Байыҡ сәсән
{{Персона
 |имя                  = Байыҡ Айҙар
 |изображение          = Байык сәсән.jpg
 |ширина               = 
 |описание изображения = 
 |имя при рождении     = Байыҡ Аблаев
 |род деятельности     = сәсән, ҡурайсы, шағир
 |дата рождения        = 1.12.1710
 |место рождения       = [[Өфө губернаһы]] [[Златоуст өйәҙе]] Мырҙалар волосы <ref name="Х">Хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ТУ|Салауат районы}}</ref> [[Мәхмүт (Салауат районы)|Мәхмүт]] ауылы 
 |гражданство          = {{Рәсәй империяһы}}
 |дата смерти          = 10.10.1814
 |место смерти         = 
 |отец                 =  Байназар тархан
 |мать                 = 
 |супруг               = 
 |супруга              = 
 |дети                 = 
 |награды и премии     = 
 |сайт                 = 
 |викисклад            = 
}}
{{ФШ|Аблаев}}
'''Байыҡ Айҙар''' ([[1 декабрь]] [[1710 йыл]] — [[10 октябрь]] [[1814 йыл]]) — сәсән, шағир-импровизатор, башҡорт халҡының азатлығы өсөн көрәшеүсе.

== Биографияһы ==
Байыҡ сәсән [[Златоуст өйәҙе]]нең Мырҙалар волосындағы<ref name="Х" /> [[Мәхмүт (Салауат районы)|Мәхмүт]]<ref>Башҡа мәғлүмәттәр буйынса [[Салауат районы]] [[Арҡауыл (Салауат районы)|Арҡауыл]] ауылы.</ref> ауылында 1710 йылдар тирәһендә тыуған. 1812 йылда башҡорт халҡын француз яуына ҡаршы саҡырған өндәмәһендә: «Йөҙ йыл буйын уйлаған» — тигән юлдары ла юҡтан тыумаған. Ул [[XVIII быуат]]тағы [[башҡорт ихтилалдары]]ның, Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышының һәм [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] осоро ваҡиғаларының шаһиты булған.

Байыҡ Салауаттың атаһы Юлай, уның атаһы Аҙналы менән Әй буйын биләгән Байназар тархандың улы булған. Байназар тархандың биш улы: өлкәне Байыҡ, икенсеһе Танып, өсөнсөһө Тайып, дүртенсеһе Ҡайып, бишенсеһе Танһыҡ булған.

Үҙе сәсән булып, Байыҡ атаһынан йәшләй айырылған, ил гиҙгән. Үҙ алдына көн иткән Тайыбы Аҙналы тархандың ҡыҙын урлаған да был диярҙа тормаған, ҡаҙаҡ араһына тайған. Танып менән Ҡайыбы бер яуҙа ғәйеп булған. Байназар төпсөк улы Танһыҡ менән көн күргән.

== «Урал» йыры авторы ==
Байыҡ Айҙарҙың башҡорт халҡының гимнына әүерелгән «Урал» йырын сығарыуы уны башҡа сәсәндәрҙән айырып тора һәмтағы ла данлыраҡ итә. {{Цитата|Урал йыры иң тәү "Йәйләүек", һуңынан "Ете ырыу", унан "Урал" булып киткән",}} — тип яҙа үҙенең «Сәсән аманаты» китабында [[Мөхәмәтша Буранғолов]]. Мәхмүт сәсән булған ерендә «Урал» йырын йырлар алдынан, уны Байыҡ сәсән сығарғанлығы хаҡында мәғлүмәт биреп башҡарған<ref>{{китап |автор=Буранғолов М. |заглавие=«Сәсән аманаты» |ссылка= |язык= |издание= |тип= китап |год=Өфө, 1995 |номер=65-се бит |страницы= |issn=}}</ref>.

== Хәтер ==
* 2008 йылдың мартында Байыҡ сәсәндең тыуған төйәге [[Мәхмүт (Салауат районы)|Мәхмүт]]тә башҡорт халҡының аҫыл улына уның вариҫтары һәйкәл асты.
* [[Салауат районы]]ның [[Арҡауыл (Салауат районы)|Арҡауыл ауылы]]ндағы урта мәктәп Байыҡ сәсән исемен йөрөтә.
* [[Башҡортостан]]да Әҙәбиәт йылы (2015) айҡанлы интернет селтәрендә Айҙар Байыҡ сәсән исемендәге сәсәндәр бәйгеһе үткәрелә.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Байыҡ (йыр)]]
* [[Урал (йыр)]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
{{Викикитапхана|Author:Байыҡ сәсән|Байыҡ сәсән}}
* Д. С. Тикеев, [[Ғафаров Булат Баҡый улы|Б. Б. Ғафаров]], Ф. Ә Хөснөтдинова. Башҡорт теле һәм әҙәбиәте. — Өфө, 2006. — ISBN 5-295-03806-8
* [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Ғ. Б. Хөсәйенов]]. Башҡорт әҙәбиәте. Дәреслек. — Өфө, 2010. — ISBN 978-5-04834-0

== Ваҡытлы матбуғатта ==
* ''Фәнирә Ғайсина''. Байыҡ Айҙар сәсән һәм «Урал батыр» эпосы — Йүрүҙән, 2022, 14-се һан, 8 апрель
* ''Абдуллина М. Ф.''«Байыҡ Айҙар сәсән» (сценарий), «Башҡортостан уҡытыусыһы», 2011, 11-се һан

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/1792-bajy-aj-ar}}
* [http://www.yeshlek-gazeta.ru/bashkortostan/776-bajjy1185-ajj1177ar-s1241s1241n.html Байыҡ Айҙар сәсән тыуған ерҙә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304185616/http://www.yeshlek-gazeta.ru/bashkortostan/776-bajjy1185-ajj1177ar-s1241s1241n.html |date=2016-03-04 }}
* [http://www.bashinform.ru/bash/700291/ Республикала Айҙар Байыҡ сәсән исемендәге сәсәндәр бәйгеһе башлана]

[[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]]
[[Категория:Башҡорт сәсәндәре ]]
[[Категория:Ҡурайсылар]]
[[Категория:Башҡорт ихтилалдары етәкселәре]]
[[Категория:Шәхестәр:Салауат районы]]
Байыҡ Айҙар (1 декабрь 1710 йыл — 10 октябрь 1814 йыл) — сәсән, шағир-импровизатор, башҡорт халҡының азатлығы өсөн көрәшеүсе.

 Биографияһы 
Байыҡ сәсән Златоуст өйәҙенең Мырҙалар волосындағы МәхмүтБашҡа мәғлүмәттәр буйынса Салауат районы Арҡауыл ауылы. ауылында 1710 йылдар тирәһендә тыуған. 1812 йылда башҡорт халҡын француз яуына ҡаршы саҡырған өндәмәһендә: «Йөҙ йыл буйын уйлаған» — тигән юлдары ла юҡтан тыумаған. Ул XVIII быуаттағы башҡорт ихтилалдарының, Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышының һәм 1812 йылғы Ватан һуғышы осоро ваҡиғаларының шаһиты булған.

Байыҡ Салауаттың атаһы Юлай, уның атаһы Аҙналы менән Әй буйын биләгән Байназар тархандың улы булған. Байназар тархандың биш улы: өлкәне Байыҡ, икенсеһе Танып, өсөнсөһө Тайып, дүртенсеһе Ҡайып, бишенсеһе Танһыҡ булған.

Үҙе сәсән булып, Байыҡ атаһынан йәшләй айырылған, ил гиҙгән. Үҙ алдына көн иткән Тайыбы Аҙналы тархандың ҡыҙын урлаған да был диярҙа тормаған, ҡаҙаҡ араһына тайған. Танып менән Ҡайыбы бер яуҙа ғәйеп булған. Байназар төпсөк улы Танһыҡ менән көн күргән.

 «Урал» йыры авторы 
Байыҡ Айҙарҙың башҡорт халҡының гимнына әүерелгән «Урал» йырын сығарыуы уны башҡа сәсәндәрҙән айырып тора һәмтағы ла данлыраҡ итә.  — тип яҙа үҙенең «Сәсән аманаты» китабында Мөхәмәтша Буранғолов. Мәхмүт сәсән булған ерендә «Урал» йырын йырлар алдынан, уны Байыҡ сәсән сығарғанлығы хаҡында мәғлүмәт биреп башҡарған.

 Хәтер 
 2008 йылдың мартында Байыҡ сәсәндең тыуған төйәге Мәхмүттә башҡорт халҡының аҫыл улына уның вариҫтары һәйкәл асты.
 Салауат районының Арҡауыл ауылындағы урта мәктәп Байыҡ сәсән исемен йөрөтә.
 Башҡортостанда Әҙәбиәт йылы (2015) айҡанлы интернет селтәрендә Айҙар Байыҡ сәсән исемендәге сәсәндәр бәйгеһе үткәрелә.

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Байыҡ (йыр)
 Урал (йыр)

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 

 Д. С. Тикеев, Б. Б. Ғафаров, Ф. Ә Хөснөтдинова. Башҡорт теле һәм әҙәбиәте. — Өфө, 2006. — ISBN 5-295-03806-8
 Ғ. Б. Хөсәйенов. Башҡорт әҙәбиәте. Дәреслек. — Өфө, 2010. — ISBN 978-5-04834-0

 Ваҡытлы матбуғатта 
 Фәнирә Ғайсина. Байыҡ Айҙар сәсән һәм «Урал батыр» эпосы — Йүрүҙән, 2022, 14-се һан, 8 апрель
 Абдуллина М. Ф.«Байыҡ Айҙар сәсән» (сценарий), «Башҡортостан уҡытыусыһы», 2011, 11-се һан

 Һылтанмалар 
 
 Байыҡ Айҙар сәсән тыуған ерҙә 
 Республикала Айҙар Байыҡ сәсән исемендәге сәсәндәр бәйгеһе башлана

Категория:Алфавит буйынса шағирҙар
Категория:Башҡорт сәсәндәре 
Категория:Ҡурайсылар
Категория:Башҡорт ихтилалдары етәкселәре
Категория:Шәхестәр:Салауат районы