Тауыҡ
{{taxobox
| name = Йорт тауығы
| image file = Chickenfamily.jpg
| image title = 
| image descr = 
| regnum = Хайуандар
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Ҡоштар]]
| subclassis = [[Новонёбные]]
| ordo         = [[Galliformes|Тауыҡ һымаҡтар]]
| familia      = [[Phasianidae|Фазандар]]
| subfamilia   = [[Phasianinae|Фазандар]]
| genus        = [[Кикерекле тауыҡтар]]
| commons      = Category:Gallus gallus
| species   = [[Банкив әтәсе]]
{{Taxobox_infraphylum | '''Йорт тауығы'''}}
| latin = {{btname|Gallus gallus|(Linnaeus, 1758)}}
| wikispecies = Gallus gallus
| itis = 176086
| ncbi = 9031
}}
{{Международная Красная книга|LC|100600246}}

'''Йорт тауығы<ref name=":02">{{Книга|автор=И. И. Акимушкин.|заглавие=Мир животных. Птицы. Рыбы, земноводные и пресмыкающиеся.|ответственный=Редактор В. Тихомиров, младший редактор Е. Попова, художественный редактор А. Ольденбургер, технический редактор Л. Барышева, корректор И. Шаховцева|год=1989. — С. 383-384. — 462 с.|часть=Рыбы, земноводные и пресмыкающиеся}}</ref>''' (''лат.'' Gallus gallus, ҡайһы саҡ — ''Gallus gallus domesticus{{sfn|Фишман|2020}}<ref name="misn" group="Комм.">Неправильное употребление термина ({{lang-en|misnomer}}). По современной классификации домашняя курица не является отдельным [[подвид]]ом банкивской курицы (''Gallus gallus'') или видом, а считается лишь одомашненной формой вида ''G. gallus''.</ref>,'' йәки ''Gallus domesticus''; ''ингл.'' misnomer)<ref>Хәҙерге классификация буйынса тауыҡ банкив тауығынан айырым бер төр булараҡ һаналмай. Тик ҡулға эйәләштерелгән төрө булараҡ ҡарала</ref>; ата ҡош — '''[[әтәс]]''', бала ҡоштар — '''себештәр''') — йорт хайуандарының иң киң таралған төрө, Көньяҡ һәм Көнсығыш [[Һиндостан]]да, [[Һинд-Ҡытай]]ҙа, Малай архипелагы утрауҙарында таралған ҡырағай тауыҡтарҙан килеп сыҡҡан. Оҙайлы тарихи осорҙа кеше тарафынан бик күп тоҡом тауыҡтары килтереп сығарылған. Тауыҡтар иң файҙалы төрлө аҙыҡ төрө биреүсе йорт ҡошо булараҡ айырыла. Уны [[ит]], [[Йомортҡа (ризыҡ)|йомортҡа]] өсөн аҫырайҙар, шулай уҡ ҡауырһынын һәм мамығын да файҙаланалар.

[[Даль Владимир Иванович|Даль]] иҫәпләүенсә, [[урыҫ теле]]ндә ''ку́ра'', ''ку́рита'', ''ку́рета'', ''ку́рка'', ''ку́рочка'' тигән атамалары бар<ref>{{ВТ-ТСД2|Кур}}</ref>. Халыҡта тарылған фекергә ҡарамаҫтан, тауыҡ ахмаҡ ҡош түгел. Тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, улар һанай, теле бар һәм үҙ-ара яҡшы аралаша. Тауыҡтарҙың тормошо тураһында күп мәғлүмәттәр өйрәнелмәгән<ref name=":2" /><ref name=":0" />.

Продукция алыу йүнәлеше буйынса йомортҡа һәм ит тауыҡтарына бүленәләр.

=== Боронғо заманда тауыҡтарҙың таралыуы ===
Ҡытайҙың төньяҡ-көнсығышында Хэбэй провинцияһында беҙҙең эраға тиклем 5300 - 5400 йылдарға ҡараған боронғо тауыҡ һөйәктәре табылған. Өҫтәүенә, ул һөйәктәр башҡа яҡтарҙан килтереп йортта аҫыралған тауыҡ һөйәктәре була, сөнки ҡырағай тауыҡтар ундағы климатҡа сыҙай алмаҫ ине{{sfn|Фишман|2020}}.

[[Боронғо Мысыр]]ҙа тауыҡ һүрәттәре беҙҙең эраға тиклем II меңйыллыҡтың урталарынан һуң (беҙҙең эраға тиклем яҡынса 1350 йылдар тирәһендә) барлыҡҡа килә. Был һүрәттәр [[Тутанхамон]] кәшәнәһендә табыла<ref name=Sil>''Силаева О. Л.'' [http://bio.1sep.ru/article.php?ID=200400201 История одомашнивания птиц] // Биология. — 2004. — № 2 (729). — 16—31 марта.{{v|11|4|2019}} {{webarchive|http://www.webcitation.org/77YIud1wc|2019-04-11}}</ref>. Беҙҙең эраға тиклем 900—800 гйылдарҙа [[Эфиопия]]ла тәүге тауыҡтар күренә башлай<ref>[http://antropogenez.ru/single-news/article/610/ Учёные выяснили, когда на Чёрном континенте появились первые куры].</ref>. Мысырҙа [[Буто (город)|Буто]] ҡалаһында тауыҡ себештәре һөйәктәре табыла, улар беҙҙең эраға тиклем 685—525 йылдарға ҡарай<ref>[http://phys.org/news/2016-11-africa-oldest-domestic-chicken-bones.html Africa’s oldest domestic chicken bones are relics of ancient Red Sea trade route]. 3 November 2016.</ref> [[Яҡын Көнсығыш]]та тауыҡтар саҡ ҡына иртәрәк барлыҡҡа килә. [[Греция]]ға улар антик осор башланғас барып сыға, ә унан [[Европа]] буйлап тарала<ref name=Sil/>. Афинала [[Платон]]дың кеше — ҡауырһынһыҙ ике аяҡлы йән эйәһе, тигән раҫлауына яуап итеп, [[Диоген Синопский]] тауыҡтың йөнөн йолҡоп күрһәтә.

[[Инжил]]дә Яңы Ғәһед осоронда [[Йәһүҙиә]]лә тауыҡ аҫырағандар, тип әйтелә<ref>{{Библия|Мф|26:34}})"[[Библейская энциклопедия архимандрита Никифора|Иллюстрированная полная популярная Библейская Энциклопедия]]" (1891) давала на этот счёт следующую информацию{{ВТ-БЭАН|Курица, петух}}</ref>.

== Тышҡы ҡиәфәте ==
Тоҡомона ҡарап тауыҡтар 1,5 кг-нан 6 — 7 кг-ға тиклем тарта. Әтәс тауыҡтан ауырыраҡ була: масса айырмаһы 1 килограмға етеүе ихтимал. [[Кәрлә]] тоҡомло тауыҡтар ҙа була, уларҙың ауырлығы 500 грамдан 1,2 килограмға тиклем.
[[Файл:Des Poulets Goliath de couleur beige dans un poulailler au Bénin.jpg|мини|176x176пкс|Тауыҡтар]]
Тауыҡтарҙа [[енес диморфизм]]ы бик сағыу була. Әтәстәр тауыҡтарҙан ҡойроғондағы һәм муйынындағы сағыу төҫтәге ҡауырһындары менән айырылып тора. Әтәстәрҙең тәпәйенең аҫҡы өлөшөндә һөйәк — текәүер (шпора) үҫеп сыға. Тауыҡтың да, әтәстең дә суҡыш аҫтында һаҡалы, башында кикреге була. Улар — термокөйләүсе ағзалар һәм [[Ҡан|ҡан ағышын]] [[Тире|тирегә]] йүнәлтергә булышлыҡ итә. Әтәстең кикреге тауыҡтыҡына ҡарағанда ҙурыраҡ. Кикректәр формалары буйынса ла төрлө-төрлө була.

== Интеллекты ==
Тауыҡтарҙы йыш ҡына аңра ҡош, бер-береһе өсөн борсолмайҙар, тип иҫәпләйҙәр<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/vert-earth-38909155|title=Вся правда о курах: они вовсе не глупые. Перевод с английского.|author=Колин Баррас|website=BBC Earth|date=10 февраля 2017}}</ref>.

Әммә 2015 йылда үткәрелгән тикшеренеүҙәр тауыҡтарҙың түбәндәге һәләттәре булыуын асыҡлай: улар иҫәпләй белә, аң дәрәжәһе булыу сәбәпле, бер-береһен алдай ала<ref name=":0" />.

Бынан тыш, тауыҡтарға ҡатмарлы социаль мөнәсәбәттәр системаһы хас. Әгәр көтөүҙә бер нисә әтәс булһа, уларҙың береһе генә башлыҡ була ала. Әтәс аҙыҡ табыу менән үҙенсәлекле тауыш сығара һәм «бейей». Ә бына башлыҡ булмаған әтәс тауыш сығармай, тик хәрәкәттәр яһау менән сикләнә<ref name=":0" />.

Тауыҡтарҙың мөһим бер үҙенсәлеге бар: улар 30-ҙан ашыу тауыш сигналынан торған "үҙ теле"ндә аралаша. Тауыҡ (йәки әтәс), ем таба ҡалһа, шунда уҡ иптәштәрен ашарға саҡыра<ref name=":1">{{Cite web|url=http://vse-umnici.ru/kury-vovse-ne-tak-glupy-kak-prinyato-schitat/#google_vignette|title=Куры вовсе не так глупы, как принято считать|website=Все умницы|date=2013}}</ref>.

Бынан тыш тауыҡтар 100-ҙән ашыу кешене йәки башҡа йән эйәһен иҫендә ҡалдыра һәм бар нәмәгә еңел өйрәнә<ref name=":1" />. Тауыҡтар (хатта себештәр) яҡты донъяға килгәндән алып өс үлсәмле киңлекте ҡабул итә<ref>{{Cite web|url=http://vse-umnici.ru/kury-vovse-ne-tak-glupy-kak-prinyato-schitat/|title=Куры вовсе не так глупы, как принято считать}}</ref>.

Тауыҡтар туп траекторияһын, әгәр уны күрһә, өс минут буйы (180 секунд), һәм, әгәр күрмәһә, бер минут хәтерендә тота<ref name=":2">{{Cite web|url=http://vse-umnici.ru/kury-umny-zabotlivy-i-umeyut-obshhatsya/|title=Куры умны, заботливы и умеют общаться.|website=Все умницы|date=2017}}</ref>.

Лори Марино, тауыҡтарҙы [[кешегә оҡшаш маймылдар|юғары приматтар]] менән сағыштырырға була, тип иҫәпләй<ref name=":2" />.
[[Файл:Петух Семчик. Красавец. Доминант 149.jpg|мини|305x305пкс|Башлыҡ булмаған әтәс]]
[[Файл:Цыплята.JPG|мини|301x301пкс|Себештәр]]

== Ем табып ашау һәм ашатыу ==
Тауыҡ [[Ашҡаҙан|ашҡаҙанының]] ҡоролошона ярашлы, улар ашаған аҙыҡ аҙ күләмле һәм интенсивлығы менән айырылып торорға тейеш. Тауыҡтар бөтә нәмәне лә ашай: улар ваҡ [[орлоҡ]], [[үлән]] һәм [[япраҡ]], [[ҡорт]]тар, [[бөжәктәр]], хатта ваҡ [[умыртҡалылар]] менән туҡлана<ref>{{cw|url=http://www.herald.co.zw/when-christmas-chicken-kills-eats-a-snake/|title=When Christmas chicken kills, eats a snake|author=Mabasa I.|date=2014-12-30|publisher=The Herald|location=Zimbabwe|lang=en|accessdate=2015-03-08|archiveurl=https://archive.is/8MCof|archivedate=2015-03-08}}</ref>.
[[Файл:Rooster02.jpg|мини]]
[[Файл:2005 poules.jpg|thumb|200px|left|Тауыҡтар ялан кәртәлә]]
[[Файл:Kura domowa DSC08721.JPG|thumb|left|200px|Тауыҡ шишмә янында]]
Шәхси хужалыҡтарҙа тауыҡтарға [[Иген культураһы|игендең]] төрлөһөн бирәләр, әммә [[һоло]], [[арпа]], [[ҡара бойҙай]] һәм [[тары]]ны улар өҫтөнөрәк күрә. Йыл әйләнәһенә был ярмаларҙы тауыҡтарға ашатырға була, һәм бынан уларҙың сәләмәтлеге лә насараймай, йомортҡа һалыу ҙа туҡтамай. Тауыҡтар, ерҙе тибеп, [[Бөжәктәр|бөжәктәрҙе]], [[ҡарышлауыҡ]]тар һәм орлоҡ эҙләй. Ҙур булмаған күләмдә [[йәшел үлән]] һәм [[хайуан]]дар аҙығын (мәҫәлән, [[йылҡы ите]]н, киптерелгән [[Май ҡуңғыҙы|май ҡуңғыҙҙарын]]) бирергә була, ялан кәртәлә йөрөһәләр, улар үҙҙәре үк был аҙыҡтарҙы аяҡ аҫтынан таба, был бик файҙалы: йомортҡа һалыуҙан да туҡтамайҙар. Тауыҡтарға ҡырсын, ваҡ таштар биреү мотлаҡ.

[[Файл:Курица - panoramio (2).jpg|мини|132x132пкс|Тауыҡтарҙы ашатыу]]
Эре тоҡомло тауыҡтар, уртаса һәм бәләкәй тауыҡтарға ҡарағанда, аҙыраҡ ашай, даими норма урынлаштырыу талап ителмәй (ҡыш көндәрендә, йәйге ваҡытҡа ҡарағанда, аҙыҡты бер аҙ күберәк биреү мотлаҡ); бер тауыҡҡа уртаса 85 г аҙыҡ етә.

Ҡышын аҙыҡ ике тапҡыр, ә йәй бер тапҡыр бирелә. Йыш ашатыу ҙа бер аҙ зыян килтерә. Тауыҡтар һимерә башлай.

Сәнәғәт шарттарында аҫыралған тауыҡтар ғәҙәттә аҡһым һәм иген культуралары ҡушылған махсус аҙыҡ менән туҡлана. Рационға 2—3 төрҙәге иген — кукуруза, арпа һәм башҡалар (бөтә ҡоро аҙыҡ массаһынан 65—70 %), һығынты (8—12 %), ҡоро хайуан аҙығы — балыҡ һәм [ит-һөйәк оно]] (3—5 %), ҡоро әсетке (1—3 %), тамыр аҙыҡ, үлән оно, минераль аҙыҡ һәм витаминдар индерелә. Ҡош-ҡорт аҫрау сәнәғәте үҫешкән илдәрҙә төрлө йәштәге тауыҡтар өсөн тулы рацион буйынса әҙер ҡатнаш аҙыҡ етештерә.

== Йомортҡа ==
Тауыҡ йомортҡаһы — иң камил продукт булып һанала. Уның составында 20 төр аминокислота (никотин, фолий һәм пантотен кислоталары), 8 минераль тоҙ, 10 фермент һәм А, Д, Е, К, В1, В2 һ.б. кеүек витаминдар бар. Белгестәр әйтеүенсә, ике йомортҡа кешенең витаминнар буйынса тәүлек ихтыяжын ҡәнәғәтләндерә. Ә йомортҡалағы аҡһым 97 процентҡа үҙләштерелә.

Йомортҡа организмда тулыһынса эшкәртелеп бөтә икән, ул йөрәк, үпкә эшсәнлеген яҡшырта, ашҡаҙанға файҙалы. Тән бешкән ергә элек-электән сей йомортҡа һөрткәндәр. Йомортҡала кеше организмы өсөн кәрәкле бөтә туҡлыҡлы матдәләр бар. Калориялылығы яйәһәтенән ул һыйыр итенә бәрәбәр тип һанала. Йомортҡа витаминдарға, микроэлементтарға бай.

Йомортҡа ҡабығы башлыса аҡ төҫтә була, көрәнһыу төҫтәгеһе лә бар. Ул ныҡлы — себеште һаҡлай, шул уҡ ваҡытта нескә лә: себеш уны тишеп донъяға сыға, ул эсендәге себешкә төрлө микробтар үтеп инмәҫлек дәрәжәлә тығыҙ һәм шул уҡ ваҡытта һауа үтә алһын өсөн ваҡ ҡына тишекле лә булырға тейеш. Бынан тыш йомортҡа ҡабығы яҡтылыҡ та үткәрә. Ул себеш өсөн кәрәкле температура булыуын да тәьмин итә. Етмәһә, ҡабыҡ тауыҡ ауырлығынан ватылмаҫлыҡ ҡаты булырға тейеш. Йомортҡа ҡабығы барлыҡ ошо талаптарға яуап бирә.

Рәсәйҙә йомортҡа етештереү төбәктәр буйынса тигеҙ түгел: 29 % йомортҡа етештереүсе фабрикалар [[Үҙәк федераль округ]]та урынлашҡан, [[Волга буйы федераль округы]]на — сирек, [[Төньяҡ-Көнбайыш федераль округы]]на һәм [[Себер федераль округы]]на — 14-әр %, в Көньяҡ федераль округына — 11 %, [[Урал федераль округы]]на — 6 %, [[Алыҫ Көнсығыш федераль округы]]на — 4 % тура килә<ref>[http://marketing.rbc.ru/news_research/28/09/2009/562949973379656.shtml «Справочно-адресная информация по яичным птицефабрикам России»]</ref>.<br>

== Генетика ==
Ҡоштар араһында иң ныҡ таралған лаборатор объект, классик һәм заманса генетикала төп модель организмдарының береһе<ref>{{книга|автор=[[Девенпорт, Чарлз|Davenport C. B.]]|заглавие=[[s:en:Inheritance of Characteristics in Domestic Fowl|Inheritance of Characteristics in Domestic Fowl]]|место=[[Вашингтон (округ Колумбия)|Washington, D. C.]], [[USA]]|издательство=[[Институт Карнеги|Carnegie Institution of Washington]]|год=1909|серия=Carnegie Institution of Washington Publication No. 121; Papers of the Station for Experimental Evolution, No. 14|allpages=100|lang=en}}</ref><ref>''Арефьев В. А., Лисовенко Л. А.'' Англо-русский толковый словарь генетических терминов / Науч. ред. Л. И. Патрушев. — {{М.}}: Изд-во [[ВНИРО]], 1995. — 407 с. [См. о курице в Приложении 1 [http://www.labinfo.ru/bibl/slov/prim.htm «Животные, растения и микроорганизмы — наиболее распространённые объекты генетических исследований»].]{{v|19|6|2007}} {{webarchive|https://web.archive.org/web/20070826163807/http://www.labinfo.ru/bibl/slov/prim.htm|2007-08-26}}.</ref><ref>{{статья|автор=Dodgson J. B., Romanov M. N.|заглавие=Use of chicken models for the analysis of human disease|ссылка=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/0471142905.hg1505s40/abstract|язык=en|издание=Current Protocols in Human Genetics|тип=журнал|место=New York, NY, USA|издательство=John Wiley & Sons, Inc.|год=2004|volume=Chapter 15|номер=Unit 15.5|pages=1—11|issn=1934-8258|doi=10.1002/0471142905.hg1505s40|archiveurl=https://www.webcitation.org/6WgcTTxt8?url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/0471142905.hg1505s40/abstract|archivedate=2015-02-28}}{{v|28|2|2015}}</ref><ref name=Poul>{{книга|автор=Romanov M. N., Sazanov A. A., Moiseyeva I. G., Smirnov A. F.|часть=Poultry|заглавие=Genome Mapping and Genomics in Domestic Animals|ссылка=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-540-73835-0_5|ответственный=Ed. by N. E. Cockett and C. Kole|место=Berlin—Heidelberg—New York|издательство=Springer-Verlag|год=2009|серия=Genome Mapping and Genomics in Animals: Vol. 3|pages=75—141|isbn=9783540738343|lang=en|archivedate=2015-02-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150215212343/http://link.springer.com/chapter/10.1007%2F978-3-540-73835-0_5}}{{v|15|2|2015}}</ref><ref>См. также статью ''{{iw|Курица как модельный организм в биологических исследованиях|||Chicken as biological research model}}''.</ref>. Мутация процесын анализлау өсөн ҡулланыла<ref>{{статья|автор=Romanov M. N., Sazanov, A. A., Smirnov A. F.|заглавие=First century of chicken gene study and mapping — a look back and forward|ссылка=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=624856&fileId=S0043933904000042|язык=en|издание={{iw|World's Poultry Science Journal||nl}}|тип=журнал|место=[[Cambridge]], [[Великобритания|UK]]|издательство=World's Poultry Science Association; [[Cambridge University Press]]|год=2004|volume=60|номер=1|pages=19—41|issn=0043-9339|doi=10.1079/WPS20043|archiveurl=https://www.webcitation.org/6X2xZgO37?url=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online|archivedate=2015-03-15}}{{v|15|3|2015}}</ref>.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Тауыҡ ите]]

== Комментарийҙар ==
{{иҫкәрмәләр|group=Комм.}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация|Викисловарь=курица}}
* [http://www.rbcu.ru/birds/coins/articul.htm «Птицы на монетах»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070706183926/http://www.rbcu.ru/birds/coins/articul.htm |date=2007-07-06 }} — статья А. Нумерова на сайте [http://www.rbcu.ru/index.html Союза охраны птиц России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090303211154/http://rbcu.ru/index.html |date=2009-03-03 }}
* [http://cook.fober.net/recipes/cat7-439-430.html Рецепты] приготовления вторых блюд из курицы на сайте портала [http://fober.net/ «Fober.net»]
* {{ITIS|176086|Gallus gallus}}
* {{NCBI|9031|Gallus gallus}}
* {{EOL|1049263|title=Gallus gallus|{{v|22|2|2015}}}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Авраменко И. М.'' [https://web.archive.org/web/20070926225941/http://www.ast.ru/item/175388/ Практические советы по содержанию всех пород кур.] — {{М.}}: [[АСТ (издательство)|АСТ]], 2002. — 304 с. — ISBN 5-17-014580-2.
* ''Горбачёва Н. С.'' Породы кур и их содержание в приусадебном хозяйстве. — {{М.}}: Искусство и мода, 1993. — 144 с. — ISBN 5-87242-011-0.
* ''Зипер А. Ф.'' Разведение кур мясо-яичных пород. — {{М.}}: АСТ, 2004. — 64 с. — ISBN 5-17-008506-0.
* ''Зипер А. Ф.'' Разведение кур яичных пород. — {{М.}}: АСТ, 2004. — 96 с. — ISBN 5-17-008507-9.
* ''Зипер А. Ф.'' Разведение кур мясных пород. — {{М.}}: АСТ, 2005. — 54 с. — ISBN 5-17-009233-4.
* {{h|ЭСБЕ}} {{ВТ-ЭСБЕ|Куры, птицы|[[Книпович, Николай Михайлович|Книпович Н. М.]] (с дополнением [[Клюсс, Георгий Александрович|Клюсса Г. А.]])}}
* {{БСЭ3|[http://enc-dic.com/print/enc_sovet/Kur-30771.html Куры]|14}}{{v|5|10|2017}} {{Cite web |url=http://enc-dic.com/print/enc_sovet/Kur-30771.html |title=Архивированная копия |accessdate=2015-02-25 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6tzUNjFlb?url=http://enc-dic.com/print/enc_sovet/Kur-30771.html |archivedate=2017-10-05 |deadlink= }}
* {{h|Морозов|1987}} ''Морозов В. П.'' Занимательная биоакустика. — 2-е изд., доп., перераб. — {{М.}}: [[Знание (издательство, Москва)|Знание]], 1987. — 208 с. + 32 с. вкл.
* Птицы // Фауна СССР. — {{М.}}—{{Л.}}, 1941. — Т. 1. — Вып. 4.
* Сельскохозяйственная птица: В 2 т. / Под ред. Э. Э. Пенионжкевича. — {{М.}}: [[Сельхозгиз|Изд-во с.-х. лит., журн. и плакатов]], 1962.
* ''Сметнев С. И.'' Птицеводство. — 6-е изд., перераб. и доп. — {{М.}}: [[Колос (издательство)|Колос]], 1978. — 304 c.
* {{публикация|статья
|автор=Фишман Р. |соавторы=Роман Фишман
|заглавие=Царь-птица
|тип=журн
|издание=Популярная механика
|год=2020
|номер=3
|страницы=34–39
|ссылка=https://elementy.ru/nauchno-populyarnaya_biblioteka/435229/Tsar_ptitsa
|архив=https://web.archive.org/web/20200503112833/https://elementy.ru/nauchno-populyarnaya_biblioteka/435229/Tsar_ptitsa
|архив дата=2020-05-03
|ref=Фишман
}}


{{Zoology-stub}}
[[Категория:Йорт хайуандары]]
[[Категория:Тауыҡтар]]
Йорт тауығы (лат. Gallus gallus, ҡайһы саҡ — Gallus gallus domesticusНеправильное употребление термина (). По современной классификации домашняя курица не является отдельным подвидом банкивской курицы (Gallus gallus) или видом, а считается лишь одомашненной формой вида G. gallus., йәки Gallus domesticus; ингл. misnomer)Хәҙерге классификация буйынса тауыҡ банкив тауығынан айырым бер төр булараҡ һаналмай. Тик ҡулға эйәләштерелгән төрө булараҡ ҡарала; ата ҡош — әтәс, бала ҡоштар — себештәр) — йорт хайуандарының иң киң таралған төрө, Көньяҡ һәм Көнсығыш Һиндостанда, Һинд-Ҡытайҙа, Малай архипелагы утрауҙарында таралған ҡырағай тауыҡтарҙан килеп сыҡҡан. Оҙайлы тарихи осорҙа кеше тарафынан бик күп тоҡом тауыҡтары килтереп сығарылған. Тауыҡтар иң файҙалы төрлө аҙыҡ төрө биреүсе йорт ҡошо булараҡ айырыла. Уны ит, йомортҡа өсөн аҫырайҙар, шулай уҡ ҡауырһынын һәм мамығын да файҙаланалар.

Даль иҫәпләүенсә, урыҫ телендә ку́ра, ку́рита, ку́рета, ку́рка, ку́рочка тигән атамалары бар. Халыҡта тарылған фекергә ҡарамаҫтан, тауыҡ ахмаҡ ҡош түгел. Тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, улар һанай, теле бар һәм үҙ-ара яҡшы аралаша. Тауыҡтарҙың тормошо тураһында күп мәғлүмәттәр өйрәнелмәгән.

Продукция алыу йүнәлеше буйынса йомортҡа һәм ит тауыҡтарына бүленәләр.

 Боронғо заманда тауыҡтарҙың таралыуы 
Ҡытайҙың төньяҡ-көнсығышында Хэбэй провинцияһында беҙҙең эраға тиклем 5300 - 5400 йылдарға ҡараған боронғо тауыҡ һөйәктәре табылған. Өҫтәүенә, ул һөйәктәр башҡа яҡтарҙан килтереп йортта аҫыралған тауыҡ һөйәктәре була, сөнки ҡырағай тауыҡтар ундағы климатҡа сыҙай алмаҫ ине.

Боронғо Мысырҙа тауыҡ һүрәттәре беҙҙең эраға тиклем II меңйыллыҡтың урталарынан һуң (беҙҙең эраға тиклем яҡынса 1350 йылдар тирәһендә) барлыҡҡа килә. Был һүрәттәр Тутанхамон кәшәнәһендә табылаСилаева О. Л. История одомашнивания птиц // Биология. — 2004. — № 2 (729). — 16—31 марта. . Беҙҙең эраға тиклем 900—800 гйылдарҙа Эфиопияла тәүге тауыҡтар күренә башлайУчёные выяснили, когда на Чёрном континенте появились первые куры.. Мысырҙа Буто ҡалаһында тауыҡ себештәре һөйәктәре табыла, улар беҙҙең эраға тиклем 685—525 йылдарға ҡарайAfrica’s oldest domestic chicken bones are relics of ancient Red Sea trade route. 3 November 2016. Яҡын Көнсығышта тауыҡтар саҡ ҡына иртәрәк барлыҡҡа килә. Грецияға улар антик осор башланғас барып сыға, ә унан Европа буйлап тарала. Афинала Платондың кеше — ҡауырһынһыҙ ике аяҡлы йән эйәһе, тигән раҫлауына яуап итеп, Диоген Синопский тауыҡтың йөнөн йолҡоп күрһәтә.

Инжилдә Яңы Ғәһед осоронда Йәһүҙиәлә тауыҡ аҫырағандар, тип әйтелә)"Иллюстрированная полная популярная Библейская Энциклопедия" (1891) давала на этот счёт следующую информацию.

 Тышҡы ҡиәфәте 
Тоҡомона ҡарап тауыҡтар 1,5 кг-нан 6 — 7 кг-ға тиклем тарта. Әтәс тауыҡтан ауырыраҡ була: масса айырмаһы 1 килограмға етеүе ихтимал. Кәрлә тоҡомло тауыҡтар ҙа була, уларҙың ауырлығы 500 грамдан 1,2 килограмға тиклем.
мини|176x176пкс|Тауыҡтар
Тауыҡтарҙа енес диморфизмы бик сағыу була. Әтәстәр тауыҡтарҙан ҡойроғондағы һәм муйынындағы сағыу төҫтәге ҡауырһындары менән айырылып тора. Әтәстәрҙең тәпәйенең аҫҡы өлөшөндә һөйәк — текәүер (шпора) үҫеп сыға. Тауыҡтың да, әтәстең дә суҡыш аҫтында һаҡалы, башында кикреге була. Улар — термокөйләүсе ағзалар һәм ҡан ағышын тирегә йүнәлтергә булышлыҡ итә. Әтәстең кикреге тауыҡтыҡына ҡарағанда ҙурыраҡ. Кикректәр формалары буйынса ла төрлө-төрлө була.

 Интеллекты 
Тауыҡтарҙы йыш ҡына аңра ҡош, бер-береһе өсөн борсолмайҙар, тип иҫәпләйҙәр.

Әммә 2015 йылда үткәрелгән тикшеренеүҙәр тауыҡтарҙың түбәндәге һәләттәре булыуын асыҡлай: улар иҫәпләй белә, аң дәрәжәһе булыу сәбәпле, бер-береһен алдай ала.

Бынан тыш, тауыҡтарға ҡатмарлы социаль мөнәсәбәттәр системаһы хас. Әгәр көтөүҙә бер нисә әтәс булһа, уларҙың береһе генә башлыҡ була ала. Әтәс аҙыҡ табыу менән үҙенсәлекле тауыш сығара һәм «бейей». Ә бына башлыҡ булмаған әтәс тауыш сығармай, тик хәрәкәттәр яһау менән сикләнә.

Тауыҡтарҙың мөһим бер үҙенсәлеге бар: улар 30-ҙан ашыу тауыш сигналынан торған "үҙ теле"ндә аралаша. Тауыҡ (йәки әтәс), ем таба ҡалһа, шунда уҡ иптәштәрен ашарға саҡыра.

Бынан тыш тауыҡтар 100-ҙән ашыу кешене йәки башҡа йән эйәһен иҫендә ҡалдыра һәм бар нәмәгә еңел өйрәнә. Тауыҡтар (хатта себештәр) яҡты донъяға килгәндән алып өс үлсәмле киңлекте ҡабул итә.

Тауыҡтар туп траекторияһын, әгәр уны күрһә, өс минут буйы (180 секунд), һәм, әгәр күрмәһә, бер минут хәтерендә тота.

Лори Марино, тауыҡтарҙы юғары приматтар менән сағыштырырға була, тип иҫәпләй.
мини|305x305пкс|Башлыҡ булмаған әтәс
мини|301x301пкс|Себештәр

 Ем табып ашау һәм ашатыу 
Тауыҡ ашҡаҙанының ҡоролошона ярашлы, улар ашаған аҙыҡ аҙ күләмле һәм интенсивлығы менән айырылып торорға тейеш. Тауыҡтар бөтә нәмәне лә ашай: улар ваҡ орлоҡ, үлән һәм япраҡ, ҡорттар, бөжәктәр, хатта ваҡ умыртҡалылар менән туҡлана.
мини
thumb|200px|left|Тауыҡтар ялан кәртәлә
thumb|left|200px|Тауыҡ шишмә янында
Шәхси хужалыҡтарҙа тауыҡтарға игендең төрлөһөн бирәләр, әммә һоло, арпа, ҡара бойҙай һәм тарыны улар өҫтөнөрәк күрә. Йыл әйләнәһенә был ярмаларҙы тауыҡтарға ашатырға була, һәм бынан уларҙың сәләмәтлеге лә насараймай, йомортҡа һалыу ҙа туҡтамай. Тауыҡтар, ерҙе тибеп, бөжәктәрҙе, ҡарышлауыҡтар һәм орлоҡ эҙләй. Ҙур булмаған күләмдә йәшел үлән һәм хайуандар аҙығын (мәҫәлән, йылҡы итен, киптерелгән май ҡуңғыҙҙарын) бирергә була, ялан кәртәлә йөрөһәләр, улар үҙҙәре үк был аҙыҡтарҙы аяҡ аҫтынан таба, был бик файҙалы: йомортҡа һалыуҙан да туҡтамайҙар. Тауыҡтарға ҡырсын, ваҡ таштар биреү мотлаҡ.

мини|132x132пкс|Тауыҡтарҙы ашатыу
Эре тоҡомло тауыҡтар, уртаса һәм бәләкәй тауыҡтарға ҡарағанда, аҙыраҡ ашай, даими норма урынлаштырыу талап ителмәй (ҡыш көндәрендә, йәйге ваҡытҡа ҡарағанда, аҙыҡты бер аҙ күберәк биреү мотлаҡ); бер тауыҡҡа уртаса 85 г аҙыҡ етә.

Ҡышын аҙыҡ ике тапҡыр, ә йәй бер тапҡыр бирелә. Йыш ашатыу ҙа бер аҙ зыян килтерә. Тауыҡтар һимерә башлай.

Сәнәғәт шарттарында аҫыралған тауыҡтар ғәҙәттә аҡһым һәм иген культуралары ҡушылған махсус аҙыҡ менән туҡлана. Рационға 2—3 төрҙәге иген — кукуруза, арпа һәм башҡалар (бөтә ҡоро аҙыҡ массаһынан 65—70 %), һығынты (8—12 %), ҡоро хайуан аҙығы — балыҡ һәм [ит-һөйәк оно]] (3—5 %), ҡоро әсетке (1—3 %), тамыр аҙыҡ, үлән оно, минераль аҙыҡ һәм витаминдар индерелә. Ҡош-ҡорт аҫрау сәнәғәте үҫешкән илдәрҙә төрлө йәштәге тауыҡтар өсөн тулы рацион буйынса әҙер ҡатнаш аҙыҡ етештерә.

 Йомортҡа 
Тауыҡ йомортҡаһы — иң камил продукт булып һанала. Уның составында 20 төр аминокислота (никотин, фолий һәм пантотен кислоталары), 8 минераль тоҙ, 10 фермент һәм А, Д, Е, К, В1, В2 һ.б. кеүек витаминдар бар. Белгестәр әйтеүенсә, ике йомортҡа кешенең витаминнар буйынса тәүлек ихтыяжын ҡәнәғәтләндерә. Ә йомортҡалағы аҡһым 97 процентҡа үҙләштерелә.

Йомортҡа организмда тулыһынса эшкәртелеп бөтә икән, ул йөрәк, үпкә эшсәнлеген яҡшырта, ашҡаҙанға файҙалы. Тән бешкән ергә элек-электән сей йомортҡа һөрткәндәр. Йомортҡала кеше организмы өсөн кәрәкле бөтә туҡлыҡлы матдәләр бар. Калориялылығы яйәһәтенән ул һыйыр итенә бәрәбәр тип һанала. Йомортҡа витаминдарға, микроэлементтарға бай.

Йомортҡа ҡабығы башлыса аҡ төҫтә була, көрәнһыу төҫтәгеһе лә бар. Ул ныҡлы — себеште һаҡлай, шул уҡ ваҡытта нескә лә: себеш уны тишеп донъяға сыға, ул эсендәге себешкә төрлө микробтар үтеп инмәҫлек дәрәжәлә тығыҙ һәм шул уҡ ваҡытта һауа үтә алһын өсөн ваҡ ҡына тишекле лә булырға тейеш. Бынан тыш йомортҡа ҡабығы яҡтылыҡ та үткәрә. Ул себеш өсөн кәрәкле температура булыуын да тәьмин итә. Етмәһә, ҡабыҡ тауыҡ ауырлығынан ватылмаҫлыҡ ҡаты булырға тейеш. Йомортҡа ҡабығы барлыҡ ошо талаптарға яуап бирә.

Рәсәйҙә йомортҡа етештереү төбәктәр буйынса тигеҙ түгел: 29 % йомортҡа етештереүсе фабрикалар Үҙәк федераль округта урынлашҡан, Волга буйы федераль округына — сирек, Төньяҡ-Көнбайыш федераль округына һәм Себер федераль округына — 14-әр %, в Көньяҡ федераль округына — 11 %, Урал федераль округына — 6 %, Алыҫ Көнсығыш федераль округына — 4 % тура килә«Справочно-адресная информация по яичным птицефабрикам России».

 Генетика 
Ҡоштар араһында иң ныҡ таралған лаборатор объект, классик һәм заманса генетикала төп модель организмдарының береһеАрефьев В. А., Лисовенко Л. А. Англо-русский толковый словарь генетических терминов / Науч. ред. Л. И. Патрушев. — : Изд-во ВНИРО, 1995. — 407 с. [См. о курице в Приложении 1 «Животные, растения и микроорганизмы — наиболее распространённые объекты генетических исследований».] .См. также статью .. Мутация процесын анализлау өсөн ҡулланыла.

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Тауыҡ ите

 Комментарийҙар 

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 

 «Птицы на монетах»  — статья А. Нумерова на сайте Союза охраны птиц России 
 Рецепты приготовления вторых блюд из курицы на сайте портала «Fober.net»
 
 
 

 Әҙәбиәт 
 Авраменко И. М. Практические советы по содержанию всех пород кур. — : АСТ, 2002. — 304 с. — ISBN 5-17-014580-2.
 Горбачёва Н. С. Породы кур и их содержание в приусадебном хозяйстве. — : Искусство и мода, 1993. — 144 с. — ISBN 5-87242-011-0.
 Зипер А. Ф. Разведение кур мясо-яичных пород. — : АСТ, 2004. — 64 с. — ISBN 5-17-008506-0.
 Зипер А. Ф. Разведение кур яичных пород. — : АСТ, 2004. — 96 с. — ISBN 5-17-008507-9.
 Зипер А. Ф. Разведение кур мясных пород. — : АСТ, 2005. — 54 с. — ISBN 5-17-009233-4.
  
  
  Морозов В. П. Занимательная биоакустика. — 2-е изд., доп., перераб. — : Знание, 1987. — 208 с. + 32 с. вкл.
 Птицы // Фауна СССР. — —, 1941. — Т. 1. — Вып. 4.
 Сельскохозяйственная птица: В 2 т. / Под ред. Э. Э. Пенионжкевича. — : Изд-во с.-х. лит., журн. и плакатов, 1962.
 Сметнев С. И. Птицеводство. — 6-е изд., перераб. и доп. — : Колос, 1978. — 304 c.
 

Категория:Йорт хайуандары
Категория:Тауыҡтар