Сулпан
{{БМ|Сулпан (мәғәнәләр)}}
{{Планета карточкаһы
| маленькая карточка            = 
| тип                           = планета
| фон                           = #ddac00
| название                      = Сулпан
| символ                        = Venus symbol (bold).svg
| изображение                   = PIA23791-Venus-RealAndEnhancedContrastViews-20200608 (cropped).jpg
| ширина                        = 
| подпись                       = Венера в естественном цвете
| изображение2                  = 
| ширина2                       = 
| подпись2                      = 
| другие названия               =

| открытие-ref                  = 
| первооткрыватель              = 
| место открытия                = 
| дата открытия                 = 
| способ открытия               =

| орбита-ref                    = 
| эпоха                         = J2000.0
| перигелий                     = 107&nbsp;476&nbsp;259&nbsp;км<br>0,71843270&nbsp;[[Астрономик берәмек|а.&nbsp;б.]]
| афелий                        = 108&nbsp;942&nbsp;109&nbsp;км<br>0,72823128&nbsp;[[Астрономик берәмек|а.&nbsp;б.]]
| большая полуось               = 108&nbsp;208&nbsp;930&nbsp;км<br>0,723332&nbsp;[[Астрономик берәмек|а.&nbsp;б.]]
| радиус орбиты                 = 
| эксцентриситет                = 0,0068
| сидерический период           = 224,70069&nbsp;көн
| синодический период           = 583,92&nbsp;көн
| орбитальная скорость          = 35,02&nbsp;км/с
| аномалия                      = 
| наклонение                    = 3,86° (Ҡояш экваторына ҡарата)
| угловое перемещение           = 
| долгота восходящего узла      = 76,67069°
| аргумент перицентра           = 54,85229°
| половинная амплитуда          = 
| чей спутник                   = 
| спутники                      = юҡ

| физические характеристики-ref = 
| размеры                       = 
| приплюснутость                = 0
| экваториальный радиус         = 
| полярный радиус               = 
| средний радиус                = 6051,8&nbsp;±&nbsp;1,0&nbsp;км
| окружность большого круга     = 
| площадь поверхности           = 4,60{{e|8}}&nbsp;км²<br>0,902&nbsp;ер
| объём = 9,38{{e|11}}&nbsp;км³<br>0,857&nbsp;ер
| масса = 4,8685{{e|24}}&nbsp;кг<br>0,815&nbsp;ер
| плотность = 5,24&nbsp;г/см³<ref name="surdin">{{книга
    |заглавие       = Солнечная система
    |ответственный  = Ред.-сост. В.&nbsp;Г. Сурдин
    |место          = М.
    |издательство   = Физматлит
    |год            = 2008
    |страницы       = 126
    |страниц        = 400
    |isbn=978-5-9221-0989-5
    }}</ref>
| ускорение свободного падения = 8,87&nbsp;м/с²<br>0,904&nbsp;[[Есемдең тотҡарлыҡһыҙ төшөүе|g]]
| первая космическая скорость =
| вторая космическая скорость = 10,46&nbsp;км/с
| скорость вращения = 6,52&nbsp;км/сәғ
| период вращения = 243,023&nbsp;көн<ref>{{cite news|url=http://www.lenta.ru/articles/2012/02/17/astro/|title=Неторопливая Венера|date=17.02.2012|publisher=Lenta.ru}}</ref>
| наклон оси = 177,36°
| прямое восхождение = 18&nbsp;сәғ 11&nbsp;мин 2&nbsp;с<br>272,76°
| склонение = 67,16°
| полярная небесная широта =
| полярная небесная долгота =
| альбедо = 0,65
| спектральный класс =
| видимая звёздная величина = −4,7
| абсолютная звёздная величина =
| угловой диаметр = 9,7″ — 66,0″

| температура на поверхности = 737&nbsp;К<ref name="nssdc">{{cite web
 | url         = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/venusfact.html
 | title       = Venus Fact Sheet
 | publisher   = NASA
 | last        = Williams
 | first       = David R.
 | date        = April 15, 2005
 | accessdate  = 2007-10-12
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/616VmpaXT
 | archivedate = 2011-08-21
}}</ref><ref>{{cite web
 |title       = Venus: Facts & Figures
 |publisher   = NASA
 |url         = http://sse.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Venus&Display=Facts&System=Metric
 |accessdate  = 2007-04-12
 |archiveurl  = http://www.webcitation.org/616VnSEKz
 |archivedate = 2011-08-21
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060929003116/http://sse.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Venus&Display=Facts&System=Metric |date=2006-09-29 }}</ref><ref name="compare">{{cite web
 |title       = Space Topics: Compare the Planets: Mercury, Venus, Earth, The Moon, and Mars
 |publisher   = Planetary Society
 |url         = http://www.planetary.org/explore/topics/compare_the_planets/terrestrial.html
 |accessdate  = 2007-04-12
 |archiveurl  = http://www.webcitation.org/616VoDl1i
 |archivedate = 2011-08-21
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110821222253/http://www.planetary.org/explore/topics/compare_the_planets/terrestrial.html |date=2011-08-21 }}</ref><br>(464&nbsp;°C)
| температура 1 имя =
| температура 1 минимум =
| температура 1 средняя =
| температура 1 максимум =
| температура 2 имя =
| температура 2 минимум =
| температура 2 средняя =
| температура 2 максимум =

| атмосфера-ref =
| атмосферное давление = 9,3&nbsp;МПа
| шкала высоты =
| состав атмосферы = ~96,5 % углекислый газ<br>~3,5 % [[азот]]<br>0,015 % көкөрт диоксиды<br>0,007 % [[аргон]]<br>0,002 % һыу пары<br>0,0017 % [[угар газ]]<br>0,0012 % [[гелий]]<br>0,0007 % [[неон]]<br>(эҙҙәре) углерод сероксиды<br>(эҙҙәре) [[хлороводород]]<br>(следы) [[фтороводород]]
}}
'''Сулпан''' (''[[Зөһрә (йондоҙ)|Зөһрә]]'', {{lang-ru|Венера}}; символы: [[File:Venus symbol (fixed width).svg|16px|♀]]) — [[Ҡояш]]ҡа яҡынлығы буйынса икенсе планета. Сулпан, [[Меркурий]] кеүек, астероидтар орбитаһынан эстә ята, шуға уны Ҡояш системаһының эске планетаһы тип атайҙар.

Сулпан күк йөҙөндә яҡтылығы буйынса, Ҡояш һәм [[Ай (күк есеме)|Ай]]ҙан ҡалышып, өсөнсө урында тора. Сулпан Ҡояш байыр алдынан, йәки Ҡояш сығыр алдынан яҡшы күренә. Шуның өсөн уны ''Шәреҡ йондоҙо'', йәки ''Сулпан йондоҙо'' тип атайҙар.

Сулпан [[Ер (планета)|Ергә]] оҡшаған планета тип квалификациялана. Ике планета ла тартылыу көсө, составы буйынса оҡшаш. Әммә ике планетала шарттар ҡырҡа айырыла. Сулпан ҡуйы [[көкөрт кислотаһы]] болото менән ҡапланған, был ҡуйы болот Сулпандың йөҙөн ҡарарға бирмәй. Әммә радиотулҡындар ярҙамында Сулпандың рельефын тикшерергә була. Был планетаның атмосфераһы тығыҙ, башлыса углекислый газдан тора. Был Сулпанда углекислый газды биомассаға әйләндерә алырлыҡ органик тормош һәм углерод әйләнеше булмау менән аңлатыла.

Бик борон Сулпан йөҙө бик ҡыҙған һәм Ерҙәге кеүек океандар, урынында сүллек пейзажы ҡалдырып, парға әйләнеп бөткән. Магнит ҡыры көсһөҙ булғанға һыу парҙары Ҡояш еле менән йондоҙ-ара арауыҡҡа таралған.

Атмосфера баҫымы Ерҙәгенән 92 тапҡыр ҙурыраҡ. Сулпан өҫтө [[вулкан]] эшмәкәрлеге эҙҙәрен һаҡлай. Сулпанда плиталарҙың тектоник хәрәкәте күҙәтелмәй, был өҫтөндә һыу булмау менән аңлатыла.

Сулпанда атмосфера булыуын [[1761]] йылдың [[6 июнь|6 июнендә]] [[Ломоносов Михаил Васильевич|М. В. Ломоносов]] аса.

== Дөйөм мәғлүмәт ==
Ҡояштан Венераға тиклем яҡынса 108 млн [[Километр|км]] (0,723 [[Астрономик берәмек|а. е.]]). Венеранан [[Ер|Ергә]] тиклем алыҫлыҡ 38-ҙән 261 млн км-ға тиклем үҙгәрә. Венераның [[орбита]]һы түңәрәккә бик яҡын. Ҡояш тирәләй әйләнеү периоды 224,7 ер тәүлегенә тиң; уртаса орбита тиҙлеге — {{s|35 км/с}}. Орбита ауышлығы [[эклиптика]] буйынса 3,4°. Ҙурлығы буйынса был планета ергә яҡын. Радиусы 6051,8 км (ер менән сығыштырғанда 95 %), массаһы — 4,87{{e|24}} кг (ер менән сағыштырғанда 81,5 %), уртаса тығыҙлығы — 5,24 г/см³. Ирекле төшөү тиҙлеге {{s|8,87 м/с²}}, икенсе космос тиҙлеге — {{s|10,36 км/с}}<ref name=nssdc/>.

Венера ергә оҡшаған планета тип квалификациялана. Уны ерҙең «һеңлеһе» тип тә атайҙар, сөнки ике планета ҙурлығы менән дә, составы менән оҡшаш. Тик планеталағы шарттар ғына ныҡ айырыла. Венерала, ергә оҡшаған планеталар менән сағыштырғанда, атмосера бик тығыҙ. [[Атмосфера]], башлыса, углекислый газдан тора. Планетаның өҫлөгө көкөрт кислотаһынан торған болоттар менән ҡапланған. Болоттан аша планета өҫлөгө күренмәй. Ҡуйы болоттар аҫтындағы планетаның ҡҫлөгө тураһында бәхәстәр XX быуатҡа тиклем дауам итә. Венераның болоттары радиотуоҡындар өсөн үтә күренмәле, был ысул менән планетаның рельефы өйрәнелде<ref>Радиолокационная астрономия — [http://www.astronet.ru/db/msg/1188604 Физика Космоса: Маленькая энциклопедия]</ref>.

[[Файл:Terrestrial planet size comparisons.jpg|left|upright=1.5|thumb|Сығыштырыу өсөн (һулдан уңға) [[Меркурий]], Венеры, [[Ер]] һәм [[Марс]]]]

Бик борон заманда Венерала Ерҙәге кеүек океандар булған тип фаразлана. Океандар кибеп, парға әйләнеп осоп бөткән. Улар урынында буш сүллектәр һәм ҡаялар тороп ҡалған. Бер гипотеза буйынса, Венерала магнит ҡыры бик көсһөҙ, шул сәбәпле Ҡояш нуры тәьҫирендә һыу тарҡалып бөткән. Ҡояш еле тарҡалған һыуҙы планета-ара арауыҡҡа таратҡан. Планетаның атмасфераһы хәҙер ҙә водород һәм кислородты 2:1 нисбәтендә юғалта икәне иҫбатланған<ref name=solarwind>{{cite web
 |title       = Caught in the wind from the Sun
 |publisher   = ESA (Venus Express)
 |url         = http://www.esa.int/SPECIALS/Venus_Express/SEM0G373R8F_0.html
 |date        = 2007-11-28
 |accessdate  = 2013-07-12
 |archiveurl  = http://www.webcitation.org/616Voh32R
 |archivedate = 2011-08-21
}}</ref>.

== Әҙәбиәт ==
* ''Короновский Н. Н.'' Морфология поверхности Венеры // Соросовский образовательный журнал.{{ref-ru}}
* ''Бурба Г. А.'' Венера: русская транскрипция названий // Лаборатория сравнительной планетологии ГЕОХИ, май 2005 г.{{ref-ru}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/11585-sulpan-planeta|автор=Баязитова У. Ш.}}
{{Ҡояш системаһы‎}}


[[Категория:Алфавит буйынса планеталар һәм юлдаштар]]
[[Категория:Сулпан|*]]
[[Категория:Ҡояш системаһының планеталары]]
Сулпан күк йөҙөндә яҡтылығы буйынса, Ҡояш һәм Айҙан ҡалышып, өсөнсө урында тора. Сулпан Ҡояш байыр алдынан, йәки Ҡояш сығыр алдынан яҡшы күренә. Шуның өсөн уны Шәреҡ йондоҙо, йәки Сулпан йондоҙо тип атайҙар.

Сулпан Ергә оҡшаған планета тип квалификациялана. Ике планета ла тартылыу көсө, составы буйынса оҡшаш. Әммә ике планетала шарттар ҡырҡа айырыла. Сулпан ҡуйы көкөрт кислотаһы болото менән ҡапланған, был ҡуйы болот Сулпандың йөҙөн ҡарарға бирмәй. Әммә радиотулҡындар ярҙамында Сулпандың рельефын тикшерергә була. Был планетаның атмосфераһы тығыҙ, башлыса углекислый газдан тора. Был Сулпанда углекислый газды биомассаға әйләндерә алырлыҡ органик тормош һәм углерод әйләнеше булмау менән аңлатыла.

Бик борон Сулпан йөҙө бик ҡыҙған һәм Ерҙәге кеүек океандар, урынында сүллек пейзажы ҡалдырып, парға әйләнеп бөткән. Магнит ҡыры көсһөҙ булғанға һыу парҙары Ҡояш еле менән йондоҙ-ара арауыҡҡа таралған.

Атмосфера баҫымы Ерҙәгенән 92 тапҡыр ҙурыраҡ. Сулпан өҫтө вулкан эшмәкәрлеге эҙҙәрен һаҡлай. Сулпанда плиталарҙың тектоник хәрәкәте күҙәтелмәй, был өҫтөндә һыу булмау менән аңлатыла.

Сулпанда атмосфера булыуын 1761 йылдың 6 июнендә М. В. Ломоносов аса.

 Дөйөм мәғлүмәт 
Ҡояштан Венераға тиклем яҡынса 108 млн км (0,723 а. е.). Венеранан Ергә тиклем алыҫлыҡ 38-ҙән 261 млн км-ға тиклем үҙгәрә. Венераның орбитаһы түңәрәккә бик яҡын. Ҡояш тирәләй әйләнеү периоды 224,7 ер тәүлегенә тиң; уртаса орбита тиҙлеге — . Орбита ауышлығы эклиптика буйынса 3,4°. Ҙурлығы буйынса был планета ергә яҡын. Радиусы 6051,8 км (ер менән сығыштырғанда 95 %), массаһы — 4,87 кг (ер менән сағыштырғанда 81,5 %), уртаса тығыҙлығы — 5,24 г/см³. Ирекле төшөү тиҙлеге , икенсе космос тиҙлеге — .

Венера ергә оҡшаған планета тип квалификациялана. Уны ерҙең «һеңлеһе» тип тә атайҙар, сөнки ике планета ҙурлығы менән дә, составы менән оҡшаш. Тик планеталағы шарттар ғына ныҡ айырыла. Венерала, ергә оҡшаған планеталар менән сағыштырғанда, атмосера бик тығыҙ. Атмосфера, башлыса, углекислый газдан тора. Планетаның өҫлөгө көкөрт кислотаһынан торған болоттар менән ҡапланған. Болоттан аша планета өҫлөгө күренмәй. Ҡуйы болоттар аҫтындағы планетаның ҡҫлөгө тураһында бәхәстәр XX быуатҡа тиклем дауам итә. Венераның болоттары радиотуоҡындар өсөн үтә күренмәле, был ысул менән планетаның рельефы өйрәнелдеРадиолокационная астрономия — Физика Космоса: Маленькая энциклопедия.

left|upright=1.5|thumb|Сығыштырыу өсөн (һулдан уңға) Меркурий, Венеры, Ер һәм Марс

Бик борон заманда Венерала Ерҙәге кеүек океандар булған тип фаразлана. Океандар кибеп, парға әйләнеп осоп бөткән. Улар урынында буш сүллектәр һәм ҡаялар тороп ҡалған. Бер гипотеза буйынса, Венерала магнит ҡыры бик көсһөҙ, шул сәбәпле Ҡояш нуры тәьҫирендә һыу тарҡалып бөткән. Ҡояш еле тарҡалған һыуҙы планета-ара арауыҡҡа таратҡан. Планетаның атмасфераһы хәҙер ҙә водород һәм кислородты 2:1 нисбәтендә юғалта икәне иҫбатланған.

 Әҙәбиәт 
 Короновский Н. Н. Морфология поверхности Венеры // Соросовский образовательный журнал.
 Бурба Г. А. Венера: русская транскрипция названий // Лаборатория сравнительной планетологии ГЕОХИ, май 2005 г.

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 

Категория:Алфавит буйынса планеталар һәм юлдаштар
*
Категория:Ҡояш системаһының планеталары