Ҡорбанғәлиев Мөхәмәтғәбделхәй Ғәбиҙулла улы
{{Персона
| имя        = Мөхәмәтғәбделхәй Ғәбиҙулла улы Ҡорбанғәлиев
| оригинал имени   = 
| изображение            = Мухаммед-Габдулхай Курбангалиев.png
| ширина    = 
| описание изображения            =
|прозвище            = 
|гражданство = {{Флагификация|Российская империя}} <br />{{Россия}} [[Аҡтар хәрәкәте]]<br /> {{Флагификация|Японская империя}}<br />{{Флагификация|СССР}}
| должность          = 
| порядок            = 
| флаг               = 
| периодначало       = 
| периодконец        = 
| предшественник     = 
| преемник           = 
| должность_2        = 
| порядок_2          = 
| флаг_2             = 
| периодначало_2     = 
| периодконец_2      = 
| предшественник_2   = 
| преемник_2         = 
| должность_3        = 
| порядок_3          = 
| флаг_3             = 
| периодначало_3     = 
| периодконец_3      = 
| предшественник_3   = 
| преемник_3         = 
| дата рождения      = 1889
| место рождения     = [[Миҙиәк]] ауылы, Мөхәмәт-Ҡолой улусы, [[Силәбе өйәҙе]], {{ТыуыуУрыны|Ырымбур губернаһы}} (хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең {{ТУ|Арғаяш районы}}) 
| дата смерти =  22.08.1978
| место смерти = {{ВБУ|Силәбе}} ҡалаһы, [[РСФСР]]
| образование = [[Миҙиәк мәҙрәсәһе]]
| вероисповедание = [[Ислам]]
| партия =
| отец = [[Ҡорбанғәлиев Ғәбиҙулла Ғабдулхәким улы]]
| мать =
| похоронен = 
| супруга =
| дети =
| награды =
}}
{{Фамилиялаш|Ҡорбанғәлиев}}
'''Мөхәмәтғәбделхәй Ғәбиҙулла улы Ҡорбанғәлиев''' (''шулай уҡ '''Ҡорманғәлиев''''', [[1889]]—[[1972]]) — күренекле [[башҡорт]] дин әһеле, [[Башҡорт милли хəрəкəте]] эшмәкәре.

== Биографияһы ==

=== Сығышы һәм үҫеш йылдары ===
Ҡорбанғәлиев Мөхәмәтғәбделхәй Ғәбиҙулла улы [[1889]] йылда [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]]нең Мөхәмәт-Ҡолой улусының (хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]] [[Арғаяш районы]]ның) [[Миҙиәк]] ауылында имам-хатип ғаиләһендә донъяға килә.
[[Файл:Братья Курбангалиевы.png|thumb|слева|250px|[[Ғәбиҙулла Ҡорбанғәлиев]] улдары Абдулвәли, [[Ҡорбанғәлиев Мөхәмәтһарун Ғәбиҙулла улы|Мөхәмәтһарун]], Мөхәмәтғәбделхәй менән.]]
Мөхәмәтғәбделхәй сығышы менән дин әһелдәре [[Ҡорбанғәлиевтар]] нәҫеленән була. Мөхәмәтғәбделхәйҙең ҡарт-ҡартатаһы ''Хәмит Бурһыҡаев'' (1737—?) [[Ҡатай|ялан-ҡатай ҡәбиләһе]] башҡорттарынан һәм Силәбе өйәҙенең Исмәғил ауылында тәүге указлы мулла булған. Уның улдарының береһе ''Ҡорманғәле/Ҡорбанғәле'' (1780—?) исеменән нәҫел нигеҙләнгән<ref name="Ислам на Урале">{{книга
 | автор         = [[Вәлиев Ғәҙел Камил улы|Валеев Г. К.]]
 | заглавие      = Курбангалиевы. // Ислам на Урале. Энциклопедический словарь
 | ответственный = Сост. и отв. редактор Д. З. Хайретдинов
 | место         = М.
 | издательство  = «Медина»
 | год           = 2009
 | страниц       = 404
 | страницы      = 179—180
 | isbn          = 978-5-9756-0054-7
 | ref           = 
}}</ref>. Ҡорбанғәленең улы һәм Мөхәмәтғәбделхәйҙең ҡартатаһы ''Ғабдулхәким'' (1809—1872) мулла һәм ишан була, 1860 йылда үҙ иҫәбенә Миҙиәк ауылы мәсете янында мәктәп аса. 1870 йылда үҙенең элекке уҡыусыһы [[Зәйнулла Рәсүлев]]тың [[йәдитселек]] элементтарын индереүҙе тәнҡитләп сыға<ref>{{книга
 | автор         = [[Юнысова Айһылыу Билал ҡыҙы|Юнусова А. Б.]]
 | заглавие      = Курбангалиевы.// Башкортостан: краткая энциклопедия
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | место         = Уфа
 | издательство  = Башкирская энциклопедия
 | год           = 1996
 | том           = 
 | страниц       = 672
 | страницы      = 358
 | isbn          = 5-88185-001-7
 | ref           = 
}}</ref>.

Мөхәмәтғәбделхәйҙең атаһы [[Ҡорбанғәлиев Ғəбиҙулла Ғəбделхəким улы]] (21.11.1859—7.12.1919), суфыйсылыҡ əһеле, ишан, халыҡта «аҡһаҡ ишан» исеме аҫтында билдәле була. Троицк мəҙрəсəһен тамамлай. 1883 йылдан алып Миҙиəк ауылы мəсетенең имам-хатибы, ә шул уҡ йылда мәсет янындағы [[Миҙиəк мəҙрəсəһе]]нə нигеҙ һала һəм уның мөҙəрисе булып китә<ref>{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/10018-mi-i-k-m-r-s-e|Миҙиəк мəҙрəсəһе|autor=Фәрхшатов М. Н., Юнысова А. Б.}}</ref><ref>{{книга
 | автор         = Юнусова А. Б.
 | заглавие      = Медресе д. Медиак.// Башкортостан: краткая энциклопедия
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | место         = Уфа
 | издательство  = Башкирская энциклопедия
 | год           = 1996
 | том           = 
 | страниц       = 672
 | страницы      = 391
 | isbn          = 5-88185-001-7
 | ref           = 
}}</ref>. Ғəбиҙулла Ҡорбанғәлиевтың Мөхәмәтғәбделхәй, [[Мөхәмәтһарун Ҡорбанғәлиев|Мөхəмəтһарун]], Ғабдулвәли, Мөхәмәт-Анһар, Зәҡүән һәм Ғабдулла исемле улдары булыуы билдәле<ref name="Ислам на Урале"/>. Ғəбиҙулла Ғəбделхəким улы монархия, дини мəғрифəтселек мəсьəлəлəрендə [[ҡəҙимселек]] яҡлы була. Башревком бойороғо буйынса улы Ғабдулвәли менән бергә ҡулға алына. Стəрлетамаҡ төрмəһенə ябыла, атыла<ref name="Ҡорбанғәлиев Ғәбиҙулла">{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/8416-orban-liev-bi-ulla-bdelkh-kim-uly|Ҡорбанғәлиев Ғәбиҙулла Ғәбделхәким улы|autor=Юнысова А. Б.}}</ref>.

Мөхәмәтғәбделхәй башланғыс белемде үҙенең атаһы уҡытҡан [[Миҙиəк мəҙрəсəһе]]ндә ала һәм шул мәҙрәсәлә мөғәлимлек итә. [[Нәҡшбәндиә]] тәриҡәте ағзаһы була<ref>{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/10102-n-shb-ndi|Нәҡшбәндиә}}</ref>.

1915—1916 йылдарҙа [[Ырымбур мосолман диниә назараты]] рәйесе, мөфтөй [[Мөхәмәтсафа Баязитов]]тың сәркәтибе була. Мөхәмәтсафа Ғатаулла улы Мөхәмәтғәбделхәйҙе үҙенең вариҫы — Рәсәйҙең баш мөфтөйө итеп әҙерләй. 1916 йылда [[Санкт-Петербург]] мосолмандары округының етәксеһе вазифаһын башҡара башлай.

=== Милли хәрәкәттә ===
1917 йылдың майында [[Мәскәү]]ҙә уҙғарылған I Бөтə Рəсəй мосолмандар съезында ҡатнаша. [[Башҡорт милли хəрəкəте]]нә ҡушыла, унда атаһы менән бергә [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Әхмәтзәки Вəлидовҡа]] оппозицияла тора<ref>{{книга
 | автор = Таймасов Р. С.
 | заглавие = Участие башкир в Гражданской войне: книга первая. В лагере контрреволюции (1918 — февраль 1919 гг.)
 | ссылка =
 | ответственный =
 | место = Уфа
 | издательство = 
 | год = 2009
 | том =
 | страниц = 200
 | страницы = 115—118
 | isbn = 978-5-7477-2159-3
 | ref =
}}</ref>.
                                                                        
1917 йылдың 20—27 июлендә [[Ырымбур]]ҙа үткән [[Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары|I Башҡорт ҡоролтайында]] һәм шул уҡ йылдың 22—29 авгусында [[Өфө]]лә уҙған II Башҡорт ҡоролтайында ҡатнаша. Милли-территориаль автономия идеяларын ҡабул итмәй һәм башҡорттарҙың Рəсəй составындағы мəҙəни‑милли автономияһы өсөн сығыш яһай, ерҙе йəмəғəт милкенə əйлəндереүгə ҡаршы сыға, [[монархия]] яҡлы була<ref>{{книга
 |автор         = 
 |заглавие      = История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы|М. М. Кульшарипов]]; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |место         = Уфа
 |издательство  = Гилем
 |год           = 2010
 |том           = V
 |страниц       = 468
 |страницы      = 76
 |isbn          = 978-5-7501-1199-2
}}</ref>. Әхмәтзәки Вəлиди буйынса, Мөхәмәтғәбделхәй милли хәрәкәттең программаһының үҙәк урынында дини мәнфәғәтәрҙе яҡлау булырға тейеш тип иҫбатлап ҡарай һәм [[Ҡорбанғәлиевтар]] ярҙамы менән [[Манатов Шәриф Әхмәтйән улы|Шәриф Манатов]] [[Башҡорт мәркәз шураһы]] рәйесе итеп һайлана<ref>{{книга
 | автор = 
 | заглавие = Заки Валиди Тоган Воспоминания: Книга I
 | ссылка =
 | ответственный =
 | место = Уфа
 | издательство = Башкирское издательство «Китап»
 | год = 1994
 | том =
 | страниц = 400
 | страницы = 197, 212
 | isbn = 5-295-01269-7
 | ref =
}}</ref>.

[[Башҡортостан автономияһы]]ның [[Арғаяш кантоны]]н ойоштороуҙа ҡатнаша<ref name="Челябинск">{{книга
 | автор         = Валеев Г. К., Назыров П. Ф.
 | заглавие      = Курбангалиев Мухаммед-Габдулхай.//Челябинск: Энцикл. / Сост.: В. С. Боже, В. А. Черноземцев. — Изд. испр. и доп.
 | ссылка        = http://www.book-chel.ru/ind.php?what=card&id=1061
 | ответственный = 
 | место         = Челябинск
 | издательство  = Каменный пояс
 | год           = 2001
 | том           = 
 | страниц       = 1112
 | страницы      = 
 | isbn          = 5-88771-026-8
 | ref           = 
}}</ref>. Шул кантон башҡорттарынан делегат булып 1917 йылдың 8—20 декабрендә Ырымбурҙа үткән [[Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары|III Башҡорт ҡоролтайында]] ҡатнаша. [[Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты|Башҡортостандың автономиялы Диниə назаратын]] ойоштороуҙы яҡлап сыға. 1918 йылдың йәйендә [[Башҡорт армияһы|Башҡорт ғәскәрен]] ойоштороуҙа ҡатнаша. Ҡорбанғәлиевтар ярҙамы менән [[3-сө Башҡорт пехота полкы]] төҙөлгән. Мөхәмәтғәбделхәйҙең ҡустыһы [[Мөхəмəтһарун Ҡорбанғәлиев]] [[Башҡорт хəрби шураһы]] составына инә<ref>{{книга
 | автор = Таймасов Р. С.
 | заглавие = Участие башкир в Гражданской войне: книга первая. В лагере контрреволюции (1918 — февраль 1919 гг.)
 | ссылка =
 | ответственный =
 | место = Уфа
 | издательство = 
 | год = 2009
 | том =
 | страниц = 200
 | страницы = 48
 | isbn = 978-5-7477-2159-3
 | ref =
}}</ref>, 1-се батальон менән етәкселек итә<ref name="Ислам на Урале"/>.
[[Файл:Бикмеев, Курбангалиев, Таган.jpg|thumb|right|250px|<small>'''[[Башҡорттарҙың хәрби-милли идаралығы]]''' етәкселәре. 1920 йыл. Уңда идаралыҡтың штаб начальнигы [[Ғәлимйән Таған|Ғ. Таған]], уртала идаралыҡтың рәйесе М. Ҡорбанғәлиев һәм һул яҡтан атаман Семёнов янындағы башҡорт вәкиле [[Бикмәев Солтангәрәй Ғәтиәтулла улы|С. Бикмәев]] ултыралар.</small>]]
1919 йылдың февралендә Башҡорт ғәскәрҙәренең һәм хөкүмәте ''Ҡыҙылдар'' яғына сығыуына ҡаршы була. Ҡорбанғәлиевтар йоғонтоһо арҡаһында 3-сө Башҡорт полкы ''Аҡтар хәрәкәте''ндә ҡала<ref>{{книга
 |автор         = 
 |заглавие      = История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы|М. М. Кульшарипов]]; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |место         = Уфа
 |издательство  = Гилем
 |год           = 2010
 |том           = V
 |страниц       = 468
 |страницы      = 145
 |isbn          = 978-5-7501-1199-2
}}</ref>. Бөтә башҡорттар исеменән ул [[А. В. Колчак]]тың хакимлығын яҡлау тураһында иғлан итә һәм Колчактың ғәскәрҙәренә ҡушылған башҡорт частарының етәкселәренең береһе була. Мөхәмәтғәбделхәйҙең атаһы үҙ иҫəбенə атлы полк («Мөхəммəт полкы») төҙөй, полк уның улы капитан Мөхəмəтһарун<ref>1920 йылдың 8 апрелендә 3-сө Чита операцияһы барышында һəлəк була</ref> командалығы аҫтында һуғыша<ref name="Ҡорбанғәлиев Ғәбиҙулла"/>. Омск ҡалаһындағы Колчактың хәрби штабы янында хеҙмәт итә. Бер үк ваҡытта Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев «[[Ҡаһарман башҡорт (гәзит)|Ҡаһарман башҡорт]]» гәзитенең мөхəррире лә була<ref>{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/7980-a-arman-bash-ort-g-zit|«Ҡаһарман башҡорт»|autor=Хөсәйенов Ғ. Б.}}</ref>.

Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев 1919 йылдың йәйендә [[Силәбе]]лә йәнә бер башҡорттар ҡоролтайын ойоштороп маташа. Башҡорттарҙың рухи һәм дини берҙәмлеген һаҡлап ҡалыу өсөн Аҡтар хәрәкәтенең башлыҡтары, атап үткәндә генерал Владимир Каппель, барон Унгерн фон Штернберг, атаман Григорий Семёнов менән хеҙмәттәшлек итә. Йыл аҙағынан Колчак ғәскәрҙәре менән бергә көнсығышҡа сигенә, был ваҡиғаны [[Таған Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғәлимйән Таған]] [[Бөйөк Себер Боҙ походы|«башҡорт яугирҙәренең боҙло походы»]] тип исемләй. 1920 йылдың 14 мартында Чита ҡалаһында башҡорт аҡ ғәскәрҙәре етәкселәре Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев һәм Ғәлимйән Таған казак атаманы ''Г. М. Семенов'' менән осрашалар, ул айырым башҡорт ғәскәрҙәре төҙөүгә булышлыҡ итәсәген белдерә<ref>{{книга
 |автор         = 
 |заглавие      = История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы|М. М. Кульшарипов]]; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |место         = Уфа
 |издательство  = Гилем
 |год           = 2010
 |том           = V
 |страниц       = 468
 |страницы      = 110
 |isbn          = 978-5-7501-1199-2
}}</ref>. Семенов ҡушыуы буйынса 1920 йылдың апрелендә [[Ҡытай]]ҙың Харбин ҡалаһына бара, һәм ундағы мосолман халҡының «аҡтар» эшенә мөнәсәбәтен һәм уларҙы был эшкә йәлеп итеү ихтималлығын өйрәнеп ҡайта<ref name="Великий имам Дальнего Востока">{{статья|автор= Юнусова А. Б.|заглавие= Великий имам Дальнего Востока|ссылка= http://cyberleninka.ru/article/n/velikiy-imam-dalnego-vostoka-muhammed-gabdulhay-kurbangaliev|издание= «Вестник Евразии»|тип= Журнал|год= 2001|номер= 4 (15)|страницы= 83—117|issn= 1727-1770}}</ref>. 1920 йылдың июненəн Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев Рəсəйҙең көнсығыш сиктəрендəге [[Башҡорттарҙың хəрби‑милли идаралығы]] рəйесе булып китә<ref name="Ҡорбанғәлиев Мөхәммәт-Ғабдулхай">{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/8417-orban-liev-m-kh-m-t-bdelkh-j-bi-ulla-uly|Ҡорбанғәлиев Мөхәммәт-Ғабдулхай Ғәбиҙулла улы|autor=Юнысова А. Б.}}</ref>.

=== Япония һәм Маньчжурияла эмиграцияла ===
[[Файл:日本の有名なる後援者犬養氏・頭山氏及び在東京回教僧正クルバンガリー氏・神戸回教僧正シャムグニ氏 - Waseda - Islambunko - photo 620.jpg|мини|250x250пкс|1930 йылдар башы. [[Япония]]ның национализм лидерҙары һәм илдәге мосолман берләшмәләренең етәкселәре. '''Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев — артҡы рәттә, һулдан икенсе''' Алғы рәттә һулдан икенсе — буласаҡ Япония премьер-министры ''Цуйоши Инукай''.]]
1920 йылдың нояберендә «Аҡтар»ҙың ғәскәрҙәре [[Чита]] ҡалаһын «ҡыҙылдар»ға тапшыра.
Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев ҡалған 2 мең башҡорттар менән [[Ҡытай]] сиген үтеп Маньчжурияға юллана. Атаман Семёнов бөтә хәрби частарҙы ла Приморьеға барырға өгөтләй, әммә 1920 йылдың 20 ноябрендә Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев башҡорттар башҡа Рәсәйҙәге һуғышта ҡатнашмаҫҡа тейеш тип иғлан итә<ref name="Великий имам Дальнего Востока"/>.
[[Файл:Токио йәмиғ мәсете.jpg|thumb|right|250px|1938 йылда М. Ғ. Ҡорбанғәлиев булышлығында төҙөлгән [[Токио йәмиғ мәсете]]нең бинаһы]]
Маньчжурияла Мөхәмәтғәбделхәй дин өлкәһендә имам һәм [[мөҙәрис]] булараҡ эшмәкәрлек ҡыла, күскен башҡорттарҙы милли ғөрөф-ғәҙәтте тотоу һәм туған телдә уҡытыу өсөн туплай. Манчжурияла яйлап [[Япония]]ның йоғонтоһо көсәйә. Харбин ҡалаһындағы япон консулы тәҡдиме буйынса, 1920 йылдың нояберендә полковник [[Бикмәев Солтангәрәй Ғәтиәтулла улы|Бикмәев]] менән бергә [[Токио]] ҡалаһына килә. Бында улар башҡорт вәкилдәре Япония Хәрби көстәре Генераль штабында, Тышҡы эштәре министырлығында осрашыуҙар үткәрәләр. 1921 йылдың февралендә Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев бер нисә офицер (шул иҫәптән полковник [[Бикмәев Солтангәрәй Ғәтиәтулла улы|Бикмәев]], капитан [[Таған Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Таған]], мулла М. Шәмиғолов) менән берлектә тағы ла Японияға бара. Ҡорбанғәлиевҡа Көньяҡ Маньжурия тимер юлдары идаралығында «мосолман эштәре буйынса эксперт» булып эшләргә тәҡдим ителә<ref name="Великий имам Дальнего Востока"/>.

1923 йылда Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев Японияға күсә, [[Токио]]ла мосолман мәхәлләһен туплай һәм 1923—1938 йылдарҙа Токио ҡалаһы имамы була<ref name="Ҡорбанғәлиев Мөхәммәт-Ғабдулхай"/>.

1927 йылда Япония мосолмандары өсөн Токио ҡалаһында мəҙрəсə аса. 1928 йылда бөтә Япония мосолмандары йыйынын ойоштора. [[Ғәрәп теле]]ндә китап баҫтырыр өсөн махсус типография аса. [[Ислам|Ислам динен]] таратып, бөтөн Японияны йөрөп үтә; урал-алтай халыҡтары һәм уларҙың тарихы тураһында бер нисә китап сығара.

1932—1936 йылдарҙа ''Манчжоу-Го'' дәүләтендә (хәҙерге Манчжурияла) мосолмандар ойошмаһын нигеҙләй; ошо дәүләттәге Мукден ҡалаһында мәҙрәсә аса. ''«Япон Мөхбире»'' исемле журнал баҫтыра башлай, ''Алыҫ Көнсығыш''та беренсе тапҡыр [[Ҡөрьән]]де баҫтыра.

Корея һәм Манчжурияның эре сауҙагәрҙәре менән тығыҙ мөнәсәбәттәр ҡора. Японияның осорҙағы сәйәси һәм ижтимағи етәкселәре (Японияның ғәскәри етәкселәре: Огасавара Наганари, Нанго Здиро; сәйәсмәндәр: граф Окума Сигэнобу, Тояма Мицуру) менән яҡындан таныш була. Японияның финанс олигархияларынан аҡса алып тора<ref name="Челябинск"/>.
[[Файл:Фонетическая башкирская и татарская азбука.jpg|thumb|right|250px|"Башҡорт һәм татар фонетик әлифбаһы"ның титул бите]]
1938 йылдың 12 майында Токиола уның етәкселегендә төҙөлгән [[Токио йәмиғ мәсете|«Исламиә» мәсете]] асыла һәм Японияның беренсе мөфтөйө булып китә. Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев исламдың Японияла урыны башҡа диндәр менән тиң булырға тейеш, тип эшмәкәрлек йөрөтә. Һөҙөмтәһендә, 1939 йылда илдең премьер-министры Киитиро Хиранума, ислам Японияла [[буддизм]] һәм [[христианлыҡ|христиан дине]] менән тиңдәш, тип белдерә.

Ул осорҙа Японияла торған мосолмандар илдең тышҡы сәйәсәтендә әүҙем ҡатнаша һәм тора-бара уның [[Азия]] илдәрендә үткәргән баҫҡынсылыҡ сәйәсәтенә йәлеп ителә. Әммә-ләкин Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиевтың әүҙемлеге Японияның мосолмандарға ҡарата берҙәм сәйәсәтенә ҡаршы төшә, һәм илдең эске эштәр министрлығы уны «үҙ ирке менән» Манчжуриялағы Дайрен (Далянь) ҡалаһына күсергә мәжбүр итә һәм 1938—1945 йылдарҙа ҡала имамы була. Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев буйынса һөргөндөң сәбәптәре булып, исламдың япондарҙың дини ҡараштары менән тап килмәүе, берҙәм аллаға ышаныу япон императорын хоҙай тип танымауы булған<ref name="Великий имам Дальнего Востока"/>.

=== Арест һәм тыуған илендәге тормошо ===
1945 йылда [[Икенсе бөтә донъя һуғышы]] тамамланғас, Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиевты совет ғәскәрҙәре тотҡонға алалар. [[Мәскәү]]гә килтереп, уны 10 йылға хөкөм итәләр. 1955 йылға тиклем Владимир төрмәһендә ултыра. Иреккә сыҡҡас, ул [[Өфө]]гә килә, шунан [[Силәбе]]гә ҡайта. 1956—1972 йылдарҙа [[Силәбе өлкәһе]]ндә мулла вазифаһын башҡара<ref name="Ҡорбанғәлиев Мөхәммәт-Ғабдулхай"/>.

=== Шәхси тормошо ===
Японияла йәшәгән осорҙа Гөлсөм (Кореяның [[Сеул]] (Кэйдзё) ҡалаһы имамы Мөхәмәтзариф Йәнғуражиның ҡыҙы) менән ғаилә ҡора. Уларҙың Нәжиә һәм Әнисә исемле ҡыҙҙары, улдары Мөхәмәтәсхәт (1934 йылғы) була.

== Әҫәрҙәре ==
* Башҡорт һәм татар фонетик әлифбаһы. — Токио, 1936.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга
 | автор         = [[Вәлиев Ғәҙел Камил улы|Валеев Г. К.]]
 | заглавие      = Курбангалиевы. // Ислам на Урале. Энциклопедический словарь
 | ответственный = Сост. и отв. редактор Д. З. Хайретдинов
 | место         = М.
 | издательство  = «Медина»
 | год           = 2009
 | страниц       = 404
 | страницы      = 179—180
 | isbn          = 978-5-9756-0054-7
 | ref           = 
}}
* {{книга|автор=[[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Заки Валиди Тоган]].|заглавие= Воспоминания: Борьба мусульман Туркестана и других восточных тюрок за национальное существование и культуру :[Пер. с тур.]|год=1997}}
* {{статья
 |автор         = [[Насиров Рәүеф Хәй улы|Насиров Р. Х.]]
 |заглавие      = Ҡорбанғәлиевтарҙың әсе яҙмышы
 |ссылка        = 
 |язык          = 
 |издание       = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]
 |тип           = 
 |год           = 1998
 |том           = 
 |номер         = 4
 |страницы      = 
 |doi           = 
 |issn          = 1683-3554
}}
* {{статья
 |автор         = Нисияма К.
 |заглавие      = Японияның мосолмандары
 |ссылка        = 
 |язык          = 
 |издание       = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]
 |тип           = 
 |год           = 1999
 |том           = 
 |номер         = 10
 |страницы      = 188—194
 |doi           = 
 |issn          = 1683-3554
}}
* {{книга|автор= Плотников И. Ф.|заглавие= Гражданская война на Урале (1917—1922 гг.). Энциклопедия и библиография. Т. 1.|место= Екатеринбург|издательство=|год=2007|страницы= 191}}
* {{книга
 | автор         = Рузаев С. В., Хабутдинов А. Ю.
 | заглавие      = Курбангалиев Мухаммед-Габдулхай. // Ислам на Урале. Энциклопедический словарь
 | ответственный = Сост. и отв. редактор Д. З. Хайретдинов
 | место         = М.
 | издательство  = «Медина»
 | год           = 2009
 | страниц       = 404
 | страницы      = 179
 | isbn          = 978-5-9756-0054-7
 | ref           = 
}}
* {{статья
 |автор         = [[Таған Ғәлимйән Ғирфан улы|Таған Ғ.]]
 |заглавие      = Башҡорттар Байкал аръяғында
 |ссылка        = 
 |язык          = 
 |издание       = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]
 |тип           = 
 |год           = 1997
 |том           = 
 |номер         = 8–10
 |страницы      = 
 |doi           = 
 |issn          = 1683-3554
}}
* {{статья
 |автор         = Усманова Л.
 |заглавие      = «Главной нашей задачей является осуществление культурно-экономического сближения тюркских народностей России с Японией»
 |ссылка        = http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg:/numbers/2006_1/03/03_3/
 |издание       = Гасырлар авазы — Эхо веков
 |год           = 2006
 |номер         = 1
 |issn          = 2073-7483
}}
* {{книга|автор= Хакимов Р. Ш.|заглавие= Аргаяшская земля: история и современность|место= Челябинск|издательство=|год=2005|страницы= 41—89}}
* {{книга|автор= [[Юнысова Айһылыу Билал ҡыҙы|Юнусова А. Б.]]|заглавие= Ислам в Башкирии. 1917—1994|место= Уфа|издательство=Китап|год=1994|страницы= 23}}
* {{статья|автор= Юнусова А. Б.|заглавие= К истории духовного управления мусульман Республики Башкортостан|ссылка= http://www.tataroved.ru/publicat/mir_isl.pdf|издание= «Мир ислама»|издательство=|тип= Журнал|год= 1999|номер= 1/2|страницы= 149—162}}
* {{книга|автор= Юнусова А. Б.|заглавие= Курбангалиевы // Ислам на территории бывшей Российской империи: Энциклопедический словарь. Вып. 1.|место= М.|издательство=|год=1998|страницы= }}
* {{книга
 | автор         = Юнусова А. Б.
 | заглавие      = Курбангалиевы.// Башкортостан: краткая энциклопедия
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | место         = Уфа
 | издательство  = Башкирская энциклопедия
 | год           = 1996
 | том           = 
 | страниц       = 672
 | страницы      = 358
 | isbn          = 5-88185-001-7
 | ref           = 
}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|87189}}{{V|20|12|2021}}
* {{статья|автор= Юнусова А. Б.|заглавие= Великий имам Дальнего Востока|ссылка= http://cyberleninka.ru/article/n/velikiy-imam-dalnego-vostoka-muhammed-gabdulhay-kurbangaliev|издание= «Вестник Евразии»|тип= Журнал|год= 2001|номер= 4 (15)|страницы= 83—117|issn= 1727-1770}}

{{Һайланған мәҡәлә|Дин}}

[[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Башҡорт дин әһелдәре]]
[[Категория:Силәбе өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Японияның дин әһелдәре]]
[[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]]
[[Категория:Нәҡшбәндиә]]
[[Категория:Шәхестәр:Аҡтар хәрәкәте]]
Мөхәмәтғәбделхәй Ғәбиҙулла улы Ҡорбанғәлиев (шулай уҡ Ҡорманғәлиев, 1889—1972) — күренекле башҡорт дин әһеле, Башҡорт милли хəрəкəте эшмәкәре.

 Биографияһы 

 Сығышы һәм үҫеш йылдары 
Ҡорбанғәлиев Мөхәмәтғәбделхәй Ғәбиҙулла улы 1889 йылда Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙенең Мөхәмәт-Ҡолой улусының (хәҙерге Силәбе өлкәһе Арғаяш районының) Миҙиәк ауылында имам-хатип ғаиләһендә донъяға килә.
thumb|слева|250px|Ғәбиҙулла Ҡорбанғәлиев улдары Абдулвәли, Мөхәмәтһарун, Мөхәмәтғәбделхәй менән.
Мөхәмәтғәбделхәй сығышы менән дин әһелдәре Ҡорбанғәлиевтар нәҫеленән була. Мөхәмәтғәбделхәйҙең ҡарт-ҡартатаһы Хәмит Бурһыҡаев (1737—?) ялан-ҡатай ҡәбиләһе башҡорттарынан һәм Силәбе өйәҙенең Исмәғил ауылында тәүге указлы мулла булған. Уның улдарының береһе Ҡорманғәле/Ҡорбанғәле (1780—?) исеменән нәҫел нигеҙләнгән. Ҡорбанғәленең улы һәм Мөхәмәтғәбделхәйҙең ҡартатаһы Ғабдулхәким (1809—1872) мулла һәм ишан була, 1860 йылда үҙ иҫәбенә Миҙиәк ауылы мәсете янында мәктәп аса. 1870 йылда үҙенең элекке уҡыусыһы Зәйнулла Рәсүлевтың йәдитселек элементтарын индереүҙе тәнҡитләп сыға.

Мөхәмәтғәбделхәйҙең атаһы Ҡорбанғәлиев Ғəбиҙулла Ғəбделхəким улы (21.11.1859—7.12.1919), суфыйсылыҡ əһеле, ишан, халыҡта «аҡһаҡ ишан» исеме аҫтында билдәле була. Троицк мəҙрəсəһен тамамлай. 1883 йылдан алып Миҙиəк ауылы мəсетенең имам-хатибы, ә шул уҡ йылда мәсет янындағы Миҙиəк мəҙрəсəһенə нигеҙ һала һəм уның мөҙəрисе булып китә. Ғəбиҙулла Ҡорбанғәлиевтың Мөхәмәтғәбделхәй, Мөхəмəтһарун, Ғабдулвәли, Мөхәмәт-Анһар, Зәҡүән һәм Ғабдулла исемле улдары булыуы билдәле. Ғəбиҙулла Ғəбделхəким улы монархия, дини мəғрифəтселек мəсьəлəлəрендə ҡəҙимселек яҡлы була. Башревком бойороғо буйынса улы Ғабдулвәли менән бергә ҡулға алына. Стəрлетамаҡ төрмəһенə ябыла, атыла.

Мөхәмәтғәбделхәй башланғыс белемде үҙенең атаһы уҡытҡан Миҙиəк мəҙрəсəһендә ала һәм шул мәҙрәсәлә мөғәлимлек итә. Нәҡшбәндиә тәриҡәте ағзаһы була.

1915—1916 йылдарҙа Ырымбур мосолман диниә назараты рәйесе, мөфтөй Мөхәмәтсафа Баязитовтың сәркәтибе була. Мөхәмәтсафа Ғатаулла улы Мөхәмәтғәбделхәйҙе үҙенең вариҫы — Рәсәйҙең баш мөфтөйө итеп әҙерләй. 1916 йылда Санкт-Петербург мосолмандары округының етәксеһе вазифаһын башҡара башлай.

 Милли хәрәкәттә 
1917 йылдың майында Мәскәүҙә уҙғарылған I Бөтə Рəсəй мосолмандар съезында ҡатнаша. Башҡорт милли хəрəкəтенә ҡушыла, унда атаһы менән бергә Әхмәтзәки Вəлидовҡа оппозицияла тора.
                                                                        
1917 йылдың 20—27 июлендә Ырымбурҙа үткән I Башҡорт ҡоролтайында һәм шул уҡ йылдың 22—29 авгусында Өфөлә уҙған II Башҡорт ҡоролтайында ҡатнаша. Милли-территориаль автономия идеяларын ҡабул итмәй һәм башҡорттарҙың Рəсəй составындағы мəҙəни‑милли автономияһы өсөн сығыш яһай, ерҙе йəмəғəт милкенə əйлəндереүгə ҡаршы сыға, монархия яҡлы була. Әхмәтзәки Вəлиди буйынса, Мөхәмәтғәбделхәй милли хәрәкәттең программаһының үҙәк урынында дини мәнфәғәтәрҙе яҡлау булырға тейеш тип иҫбатлап ҡарай һәм Ҡорбанғәлиевтар ярҙамы менән Шәриф Манатов Башҡорт мәркәз шураһы рәйесе итеп һайлана.

Башҡортостан автономияһының Арғаяш кантонын ойоштороуҙа ҡатнаша. Шул кантон башҡорттарынан делегат булып 1917 йылдың 8—20 декабрендә Ырымбурҙа үткән III Башҡорт ҡоролтайында ҡатнаша. Башҡортостандың автономиялы Диниə назаратын ойоштороуҙы яҡлап сыға. 1918 йылдың йәйендә Башҡорт ғәскәрен ойоштороуҙа ҡатнаша. Ҡорбанғәлиевтар ярҙамы менән 3-сө Башҡорт пехота полкы төҙөлгән. Мөхәмәтғәбделхәйҙең ҡустыһы Мөхəмəтһарун Ҡорбанғәлиев Башҡорт хəрби шураһы составына инә, 1-се батальон менән етәкселек итә.
thumb|right|250px|Башҡорттарҙың хәрби-милли идаралығы етәкселәре. 1920 йыл. Уңда идаралыҡтың штаб начальнигы Ғ. Таған, уртала идаралыҡтың рәйесе М. Ҡорбанғәлиев һәм һул яҡтан атаман Семёнов янындағы башҡорт вәкиле С. Бикмәев ултыралар.
1919 йылдың февралендә Башҡорт ғәскәрҙәренең һәм хөкүмәте Ҡыҙылдар яғына сығыуына ҡаршы була. Ҡорбанғәлиевтар йоғонтоһо арҡаһында 3-сө Башҡорт полкы Аҡтар хәрәкәтендә ҡала. Бөтә башҡорттар исеменән ул А. В. Колчактың хакимлығын яҡлау тураһында иғлан итә һәм Колчактың ғәскәрҙәренә ҡушылған башҡорт частарының етәкселәренең береһе була. Мөхәмәтғәбделхәйҙең атаһы үҙ иҫəбенə атлы полк («Мөхəммəт полкы») төҙөй, полк уның улы капитан Мөхəмəтһарун1920 йылдың 8 апрелендә 3-сө Чита операцияһы барышында һəлəк була командалығы аҫтында һуғыша. Омск ҡалаһындағы Колчактың хәрби штабы янында хеҙмәт итә. Бер үк ваҡытта Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев «Ҡаһарман башҡорт» гәзитенең мөхəррире лә була.

Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев 1919 йылдың йәйендә Силәбелә йәнә бер башҡорттар ҡоролтайын ойоштороп маташа. Башҡорттарҙың рухи һәм дини берҙәмлеген һаҡлап ҡалыу өсөн Аҡтар хәрәкәтенең башлыҡтары, атап үткәндә генерал Владимир Каппель, барон Унгерн фон Штернберг, атаман Григорий Семёнов менән хеҙмәттәшлек итә. Йыл аҙағынан Колчак ғәскәрҙәре менән бергә көнсығышҡа сигенә, был ваҡиғаны Ғәлимйән Таған «башҡорт яугирҙәренең боҙло походы» тип исемләй. 1920 йылдың 14 мартында Чита ҡалаһында башҡорт аҡ ғәскәрҙәре етәкселәре Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев һәм Ғәлимйән Таған казак атаманы Г. М. Семенов менән осрашалар, ул айырым башҡорт ғәскәрҙәре төҙөүгә булышлыҡ итәсәген белдерә. Семенов ҡушыуы буйынса 1920 йылдың апрелендә Ҡытайҙың Харбин ҡалаһына бара, һәм ундағы мосолман халҡының «аҡтар» эшенә мөнәсәбәтен һәм уларҙы был эшкә йәлеп итеү ихтималлығын өйрәнеп ҡайта. 1920 йылдың июненəн Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев Рəсəйҙең көнсығыш сиктəрендəге Башҡорттарҙың хəрби‑милли идаралығы рəйесе булып китә.

 Япония һәм Маньчжурияла эмиграцияла 
мини|250x250пкс|1930 йылдар башы. Японияның национализм лидерҙары һәм илдәге мосолман берләшмәләренең етәкселәре. Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев — артҡы рәттә, һулдан икенсе Алғы рәттә һулдан икенсе — буласаҡ Япония премьер-министры Цуйоши Инукай.
1920 йылдың нояберендә «Аҡтар»ҙың ғәскәрҙәре Чита ҡалаһын «ҡыҙылдар»ға тапшыра.
Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев ҡалған 2 мең башҡорттар менән Ҡытай сиген үтеп Маньчжурияға юллана. Атаман Семёнов бөтә хәрби частарҙы ла Приморьеға барырға өгөтләй, әммә 1920 йылдың 20 ноябрендә Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев башҡорттар башҡа Рәсәйҙәге һуғышта ҡатнашмаҫҡа тейеш тип иғлан итә.
thumb|right|250px|1938 йылда М. Ғ. Ҡорбанғәлиев булышлығында төҙөлгән Токио йәмиғ мәсетенең бинаһы
Маньчжурияла Мөхәмәтғәбделхәй дин өлкәһендә имам һәм мөҙәрис булараҡ эшмәкәрлек ҡыла, күскен башҡорттарҙы милли ғөрөф-ғәҙәтте тотоу һәм туған телдә уҡытыу өсөн туплай. Манчжурияла яйлап Японияның йоғонтоһо көсәйә. Харбин ҡалаһындағы япон консулы тәҡдиме буйынса, 1920 йылдың нояберендә полковник Бикмәев менән бергә Токио ҡалаһына килә. Бында улар башҡорт вәкилдәре Япония Хәрби көстәре Генераль штабында, Тышҡы эштәре министырлығында осрашыуҙар үткәрәләр. 1921 йылдың февралендә Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев бер нисә офицер (шул иҫәптән полковник Бикмәев, капитан Ғ. Таған, мулла М. Шәмиғолов) менән берлектә тағы ла Японияға бара. Ҡорбанғәлиевҡа Көньяҡ Маньжурия тимер юлдары идаралығында «мосолман эштәре буйынса эксперт» булып эшләргә тәҡдим ителә.

1923 йылда Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев Японияға күсә, Токиола мосолман мәхәлләһен туплай һәм 1923—1938 йылдарҙа Токио ҡалаһы имамы була.

1927 йылда Япония мосолмандары өсөн Токио ҡалаһында мəҙрəсə аса. 1928 йылда бөтә Япония мосолмандары йыйынын ойоштора. Ғәрәп телендә китап баҫтырыр өсөн махсус типография аса. Ислам динен таратып, бөтөн Японияны йөрөп үтә; урал-алтай халыҡтары һәм уларҙың тарихы тураһында бер нисә китап сығара.

1932—1936 йылдарҙа Манчжоу-Го дәүләтендә (хәҙерге Манчжурияла) мосолмандар ойошмаһын нигеҙләй; ошо дәүләттәге Мукден ҡалаһында мәҙрәсә аса. «Япон Мөхбире» исемле журнал баҫтыра башлай, Алыҫ Көнсығышта беренсе тапҡыр Ҡөрьәнде баҫтыра.

Корея һәм Манчжурияның эре сауҙагәрҙәре менән тығыҙ мөнәсәбәттәр ҡора. Японияның осорҙағы сәйәси һәм ижтимағи етәкселәре (Японияның ғәскәри етәкселәре: Огасавара Наганари, Нанго Здиро; сәйәсмәндәр: граф Окума Сигэнобу, Тояма Мицуру) менән яҡындан таныш була. Японияның финанс олигархияларынан аҡса алып тора.
thumb|right|250px|"Башҡорт һәм татар фонетик әлифбаһы"ның титул бите
1938 йылдың 12 майында Токиола уның етәкселегендә төҙөлгән «Исламиә» мәсете асыла һәм Японияның беренсе мөфтөйө булып китә. Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев исламдың Японияла урыны башҡа диндәр менән тиң булырға тейеш, тип эшмәкәрлек йөрөтә. Һөҙөмтәһендә, 1939 йылда илдең премьер-министры Киитиро Хиранума, ислам Японияла буддизм һәм христиан дине менән тиңдәш, тип белдерә.

Ул осорҙа Японияла торған мосолмандар илдең тышҡы сәйәсәтендә әүҙем ҡатнаша һәм тора-бара уның Азия илдәрендә үткәргән баҫҡынсылыҡ сәйәсәтенә йәлеп ителә. Әммә-ләкин Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиевтың әүҙемлеге Японияның мосолмандарға ҡарата берҙәм сәйәсәтенә ҡаршы төшә, һәм илдең эске эштәр министрлығы уны «үҙ ирке менән» Манчжуриялағы Дайрен (Далянь) ҡалаһына күсергә мәжбүр итә һәм 1938—1945 йылдарҙа ҡала имамы була. Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев буйынса һөргөндөң сәбәптәре булып, исламдың япондарҙың дини ҡараштары менән тап килмәүе, берҙәм аллаға ышаныу япон императорын хоҙай тип танымауы булған.

 Арест һәм тыуған илендәге тормошо 
1945 йылда Икенсе бөтә донъя һуғышы тамамланғас, Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиевты совет ғәскәрҙәре тотҡонға алалар. Мәскәүгә килтереп, уны 10 йылға хөкөм итәләр. 1955 йылға тиклем Владимир төрмәһендә ултыра. Иреккә сыҡҡас, ул Өфөгә килә, шунан Силәбегә ҡайта. 1956—1972 йылдарҙа Силәбе өлкәһендә мулла вазифаһын башҡара.

 Шәхси тормошо 
Японияла йәшәгән осорҙа Гөлсөм (Кореяның Сеул (Кэйдзё) ҡалаһы имамы Мөхәмәтзариф Йәнғуражиның ҡыҙы) менән ғаилә ҡора. Уларҙың Нәжиә һәм Әнисә исемле ҡыҙҙары, улдары Мөхәмәтәсхәт (1934 йылғы) була.

 Әҫәрҙәре 
 Башҡорт һәм татар фонетик әлифбаһы. — Токио, 1936.

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 Һылтанмалар 
 
 

Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар
Категория:Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәрҙәре
Категория:Башҡорт дин әһелдәре
Категория:Силәбе өлкәһе башҡорттары
Категория:Японияның дин әһелдәре
Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар
Категория:Нәҡшбәндиә
Категория:Шәхестәр:Аҡтар хәрәкәте