Тәһран
{{НП
 |статус                  = ҡала 
 |русское название        = Тәһран
 |оригинальное название   = تهران <br />[[Файл:Tehran skyline may 2007.jpg|center|300px]] 
 |страна                  = Иран 
 |герб                    = Tehran Logo.png
 |флаг                    =  
 |ширина герба            = 
 |ширина флага            = 
  |lat_dir =  
  |lat_deg = 35 
  |lat_min = 42 
  |lat_sec =  
  |lon_dir =  
  |lon_deg = 51 
  |lon_min = 25 
  |lon_sec =  
  |CoordAddon = 
 |размер карты страны     = 350 
 |размер карты региона    = 350 
 |размер карты района     =  
 |вид региона             = Остан 
 |регион                  = Тәһран 
 |регион в таблице        = Тегеран (остан){{!}}Тәһран
 |вид района              =  
 |район                   =  
 |район в таблице         =  
 |внутреннее деление      = 22 муниципаль округ 
 |вид главы               = мэр 
 |глава                   = Мәхәммәд Багер Ғәлибаф
 |дата основания          = 
 |первое упоминание       =  
 |прежние имена           =  
 |статус с                =  
 |площадь                 = 707 (1500)<ref>[http://www.tehran.ir/Default.aspx?tabid=2213 Мэрия Тегерана]</ref> 
 |вид высоты              =[[Диңгеҙ кимәленән бейеклеге|ДК бейеклеге]] 
 |высота центра НП        = 1200 
 |климат                  =  
 |официальный язык        = фарсы теле
 |официальный язык-ref    =  
 |население               = 8 778 535<ref>[http://www.webcitation.org/query?url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=%26men=gcis%26lng=en%26des=wg%26srt=npan%26col=abcdefghinoq%26msz=1500%26pt=c%26va=%26srt=pnan&date=2010-01-10+15:19:25 World Gazetteer: World - largest cities (per geographical entity) ]</ref> 
 |год переписи            = 2012 
 |плотность               = 10000 
 |агломерация             = 13 422 366 ([[ҙур Тәһран]])<ref>http://www.sci.org.ir/portal/faces/public/sci_en</ref> 
 |национальный состав     = [[фарсылар]], [[әзербайжандар]], <br />[[мазендерандар]], [[курдтар]], <br />[[әрмәндәр]], [[ғәрәптәр]] 
 |конфессиональный состав = [[мосолмандар]] (96%), [[христиандар]], <br />[[бахаиҙар]], [[йәһүдтәр]], <br />[[зороастрийҙар]] 
 |этнохороним             = 'Техрани́'' (бер.), ''техраниа́н'' (күп.) 
 |часовой пояс            = +3:30 
 |DST                     =  
 |телефонный код          = +98 21 
 |почтовый индекс         =   
 |почтовые индексы        = 
 |автомобильный код       =   
 |вид идентификатора      =   
 |цифровой идентификатор  =  
 |категория в Commons     = Tehran 
 |сайт                    = http://www.tehran.ir/ 
 |язык сайта              = fa 
 |язык сайта 2            = en 
 |язык сайта 3            = 
 |язык сайта 4            = 
 |язык сайта 5            = 
}}			

'''Тәһран''' — Иран дәүләте территорияһында урынлашҡан ҡала.

== Этимологияһы ==
[[Файл:Teheran perzijski.PNG|мини|слева|200px|Тәһран һүҙенең фарсыса яҙылышы ([[насталик|нәстәғлик]])]]

Ҡаланың рәсми сайтынан күренеүенсә, ''Тәһран'' атамаһы «төптә», «аҫ яҡта» мәғәнәһе биргән   (<big>ته</big>''тәһ'') һәм «тау итәге» тигәнгә тап килгән иҫке (<big>ران</big> ''ран'') һүҙҙәрҙән барлыҡҡа килгән. Шул рәүешле, ''Тәһран'' һүҙен "тау итәгендә" урынлашҡан тип тәржемә итергә була. Ҡала, ысынлап та, Точал тауынан көньяҡта урынлашҡан.<ref name="tehran-537">[http://www.tehran.ir/Default.aspx?tabid=537&language=en-US تاريخچه تهران] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090124134503/http://tehran.ir/Default.aspx?tabid=537&language=en-US |date=2009-01-24 }}</ref>

Башҡа риүәйәт, «Тегеран» [[Парфия|парфяндарҙың]] Тиран ҡалаһы исеменән килеп сыҡҡан тип раҫлай, ул Ирандың хәҙерге баш ҡалаһынан алыҫ түгел урынлашҡан. Үҙенең исеме «Тир йәшәгән урын» тип тәржемә ителә ([[Зороастризм|зороастрий]] мифологияһында ямғыр илаһы)<ref name="tehran-537"/><ref>[http://www.bbc.co.uk/persian/iran/story/2007/06/070629_oh_tehran_city.shtml تهران چگونه پایتخت شد؟]</ref>.

Өсөнсө теория буйынса, Тәһран «йылы урын» тигәнде аңлата һәм  Шемиран тигән («һалҡын урын») биҫтә атамаһына ҡапма-ҡаршы итеп ҡабул ителгән<ref>Ahmad Kasravi. Kārvand-e Kasravi / Ed. Yahyā Dokā. Téhéran, 1973. P. 273-83.</ref>.

== Тарихы ==

[[Файл:Khalvat-e-Karim Khani.jpg|мини|250px|Гөлөстан һарайында «Кәрим-хан һиләүәте» («Хелват-е Карим-хан»), 1759 йыл]]
Ғалимдар үткәргән ҡаҙыныуҙарҙан күренеүенсә, Тәһран  хәҙерге урынға  беҙҙең эраға тиклем 6 мең йыллап әүәл йәшәгән инде. Күскенселәр сүлдәге  эҫенән ҡасып [[Эльбурс]] янына ҡасып килгән. 

[[1228 йыл]]да  [[Монголдар|монголдар]] баҫып ингәс, улар яулап өлгөрмәгән Тәһран ҡалаһына халыҡ күпләп күсеп ултыра һәм ҡала әһәмиәтле сауҙа үҙәгенә әүерелә.

== Халҡы ==
[[Рәсем:Elahiyeh.jpg|thumb|275px|Тәһрандың төньяғындагы Илаһиә торама районы]]
[[XVIII быуат]]та Тәһрандың халыҡ һаны яҡынса 100 мең кеше тәшкил итә. Айырыуса ҙур тиҙлек менән халыҡ һаны [[XX быуат]]та үҫә. 
{| border="0" align="center" rules="all" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; text-align: center; background-color:#FFFFFF; margin-left: auto; margin-right: auto"
|+ '''Тәһранда халыҡ һаны үҫеше тарихы'''
|-----
|
! [[1891]]
! [[1922]]
! [[1932]]
! [[1956]]
! [[1966]]
! [[1980]]
! [[1986]]
! [[1991]]
|-----
! style="text-align: left" | Халыҡ
| {{formatnum:160,000}}
| {{formatnum:210,000}}
| {{formatnum:249,504}}
| {{formatnum:1,512,082}}
| {{formatnum:2,719,730}}
| {{formatnum:5,361,335}}
| {{formatnum:6,042,584}}
| {{formatnum:6,475,527}}
|-----
! style="text-align: left" | Тығыҙлыҡ (кеше/км²)
| {{formatnum:6,540}}
| {{formatnum:8,590}}
| {{formatnum:10,200}}
| {{formatnum:15,120}}
| {{formatnum:9,610}}
| {{formatnum:9,600}}
| {{formatnum:8,430}}
| {{formatnum:8,990}}
|-----
! style="text-align: left" | Йыллык артыу, %
| 3
|
| 4
| 4,6
| 5,9
| 5,8
| 4,1
|
|-----
! style="text-align: left" | Мигранттар һанының артыуы
|
|
| {{formatnum:3,800}}
| {{formatnum:1,700}}
| {{formatnum:24,900}}
| {{formatnum:25,900}}
| {{formatnum:47,500}}
| {{formatnum:35,000}}
|-
|Colspan=9|<small>Чыганак: Atlas de Téhéran et Mansour Ohadi</small>
|}

== Телдәр ==
Тегеран донъяның фарсы телле иң эре ҡалаһы булып тора. Ҡала халҡы этник йәһәттән төрлөр, хатта төрлө телдәр һәм диалекттар  [[Фарсы теле|фарсы теленең]] тәһран диалектын барлыҡҡа килтергән, ул Иран өсөн стандарт һанала. 

Шулай уҡ Тегеран  халҡының күпселек өлөшө исфахан, йәзид, шираз, йәһүди-тажик диалекттарында һәм [[дари]] телендә һөйләшә <ref>https://web.archive.org/web/20081014035050/http://www.tehran.ir/Default.aspx?tabid=12511</ref>

Ҡулланылыш буйынса икенсе урында — [[әзербайжан теле]]<ref>Azerbaijanis (author Brenda Shaffer), page 206. // Encyclopaedia of Modern Asia. Volume 1: Abacus to China. Editors: David Levinson and Karen Christensen. New York: Charles Scribner’s Sons, 2002, LXVII+ 529 pages. ISBN 978-0-684-31242-2{{oq|en|Iran’s three northwestern most provinces are inhabited predominantly by Azerbaijanis: East Azerbaijan, West Azerbaijan, and Ardabil. Tehran, the capital city, has a large Azerbaijani population as well, estimated at close to 50 percent of the city’s residents.}}</ref><ref>[http://looklex.com/e.o/teheran.htm Teheran — LookLex Encyclopaedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101217025442/http://looklex.com/e.o/teheran.htm |date=2010-12-17 }}</ref>.

Шулай уҡ,  [[Курдтар|курдтар]], гиләндәр, лурҙар, [[бәлүждәр]], [[төркмәндәр]], [[ғәрәптәр]], [[әрмәндәр]], ассириялылар йәмәғәттәре бар<ref>[http://p2.www.britannica.com/oscar/print?articleId=277286&fullArticle=true&tocId=225449 All about Oscar]</ref>

== Диндәр==
Тәһран халҡының күпселеге — [[шиғыйҙар]], улар 96 % тәшкил итә.

Бәһаиҙар - 2,8 %  (200 мең самаһы кеше). [[Христиандар]] ҙа бар, уларға беренсе сиратта Әрмән апостол сиркәүе, Урыҫ правослау сиркәүе, Ассирия сиркәүе инә<ref name="cp">Eliz Sanasarian: ''Religious Minorities in Iran.'' Cambridge University Press, Cambridge 2000, ISBN 0-521-77073-4</ref>.

[[Йәһүдилек|Йәһүдиҙәр йәмғиәтенә]] 16—18 мең кеше инә. Тәһранда 18 синагога бар<ref name="cp"/>.  [[Зороастризм|Зороастризм]] йәмғиәтенә  10 мең кеше йәлеп ителгән<ref name="cp"/>. Башҡа дини әҙселеккә [[сөнниҙәр]], әҙ һандағы [[Сикхтар|сикхтар]], [[Индуизм|индуистар]], [[Буддизм|буддасылар]], мандейҙар, йәзидтәр, [[суфыйсылыҡ|суфыйҙар]] инә.

== Туғандаш ҡалалар ==
{| class="sortable wikitable" style="margin-left:auto;margin-right:auto"
|- Туғандаш ҡалалар
!
! Ил
! Ҡала
|-
| {{Флаг|АҠШ}}
| [[Америка Ҡушма Штаттары]]
| [[Лос-Анджелес]]<ref>http://www.lacity.org/SisterCities/html/11.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090224204533/http://www.lacity.org/sistercities/html/11.htm |date=2009-02-24 }}</ref>
|-
| {{Флаг|Көньяҡ Корея}}
| [[Көньяҡ Корея]]
| [[Сеул]]<ref>http://english.chosun.com/w21data/html/news/200707/200707110009.html{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
|-
| {{Флаг|БҒӘ}}
| [[БҒӘ]]
| [[Дубай (ҡала)|Дубай]]<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Dubai</ref>
|-
| {{Флаг|Филиппин}}
| [[Филипин]]
| [[Манила]]
|-
| {{флагификация|Беларусь}}
| [[Беларусь]]
| [[Минск]]<ref>[http://minsk.gov.by/ru/org/?k_org=3604&mode=doc&doc=3604_2_a&lang=eng] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525102020/http://minsk.gov.by/ru/org/?k_org=3604&mode=doc&doc=3604_2_a&lang=eng|date=2017-05-25}}</ref>
|-
| {{Флаг|Таджикистан}}
| [[Тажикстан]]
| [[Дүшәмбе (ҡала)|Дүшәнбе]]
|-
| {{флагификация|Россия}}
| [[Рәсәй]]
| [[Мәскәү]]
|-
| {{Флаг|Венесуэла}}
| [[Венесуэла]]
| [[Каракас]]
|-
| {{Флаг|Куба}}
| [[Куба]]
| [[Гавана|Гавана]]
|-
|}

== Галерея ==
<center>
<gallery>
Файл:UTehran college social sciences.jpg|Тәһран университеты
Файл:UT honarhaye ziba.jpg|Һынлы сәнғәт колледжы
Файл:UT mosque minaret.jpg|Тәһран университеты мәсетенең манаралары
Файл:1979 Iranian Revolution.jpg| 1979 йылдағы Иран революцияһы
</gallery>
</center>

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{reflist}}
{{Asia-geo-stub}}
{{Азия башҡалалары}}
[[Категория:Миллионер ҡалалар]]
[[Категория:Теһран|*]]
[[Категория:Азия баш ҡалалары]]
{{НП
 |статус                  = ҡала 
 |русское название        = Тәһран
 |оригинальное название   = تهران center|300px 
 |страна                  = Иран 
 |герб                    = Tehran Logo.png
 |флаг                    =  
 |ширина герба            = 
 |ширина флага            = 
  |lat_dir =  
  |lat_deg = 35 
  |lat_min = 42 
  |lat_sec =  
  |lon_dir =  
  |lon_deg = 51 
  |lon_min = 25 
  |lon_sec =  
  |CoordAddon = 
 |размер карты страны     = 350 
 |размер карты региона    = 350 
 |размер карты района     =  
 |вид региона             = Остан 
 |регион                  = Тәһран 
 |регион в таблице        = Тегеран (остан)Тәһран
 |вид района              =  
 |район                   =  
 |район в таблице         =  
 |внутреннее деление      = 22 муниципаль округ 
 |вид главы               = мэр 
 |глава                   = Мәхәммәд Багер Ғәлибаф
 |дата основания          = 
 |первое упоминание       =  
 |прежние имена           =  
 |статус с                =  
 |площадь                 = 707 (1500)Мэрия Тегерана 
 |вид высоты              =ДК бейеклеге 
 |высота центра НП        = 1200 
 |климат                  =  
 |официальный язык        = фарсы теле
 |официальный язык-ref    =  
 |население               = 8 778 535World Gazetteer: World - largest cities (per geographical entity)  
 |год переписи            = 2012 
 |плотность               = 10000 
 |агломерация             = 13 422 366 (ҙур Тәһран)http://www.sci.org.ir/portal/faces/public/sci_en 
 |национальный состав     = фарсылар, әзербайжандар, мазендерандар, курдтар, әрмәндәр, ғәрәптәр 
 |конфессиональный состав = мосолмандар (96%), христиандар, бахаиҙар, йәһүдтәр, зороастрийҙар 
 |этнохороним             = 'Техрани́ (бер.), техраниа́н (күп.) 
 |часовой пояс            = +3:30 
 |DST                     =  
 |телефонный код          = +98 21 
 |почтовый индекс         =   
 |почтовые индексы        = 
 |автомобильный код       =   
 |вид идентификатора      =   
 |цифровой идентификатор  =  
 |категория в Commons     = Tehran 
 |сайт                    = http://www.tehran.ir/ 
 |язык сайта              = fa 
 |язык сайта 2            = en 
 |язык сайта 3            = 
 |язык сайта 4            = 
 |язык сайта 5            = 
}}			

Тәһран — Иран дәүләте территорияһында урынлашҡан ҡала.

 Этимологияһы 
мини|слева|200px|Тәһран һүҙенең фарсыса яҙылышы (нәстәғлик)

Ҡаланың рәсми сайтынан күренеүенсә, Тәһран атамаһы «төптә», «аҫ яҡта» мәғәнәһе биргән   (تهтәһ) һәм «тау итәге» тигәнгә тап килгән иҫке (ران ран) һүҙҙәрҙән барлыҡҡа килгән. Шул рәүешле, Тәһран'' һүҙен "тау итәгендә" урынлашҡан тип тәржемә итергә була. Ҡала, ысынлап та, Точал тауынан көньяҡта урынлашҡан.تاريخچه تهران 

Башҡа риүәйәт, «Тегеран» парфяндарҙың Тиран ҡалаһы исеменән килеп сыҡҡан тип раҫлай, ул Ирандың хәҙерге баш ҡалаһынан алыҫ түгел урынлашҡан. Үҙенең исеме «Тир йәшәгән урын» тип тәржемә ителә (зороастрий мифологияһында ямғыр илаһы)تهران چگونه پایتخت شد؟.

Өсөнсө теория буйынса, Тәһран «йылы урын» тигәнде аңлата һәм  Шемиран тигән («һалҡын урын») биҫтә атамаһына ҡапма-ҡаршы итеп ҡабул ителгәнAhmad Kasravi. Kārvand-e Kasravi / Ed. Yahyā Dokā. Téhéran, 1973. P. 273-83..

 Тарихы 

мини|250px|Гөлөстан һарайында «Кәрим-хан һиләүәте» («Хелват-е Карим-хан»), 1759 йыл
Ғалимдар үткәргән ҡаҙыныуҙарҙан күренеүенсә, Тәһран  хәҙерге урынға  беҙҙең эраға тиклем 6 мең йыллап әүәл йәшәгән инде. Күскенселәр сүлдәге  эҫенән ҡасып Эльбурс янына ҡасып килгән. 

1228 йылда  монголдар баҫып ингәс, улар яулап өлгөрмәгән Тәһран ҡалаһына халыҡ күпләп күсеп ултыра һәм ҡала әһәмиәтле сауҙа үҙәгенә әүерелә.

 Халҡы 
thumb|275px|Тәһрандың төньяғындагы Илаһиә торама районы
XVIII быуатта Тәһрандың халыҡ һаны яҡынса 100 мең кеше тәшкил итә. Айырыуса ҙур тиҙлек менән халыҡ һаны XX быуатта үҫә. 
+ Тәһранда халыҡ һаны үҫеше тарихы 1891 1922 1932 1956 1966 1980 1986 1991 Халыҡ         Тығыҙлыҡ (кеше/км²)         Йыллык артыу, % 3 4 4,6 5,9 5,8 4,1 Мигранттар һанының артыуы      Чыганак: Atlas de Téhéran et Mansour Ohadi

 Телдәр 
Тегеран донъяның фарсы телле иң эре ҡалаһы булып тора. Ҡала халҡы этник йәһәттән төрлөр, хатта төрлө телдәр һәм диалекттар  фарсы теленең тәһран диалектын барлыҡҡа килтергән, ул Иран өсөн стандарт һанала. 

Шулай уҡ Тегеран  халҡының күпселек өлөшө исфахан, йәзид, шираз, йәһүди-тажик диалекттарында һәм дари телендә һөйләшә https://web.archive.org/web/20081014035050/http://www.tehran.ir/Default.aspx?tabid=12511

Ҡулланылыш буйынса икенсе урында — әзербайжан телеAzerbaijanis (author Brenda Shaffer), page 206. // Encyclopaedia of Modern Asia. Volume 1: Abacus to China. Editors: David Levinson and Karen Christensen. New York: Charles Scribner’s Sons, 2002, LXVII+ 529 pages. ISBN 978-0-684-31242-2Teheran — LookLex Encyclopaedia .

Шулай уҡ,  курдтар, гиләндәр, лурҙар, бәлүждәр, төркмәндәр, ғәрәптәр, әрмәндәр, ассириялылар йәмәғәттәре барAll about Oscar

 Диндәр
Тәһран халҡының күпселеге — шиғыйҙар, улар 96 % тәшкил итә.

Бәһаиҙар - 2,8 %  (200 мең самаһы кеше). Христиандар ҙа бар, уларға беренсе сиратта Әрмән апостол сиркәүе, Урыҫ правослау сиркәүе, Ассирия сиркәүе инәEliz Sanasarian: Religious Minorities in Iran. Cambridge University Press, Cambridge 2000, ISBN 0-521-77073-4.

Йәһүдиҙәр йәмғиәтенә 16—18 мең кеше инә. Тәһранда 18 синагога бар.  Зороастризм йәмғиәтенә  10 мең кеше йәлеп ителгән. Башҡа дини әҙселеккә сөнниҙәр, әҙ һандағы сикхтар, индуистар, буддасылар, мандейҙар, йәзидтәр, суфыйҙар инә.

 Туғандаш ҡалалар 
 Ил Ҡала  Америка Ҡушма Штаттары Лос-Анджелесhttp://www.lacity.org/SisterCities/html/11.htm   Көньяҡ Корея Сеулhttp://english.chosun.com/w21data/html/news/200707/200707110009.html  БҒӘ Дубайhttp://en.wikipedia.org/wiki/Dubai  Филипин Манила  Беларусь Минск   Тажикстан Дүшәнбе  Рәсәй Мәскәү  Венесуэла Каракас  Куба Гавана

 Галерея 

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Миллионер ҡалалар
*
Категория:Азия баш ҡалалары