13 март
{{Ук}}
'''13 март''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 72-се ([[кәбисә йыл]]ында 73-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 293 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-03-01}}
<onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Бөйөк Британия}}: [[Милләттәр Берләшмәһе]] көнө (марттың икенсе дүшәмбеһе).
* {{Флагификация|Гренада}}: Революция көнө.
* {{Флагификация|США}}, [[Иллинойс]]: Плутон көнө.
* {{Флагификация|Таиланд}}: [[Фил]] көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* [[Ҡалмыҡ Республикаһы]]: Шиғриәт көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
 
}}</onlyinclude> 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1781]]: [[Бөйөк Британия]] астрономы Уильям Гершель [[Ҡояш системаһы]]ның етенсе [[планета]]һы [[Уран (планета)|Уранды]] аса.
* [[1938]]: [[СССР]]-ҙың бөтә мәктәптәрендә [[рус теле]] мәжбүри предмет булараҡ уҡытыла башлай.

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
<onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Рәхмәтуллин Мөхәмәт Абдрахман улы]] (1915—1972), [[ҡурай]]сы. 1939 йылдан хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]], 1955—1972 йылдарҙа — хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] ҡурайсыһы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әбйәлил районы]] Салауат ауылынан.
* [[Зөлҡәрнәйев Ғәрифулла Ғәйфулла улы]] (1925—9.12.2022), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, уҡсылар полкы пулеметсыһы. Үҙ иҫәбенә район биләмәләрендә 160 төп ағас ултыртыусы, шуның өсөн 2017 йылда «Республиканың йыл шәхесе» исеменә лайыҡ булыусы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Ахун (Учалы районы)|Ахун]] ауылынан<ref>[https://www.bashinform.ru/news/social/2022-12-09/v-bashkirii-ushel-iz-zhizni-esche-odin-veteran-velikoy-otechestvennoy-voyny-3064569 В Башкирии ушел из жизни еще один ветеран Великой Отечественной войны. ИА «Башинформ», 9 декабря 2022 года]{{ref-ru}}{{V|09|12|2022}}</ref>.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Дианов Вәлиәхмәт Диан улы]] (1930—1981), график. 1960—1971 йылдарҙа [[Китап (нәшриәт)|Башҡортостан китап нәшриәтенең]] баш художество мөхәррире. 1964 йылдан СССР-ҙың Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1969).  
* [[Хрулёв Виктор Иванович]] (1940), [[фән|ғалим]]-[[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]]. 1965 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1990—2000 йылдарҙа филология факультеты деканы, 1992—2013 йылдарҙа [[XX быуат]] [[урыҫ әҙәбиәте]] тарихы кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (1991), профессор (1994). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006). Сығышы менән [[Һарытау]] ҡалаһынан.  }}
}}</onlyinclude>

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
<onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Глухова Зинаида Михайловна]] (1931), табип-ветеран, һаулыҡ һаҡлау өлкәһе эшмәкәре. 1974–1986 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ]] ҡала һаулыҡ һаҡлау бүлеге мөдире. [[РСФСР]]-ҙың һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған табибы, ҡаланың почётлы гражданы. 
* [[Попов Анатолий Николаевич]] (1936), юғары мәктәп ветераны, [[фән|ғалим]]-тау инженеры. 1961 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1983–2002 йылдарҙа тау эштәре һәм ғәмәли механика кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1982), профессор (1985). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1996). [[Рәсәй Федерацияһы]] Хөкүмәте премияһы лауреаты (1999). Сығышы менән [[Калуга]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Сергеев Иван Тимофеевич]] (1951), хеҙмәт ветераны, сәнәғәт алдынғыһы. [[«Газпром нефтехим Салауат»]] йәмғиәтенең инженер-технологы.  Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы.
* [[Бәхетова Рәйлә Хөрмәт ҡыҙы]] (1956), ғалим-иҡтисадсы. 2010 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның цифрлы иҡтисад һәм коммуникациялар кафедраһы мөдире. Иҡтисад фәндәре докторы, профессор. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Иглин районы]] [[Төлкөтамаҡ]] ауылынан.
* [[Ҡотлобаева Көнһылыу Зәки ҡыҙы]] (1956), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны, йәмәғәтсе. 1980—2011 йылдарҙа [[Бөрйән районы]] [[Байназар]] урта мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004) һәм мәғариф алдынғыһы (1998), «Мәғариф» өҫтөнлөклө милли проекты гранты конкурсы еңеүсеһе (2011). 2015 йылдан [[Башҡорт Википедияһы]]ның әүҙем мөхәррире һәм 2016 йылдан Бөрйән вики-клубы етәксеһе.  }}
}}</onlyinclude>

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
<onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Иноземцев Алексей Михайлович]] (1912—27.10.1967), хеҙмәт алдынғыһы. 1943-1962 йылдарҙа [[Белорет металлургия комбинаты]]ның ҡорос иретеүсеһе. Совет-фин һуғышында ҡатнашыусы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1958).
* [[Мәрҙәнов Хәмитйән Ғилемйән улы]] (1927—20.11.2020), [[иҡтисад]]сы. [[Туймазы районы]] статистика бүлегенең элекке начальнигы. Социалистик иҫәп отличнигы (1967), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1985). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1976). [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1966).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Казаков Виктор Александрович]] (1957), хеҙмәт ветераны. 1977—2010 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] машинисы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған химигы (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ғафури районы]] [[Ивановка (Ғафури районы)|Ивановка]] ауылынан.
* [[Йоносова Әлфиә Зилимхан ҡыҙы]] (1962), [[Өфө ҡалаһы]]ның «Үҙәкләштерелгән балалар китапханалары системаһы» муниципаль бюджет учреждениеһы директоры, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
* [[Мәһәҙиев Риза Рафаил улы]] (1972—12.01.2021), [[театр]] актёры, [[йыр]]сы. 1993—2021 йылдарҙа [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. 1999 йылдан Рәсәй Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2010). Башҡорт һәм татар йырҙарын башҡарыусыларҙың «Дуҫлыҡ моңо» халыҡ-ара фестивале лауреаты ([[Нефтекама]], 1994); «Актёр йыры» республика фестиваль-конкурсы дипломанты ([[Өфө]], 1994).   }}
}}</onlyinclude>

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
<onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Айытҡолов Зәйнулла Хәйбулла улы]] (1928—21.10.2021), [[фән|ғалим]]-хоҡуҡ белгесе. 1970—1984 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] прокурорының беренсе урынбаҫары. Юридик фәндәр кандидаты (1979). [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған юрисы (1978). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]] [[Юлдыбай]] ауылынан.
* [[Хәмәтдинова Әнисә Әхтәм ҡыҙы]] (1928—25.10.1989), [[яҙыусы]], [[Журналистика|журналист]]. 1956—1983 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]] ҡарамағындағы Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитет мөхөррире. 1982 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәлиәскәров Зөфәр Карам улы]] (1938—19.04.2002), химик. 1956—1996 йылдарҙа [[Тула өлкәһе]] «Щёкиноазот» комбинатының өлкән  аппаратсыһы. [[СССР]]-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1971). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1986) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1976) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡариҙел районы]] [[Байҡы-Юныс]] ауылынан.
* [[Каткова Наталья Владимировна]] (1953), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. [[Күмертау авиация етештереү предприятиеһы]]ның элекке [[Технология|технологы]]. [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған машина эшләүсеһе. 
* [[Ҡәйепова Фәриҙә Хөснулла ҡыҙы]] (1953), [[Педагогика|педагог]], тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1993—2000 йылдарҙа [[Сибай]]ҙың 10-сы мәктәбе уҡытыусыһы, 2003—2012 йылдарҙа — директорҙың фәнни-методик эштәр буйынса урыбаҫары. [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2006). Сығышы менән [[Баймаҡ]] ҡалаһынан.  
* [[Хәмәҙиәров Наил Әнүәр улы]] (1953—31.07.2017), [[нефть|нефтсе]]. 1971 йылдан «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы электромонтёры, 1974 йылдан — оператор, мастер. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1982), СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1987), [[Ленин комсомолы премияһы]] лауреаты (1977). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Дүртөйлө районының [[Атһөйәр]] ауылынан.
* [[Шәймәрҙәнова Раушания Фирун ҡыҙы]] (1968), социаль хеҙмәткәр. [[Ҡалтасы районы]]ның «Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн социаль приют»ының бүлек мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре. 
* [[Моргунова Анна Анатольевна]] (1983), [[спорт]]сы, юрист, эске эштәр органдары хеҙмәткәре. 2002—2005 йылдарҙа йәйге полиатлон буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы һәм Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2002). [[Ер|Донъя]] (2003) һәм Рәсәй (2003) чемпионы. Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһынан]].  }}                                                                                                                                                                                                  
}}</onlyinclude>

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
<onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Әхмәрова Зәкиә Абдулла ҡыҙы]] (1919—22.06.2006), [[театр]] актёры. 1940—1990 йылдарҙа [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры, театрға нигеҙ һалыусыларҙың береһе. 1953 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1958). 
* [[Илбаев Мөхәмәт Исмәғил улы]] (1939—21.04.2015), [[ауыл хужалығы]] белгесе, [[Шиғриәт|шағир]]. 2003 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы|Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар]] союздары ағзаһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Нураева Сания Мәхәмәтйән ҡыҙы]] (1939—17.11.2014), [[малсылыҡ|малсы]]. 1957—1994 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Маҡан» [[совхоз]]ы һауынсыһы. Коммунистик хеҙмәт ударнигы (1982), [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Мәмбәт]] [[ауыл]]ынан. 
* [[Рәхимҡолов Сабирйән Мөбәрәкйән улы]] (1949), эшсе. 1967 йылдан [[Күмертау авиация производство предприятиеһы]] операторы, станоктар һәм манипуляторҙар көйләүсеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Көйөргәҙе районы]] [[Яҡшымбәт (Көйөргәҙе районы)|Яҡшымбәт]] ауылынан.
* [[Николенко Алексей Геннадьевич]] (1964—7.11.2021), [[Энтомология|энтомолог]]-[[фән|ғалим]]. [[Биология]] фәндәре докторы (2003), профессор (2005). 1993 йылдан Биохимия һәм генетика институты хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1996 йылдан — ғилми секретарь. Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан.
* [[Пешехонов Александр Анатольевич]] (1979), [[спорт]]сы. 2001—2008 йылдарҙа ҡаяға үрмәләү спорты буйынса [[Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы, Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (2001). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2002). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2006).  }}
}}</onlyinclude>

=== Дөйөм исемлек ===
''<categorytree depth="0">Категория:13 мартта тыуғандар</categorytree>''
* [[1888]]: Антон Макаренко, [[СССР]] педагогы, яҙыусы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1939).
* [[1899]]: [[Панчо Владигеров]], [[Болгария]] композиторы, пианист һәм дирижёр.
* [[1911]]: [[Лафает Рональд Хаббард]], [[АҠШ]] яҙыусыһы, философ.
* [[1913]]: Сергей Михалков, шағир, СССР һәм [[Рәсәй]] гимндары һүҙҙәренең авторы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1973).
* [[1922]]: Давид Кугультинов, [[Ҡалмыҡстан]]дың халыҡ шағиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1990).
* [[1955]]: Зиннәтулла Биләлетдинов, [[хоккей]]сы һәм и хоккей тренеры, [[Олимпия уйындары|олимпия]] чемпионы, 6 тапҡыр донъя чемпионы.

== {{Үлем}} == 
''<categorytree depth="0">Категория:13 мартта вафат булғандар</categorytree>''
* [[1719]]: Иоганн Фридрих Бёттгер, [[Германия]] алхимигы, фарфор эшләү серен асыусы.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Йыл көндәре|В13]]
[[Категория:13 март]]
13 март — григориан стиле буйынса йылдың 72-се (кәбисә йылында 73-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 293 көн ҡала.

 
  
 1781: Бөйөк Британия астрономы Уильям Гершель Ҡояш системаһының етенсе планетаһы Уранды аса.
 1938: СССР-ҙың бөтә мәктәптәрендә рус теле мәжбүри предмет булараҡ уҡытыла башлай.

  
 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр 
 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар 

 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар 

 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар 

 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар 

 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар 

 Дөйөм исемлек 

 1888: Антон Макаренко, СССР педагогы, яҙыусы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1939).
 1899: Панчо Владигеров, Болгария композиторы, пианист һәм дирижёр.
 1911: Лафает Рональд Хаббард, АҠШ яҙыусыһы, философ.
 1913: Сергей Михалков, шағир, СССР һәм Рәсәй гимндары һүҙҙәренең авторы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973).
 1922: Давид Кугультинов, Ҡалмыҡстандың халыҡ шағиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1990).
 1955: Зиннәтулла Биләлетдинов, хоккейсы һәм и хоккей тренеры, олимпия чемпионы, 6 тапҡыр донъя чемпионы.

   

 1719: Иоганн Фридрих Бёттгер, Германия алхимигы, фарфор эшләү серен асыусы.

  

 Иҫкәрмәләр 

В13
Категория:13 март