Ахтиял
{{ТП-Рәсәй|Ахтиял
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Ахтиял
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 56 | lat_min =  | lat_sec = 
  |lon_deg = 55 | lon_min =  | lon_sec = 
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Яңауыл районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 353
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 452806
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           =34760 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80259835002
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Ахтиял''' ({{lang-ru|Ахтиял}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Яңауыл районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 353 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.
Почта индексы — 452806, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80259835002.
 
== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{{ Население | Ахтиял }}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
[[Ҡаймаш]] йылғаһының ике ярында урынлашҡан<ref name="Карта">{{Карта|O-40-135}}</ref>.
* Район үҙәгенә тиклем ([[Яңауыл]]): 8 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Истәк]]): 3 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Яңауыл]]): 8 км

== Тарихы ==
Ахтиял ауылы, фараз ителеүенсә, XVII быуат уртаһында барлыҡҡа килгән. 1721 йылда ауылда 6 йорт хужалығы булған.

1748 йылға ревизия яһаҡ [[татарҙар]]ын иҫәпкә ала. 1795 йылда 40 [[типтәрҙәр|типтәр]] ир-ат һәм 27 ҡатын-ҡыҙ күрһәтелгән. 1816 йылда 54 типтәр ир-аты иҫәпләгән, шулай уҡ Ахтиял ауылы өлөшө булып һаналған Уран улусы Исеммәт ауылында 38 аҫаба башҡорт иҫәпләнгән.

1834 йылда VIII ревизия мәғлүмәттәре буйынса 25 йорт хужалығы һәм 135 кеше иҫәпләнә. 1842 йылда  175 дисәтинә һөрөнтө ерҙәр, 20 дисәтинә урман, 6 дисәтинә усадьбы тура килә. Халыҡта 55 ат, 58 һыйыр, 117 һарыҡ, 25 кәзә була; умартасыларҙың 20 дәдән умартаһы булған. Ауылда  мәсет тә, тирмән дә булған. 1859 йылда  135 кеше йәшәгән.{{sfn|Асфандияров}}

1870 йылда  [[Өфө губернаһы]] [[Бөрө өйәҙе]]нең 3-сө станы Ахтиял ауылында (Иҫәнбаә, Иҫелмәт) 34 йорт хужалығы һәм 188 кеше (104 ир-ат һәм 84 ҡатын-ҡыҙ) иҫәпләнә. Мәсет, мәктәп, һыу тирмәне бар.<ref>{{Книга:Списки населённых мест Российской империи. Уфимская губерния|78}}</ref>

1896 йылда Бөрө өйәҙе IV станы Байғужа улусы Ахтиял ауылында — 78 йорт хужалығы һәм 452 кеше (240 ир-ат, 212 ҡатын-ҡыҙ) йәшәгән. Исемет ауылында шул уҡ осорҙа 61 ихата, 164 ир-ат һәм 162 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән, мәсет булған.<ref>{{Книга:Полный список населённых мест Уфимской губернии|151}}</ref>

1906 йылда Ахтиялда 496 кеше иҫәпләнә.<ref name="БашЭнцикл">{{Cite web |url=http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/7472-akhtiyal-derevnya-v-yanaulskom-r-ne.html |title=Ахтиял в Башкирской энциклопедии |accessdate=2019-06-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190601034602/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/7472-akhtiyal-derevnya-v-yanaulskom-r-ne.html |archivedate=2019-06-01 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190601034602/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/7472-akhtiyal-derevnya-v-yanaulskom-r-ne.html |date=2019-06-01 }}</ref>

1912 йылда өйәҙҙә үткәрелгән халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Ахтиял һәм Исәмәт ауылдары Байғужа улусының Истәк ауыл йәмғиәтенә ингән. Беренсеһендә 107 типтәр йорт хужалығы була, унда 560 кеше йәшәй (283 ир-ат, 277 ҡатын-ҡыҙ), икенсеһендә — 77 башҡорт утары, унда 402 кеше йәшәй (201 ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ).

Ахтиял ауылы ерҙәренең күләме 1280 дисәтинә тәшкил иткән (шуларҙың 137,79 дисәтинәһе ҡуртымға алынған), шул иҫәптән 1030 дисәтинә һөрөнтө ерҙәр һәм ятҡылыҡтар, 105 дисәтинә бесәнлек, 102 дисәтинә урман, 25 десиатина усадьба ерҙәре һәм 18 уңайһыҙ ерҙәр булған. Шулай уҡ 57,25 дисәтинә ер ҡуртымға алынған. Сәсеү майҙаны 519,18 дисәтинә тәшкил итә, шуларҙың 53,66 проценты арыш, 33,64 % — һоло, 8,15 % — картуф, башҡа культуралар (башлыса ҡарабойҙай һәм полба) сәсеү майҙанының 4,54 процентын биләй. Эре мөгөҙлө малдан 158 ат, 186 эре мөгөҙлө мал, 357 һарыҡ һәм 22 кәзә була. 4 хужалыҡта бал ҡорттарының 6 умартаһы бар. 11 кеше һөнәрселек менән шөғөлләнгән.

Исмәт ауылы 1288 дисәтинә ер биләй (шуларҙың 136,13 десиатина ҡуртымға алынған), шул иҫәптән 1029 йылда һөрөнтө ерҙәр һәм ятҡылыҡтарҙың десиатиналары, 111 дисәтинә бесән, 110 дисәтинә урман, 20 десиатина усадьба ерҙәре һәм 18 уңайһыҙ ерҙәр. Шулай уҡ 66,71 сутый ер ҡуртымға алынған. Сәсеү майҙаны 459,98 дисәтинә тәшкил итә, шуларҙың 46,5 проценты — арыш, 36,3 % — һоло, 7 % — бот, 6,5 % борсаҡ, 2,5 % — ҡарабойһай, башҡа культуралар сәсеүлек майҙанының 1,2 процентын биләй. Эре мөгөҙлө малдан 130 ат, 192 эре мөгөҙлө мал, 305 һарыҡ һәм 32 кәзә була. 8 хужалыҡта бал ҡорттарының 86 умартаһы бар. 13 кеше һөнәрселек менән шөғөлләнгән.<ref>{{Книга:Крестьянское хозяйство Уфимской губернии: Подворная перепись|1102—1109}}</ref>

1920 йылда, рәсми мәғлүмәттәр буйынса, шул уҡ улустың Ахтиял ауылында 108 ихата һәм 535 кеше йәшәгән (271 ир-егет, 264 ҡатын-ҡыҙ, Иҫмәт ауылында — 74 ихата һәм 404 кеше (177 ир-ат, 227 ҡатын-ҡыҙ)[9] йәшәгән. АУыл хужалығын иҫәпкә алыу мәғлүмәте буйынса  Ахтиял ауылынында 110ихатала 582 типтәр һәм Иҫмәт ауылында 73 ихатала 422 башҡорт<ref>{{Книга:Население Уфимской губернии по переписи 1920 года|35}}</ref> йәшәгән. [[1926 йыл]]да ауылдар [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бөрө кантоны]] Яңауыл улусына ҡарай.<ref name="БашРесп">{{Книга:Населённые пункты Башкортостана 1926|105—106}}</ref>

1939 йылда Исмәт ауылы Ахтиял составына инә.<ref name="БашЭнцикл" /> Ошо йылда [[Яңауыл районы]]ның [[Истәк ауыл Советы (Яңауыл районы)|Истәк ауыл Советы]] Ахтиял ауылында 588 кеше йәшәй (279 ир-ат, 309 ҡатын-ҡыҙ) йәшәй.<ref>{{Книга:Населённые пункты Башкортостана 1939|282}}</ref>

1959 йылда Истәк ауылы советында 447 кеше йәшәй (202 ир-ат, 245 ҡатын-ҡыҙ),<ref>{{Книга:Населённые пункты Башкортостана 1959 и 1970|228}}</ref>, в 1970-м — 424 человека (215 мужчин, 209 женщин)<ref>{{Книга:Населённые пункты Башкортостана 1959 и 1970|418}}</ref> 1970 йылда — 424 кеше (215 ир-ат, 209 ҡатын-ҡыҙ).[2]

1979 йылда унда 401 кеше йәшәй (201 ир-ат, 200 ҡатын-ҡыҙ),<ref>{{Книга:Населённые пункты Башкортостана 1979 и 1989|180}}</ref>, в 1989-м — 342 жителя (165 мужчин, 177 женщин)<ref>{{Книга:Населённые пункты Башкортостана 1979 и 1989|352}}</ref> һәм 1989 йылда унда 342 кеше йәшәй (165 ир-ат, 177 ҡатын-ҡыҙ).<ref>{{Книга:Населённые пункты Башкортостана 1979 и 1989|352}}</ref>

2002 йылда — 344 кеше (171 ир-ат, 173 ҡатын-ҡыҙ), күпселек [[башҡорттар]] (80 %) йәшәй<ref name='2002F'/>.

2010 йылда 353 кеше (175 ир-ат, 178 ҡатын-ҡыҙ)<ref name='2002F'/>

Ауыл клубы, фельдшер-акушерлыҡ пункты бар<ref>[https://yanaul.bashkortostan.ru/district/settlements/299/ Истякский сельсовет на сайте Янаульского района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190601034608/https://yanaul.bashkortostan.ru/district/settlements/299/ |date=2019-06-01 }}</ref>.

== Һылтанмалар ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} 
*{{ИСДБ}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Яңауыл районы ауылдары}}

[[Категория:Яңауыл районы ауылдары]]
Ахтиял () — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 353 кеше.
Почта индексы — 452806, ОКАТО коды — 80259835002.
 
 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)

 Географик урыны 
Ҡаймаш йылғаһының ике ярында урынлашҡан.
 Район үҙәгенә тиклем (Яңауыл): 8 км
 Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Истәк): 3 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Яңауыл): 8 км

 Тарихы 
Ахтиял ауылы, фараз ителеүенсә, XVII быуат уртаһында барлыҡҡа килгән. 1721 йылда ауылда 6 йорт хужалығы булған.

1748 йылға ревизия яһаҡ татарҙарын иҫәпкә ала. 1795 йылда 40 типтәр ир-ат һәм 27 ҡатын-ҡыҙ күрһәтелгән. 1816 йылда 54 типтәр ир-аты иҫәпләгән, шулай уҡ Ахтиял ауылы өлөшө булып һаналған Уран улусы Исеммәт ауылында 38 аҫаба башҡорт иҫәпләнгән.

1834 йылда VIII ревизия мәғлүмәттәре буйынса 25 йорт хужалығы һәм 135 кеше иҫәпләнә. 1842 йылда  175 дисәтинә һөрөнтө ерҙәр, 20 дисәтинә урман, 6 дисәтинә усадьбы тура килә. Халыҡта 55 ат, 58 һыйыр, 117 һарыҡ, 25 кәзә була; умартасыларҙың 20 дәдән умартаһы булған. Ауылда  мәсет тә, тирмән дә булған. 1859 йылда  135 кеше йәшәгән.

1870 йылда  Өфө губернаһы Бөрө өйәҙенең 3-сө станы Ахтиял ауылында (Иҫәнбаә, Иҫелмәт) 34 йорт хужалығы һәм 188 кеше (104 ир-ат һәм 84 ҡатын-ҡыҙ) иҫәпләнә. Мәсет, мәктәп, һыу тирмәне бар.

1896 йылда Бөрө өйәҙе IV станы Байғужа улусы Ахтиял ауылында — 78 йорт хужалығы һәм 452 кеше (240 ир-ат, 212 ҡатын-ҡыҙ) йәшәгән. Исемет ауылында шул уҡ осорҙа 61 ихата, 164 ир-ат һәм 162 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән, мәсет булған.

1906 йылда Ахтиялда 496 кеше иҫәпләнә. 

1912 йылда өйәҙҙә үткәрелгән халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Ахтиял һәм Исәмәт ауылдары Байғужа улусының Истәк ауыл йәмғиәтенә ингән. Беренсеһендә 107 типтәр йорт хужалығы була, унда 560 кеше йәшәй (283 ир-ат, 277 ҡатын-ҡыҙ), икенсеһендә — 77 башҡорт утары, унда 402 кеше йәшәй (201 ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ).

Ахтиял ауылы ерҙәренең күләме 1280 дисәтинә тәшкил иткән (шуларҙың 137,79 дисәтинәһе ҡуртымға алынған), шул иҫәптән 1030 дисәтинә һөрөнтө ерҙәр һәм ятҡылыҡтар, 105 дисәтинә бесәнлек, 102 дисәтинә урман, 25 десиатина усадьба ерҙәре һәм 18 уңайһыҙ ерҙәр булған. Шулай уҡ 57,25 дисәтинә ер ҡуртымға алынған. Сәсеү майҙаны 519,18 дисәтинә тәшкил итә, шуларҙың 53,66 проценты арыш, 33,64 % — һоло, 8,15 % — картуф, башҡа культуралар (башлыса ҡарабойҙай һәм полба) сәсеү майҙанының 4,54 процентын биләй. Эре мөгөҙлө малдан 158 ат, 186 эре мөгөҙлө мал, 357 һарыҡ һәм 22 кәзә була. 4 хужалыҡта бал ҡорттарының 6 умартаһы бар. 11 кеше һөнәрселек менән шөғөлләнгән.

Исмәт ауылы 1288 дисәтинә ер биләй (шуларҙың 136,13 десиатина ҡуртымға алынған), шул иҫәптән 1029 йылда һөрөнтө ерҙәр һәм ятҡылыҡтарҙың десиатиналары, 111 дисәтинә бесән, 110 дисәтинә урман, 20 десиатина усадьба ерҙәре һәм 18 уңайһыҙ ерҙәр. Шулай уҡ 66,71 сутый ер ҡуртымға алынған. Сәсеү майҙаны 459,98 дисәтинә тәшкил итә, шуларҙың 46,5 проценты — арыш, 36,3 % — һоло, 7 % — бот, 6,5 % борсаҡ, 2,5 % — ҡарабойһай, башҡа культуралар сәсеүлек майҙанының 1,2 процентын биләй. Эре мөгөҙлө малдан 130 ат, 192 эре мөгөҙлө мал, 305 һарыҡ һәм 32 кәзә була. 8 хужалыҡта бал ҡорттарының 86 умартаһы бар. 13 кеше һөнәрселек менән шөғөлләнгән.

1920 йылда, рәсми мәғлүмәттәр буйынса, шул уҡ улустың Ахтиял ауылында 108 ихата һәм 535 кеше йәшәгән (271 ир-егет, 264 ҡатын-ҡыҙ, Иҫмәт ауылында — 74 ихата һәм 404 кеше (177 ир-ат, 227 ҡатын-ҡыҙ)[9] йәшәгән. АУыл хужалығын иҫәпкә алыу мәғлүмәте буйынса  Ахтиял ауылынында 110ихатала 582 типтәр һәм Иҫмәт ауылында 73 ихатала 422 башҡорт йәшәгән. 1926 йылда ауылдар Башҡорт АССР-ының Бөрө кантоны Яңауыл улусына ҡарай.

1939 йылда Исмәт ауылы Ахтиял составына инә. Ошо йылда Яңауыл районының Истәк ауыл Советы Ахтиял ауылында 588 кеше йәшәй (279 ир-ат, 309 ҡатын-ҡыҙ) йәшәй.

1959 йылда Истәк ауылы советында 447 кеше йәшәй (202 ир-ат, 245 ҡатын-ҡыҙ),, в 1970-м — 424 человека (215 мужчин, 209 женщин) 1970 йылда — 424 кеше (215 ир-ат, 209 ҡатын-ҡыҙ).[2]

1979 йылда унда 401 кеше йәшәй (201 ир-ат, 200 ҡатын-ҡыҙ),, в 1989-м — 342 жителя (165 мужчин, 177 женщин) һәм 1989 йылда унда 342 кеше йәшәй (165 ир-ат, 177 ҡатын-ҡыҙ).

2002 йылда — 344 кеше (171 ир-ат, 173 ҡатын-ҡыҙ), күпселек башҡорттар (80 %) йәшәй.

2010 йылда 353 кеше (175 ир-ат, 178 ҡатын-ҡыҙ)

Ауыл клубы, фельдшер-акушерлыҡ пункты барИстякский сельсовет на сайте Янаульского района .

 Һылтанмалар 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Яңауыл районы ауылдары