Рычков Пётр Иванович
{{Учёный
| Имя                  = Пётр Иванович Рычко́в
| Оригинал имени       = 
| Изображение =
| Ширина =
| Описание изображения =
| Дата рождения = 1.10.1712
| Место рождения = {{ТУ|Вологда}}
| Дата смерти = 15.10.1777
| Место смерти = {{ВБУ|Екатеринбург}}, {{ВБУ|Ырымбур губернаһы}}
| Подданство = Рәсәй империяһы
| Научная сфера = [[география]], крайҙы өйрәнеү
| Место работы = [[Ырымбур экспедицияһы]]
| Альма-матер =
| Научный руководитель =
| Знаменитые ученики = Рычков Иван Петрович, [[Рычков Николай Петрович]]
| Известен как =тарихсы, географ, иҡтисадсы
| Награды и премии =
| Сайт =
}}
{{фш|Рычков}}
'''Рычков Пётр Иванович''' ([[1 октябрь]] [[1712 йыл]] — [[15 октябрь]] [[1777 йыл]]) — тарихсы, географ, иҡтисадсы. [[Санкт-Петербург]] Фәндәр һәм художество академияһының мөхбир ағзаһы (Санкт‑Петербург, 1759). Коллегия советнигы (1751). Сауҙагәр. [[Көньяҡ Урал]]дың [[география]]һы, [[иҡтисад]]ы һәм этнографияһы буйынса энциклопедик хеҙмәт һаналған «Ырымбур губернаһы топографияһы»ның авторы. Ул хәҙерге Өфө территорияһындағы боронғо ҡала, бөгөнгө [[Башҡортостан]]дың [[Шишмә районы]]ндағы кәшәнәләр тураһында бик күп риүәйәттәр йыя, [[Шүлгәнташ мәмерйәһе]] тураһында иң тәүге мәҡәлә уның тарафынан яҙыла.

Пётр Иванович Рычков башҡорттарҙың юҡҡа сыға барыуы тураһында мәғлүмәт ҡалдырған. Уның яҙмалары нигеҙендә [[Александр Сергеевич Пушкин]] «Капитан ҡыҙы» тарихи романын яҙа.

== Биография ==
Пётр Иванович Рычков 1712 йылдын 1 октябрендә Архангелогород губернаһыныӊ Вологда ҡалаһында сауҙагәр ғаиләһендә тыуа.
1720 йылда ғаилә {{lang-lat|Мәскәү}}гә күсә, Пётр сит телдәрҙе өйрәнә.

1730—1732 Ямбург (хәҙерге [[Ленинград өлкәһе]] Кингисепп ҡалаһы) һәм Жабин быяла заводтары идаралығында эшләй.

1733—34 йылдарҙа Санкт-Петербург таможняһы тәржемәсеһе һәм бухгалтер ярҙамсыһы,

[[Ырымбур экспедицияһы]]нда (1734—1744) ҡатнашыусы.

1744—60 йылдарҙа Ырымбур губерна канцелярияһы хеҙмәткәре.

1751 йылдан Коллегия советнигы.

1759 йылда — Фәндәр һәм художество академияһыныӊ мөхбир ағзаһы (С. Петербург), Пётр Иванович Рычков — рустар араһында беренсе Санкт-Петербург ФА ағза-корреспонденты.

1769 йылдан алып Баш Ырымбур тоҙ эштәре идараһы етәксеһе.

Ирекле иҡтисад йәмғиәте (1765) һәм Мәскәү унниверситеты эргәһендәге Ирекле Рәсәй йыйылышы ағзаһы.

1777 йылдан Себер һәм Ҡазан заводтарының Баш идараһы канцелярияһы начальнигы.

65 йәшендә, 1777 йылдын 15 октябрендә Екатеринбургта вафат була. Ырымбур губернаһыныҙ Спас ауылында ерләнгән (Хәҙерге Татарстандыӊ Бөгөлмә районы) ерләнгән. Ошо ауылда урынлашҡан Рычков Пётр Иванович имениеһынан [[Петер Симон Паллас]] үҙенең экспедицияларын эҙерләй.

== Хеҙмәттәре ==
* [[Башҡортостандың Рәсәйгә инеүе|Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуы]], төбәкте колониялаштырыу, [[башҡорт ихтилалдары]], [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]] тарихын, [[Башҡорт шәжәрәһе|башҡорттарҙың шәжәрәләре]]н, хужалығын, көнкүрешен, ырыу-ҡәбилә ҡоролошон, төбәктең тәбиғәт ресурстарын өйрәнгән. 60 ҡа яҡын фәнни хеҙмәт яҙған.
* «Ырымбур топографияһы, йәғни коллежский советник һәм император фәндәр академияһының мөхбире Петр Рычков яҙған Ырымбур губернаһын ентекле һүрәтләү» (1762)
* «Лексикон йәки Ырымбур губернаһының топографик һүҙлеге» («Лексикон или Словарь топографической Оренбургской губернии»; 1776, баҫылмаған)

Пётр Рычков [[Һөйәнтүҙ]] тураһында:
: <blockquote>"Был ауылда меңләп кеше, ҡатын-ҡыҙ, бала-сағаһы менән, атып, штык ҡаҙап үлтерелде, власҡа тоғро мишәрҙәр һәм башҡорттар (?) һөңгө менән үлтереп сыҡты. Бынан тыш 105 кеше аҙбарға ябылып, утта яндырылды. … Шул рәүешле Һөйәнтүҙ кешеләре ҡатын-ҡыҙҙары, бала-сағаһы менән — сабыйынан ҡартына тиклем — бер төн эсендә ут менән, ҡорал менән ҡырып бөтөрөлдә, ә йорттары янып көлгә ҡалды. "<ref name="richkov">Рычков П. И. История Оренбургская: 1730—1750. Ырымбур, 1896.</ref> .</blockquote>

== Хәтер ==
* 2012 йыл [[Ырымбур өлкәһе]]ндә «Рычков йылы» тип үтте<ref>[http://www.osu.ru/doc/961/article/5291 Оренбургский Ломоносов]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
* [[Северный районы (Ырымбур өлкәһе)|Cеверный районында]] уның йорто төҙөкләндерелде<ref>[http://www.fototerra.ru/Russia/Rychkovo/LarisaLarochka-9216.html Cеверный районында уның йорто төҙөкләндерелде]</ref><ref>[http://www.osu.ru/doc/961/article/4206 Cеверный районында уның йорто төҙөкләндерелде] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210826195158/http://www.osu.ru/doc/961/article/4206 |date=2021-08-26 }}</ref>.
* 2012 йылда"Оренбургская книга" нәшриәте менән 4 томлы «Жизнь и деятельность П. И. Рычкова» китап сыкарылды<ref>[http://www.osu.ru/news/11591 2012 йылда "Оренбургская книга" нәшриәте менән 4 томлы «Жизнь и деятельность П. И. Рычкова» китап сыкарылды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171209140304/http://osu.ru/news/11591 |date=2017-12-09 }}</ref>
* 2012 йылдын августа уның 300-йыллыҡ тыуыу билдәләп Ырымбур тимер юл вокзалы алдында һәйкәл ҡуйылды<ref name=ReferenceA>[http://www.oren.newtest.aif.ru/culture/news/67645 В Оренбурге открылся памятник Петру Рычкову]</ref>.
* 2013 йылда уның иҫтәлегенә [[Ырымбур дәүләт университеты]] алдында икенсе һәйкәл ҡуйылды<ref>[http://www.osu.ru/news/11591 2013 йылда уның иҫтәлегенә [[Ырымбур дәүләт университеты]] алдында икенсе һәйкәл ҡуйылды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171209140304/http://osu.ru/news/11591 |date=2017-12-09 }}</ref><ref>[http://www.osu.ru/news/11518  2013 йылда уның иҫтәлегенә [[Ырымбур дәүләт университеты]] алдында икенсе һәйкәл ҡуйылды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140915132051/http://osu.ru/news/11518 |date=2014-09-15 }}</ref><ref>[http://www.osu.ru/doc/961/article/6356 2013 йылда уның иҫтәлегенә [[Ырымбур дәүләт университеты]] алдында икенсе һәйкәл ҡуйылды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140403022424/http://osu.ru/doc/961/article/6356 |date=2014-04-03 }}</ref>.
* Ырымбурҙа Совет урамында, [[Чкалов Валерий Павлович|Валерий Чкалов]] һәйкәле янында ул йәшәғән йорто һаҡланған.<ref>[http://www.osu.ru/doc/961/article/6075 Ырымбурҙа Совет урамында, [[Валерий Чкалов]] һәйкәле янында ул йәшәғән йорто һаҡланған]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
[[Файл:Дом, в котором в 1753-1767 гг. жил исследователь Оренбургского края П. И. Рычков.jpg|thumb|right|250px|Ырымбур. Рычков Пётр Иванович йорто.]]

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Рычков Константин Михайлович]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* [[Витевский Владимир Николаевич|Витевский]]. Неплюев и Оренбургский край. — Вып. II.
* Пекарский. Сношения Петра Ивановича Рычкова с академией наук в XVIII столетии. — СПб., [[1866]].
* Пекарский. Жизнь Петра Ивановича Рычкова и его литературная деятельность // Сборник статей, читанных во втором отделении академии наук. — [[1869]]. — Т. II.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/11244-rychkov-pjotr-ivanovich}} {{V|4|12|2018}}
* {{book-chel|2677}}

[[Категория:Крайҙы өйрәнеүселәр]]
[[Категория:Рәсәй империяһы географтары]]
[[Категория:Санкт-Петербург ФА мөхбир ағзалары]]
[[Категория:Башҡорттар тураһында яҙған башҡа милләт (ил) шәхестәре]]
Рычков Пётр Иванович (1 октябрь 1712 йыл — 15 октябрь 1777 йыл) — тарихсы, географ, иҡтисадсы. Санкт-Петербург Фәндәр һәм художество академияһының мөхбир ағзаһы (Санкт‑Петербург, 1759). Коллегия советнигы (1751). Сауҙагәр. Көньяҡ Уралдың географияһы, иҡтисады һәм этнографияһы буйынса энциклопедик хеҙмәт һаналған «Ырымбур губернаһы топографияһы»ның авторы. Ул хәҙерге Өфө территорияһындағы боронғо ҡала, бөгөнгө Башҡортостандың Шишмә районындағы кәшәнәләр тураһында бик күп риүәйәттәр йыя, Шүлгәнташ мәмерйәһе тураһында иң тәүге мәҡәлә уның тарафынан яҙыла.

Пётр Иванович Рычков башҡорттарҙың юҡҡа сыға барыуы тураһында мәғлүмәт ҡалдырған. Уның яҙмалары нигеҙендә Александр Сергеевич Пушкин «Капитан ҡыҙы» тарихи романын яҙа.

 Биография 
Пётр Иванович Рычков 1712 йылдын 1 октябрендә Архангелогород губернаһыныӊ Вологда ҡалаһында сауҙагәр ғаиләһендә тыуа.
1720 йылда ғаилә гә күсә, Пётр сит телдәрҙе өйрәнә.

1730—1732 Ямбург (хәҙерге Ленинград өлкәһе Кингисепп ҡалаһы) һәм Жабин быяла заводтары идаралығында эшләй.

1733—34 йылдарҙа Санкт-Петербург таможняһы тәржемәсеһе һәм бухгалтер ярҙамсыһы,

Ырымбур экспедицияһында (1734—1744) ҡатнашыусы.

1744—60 йылдарҙа Ырымбур губерна канцелярияһы хеҙмәткәре.

1751 йылдан Коллегия советнигы.

1759 йылда — Фәндәр һәм художество академияһыныӊ мөхбир ағзаһы (С. Петербург), Пётр Иванович Рычков — рустар араһында беренсе Санкт-Петербург ФА ағза-корреспонденты.

1769 йылдан алып Баш Ырымбур тоҙ эштәре идараһы етәксеһе.

Ирекле иҡтисад йәмғиәте (1765) һәм Мәскәү унниверситеты эргәһендәге Ирекле Рәсәй йыйылышы ағзаһы.

1777 йылдан Себер һәм Ҡазан заводтарының Баш идараһы канцелярияһы начальнигы.

65 йәшендә, 1777 йылдын 15 октябрендә Екатеринбургта вафат була. Ырымбур губернаһыныҙ Спас ауылында ерләнгән (Хәҙерге Татарстандыӊ Бөгөлмә районы) ерләнгән. Ошо ауылда урынлашҡан Рычков Пётр Иванович имениеһынан Петер Симон Паллас үҙенең экспедицияларын эҙерләй.

 Хеҙмәттәре 
 Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуы, төбәкте колониялаштырыу, башҡорт ихтилалдары, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы тарихын, башҡорттарҙың шәжәрәләрен, хужалығын, көнкүрешен, ырыу-ҡәбилә ҡоролошон, төбәктең тәбиғәт ресурстарын өйрәнгән. 60 ҡа яҡын фәнни хеҙмәт яҙған.
 «Ырымбур топографияһы, йәғни коллежский советник һәм император фәндәр академияһының мөхбире Петр Рычков яҙған Ырымбур губернаһын ентекле һүрәтләү» (1762)
 «Лексикон йәки Ырымбур губернаһының топографик һүҙлеге» («Лексикон или Словарь топографической Оренбургской губернии»; 1776, баҫылмаған)

Пётр Рычков Һөйәнтүҙ тураһында:
 "Был ауылда меңләп кеше, ҡатын-ҡыҙ, бала-сағаһы менән, атып, штык ҡаҙап үлтерелде, власҡа тоғро мишәрҙәр һәм башҡорттар (?) һөңгө менән үлтереп сыҡты. Бынан тыш 105 кеше аҙбарға ябылып, утта яндырылды. … Шул рәүешле Һөйәнтүҙ кешеләре ҡатын-ҡыҙҙары, бала-сағаһы менән — сабыйынан ҡартына тиклем — бер төн эсендә ут менән, ҡорал менән ҡырып бөтөрөлдә, ә йорттары янып көлгә ҡалды. "Рычков П. И. История Оренбургская: 1730—1750. Ырымбур, 1896. .

 Хәтер 
 2012 йыл Ырымбур өлкәһендә «Рычков йылы» тип үттеОренбургский Ломоносов.
 Cеверный районында уның йорто төҙөкләндерелдеCеверный районында уның йорто төҙөкләндерелдеCеверный районында уның йорто төҙөкләндерелде .
 2012 йылда"Оренбургская книга" нәшриәте менән 4 томлы «Жизнь и деятельность П. И. Рычкова» китап сыкарылды2012 йылда "Оренбургская книга" нәшриәте менән 4 томлы «Жизнь и деятельность П. И. Рычкова» китап сыкарылды 
 2012 йылдын августа уның 300-йыллыҡ тыуыу билдәләп Ырымбур тимер юл вокзалы алдында һәйкәл ҡуйылдыВ Оренбурге открылся памятник Петру Рычкову.
 2013 йылда уның иҫтәлегенә Ырымбур дәүләт университеты алдында икенсе һәйкәл ҡуйылды2013 йылда уның иҫтәлегенә Ырымбур дәүләт университеты алдында икенсе һәйкәл ҡуйылды  2013 йылда уның иҫтәлегенә Ырымбур дәүләт университеты алдында икенсе һәйкәл ҡуйылды 2013 йылда уның иҫтәлегенә Ырымбур дәүләт университеты алдында икенсе һәйкәл ҡуйылды .
 Ырымбурҙа Совет урамында, Валерий Чкалов һәйкәле янында ул йәшәғән йорто һаҡланған.Ырымбурҙа Совет урамында, Валерий Чкалов һәйкәле янында ул йәшәғән йорто һаҡланған.
thumb|right|250px|Ырымбур. Рычков Пётр Иванович йорто.

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Рычков Константин Михайлович

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Витевский. Неплюев и Оренбургский край. — Вып. II.
 Пекарский. Сношения Петра Ивановича Рычкова с академией наук в XVIII столетии. — СПб., 1866.
 Пекарский. Жизнь Петра Ивановича Рычкова и его литературная деятельность // Сборник статей, читанных во втором отделении академии наук. — 1869. — Т. II.

 Һылтанмалар 
  
 

Категория:Крайҙы өйрәнеүселәр
Категория:Рәсәй империяһы географтары
Категория:Санкт-Петербург ФА мөхбир ағзалары
Категория:Башҡорттар тураһында яҙған башҡа милләт (ил) шәхестәре