҫешенә, мәҙәниәт һәм йәштәр сәйәсәте өлкәһендәге бәйләнештәрҙе нығытыуға һәм үҫтереүгә ярҙам итәсәк<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/975622/ Өфө менән Сочи араһында дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡул ҡуйылды. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 23 март]{{V|24|03|2017}}</ref>.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Статья|автор= Вахитов Р.|заглавие = Города башкир средневековья|ссылка = http://vatandash.ru/pics/pdf/2692.pdf|язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип = |год = 2016|том = |номер= 1|страницы= 84—105|doi= |issn = 1683-3554}}
* {{Статья|автор= Каримов С. Г., Хабибов Л. Г.|заглавие = К вопросу о происхождении названия города Уфы|ссылка = http://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-proishozhdenii-nazvaniya-goroda-ufy|язык = |издание = Вестник Башкирского университета|тип = |год = 2014|том = 19|номер= 2|страницы= 577—581|doi= |issn = 1683-3554}}
* {{Статья|автор= Хамидуллин С. И.|заглавие = К вопросу о названии средневековой Уфы|ссылка = http://vatandash.ru/pics/pdf/2566.pdf|язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип = |год = 2015|том = |номер= 6|страницы= 20—26|doi= |issn = 1683-3554}}
* {{Статья|автор= Юсупов Ю.|заглавие = Письменные источники о городах средневековой Башкирии|ссылка = http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:4mS91yG6978J:vatandash.ru/index.php%3Farticle%3D1875+&cd=7&hl=ru&ct=clnk&gl=ru|язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип = |год = 2009|том = |номер= 11|страницы= 37—40|doi= |issn = 1683-3554}}

{{Башҡорттар һаны буйынса Рәсәй тораҡ пункттары}}

== Һылтанмалар ==

* [https://бериключ.рф/luchshij-rajon-dlya-prozhivaniya-v-ufe/ Лучший район для проживания в Уфе] // март 2021
* [https://ufa-gid.ru/ Ҡала Өфө]
{{Башҡортостан темаларҙа}}
{{Башҡортостан ҡалалары}}
{{Рәсәйҙең 50 иң ҙур ҡалаһы}}

[[Категория:Миллионер ҡалалар]]
[[Категория:Хеҙмәт ҡаһарманлығы һәм дан ҡалалары]]
[[Категория:Башҡортостан ҡалалары]]
[[Категория:Рәсәй субъекттары баш ҡалалары]]
[[Категория:Өфө]]
[[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]]
[[Категория:Ағиҙел буйындағы ҡалалар]]
[[Категория:Ҡариҙел буйындағы ҡалалар]]
[[Категория:Дим буйындағы тораҡ пункттар]]
[[Категория:Хеҙмәт ҡаһарманлығы ҡалалары]]


{{ufa-stub}}
[[Категория:Башҡортостандың баш ҡалалары]]
Өфө (, ) — Башҡортостандың баш ҡалаһы. Ҡариҙел һәм Дим йылғаларының Ағиҙел йылғаһына ҡушылған ерендә урынлашҡан.

1865—1919 йылдарҙа Өфө губернаһы үҙәге; 1922—1990 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының, 1990 йылдан Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһы, 1930 йылдан бер үк ваҡытта Өфө районының да үҙәге (составына инмәй). 2006 йылдан административ реформа буйынса башҡа бер нисә тораҡ пункт менән бергә Өфө ҡалаһы ҡала округы составына инә. Хеҙмәт ҡаһарманлығы һәм дан ҡалаһы .

Рәсәйҙең эре мәҙәни, фән һәм иҡтисад үҙәге. Халыҡ һаны буйынса Европала 31-се урында тораGEO. Европаныӊ иӊ ҙур ҡалалары.
thumb|250px|Өфө йыры.

 Географияһы 
Өфө ҡалаһы Ағиҙел йылғаһының һул яғында, Ҡариҙел һәм Дим йылғаларының Ағиҙел йылғаһына ҡушылған ерендә урынлашҡан. Көнбайыштан көнсығышҡа оҙонлоғо — 28, ә төньяҡтан көньяҡҡа — 53 километр.http://www.ufacity.info/ufa/passport.php 

Өфөнән эре ҡалалар тиклем йыраҡлығы (автоюлдар буйынса)Ижевск ~ 394 кмКиров ~ 777 кмПермь ~ 522 кмСыктывкар ~ 1204 кмЕкатеринбург ~ 547 кмТөмән ~ 808 кмҺамар ~ 463 кмМәскәү ~ 1355 км200px|center|Роза ветровСиләбе ~ 417 кмОмск ~ 1353 кмҺарытау ~ 918 кмВолгоград ~ 1311 кмЫрымбур ~ 374 км Аҡтүбә ~ 627 км Ҡостанай ~ 732 км Астана ~ 1423 км

 Климаты 

 Тарихы 
right|thumb| Николай Белелюбский инженеры проекты буйынса Өфөлә Aғиҙел аша металл конструкцияларҙан беренсе күпер асыу, 1888 йыл, 8 сентябрь.|380 px
right|thumb|Бөйөк рус инженерыНиколай Белелюбский проекты. XX быуат башы. Күпер 109,25 метр оҙонлоғо алты пролёттан тора.|260 px

1574 йылдың иртә яҙында Ағиҙел йылғаһы менән Ҡариҙел йылғаһы ҡушылған бейек ярымутрауҙа Өфө ҡәлғәһенә нигеҙ һалына. Ул тулыһынса хәҙерге Дуҫлыҡ монументы урынлашҡан Беренсе май майҙанына һыйған. Уның дөйөм майзаны 1,2 гектар, стенаһының оҙонлоғо 440 метр самаһы булған. Башҡорттар ҡаланы тәүҙә Торатау тип, ә имән стеналар менән уратып алынғас, Имәнҡала тип йөрөтә.

1586 йылдан башлап Өфө ҡәлғәһе ҡала тип атала башлай. Ошо уҡ йылда Өфөгә уҡсылар отряды етәксеһе, ҡаланың беренсе воеводаһы Михаил Нагой килә. Михаил Нагой Иван Грозныйҙың ҡатыны Ҡабарҙа кенәзе Темрюктың ҡыҙы Марияның ҡустыһы була. Беренсе воеводаның исем-шәрифтәрен Михаил Ноғай тип тә аңлаталар. Мария Темрюковнаның әсәһе нуғай ҡыҙы булған. Был фамилияның сығышы шунан.

1592 йылда ҡалала 180 ир-ат, шул иҫәптән 150 уҡсы, 3 пушканан атыусы йәшәгән. Башҡортостандың күпселек өлөшө Өфө өйәҙенә индерелә, ҡалған ерҙәре Верхо-турье, Ҡазан, Тобольск һәм Төмән воеводаларына буйһондорола.

1888 йылдын 8-се сентябрендә бөйөк рус Инженеры Николай Белелюбский проекты буйынса Өфөлә Aғиҙел аша беренсе металл конструкцияларҙан күпере (Һамар-Златоуст тимер юл участкаһы) асыла.

2007 йылда Өфө-2 ҡаласығы урынында (Воровский-Пушкин урамдары киҫешкән урында) үткәрелгән археологик ҡаҙыныу эштәре һөҙөмтәһендә V—XVI быуаттарҙа был урында ҡәлғә булыуы асыҡлана. Ҡаҙыныу урынында саман кирбесенән төҙөлгән стена, биҙәнеү әйберҙәре, һауыт-һаба табыла.

 1574 йылда ҡәлгә булараҡ төҙөлгән
 1586 йылдан башлап ҡала булып иҫәпләнә
 1708 йылдан Ҡазан губернаһына ингән
 1728 йылдан Өфө провинцияһы үҙәге
 1744 йылдан Ырымбур губернаһына беркетелгән
 1781 йылдан Өфө наместниклығының үҙәге
 1796 йылдан яңынан Ырымбур губернаһы составында
 1802 йылдан граждандар губернаторы резиденцияһы һәм губерна учреждениелары булған губерна ҡалаһы
 1865 йылдан Өфө губернаһы үҙәге
 1922 йылдан Башҡортостандың баш ҡалаһы

2020 йылдың ғинуарында Дәүләт-ара герой-ҡалалар союзы президиумы Икенсе донъя һуғышы тамамланыуҙың 75 йыллығы уңайынан Өфөгә «Хеҙмәт фиҙакәрлеге һәм дан ҡалаһы» тигән исем бирҙе. Был абруйлы баһаға баш ҡала өфөләрҙең фашист илбаҫарҙарына ҡаршы көрәштә күрһәткән ҡыйыулығы, хеҙмәт батырлығы, Ватан алдындағы ҙур ҡаҙаныштары өсөн лайыҡ булдыӨфөгә «Хеҙмәт ҡаһарманлығы һәм Даны ҡалаһы» исеме бирелде. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2020, 27 ғинуар.

 Административ ҡоролошо 
thumb|300px|Өфөнөң административ ҡоролошо. Райондар:      

Өфө ете административ райондан тора:

 №Исем Халыҡ ОКАТО Коды 01 30 px| Дим  71 588  80 401 365 02 30 px| Калинин  201 281  80 401 370 03 30 px| Киров  160 000  80 401 375 04 30 px| Ленин  84 000  80 401 380 05 30 px| Октябрь  241 238 80 401 384 06 30 px| Орджоникидзе  168 000  80 401 385 07 30 px| Совет  177 000  80 401 390

Киров һәм Октябрь райондары составында анклавтар бар.

Өфө ҡалаһының ер бүлеү һәм ҡулланыу ҡәғиәләре буйынса ҡала зоналарға буленә:

 Өфө үҙәге;
 Иҫке Өфө;
 Кузнецов Затоны;
 Нижегородка;
 Затон;
 Дим промзонаһы;
 Дим;
 Черниковка — Тимашево — Максимовка;
 Фёдоровка — Нагаево;
 Кооператив яланы — Башҡортостан сәскәләре;
 Төньяҡ промзона;
 Лихачёв промзонаһы;
 Шакша промзона;
 Шакша — Базилевка;
 Инорс;
 Октябрь Проспекты районы — Глумилино — Сипайлово;
 Галле ҡалаһы урамы районы;
 Сутолока районы.

Рәсми булмаған райондар: Аэропорт, Глумилино, Дёма, Затон, Зелёная Роща, Инорс, Молодёжный, Нижегородка, Новостройка, Октябрь Проспекты, Сипайлово, Иҫке Өфө, Өфө үҙәк, Черниковка, Шакша.

 Мәғариф һәм фән 

 Юғары уҡыу йорттары 

 Федераль дәүләт юғары уҡыу йорттары 
Өфөлә 8 юғары федераль дәүләт уҡыу йорто һәм уларҙың 8 филиалы бар.

 Юғары федераль дәүләт уҡыу йорттары 
 Башҡорт дәүләт университеты
 Өфө дәүләт авиация техник университеты
 Башҡорт дәүләт медицина университеты
 Өфө дәүләт нефть техник университеты
 Башҡорт дәүләт аграр университеты
 М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты
 Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы
 Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығы янындағы Өфө юридик институты

 Юғары федераль дәүләт уҡыу йорттарының филиалдары 
 Урал дәүләт физик мәҙәниәте университеты  
 Г. В. Плеханов исемендәге Рәсәй иҡтисад университеты
 Һамар дәүләт бәйләнеш юлдар университеты
 Урал дәүләт юридик академияһы
 Силәбе дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт академияһы
 Рәсәй Хөкүмәте янындағы Финанс Университеты

 Башҡа юғары уҡыу йорттары 
 Рәсәй ислам университеты
 Башҡортостан Республикаһы Президенты янындағы Башҡорт дәүләт хеҙмәте һәм идаралығы академияһы. 2015 йылдан бюджет уҡыу юҡ.

 Иҡтисады 
Өфө сәнәғәте XIX быуатта булдырыла. XIX быуатта тире һәм күн эшкәртеү заводтары һаны 10-дан ашып китә.

1870 йылда Ағиҙел буйынса регуляр судоходствоһы асылыу, 1888—1892 йылдарҙа Һамар-Златоуст (хәҙерге Куйбышев тимер юлы өлөшө) тимер юлын төҙөү ҡаланыӊ иҡтисадын күтәрә.

1920-сы йылдарҙа Өфө сәнәғәт комбинаты сафҡа индерелә.

 Финанc, инвестиция компаниялары һәм банктар 
 Рәсәй Һаҡлыҡ Банкының Урал банкыһы Башҡортостан бүлексәһе
 Финам филиалы
 Система АФКһы — рәсәй финанс-сәнәғәт төркөмө

 Элемтә һәм информацион технологиялар 
 Мобиль ТелеСистемалар
 Ростелеком бүлексеһе

 Төҙөлөш 
 Росевродеволпмент

 Машиналар төҙөү сәнәғәте 
right|thumb|300px| Су-27 истребителе Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһенең кадрҙар бүлеге янында 
 Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе
 Өфө авиация производство берекмәһе

 Нефть, нефть химияһы һәм химия сәнәғәте 
 «Өфө нефть эшкәртеү заводы» ААЙ (Башнефть);
 «Новойл» (элеккке Яңы -Өфө нефть эшкәртеү заводы) ААЙ (Башнефть);
 «Өфөоргсинтез» ААЙ (Башнефть);
 «Өфөнефтехим» ААЙ (Башнефть);
 «БашНИПИнефть» ғилми-тикшеренеү һәм проектлау институты (Башнефть);
 «Башкирнефтепродукт» ААЙ (Башнефть);
 «Өфөнефть» Нефть-газ эшкәртеү идаралығы (НГДУ) (Башнефть);
 Өфө буяуҙар заводы, ААЙ-ы;
 Өфө эластомер материалдар һәм конструкциялар заводы, ААЙ-ы (УЗЭМИК);
 «Уралтранснефтепродукт» йәмғиәте, Транснефть;
 «Черняев исемендәге Уралсибнефтепровод» йәмғиәте, Транснефть;
 Газпром трансгаз Өфө, Яуаплығы сикләнғән йәмғиәте (2008 йылға тиклем «Баштрансгаз») — Газпромдын 100 % ойошмаһы.

 Энергетика 
 Башкирэнерго

 Торлаҡ-коммуналь һәм инфраструктура ойошмалары 
Өфө водоканалы — дәүләт унитар предприятиеһы, Өфөләрҙе һыу менән тәьмин итеүсе ойошма.

Составында:

 7 һыу алыу пункты, дөйөм ҡәүете 611 мең.м³/тәүлегенә;
 һыу әҙерләү станцияһы;
 15 һыупровод насос станцияһы (1, 2, 3 күтәрелештәр);
 2 һыуҙы биологик таҙартыу пункты, дөйөм ҡәүете 400 мең.м³/тәүлегенә;
 25 ;
 2400 км һыу һәм канализация юлдары.

 Полиграфия сәнәғәте 
 Башҡортостандың Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте — нәфис, ғилми-популяр, педагогик, балалар өсөн, мәҙәни-ағартыу, тыуған яҡты өйрәнеү әҙәбиәтен, POS-материалдар һәм һынлы сәнғәт тауарҙарын сығарыусы берләштерелгән дәүләт ойошмаһы.
 «Белая река» нәшриәте

 Сауҙа селтәре 
 Auchan Holding (Оша́н, Ашан)

 Транспорт 
 Башавтотранс ДУПы.
 Рәсәй тимер юлдары Куйбышев тимер юлының Башҡортостан бүлексеһе.
 Өфө тимер юлы вокзалы — Өфө ҡалаһының алыҫ ара һәм ҡала яны бәйләнеше поездары пассажирҙарын хеҙмәтләндереүсе вокзал. 1888 йылда яңы төҙөлгән Һамар-Өфө тимер юлының Өфө станцияһы булараҡ асылған. Кинәле-Өфө-Златоуст (Куйбышев һәм Көньяҡ Урал тимер юлдары ҡарамағында, Башҡортостан Республикаһында 410 км). Дөйөм йүнәлеше — көнбайыштан көнсығышҡа. Йәрмәкәй, Бәләбәй, Әлшәй, Дәүләкән, Шишмә, Өфө, Иглин райондары аша үтә. Рәсәйҙең Европа өлөшө, Волга буйы, Урал һәм Көнбайыш Себер сәнәғәт үҙәктәрен тоташтыра. Башҡортостан Республикаһының төп транспорт магистралдәренең береһе. 1951 йылда Ағиҙел аша икенсе 6 тороҡло күпер, 1952 йылда Өфө аша 3 тороҡло күпер төҙөү тамамлана. Электрлаштырылған.

 Өфө тимер юл вокзалынан китеүсе ҡала яны поездары ваҡыты 

 Дим станцияһы яғына 
ПоездКилеү ҡуҙғалыуХәрәкәт Туҡталыштар ҡабатланып тороу 643104:48  - Таутөмән-Өфө Бөтөн, 1646 км һәм Уӊ Ағиҙел тыш көн һайын 6491- 05:29Өфө — Ҡандра Правая белая, Дема, Ост. пункт 1606 км, Авдон, Ост.пункт 1601 км, Юматово, Санаторная, Пионерская, Ост. пункт 1589 км, Алкино, Ост. пункт 1584 км, Ост. пункт 1582 км, Тукран, Чишмы 1, Чишмы 2, Сафарово, Ост. пункт 1455 км, Ямбахта, Ост. пункт 1444 км, Благовар, Черемшан, Ост. пункт 1422 км, Гафури, Буздяк, Ост.пункт 1400 км, Ост. пункт 1396 км, Устюба, Каран-елга, Ост. пункт 1380 км  көн һайын621105:3605:37 Шаҡша-Дим  Правая уфимка, Воронки, Левая белая тыш эш көндәре 6433 05:45 -Оло Теләк — Өфө Бөтә көн һайын621506:2406:25 Шаҡша-Дим  Правая уфимка, Воронки, Левая белая тыш эш көндәре 6851- 06:35Өфө-Инйәр Правая белая, Дема, Дема-южный-парк, Нижегородка, Уршак, Ост. пункт 21 км, Ост. пункт 24 км, Кабаково, Ост. пункт 34 км, Ибрагимовский, Ост. пункт 42 км, Карламан, Ост. пункт 10 км, Ост. пункт 15 км, Ост. пункт 22 км, Приуралье, Ост. пункт 36 км, Ост. пункт 40 км, Ост. пункт 44 км, Ост. пункт 50 км, Ост.пункт 53 км, Равтау, Ост.пункт 60 км, Ост. пункт 71 км, Ост. пункт 73 км, Зуяково, Ост. пункт 95 км, Ост. пункт 102 км, Тюльма, Ост. пункт 115 кмкөн һайын 6435 06:39 -Оло Теләк — Өфө Ост.пункт 1661 км тыш көн һайын 6437- 07:30Өфө-Раевкабөтөн урында көн һайын 6423 08:07 08:08Кропачево-Дим Ост. пункт 1696 км, Ост. пункт 1661 км көн һайын 6453- 11:14Өфө-РаевкаЛевая белая тышкөн һайын 6803- 12:08Өфө-Стәрлетамаҡ бөтөнкөн һайын 6853- 15:08Өфө-Инйәр Правая белая, Дема, Дема-южный-парк, Нижегородка, Уршак, Ост.пункт 21 км, Ост.пункт 24 км, Кабаково, Ост.пункт 34 км, Ибрагимовский, Ост.пункт 42 км, Карламан, Ост.пункт 10 км, Ост.пункт 15 км, Ост.пункт 22 км, Приуралье, Ост.пункт 36 км, Ост.пункт 40 км, Ост.пункт 44 км, Ост.пункт 50 км, Ост.пункт 53 км, Равтау, Ост.пункт 60 км, Ост.пункт 71 км, Ост.пункт 73 км, Зуяково, Ост.пункт 95 км, Ост.пункт 102 км, Тюльма, Ост.пункт 115 кмкөн һайын 6455- 15:17Өфө-РаевкаЛевая белая тышкөн һайын 6403 15:2315:24Оло Теләк- Дим бөтөн көн һайын621716:1916:20 Шаҡша-Дим  Правая уфимка, Воронки, Левая белая тыш эш көндәре6493-16:31 Өфө-Туймазы Правая белая, Левая белая, Дема, Юматово, Алкино, Чишмы 1, Чишмы 2, Сафарово, Ост.пункт 1455 км, Ямбахта, Ост.пункт 1444 км, Благовар, Черемшан, Ост.пункт 1422 км, Гафури, Буздяк, Ост.пункт 1400 км, Ост.пункт 1396 км, Устюба, Каран-елга, Ост.пункт 1380 км, Кандры, Бикметово, Усень, Ост.пункт 1352 кмкөн һайын 6205- 16:49Өфө-РаевкаПравая белая, Дема, Ост.пункт 1606 км, Авдон, Ост.пункт 1601 км, Юматово, Санаторная, Пионерская, Ост.пункт 1589 км, Алкино, Ост.пункт 1584 км, Ост.пункт 1582 км, Тукран, Чишмы 1, Шингак-куль, Давлекановокөн һайын621917:0317:04 Шаҡша-Дим  Правая уфимка, Воронки, Левая белая тыш эш көндәре 6401 18:02-Оло Теләк — Өфө бөтөн көн һайын 6459- 18:30Өфө-Раевкабөтөнкөн һайын 6463- 19:10Өфө-РаевкаОст.пункт 1528 км, Ост.пункт 1513 км тышкөн һайын 641719:17 19:18Әшә-ДимОст.пункт 1696 км, Чуваши, Левая белаятышкөн һайын

 Иглин станцияһы яғына 
ПоездКилеү ҠуҙғалыуХәрәкәт Туҡталыштар Ҡабатланып тороу 640203:37  03:38 Дим-Әшә Левая Белая тыш көн һайын 621405:11 05:12Дим — Шаҡша Левая белая, Воронки, Правая уфимка тыш эш көндәре646405:23- Раевка-Өфө  Тюлянь, Давлеканово, Ост.пункт 1528 км, Казангул, Ост.пункт 1546 км, Шингак-куль, Ост.пункт 1556 км, Удряк, Ост.пункт 1564 км, Ост.пункт 1568 км, Чишмы 1, Тукран, Ост.пункт 1582 км, Ост.пункт 1584 км, Алкино, Ост.пункт 1589 км, Пионерская, Санаторная, Юматово, Ост.пункт 1601 км, Авдон, Ост.пункт 1606 км, Дема, Левая белая, Правая белая көн һайын 6877  05:49 - Ҡарлыман-Өфө Бөтә көн һайын 6404 - 06:05  Өфө-Оло Теләк  бөтөн көн һайын 6460  06:21 -Раевка — Өфө бөтөн эш көндәре 6206 07:12-Раевка — Өфө  Давлеканово, Шингак-куль, Чишмы 1, Тукран, Ост.пункт 1582 км, Ост.пункт 1584 км, Алкино, Ост.пункт 1589 км, Пионерская, Санаторная, Юматово, Ост.пункт 1601 км, Авдон, Ост.пункт 1606 км, Дема, Правая белаякөн һайын 6494 07:34 -Туймазы- Өфө  Ост.пункт 1352 км, Усень, Бикметово, Кандры, Ост.пункт 1380 км, Каран-елга, Устюба, Ост.пункт 1396 км, Ост.пункт 1400 км, Буздяк, Гафури, Ост.пункт 1422 км, Черемшан, Благовар, Ост.пункт 1444 км, Ямбахта, Ост.пункт 1455 км, Сафарово, Чишмы 2, Чишмы 1, Алкино, Юматово, Дема, Левая белая, Правая белаякөн һайын 6456  10:11-Раевка-Өфө  Левая белая тышкөн һайын 680110:51 -Стәрлетамаҡ — Өфөбөтөнкөн һайын 687111:08 -Инйәр — Өфө бөтөнкөн һайын 6416- 11:35Өфө-Оло Теләк бөтөнкөн һайын 6452 13:52 - Раевка — Өфө бөтөнкөн һайын 6216 15:0315:04 Дим -Шаҡша Левая белая, Воронки, Правая уфимка тыш  эш көндәре 6218 15:4115:42 Дим — Шаҡша Левая белая, Воронки, Правая уфимка тыш эш көндәре 6420 -15:57 Өфө-Урман бөтөнкөн һайын 6424 16:24 16:25Дим- Кропачево бөтөн көн һайын6492 17:5117:52 Ҡандра-Шаҡша Ост.пункт 1380 км, Каран-елга, Устюба, Ост.пункт 1396 км, Ост.пункт 1400 км, Буздяк, Гафури, Ост.пункт 1422 км, Черемшан, Благовар, Ост.пункт 1444 км, Ямбахта, Ост.пункт 1455 км, Сафарово, Чишмы 2, Чишмы 1, Тукран, Ост.пункт 1582 км, Ост.пункт 1584 км, Алкино, Ост.пункт 1589 км, Пионерская, Санаторная, Юматово, Ост.пункт 1601 км, Авдон, Ост.пункт 1606 км, Дема, Правая белая, Уфа, Воронки, Ост.пункт 1629 км, Парковая, Черниковка, Спортивная көн һайын 6454  18:19-Раевка — Өфө бөтөн көн һайын 6432 - 19:26 Өфө-Тәүтөмәнбөтөнкөн һайын 6873 19:43 -Инйәр — Өфө Ост.пункт 115 км, Тюльма, Ост.пункт 102 км, Ост.пункт 95 км, Зуяково, Ост.пункт 73 км, Ост.пункт 71 км, Ост.пункт 60 км, Равтау, Ост.пункт 53 км, Ост.пункт 50 км, Ост.пункт 44 км, Ост.пункт 40 км, Ост.пункт 36 км, Приуралье, Ост.пункт 22 км, Ост.пункт 15 км, Ост.пункт 10 км, Карламан, Ост.пункт 42 км, Ибрагимовский, Ост.пункт 34 км, Кабаково, Ост.пункт 24 км, Ост.пункт 21 км, Уршак, Нижегородка, Дема-южный-парк, Дема, Правая белая көн һайын 6468 19:57 19:58Дәүләкән — Оло ТеләкОст.пункт 1528 км, Ост.пункт 1533 км, Казангул, Ост.пункт 1539 км, Ост.пункт 1546 км, Шингак-куль, Ост.пункт 1556 км, Удряк, Ост.пункт 1564 км, Ост.пункт 1568 км, Чишмы 1, Тукран, Ост.пункт 1582 км, Ост.пункт 1584 км, Алкино, Ост.пункт 1589 км, Пионерская, Санаторная, Юматово, Ост.пункт 1601 км, Авдон, Ост.пункт 1606 км, Дема, Левая белая, Правая белая, Уфа, Воронки, Ост.пункт 1629 км, Парковая, Черниковка, Спортивная, Правая уфимка, Шакша, Тауш, Иглин, Ост.пункт 1659 км, Ост.пункт 1661 км, Ост.пункт 1664 км, Чуваши, Чуваш-кубово, Тавтиманово, Ост.пункт 1684 км, Кудеевка, Ост.пункт 1688 км, Урман көн һайын

 Ағиҙел аша көньяҡ күпер 
Өфөлә беренсе күпер Ағиҙел аша көньяҡ йүнәлештә 1795 йылда ағастан төҙөлгән.

1924 йылда (плашкоут ҡулланып) яңы күпер төҙөлә.

1956 йылда Е. С. Уланов проекты буйынса 670 м оҙонлоҡтағы күпер төҙөлә.

1993 йылда 690 м оҙонлоҡтағы тағы бер күпер төҙөлә.

 Халҡы 

()

 Йылдар Халыҡ һаны (кеше)  шул иҫәптән Башҡорттар  Урыҫтар  Татарҙар XVII быуат урталары  700—800    1718  5,600   1811  9,200   1840  16,500   1865  20,100   1879  23,200   1886  27,000   1897  49 300 3 151  42 062  2 524 1913  100,700   1916  112,700   1920  92,800   1923  85,300   1926  98 500  4 632  74 785  14 331 1939  250,000    1959  546 900  30 321  355 192  115 146 1970  770 900  54 368  475 480  183 326 1979  976,858 92,678  568,504  240,881 1989  1,079,765  122,026  585,337  291,190 2002  1,049,479  154,928  530,136  294,399 2010  1,064,200 172 794  494 723  286 409 2013  1,077,719   2019Названа точная численность Уфы на начало 2020 года. ИА «Башинформ», 1 мая 2020 года  1,135,480     2020  1,140,273  

 Һәйкәлдәр 
Өфөләге һәйкәлдәр исемлеге.
 «Ҡайғылы әсә» мемориалы (Өфө)
 Феликс Дзержинскийға,
 Александр Матросов —- Мөхәмәтйәнов Шәкирйән Юныс улына,
 Мәжит Ғафуриға,
 Фёдор Шаляпинға,
 М. Аҡмуллаға,
 Заһир Исмәғилевҡа,
 Салауат Юлаевҡа
 Дуҫлыҡ монументы

 Октябрь революцияһы һәм граждандар һуғышы батырҙарына һәйкәл 
 Октябрь революцияһы һәм граждандар һуғышы батырҙарына һәйкәл — Өфөнөң Минһажев, 8-се март, Октябрҙең 50 йыллығы урамдары араһында  1975 йылда ҡуйылған скульптура монументы. 

Бейеклеге — 12 м, ауырлығы — 95 тонна.

Авторҙары: скульптор — Кузнецов Л. В., архитектор — Семёнов А. В., инженер-конструктор — Коткин А.

1978 йылда ошо эше өсөн Л. В. Кузнецовҡа Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде.

 Заһир Исмәғилев һәйкәле 
Заһир Исмәғилев һәйкәле 2008 йылда ҡуйыла. Скульпторы — Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Хәбибрахманов, Хәниф Мирзәғит улы. Архитекторы — Сергей Анатольевич Голдобин, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты.

 «Ете ҡыҙ» композицияһы 
«Ете ҡыҙ» скульптур композицияһы 2015 йылда ҡуйыла. Скульпторы - Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Хәбибрахманов, Хәниф Мирзәғит улы.

 Мәсеттәр 

 Ләлә-тюльпан 

 Беренсе йәмиғ мәсете 
Беренсе йәмиғ мәсете йәки Иҫке мәсет 1830 йылда асыла.

 Мәҙәниәт 
 Башҡорт дәүләт академия драма театры
 Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры
 Башҡортостан Республикаһы Рус дәүләт академия драма театры
 Башҡортостан Республикаһы Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры
 Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры
 Өфө «Нур» татар дәүләт театры

 Һүрәт теҙмәһе 

 Сит илдәрҙең Өфөләге консуллыҡтары 
 Белоруссия
 Тажикстан

 Төрлө ҡалалар менән бәйләнештәре 
 2017 йылдың мартында Өфө менән Сочи араһында дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла. Был үҙ-ара файҙалы проекттар әҙерләүгә, иҡтисадтың өҫтөнлөклө тармаҡтарын, инвестиция һәм инновация эшмәкәрлеге өлкәһендә ике яҡлы мөнәсәбәттәрҙе үҫтереү буйынса тәжрибә алмашыуға булышлыҡ итәсәк. Шулай уҡ килешеү бәләкәй эшҡыуарлыҡ үҫешенә, мәҙәниәт һәм йәштәр сәйәсәте өлкәһендәге бәйләнештәрҙе нығытыуға һәм үҫтереүгә ярҙам итәсәкӨфө менән Сочи араһында дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡул ҡуйылды. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 23 март.

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 
 
 
 

 Һылтанмалар 

 Лучший район для проживания в Уфе // март 2021
 Ҡала Өфө

Категория:Миллионер ҡалалар
Категория:Хеҙмәт ҡаһарманлығы һәм дан ҡалалары
Категория:Башҡортостан ҡалалары
Категория:Рәсәй субъекттары баш ҡалалары
Категория:Өфө
Категория:Башҡортостан район үҙәктәре
Категория:Ағиҙел буйындағы ҡалалар
Категория:Ҡариҙел буйындағы ҡалалар
Категория:Дим буйындағы тораҡ пункттар
Категория:Хеҙмәт ҡаһарманлығы ҡалалары

Категория:Башҡортостандың баш ҡалалары