Байназар
{{ТП-Рәсәй|Байназар
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Байназар
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 53 | lat_min = 17 | lat_sec = 39
  |lon_deg = 57 | lon_min = 32 | lon_sec = 38
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Бөрйән районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = Илшат Нәҙир улы Иманғолов
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = башҡорт
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 1313
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453591
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           =34755 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = ОКТМО
 |һансал танымлаусы      = 80619425
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Байназар''' ({{lang-ru|Байназарово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бөрйән районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1313 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.

Почта индексы — 453591, [[ОКТМО коды]] — 80619425.

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]]): 29 саҡрым
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Белорет]]): 118 саҡрым.
Ауыл [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел йылғаһының]] ике ярында урынлашҡан.
[[Файл:Висячий мост.Байназар.jpg|мини|Ағиҙел йылғаһы аша аҫылма күпер]]

== Тарихы ==
Байназар ауылы — Ҡарағай-Ҡыпсаҡ улусына ҡараған ауылдарҙың иң боронғоһо. Хәҙер ул Башҡортостандың Бөрйән районына ҡарай, [[Байназар ауыл советы (Бөрйән районы)|Байназар ауыл советы]] биләмәһе үҙәге.

1955 йылғы картала Байназар ауылы урынында Әбдрахман ауылы тора.

Өфө наместничествоһының [[1786 йыл]]ғы картаһында  Байназар ауылы [[утар]] булараҡ күрһәтелгән. Оло быуын кешеләре ауылдың атамаһы Байназар түгел, Байҙанар  ине тип раҫлай.

[[1812 йыл]]да бында хәҙерге [[Әбйәлил районы]] 1-се Асҡар ауылынан 30 ғаилә күсеп килгән. Улар Таңатар йылғаһы буйлап күскән тиҙәр. Биш йыл үтеүгә тағы 3, 1858 йылда — 14 ғаилә килгән. Шулар араһында Асҡар Бейешевтың ейәне — Аллағол Мөхәмәтйәр улы ла булған. 12 ғаилә бер йылдан тәүге йәшәгән еренә күсә.
 
Байназар ауылына 1-се Асҡарҙан күсеп килгән [[Түңгәүер]] ырыуы башҡорттары нигеҙ һалған. Бында шулай уҡ [[Әбделмәмбәт (Бөрйән районы)|Әбделмәмбәт]]тән, Үҙәндән ҡарағай-ҡыпсаҡтар ҙа күсенгән.

Байназар ауылы 1816 йылдағы рәүиз мәғлүмәте буйынса 64 йәше тулған йорт старшинаһы Байназар Ильясов исемен йөрөтә. Һуңынан уның урынына бер туған ҡустыһы Алтынбай Ильясов килгән. Байназарҙың улдары күп булған. VII рәүиз мәғлүмәтенән: өлкән улы Иҫәнғолға 39 йәш, Ҡарағолға — 21 йәш, Сәйфелмөлөккә — 5.

Ауылда старшина Байназарҙан 33 йәшкә кесе булған 1785 йылғы Байназар Татлыбаев та (уның улы Ғәйнетдин) йәшәгән. Был исемдәрҙең күпселеге Ҡарағай-ҡыпсаҡ ырыуында билдәләнгән.

Ауылдағы халыҡ һаны арта барған: 1816 йылда  39 хужалыҡта — 273, 1859 йылда  81 хужалыҡта — 528, 1920 йылда 274 хужалыҡта — 1152 кеше йәшәгән.

Ауыл Ағиҙел йылғаһының ике ярында ла урынлашҡан.

1850 йылда халыҡтың бер өлөшө [[Ҡағы|Ҡағы йылғаһы]] буйына күсенеп киткән һәм 6 хужалыҡта 36 кеше йәшәгән утар барлыҡҡа килгән. Был утар үҙәге Әхмәт ауылында булған (Әбйәлил районы) Түңгәүер улусына ҡараған.

Ә төп ауыл — Байназар — үҙәге [[Билал|Билал ауылында]] (Баймаҡ районы) урынлашҡан Ҡарағай-Ҡыпсаҡ улусына ингән.
 
Байназарҙар [[малсылыҡ]], бигерәк тә [[йылҡысылыҡ]] менән шөғөлләнгән. 556 кеше йәшәгән 87 хужалыҡта 433 [[ат]], 280 [[һыйыр]], 232 [[һарыҡ]], 39 [[кәзә]] булған. Әммә был мул тормош күрһәткесе түгел.

Малсылыҡ үҫеше түбәнгә тәгәрәгән, шуның өсөн халыҡ [[һунар|һунарсылыҡ]], [[балыҡсылыҡ]], [[солоҡсолоҡ]] менән шөғөлләнергә мәжбүр булған. XIX быуаттың 50-се йй. халыҡта 14 [[солоҡ]] һәм 9 умарта булған).

Ер эшкәртеүгә яңы ғына тотонғандар. 1842 й. бөтөн халыҡҡа ҡарата 16 бот ужым һәм 450 бот яҙғы ашлыҡ сәселгән.

== Байназарҙарҙың 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыуы ==
1805—1807 йылдарҙа [[Рәсәй империяһы|Рәсәй батшалығы]]ның создаштары [[Франция]] менән һуғышҡанда башҡорт полктары составында Байназарҙан Аслан Байрамғәлин, Рафиҡ Атанғолов ҡатнашҡан.

1812 йылда Ватан һуғышында байназарҙарҙың ҡатнашыуы тураһында түбәндәге факттар һөйләй. Парижды алыуҙа ҡатнашҡан 15-се башҡорт полкы составында үҙен аямай, батырҙарса зауряд-хорунжий Килдеғол Игелек улы Ибраһимов, көмөш миҙалдар менән бүләкләнгән рядоойҙар Буранғол Әбделкәримов, Ҡорманғәли Миңлейәров, Рәхмәтулла Мерәҫов, Ишназар Дәүләткилдин һәм Ишбулат Наурыҙбаев һуғышҡан. Сирбай Байрамғол улы Әмиров яу ҡырында башын һалған.

Байназарҙан күсеп сыҡҡан халыҡ Лубаҙа-Тамаҡ йылғаһы буйында һәм Арастауҙа үҙҙәренең айырым утарҙарын үҙаллы ауыл дәрәжәһенә еткергән. Нәбиулла (бөгөн — [[Нәби]]) һәм [[Мораҙым (Бөрйән районы)|Мораҙым ауыл]]дары 1843—1847 йылдарҙа бына шулай барлыҡҡа килгән<ref>History of the village of Baynazarovo</ref>.

== Байназар ауылының XIX быуат уртаһынан артабанғы үҫеше ==

== Биләмә берәмектәренә инеүе ==
<!-- {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100 %;margin:0;" --><!-- Төрөлөп ҡуйыла торған таблица башы -->
{| class="wikitable"
|-
! Теркәү йылы !! Улус, ауыл советы !! Өйәҙ, кантон, район !! Губерна, Республика !! Дәүләт
|-
| [[1786]] ||Ҡарағай-Ҡыпсаҡ улусы || Өфө наместничествоһы || [[Ырымбур губернаһы]] || Рәсәй империяһы
|-
| [[1816]] || -се йорт || -се Башҡорт кантоны || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
| [[1834]] || -се йорт || -се Башҡорт кантоны|| Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1847]] || -се йорт || -се Башҡорт кантоны, өйәҙе ||  Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1859]] || -се йорт || -се Башҡорт кантоны, өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1895]] ||  улусы ||  өйәҙе || Өфө губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1920]] ||  улусы || Бөрйән-Түңгәүер кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||[[Файл:COA Russian SFSR.svg|20px]] РСФСР
|-
|[[1926]] ||  улусы || Бөрйән-Түңгәүер кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||{{СССР}} СССР
|-
|[[1935]] || Байназар ауыл советы || Бөрйән районы || [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] ||{{СССР}} СССР
|-
|[[1941]] || Байназар ауыл советы|| Бөрйән районы|| Башҡорт АССР-ы || {{СССР}} СССР
|-
|[[1990]] || Байназар ауыл советы || Бөрйән районы ||[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] ||{{Россия}} Рәсәй Федерацияһы
|-

|-
| || || || ||
|}

== Ауылдың XX быуаттағы үҫеше ==
Байназарҙан [[Беренсе донъя һуғышы]]нда түбәндәге ир-егет ҡатнашҡан: Салауатов (Нотоғулла) Мөтиғулла Шахнияз улы (1892 й.), Назаров Мөхәмәҙиә Әбсәләм улы (1894 й.), Мансуров Нәжметдин Хәйретдин улы (1894 й.), Маликов Рамаҙан Абдулла улы (1892 й.), Ҡасҡынов Салауат Мөфтәхетдин улы (1890 й.), Ҡоҙашев Хәмит Ғәле улы (1890 й.), Идалин Мостафа Б. (1892 й.), Исламғолов Ғәлиәхмәт (1892 й.), Дәүләтшин Нурәхмәт Дәүләтша улы (1892 й.), Байназаров Ағзам Абдулла улы (1893 й.), Алтынбаев Ғибәҙулла Канифулла улы (1892 й.), Айытбаев Фазлетдин Заһретдин улы (1895 й. Әтек), Үтәбаев Рәсүл Насырйән улы (1895 й.) һ.б<ref>Д. АЛЛАБИРҘИН."Таң" № 61,62,88, май-июнь 2014</ref>

[[Октябрь революцияһы|Бөйөк Октябрь революцияһы]]нан һуң [[Бөрйән-Түңгәүер кантоны]] биләмәләренә инә. [[Граждандар һуғышы]] йылдарында башҡорт милли хәрәкәте үҙәктәренең береһе (1920—1921 йй. [[Бөрйән-Түңгәүер ихтилалы]]) булған. Байназар ауылы янында 1 мең кешенән торған баш күтәреүселәр отряды хәрәкәт иткән. Ҡыҙылармеецтар ауылдың 18 кешеһен атып үлтергән<ref>Командировка.ру / Россия / Байназарово
</ref>.
 
1924 йылда [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]]да ла [[Иҫке Собханғол мәктәбе|мәктәп]] асыла, 1925 йылда [[Байназар мәктәбе|Байназар]], [[Байғаҙы мәктәбе|Байғаҙы]], [[Ғәҙелгәрәй мәктәбе|Ғәҙелгәрәй]], [[Әтек мәктәбе|Әтек]] мәктәптәре эш башлай.

== Халыҡ һаны ==
Бөрйән районы 35 ауыл араһынан халыҡ сағыштырмаса күп йәшәгән ауылдар: Иҫке Собханғол (3,7 мең, 1989) һәм Байназар (1,2 мең кеше)
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{{ Население | Байназарово }}
; Милли состав
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)|мәғлүмәттәренә ярашлы, башҡорттар һаны 99 % тәшкил иткән<ref name='2002F' />
== Урамдары ==
Урам исемдәре <ref>[https://www.gosspravka.ru/02/018/000008.html] </ref>
{{Колонки|3}}
* Ағиҙел (урамы) ({{lang-ru| Агидель (улица)}})
*  Бельская урамы ({{lang-ru|Бельская (улица)}})
* Тау урамы ({{lang-ru| Горная (улица)}})
*  Дуҫлыҡ урамы ({{lang-ru| Дружбы ( улица)}})
*  Кәлтәгәү урамы ({{lang-ru| Калтагау (улица)}})
*  Зәки Вәлиди урамы ({{lang-ru| Заки Валиди (улица)}})
*  Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru| Мира ( улица)}}) 
*  Йәштәр урамы ({{lang-ru| Молодежная (улица)}})
*  Октябрь урамы ({{lang-ru|Октября (улица)}})
*  С. Юлаев урамы ({{lang-ru| С. Юлаева (улица)}})
*  Тирмән урамы ({{lang-ru|Тирман (улица)}})
*  Туғай урамы ({{lang-ru| Тугай (улица)}})
*  Урал урамы ({{lang-ru| Уральская (улица)}})
*  Мәктәп урамы ({{lang-ru| Школьная (улица)}}) 
{{Колонки|конец}}

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Баязитова Әминә Тимерҡаҙыҡ ҡыҙы]] (17 декабрь 1946 йыл) — педагогик хеҙмәт ветераны. Рәсәйҙең мәғариф отличнигы, Рәсәйҙең почетлы мәғариф хеҙмәткәре, уҡытыусы — методист, юғары категориялы уҡытыусы.
* [[Баязитов Роберт Ишдәүләт улы]] (2 ноябрь 1939 йыл) — комсомол, партия һәм мәғариф ветераны. 1985—2004 йылдарҙа Бөрйән районы Байназар урта мәктәбе директоры. Рәсәй Федерацияһының (1997) һәм Башҡорт АССР-ы мәктәбенең (1988) атҡаҙанған уҡытыусыһы, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1979).
* [[Баязитова Рәсимә Рауил ҡыҙы]] ([[27 март]] [[1975 йыл]]) — Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* [[Байназаров Ағзам Мәхәмәт улы]] ([[1 декабрь]] [[1920 йыл]]—[[29 декабрь]] [[2007 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 2-се һәм 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]], [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры.
* [[Буранғолов Йәмил Айҙар улы]] (19.06.1958), журналист. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (1995).
* [[Зәйнуллин Ғәриф Әхмәҙиә улы]] (15 сентябрь 1951 йыл — 4 декабрь 2002 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы (1987).
* [[Ғарифуллина Айһылыу Рәжәп ҡыҙы]] — башҡорт шағиры. [[2000]] йылдан [[Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы.
* [[Дәүләтбирҙин Сәлихйән Хафиз улы]] (26.01.1927) — [[Япония]]ға ҡаршы һуғыш хәрәкәттәрендәге ҡыйыулығы өсөн II дәрәжә Ватан һуғышы ордены<ref>{{Подвиг Народа|1514606804|title=Информация}}</ref>, «Батырлыҡ өсөн»<ref>{{Подвиг Народа|37239485}}</ref>, «Германияны еңгән өсөн», «Японияны еңгән өсөн» миҙалдары менән бүләкләнә.
* [[Иманғолова Зөләйха Сәхи ҡыҙы]] (7.04.1948 йыл Башҡорт АССР-ы Бөрйән районы Байназар ауылы) — Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы, хеҙмәт ветераны.
* [[Ишбулатов Мөнир Сибәғәт улы]] (19 ғинуар 1935 йыл — 23 октябрь 2010 йыл) — мәғариф хеҙмәткәре, яҙыусы. 1994 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы[1]. Мәләүез районының Булат Рафиҡов исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (2007).
* [[Ҡарамышева Таңһылыу Фаяз ҡыҙы]] — [[башҡорттар|башҡорт]] [[шиғриәт|шағиры]]. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Яҙыусылар союзы ағзаһы (1994).
* [[Маликова Мәрйәм Ғүмәр ҡыҙы]] (1 май 1941 йыл) — ғалим-зоотехник, ауыл хужалығы фәндәре докторы, профессор. Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Ауыл хужалығы малдарын туҡландырыу һәм аҙыҡ технологиялары лабораторияһында баш ғилми хеҙмәткәр.
* [[Мырҙағолова Бикә Сәләхетдин ҡыҙы]] (3 март 1923 йыл — 16 ғинуар 2010 йыл) — уҡытыусы, хеҙмәт һәм тыл ветераны. Башҡортостандың халыҡ мәғарифы алдынғыһы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.
* [[Науразбаев Иҙрис Хәмит улы]] (25 июль 1942 йыл) — механизатор, хеҙмәт ветераны. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* [[Салауатов Хәйҙәр Әбүбәкир улы]] (10 июль 1945 йыл) — рационализатор, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, механизатор, иретеп йәбештереүсе.
* [[Салауатова Хәсбиямал Сабит ҡыҙы]] (1921—27.02.1991), [[мәғариф]] алдынғыһы. 1939 йылдан Бөрйән районы мәктәптәре, шул иҫәптән 1952—1976 йылдарҙа Байназар урта мәктәбенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы. [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1967).
* [[Сөйәрғолов Муллайән Зыяитдин улы]] (21.111934), [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1986). СССР-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1984).
* [[Маликов Зәки Рамаҙан улы]] ([[7 ғинуар]] [[1923 йыл]] — [[9 май]] [[2011 йыл]]) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры
* [[Маликов Мөжәүир Суфиян улы]] ([[1 июнь]] [[1926 йыл]] — [[7 май]] [[2004 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] һәм совет-япон һуғыштарында ҡатнашыусы, II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], [[Жуков ордены|Жуков]] ордендары кавалеры, [[«Хеҙмәт ветераны» миҙалы|хеҙмәт ветераны]]
* [[Салауатов Юнир Хәй улы]] ([[1 февраль]] [[1948 йыл]]) — эстрада артисы, нәфис һүҙ оҫтаһы, юморист һәм сатирик, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы (1984).
[[Әлибәкова Флүрә Мөҙәрис ҡыҙы]] ([[19 июль]] [[1959 йыл]]) — [[Бөрйән район(ы) үҙәк дауаханаһы|Бөрйән районы үҙәк дауаханаһы]] педиатры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы

== Байназар ауылында уҡығандар ==
* Ғарифуллина Айһылыу Рәжәп ҡыҙы 1968 йылдың 1 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]] Мәһәҙей ауылында тыуа, ишле ғаиләлә етенсе бала була.
Башланғыс белемде тыуған ауылында ала. Байназар урта мәктәбен тамамлағас, [[Белорет]] һөнәрселек училищеһендә тегенсе һөнәрен үҙләштерә. Артабан баласаҡ хыялы [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетына алып килә. Ундағы «Шоңҡар» әҙәби-ижад түңәрәгендә шөғөлләнә.

Университетты тамамлағас, хеҙмәт юлын тыуған районының [[Ҡолғона]] ауыл мәктәбендә [[башҡорт теле]] уҡытыусыһы булып башлай. Ун йылдан ашыу ғүмерен мәғәриф өлкәһенә арнай. 2002 йылдан [[Бөрйән районы]] «Таң» гәзитендә бүлек мөдире булып эшләй.

«Гөрләүек», «Йондоҙ асам» шиғыр китаптары авторы. «Баҙал» ижади төркөмгә етәкселек итә. Әҙәбиәт өлкәһендә 80-се йылдарҙан. Үҙенең шиғриәте менән халҡы күңелендә ныҡлы урын биләгән инде. 2000 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы. Айһылыуҙың шиғырҙары дөйөм йыйынтыҡтарҙа донъя күрҙе, республика матбуғатында даими баҫылып тора.

== Ер-һыу атамалары ==
[[File:Бөрйән районы. Ҡурыуҙы тауы.jpg|thumb|Бөрйән районы. Ҡурыуҙы тауы]]
{{Төп мәҡәлә|Ҡурыуҙы}}
[[Бөрйән районы|Бөрйән]]дә яҙып алынған [[Бабсаҡ менән Күсәк|«Бабсаҡ менән Күҫәк»]] эпосында шул райондың Байназар ауылы эргәһендәге [[Ҡурыуҙы]] тауының атамаhына түбәндәгесә аңлатма бирелә:

[[Мәсем хан]]дың ғаиләһен [[арыҫлан]] һәләк итә. Ҡайғынан башын юғалтҡан хан үҙенең һылыу ҡыҙын арыҫлан ҡолағын киҫеп алып килгән батырға кейәүгә бирергә вәғәҙә итә. [[Бабсаҡ бей]] арыҫландың уң ҡолағын киҫеп алған. Әммә Ҡараҡөлөмбәт арыҫландың икенсе ҡолағын алдараҡ килтереп еткергән. Көнсөл Ҡараҡөлөмбәт Бабсаҡ бейҙе үлтерә һәм дошманлашҡан ырыуҙың бөтөн кешеһен ҡырып бөтөрә. Тик «бер йән» (шунан: бөрйән һүҙе килеп сыҡҡан, тиҙәр), бер имсәк бала ғына тере ҡалған була. Ул бала, үҫеп ир-егет ҡорона ингәс, Күҫәк батыр булып таныла һәм үҙенең Бабсаҡ батырҙың улы икәнен белә. Ҡараҡөлөмбәттән ул бик ҡаты үс алған: Байназар ауылы янындағы тауҙа, дошманын ҙур ҡаҙанға һалып, тереләй ҡурырға бойорған. Шунан бирле был тау [[Ҡурыуҙы]] тауы тип йөрөтөлә икән.

== Бөйөк Ватан һуғышы яугирҙары исемлеге ==
«Ил саҡырғас, яуға киттек…»
Байназар ауыл Советы буйынса бөтәһе 241 кеше фронтҡа китә, 139 яуҙа һәләк булалар, 102 еңеү менән ҡайталар (хәҙер улар ҙа мәрхүмдәр).

'''Байназар ауылынан булған яугирҙар исемлеге''':

{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"| № тәртип буйынса
| style="background:#f0f0f0;"| Байназар ауылынан.
Фамилияһы, исеме атаһының исеме
| style="background:#f0f0f0;"| Тыуған йылы
| style="background:#f0f0f0;"| һуғышҡа киткән йылы
| style="background:#f0f0f0;"| Вафат булған йылы
|-
|1||Аҙанғолов Мөхәмәтйән Дәүләткужа улы||1923||1942||1942||
|-
|2||Аҙанғолов Мөхәррәм Дәүләтҡужа улы||1921||1943||2006||
|-
|3||Алтынбаев (Вәлиев) Ғарифулла Хәлфетдин улы ||1918||1941||1942||
|-
|4||Алтынбаев Зекрийә Ҡәнифулла улы||1904||1941||1942||
|-
|5||Алтынбаев Мәхмутдин Ҡәнифулла улы||1907||1941||1942||
|-
|6||Алтынбаев Сабирйән Әбделвәхит улы||1900||1941||1944||
|-
|7||Алтынбаев Фәтҡулла Ғибәт улы||1924||1942||1943||
|-
|8||Айытҡолов Сәлмән Хәбир улы||1924||1942||1973||
|-
|9||Айытҡолов Ғәфур Ширғәле улы||1903||1942||1973||
|-
|10||Айытбаев Зекрийә Сафа улы||1924||1943||1965||
|-
|11||Архипов Иван Осипович ||1925||1943||1965||
|-
|12||Байназаров Абдрахман Абдулла улы||1905||1942||1943||
|-
|13||Байназаров Зайнулла Султангәрәй улы||1907||194-||1943||
|-
|14||Байназаров Ильяс Хөсәйен улы||1913||1941||1943||
|-
|15||Байназаров Ғәлиулла Хәйрулла улы||1919||1941||1945?||
|-
|16||Байназаров Мөхәмәтйән Сәғит улы||1906||1942||1994||
|-
|17||Байназаров Мансур Сәғит улы||1921||1941||1942||
|-
|18||Байназаров Мирсаяф Ғәлиастан улы||1909||1941||||
|-
|19||Байназаров Сахиулла Мөхәмәҙиә улы||1918||1941||1945||
|-
|20||Байназаров Сәйетғәле Зөлфәр улы||1922||1941||1945||
|-
|21||Байназаров Ағзам Мөхәмәт улы||1921||1941||2003||
|-
|22||Байназаров Абдразаҡ Ғиниәт улы||1923||1942||2003||
|-
|23||Байназаров Айытбай Ғиниәт улы||1925||1944||1999||
|-
|24||Вәлиев Хәлфетдин Ғиләжетдин улы||1898||1942||1944||
|-
|25||Вәлиев Хөснөтдин Хәлфетдин улы||1923||1941||1944||
|-
|26||Вәлиев Ғилфан Ғиләжетдин улы||1910||1941||1943||
|-
|27||Вәлиев Ханнан һаҙый улы||1915||1941||194?||
|-
|28||Ғайсин Юныс Яхия улы||1911||1941||1974||
|-
|29||Ғәлиев Лотфулла Әбсәләм улы||1901||1941||1942||
|-
|30||Ғәлин Нуриәхмәт Хажиәхмәт улы||1900||1941||1942||
|-
|31||Ғәйнуллин Басир Султан улы||1919||1941||1942||
|-
|32||Ғәлимов Мөхәмәтғәле Ишмөхәмәт улы||1896||1942||1968||
|-
|33||Дәүләтшин Исмағзам Яһанур улы||1905||1941||1943||
|-
|34||Дәүләтшин Исмағзам Яһанур улы||1902||1941||1943||
|-
|35||Зарипов Әбделхәй Зәкир улы||1911||1941||1942||
|-
|36||Зарипов Рәхимйән Зәкир улы||1916||1941||1982||
|-
|37||Зарипов Мансур Фәтих улы||1925||1943||1944||
|-
|38||Зәйнуллин Сәхиулла Рәхмәтулла улы||1906||1942||1991||
|-
|39||Зәйнуллин Әхмәтулла Рәхмәтулла улы||1925||1942||2009||
|-
|40||Зәйнуллин Әхмәҙиә Рәхмәтулла улы||1926||1943||1994||
|-
|41||Зәйнуллин Шәрифулла Лотфулла улы||1904||1942||1973||
|-
|42||Иманғолов Әбүзәр Мәхмүтдин улы||1902||1942||1997||
|-
|43||Иманғолов Нәсибулла Хисаметдин улы||1902||1942||1997||
|-
|44||Иманғолов Фазлетдин Ямалетдин улы ||1901||1942||1951||
|-
|45||Ибәтуллин Хәкимйән Сәхиулла улы||1923||1942||1959||
|-
|46||Иҙәлин Мостафа Ширғәле улы||1894||1942||1944||
|-
|47||Исламғолов Ғөбәйтулла Хөбитдин улы||1906||1942||1942||
|-
|48||Исламғолов Ғәйнитдин Хәлфетдин улы||1917||1941||1944||
|-
|49||Исламғолов Ғәлиән Хөснийән улы||1917||1941||1944||
|-
|50
|Исламғолов Әбүзәр Ғәлиәхмәт улы
|1925
|1943
|2000
|-
|51
|Исмаков Ғөбәйтулла Собханғол улы.
|1897
|1942
|1944
|-
|52
|Исмаков Фазулла Ғөбәйтулла улы
|1923
|1942
|1943
|-
|53
|Исмаков Ғәйзулла Ғөбәйтулла улы
|1926
|1944
|1994
|-
|54
|Иҫәнғәлин Әшрәф Шәкир улы
|1903
|1942
|1944
|-
|55
|Ишбулатов Сабитулла Хәйрулла улы
|1896
|1942
|1942
|-
|56
|Ишбулатов Лотфулла Сибәғәт улы
|1924
|1942
|1990
|-
|57
|Ишемғолов Ғәлләметдин Сиражетдин улы
|1910
|1941
|1943
|-
|58
|Ишҡыуатов Солтангәрәй Илһам улы
|1902
|1942
|1943
|-
|59
|Ишҡыуатов Шәриф Хөбитдин улы
|1914
|1941
|1941
|-
|60
|Ишназаров Хәйетдин Хисаметдин улы
|1899
|1942
|1942
|-
|61
|Ҡарабулатов Зекрия Султан улы
|1913
|1941
|1942
|-
|62
|Ҡарабулатов Нурғәле Солтан улы
|1917
|1941
|2001
|-
|63
|Ҡарағолов Әбделхаҡ Даян улы
|1911
|1941
|1943
|-
|64
|Ҡарағолов Ғәлиулла Хәкимйән улы
|1911
|1941
|1943
|-
|65
|Ҡарағолов Зөбәйҙулла Хәкимйән улы
|1911
|1941
|1943
|-
|66
|Ҡарағолов Әшрәф Ғумәр улы
|
|1942
|1980
|-
|67
|Ҡарағолов һаҙый Ғумәр улы
|1904
|1941
|1942
|-
|68
|Ҡарағолов Мансур Ғумәр улы
|1907
|1942
|1971
|-
|69
|Ҡарағолов Халимулла Хәкимйән улы
|1900
|1943
|1975
|-
|70
|Ҡарағолов Халиҡ Даян улы
|1921
|1941
|1984
|-
|71
|Ҡарағолов Фәхрәзе Нотрахман улы
|1926
|1943
|2001
|-
|72
|[[Ҡарамышев Фаяз Шәңгәрәй улы]]
|1915
|1941
|2011
|-
|73
|Ҡасҡынов Сөнәғәт Мифтах улы
|1906
|1941
|1943
|-
|74
|Ҡасҡынов Абдулла Салауат улы
|1923
|1942
|1943
|-
|75
|Ҡасҡынов Фәсхетдин Хәйретдин улы
|1923
|1942
|1943
|-
|76
|Маликов Муса Мәхиән улы
|1907
|1941
|1943
|-
|77
|[[Маликов Зәки Рамаҙан улы]]
|1923
|1942
|2011
|-
|78
|Мәликова (Сөләймәнова) Факиһа Суфиян ҡыҙы
|1921
|1942
|2005
|-
|79
|[[Маликов Мөжәүир Суфиян улы]]
|1926
|1944
|2004
|-
|80
|Маликов Хәмзә Ғәлиәхмәт улы
|1918
|1942
|2007
|-
|81
|Маликов Ағзам Ғәйзулла улы
|1909
|1942
|1944
|-
|82
|Миндеғолов Хәйривара Шахнияз улы
|1903
|1942
|1990
|-
|83
|Мансуров Шәмсетдин Фәхретдин улы
|1926
|1942
|1944
|-
|84
|Мостафин Атаулла Ғөбәйҙулла улы
|1906
|1941
|1942
|}

== 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан Байназар ауылы уҡытыусылары ==
'''1[[Байназаров Ағзам Мәхәмәт улы|.Байназаров Ағзам Мәхәмәт улы]]''' (Байназаров Исмәғзам Мәхәмәт улы). Байназар ауылынан. 1921 йылда тыуған. Рядовой. 1946 йылда демобилизациялана.

'''2. Ғәлиев Лотфулла Әбсәләм улы.''' Байназар ауылынан. 1901 йылда тыуған. Рядовой. Һуғышта һәләк булған.

'''3.[[Дәүләтбирҙин Сәлихйән Хафиз улы]]'''. Байназар ауылынан . 1927 йылда тыуған. Гвардия сержанты. 1950 йылда демобилизациялана.

'''4.Ишбулатов Лотфулла Сибәғәт улы.''' Байназар ауылынан. 1924 йылда тыуған. Сержант. 1942 йылда демобилизациялана.

'''5.Ишҡыуатов Шәриф Хөбитдин улы.''' Байназар ауылынан. 1914 йылда тыуған.1941 йылдың октябрендә хәбәрһеҙ юғала.

'''6. [[Маликов Мөжәүир Суфиян улы]]''' — Байназар ауылынан.1926 йылдың тыуған йылы. Сержант. 1950 йылда демобилизациялана.

'''7.Маликова Факиһа Суфиян ҡыҙы'''. Байназар ауылынан. 1921 йылда тыуған. Рядовой. 1945 йылда демобилизациялана.

'''8.Ҡарағолов Хәлик Даян улы'''. Байназар ауылынан. 1921 йылда тыуған. Беренсе лейтенант. 1942 йылда демобилизациялана.

'''9.[[Ҡарамышев Фаяз Шәңгәрәй улы|Ҡарамышев Фаяз Шангәрәй улы]]'''. 1919 йылда тыуған. Лейтенант. 1946 йылда демобилизациялана.

== Викидәреслектә мәҡәләләр ==
* [[b:Науразбай тауы|‎Науразбай тауы‎]] — Кәлтәгәү йылғаһының тамағында ҡалҡыу урын.
* [[b:Супаҡ соҡоро|Супаҡ соҡоро]]
* [[b:Байназар ауылы Истамкин яғының ер-һыу атамалары|Байназар ауылы Истамкин яғының ер-һыу атамалары]]
* [[b:Байназар ауылы үр яғының ер-һыу атамалары|Байназар ауылы үр яғының ер-һыу атамалары]]
* [[b:Байназар ауылының түбәнге яҡ ер-һыу атамалары|Байназар ауылының түбәнге яҡ ер-һыу атамалары]]
* [[b:Байназар мөгәзәйе|Байназар мөгәзәйе]]
* [[b:Байназаров Ғәлиулла Хәйрулла улы|Байназаров Ғәлиулла Хәйрулла улы]]
* Байназар ауылындағы Тирмән ҡаяһы<ref>[https://ba.wikibooks.org/wiki/Байназар_ауылындағы_Тирмән_ҡаяһы.Байназар ауылындағы Тирмән ҡаяһы]{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
* Байназар ауылының «Үгеҙ һөҙгән», «Тәрән уй» шишмәләренә антропоген факторҙарҙың йоғонтоһо<ref>[https://ba.wikibooks.org/wiki/[Байназар_ауылының_"Үгеҙ_һөҙгән",_"Тәрән_уй"_шишмәләренә_антропоген_факторҙарҙың_йоғонтоһо{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Байназар ауылының «Үгеҙ һөҙгән», «Тәрән уй» шишмәләренә антропоген факторҙарҙың йоғонтоһо]</ref><ref>[https://vk.com/event215782742?z=video-215782742_456239017%2F1e4b136824a5745e7b%2Fpl_post_-215782742_90 Видео]</ref>

== Байназар ауылы тураһында ваҡытлы матбуғат ==
* [https://yanshishma.com/articles/t-rl-n-n/2018-01-26/lem-e-haly-izhady-217085 Үлемһеҙ халыҡ ижады]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
== Фотогалерия==
<gallery>
File:Байназар ауылының башы.jpg |thumb|Байназар ауылының башы.
File:Байназар ауылының күперҙән түбәнге өлөшө.jpg |thumb|Байназар ауылының күперҙән түбәнге өлөшө.
File:Байназар дауаханаһы.jpg |thumb|Байназар дауаханаһы.jpg 
File:Байназар ауылының мәҙәниәт йорто.jpg |thumb|Байназар ауылының мәҙәниәт йорто.jpg
File:Байназар ауылының "Өмөт" мәсете.jpg |thumb|Байназар ауылының "Өмөт" мәсете.
File:Байназар урта дөйөм белем биреү мәктәбе.jpg |thumb|Байназар урта дөйөм белем биреү мәктәбе
File:Байназар-Иҫке Собханғол юлы.jpg |thumb|Байназар-Иҫке Собханғол юлы.
File:Ҡурыуҙы тауы.jpg |thumb|Ҡурыуҙы тауы.jpg 
File:Ҡурыуҙы тауының битләүе.jpg |thumb|Ҡурыуҙы тауының битләүе.
File:Ҡурыуҙы тауы, ауыл зыяраты.jpg |thumb|Ҡурыуҙы тауы, ауыл зыяраты
File:Ғәтифә паркы.jpg |thumb|Ғәтифә паркы.
</gallery>

== Һылтанмалар ==
* [https://burzyanmuseum.jimdofree.com/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%8C-%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0/%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80/ Байназар]{{Недоступная ссылка|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://mapdata.ru/bashkortostan/burzyanskiy-rayon/derevnya-baynazarovo/Деревня Байназарово на карте]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Сығанаҡтар ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4.{{ref-ru}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

== Һылтанмалар ==
* [http://nailtimler.com/bashkortostan/burzyanskiy_rayon/burzyanskiy_rayon_baynazarovo.html .История деревни Байназарово] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160909100224/http://nailtimler.com/bashkortostan/burzyanskiy_rayon/burzyanskiy_rayon_baynazarovo.html |date=2016-09-09 }}
* [https://burzyanmuseum.jimdo.com/история-района/история-деревень-бурзянского-района/байназар/ Бөрйән районы тыуған яҡты өйрәнеү музейы сайты. Байназар ауылы тарихы.]{{Недоступная ссылка|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Бөрйән районы ауылдары}}

[[Категория:Бөрйән районы ауылдары]]
Байназар () — Башҡортостандың Бөрйән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1313 кеше.

Почта индексы — 453591, ОКТМО коды — 80619425.

 Географик урыны 
 Район үҙәгенә тиклем (Иҫке Собханғол): 29 саҡрым
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Белорет): 118 саҡрым.
Ауыл Ағиҙел йылғаһының ике ярында урынлашҡан.
мини|Ағиҙел йылғаһы аша аҫылма күпер

 Тарихы 
Байназар ауылы — Ҡарағай-Ҡыпсаҡ улусына ҡараған ауылдарҙың иң боронғоһо. Хәҙер ул Башҡортостандың Бөрйән районына ҡарай, Байназар ауыл советы биләмәһе үҙәге.

1955 йылғы картала Байназар ауылы урынында Әбдрахман ауылы тора.

Өфө наместничествоһының 1786 йылғы картаһында  Байназар ауылы утар булараҡ күрһәтелгән. Оло быуын кешеләре ауылдың атамаһы Байназар түгел, Байҙанар  ине тип раҫлай.

1812 йылда бында хәҙерге Әбйәлил районы 1-се Асҡар ауылынан 30 ғаилә күсеп килгән. Улар Таңатар йылғаһы буйлап күскән тиҙәр. Биш йыл үтеүгә тағы 3, 1858 йылда — 14 ғаилә килгән. Шулар араһында Асҡар Бейешевтың ейәне — Аллағол Мөхәмәтйәр улы ла булған. 12 ғаилә бер йылдан тәүге йәшәгән еренә күсә.
 
Байназар ауылына 1-се Асҡарҙан күсеп килгән Түңгәүер ырыуы башҡорттары нигеҙ һалған. Бында шулай уҡ Әбделмәмбәттән, Үҙәндән ҡарағай-ҡыпсаҡтар ҙа күсенгән.

Байназар ауылы 1816 йылдағы рәүиз мәғлүмәте буйынса 64 йәше тулған йорт старшинаһы Байназар Ильясов исемен йөрөтә. Һуңынан уның урынына бер туған ҡустыһы Алтынбай Ильясов килгән. Байназарҙың улдары күп булған. VII рәүиз мәғлүмәтенән: өлкән улы Иҫәнғолға 39 йәш, Ҡарағолға — 21 йәш, Сәйфелмөлөккә — 5.

Ауылда старшина Байназарҙан 33 йәшкә кесе булған 1785 йылғы Байназар Татлыбаев та (уның улы Ғәйнетдин) йәшәгән. Был исемдәрҙең күпселеге Ҡарағай-ҡыпсаҡ ырыуында билдәләнгән.

Ауылдағы халыҡ һаны арта барған: 1816 йылда  39 хужалыҡта — 273, 1859 йылда  81 хужалыҡта — 528, 1920 йылда 274 хужалыҡта — 1152 кеше йәшәгән.

Ауыл Ағиҙел йылғаһының ике ярында ла урынлашҡан.

1850 йылда халыҡтың бер өлөшө Ҡағы йылғаһы буйына күсенеп киткән һәм 6 хужалыҡта 36 кеше йәшәгән утар барлыҡҡа килгән. Был утар үҙәге Әхмәт ауылында булған (Әбйәлил районы) Түңгәүер улусына ҡараған.

Ә төп ауыл — Байназар — үҙәге Билал ауылында (Баймаҡ районы) урынлашҡан Ҡарағай-Ҡыпсаҡ улусына ингән.
 
Байназарҙар малсылыҡ, бигерәк тә йылҡысылыҡ менән шөғөлләнгән. 556 кеше йәшәгән 87 хужалыҡта 433 ат, 280 һыйыр, 232 һарыҡ, 39 кәзә булған. Әммә был мул тормош күрһәткесе түгел.

Малсылыҡ үҫеше түбәнгә тәгәрәгән, шуның өсөн халыҡ һунарсылыҡ, балыҡсылыҡ, солоҡсолоҡ менән шөғөлләнергә мәжбүр булған. XIX быуаттың 50-се йй. халыҡта 14 солоҡ һәм 9 умарта булған).

Ер эшкәртеүгә яңы ғына тотонғандар. 1842 й. бөтөн халыҡҡа ҡарата 16 бот ужым һәм 450 бот яҙғы ашлыҡ сәселгән.

 Байназарҙарҙың 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыуы 
1805—1807 йылдарҙа Рәсәй батшалығының создаштары Франция менән һуғышҡанда башҡорт полктары составында Байназарҙан Аслан Байрамғәлин, Рафиҡ Атанғолов ҡатнашҡан.

1812 йылда Ватан һуғышында байназарҙарҙың ҡатнашыуы тураһында түбәндәге факттар һөйләй. Парижды алыуҙа ҡатнашҡан 15-се башҡорт полкы составында үҙен аямай, батырҙарса зауряд-хорунжий Килдеғол Игелек улы Ибраһимов, көмөш миҙалдар менән бүләкләнгән рядоойҙар Буранғол Әбделкәримов, Ҡорманғәли Миңлейәров, Рәхмәтулла Мерәҫов, Ишназар Дәүләткилдин һәм Ишбулат Наурыҙбаев һуғышҡан. Сирбай Байрамғол улы Әмиров яу ҡырында башын һалған.

Байназарҙан күсеп сыҡҡан халыҡ Лубаҙа-Тамаҡ йылғаһы буйында һәм Арастауҙа үҙҙәренең айырым утарҙарын үҙаллы ауыл дәрәжәһенә еткергән. Нәбиулла (бөгөн — Нәби) һәм Мораҙым ауылдары 1843—1847 йылдарҙа бына шулай барлыҡҡа килгәнHistory of the village of Baynazarovo.

 Байназар ауылының XIX быуат уртаһынан артабанғы үҫеше 

 Биләмә берәмектәренә инеүе 

 Теркәү йылы  Улус, ауыл советы  Өйәҙ, кантон, район  Губерна, Республика  Дәүләт 1786 Ҡарағай-Ҡыпсаҡ улусы  Өфө наместничествоһы  Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы 1816  -се йорт  -се Башҡорт кантоны  Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы 1834  -се йорт  -се Башҡорт кантоны Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1847  -се йорт  -се Башҡорт кантоны, өйәҙе   Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1859  -се йорт  -се Башҡорт кантоны, өйәҙе  Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1895   улусы   өйәҙе  Өфө губернаһы  Рәсәй империяһы1920   улусы  Бөрйән-Түңгәүер кантоны  Автономлы Башҡорт ССР-ы 20px РСФСР1926   улусы  Бөрйән-Түңгәүер кантоны  Автономлы Башҡорт ССР-ы  СССР1935  Байназар ауыл советы  Бөрйән районы  Башҡорт АССР-ы  СССР1941  Байназар ауыл советы Бөрйән районы Башҡорт АССР-ы   СССР1990  Байназар ауыл советы  Бөрйән районы Башҡортостан Республикаһы  Рәсәй Федерацияһы    

 Ауылдың XX быуаттағы үҫеше 
Байназарҙан Беренсе донъя һуғышында түбәндәге ир-егет ҡатнашҡан: Салауатов (Нотоғулла) Мөтиғулла Шахнияз улы (1892 й.), Назаров Мөхәмәҙиә Әбсәләм улы (1894 й.), Мансуров Нәжметдин Хәйретдин улы (1894 й.), Маликов Рамаҙан Абдулла улы (1892 й.), Ҡасҡынов Салауат Мөфтәхетдин улы (1890 й.), Ҡоҙашев Хәмит Ғәле улы (1890 й.), Идалин Мостафа Б. (1892 й.), Исламғолов Ғәлиәхмәт (1892 й.), Дәүләтшин Нурәхмәт Дәүләтша улы (1892 й.), Байназаров Ағзам Абдулла улы (1893 й.), Алтынбаев Ғибәҙулла Канифулла улы (1892 й.), Айытбаев Фазлетдин Заһретдин улы (1895 й. Әтек), Үтәбаев Рәсүл Насырйән улы (1895 й.) һ.бД. АЛЛАБИРҘИН."Таң" № 61,62,88, май-июнь 2014

Бөйөк Октябрь революцияһынан һуң Бөрйән-Түңгәүер кантоны биләмәләренә инә. Граждандар һуғышы йылдарында башҡорт милли хәрәкәте үҙәктәренең береһе (1920—1921 йй. Бөрйән-Түңгәүер ихтилалы) булған. Байназар ауылы янында 1 мең кешенән торған баш күтәреүселәр отряды хәрәкәт иткән. Ҡыҙылармеецтар ауылдың 18 кешеһен атып үлтергәнКомандировка.ру / Россия / Байназарово.
 
1924 йылда Иҫке Собханғолда ла мәктәп асыла, 1925 йылда Байназар, Байғаҙы, Ғәҙелгәрәй, Әтек мәктәптәре эш башлай.

 Халыҡ һаны 
Бөрйән районы 35 ауыл араһынан халыҡ сағыштырмаса күп йәшәгән ауылдар: Иҫке Собханғол (3,7 мең, 1989) һәм Байназар (1,2 мең кеше)
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)

 Милли состав
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)|мәғлүмәттәренә ярашлы, башҡорттар һаны 99 % тәшкил иткән
 Урамдары 
Урам исемдәре  

 Ағиҙел (урамы) ()
  Бельская урамы ()
 Тау урамы ()
  Дуҫлыҡ урамы ()
  Кәлтәгәү урамы ()
  Зәки Вәлиди урамы ()
  Тыныслыҡ урамы () 
  Йәштәр урамы ()
  Октябрь урамы ()
  С. Юлаев урамы ()
  Тирмән урамы ()
  Туғай урамы ()
  Урал урамы ()
  Мәктәп урамы () 

 Билдәле шәхестәре 
 Баязитова Әминә Тимерҡаҙыҡ ҡыҙы (17 декабрь 1946 йыл) — педагогик хеҙмәт ветераны. Рәсәйҙең мәғариф отличнигы, Рәсәйҙең почетлы мәғариф хеҙмәткәре, уҡытыусы — методист, юғары категориялы уҡытыусы.
 Баязитов Роберт Ишдәүләт улы (2 ноябрь 1939 йыл) — комсомол, партия һәм мәғариф ветераны. 1985—2004 йылдарҙа Бөрйән районы Байназар урта мәктәбе директоры. Рәсәй Федерацияһының (1997) һәм Башҡорт АССР-ы мәктәбенең (1988) атҡаҙанған уҡытыусыһы, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1979).
 Баязитова Рәсимә Рауил ҡыҙы (27 март 1975 йыл) — Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.
 Байназаров Ағзам Мәхәмәт улы (1 декабрь 1920 йыл—29 декабрь 2007 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 2-се һәм 1-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Ҡыҙыл Йондоҙ, «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры.
 Буранғолов Йәмил Айҙар улы (19.06.1958), журналист. Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (1995).
 Зәйнуллин Ғәриф Әхмәҙиә улы (15 сентябрь 1951 йыл — 4 декабрь 2002 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы (1987).
 Ғарифуллина Айһылыу Рәжәп ҡыҙы — башҡорт шағиры. 2000 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы.
 Дәүләтбирҙин Сәлихйән Хафиз улы (26.01.1927) — Японияға ҡаршы һуғыш хәрәкәттәрендәге ҡыйыулығы өсөн II дәрәжә Ватан һуғышы ордены, «Батырлыҡ өсөн», «Германияны еңгән өсөн», «Японияны еңгән өсөн» миҙалдары менән бүләкләнә.
 Иманғолова Зөләйха Сәхи ҡыҙы (7.04.1948 йыл Башҡорт АССР-ы Бөрйән районы Байназар ауылы) — Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы, хеҙмәт ветераны.
 Ишбулатов Мөнир Сибәғәт улы (19 ғинуар 1935 йыл — 23 октябрь 2010 йыл) — мәғариф хеҙмәткәре, яҙыусы. 1994 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы[1]. Мәләүез районының Булат Рафиҡов исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (2007).
 Ҡарамышева Таңһылыу Фаяз ҡыҙы — башҡорт шағиры. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Яҙыусылар союзы ағзаһы (1994).
 Маликова Мәрйәм Ғүмәр ҡыҙы (1 май 1941 йыл) — ғалим-зоотехник, ауыл хужалығы фәндәре докторы, профессор. Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Ауыл хужалығы малдарын туҡландырыу һәм аҙыҡ технологиялары лабораторияһында баш ғилми хеҙмәткәр.
 Мырҙағолова Бикә Сәләхетдин ҡыҙы (3 март 1923 йыл — 16 ғинуар 2010 йыл) — уҡытыусы, хеҙмәт һәм тыл ветераны. Башҡортостандың халыҡ мәғарифы алдынғыһы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.
 Науразбаев Иҙрис Хәмит улы (25 июль 1942 йыл) — механизатор, хеҙмәт ветераны. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
 Салауатов Хәйҙәр Әбүбәкир улы (10 июль 1945 йыл) — рационализатор, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, механизатор, иретеп йәбештереүсе.
 Салауатова Хәсбиямал Сабит ҡыҙы (1921—27.02.1991), мәғариф алдынғыһы. 1939 йылдан Бөрйән районы мәктәптәре, шул иҫәптән 1952—1976 йылдарҙа Байназар урта мәктәбенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1967).
 Сөйәрғолов Муллайән Зыяитдин улы (21.111934), Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры актёры. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1986). СССР-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1984).
 Маликов Зәки Рамаҙан улы (7 ғинуар 1923 йыл — 9 май 2011 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры
 Маликов Мөжәүир Суфиян улы (1 июнь 1926 йыл — 7 май 2004 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы һәм совет-япон һуғыштарында ҡатнашыусы, II дәрәжә Ватан һуғышы, Жуков ордендары кавалеры, хеҙмәт ветераны
 Салауатов Юнир Хәй улы (1 февраль 1948 йыл) — эстрада артисы, нәфис һүҙ оҫтаһы, юморист һәм сатирик, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы (1984).
Әлибәкова Флүрә Мөҙәрис ҡыҙы (19 июль 1959 йыл) — Бөрйән районы үҙәк дауаханаһы педиатры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы

 Байназар ауылында уҡығандар 
 Ғарифуллина Айһылыу Рәжәп ҡыҙы 1968 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Мәһәҙей ауылында тыуа, ишле ғаиләлә етенсе бала була.
Башланғыс белемде тыуған ауылында ала. Байназар урта мәктәбен тамамлағас, Белорет һөнәрселек училищеһендә тегенсе һөнәрен үҙләштерә. Артабан баласаҡ хыялы Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетына алып килә. Ундағы «Шоңҡар» әҙәби-ижад түңәрәгендә шөғөлләнә.

Университетты тамамлағас, хеҙмәт юлын тыуған районының Ҡолғона ауыл мәктәбендә башҡорт теле уҡытыусыһы булып башлай. Ун йылдан ашыу ғүмерен мәғәриф өлкәһенә арнай. 2002 йылдан Бөрйән районы «Таң» гәзитендә бүлек мөдире булып эшләй.

«Гөрләүек», «Йондоҙ асам» шиғыр китаптары авторы. «Баҙал» ижади төркөмгә етәкселек итә. Әҙәбиәт өлкәһендә 80-се йылдарҙан. Үҙенең шиғриәте менән халҡы күңелендә ныҡлы урын биләгән инде. 2000 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы. Айһылыуҙың шиғырҙары дөйөм йыйынтыҡтарҙа донъя күрҙе, республика матбуғатында даими баҫылып тора.

 Ер-һыу атамалары 
thumb|Бөрйән районы. Ҡурыуҙы тауы

Бөрйәндә яҙып алынған «Бабсаҡ менән Күҫәк» эпосында шул райондың Байназар ауылы эргәһендәге Ҡурыуҙы тауының атамаhына түбәндәгесә аңлатма бирелә:

Мәсем хандың ғаиләһен арыҫлан һәләк итә. Ҡайғынан башын юғалтҡан хан үҙенең һылыу ҡыҙын арыҫлан ҡолағын киҫеп алып килгән батырға кейәүгә бирергә вәғәҙә итә. Бабсаҡ бей арыҫландың уң ҡолағын киҫеп алған. Әммә Ҡараҡөлөмбәт арыҫландың икенсе ҡолағын алдараҡ килтереп еткергән. Көнсөл Ҡараҡөлөмбәт Бабсаҡ бейҙе үлтерә һәм дошманлашҡан ырыуҙың бөтөн кешеһен ҡырып бөтөрә. Тик «бер йән» (шунан: бөрйән һүҙе килеп сыҡҡан, тиҙәр), бер имсәк бала ғына тере ҡалған була. Ул бала, үҫеп ир-егет ҡорона ингәс, Күҫәк батыр булып таныла һәм үҙенең Бабсаҡ батырҙың улы икәнен белә. Ҡараҡөлөмбәттән ул бик ҡаты үс алған: Байназар ауылы янындағы тауҙа, дошманын ҙур ҡаҙанға һалып, тереләй ҡурырға бойорған. Шунан бирле был тау Ҡурыуҙы тауы тип йөрөтөлә икән.

 Бөйөк Ватан һуғышы яугирҙары исемлеге 
«Ил саҡырғас, яуға киттек…»
Байназар ауыл Советы буйынса бөтәһе 241 кеше фронтҡа китә, 139 яуҙа һәләк булалар, 102 еңеү менән ҡайталар (хәҙер улар ҙа мәрхүмдәр).

Байназар ауылынан булған яугирҙар исемлеге:

 № тәртип буйынса Байназар ауылынан.
Фамилияһы, исеме атаһының исеме Тыуған йылы һуғышҡа киткән йылы Вафат булған йылы1Аҙанғолов Мөхәмәтйән Дәүләткужа улы1923194219422Аҙанғолов Мөхәррәм Дәүләтҡужа улы1921194320063Алтынбаев (Вәлиев) Ғарифулла Хәлфетдин улы 1918194119424Алтынбаев Зекрийә Ҡәнифулла улы1904194119425Алтынбаев Мәхмутдин Ҡәнифулла улы1907194119426Алтынбаев Сабирйән Әбделвәхит улы1900194119447Алтынбаев Фәтҡулла Ғибәт улы1924194219438Айытҡолов Сәлмән Хәбир улы1924194219739Айытҡолов Ғәфур Ширғәле улы19031942197310Айытбаев Зекрийә Сафа улы19241943196511Архипов Иван Осипович 19251943196512Байназаров Абдрахман Абдулла улы19051942194313Байназаров Зайнулла Султангәрәй улы1907194-194314Байназаров Ильяс Хөсәйен улы19131941194315Байназаров Ғәлиулла Хәйрулла улы191919411945?16Байназаров Мөхәмәтйән Сәғит улы19061942199417Байназаров Мансур Сәғит улы19211941194218Байназаров Мирсаяф Ғәлиастан улы1909194119Байназаров Сахиулла Мөхәмәҙиә улы19181941194520Байназаров Сәйетғәле Зөлфәр улы19221941194521Байназаров Ағзам Мөхәмәт улы19211941200322Байназаров Абдразаҡ Ғиниәт улы19231942200323Байназаров Айытбай Ғиниәт улы19251944199924Вәлиев Хәлфетдин Ғиләжетдин улы18981942194425Вәлиев Хөснөтдин Хәлфетдин улы19231941194426Вәлиев Ғилфан Ғиләжетдин улы19101941194327Вәлиев Ханнан һаҙый улы19151941194?28Ғайсин Юныс Яхия улы19111941197429Ғәлиев Лотфулла Әбсәләм улы19011941194230Ғәлин Нуриәхмәт Хажиәхмәт улы19001941194231Ғәйнуллин Басир Султан улы19191941194232Ғәлимов Мөхәмәтғәле Ишмөхәмәт улы18961942196833Дәүләтшин Исмағзам Яһанур улы19051941194334Дәүләтшин Исмағзам Яһанур улы19021941194335Зарипов Әбделхәй Зәкир улы19111941194236Зарипов Рәхимйән Зәкир улы19161941198237Зарипов Мансур Фәтих улы19251943194438Зәйнуллин Сәхиулла Рәхмәтулла улы19061942199139Зәйнуллин Әхмәтулла Рәхмәтулла улы19251942200940Зәйнуллин Әхмәҙиә Рәхмәтулла улы19261943199441Зәйнуллин Шәрифулла Лотфулла улы19041942197342Иманғолов Әбүзәр Мәхмүтдин улы19021942199743Иманғолов Нәсибулла Хисаметдин улы19021942199744Иманғолов Фазлетдин Ямалетдин улы 19011942195145Ибәтуллин Хәкимйән Сәхиулла улы19231942195946Иҙәлин Мостафа Ширғәле улы18941942194447Исламғолов Ғөбәйтулла Хөбитдин улы19061942194248Исламғолов Ғәйнитдин Хәлфетдин улы19171941194449Исламғолов Ғәлиән Хөснийән улы19171941194450Исламғолов Әбүзәр Ғәлиәхмәт улы19251943200051Исмаков Ғөбәйтулла Собханғол улы.18971942194452Исмаков Фазулла Ғөбәйтулла улы19231942194353Исмаков Ғәйзулла Ғөбәйтулла улы19261944199454Иҫәнғәлин Әшрәф Шәкир улы19031942194455Ишбулатов Сабитулла Хәйрулла улы18961942194256Ишбулатов Лотфулла Сибәғәт улы19241942199057Ишемғолов Ғәлләметдин Сиражетдин улы19101941194358Ишҡыуатов Солтангәрәй Илһам улы19021942194359Ишҡыуатов Шәриф Хөбитдин улы19141941194160Ишназаров Хәйетдин Хисаметдин улы18991942194261Ҡарабулатов Зекрия Султан улы19131941194262Ҡарабулатов Нурғәле Солтан улы19171941200163Ҡарағолов Әбделхаҡ Даян улы19111941194364Ҡарағолов Ғәлиулла Хәкимйән улы19111941194365Ҡарағолов Зөбәйҙулла Хәкимйән улы19111941194366Ҡарағолов Әшрәф Ғумәр улы1942198067Ҡарағолов һаҙый Ғумәр улы19041941194268Ҡарағолов Мансур Ғумәр улы19071942197169Ҡарағолов Халимулла Хәкимйән улы19001943197570Ҡарағолов Халиҡ Даян улы19211941198471Ҡарағолов Фәхрәзе Нотрахман улы19261943200172Ҡарамышев Фаяз Шәңгәрәй улы19151941201173Ҡасҡынов Сөнәғәт Мифтах улы19061941194374Ҡасҡынов Абдулла Салауат улы19231942194375Ҡасҡынов Фәсхетдин Хәйретдин улы19231942194376Маликов Муса Мәхиән улы19071941194377Маликов Зәки Рамаҙан улы19231942201178Мәликова (Сөләймәнова) Факиһа Суфиян ҡыҙы19211942200579Маликов Мөжәүир Суфиян улы19261944200480Маликов Хәмзә Ғәлиәхмәт улы19181942200781Маликов Ағзам Ғәйзулла улы19091942194482Миндеғолов Хәйривара Шахнияз улы19031942199083Мансуров Шәмсетдин Фәхретдин улы19261942194484Мостафин Атаулла Ғөбәйҙулла улы190619411942

 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан Байназар ауылы уҡытыусылары 
1.Байназаров Ағзам Мәхәмәт улы (Байназаров Исмәғзам Мәхәмәт улы). Байназар ауылынан. 1921 йылда тыуған. Рядовой. 1946 йылда демобилизациялана.

2. Ғәлиев Лотфулла Әбсәләм улы. Байназар ауылынан. 1901 йылда тыуған. Рядовой. Һуғышта һәләк булған.

3.Дәүләтбирҙин Сәлихйән Хафиз улы. Байназар ауылынан . 1927 йылда тыуған. Гвардия сержанты. 1950 йылда демобилизациялана.

4.Ишбулатов Лотфулла Сибәғәт улы. Байназар ауылынан. 1924 йылда тыуған. Сержант. 1942 йылда демобилизациялана.

5.Ишҡыуатов Шәриф Хөбитдин улы. Байназар ауылынан. 1914 йылда тыуған.1941 йылдың октябрендә хәбәрһеҙ юғала.

6. Маликов Мөжәүир Суфиян улы — Байназар ауылынан.1926 йылдың тыуған йылы. Сержант. 1950 йылда демобилизациялана.

7.Маликова Факиһа Суфиян ҡыҙы. Байназар ауылынан. 1921 йылда тыуған. Рядовой. 1945 йылда демобилизациялана.

8.Ҡарағолов Хәлик Даян улы. Байназар ауылынан. 1921 йылда тыуған. Беренсе лейтенант. 1942 йылда демобилизациялана.

9.Ҡарамышев Фаяз Шангәрәй улы. 1919 йылда тыуған. Лейтенант. 1946 йылда демобилизациялана.

 Викидәреслектә мәҡәләләр 
 ‎Науразбай тауы‎ — Кәлтәгәү йылғаһының тамағында ҡалҡыу урын.
 Супаҡ соҡоро
 Байназар ауылы Истамкин яғының ер-һыу атамалары
 Байназар ауылы үр яғының ер-һыу атамалары
 Байназар ауылының түбәнге яҡ ер-һыу атамалары
 Байназар мөгәзәйе
 Байназаров Ғәлиулла Хәйрулла улы
 Байназар ауылындағы Тирмән ҡаяһыауылындағы Тирмән ҡаяһы
 Байназар ауылының «Үгеҙ һөҙгән», «Тәрән уй» шишмәләренә антропоген факторҙарҙың йоғонтоһо[Байназар_ауылының_"Үгеҙ_һөҙгән",_"Тәрән_уй"_шишмәләренә_антропоген_факторҙарҙың_йоғонтоһо Байназар ауылының «Үгеҙ һөҙгән», «Тәрән уй» шишмәләренә антропоген факторҙарҙың йоғонтоһоВидео

 Байназар ауылы тураһында ваҡытлы матбуғат 
 Үлемһеҙ халыҡ ижады
 Фотогалерия

 Һылтанмалар 
 Байназар
 Байназарово на карте

 Сығанаҡтар 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4.

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 .История деревни Байназарово 
 Бөрйән районы тыуған яҡты өйрәнеү музейы сайты. Байназар ауылы тарихы.

Категория:Бөрйән районы ауылдары