Балтай
{{НП-Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Балтаево
 | оригинальное название    = {{lang-ba|Балтай}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 54.4261|lat_min = |lat_sec =
 | lon_deg                  = 54.0622|lon_min = |lon_sec =
 | CoordAddon               = 
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = 
 | район                    = Туймазы районы{{!}}Туймазы
 | район в таблице          = 
 | вид поселения            = ауыл Советы
 | поселение                = Ҡарамалы-Ғөбәй ауыл Советы (Туймазы районы){{!}}Ҡарамалы-Ғөбәй 
 | поселение в таблице      = Ҡарамалы-Ғөбәй ауыл Советы (Туймазы районы)
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Балтаево (Башкортостан) | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Балтаево (Башкортостан) | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[башҡорттар]]
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 452789
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 80251830002
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
'''Балтай''' ({{lang-ru|Балтаево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Туймазы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 377 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. [[Ҡарамалы-Ғөбәй ауыл Советы (Туймазы районы)|Ҡарамалы-Ғөбәй ауыл Советы]] составына инә.
Почта индексы — 452789, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80251830002.

== Тарихы ==
[[Туймазы районы]]ның Балтай ауылына [[XVIII быуат]]та [[Себер юлы]]ның [[Әйле]] улусы башҡорттары нигеҙ һала, улар [[Ҡаҙан]] юлы [[Ҡаңлы|Ҡаңлы]] улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә ҡабул итеү тураһында килешеүгә ярашлы индереләләр. Әммә уларҙың төпләнеү ваҡыты аныҡ ҡына билдәле түгел. 1781 йылда Өфө наместниклығы картаһында Балтай ауылы юҡ, ә икенсе 1786 йылғы картала Ҡандрыкүл күле янында күрһәтелгән. Әммә Ҡыр-Йылан улусы тораҡ пункттары араһында, 1795 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, уны табып булмай. Ниндәйҙер сәбәптәр буйынса ул төшөрөп ҡалдырылған. Әммә уның барлыҡҡа килеү ваҡытын билдәләү мөһим. Картографик материалдар мәғлүмәттәренә таянып, Балтай ауылы 1781—1786 йылдарҙа барлыҡҡа килгән тип раҫларға була.

Балтайҙарҙың сығыу урыны шулай уҡ билдәле — [[Ырымбур губернаһы]] [[Троицк өйәҙе]]нең [[Туғыҙлы]] ауылы.

1832 йылдағы законға ярашлы, ир-ат керҙәш-башҡортҡа йән башына 30 дисәтинә ер бирелгән, шул уҡ ваҡытта аҫабаларға 40 дисәтинә ер бирелгән. Шуға күрә, күберәк ер бүлеме алыр өсөн, [[Түбәнге Бишенде]] һәм [[Балтай]] башҡорт-әйлеләре [[Троицк өйәҙе]]ндәге үҙ аҫаба биләмәләренә кире ҡайтырға ҡарар итә. Бишенденең 12-14 ғаиләһе менән бергә Балтай ауылынан 30 ир-егет үҙ теләге һәм хәрби етәкселек ризалығы менән бында 1837 йылда Арыҫлан ауылын («Әбдразаҡ та») нигеҙләй. Беренсе күскенсе булып Балтай ауылында йәшәгән зауряд-йөҙ башы Арыҫлан Таймасов тора. Әйләнеп ҡайтыусылар араһында уның ҡустылары Мратбаҡый һәм Ғөбәй Таймасовтар ҙа була. Бикташ һәм Солтан Балтаевтар етәкселегендәге балтайҙарҙың бер өлөшө бер үк ваҡытта Троицк өйәҙенең Шулямин ауылына килә.

1865 йылда 100 йортта 543 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. 1906 йылда шулай уҡ 2 бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән.

Әммә балтайҙарҙың фекере башҡаса була: улар ауыл 1710 йылда барлыҡҡа килә тип иҫәпләйҙәр. Фазуллин А. «Ата-бабалар төйәге». Йәшлек. 1990 йылдың 29 марты.

1920 йылда бөтә халыҡты типтәрҙәргә индергәндәр, был дөрөҫ түгел: башҡорттар керҙәштәр булалар, әммә улар башҡорт ҡатламынан сыҡмайҙар<ref>{{ИСДБ|страница=254}}</ref>.

== Хәҙерге осор ==
Ауылда башланғыс мәктәп (Ҡарамалы-Ғөбәй урта мәктәбе филиалы), балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана, мәсет бар. Башҡорттар, татарҙар йәшәй (2002)<ref>{{БЭ2013|80645}}</ref>.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||1277||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||1083||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||903||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||329||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||339||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||377||186||191||49,3||50,7
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}
; Милли состав
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса — күпселек [[башҡорттар]] (77 %) йәшәй<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}</ref>.

== Географик урыны ==
Алыҫлығы:<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref>
* Район үҙәгенә тиклем ([[Туймазы]]): 37 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Ҡарамалы-Ғөбәй]]): 16 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Ҡандра): 30 км.

== Урамдары ==
Урам исеме<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/044/000011.html «Налог Белешмәһе» системаһында Балтай ауылы]</ref>:
* Йәштәр урамы ({{lang-ru|улица Молодежная}})
* Парк урамы ({{lang-ru|улица Парковая}})
* Йылға урамы ({{lang-ru|улица Речная}})
* Мәктәп урамы ({{lang-ru|улица Школьная}})

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Латипов Мәркәз Карам улы]] (18.03.1926—17.01.1999), хужалыҡ эшмәкәре, нефтсе. [[Ленин ордены|Ленин]] (1964), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1959) ордендары кавалеры. Нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре, РСФСР-ҙың (1986), БАССР-ҙың (1976) атҡаҙанған нефтсеһе, СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1976), СССР-ҙың почётлы нефтсеһе (1974).
* [[Мәхмүтов Фәүир Шәрифулла улы]] (2.08.1939—21.07.1988), хеҙмәт алдынғыһы. 1960—1962 һәм 1966—1988 йылдарҙа «Востокнефтепроводстрой» тресының изолировщигы һәм торба һалыу краны машинисы. Хеҙмәт даны орденының тулы кавалеры (1985).
* [[Гәрәев Йөүҙәт Шәрип улы]] 1953 йылда БАССР-ҙың Туймазы районы Балтай ауылында тыуған. 1980 йылда СССР Эске эштәр министрлығының команда составын әҙерләү буйынса Өфө махсус мәктәбен, 1987 йылда — СССР Эске эштәр министрлығы академияһын тамамлай. 1991 йылдан 1999 йылға тиклем — Туймазы ҡалаһы Эске эштәр бүлеге начальнигы, 1999—2003 йылдарҙа — штаб начальнигы урынбаҫары — Башҡортостан Республикаһы буйынса Эске эштәр министрлығының оператив бүлеге начальнигы. 2002 йылдан 2006 йылға тиклем — Ишембай ҡалаһы Эске эштәр бүлеге начальнигы. Хөкүмәт наградалары менән бүләкләнгән, 1998 йылда Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы менән бүләкләнә. Отставкалағы полиция полковнигы.
* [[Хәбибуллин Мәркәз Нурый улы]] (3 июнь 1934 — 21 июнь 2015) — табип-терапевт, Ҡандра дауаханаһының баш табибы (1968—1984), Туймазы үҙәк район дауаханаһының баш табибы [1984-1989), Октябрьск ҡала дауаханаһының баш табибы урынбаҫары (1989—1991), Октябрьский Үҙәк ҡала дауаханаһының баш табибы- идара начальнигы (1991—1995), Октябрьский ҡалаһы медицина реабилитация үҙәгенең баш табибы (1995—1996), Коммунистик хеҙмәт ударнигы (1972), «Гуманлы эшмәкәрлеге өсөн юбилей миҙалы» (1973), санитар оборона отличнигы (1979), «Һаулыҡ һаҡлау отличнигы» билдәһе (1979), медицина хеҙмәте капитаны (1980), юғары категориялы табип (1993), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы маҡтаулы исеме (1995).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]{{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|80645}}
* [http://ufagen.ru/places/tuymazy/baltaevo.html Балтаево на портале «Генеалогия и Архивы»]{{ref-ru}}{{V|31|07|2019}}
* [https://www.komandirovka.ru/cities/baltaevo/ Село Балтаево Туймазинского района Республики Башкортостан Сайт «Командировка.ру»]{{ref-ru}}{{V|31|07|2019}}
* [http://www.asmo-rb.ru Совет муниципальных образований Республики Башкортостан]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201125203210/http://www.asmo-rb.ru/ |date=2020-11-25 }}
* {{ИСДБ|страница=254}}
* {{НПБ|111168|Балтаево|автор= }}
* {{YouTube|jbMqJ1dn788|История одного села. Балтаево. Туймазинский район|logo=1}}
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Туймазы районы ауылдары}}

[[Категория:Туймазы районы ауылдары]]
Балтай () — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 377 кеше. Ҡарамалы-Ғөбәй ауыл Советы составына инә.
Почта индексы — 452789, ОКАТО коды — 80251830002.

 Тарихы 
Туймазы районының Балтай ауылына XVIII быуатта Себер юлының Әйле улусы башҡорттары нигеҙ һала, улар Ҡаҙан юлы Ҡаңлы улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә ҡабул итеү тураһында килешеүгә ярашлы индереләләр. Әммә уларҙың төпләнеү ваҡыты аныҡ ҡына билдәле түгел. 1781 йылда Өфө наместниклығы картаһында Балтай ауылы юҡ, ә икенсе 1786 йылғы картала Ҡандрыкүл күле янында күрһәтелгән. Әммә Ҡыр-Йылан улусы тораҡ пункттары араһында, 1795 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, уны табып булмай. Ниндәйҙер сәбәптәр буйынса ул төшөрөп ҡалдырылған. Әммә уның барлыҡҡа килеү ваҡытын билдәләү мөһим. Картографик материалдар мәғлүмәттәренә таянып, Балтай ауылы 1781—1786 йылдарҙа барлыҡҡа килгән тип раҫларға була.

Балтайҙарҙың сығыу урыны шулай уҡ билдәле — Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙенең Туғыҙлы ауылы.

1832 йылдағы законға ярашлы, ир-ат керҙәш-башҡортҡа йән башына 30 дисәтинә ер бирелгән, шул уҡ ваҡытта аҫабаларға 40 дисәтинә ер бирелгән. Шуға күрә, күберәк ер бүлеме алыр өсөн, Түбәнге Бишенде һәм Балтай башҡорт-әйлеләре Троицк өйәҙендәге үҙ аҫаба биләмәләренә кире ҡайтырға ҡарар итә. Бишенденең 12-14 ғаиләһе менән бергә Балтай ауылынан 30 ир-егет үҙ теләге һәм хәрби етәкселек ризалығы менән бында 1837 йылда Арыҫлан ауылын («Әбдразаҡ та») нигеҙләй. Беренсе күскенсе булып Балтай ауылында йәшәгән зауряд-йөҙ башы Арыҫлан Таймасов тора. Әйләнеп ҡайтыусылар араһында уның ҡустылары Мратбаҡый һәм Ғөбәй Таймасовтар ҙа була. Бикташ һәм Солтан Балтаевтар етәкселегендәге балтайҙарҙың бер өлөшө бер үк ваҡытта Троицк өйәҙенең Шулямин ауылына килә.

1865 йылда 100 йортта 543 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. 1906 йылда шулай уҡ 2 бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән.

Әммә балтайҙарҙың фекере башҡаса була: улар ауыл 1710 йылда барлыҡҡа килә тип иҫәпләйҙәр. Фазуллин А. «Ата-бабалар төйәге». Йәшлек. 1990 йылдың 29 марты.

1920 йылда бөтә халыҡты типтәрҙәргә индергәндәр, был дөрөҫ түгел: башҡорттар керҙәштәр булалар, әммә улар башҡорт ҡатламынан сыҡмайҙар.

 Хәҙерге осор 
Ауылда башланғыс мәктәп (Ҡарамалы-Ғөбәй урта мәктәбе филиалы), балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана, мәсет бар. Башҡорттар, татарҙар йәшәй (2002).

 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август1277 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар1083 1959 йыл 15 ғинуар903 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар329 2002 йыл 9 октябрь339 2010 йыл 14 октябрь37718619149,350,7

 Милли состав
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (77 %) йәшәйЕдиный электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — Excel форматында ҡушымта.

 Географик урыны 
Алыҫлығы:
 Район үҙәгенә тиклем (Туймазы): 37 км
 Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Ҡарамалы-Ғөбәй): 16 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Ҡандра): 30 км.

 Урамдары 
Урам исеме«Налог Белешмәһе» системаһында Балтай ауылы:
 Йәштәр урамы ()
 Парк урамы ()
 Йылға урамы ()
 Мәктәп урамы ()

 Билдәле шәхестәре 
 Латипов Мәркәз Карам улы (18.03.1926—17.01.1999), хужалыҡ эшмәкәре, нефтсе. Ленин (1964), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971) һәм «Почёт Билдәһе» (1959) ордендары кавалеры. Нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре, РСФСР-ҙың (1986), БАССР-ҙың (1976) атҡаҙанған нефтсеһе, СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1976), СССР-ҙың почётлы нефтсеһе (1974).
 Мәхмүтов Фәүир Шәрифулла улы (2.08.1939—21.07.1988), хеҙмәт алдынғыһы. 1960—1962 һәм 1966—1988 йылдарҙа «Востокнефтепроводстрой» тресының изолировщигы һәм торба һалыу краны машинисы. Хеҙмәт даны орденының тулы кавалеры (1985).
 Гәрәев Йөүҙәт Шәрип улы 1953 йылда БАССР-ҙың Туймазы районы Балтай ауылында тыуған. 1980 йылда СССР Эске эштәр министрлығының команда составын әҙерләү буйынса Өфө махсус мәктәбен, 1987 йылда — СССР Эске эштәр министрлығы академияһын тамамлай. 1991 йылдан 1999 йылға тиклем — Туймазы ҡалаһы Эске эштәр бүлеге начальнигы, 1999—2003 йылдарҙа — штаб начальнигы урынбаҫары — Башҡортостан Республикаһы буйынса Эске эштәр министрлығының оператив бүлеге начальнигы. 2002 йылдан 2006 йылға тиклем — Ишембай ҡалаһы Эске эштәр бүлеге начальнигы. Хөкүмәт наградалары менән бүләкләнгән, 1998 йылда Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы менән бүләкләнә. Отставкалағы полиция полковнигы.
 Хәбибуллин Мәркәз Нурый улы (3 июнь 1934 — 21 июнь 2015) — табип-терапевт, Ҡандра дауаханаһының баш табибы (1968—1984), Туймазы үҙәк район дауаханаһының баш табибы [1984-1989), Октябрьск ҡала дауаханаһының баш табибы урынбаҫары (1989—1991), Октябрьский Үҙәк ҡала дауаханаһының баш табибы- идара начальнигы (1991—1995), Октябрьский ҡалаһы медицина реабилитация үҙәгенең баш табибы (1995—1996), Коммунистик хеҙмәт ударнигы (1972), «Гуманлы эшмәкәрлеге өсөн юбилей миҙалы» (1973), санитар оборона отличнигы (1979), «Һаулыҡ һаҡлау отличнигы» билдәһе (1979), медицина хеҙмәте капитаны (1980), юғары категориялы табип (1993), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы маҡтаулы исеме (1995).

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.

 Һылтанмалар 
 
 Балтаево на портале «Генеалогия и Архивы»
 Село Балтаево Туймазинского района Республики Башкортостан Сайт «Командировка.ру»
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан
 
 
 

Категория:Туймазы районы ауылдары