Рухтин
{{НП-Россия
 |статус                   = ауыл
 |русское название         = Рухтино
 |оригинальное название    = {{lang-ba|Рухтин}} 
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 |lat_deg = 55 |lat_min = 27 |lat_sec = 30 
 |lon_deg = 58 |lon_min = 22 |lon_sec = 34 
 |CoordAddon = 
 |CoordScale = 
 |размер карты региона     = 
 |размер карты района      = 
 |регион                   = Башҡортостан 
 |регион в таблице         = Башҡортостан 
 |вид района               = 
 |район                    = Дыуан районы {{!}}Дыуан районы  
 |район в таблице          = 
 |вид поселения            = ауыл биләмәһе 
 |поселение                = Рухтин ауыл Советы (Дыуан районы){{!}}Рухтин ауыл Советы  
 |поселение в таблице      = 
 |внутреннее деление       = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         = 
 |население               = {{ Население | Рухтино | тс }}
 |год переписи            = {{ Население | Рухтино | г }}
 |плотность               = 
 |агломерация             = 
 |национальный состав     = 
 |конфессиональный состав = 
 |этнохороним             = 
 |почтовый индекс          = 
 |почтовые индексы         = 
 |телефонный код           = 
 |цифровой идентификатор   = 80223831001
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}

'''Рухтин''' ({{lang-ru|Рухтино}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Дыуан районы]]ндағы ауыл. [[Рухтин ауыл Советы (Дыуан районы)|Рухтин ауыл Советы]]ның административ үҙәге. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 676 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.
Почта индексы — 452521, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80223831001.

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Мәсәғүт (Дыуан районы)|Мәсәғүт]]): 8 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]]): 67 км

Рухтин ауылы [[Әй (йылға)|Әй]] йылғаһы ҡушылдығы Әнйәк йылғаһы буйында, район үҙәге [[Мәсәғүт (Дыуан районы)|Мәсәғүт]] ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 8 километр һәм [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] ([[Силәбе өлкәһе]]) тимер юл станцияһының төньяҡ-көнбайышына табан 67 километр алыҫлыҡта урынлашҡан<ref>{{БЭ2013|79043}}</ref>.

== Тарих ==
'''Рухтин''' (''Исхаҡ'') ауылына [[1808 йыл]]да [[Троицк өйәҙе]] [[Мәсәғүт (Дыуан районы)|Мәсәғүт]] ауылы дәүләт крәҫтиәндәре шул уҡ өйәҙҙең [[Тырнаҡлы]] улусы башҡорттарынан һатып алған ерҙәрендә нигеҙ һалған, һәм ауылға тәүге төпләнеүселәр ағай-энеле Рухтин Василий, Гаврила, Матвей һәм Трофим Рухтиндар исеме бирелгән. 

{{начало цитаты}} «[[1808 йыл]]дың 22 июлендә [[Троицк өйәҙе|Тро­ицк өйәҙе]] [[Тырнаҡлы]] улусы йорт старшиналары Әлибай Ишмөхәмәтов һәм Амангилде Хәсәнов һәм түбәндә иселәнгән башҡа имза һалып, яҙа белмәүселәр ырыу тамғаһын ҡуйып, Троицк өйәҙе ведомствоһы Емаши улус идаралығына ҡараған алты йортта йәшәгән Мәсәғүт ауылы крәҫтиәндәре Гаврил, Тро­фим, Василий һәм Матвей Рухтиндар... Мәсәғүттән ете саҡрымда ятҡан урында, һуңғараҡ күпселеге Бөрө округына күсеп киткән старшина Мөбәшәр Ибра­һимов командаһындағы мишәрҙәр менән йәнәш урынлашты, элек улар йәшәгән Исхаҡ ауылында тороп ҡалған дүрт ихатала йәшәгән мишәрҙе, үҙҙәре теләп ҡуҙғалғанға тиклем, Рухтиндар йәберләмәүе һәм ҡыҫырыҡламауы шарты менән был килешеүҙе төҙөнөк». {{oq|ru|
«1808 года июля 22 дня Тро­ицкого уезда Тырнаклинской волости юртовые старшины Алибай Ишмухаметов и Амангильде Хасанов и при том нижеподписавшиеся и за неумением грамоте приложив­шие тамги, заключили сей договор Троицкого уезда ведомства Емашинского волостного правления деревни Месягутовой с удельными крестьянами Гаврилом, Тро­фимом, Василием и Матвеем Рухтиными в том, что по неимению у себя денег со общего в сей волости налично состоящих людей согласия продали мы им, Рухтиным, состоящим в шести дворах крестьянам... землю в оброк в положении состоящих от Месягутовой деревни расстоя­нием в семи верстах, значущая, где прежде расположены были жительством команды старшины Мубашара Ибра­гимова мещеряки, которые ныне отчислены и уехали в Бирскую округу, но токмо с тем условием, что оста­ ющихся в той деревне (т.е. Искаково) четыре двора состоящих мещеряков не зганивая с жительства того и не притеснять их Рухтиным, пока они сами не пожелают оттоль съехать»<ref>{{ИСДБ|страницы=503-504}}</ref>}}
{{конец цитаты}}.

[[1808 йыл]]дың [[29 октябрь|29 октябр]]ендә килешеү [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]] өйәҙ судында раҫлана. Документта һүҙ ер һатыу тураһында бара, ләкин ысынында урыҫ крәҫтиәндәре менән, уларҙан бер юлы 2 мең һум алып һәм йыл һайын һәр хужалыҡтан 25-әр тин оброк түләү шарты менән, 100 йылға керҙәшлек килешеүе төҙөлгән. Һуңынан [[1832 йыл]]ғы ер тураһындағы закон нигеҙендә урыҫ крәҫтиәндәренең барыһы ла, милексе булып, бер кешегә 15 дисәтинәнән ер алып, милексе хоҡуғын ала. Әйтеш ауылы [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] [[башҡорттар]]ы дәүләт крәҫтиәндәре Исҡаҡ ([[Рухтин]]) ауылында йәшәгән. Рухтиндар шулай уҡ, башҡорттарға займға аҡса биреү юлы менән, ҡуртымға алынған ерҙәрҙең майҙанын арттыра. Әйтәйек, [[1812 йыл]]да тырнаҡлыларҙың вәкилдәре поход сотниктары Ҡорманғәле Зәйнетдинов менән Сыңғыҙ Сәйетов Гаврил Рухтинға 50 һум аҡса биреп, крәҫтиәнгә 50 урын (ярты дисәтинә - оҙонлоғо 80 сажинға һәм киңлеге 20 сажинға тиң) бирә.

[[1816 йыл]]да 22 дәүләт крәҫтиәне, 14 иҡтисад крәҫтиәне, заводтарға яҙылған крәҫтиән — 20, [[Дыуан]]дан сыҡҡан — 10 ир һәм ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. 

[[1842 йыл]]да 33 йортта йәшәгән 200 кешегә 52 йылҡы малы, 80 һыйыр, 120 һарыҡ, 50 сусҡа тура килгән. Крәҫтиәндәр [[игенселек]], [[малсылыҡ]], кәсепселек менән шөғөлләнгән. Дөрөҫ булмаған сәсеү әйләнеше ҡулланылып, тупраҡты тиреҫ менән ашлағандар. Ауылда бер нисә һуҡҡыс һәм [[елгәргес]], тирмән бар<ref> {{ИСДБ|страницы=503-504}}</ref>. 

== Рухтин ауылының XIX быуатта артабанғы үҫеше ==
[[1859 йыл]]да Рухтин ауылында 280 кеше, [[1865 йыл]]да 37 йортта 271 кеше, [[1895 йыл]]да — 555 кеше йәшәгән. 

[[Игенселек]], [[умартасылыҡ]], сабата үреү менән шөғөлләнгәндәр. Ауылда 3 тимерлек, 4 кибет булған. [[1885 йыл]]да сиркәү төҙөлгән. [[1893 йыл]]да земство училищеһында 22 уҡыусы уҡыған<ref> {{ИСДБ|страницы=503-504}}</ref>.

== Ауылдың XX быуаттағы һәм хәҙерге үҫеше ==
[[1906 йыл]]да Рухтин ауылында сиркәү, земство мәктәбе, шарап һәм мануфактура кибете теркәлгән.

[[1920 йыл]]да 168 хужалыҡта — 1072 кеше донъя көткән<ref> {{ИСДБ|страницы=503-504}}</ref>.

Әлеге ваҡытта Рухтин ауылында урта [[мәктәп]], [[балалар баҡсаһы]], фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана бар<ref>{{БЭ2013|79043}}</ref>.

== Халыҡ һаны ==
Рухтин ауылында [[урыҫтар]] йәшәй ([[2002 йыл|2002]]).

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||1072||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||600||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||454||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||541||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||639||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||676||329||347||48,7||51,3
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Билдәле кешеләре ==

== Урамдары ==
{{Колонки|3}}
* Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru|}} Мира (улица)
* Киров урамы ({{lang-ru|}} Кирова (улица)
* Яңы урам ({{lang-ru|}} Новая (улица)
* Дауахана тыҡрығы ({{lang-ru|}} Больничный (переулок)
* Ялан урамы ({{lang-ru|}} Полевая (улица)
* Юл урамы ({{lang-ru|}} Дорожная (улица)
* Совет урамы ({{lang-ru|}} Советская (улица)<ref>[https://mapdata.ru/bashkortostan/duvanskiy-rayon/selo-ruhtino/ Карта д. Рухтино. Улица]</ref>{{Колонки|конец}}

== Тирә-яҡ мөхит ==
; Ер-һыу атамалары

''Тауҙар:''

''Йылғалар:'' 
* [[Әнйәк (Ҡушҡаяҡ ҡушылдығы)|Әнйәк]]

''Шишмәләр:''

''Ялан-бесәнлектәр:''

''Таусыҡтар, түбәләр:'' 

''Башҡа урын-ер атамалары:'' 

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|79043}}
* {{ИСДБ|страницы=503-504}} 503-504 б. Рухтин ауылы
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 120—121 с. — 304 с. — ISBN 5—295—02843—7{{ref-ru}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Дыуан районы ауылдары}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Дыуан районы ауылдары]]
Рухтин () — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл. Рухтин ауыл Советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 676 кеше.
Почта индексы — 452521, ОКАТО коды — 80223831001.

 Географик урыны 
 Район үҙәгенә тиклем (Мәсәғүт): 8 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Һилейә): 67 км

Рухтин ауылы Әй йылғаһы ҡушылдығы Әнйәк йылғаһы буйында, район үҙәге Мәсәғүт ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 8 километр һәм Һилейә (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһының төньяҡ-көнбайышына табан 67 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

 Тарих 
Рухтин (Исхаҡ) ауылына 1808 йылда Троицк өйәҙе Мәсәғүт ауылы дәүләт крәҫтиәндәре шул уҡ өйәҙҙең Тырнаҡлы улусы башҡорттарынан һатып алған ерҙәрендә нигеҙ һалған, һәм ауылға тәүге төпләнеүселәр ағай-энеле Рухтин Василий, Гаврила, Матвей һәм Трофим Рухтиндар исеме бирелгән. 

 «1808 йылдың 22 июлендә Тро­ицк өйәҙе Тырнаҡлы улусы йорт старшиналары Әлибай Ишмөхәмәтов һәм Амангилде Хәсәнов һәм түбәндә иселәнгән башҡа имза һалып, яҙа белмәүселәр ырыу тамғаһын ҡуйып, Троицк өйәҙе ведомствоһы Емаши улус идаралығына ҡараған алты йортта йәшәгән Мәсәғүт ауылы крәҫтиәндәре Гаврил, Тро­фим, Василий һәм Матвей Рухтиндар... Мәсәғүттән ете саҡрымда ятҡан урында, һуңғараҡ күпселеге Бөрө округына күсеп киткән старшина Мөбәшәр Ибра­һимов командаһындағы мишәрҙәр менән йәнәш урынлашты, элек улар йәшәгән Исхаҡ ауылында тороп ҡалған дүрт ихатала йәшәгән мишәрҙе, үҙҙәре теләп ҡуҙғалғанға тиклем, Рухтиндар йәберләмәүе һәм ҡыҫырыҡламауы шарты менән был килешеүҙе төҙөнөк». 
.

1808 йылдың 29 октябрендә килешеү Троицк өйәҙ судында раҫлана. Документта һүҙ ер һатыу тураһында бара, ләкин ысынында урыҫ крәҫтиәндәре менән, уларҙан бер юлы 2 мең һум алып һәм йыл һайын һәр хужалыҡтан 25-әр тин оброк түләү шарты менән, 100 йылға керҙәшлек килешеүе төҙөлгән. Һуңынан 1832 йылғы ер тураһындағы закон нигеҙендә урыҫ крәҫтиәндәренең барыһы ла, милексе булып, бер кешегә 15 дисәтинәнән ер алып, милексе хоҡуғын ала. Әйтеш ауылы аҫаба башҡорттары дәүләт крәҫтиәндәре Исҡаҡ (Рухтин) ауылында йәшәгән. Рухтиндар шулай уҡ, башҡорттарға займға аҡса биреү юлы менән, ҡуртымға алынған ерҙәрҙең майҙанын арттыра. Әйтәйек, 1812 йылда тырнаҡлыларҙың вәкилдәре поход сотниктары Ҡорманғәле Зәйнетдинов менән Сыңғыҙ Сәйетов Гаврил Рухтинға 50 һум аҡса биреп, крәҫтиәнгә 50 урын (ярты дисәтинә - оҙонлоғо 80 сажинға һәм киңлеге 20 сажинға тиң) бирә.

1816 йылда 22 дәүләт крәҫтиәне, 14 иҡтисад крәҫтиәне, заводтарға яҙылған крәҫтиән — 20, Дыуандан сыҡҡан — 10 ир һәм ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. 

1842 йылда 33 йортта йәшәгән 200 кешегә 52 йылҡы малы, 80 һыйыр, 120 һарыҡ, 50 сусҡа тура килгән. Крәҫтиәндәр игенселек, малсылыҡ, кәсепселек менән шөғөлләнгән. Дөрөҫ булмаған сәсеү әйләнеше ҡулланылып, тупраҡты тиреҫ менән ашлағандар. Ауылда бер нисә һуҡҡыс һәм елгәргес, тирмән бар . 

 Рухтин ауылының XIX быуатта артабанғы үҫеше 
1859 йылда Рухтин ауылында 280 кеше, 1865 йылда 37 йортта 271 кеше, 1895 йылда — 555 кеше йәшәгән. 

Игенселек, умартасылыҡ, сабата үреү менән шөғөлләнгәндәр. Ауылда 3 тимерлек, 4 кибет булған. 1885 йылда сиркәү төҙөлгән. 1893 йылда земство училищеһында 22 уҡыусы уҡыған .

 Ауылдың XX быуаттағы һәм хәҙерге үҫеше 
1906 йылда Рухтин ауылында сиркәү, земство мәктәбе, шарап һәм мануфактура кибете теркәлгән.

1920 йылда 168 хужалыҡта — 1072 кеше донъя көткән .

Әлеге ваҡытта Рухтин ауылында урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана бар.

 Халыҡ һаны 
Рухтин ауылында урыҫтар йәшәй (2002).

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август1072 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар600 1959 йыл 15 ғинуар454 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар541 2002 йыл 9 октябрь639 2010 йыл 14 октябрь67632934748,751,3

 Билдәле кешеләре 

 Урамдары 

 Тыныслыҡ урамы ( Мира (улица)
 Киров урамы ( Кирова (улица)
 Яңы урам ( Новая (улица)
 Дауахана тыҡрығы ( Больничный (переулок)
 Ялан урамы ( Полевая (улица)
 Юл урамы ( Дорожная (улица)
 Совет урамы ( Советская (улица)Карта д. Рухтино. Улица

 Тирә-яҡ мөхит 
 Ер-һыу атамалары

Тауҙар:

Йылғалар: 
 Әнйәк

Шишмәләр:

Ялан-бесәнлектәр:

Таусыҡтар, түбәләр: 

Башҡа урын-ер атамалары: 

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 

 Һылтанмалар 
 
  503-504 б. Рухтин ауылы
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 120—121 с. — 304 с. — ISBN 5—295—02843—7

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Дыуан районы ауылдары