Кесерткән турғайы
{{Таксон
| name              = Кесерткән турғайы
| regnum            = Хайуандар
| image file        = Zaunkoenig-photo.jpg
| image title       = 
| image descr       = 
| parent            = Troglodytes
| rang              = Төр
| latin             = Troglodytes troglodytes
| author            =  <br>([[Линней, Карл|Linnaeus]], [[1758 йыл|1758]])
| syn               = 
* ''Olbiorchilus hiemalis''
| range map         = 
| range map caption = 
| range map width   = 
| range legend      = 
| iucnstatus        = LC
| wikispecies       = Troglodytes troglodytes
| commons           = Category:Troglodytes troglodytes
| iucn              = 147806
| itis              = 178547
| ncbi              = 36278
| eol               = 10963830
}}

'''Кесерткән турғайы''' ({{lang-ru|Крапи́вник}}<ref>''Коблик Е. А., Редькин Я. А., Архипов В. Ю.'' Список птиц Российской Федерации. — М.: Товарищество научных изданий КМК, 2006. — 256 с. ISBN 5-87317-263-3</ref> йәки ''подкоренник'')<ref>{{Cite web |url=http://ptici.narod.ru/ptici/krapivnik.html |title=Крапивник, или подкоренник (Troglodytes troglodytes) |access-date=2011-09-13 |archive-date=2012-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102045250/http://ptici.narod.ru/ptici/krapivnik.html |deadlink=no }}</ref>, ({{lang-lat|Troglodytes troglodytes}}) — кесерткән турғайҙары ғаиләһенә ҡараған берҙән-бер бәләкәй ҡош. [[Америка]]ла, [[Евразия]]ла һәм Төньяҡ Африкала осрай. Ҡыҫҡа ҡойроғо күтәрелгән йомшаҡ мамыҡ шарға оҡшаған. Ҡош бик хәрәкәтсән, бейек ергә ултырып, ғәҙәттән тыш көслө тауыш менән, бик һоҡланғыс, тиҙ һыҙғырыуҙарҙан торған үҙенсәлекле, ҡабалан йыр башҡарып, ата заттар үҙҙәренең биләмәһен биләй.

[[Башҡортостандың Ҡыҙыл китабы|Башҡортостандың]], Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына индерелгән.

== Фәнни атамаһының тарихы ==
1555 йылда немец натуралисы Конрад Геснер биш томлыҡ Historiae animalium китабында кесерткән турғайын тасуирлап, уға Passer troglodyte исемен бирә<ref name="gesner"/>. Зоологик әҙәбиәттә был турғай фәнни биологик системаларға нигеҙ һалыусы [[Карл Линней]] тарафынан 1758 йылда уның «Тәбиғәт системаһы» хеҙмәтенең унынсы баҫмаһында тәүге тапҡыр тасуирлана. Линней Конрадтың хеҙмәтенә һылтанма яһай, әммә ҡошҡа ''Motacilla troglodytes'' исемен биргән<ref name="linnaeus"/>. Фәнни атамаһы, ''Troglodytes troglodytes'', боронғо грек ''{{lang-grc2|τρωγλοδύτης}}'' һүҙенән килеп сыҡҡан. Ул һүҙмә-һүҙ «мәмерйәлә йәшәүсе» тигәнде аңлата<ref name="jobling"/>. Хәҙерге заманда троглодиттарҙы — мәмерйәлә йәшәгән тарихҡа тиклемге кешеләрҙе шулай тип йөрөтәләр. Был исем ҡошҡа үҙенсәлекле оя яһау ысулы — мәмерйәне хәтерләткән ҡалын стеналы шар формаһындағы ояһына ҡарап бирелгән, күрәһең. Боронғо гректар ҡоштоң үҙен {{lang-grc2|τροχίλος}} (ҡайһы берҙә {{lang-grc2|τροχῖλος}} йәки {{lang-grc2|τροχεῖλος}}) тип атаған<ref name="Frisk"/>.

== Ҡылыҡһырлама ==
[[Турғай һымаҡтар|Турғайҙан]] байтаҡ бәләкәй. Ҡуйы үлән йәки ҡыуаҡ япраҡтары араһында пырхылдап осоп йөрөй. Һырты ҡара арҡыры һыҙыҡтар менән сыбарланған ерәнһыу ҡуңыр, кәүҙәһенең аҫ яғы көрән арҡыры һыҙыҡлы һарғылт һоро. Башҡа ҡоштар менән бутау мөмкин түгел.

Бик хәрәкәтсән, етеҙ. Һирәк осрай.

== Тауышы ==
Тауышы яңғырауыҡлы: «серрр- серрр». Һайрауы сырылдауҙан һәм сутылдауҙан тора.

[[Файл:Troglodytes troglodytes song.ogg|left|thumb|150px|Кесерткән турғайы моңо]]

== Тереклек итеүе ==

=== Оялауы ===
Аҫты йәш үҫентеле йәки бейек үләнле урмандарҙа йәшәй. Ерҙә йәки ҡыуаҡтар араһында оялай.

=== Туҡланыуы ===
Ваҡ [[бөжәктәр]] менән туҡлана: сиңерткәләр, ҡаты ҡанатлы ҡуңыҙҙар, уларҙың ҡурсаҡтары, асалығойроҡтар, [[үрмәкселәр]], ҡырҡаяҡтар, ҡусҡарҙар, тигеҙаяҡлылар. Көҙ көнө ылымыҡтар, [[Көртмәлеләр|көртмәле]], мәрүәр емештәре менән дә туҡлана.

== Үрсеүе ==
Инә ҡош алһыу һәм күкһел таптар менән сыбарланған 5 — 7 бөртөк алһыу аҡ йомортҡа һала, үҙе генә баҫа. Ата ҡош бер нисә инә ҡош менән йәшәй.
<gallery>
Troglodytes troglodytes(loz).jpg| Кесерткән турғайының төп ризығы бөжәктәр һәм башҡа умыртҡаһыҙ хайуандар.
Zaunkoenig alleinerziehend.jpg| Кесерткән турғайы ояһы янында
Troglodytes troglodytes kabylorum Hartert, E, 1910 Tébessa MHNT ZOO 2010 11 232.jpg|''Troglodytes troglodytes ''
Cuculus canorus canorus MHNT.ZOO.2010.11.149.17.jpg |''Cuculus canorus canorus'' + ''Troglodytes troglodytes'' - Museum specimen
Faroe stamp 345 wren (troglodytes troglodytes).jpg| Кесерткән турғайы төшөрөлгән [[Фарер утрауҙары]] почта маркаһы
</gallery>

== Әҙәбиәт ==
* [[Э. Ф. Ишбирҙин]]. Башҡортостан ҡоштары. Өфө,1986 йыл. ИБ 3478 28.693.35 И 90

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
<ref name="gesner">{{книга| автор=Gesner C. | заглавие=Historiae animalium liber III qui est de auium natura. Adiecti sunt ab initio indices alphabetici decem super nominibus auium in totidem linguis diuersis: & ante illos enumeratio auium eo ordiné quo in hoc volumine continentur | year=1555 | publisher= Froschauer | location=Zurich | language=Latin | url=https://gdz.sub.uni-goettingen.de/id/PPN472755714?tify={%22pages%22:[659],%22view%22:%22info%22}  | pages=625—627 }}</ref>
<ref name="jobling">{{книга | автор = Jobling J. A.
  | заглавие = The Helm Dictionary of Scientific Bird Names 
  | место = London| издательство = A&C Black Publishers Ltd| год = 2010
  | allpages = 432 | pages = 391
  | isbn = 978-1-4081-2501-4}}
</ref>
<ref name="linnaeus">{{книга|автор=Linnaeus C.|заглавие=Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis|издание=Editio decima, reformata|место=Stockholm|издательство=Holmiae. (Laurentii Salvii)|год=1758|volume=1|pages=188|allpages=824}}{{ref-la}}</ref>
}}
== Һылтанмалар ==
* [http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?birds/504.html Позвоночные животные России: Крапивник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210723151923/http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?birds%2F504.html |date=2021-07-23 }}{{ref-ru}}
* [http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/bbs/htm03/ra2003_red/ra07220.htm Ареал гнездования крапивника в [[Северная Америка|Северной Америке]]. Карта BBS ({{ref-en}}Breeding Bird Survey)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120530221959/http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/bbs/htm03/ra2003_red/ra07220.htm |date=2012-05-30 }}
* [http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/bbs/htm96/cbc622/ra7220.html Места зимовок крапивника в [[Северная Америка|Северной Америке]]. Карта CBC ({{ref-en}}Christmas Bird Count)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131218194720/http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/bbs/htm96/cbc622/ra7220.html |date=2013-12-18 }}
* [http://ngo.burnet.ru/redbook/fauna/birds/krk/krk.htm Крапивник в Красной книге Бурятии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930043439/http://ngo.burnet.ru/redbook/fauna/birds/krk/krk.htm |date=2007-09-30 }}{{ref-ru}}
* [http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i7220id.html Winter wren Troglodytes troglodytes. Identification Tips]
* [http://www.birds.kz/Troglodytes%20troglodytes/index.html Крапивник на сайте Мир птиц Казахстана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927084121/http://www.birds.kz/Troglodytes%20troglodytes/index.html |date=2007-09-27 }}{{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20071107023442/http://kakadu.509.com1.ru/zooclub/66.wav Пение крапивника (аудиофайл)]
* [https://web.archive.org/web/20070930081824/http://www.fmf.ca/HS/HS_report14.pdf Территориальные условия воспроизводства крапивника]{{ref-en}}
* [http://www.kamchatsky-krai.ru/red_book_kamchatka/birds/59_komand_krapivnik_1.htm Командорский крапивник Troglodytes troglodytes pallescens (Ridgway, 1883)]
* [http://my.ort.org.il/holon/birds/bb1.html Распространение подвидов в Европе, Азии и Северной Африке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070819071932/http://my.ort.org.il/holon/birds/BB1.html |date=2007-08-19 }}{{ref-ru}}
* [http://www.bsc-eoc.org/avibase/avibase.jsp?pg=summary&lang=EN&id=7810FF31494E97DC&ts=1126210297296 Классификация крапивника] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929223953/http://www.bsc-eoc.org/avibase/avibase.jsp?pg=summary&lang=EN&id=7810FF31494E97DC&ts=1126210297296 |date=2007-09-29 }}{{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20010807025018/http://www.geocities.com/Paris/LeftBank/9314/stevewren.html Крапивник и День Святого Стефана]{{ref-ru}}

[[Категория:Ҡоштар]]
[[Категория:Башҡортостан ҡоштары]]
[[Категория:Турғайҙар]]
[[Категория:Башҡортостандың Ҡыҙыл китабы:Ҡоштар]]
Кесерткән турғайы (Коблик Е. А., Редькин Я. А., Архипов В. Ю. Список птиц Российской Федерации. — М.: Товарищество научных изданий КМК, 2006. — 256 с. ISBN 5-87317-263-3 йәки подкоренник), () — кесерткән турғайҙары ғаиләһенә ҡараған берҙән-бер бәләкәй ҡош. Америкала, Евразияла һәм Төньяҡ Африкала осрай. Ҡыҫҡа ҡойроғо күтәрелгән йомшаҡ мамыҡ шарға оҡшаған. Ҡош бик хәрәкәтсән, бейек ергә ултырып, ғәҙәттән тыш көслө тауыш менән, бик һоҡланғыс, тиҙ һыҙғырыуҙарҙан торған үҙенсәлекле, ҡабалан йыр башҡарып, ата заттар үҙҙәренең биләмәһен биләй.

Башҡортостандың, Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына индерелгән.

 Фәнни атамаһының тарихы 
1555 йылда немец натуралисы Конрад Геснер биш томлыҡ Historiae animalium китабында кесерткән турғайын тасуирлап, уға Passer troglodyte исемен бирә. Зоологик әҙәбиәттә был турғай фәнни биологик системаларға нигеҙ һалыусы Карл Линней тарафынан 1758 йылда уның «Тәбиғәт системаһы» хеҙмәтенең унынсы баҫмаһында тәүге тапҡыр тасуирлана. Линней Конрадтың хеҙмәтенә һылтанма яһай, әммә ҡошҡа Motacilla troglodytes исемен биргән. Фәнни атамаһы, Troglodytes troglodytes, боронғо грек  һүҙенән килеп сыҡҡан. Ул һүҙмә-һүҙ «мәмерйәлә йәшәүсе» тигәнде аңлата. Хәҙерге заманда троглодиттарҙы — мәмерйәлә йәшәгән тарихҡа тиклемге кешеләрҙе шулай тип йөрөтәләр. Был исем ҡошҡа үҙенсәлекле оя яһау ысулы — мәмерйәне хәтерләткән ҡалын стеналы шар формаһындағы ояһына ҡарап бирелгән, күрәһең. Боронғо гректар ҡоштоң үҙен  (ҡайһы берҙә  йәки ) тип атаған.

 Ҡылыҡһырлама 
Турғайҙан байтаҡ бәләкәй. Ҡуйы үлән йәки ҡыуаҡ япраҡтары араһында пырхылдап осоп йөрөй. Һырты ҡара арҡыры һыҙыҡтар менән сыбарланған ерәнһыу ҡуңыр, кәүҙәһенең аҫ яғы көрән арҡыры һыҙыҡлы һарғылт һоро. Башҡа ҡоштар менән бутау мөмкин түгел.

Бик хәрәкәтсән, етеҙ. Һирәк осрай.

 Тауышы 
Тауышы яңғырауыҡлы: «серрр- серрр». Һайрауы сырылдауҙан һәм сутылдауҙан тора.

left|thumb|150px|Кесерткән турғайы моңо

 Тереклек итеүе 

 Оялауы 
Аҫты йәш үҫентеле йәки бейек үләнле урмандарҙа йәшәй. Ерҙә йәки ҡыуаҡтар араһында оялай.

 Туҡланыуы 
Ваҡ бөжәктәр менән туҡлана: сиңерткәләр, ҡаты ҡанатлы ҡуңыҙҙар, уларҙың ҡурсаҡтары, асалығойроҡтар, үрмәкселәр, ҡырҡаяҡтар, ҡусҡарҙар, тигеҙаяҡлылар. Көҙ көнө ылымыҡтар, көртмәле, мәрүәр емештәре менән дә туҡлана.

 Үрсеүе 
Инә ҡош алһыу һәм күкһел таптар менән сыбарланған 5 — 7 бөртөк алһыу аҡ йомортҡа һала, үҙе генә баҫа. Ата ҡош бер нисә инә ҡош менән йәшәй.

 Әҙәбиәт 
 Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. Өфө,1986 йыл. ИБ 3478 28.693.35 И 90

 Иҫкәрмәләр 

}}
 Һылтанмалар 
 Позвоночные животные России: Крапивник 
 Ареал гнездования крапивника в Северной Америке. Карта BBS (Breeding Bird Survey) 
 Места зимовок крапивника в Северной Америке. Карта CBC (Christmas Bird Count) 
 Крапивник в Красной книге Бурятии 
 Winter wren Troglodytes troglodytes. Identification Tips
 Крапивник на сайте Мир птиц Казахстана 
 Пение крапивника (аудиофайл)
 Территориальные условия воспроизводства крапивника
 Командорский крапивник Troglodytes troglodytes pallescens (Ridgway, 1883)
 Распространение подвидов в Европе, Азии и Северной Африке 
 Классификация крапивника 
 Крапивник и День Святого Стефана

Категория:Ҡоштар
Категория:Башҡортостан ҡоштары
Категория:Турғайҙар
Категория:Башҡортостандың Ҡыҙыл китабы:Ҡоштар