Яңауыл
{{НП-Россия
 |статус                   = Ҡала
 |русское название         = Яңауыл
 |оригинальное название    = 
 |герб                     = Coat_of_Arms_of_Yanaul_rayon_(Bashkortostan).png
 |флаг                     = Flag of Yanaulsky rayon.svg
  |lat_deg = 56|lat_min = 16|lat_sec = 00
  |lon_deg = 54|lon_min = 56|lon_sec = 00
  |CoordAddon = type:city(27300)_region:RU
  |CoordScale = 
 |регион                   = Башҡортостан
 |регион в таблице         = Башҡортостан
 |вид района               = 
 |район                    = Яңауыл районы
 |район в таблице          = Яңауыл районы{{!}}Яңауыл
 |вид поселения            = ҡала
 |поселение                = Яңауыл ҡалаһы 
 |поселение в таблице      = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 1914
 |первое упоминание        = 1750
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 1991
 |площадь                  = 26
 |высота центра НП         = 100
  |население               = {{кәмеү}} 26 924
  |год переписи            = 2010
  |плотность               = 
  |агломерация             = 
  |национальный состав     = башҡорттар, урыҫтар, татарҙар, 
  |конфессиональный состав = 
  |этнохороним             = яңауылдар
 |почтовый индекс          = 452800
 |телефонный код           = 34760
 |цифровой идентификатор   = 80460
 |категория в Commons      = Yanaul
 |сайт                     = 
}}
{{БМ}}
'''Яңауыл''' — [[Башҡортостан]]дың төньяҡ-көнбайышындағы ҡала.

== Физик-географик характеристика ==
[[Өфө]] ҡалаһынан 218 км алыҫлыҡта, [[Яңауыл (йылға)|Яңауыл]] һәм [[Беүә]] йылғалары ҡушылған урында урынлашҡан. Ҡала аша Горький тимер юлы ([[Ҡазан]]—[[Екатеринбург]] участкаһы) үтә, бында уның [[Ижевск]] бүлексәһенә ҡараған [[Яңауыл (станция)|Яңауыл тимер юл станцияһы]] урынлашҡан. .

== Тарихы ==
[[Рәсем:Янаул.jpg|200px|left| Яңауыл тимер юл вокзалы]]
Яңауыл — бай тарихлы ҡала. Уның тамырҙары алыҫ [[XVI]]—[[XVII]] быуаттарға барып тоташа. Ул бәләкәй генә ауыл булып барлыҡҡа килә. [[1770]] йылдарға тиклем ауылды [[урыҫтар]] «Новая» тип йөрөтәләр, халыҡ «Яңауыл» тип атағанға күрә, тарихҡа ул «Янаево» булараҡ ингән. Документта уның исеме тәүге тапҡыр [[1750]] йылда телгә алына. Телгә алыныу нигеҙ һалынған йылды аңлатмай. Уның тарихы күпкә алдараҡ башланған тигән һүҙ. [[1795]] йылда бында 30 йорт булып, 173 кеше йәшәй. 1920 йылда 105 йортта 685 кеше көн иткән.

[[1909]]—[[1914]] йылдарҙа Ҡазан-Екатеринбург тимер юлы төҙөлә. Тимер юл бер-береһенән бер саҡрым йыраҡлыҡта ғына ятҡан Иванай (Иманай, Йобанай) һәм Яңауыл ауылдары араһынан үтә. Бында станция төҙөлә. Уға Яңауыл исеме бирелә. [[1916]] йылда беренсе поезд үтә. Станцияны [[1919]] йылда В. М. Азин аҡтарҙан азат итә.

[[1938 йыл]]да Яңауыл, Иванай, Ҡыҙыл Октябрь бергә ҡушыла һәм «Яңауыл» эшселәр ҡасабаһы тип атала башлай. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нан һуң Яңауыл үҫә, нығый.

[[1990 йыл]]да Яңауылға ҡала статусы бирелә.

2004 йылдан башлап Яңауылда Фәтих Иҡсанов исемендәге призға «Моңға бай гармун байрамы» республика конкурсы үткәрелә. 2013 йылдан ул «Рәсәй мәҙәниәте» тип аталған маҡсатлы федераль программаға индерелә. Был сараға 1985 йылда Башҡорт дәүләт филармонияһының ул ваҡыттағы режиссеры, Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Фәтих Иҡсанов нигеҙ һалған. «Тальян байрамы» исеме менән бер нисә тапҡыр ойошторолғандан һуң, ул төрлө сәбәптәр арҡаһында туҡтап ҡалғас, яңауылдар сараны яңынан тергеҙә<ref>[http://bashgazet.ru/obshestvo/18238-yayratty-yaauyldy-kmsh-mo.html Яңғыратты Яңауылды көмөш моң «Башҡортостан» гәзите, 2015, 2 июнь]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.

Ҡала паркында гармунға махсус һәйкәл ҡуйылған.

== Халыҡ һаны ==
{{Столбцы|width=auto}}{{Столбец}}
{{ Население | Янаул | Столбцов=8}}
{{население| Янаул |график}}
{{Столбец}}{{Столбцы/Конец}}

{{ Численность городов России }}.

; Милли составы
2010 йылғы Бөтә Рәсәй йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы: [[башҡорттар]] — 39,4 %, [[татарҙар]] — 29,9 %, [[урыҫтар]] — 16,5 %, [[удмурттар]] — 9 %, [[мариҙар]] — 3,9 %, башҡа милләт вәкилдәре — 1,3 %<ref>[http://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/Итоги%20Всероссийской%20переписи%20населения%202010%20года%20по%20Республике%20Башкортостан.pdf Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года по Республике Башкортостан]{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Лоскутов Виктор Георгиевич]] (27.09.1923—23.02.1970), [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һәм совет-япон һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, Тымыҡ океан флоты Хәрби-Һауа көстәренең бомбардировщиктар дивизияһы осоусыһы, майор. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945).
* [[Сазонова (Иванова) Светлана Романовна]] (6.10.1943), ғалим-химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы, профессор. СССР-ҙың юғары белем биреү отличнигы, Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең Фән һәм техника буйынса премияһы лауреаты<ref>[http://www.journal-ufa.ru/index.php?id=600&num=60
Айдар Хусаинов. Непрерывная нить оптимизма. Журнал «Уфа». № 11 (60), Ноябрь 2006 года]{{ref-ru}}{{V|3|10|2018}}</ref>
* [[Гәрәев Радик Арыҫлан улы]] ([[23 март]] [[1956 йыл]]— [[29 октябрь]] [[1996 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] [[опера]] һәм эстрада [[йыр]]сыһы (баритон), музыка-йәмәғәт эшмәкәре. 1980 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы, шул иҫәптән 1990—1995 йылдарҙа театр директоры, бер үк ваҡытта 1991—1995 йылдарҙа хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. РСФСР-ҙың (1989) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1983) халыҡ артисы. Халыҡ-ара сәнғәт академияһының ағза-корреспонденты

== Сәнәғәт ==
Ҡалалағы төп сәнәғәт предприятиелары:
* АНК «Башнефть» «Башнефть-Яңауыл» асыҡ акционерҙар йәмғиәте филиалы.
* май, сыр комбинаты
* элеватор
* икмәк заводы 
* төҙөлөш материалдары заводы

==Транспорт==
Ҡазан–Екатеринбург (Горький тимер юлы, Башҡортостан Республикаһы территорияһы буйлап 69 км). Дөйөм йүнәлеше – көнбайыштан көнсығышҡа. Яңауыл ҡалаһы һәм районы аша үтә. 

== Ҡала — матбуғатта ==
{{Викитека|Күмәкләгән – яу ҡайтарған|«Башҡортостан» гәзитендә мәҡәлә}}
* Нуретдинов А. Күмәкләгән — яу ҡайтарған. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 2016, 17 август<ref>[http://bashgazet.ru/obshestvo/23355-kmklgn-yau-aytaran.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170528053229/http://bashgazet.ru/obshestvo/23355-kmklgn-yau-aytaran.html |date=2017-05-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170528053229/http://bashgazet.ru/obshestvo/23355-kmklgn-yau-aytaran.html |date=2017-05-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170528053229/http://bashgazet.ru/obshestvo/23355-kmklgn-yau-aytaran.html |date=2017-05-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170528053229/http://bashgazet.ru/obshestvo/23355-kmklgn-yau-aytaran.html |date=2017-05-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170528053229/http://bashgazet.ru/obshestvo/23355-kmklgn-yau-aytaran.html |date=2017-05-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170528053229/http://bashgazet.ru/obshestvo/23355-kmklgn-yau-aytaran.html |date=2017-05-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170528053229/http://bashgazet.ru/obshestvo/23355-kmklgn-yau-aytaran.html |date=2017-05-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170528053229/http://bashgazet.ru/obshestvo/23355-kmklgn-yau-aytaran.html |date=2017-05-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170528053229/http://bashgazet.ru/obshestvo/23355-kmklgn-yau-aytaran.html |date=2017-05-28 }} {{БГ}}, 2016, 17 август] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170528053229/http://bashgazet.ru/obshestvo/23355-kmklgn-yau-aytaran.html |date=2017-05-28 }}{{V|02|06|2017}}</ref>.

== Һылтанмалар ==
* [https://yanaul-adm.ru/ Сайт администрации городского поселения Янаул]
* [https://spravbiz.ru/yanaul Справочник Янаула]
* [https://yanaulmuseum.bash.muzkult.ru/ Историко-краеведческий музей городского поселения Янаул] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220118182816/https://yanaulmuseum.bash.muzkult.ru/ |date=2022-01-18 }}
* [http://www.vyanaule.ru/ «Янаул, ты в сердце нашем…»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091024040543/http://www.vyanaule.ru/ |date=2009-10-24 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

{{Яңауыл районы ауылдары}}
{{Башҡорттар һаны буйынса Рәсәй тораҡ пункттары}}
{{Башҡортостан ҡалалары}}

[[Категория:Башҡортостан ҡалалары]]
[[Категория:Яңауыл]]
[[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]]
Яңауыл — Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышындағы ҡала.

 Физик-географик характеристика 
Өфө ҡалаһынан 218 км алыҫлыҡта, Яңауыл һәм Беүә йылғалары ҡушылған урында урынлашҡан. Ҡала аша Горький тимер юлы (Ҡазан—Екатеринбург участкаһы) үтә, бында уның Ижевск бүлексәһенә ҡараған Яңауыл тимер юл станцияһы урынлашҡан. .

 Тарихы 
200px|left| Яңауыл тимер юл вокзалы
Яңауыл — бай тарихлы ҡала. Уның тамырҙары алыҫ XVI—XVII быуаттарға барып тоташа. Ул бәләкәй генә ауыл булып барлыҡҡа килә. 1770 йылдарға тиклем ауылды урыҫтар «Новая» тип йөрөтәләр, халыҡ «Яңауыл» тип атағанға күрә, тарихҡа ул «Янаево» булараҡ ингән. Документта уның исеме тәүге тапҡыр 1750 йылда телгә алына. Телгә алыныу нигеҙ һалынған йылды аңлатмай. Уның тарихы күпкә алдараҡ башланған тигән һүҙ. 1795 йылда бында 30 йорт булып, 173 кеше йәшәй. 1920 йылда 105 йортта 685 кеше көн иткән.

1909—1914 йылдарҙа Ҡазан-Екатеринбург тимер юлы төҙөлә. Тимер юл бер-береһенән бер саҡрым йыраҡлыҡта ғына ятҡан Иванай (Иманай, Йобанай) һәм Яңауыл ауылдары араһынан үтә. Бында станция төҙөлә. Уға Яңауыл исеме бирелә. 1916 йылда беренсе поезд үтә. Станцияны 1919 йылда В. М. Азин аҡтарҙан азат итә.

1938 йылда Яңауыл, Иванай, Ҡыҙыл Октябрь бергә ҡушыла һәм «Яңауыл» эшселәр ҡасабаһы тип атала башлай. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң Яңауыл үҫә, нығый.

1990 йылда Яңауылға ҡала статусы бирелә.

2004 йылдан башлап Яңауылда Фәтих Иҡсанов исемендәге призға «Моңға бай гармун байрамы» республика конкурсы үткәрелә. 2013 йылдан ул «Рәсәй мәҙәниәте» тип аталған маҡсатлы федераль программаға индерелә. Был сараға 1985 йылда Башҡорт дәүләт филармонияһының ул ваҡыттағы режиссеры, Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Фәтих Иҡсанов нигеҙ һалған. «Тальян байрамы» исеме менән бер нисә тапҡыр ойошторолғандан һуң, ул төрлө сәбәптәр арҡаһында туҡтап ҡалғас, яңауылдар сараны яңынан тергеҙәЯңғыратты Яңауылды көмөш моң «Башҡортостан» гәзите, 2015, 2 июнь.

Ҡала паркында гармунға махсус һәйкәл ҡуйылған.

 Халыҡ һаны 

.

 Милли составы
2010 йылғы Бөтә Рәсәй йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы: башҡорттар — 39,4 %, татарҙар — 29,9 %, урыҫтар — 16,5 %, удмурттар — 9 %, мариҙар — 3,9 %, башҡа милләт вәкилдәре — 1,3 %Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года по Республике Башкортостан.

 Билдәле шәхестәре 
 Лоскутов Виктор Георгиевич (27.09.1923—23.02.1970), Бөйөк Ватан һәм совет-япон һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, Тымыҡ океан флоты Хәрби-Һауа көстәренең бомбардировщиктар дивизияһы осоусыһы, майор. Советтар Союзы Геройы (1945).
 Сазонова (Иванова) Светлана Романовна (6.10.1943), ғалим-химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы, профессор. СССР-ҙың юғары белем биреү отличнигы, Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең Фән һәм техника буйынса премияһы лауреаты[http://www.journal-ufa.ru/index.php?id=600&num=60
Айдар Хусаинов. Непрерывная нить оптимизма. Журнал «Уфа». № 11 (60), Ноябрь 2006 года]
 Гәрәев Радик Арыҫлан улы (23 март 1956 йыл— 29 октябрь 1996 йыл) — башҡорт опера һәм эстрада йырсыһы (баритон), музыка-йәмәғәт эшмәкәре. 1980 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, шул иҫәптән 1990—1995 йылдарҙа театр директоры, бер үк ваҡытта 1991—1995 йылдарҙа хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы. РСФСР-ҙың (1989) һәм Башҡорт АССР-ының (1983) халыҡ артисы. Халыҡ-ара сәнғәт академияһының ағза-корреспонденты

 Сәнәғәт 
Ҡалалағы төп сәнәғәт предприятиелары:
 АНК «Башнефть» «Башнефть-Яңауыл» асыҡ акционерҙар йәмғиәте филиалы.
 май, сыр комбинаты
 элеватор
 икмәк заводы 
 төҙөлөш материалдары заводы

Транспорт
Ҡазан–Екатеринбург (Горький тимер юлы, Башҡортостан Республикаһы территорияһы буйлап 69 км). Дөйөм йүнәлеше – көнбайыштан көнсығышҡа. Яңауыл ҡалаһы һәм районы аша үтә. 

 Ҡала — матбуғатта 

 Нуретдинов А. Күмәкләгән — яу ҡайтарған. «Башҡортостан» гәзите, 2016, 17 август         , 2016, 17 август .

 Һылтанмалар 
 Сайт администрации городского поселения Янаул
 Справочник Янаула
 Историко-краеведческий музей городского поселения Янаул 
 «Янаул, ты в сердце нашем…» 

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Башҡортостан ҡалалары
Категория:Яңауыл
Категория:Башҡортостан район үҙәктәре