Түбәнге Яйыҡбай
{{Айыҡ ауыл}}
{{Ук}}
'''Түбәнге Яйыҡбай''' ({{lang-ru|Нижнеяикбаево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]]ндағы ауыл. [[2009]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 140 кеше<ref name='белешмә китабы'>[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>.
Почта индексы — 453657, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80206840004.

== Тарихы ==
1786 йылдан ике Яйыҡбай ауылы билдәле. Уларҙың хәҙерге ваҡытта ла ике исеме бар — Нуғай һәм Яйыҡбай. Профессор Ә. З. Әсфәндиәров фаразлауынса, Нуғай исеме Бөрйән ырыуы башҡорттарының ырыу-ара исеме менән бәйле. Икенсе исеме йорт старшинаһы ''Яйыҡбай Мырҙаҡов'' (1739—1817) хөрмәтенә бирелгән<ref name="Сельские советы">Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание. Уфа: «Китап», 2002. 332 с.</ref>. Уның улы Сәғәҙәт Яйыҡбаев(1775—1855) зауряд-яҫауыл булып хеҙмәт итә. Сәғәҙәттең ике улы булған: Әхмәтулла һәм Зәйнәғәбдин (уның улы Ғәтиәтулла, ейәне — Ғәйнетдин), Хөснөтдин, Сәйфитдин һәм Мөхәмәтҡол. Әбйәлил районының Үрге һәм Түбәнге Әбдрәш (йорт старшинаһы Әбдрәшит Араповтың исемен йөрөтә<ref name="Генеалогия и архивы">http://ufagen.ru/places/baymakskiy/yaikbaevo.html Яикбаево (Мурсалимово, Абдрашитово, Нугаево)</ref>.) ауылдары менән туғанлыҡ мөнәсәбәттәр булыуы билдәле<ref name="Сельские советы"></ref>.

Түбәнге Яйыҡбай ауылынан яҡын ғына Мөрсәлим ауылы урынлашҡан була. XIX быуаттың беренсе яртыһында Түбәнге Яйыҡбайҙа Мөрсәлимдең улы, ейәндәре һәм бүләләре йәшәгән.

Ике ауылда 1795 йылда 35 йортта 203 кеше йәшәгән, 1859 йылда — 680 кеше, X ревизия 98 йорт һәм 680 кеше күрһәтә. 1920 йылда Түбәнге Яйыҡбайҙа 106 йлртт 520 кеше иҫәпкә алынған. 1989 йылда был ауылда 155 кеше йәшәгән<ref name="Генеалогия и архивы"></ref>.

Рәсәйҙең Францияға ҡаршы 1806—1807 йылдарҙағы һуғышында башҡорт полкы составында Буранбай Әҙебаев була. 1812—1814 йылдарҙа 15-се башҡорт полкында батырҙарса һуғышалар ике көмөш миҙал менән наградланған зауряд-яҫауыл Ибраһим Ишкилде улы Шәрипов, рядовойҙар Хәмит Мәмбәтҡужин, Ғәбделманнан Мөрсәлимов, Мөхәмәтйән Азаматов, Мөхәмәтрәхим Теүәлбаев<ref name="Генеалогия и архивы"></ref>. .

Яйыҡбай ауылынан булған башҡорт фельдшеры Ғәләүетдин Һибәт улы Фәйзуллин 3-се һанлы йорт идаралығында эшләй<ref name="Генеалогия и архивы"></ref>.

Халыҡтың төп шөғөлө — малсылыҡ. Йыл һайын йәйләүгә Йылайыр йылғаһы һәм Ҡыҙыл Яр, Аҡ кейек шишмәләре, Һаҡмар йылғаһы, Уба күле буйлап сыҡҡандар. 1839 йылда ике ауылда 75 йортта 469 кеше йәшәгән, барыһына 400 йылҡы малы, 360 һыйыр, 300 һарыҡ иҫәпләнгән. Игенде башҡа ауылдарға ҡарағанда күберәк сәскәндәр: 122 бот ужым бойҙайы һәм 1376 бот ярауай бойҙайы (1843)<ref name="Генеалогия и архивы"></ref>.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||123||63||60||51,2||48,8
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
[[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар йылғаһы]]ның ҡушылдығы Әмәндәк янында урынлашҡан<ref name="Сельские советы"></ref>.
* Район үҙәгенә тиклем ([[Баймаҡ (ҡала)|Баймаҡ]]): 35 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Ниғәмәт]]): 4 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 80 км

== Билдәле шәхестәр ==
* Күрәй батыр;
* Валеев Вәлләм — тау инженеры, «Карагандауголь» заводының баш инженеры;
* Хәсәнов Рәмил Сәфәрғәли улы (1.06.1958), педагог, ҡурайсы, Башҡортостандың атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре<ref>http://www.gasrb.ru/uf/file/kalendar_2018_izm.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180712171830/http://www.gasrb.ru/uf/file/kalendar_2018_izm.pdf |date=2018-07-12 }} Календарь знаменательных и памятных дат Республики Башкортостан
на 2018 год{{ref-ru}}{{V|2|05|2018}}</ref>.
* Танһыҡҡужин С. — БАССР-ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание. Уфа: «Китап», 2002. 332 с.
* [http://ufagen.ru/places/baymakskiy/yaikbaevo.html Яикбаево (Мурсалимово, Абдрашитово, Нугаево)]
<references/>

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/13043-t-b-nge-yajy-baj-bajma-r-nynda-y-auyl}} {{V|16|01|2019}}


{{Баймаҡ районы ауылдары}}

[[Категория:Баймаҡ районы ауылдары]]
[[Категория:Һаҡмар буйындағы тораҡ пункттар]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]
Түбәнге Яйыҡбай () — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 140 кешеБашҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы .
Почта индексы — 453657, ОКАТО коды — 80206840004.

 Тарихы 
1786 йылдан ике Яйыҡбай ауылы билдәле. Уларҙың хәҙерге ваҡытта ла ике исеме бар — Нуғай һәм Яйыҡбай. Профессор Ә. З. Әсфәндиәров фаразлауынса, Нуғай исеме Бөрйән ырыуы башҡорттарының ырыу-ара исеме менән бәйле. Икенсе исеме йорт старшинаһы Яйыҡбай Мырҙаҡов (1739—1817) хөрмәтенә бирелгәнБаймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание. Уфа: «Китап», 2002. 332 с.. Уның улы Сәғәҙәт Яйыҡбаев(1775—1855) зауряд-яҫауыл булып хеҙмәт итә. Сәғәҙәттең ике улы булған: Әхмәтулла һәм Зәйнәғәбдин (уның улы Ғәтиәтулла, ейәне — Ғәйнетдин), Хөснөтдин, Сәйфитдин һәм Мөхәмәтҡол. Әбйәлил районының Үрге һәм Түбәнге Әбдрәш (йорт старшинаһы Әбдрәшит Араповтың исемен йөрөтәhttp://ufagen.ru/places/baymakskiy/yaikbaevo.html Яикбаево (Мурсалимово, Абдрашитово, Нугаево).) ауылдары менән туғанлыҡ мөнәсәбәттәр булыуы билдәле.

Түбәнге Яйыҡбай ауылынан яҡын ғына Мөрсәлим ауылы урынлашҡан була. XIX быуаттың беренсе яртыһында Түбәнге Яйыҡбайҙа Мөрсәлимдең улы, ейәндәре һәм бүләләре йәшәгән.

Ике ауылда 1795 йылда 35 йортта 203 кеше йәшәгән, 1859 йылда — 680 кеше, X ревизия 98 йорт һәм 680 кеше күрһәтә. 1920 йылда Түбәнге Яйыҡбайҙа 106 йлртт 520 кеше иҫәпкә алынған. 1989 йылда был ауылда 155 кеше йәшәгән.

Рәсәйҙең Францияға ҡаршы 1806—1807 йылдарҙағы һуғышында башҡорт полкы составында Буранбай Әҙебаев була. 1812—1814 йылдарҙа 15-се башҡорт полкында батырҙарса һуғышалар ике көмөш миҙал менән наградланған зауряд-яҫауыл Ибраһим Ишкилде улы Шәрипов, рядовойҙар Хәмит Мәмбәтҡужин, Ғәбделманнан Мөрсәлимов, Мөхәмәтйән Азаматов, Мөхәмәтрәхим Теүәлбаев. .

Яйыҡбай ауылынан булған башҡорт фельдшеры Ғәләүетдин Һибәт улы Фәйзуллин 3-се һанлы йорт идаралығында эшләй.

Халыҡтың төп шөғөлө — малсылыҡ. Йыл һайын йәйләүгә Йылайыр йылғаһы һәм Ҡыҙыл Яр, Аҡ кейек шишмәләре, Һаҡмар йылғаһы, Уба күле буйлап сыҡҡандар. 1839 йылда ике ауылда 75 йортта 469 кеше йәшәгән, барыһына 400 йылҡы малы, 360 һыйыр, 300 һарыҡ иҫәпләнгән. Игенде башҡа ауылдарға ҡарағанда күберәк сәскәндәр: 122 бот ужым бойҙайы һәм 1376 бот ярауай бойҙайы (1843).

 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар 1959 йыл 15 ғинуар 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар 2002 йыл 9 октябрь 2010 йыл 14 октябрь123636051,248,8

 Географик урыны 
Һаҡмар йылғаһының ҡушылдығы Әмәндәк янында урынлашҡан.
 Район үҙәгенә тиклем (Баймаҡ): 35 км
 Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Ниғәмәт): 4 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 80 км

 Билдәле шәхестәр 
 Күрәй батыр;
 Валеев Вәлләм — тау инженеры, «Карагандауголь» заводының баш инженеры;
 Хәсәнов Рәмил Сәфәрғәли улы (1.06.1958), педагог, ҡурайсы, Башҡортостандың атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәреhttp://www.gasrb.ru/uf/file/kalendar_2018_izm.pdf  Календарь знаменательных и памятных дат Республики Башкортостан
на 2018 год.
 Танһыҡҡужин С. — БАССР-ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.

 Иҫкәрмәләр 

 Сығанаҡтар 
 Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание. Уфа: «Китап», 2002. 332 с.
 Яикбаево (Мурсалимово, Абдрашитово, Нугаево)

 Һылтанмалар 
  

Категория:Баймаҡ районы ауылдары
Категория:Һаҡмар буйындағы тораҡ пункттар
Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары