Урыҫ теле
{{Язык
|карта = Detailed SVG map of the Russophone world.svg
|цвет = индоевропейские
|имя = Урыҫ теле
|страны = [[Рәсәй]], [[БДБ]] илдәре, [[Грузия]], [[Көньяҡ Осетия]], [[Абхазия]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Эстония]], [[Израиль]], [[Монголия]], [[Шпицберген]], [[Финляндия]], [[Көнсығыш Европа]] илдәре, [[Германия]], [[Франция]],  [[АҠШ]], [[Канада]], [[КХР]], [[Австралия]].
|официальный язык =
{{RUS}}<br>
{{Флагификация|Белоруссия}}<br>
{{Флагификация|Казахстан}}<br>
{{Флагификация|Киргизия}}<br>
{{Флагификация|Таджикистан}}<br><small>(милләт-ара аралашыу теле)</small><ref name="lenta.ru/news/2011/06/09">[http://lenta.ru/news/2011/06/09/russian/ В Таджикистане русскому языку вернули прежний статус]</ref><br>
{{Флагификация|Абхазия}}<br><small>(өлөшләтә танылған)</small><br>
{{Флагификация|Южная Осетия}}<br><small>(өлөшләтә танылған)</small><br>
[[Файл:Transnistria State Flag.svg|border|22px]] [[Днестр буйы]]<br><small>(танылмаған)</small><br>
'''{{Флагификация|Молдавия}}:'''<ref>[https://news.mail.ru/politics/44609360/?frommail=1 В Молдавии восстановили статус русского как языка межэтнического общения. Сайт mail.ru - Новости, 18 декабря 2020 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210927161248/https://news.mail.ru/politics/44609360/?frommail=1 |date=2021-09-27 }}{{ref-ru}}{{V|18|12|2020}}</ref>
* {{Флаг|Гагаузия}} [[ Гагауз Ери|Гагауз Ери АТО-һы]]
* [[Айырйм статусҡа эйә автономиялы территориаль ойошторма Приднестровье|АТО Приднестровье]]
'''{{Флагификация|Румыния}}:'''<br>
* Рәт: Тулча һәм Констанца жудецтарының Румыния Коммуналары 
'''{{Флагификация|Норвегия}}:'''<br>
* Шпицберген архипелагында Рәсәй иҡтисади зонаһы
'''{{Флагификация|Украина}}:'''
* [[Файл:Flag of Crimea.svg|border|22px]] [[Ҡырым Автономиялы Республикаһы|Ҡырым АР]]<br> <small> (бер-нисә рәсми функциялары)</small>
'''{{Флагификация|США}}:'''<br>
* [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]]<br><small>(һайланма документация<ref name="annews">{{cite web|author=|datepublished=2009-08-11|url=http://www.annews.ru/news/detail.php?ID=190830|title=Русский язык стал официальным языком в штате Нью-Йорк|lang=ru|publisher=АНН news|accessdate=2009-12-07|archiveurl=http://www.webcitation.org/616OHc9Mg|archivedate=2011-08-21}}</ref>)</small>
'''Халыҡ-ара ойошмадар:'''<br>
{{Флагификация|ООН}}
* {{Флагификация|ЮНЕСКО}}
* {{Флагификация|МАГАТЭ}}
* [[Файл:Flag of WHO.svg|22px|border|Бөтә донъя һаулыҡ һаклау ойошмаһы]] [[ВОЗ]]
* [[Файл:Flag of ICAO.svg|22px|border|Халыҡ-ара граждандар авиацияһы ойошмаһы]] [[ИКАО]]
* [[Файл:WIPO 2010 logo ru.gif|22px|border|Бөтә донъя интеллектуаль милек ойошмаһы]] [[ВОИС]]
* Электр элемтәһе халыҡ-ара союзы (МСЭ)
* [[Файл:Flag of the World Meteorological Organization.svg|22px|border|Бөтә донъя метеорология ойошмаһы - Всемирная метеорологическая организация (ВМО)]]
* [[Файл:FAO logo.svg|22px|БМО-ның аҙыҡ-түлек һәм ауыл хужалығы ойошмаһы - Продовольственная и сельскохозяйственная организация ООН (ФАО)]]
* [[Халыҡ-ара ауыл хужалығын үҫтереү фонды|МФСР]]
{{Флагификация|СНГ}}<br>
[[Файл:ЕврАзЭС.png|22px|border|ЕврАзЭС]] [[ЕврАзЭС]]<br>
[[Файл:Flag of the Collective Security Treaty Organization.svg|22px|border|Коллектив именлек килешеүе ойошмаһы - ОДКБ]]<br>
[[Файл:SCO logo.svg|22px|border|ШОС]] [[ШОС]]<br>
[[Файл:Secretariat of the Antarctic Treaty.gif|22px|border|Антарктика тураһында килешеү серетариаты - Секретариат Договора об Антарктике (СДА)]]<br>
[[Файл:OSCE logo-ru.svg|border|22px]] [[ОБСЕ]]
|регулирующая организация =  [[В. В. Виноградов исемендәге урыҫ теле институты]]
|число носителей = Туған тел: 170 миллион,<ref name="ignat">[http://www2.ignatius.edu/faculty/turner/worldlang.htm Languages of the World (Charts)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081014023327/http://www2.ignatius.edu/faculty/turner/worldlang.htm |date=2008-10-14 }}</ref><br> шуларҙың 130<ref name="lang1"/> (119<ref name="lang2">[http://www.ng.ru/scenario/2007-05-29/11_hope.html Независимая газета — Геополитический потенциал Русского мира]</ref>) миллионы [[РФ]]-һында<br>Икенсе тел: 114 милион (2006) — 125 миллион<ref name="ignat" /><br>Телде белеүселәр һаны: 300<ref name="ignat" /> (295<ref name="lang1">[http://www.demoscope.ru/weekly/2006/0251/tema05.php Демоскоп Weekly — Сколько людей говорят и будут говорить по-русски?]</ref>) миллион.
|рейтинг = 4—8<ref name="ignat" /><ref>{{cite web|title=Languages Spoken by More Than 10 Million People (Языки, на которых говорят более 10 миллионов человек) по данным энциклопедии [[Encarta]]|url=http://encarta.msn.com/media_701500404/languages_spoken_by_more_than_10_million_people.html|work=|archiveurl=http://www.webcitation.org/query?id=1257013011437361|archivedate=2009-10-31|deadurl=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091029104855/http://encarta.msn.com/media_701500404/languages_spoken_by_more_than_10_million_people.html |date=2009-10-29 }}</ref>
|категория = [[Евразия телдәре]]
|классификация = [[Һинд-европа телдәре]]
: [[Славян төркөмө]]
:: [[Көнсығыш славян төркөмсәһе]]
[[Туғандаш телдәр]]: [[украин теле]], [[белорус теле]]
|письмо = [[кирил алфавиты]] ([[урыҫ алфавиты]])
|ГОСТ 7.75–97 = рус 570
|ISO1 = ru
|ISO2 = rus
|ISO3 = rus
|описание карты=Теле карта}}
'''Урыҫ теле''' (шулай уҡ '''рус теле'''; {{lang-ru|русский язык}}) — рус халҡының милли теле, [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]ның 6 рәсми теленең береһе, элекке [[Советтар Союзы]]нда һәм Варшава блогында йәшәгән халыҡтарҙың милләт-ара аралашыу сараһы, Башҡортостанда ике рәсми телдең ([[башҡорт теле]] менән бер рәттән) береһе. Һиндевропа тел ғаиләһенә керә. Славян телдәренең көнсығыш төркөмөнә ҡарай. Урыҫ теленең нигеҙе итеп Урта Урыҫ диалекттары алынған. Имләһе — [[кирил алфавиты]].

Донъяла киң таралған телдәрҙең береһе — һөйләшеүселәр һаны буйынса алтынсы һәм туған теле кеүек белеүселәр һаны буйынса һигеҙенсе урынды биләй{{sfn|Арефьев|2012|с=391}}. Шулай уҡ урыҫ теле иң күп таралған славян теле<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/subgroups/slavic-0|title=Slavic|date=2015|editor=Lewis, M. Paul, Gary F. Simons, Charles D. Fennig|work=[[Ethnologue|Ethnologue: Languages of the World]] (18th Ed.)|location=Dallas|publisher=[[SIL International]]|lang=en|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150906054415/http://www.ethnologue.com/subgroups/slavic-0|archivedate=2015-09-06}}{{проверено|30|04|2015}}</ref> һәм географик яҡтан да туған телдәре кеүек белгәндәр иҫәбе буйынса ла — [[Европа]]ла иң таралған тел<ref name="Ethnologue-rating-2018" />.

Урыҫ теле — [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[рәсми теле]], [[Белоруссия]]ла ике дәүләт теленең береһе, [[Ҡаҙағстан]]дың, [[Ҡырғыҙстан]]дың һәм башҡа илдәрҙең рәсми телдәренең береһе, Үҙәк [[Евразия]]ла, Көнсығыш Европала, элекке [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар Союзы]] илдәрендә төп милләт-ара аралашыу теле, [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]]ның алты эш теленең береһе, [[ЮНЕСКО]] һәм башҡа халыҡ-ара ойошмаларының теле<ref name="Филин">''[[Филин, Федот Петрович|Филин Ф. П.]]'' {{Статья ЛЭС|[http://tapemark.narod.ru/les/429a.html Русский язык]}}</ref>{{sfn|Лопатин, Улуханов|2005|с=444—446}}<ref>{{книга|автор=[[Лопатин, Владимир Владимирович|Лопатин В. В.]], [[Улуханов, Игорь Степанович|Улуханов И. С.]]|часть=Русский язык|заглавие=Русский язык. Энциклопедия|ответственный=Гл. ред. {{nobr|[[Караулов, Юрий Николаевич|Ю. Н. Караулов]]}}|издание=2-е изд., перераб. и доп|ссылка=|место={{М.}}|издательство=Научное издательство «[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Большая Российская энциклопедия]]»; Издательский дом «[[Дрофа (издательство)|Дрофа]]»|год=1997|том=|страницы=437—438|страниц=721|isbn= 5-85270-248-X|ref=}}</ref>{{Переход|#Социолингвистические сведения}}.

[[Рәсәй]]ҙә урыҫ телен белеүселәр һаны 137,5 млн кеше тәшкил итә (2010)<ref name="ВПН-2010-владение"/>. Донъяла [[урыҫ теле]]ндә барлығы 260 миллионға яҡын кеше һөйләшә (2014)<ref name="Голодец"/>{{Переход|#Ареал и численность}}.

Рус фонетикаһы йәки фонологик төҙөлөшө 37 тартынҡы фонеманы эсенә алған тарихи үҫеш дауамында ҡатмарлаштырылған системаһы һәм үҙ эсенә 5 йә 6 һуҙынҡы фонема индергән вокализмдың аҙ ҡатмарлаштырылған системаһы менән ҡылыҡһырлана<ref name="Число фонем" group=~>Урыҫ телендә һуҙынҡы фонемалар һанын ике фонологик мәктәп ике төрлө билдәләй: мәскәү фонология мәктәбе ''и'' һәм ''ы'' өндәрен бер фонеманың варианттары тип иҫәпләй, Петербург (Ленинград) фонология мәктәбе — уларҙы икеһе ике төрлө фонема тип иҫәпләй.</ref>Бынан тыш, һуҙынҡылар системаһында ла, тартынҡылар системаһында ла ҙур аллофон йәки позицион төрлөләнеү күҙәтелә. Атап әйткәндә, баҫымһыҙ позицияла һуҙынҡылар көсһөҙләнә һәм күп кенә осраҡта ҡайһы берҙәрен аныҡ айырып булмай. Урыҫ телендә [[баҫым]] — үҙгәреүсән, төрлө урында һәм йүгерек<ref name="Русский язык. Энциклопедия 442—443">{{книга|автор=[[Лопатин, Владимир Владимирович|Лопатин В. В.]], [[Улуханов, Игорь Степанович|Улуханов И. С.]]|часть=Русский язык|заглавие=Русский язык. Энциклопедия|ответственный=Гл. ред. {{nobr|[[Караулов, Юрий Николаевич|Ю. Н. Караулов]]}}|издание=2-е изд., перераб. и доп|ссылка=|место={{М.}}|издательство=Научное издательство «[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Большая Российская энциклопедия]]»; Издательский дом «[[Дрофа (издательство)|Дрофа]]»|год=1997|том=|страницы=442—443|страниц=721|isbn= 5-85270-248-X|ref=}}</ref>{{sfn|Лопатин, Улуханов|2005|с=453}}{{Переход|#Фонетика и фонология}}.

Морфологик төҙөлөшө буйынса урыҫ теле башлыса флектив тел, синтетик тел. Лексемаларҙың грамматик мәғәнәһе, ҡағиҙә булараҡ, ялғау (флексия) ярҙамында бирелә. Ғәҙәттә һәр флексия бер үк ваҡытта бер нисә мәғәнә бирә. Урыҫ телендә, синтетик формалар менән бер рәттән, шулай уҡ аналитизм эементтарының үҫеше күҙәтелә<ref name="Русский язык. Энциклопедия 442—443"/>{{Переход|#Морфология}}.

Урыҫ теленең синтаксисы һүҙҙәр тәртибенең сағыштырмаса ирекле булыуы һәм ябай һөйләмдәрҙең бер компонентлы һәм ике компонентлы структураларының ҡапма-ҡаршы ҡуйылыуы, ҡатмарлы һөйләмдәрҙең өс төрө булыуы, интонацион сараларҙың әүҙем роле менән билдәләнә<ref name="Русский язык. Энциклопедия 444">{{книга|автор=[[Лопатин, Владимир Владимирович|Лопатин В. В.]], [[Улуханов, Игорь Степанович|Улуханов И. С.]]|часть=Русский язык|заглавие=Русский язык. Энциклопедия|ответственный=Гл. ред. {{nobr|[[Караулов, Юрий Николаевич|Ю. Н. Караулов]]}}|издание=2-е изд., перераб. и доп|ссылка=|место={{М.}}|издательство=Научное издательство «[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Большая Российская энциклопедия]]»; Издательский дом  «[[Дрофа (издательство)|Дрофа]]»|год=1997|том=|страницы=444|страниц=721|isbn= 5-85270-248-X|ref=}}</ref>{{Переход|#Синтаксис}}.

Урыҫ теленең лексик составы нигеҙҙә — төптән килгән үҙ һүҙҙәренән (исконно) тора. Лексик фондты тулыландырыу сараһы — үҙ моделдәре буйынса һүҙҙәр барлыҡҡа килтереү һәм икенсе телдәрҙән үҙләштереү. Иртә үҙләштнерелгәндәргә сиркәү-славян һүҙҙәре, грек һәм [[төрки]] телдәрҙән индерелгән һүҙҙәр ҡарай. XVIII быуаттан голланд, немец һәм француз үҙләштермәләре, XX быуаттан — инглиз үҙләштермәләре өҫтөнлөк итә<ref name="Русский язык. Энциклопедия 444"/>{{Переход|#Лексика}}.

Урыҫ теле [[диалект]]тары ике урыҫ наречиеһына: [[төньяҡ һөйләше]] һәм [[көньяҡ һөйләше]] төркөмләнә. Ике һөйләш араһында хәҙерге әҙәби урыҫ теленең нигеҙен тәшкил итеүсе күсемле урта урыҫ һөйләше урын алған (локализуются)<ref name="Филин"/>{{Переход|#Диалекты}}.

Урыҫ теле үҫеше тарихында өс төп осор: урыҫ, белорус һәм украин телдәре өсөн дөйөм боронғо урыҫ теле (VI—XIV быуаттар), иҫке урыҫ һәм бөйөк урыҫ (XIV—XVII быуаттар) һәм милли урыҫ теле осоро (XVII быуат уртаһынан){{sfn|Лопатин, Улуханов|2005|с=448—450}}{{Переход|#История языка}}. Яҙма нигеҙендә иҫке славян кириллицаһы ята{{Переход|#Письменность и алфавит}}.

Урыҫ теле тураһындағы фәндәр комплексы лингвистик русистика тип атала<ref name="Филин"/><ref name="Русский язык. Энциклопедия 444"/>{{Переход|#История изучения}}.

== Атама тураһында ==
[[Файл:Russkiy iazyk Azbuka Burtsov.svg|thumb|«Русский язык» тигән яҙыу — Бурцов-Протопопов Василий Фёдорович азбукаһынан ([[Ъ|ер]] һәм [[Ь|ерь]] Ерок (паерок) менән бирелгән, 1637 йыл]]

«Русский язык» лигвонимы боронғо «Русь» этнонимы һәм топонимы менән тиңләштерелә. Күп кенә тарихи үҙгәрештәр арҡаһында (''-о-'' формалары килеп сығыуы һәм ''-сс-'' һымаҡ ике «с» хәрефле булып китеүе менән бәйле) телдең, халыҡтың һәм дәүләттең хәҙергесә атамалары барлыҡҡа килгән: «русский язык», «русские», «Российское государство»<ref>{{книга|автор=[[Нерознак, Владимир Петрович|Нерознак В. П.]]|часть=Этнонимика|заглавие=Русский язык. Энциклопедия|ответственный=Гл. ред. {{nobr|[[Караулов, Юрий Николаевич|Ю. Н. Караулов]]}}|издание=2-е изд., перераб. и доп|ссылка часть=http://russkiyyazik.ru/1037/|место={{М.}}|издательство=Научное издательство «[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Большая Российская энциклопедия]]»; Издательский дом «[[Дрофа (издательство)|Дрофа]]»|год=1997|том=|страницы=650|страниц=721|isbn= 5-85270-248-X|ref=}}</ref><ref>''[[Нерознак, Владимир Петрович|Нерознак В. П.]]'' {{Статья ЛЭС|[http://tapemark.narod.ru/les/598a.html Этнонимика]}}</ref>.

Төрлө осорҙарҙа «русский» атамаһы менән бер рәттән «российский» һәм «великорусский» лигвонимдары ла ҡулланылған. Тәүгеһе Рустең грек телендәге — «Россия» атамаһынан, икенсеһе «Великая Русь (Великороссия») — «Бөйөк Русь (Рәсәй)» хоронимынан килеп сыҡҡан. «Российский язык» («рәсәй теле») атамаһы XVII быуатта барлыҡҡа килә һәм XVIII быуатта киң тарала, ул атаманы [[Михаил Васильевич Ломоносов]] («Российская грамматика») ҡулланған. XIX быуаттың беренсе яртыһында был лингвоним архаик төҫ ала һәм лексик историзмдар рәтенә ҡаратыла{{sfn|Дуличенко|2014|с=326—329}}. «Великорусский» (йәки «великоросский») Кесе Русь, Белая Русь һәм Бөйөк Русте ҡапма-ҡаршы ҡуйыу барлыҡҡа килгәндән һуң ҡулланыла башлай һәм йышыраҡ милли йәки әҙәби телде билдәләү өсөн түгел, бөйөк урыҫтарҙың (великорустар) диалект һөйләшен билдәләү маҡсатында ҡулланыла. XX быуат башында «великорусский» термины әүҙем ҡулланыштан сыға{{sfn|Лопатин, Улуханов|2005|с=444}}.

== Лингвогеографияһы ==

=== Ареалы һәм урыҫ телен ҡулланыусылар һаны ===
Урыҫ теле таралған төп территория — [[Рәсәй Федерацияһы]]. Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2010) мәғлүмәттәре буйынса, урыҫ телендә һөйләшеүселәр һаны {{число|137495}} мең кеше (рус телен белеүенә ҡарата бирелгән яуап биреүселәр һанының 99,4 %)<ref name="ВПН-2010-владение"/>, шуларҙан з них [[урыҫтар]] — {{число|110804}} мең кеше<ref>{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol4/pub-04-03.pdf|title=Всероссийская перепись населения 2010 года. Том 4. Национальный состав и владение языками, гражданство. 3. Население по национальности и владению русским языком|date=2001—2015|publisher=[[Федеральная служба государственной статистики]]|description=|archiveurl=|archivedate=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170312004056/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol4/pub-04-03.pdf |date=2017-03-12 }}{{проверено|30|04|2015}}</ref>. Ҡалаларҙа урыҫ телен 101 млн кеше (99,8 %), ауыл ерендә — 37 млн кеше (98,7 %) белә. Урыҫ телен туған тел булараҡ {{число|118582}} мең кеше күрһәтте, шуларҙың — {{число|110706}} меңе урыҫ, [[украиндар]] — 1456 мең, [[татарҙар]] — 1086 мең<ref name="ВПН-2010-родной" /> 2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 142,6 млн кеше (99,2 %) урыҫ телен белеүен күрһәтте<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/2011/0491/perep01.php|title=Всероссийская перепись населения 2010 года. 1. Об итогах Всероссийской переписи населения 2010 года. Сообщение Росстата. 6. Национальный состав, владение языками, гражданство|date=2011-12-19|publisher=[[Демоскоп Weekly]]. № 491—492|description=|archiveurl=|archivedate=}}{{проверено|30|04|2015}}</ref>.

Рәсәй Федерацияһынан башҡа, урыҫ теле (урыҫ теленең Рәсәйҙә ҡулланылған төбәк варианттарынан айырмалы) шулай уҡ Совет Социалистик Республикалар Союзы (СССР) составына ингән ҡайһы бер дәүләттәрҙә киң таралған. Төрлө мәғлүмәттәр буйынса, был илдәрҙә урыҫ телендә һөйләшеүселәр һаны 52 миллиондан алып (2005) 94 миллион кешегә тиклем (2010){{sfn|Лопатин, Улуханов|2005|с=445}}<ref name="Арефьев А. Л. Сжимающееся русскоязычие">{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/2013/0571/tema02.php|title=Сжимающееся русскоязычие. Демографические изменения — не на пользу русскому языку|author=[[Арефьев, Александр Леонардович|Арефьев А. Л]].|authorlink=|date=2013-10-14|publisher=[[Демоскоп Weekly]]. № 571—572|description=|archiveurl=|archivedate=}}{{проверено|30|04|2015}}</ref>.

2001 йылда үткәрелгән Бөтә Украина халыҡ иҫәбен алыу материалдарына ярашлы, Украиналағы 7994 мең кеше урыҫ туған теле тип үҙенең милли телен — урыҫ телен атаны<ref>{{cite web|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/select_51/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=75&rz=1_1&rz_b=2_1%20%20&n_page=4|title=Всеукраинская перепись населения 2001. Результаты. Национальный состав населения, гражданство. Распределение населения по национальности и родному языку. Результат выбора. Украина. с. 4|date=2003—2004|publisher=Государственный комитет статистики Украины|description=|archiveurl=|archivedate=}}{{проверено|30|04|2015}}</ref>, шулай уҡ урыҫ телен туған тел тип 6280 мең Украинала йәшәүсе башҡа этнос вәкилдәре атаны (шуларҙан 5545 мең кеше — украиндар)<ref>{{cite web|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/select_51/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=0&rz=1_1&rz_b=2_1%20%20%20&n_page=1|title=Всеукраинская перепись населения 2001. Результаты. Национальный состав населения, гражданство. Распределение населения по национальности и родному языку. Результат выбора. Украина. с. 1|date=2003—2004|publisher=Государственный комитет статистики Украины|description=|archiveurl=|archivedate=}}{{проверено|30|04|2015}}</ref>; урыҫ телен туған телем тип күрһәткәндәрҙән тыш {{число|17177}} мең кеше был телдә иркен аралашыуын белдергән<ref>{{cite web|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul5/select_56?box=5.6W&rz=1_1&k_t=00&botton=cens_db2|title=Всеукраинская перепись населения 2001. Результаты. Национальный состав населения, гражданство. Распределение населения отдельных национальностей по другим языкам, кроме родного, которыми свободно владеют. Результат выбора Украина. с. 1|date=2003—2004|publisher=Государственный комитет статистики Украины|description=|archiveurl=|archivedate=}}{{проверено|30|04|2015}}</ref>.

[[Ҡаҙағстан]]да, 2009 йылда үткән [[халыҡ иҫәбен алыу]] мәғлүмәттәренә ярашлы, урыҫ телен туған тел тип 3747 мең кеше (98,8 %) атаны, бынан тыш, Ҡаҙағстанда йәшәүсе төрлө милләт халҡының 15 йәшлектәр категорияһынан башлап бер өлөшө урыҫ һөйләшеү телен аңлауын белдерҙе — {{число|11471}} мең кеше (94,4 %), иркен уҡый — {{число|10725}} мең кеше (88,2 %) һәм иркен яҙа ала — {{число|10309}} мең кеше(84,8 %)<ref>{{cite web|url=http://stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032648|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года. Аналитический отчёт. 4. Национальный состав, владение языками, гражданство, вероисповедание. 4.2. Владение населения языками. Под ред. Смаилова А. А.|date=2011|pages=С. 22—24|location=Астана|publisher=[[Агентство Республики Казахстан по статистике]]|description=|archiveurl=|archivedate=}}{{проверено|30|04|2015}}</ref>.
[[Үзбәкстан]]да урыҫ телен белеүселәр һаны 3,6 миллиондан алып (2005) 11,8 миллионға тиклем (2009—2012) баһалана, һәм бында 1,1 млн самаһы урыҫ халҡы йәшәй{{sfn|Лопатин, Улуханов|2005|с=445}}<ref name="Арефьев А. Л. Сжимающееся русскоязычие"/>. Белоруссияла 2009 йылда үткән [[халыҡ иҫәбен алыу]] мәғлүмәттәре буйынса, урыҫ телен туған тел тип 3948 кеше иҫәпләй (шуларҙан 2944 мең кеше этнк белорус һәм 756 меңе туған телендә аралашҡан урыҫтар); Урыҫ телен өйҙә һөйләшкән тел тип 6673 мең кеше (шуларҙан 5552 меңе белорустар һәм 758 меңе урыҫтар); Урыҫ телен, иркен аралаша алған икенсе телем, тип 1305 мең кеше атаны<ref>{{cite web|url=http://belstat.gov.by/uploads/file/GU_demogr/5.11-0.pdf|title=Перепись населения 2009 года. Выходные регламентные таблицы. Национальный состав населения, гражданство. Распространение в Республике Беларусь и областях белорусского и русского языков. Республика Беларусь|date=2010-08-19|publisher=Национальный статистический комитет Республики Беларусь|description=|archiveurl=|archivedate=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170630083858/http://belstat.gov.by/uploads/file/GU_demogr/5.11-0.pdf |date=2017-06-30 }}{{проверено|30|04|2015}}</ref>.
[[Ҡырғыҙстан]]да 2009 йылда үткән [[халыҡ иҫәбен алыу]] мәғлүмәттәре буйынса, урыҫ телен туған теле кеүек белеүселәр һаны 482 мең кеше, урыҫ телен, икенсе аралашыу теле булараҡ, 2109 мең кеше ҡуллана, барлығы — 2592 мең кеше йә ил халҡының 48 %<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kg/rus/part/census.htm|title=Разделы статистики. Население. Основные показатели (Кыргызстан в цифрах). Национальный состав населения|publisher=Национальный статистический комитет Кыргызской Республики|description=|archiveurl=|archivedate=}}{{проверено|30|04|2015}}</ref>.
Молдавияла 2004 йылда үткән [[халыҡ иҫәбен алыу]] мәғлүмәттәре буйынса, 201 мең этник урыҫтың 97,2%-ы, 31,8 % из 282 мең украиндың 31,8%-ы, 147 мең гагауздың 5,8%-ы, 2,5 % из 2565 мең молдавандың 2,5%-ы туған тел тп атаны. Молдавияның барлығы 3383 мең халҡының 16,0%-ы урыҫ телен көндәлек аралашыу теле тип атаны<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/2006/0249/analit08.php|title=Некоторые итоги переписи 2004 года в Молдавии|author=Тульский М.|authorlink=|date=2006-06-05|publisher=[[Демоскоп Weekly]]. № 249—250|description=|archiveurl=|archivedate=}}{{проверено|30|04|2015}}</ref>.
[[Латвия]]ла 2011 йылда үткән [[халыҡ иҫәбен алыу]] һөҙөмтәләре буйынса урыҫ телен көндәлек аралашыу теле тип 699 мең кеше, шул иҫәптән 460 мең урыҫ халҡы, 90 мең латыш һәм 54 мең белорус<ref>{{cite web|url=http://data.csb.gov.lv/pxweb/lv/tautassk_11/tautassk_11__tsk2011/TSG11-071.px/table/tableViewLayout1/?rxid=990536db-b060-4ba6-897a-64072e428807|title=Tautas skaitīšana 2011. TSG11-071. Pastāvīgo Iedzīvotāju Tautību Sadalījums Pa Statistikajiem Reģioniem, Republikas Pilsētām Un Novadiem Pēc Mājās Pārsvarā Lietotās Valodas 2011. Gada 1 Martā. Skatīt tabulu|publisher=Centrālās statistikas pārvaldes datubāzes|lang=lv|description=|archiveurl=|archivedate=}}{{Недоступная ссылка|date=Декабрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}{{проверено|30|04|2015}}</ref>.

Халыҡ иҫәбен алыу йомғаҡтары һәм баһалау мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәйҙән ситтә ятҡан элекке совет республикалары территорияларында 2009—2012 йылдарҙа урыҫтар һаны<ref name="Арефьев А. Л. Сжимающееся русскоязычие"/>:
[[Файл:Ruslangsup2001.PNG|thumb|upright=1.5|[[Украина]] — Рәсәйҙән ҡала, донъяла халҡы урыҫ телендә аралашҡан икенсе ил (төбәктәр буйынса урыҫ телен туған теле тип атаусылар өлөшө, 2001)]]
{| class="sortable wikitable"
|-
!style="width:150px" | Илдәр ||барлығы<br> (мең кеше)||туған теле<br> (тыс. чел.)
|-
|[[Украина]] телдәре||36 800||12 000
|-
|[[Ҡаҙағстан]] телдәре||13 500||2500
|-
|[[Үзбәкстан]] телдәре||11 800||900
|-
|[[Белоруссия]] телдәре||8992||3948
|-
|[[Әзербайжан]] телдәре||4900||140
|-
|[[Ҡырғыҙстан]] телдәре||2700||400
|-
|[[Тажикстан]] телдәре||2500||50
|-
|[[Грузия]] телдәре||2400||67,5
|-
|[[Әрмәнстан]] телдәре||2100||10
|-
|[[Латвия]] телдәре||1800||680
|-
|[[Молдавия]] телдәре||1700||250
|-
|[[Литва]] телдәре||1300||180
|-
|[[Эстония]] телдәре||950||400
|-
|[[Төркмәнстан]] телдәре||900||150
|-
|Молдавия Республикаһы ([[Приднестровье]]) телдәре||500||300
|-
|[[Абхазия]] телдәре||450||25
|-
|[[Көньяҡ Осетия]] телдәре||50||25
|}
Урыҫ телендә бик күп һөйләшеүселәр алыҫ сит илдәрҙә — Европа дәүләттәрендә, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-та, [[Канада]]ла, [[Израиль]] дәүләтендә һәм бик күп башҡа илдәрҙә йәшәй{{sfn|Лопатин, Улуханов|2005|с=445}}. Урыҫ телен туған тел булараҡ таныған халыҡтың күпселеге АҠШ-та (730 мең кеше, 2000) һәм [[Германия]]ла (350 меңдән артыҡ кеше, 2011)<ref name="Арефьев А. Л. Сжимающееся русскоязычие"/>.
Урыҫ телен туған теле кеүек белеүселәр һаны донъяла 166,2 млн кеше (2015) менән<ref name="Ethnologue 2015"/>, урыҫ телен икенсе тел тип атаусылар һаны 110 млн кеше тип (2009) баһалана<ref name="Ethnologue 2009"/>, төрлө баһа буйынса, урыҫ телендә һөйләшкән кешеләрҙең дөйөм һаны 260 млн кеше (2014)<ref name="Голодец"/>.
Рәсәйҙән һәм башҡа республик СССР республикаларынан тыш, 2010 йылға Көнсығыш Европала һәм [[Балҡан ярымутрауы]]нда — 12,9 млн кеше, [[Көнбайыш Европа]]ла — 7,3 млн, [[Азия]]ла — 2,7 млн, [[Яҡын Көнсығыш]]та һәм [[Төньяҡ Африка]]ла — 1,3 млн, [[Африка]]ла [[Сахара]]нан көньяҡҡараҡ — 0,1 млн, [[Латин Америкаһы]]нда — 0,2 млн, АҠШ-та, Канадала, [[Австралия]]ла һәм [[Яңы Зеландия]]ла — 4,1 млн кеше урыҫ телен белгән<ref name="Арефьев А. Л. Сжимающееся русскоязычие"/>.

Халҡы урыҫ телен туған теле, икенсе йәки сит ил теле булараҡ иң күп дәрәжәлә белгән (2010) алыҫ сит илдәр<ref name="Арефьев А. Л. Сжимающееся русскоязычие"/>:
[[Файл:Storefront of NY Central Pharmacy.jpg|thumb|Брайтон-Бич районында урыҫ телендә яҙылған алтаҡта, [[Нью-Йорк]]]]
{| class="sortable wikitable"
|-
!style="width:150px" | Илдәр ||дөйөм һаны<br> (мең кеше)||халыҡтар араһында өлөшө<br>илдәр, %-тарҙа
|-
|[[Польша]] телдәре||5500||14,3
|-
|[[Германия]] телдәре||5400||6,7
|-
|[[АҠШ]] телдәре||3500||1,1
|-
|[[Болгария]] телдәре||2000||27,2
|-
|[[Чехия]] телдәре||2000||19,2
|-
|[[Сербия]] телдәре||1400||19,7
|-
|[[Словакия]] телдәре||1300||24,0
|-
|[[Монголия]] телдәре||1200||45,3
|-
|[[Израиль]] телдәре||1000||13,2
|-
|[[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]] телдәре||700||0,05
|}

Таралыу дәрәжәһе исемлегендә (тел белгән кешеләрҙең дөйөм һаны буйынса) 2013 йылға урыҫ теле [[инглиз теле]]нән (1500 млн), [[ҡытай теле]]нән (1400 млн), [[һинди]]/[[урду теле|урду]] (600 миллиондан күберәк), [[испан теле]]нән (500 млн) һәм [[ғәрәп теле]]нән (350 млн) ҡала 6-сы урынды биләй. 2018 йылда  урыҫ теле, теге йәки был телдә һөйләшеүселәр өсөн туған тел тип һаналған телдәр араһында, ҡытай, испан, инглиз, ғәрәп, һинди, [[Бенгал теле|бенгал]] һәм [[Португал теле|португал]] телдәренән ҡалышып, донъяла 8-се урында тора<ref name="Ethnologue-rating-2018"/><ref name="Арефьев А. Л. Сжимающееся русскоязычие"/>.

=== Социолингвистик мәғлүмәттәр ===
1991 йылға тиклем урыҫ теле [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙа, де-факто рәсми (дәүләт теле) тел функцияһын үтәп, милләт-ара аралашыу теле булып һанала ине. Элек СССР составына ингән илдәрҙә урыҫ теле хәҙер ҙә: күпселек халыҡ — туған тел булараҡ, илдең бөтә халҡы — милләт-ара аралашыу теле булараҡ файҙалана<ref>{{cite web|url=http://www.philology.ru/linguistics2/pyanov-11.htm|title=Статус русского языка в странах СНГ. Вестник Кемеровского государственного университета, № 3 (47)|author=Пьянов А. Е|date=2011|pages=С. 55—59|location=Кемерово|publisher=Philology.ru}}{{проверено|30|04|2015}}</ref><ref name="Русский язык в межнациональном общении">{{книга|автор=Белоусов В. Н.|часть=Русский язык в межнациональном общении|заглавие=Русский язык. Энциклопедия|ответственный=Гл. ред. {{nobr|[[Караулов, Юрий Николаевич|Ю. Н. Караулов]]}}|издание=2-е изд., перераб. и доп|ссылка часть=http://russkiyyazik.ru/795/|место={{М.}}|издательство=Научное издательство «[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Большая Российская энциклопедия]]»; Издательский дом «[[Дрофа (издательство)|Дрофа]]»|год=1997|том=|страницы=447—449|страниц=721|isbn=5-85270-248-X|ref=}}</ref>.

Хәҙерге ваҡытта урыҫ теле Рәсәйҙә һәм дөйөм алғанда постсовет яҫылығындағы күп илдәрҙә һәм төбәк территорияларында рәсми статусҡа эйә. Урыҫ теле статусы законлы раҫланған күп кенә илдәрҙә лә, титул милләт телдәре менән сағыштырғанда, урыҫ теленең функциялары сикләнгән хәлдә{{sfn|Лопатин, Улуханов|2005|с=446}}.

[[Файл:Russian language status and proficiency in the World.svg|thumb|upright=2|Донъяла урыҫ теле рәсми функциялар үтәгән илдәр һәм төбәк территорияларының исемлеге]]
[[Файл:Detailed SVG map of the Russophone world.svg|upright=2|thumb|Таралыу ареалы]]
[[Рәсәй Федерацияһы]] Конституцияһына (1993) һәм «Рәсәй Федерацияһының дәүләт теле тураһында» законына (2005) ярашлы, бөтә ил территорияһында урыҫ теле дәүләт теле булып тора. Ул Рәсәйҙең сәйәси, иҡтисади, ижтимағи һәм мәҙәни тормошоноң бөтә өлкәләрендә ҡулланыла, рәсәй мәктәптәрендә һәм юғары уҡыу йорттарында уҡытыу урыҫ телендә алып барыла. [[Республика]]ларҙа — [[Рәсәй Федерацияһы]] субъекттарында урыҫ теле был республикаларҙың титул телдәре менән бер рәттән шулай уҡ дәүләт теле статусына эйә{{sfn|Лопатин, Улуханов|2005|с=446}}<ref>{{cite web|url=http://www.rg.ru/2005/06/07/yazyk-dok.html|title=Федеральный закон Российской Федерации от 1 июня 2005 г. N 53-ФЗ О государственном языке Российской Федерации|date=2005-06-07|location=|publisher=«[[Российская газета]]»|description=№ 3789|archiveurl=|archivedate=}}{{проверено|30|04|2015}}</ref>.

Урыҫ теле [[Белоруссия]]ла (белорус теле менән бер рәттән) дәүләт теле тип һанала<ref>{{cite web|url=http://www.president.gov.by/press19329.html%23doc|title=Государство. Конституция. Конституция Республики Беларусь. Раздел І. Основы конституционного строя. Статья 17|publisher=Пресс-служба Президента Республики Беларусь|accessdate=|lang=|description=|ref=|archiveurl=https://archive.is/20121129053424/www.president.gov.by/press19329.html%23doc|archivedate=2012-11-29}}{{проверено|30|04|2015}}</ref>, өлөшләтә танылған [[Көньяҡ Осетия]]ла (осетин теле менән бер рәттән)<ref>{{cite web|url=http://cominf.org/node/1166488810|title=Конституция Республики Южная Осетия. Глава I. Основы конституционного строя Республики Южная Осетия. Статья 4|publisher=Информационное агентство ОСинформ|accessdate=|lang=|description=|ref=|archiveurl=|archivedate=}}</ref> танылыу алмаған Приднестровье Молдавия Республикаһында (молдаван һәм украин теле менән бер рәттән)<ref>{{cite web|url=http://www.olvia.idknet.com/constit.htm|title=Конституция Приднестровской Молдавской Республики. Раздел I. Основы конституционного строя. Статья 12|publisher=«Новости Приднестровья», официальное информагентство Приднестровской Молдавской Республики|accessdate=|lang=|description=|ref=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080920145140/http://www.olvia.idknet.com/constit.htm|archivedate=2008-09-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080920145140/http://www.olvia.idknet.com/constit.htm |date=2008-09-20 }}{{проверено|30|04|2015}}</ref>, Донецк Халыҡ Республикаһында<ref>{{cite web|url=http://dnr-online.ru/konstituciya-dnr/|title=Конституция Донецкой Народной Республики. Глава I. Основы конституционного строя. Статья 10|publisher=Официальный сайт Донецкой Народной Республики|accessdate=|lang=|description=|ref=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151215052614/http://dnr-online.ru/konstituciya-dnr/#|archivedate=2015-12-15|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151215052614/http://dnr-online.ru/konstituciya-dnr/ |date=2015-12-15 }}{{проверено|30|04|2015}}</ref> һәм Луганск Халыҡ Республикаһында<ref>{{cite web|url=http://www.obzor.lg.ua/news/konstitutsiya35989|title=Конституция «Луганской Народной Республики» и её отличия от Конституции Украины|publisher=OBZOR.lg.ua — Луганский городской сайт|accessdate=|lang=|description=|ref=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160324193708/http://www.obzor.lg.ua/news/konstitutsiya35989#|archivedate=2016-03-24|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160324193708/http://www.obzor.lg.ua/news/konstitutsiya35989 |date=2016-03-24 }}{{проверено|30|04|2015}}</ref>.
Урыҫ теле [[Ҡаҙағстан]]да дәүләт учреждениеларының рәсми теле (ләкин статусы буйынса дәүләт теленән түбәнерәк)<ref>{{cite web|url=http://www.constitution.kz/razdel1|title=Конституция Республики Казахстан. Раздел I. Общие положения. Статья 7, пункт 2|publisher=Constitution.kz|accessdate=|lang=|description=|ref=|archiveurl=|archivedate=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210420211548/http://www.constitution.kz/razdel1/ |date=2021-04-20 }}{{проверено|30|04|2015}}</ref>, Ҡырғыҙстанда<ref>{{cite web|url=http://www.kenesh.kg/RU/Articles/42-Konstituciya_Kyrgyzskoj_Respubliki.aspx|title=О парламенте. Конституция Кыргызской Республики. Раздел первый. Основы конституционного строя. Статья 10, пункт 2|publisher=Жогорку Кенеш Кыргызской Республики|accessdate=|lang=|description=|ref=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121218195050/http://www.kenesh.kg/RU/Articles/42-Konstituciya_Kyrgyzskoj_Respubliki.aspx|archivedate=2012-12-18|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121218195050/http://www.kenesh.kg/RU/Articles/42-Konstituciya_Kyrgyzskoj_Respubliki.aspx |date=2012-12-18 }}{{проверено|30|04|2015}}</ref> һәм өлөшләтә танылған [[Абхазия Республикаһы]]нда<ref>{{cite web|url=http://абхазия.рф/государство/суверенитет/конституция-республики-абхазия|title=Государство. Суверенитет. Конституция Республики Абхазия. Глава 1. Основы конституционного строя. Статья 6|publisher=Абхазия.рф — официальный сайт Республики Абхазия|accessdate=|lang=|description=|ref=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170421143754/http://xn--80aaczf9e9c.xn--p1ai/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE/%D1%81%D1%83%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82/%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F-%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%B0%D0%B1%D1%85%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F|archivedate=2017-04-21|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170421143754/http://xn--80aaczf9e9c.xn--p1ai/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE/%D1%81%D1%83%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82/%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F-%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%B0%D0%B1%D1%85%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F |date=2017-04-21 }}{{проверено|30|04|2015}}</ref>. [[Әрмәнстан]]да, [[Польша]]ла, [[Молдавия]]ның ҡайһы бер административ берәмектәрендә ([[Гагауз Ери]])<ref>{{cite web|url=http://lex.justice.md/index.php?action=view&view=doc&lang=2&id=311656|title=Республика Молдова. Парламент. Закон № 344 от 23.12.1994 об особом правовом статусе Гагаузии (Гагауз Ери). Статья 3. Пункт 1|publisher=Registrul de Stat. Al acterol juridice al republici Moldova. Ministerul Justitiei|accessdate=|lang=|description=|ref=|archiveurl=|archivedate=}}{{проверено|30|04|2015}}</ref>, [[Норвегия]]ла (Шпицберген)<ref>{{cite web|url=http://www.kdmid.ru/docs.aspx?lst=country_wiki&it=/Норвегия.aspx|title=Норвегия. Архипелаг Шпицберген. Официальный язык|publisher=Консульский информационный портал КД МИД РФ|accessdate=|lang=|description=|ref=|archiveurl=|archivedate=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211220173932/https://www.kdmid.ru/docs.aspx?lst=country_wiki&it=%2F%D0%9D%D0%BE%D1%80%D0%B2%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D1%8F.aspx |date=2021-12-20 }}{{проверено|30|04|2015}}</ref>, [[Румыния]]ла һәм [[Украина]]ла урыҫ теле төбәк теле йәки милли аҙсылыҡ теле тип иғлан ителгән<ref>{{cite web|url=http://conventions.coe.int/treaty/Commun/ListeDeclarations.asp?NT=148&CM=1&DF=&CL=ENG&VL=1|title=List of declarations made with respect to treaty No. 148. European Charter for Regional or Minority Languages|author=|authorlink=|date=2015-09-05|publisher=[[Совет Европы|Council of Europe]]|accessdate=|lang=en|description=|ref=|archiveurl=|archivedate=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150918164438/http://www.conventions.coe.int/Treaty/Commun/ListeDeclarations.asp?NT=148&CM=1&DF=&CL=ENG&VL=1 |date=2015-09-18 }}{{проверено|30|04|2015}}</ref>.

Күп илдәрҙә һәм территорияларҙа урыҫ теле, рәсми тел булмаһа ла, күпмелер кимәлдә ҡайһы бер йәмәғәт функцияһын үтәй. [[Тажикстан]]да,[[Тажикстан Конституцияһы]]на ярашлы, урыҫ теле «милләт-ара аралашыу теле» тип танылған һәм рәсми рәүештә закон сығарыу эшендә ҡулланыла<ref>{{cite web|url=http://www.prezident.tj/ru/taxonomy/term/5/112|title=Конститутсияи (Сарқонуни) Ҷумҳурии Тоҷикистон (Конституция Республики Таджикистан). Глава первая. Основы конституционного строя. Статья 2|publisher=Пресс служба Президента Таджикистана|accessdate=|lang=|description=|ref=|archiveurl=|archivedate=}}{{проверено|30|04|2015}}</ref>. [[Үзбәкстан]]да урыҫ теле [[ЗАГС]] һәм нотариаль органдарҙа ҡулланыла<ref>{{cite web|url=http://www.parliament.gov.uz/ru/law/1995/3491/|title=Законы. Законы 1995 года. О государственном языке (в новой редакции). Статья 12|date=1995-12-21|location=|publisher=Официальный сайт Законодательной палаты [[Олий мажлис|Олий Мажлиса Республики Узбекистан]]|description=|archiveurl=|archivedate=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203020654/http://www.parliament.gov.uz/ru/law/1995/3491/ |date=2013-12-03 }}{{проверено|30|04|2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2012/11/01/language/|title=Узбекским ЗАГСам разрешили использовать русский язык|date=2012-11-01|location=|publisher=[[Лента.Ру]]|description=|archiveurl=|archivedate=}}{{проверено|30|04|2015}}</ref>. [[Америка Ҡушма Штаттары]]ның [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатының ҡайһы бер округтарында һайлау менән бәйле ҡайһы бер документтар урыҫ теленә тәржемә ителергә тейеш<ref>{{cite web|url=http://www.annews.ru/news/detail.php?ID=190830|title=Русский язык стал официальным языком в штате Нью-Йорк|date=2009-08-11|location=|publisher=«Агентство национальных новостей»|description=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100916071357/http://www.annews.ru/news/detail.php?ID=190830|archivedate=2010-09-16}}{{проверено|30|04|2015}}</ref>. Израилдә дарыу төргәктәрендә препарат тураһында [[иврит]] телендә генә түгел, [[урыҫ теле]]ндә, [[ғәрәп теле]]ндә тәфсилле мәғлүмәт булыуы мотлаҡ һанала<ref>{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2011/02/22/95660.html|title=Кнессет вводит обязательное обозначение лекарств на русском языке|date=2011-02-22|location=|publisher=[[9 Канал (Израиль)|9 Канал]]|description=|archiveurl=|archivedate=}}{{проверено|30|04|2015}}</ref>.
[[Файл:Yuri Gagarin in Sweden, 1964 (cropped) (2).jpg|thumb|upright|[[Юрий Алексеевич Гагарин]] 1961 йылдың 12 апрелендә «[[Восток-1]]» йыһан карабы бортынан Ер шарынан ситтә кешелектең беренсе һүҙҙәрен урыҫ телендә әйтте]]
Урыҫ теле халыҡ-ара берлектәр һәм ойошмаларҙың рәсми йә эш теле, улар араһында: [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]ның һәм БМО-ның ҡайһы бер махсуслашҡан учреждениеларының теле<ref>{{cite web|url=http://www.un.org/ru/sections/about-un/official-languages/index.html|title=Главная страница|publisher=Официальный сайт [[Организация Объединённых Наций|ООН]]|accessdate=|lang=|description=|ref=|archiveurl=|archivedate=}}{{проверено|30|04|2015}}</ref>, шулай уҡ Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берлеге (БДБ), Коллектив Именлек тураһында Килешеү Ойошмаһы (ОДКБ), Евразия иҡтисади союзы (ЕАЭС), Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы (ШОС), Европа именлеге һәм хеҙмәттәшлеге буйынса ойошма (ОБСЕ), Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл Ярымай ойошмаларының Халыҡ-ара федерацияһы (МФОКК һәм КП), [[ГУАМ]] һ. б.

Урыҫ теле рәсми статус алған дәүләттәрҙә генә ҡулланылмай. Ул донъяның бик күп илдәрендә сағыштырмаса киң таралған. Үҫешкән халыҡ-ара телдәрҙең береһе булараҡ, урыҫ теле халыҡ-ара аралашыуҙың төрлө өлкәләрендә ҡулланыла, айырып әйткәндә, «фән теле» йәки төрлө илдәр ғалимдарының коммуникация сараһы һәм дөйөм кешелек белемен кодлаштырыу һәм һаҡлау сараһы булараҡ та сығыш яһай<ref name="Русский язык в международном общении">{{книга|автор=[[Костомаров, Виталий Григорьевич|Костомаров В. Г.]]|часть=Русский язык в международном общении|заглавие=Русский язык. Энциклопедия|ответственный=Гл. ред. {{nobr|[[Караулов, Юрий Николаевич|Ю. Н. Караулов]]}}|издание=2-е изд., перераб. и доп|ссылка часть=http://russkiyyazik.ru/793/|место={{М.}}|издательство=Научное издательство «[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Большая Российская энциклопедия]]»; Издательский дом «[[Дрофа (издательство)|Дрофа]]»|год=1997|том=|страницы=445—447|страниц=721|isbn=5-85270-248-X|ref=}}</ref>. Урыҫ телендә бай, оригиналь, нәфис ғилми һәм техник әҙәбиәт булдырылған, донъя мәҙәниәте һәм фәне тыуҙырған асыштарҙың күпселеге урыҫ теленә тәржемә ителгән<ref name="Русский язык в межнациональном общении"/>. «Index Translationum» тәржемәләр реестры электрон базаһы мәғлүмәттәре буйынса, урыҫ теле тәржемәлә иң әүҙем ҡулланылған тел булып тора. Китаптар тәржемә ителгән телдәр араһында урыҫ теле — 7-се урында. Иң тәржемә ителгшән телдәр араһында урыҫ теле — 4-се урында<ref>{{cite web|url=http://www.un.org/russian/news/fullstorynews.asp?NewsID=17340|title=Английский, французский, немецкий и русский языки — самые переводимые в мире|date=2012-04-19|publisher=Центр новостей ООН|archiveurl=https://www.webcitation.org/69NNC2des?url=http://www.un.org/russian/news/fullstorynews.asp?NewsID=17340|archivedate=2012-07-23}}{{проверено|30|04|2015}}</ref>. 2013 йылда урыҫ теле [[Интернет]]тың популяр телдәре араһында 2-се урын биләне<ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2013/03/21/strussian/|title=Русский язык стал вторым по популярности в интернете|date=2013-03-21|location=|publisher=[[Lenta.ru]]|description=|archiveurl=|archivedate=}}{{проверено|30|04|2015}}</ref>.

Урыҫ теленең таралыуына урыҫ телле илдәрҙең сәйәси роле лә, урыҫ теле менән бәйле урыҫ мәҙәниәтенең, тәү сиратта XIX быуат урыҫ әҙәбиәтенең, әһәмиәтлелеге лә ярҙам итә. Донъяның күп илдәрендә урыҫ теле урта һәм юғары белем программаларына сит ил теле булараҡ индерелә. 1967 йылдан урыҫ телен уҡытыуҙы, 200-гә яҡын коллектив ағзаны (русистарҙың милли союздары, эре университеттар һ. б.) үҙ эсенә алған Урыҫ теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыларының халыҡ-ара ассоциацияһы көйләй (координирует). 1973 йылда А. С. Пушкин исемендәге Дәүләт урыҫ теле институты — урыҫ телен һәм мәҙәниәтен сит илдәрҙә таратыу маҡсатын ҡуйған мөһим уҡыу һәм фәнни-тикшеренеү үҙәге булдырылды. 1980-се йылдарҙа урыҫ теле СССР биләмәләренән ситтә донъяның 90-дан артыҡ илендә 22—24 миллион уҡыусы, студент һәм башҡалар (тәү сиратта Көнсығыш Европа илдәрендә) өйрәнде. Урыҫ телен туған, туған тел түгел йәки сит ил теле итеп төрлөсә кимәлдә 500 миллиондан ашыу кеше өйрәнде. XX быуат ахырында — XXI быуат башында донъялағы геосәйәси үҙгәрештәр һөҙөмтәһендә урыҫ телен туған тел түгел йә сит ил теле булараҡ өйрәнеүселәр һаны күпкә кәмеүе күҙәтелә. 1990-сы йылдарҙа Рәсәй һәм постсовет яҫылығы сиктәренән тыш урыҫ телен өйрәнеүселәр һаны 10—12 млн кеше тип баһаланды{{sfn|Лопатин, Улуханов|2005|с=445}}<ref name="Русский язык в международном общении"/>{{sfn|Лопатин, Улуханов|2005|с=447}}.

XXI быуатта урыҫ теле урыҫ теле донъяла ғына түгел, Рәсәйҙә лә үҙенең позицияларын юғалта бара<ref name="Падение статуса русского языка">{{cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/2006/0251/tema01.php|title=Падение статуса русского языка на постсоветском пространстве|author=Арефьев А. Л.|authorlink=Арефьев, Александр Леонардович|date=19 июня — 20 августа 2006|publisher=[[Демоскоп Weekly]]. № 251—252|description=|archiveurl=|archivedate=}}{{проверено|30|04|2015}}</ref><ref name="Будет ли русский в числе мировых языков">{{cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/2006/0251/tema05.php|title=Будет ли русский в числе мировых языков в будущем?|author=Арефьев А. Л.|authorlink=Арефьев, Александр Леонардович|date=19 июня — 20 августа 2006|publisher=[[Демоскоп Weekly]]. № 251—252|description=|archiveurl=|archivedate=}}{{проверено|30|04|2015}}</ref>. Элекке СССР илдәрендә урыҫ теле титуллы милләттәр телдәре (был процеста урыҫ милләтлеләрҙең эмиграцияға сығыу, депопуляция һәм милли идентификацияһын алмаштырыуы сәбәпле, 1991 йылдан 2006 йылға саҡлы 25—30 миллиондан 17 млн кешегә кәмеүе) менән ҡыҫырыҡлана<ref name="Падение статуса русского языка"/><ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/2008/0329/tema01.php|title=Русский язык — советский язык?|author=Гаврилов К., Козиевская Е., Яценко Е.|authorlink=|date=2008-04-14|publisher=[[Демоскоп Weekly]]. № 329—330|description=|archiveurl=|archivedate=}}{{проверено|30|04|2015}}</ref>, ә Рәсәйҙә урыҫ телен ҡулланыу урыҫ халҡының һаны кәмеүе арҡаһында һәм Рәсәй Федерацияһындағы дөйөм демографик көрсөк сәбәпле ҡыҫҡара<ref>{{cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/2006/0251/tema04.php|title=Меньше россиян — меньше русскоговорящих|author=Арефьев А. Л.|authorlink=Арефьев, Александр Леонардович|date=19 июня — 20 августа 2006|publisher=[[Демоскоп Weekly]]. № 251—252|description=|archiveurl=|archivedate=}}{{проверено|30|04|2015}}</ref>.
Фаразлауҙар буйынса, Рәсәйҙә урыҫ телен белеүселәр һаны 2025 йылға 110 млн кешегә, донъяла — 215 млн кешегә тиклем, 2050 йылға донъяла — 130 млн кешегә кәмейәсәк<ref name="Будет ли русский в числе мировых языков"/>{{sfn|Арефьев|2012|с=431}}.

Ер шары халҡы араһында 1900—2010 йылдарҙа урыҫ телендә һөйләшеүселәрҙең сағыштырма күрһәткесе (баһа){{sfn|Арефьев|2012|с=387}}:

{| class="wikitable"
|-
!Йылдар||Донъялағы халыҡтың дөйөм һаны, млн кеше||Рәсәй империяһы, СССР халҡы һаны, РФ, млн кеше||Донъялағы бөтә халыҡтың һанына ҡарата өлөшө, %||Урыҫ телендә һөйләшеүселәр һаны, млн кеше||Донъялағы бөтә халыҡтың һанына ҡарата өлөшө, %
|-
|1900||1 650||138,0||8,4||105||6,4
|-
|1914||1 782||182,2||10,2||140||7,9
|-
|1940||2 342||205,0||8,8||200||7,6
|-
|1980||4 434||265,0||6,0||280||6,3
|-
|1990||5 263||286,0||5,4||312||5,9
|-
|2004||6 400||144,1||2,3||278||4,3
|-
|2010||6 820||142,9||2,1||260||3,8
|}

Донъяның күп кенә илдәрендә урыҫ телен ҡулланыуға урыҫ телле диаспора ярҙам итә.
Элекке СССР илдәренән сыҡҡан [[эмигрант]]тарҙың компакт йәшәү урындарында ([[Канада]], США, [[Германия]], Израиль һ. б. илдәр) урыҫ телендә матбуғат баҫыла, радиостанциялар һәм телевизион каналдар эшләй{{sfn|Арефьев|2012|с=234—237, 271—272, 302, 326, 363—364}}, урыҫ телле шәхси милектәге балалар баҡсалары һәм мәктәптәр, рәсәй юғвры уҡыу йорттары филиалдары һ. б. дөйөм белем биреү структуралары эшләй{{sfn|Арефьев|2012|с=257—259, 285—288, 313—319, 328—331, 369—370}}. Урыҫ телендә һөйләшеүселәр диаспораһы араһында йыш ҡына билингвизм (ике теллелек) таралған.

[[Файл:Moscow, Volkhonka Street 18-2.JPG|thumb|left|Рәсәй Фәндәр Академияһының В. В. Виноградов исемендәге Урыҫ теле институты]]
Хәҙерге заман милли урыҫ теле бер нисә формала йәшәй. Иң әһәмиәтле формаһы [[әҙәби тел]]. Территориаль һәм социаль [[диалект]]тар, шулай уҡ ябай һөйләү теле (просторечие) аҙыраҡ әһәмиәткә эйә. Урыҫ телендә һөйләшеүселәрҙең төркөмдәренә, урыҫ фонетикаһы һәм грамматикаһының системаһы етерлек яҡын булғанлыҡтан, шулай уҡ дөйөм төп урыҫ лексикаһы (һүҙлек фонды) менән берләшкәнлектән, уларға бер-береһен аңлау ҡатмарлы түгел.
Әҙәби урыҫ теле [[Мәскәү]] һәм уның тирә-яғындағы урта һөйләштәре нигеҙендә формалашҡан. Уның ике төрө, яҙма һәм ябай һөйләү стиле айырыла. Хәҙерге әҙәби урыҫ теле үҙенең төп һыҙаттарына XIX быуаттың беренсе яртыһында эйә булды, әҙәби тел нормалары асыҡ һәм тулы [[Александр Сергеевич Пушкин]]дың әҙәби эшмәкәрлегендә асыҡ һәм тулы сағылыш тапты. Артабан стандарт урыҫ теле XIX—XX быуат олпат урыҫ яҙыусылары ижады, шулай уҡ урыҫ фәне һәм публицистикаһының етлегеүе арҡаһында үҫеште. XX быуатта әҙәби урыҫ теле юғары үҫешкән һәм юғары нормаға һалынған тел һыҙаттарын ҡабул итә. Дөйөм белем биреү таралыуы һәм киң мәғлүмәт сараларының роле үҫеүе арҡаһында әҙәби тел урыҫ теленең бөтә башҡа формаларын ҡыҫырыҡлап сығарҙы һәм урыҫ милләтенең алдынғы аралашыу сараһына әйләнде{{sfn|Лопатин, Улуханов|2005|с=446—447}}.

1944 йылда нигеҙ һалынған Рәсәй Фәндәр Академияһының В. В. Виноградов исемендәге Урыҫ теле институты урыҫ телен фәнни тикшереү үҙәге булып тора. Институттың фәнни эшмәкәрлеге өлкәһенә лингвистик русистиканың бөтә йүнәлештәре лә, шул иҫәптән грамматикалар һәм Урыҫ теленең һүҙлектәрен булдырыу индерелгән. Ғилми иткшеренеүҙәр предметы булараҡ, урыҫ теле күп рәсәй һәм сит ил фән һәм мәғариф учреждениелары программаларына индерелгән{{sfn|Лопатин, Улуханов|2005|с=447}}. Рәсәй сиктәренән башҡа университет русистикаһы [[Франция]]ла (XIX быуат ахырынан) һәм [[Бөйөк Британия]]ла (XX быуат башынан) иң оҙон ғүмерле традицияға эйә. Русистика милли мәктәптәре Польшала, [[Чехия]]ла, [[Болгария]]ла, [[Германия]]ла, Норвегияла, Францияла, АҠШ-та, [[Канада]]ла, [[Япония]]ла һ. б. илдәрҙә барлыҡҡа килде<ref name="Филин, Колесов, Хелимский">''[[Филин, Федот Петрович|Филин Ф. П.]], [[Колесов, Владимир Викторович|Колесов В. В.]], [[Хелимский, Евгений Арнольдович|Хелимский. Е. А.]]'' {{Статья ЛЭС|[http://tapemark.narod.ru/les/425a.html Русистика]}}</ref>.

==== Төбәк варианттары ====
Урыҫ теленең теге йәки был төбәктә таралыуы төрлө сәбәптәр арҡаһында урыҫ әҙәби теленең ябай һөйләү норматив вариантынан айырылып торған урындағы һөйләш төрҙәре формалашыуы билдәләнә.

Шундай локаль төрҙәр сифатында тәү сиратта Рәсәйҙән ситтә йәшәүсе урыҫ телмәренең урыҫ телендә һөйләшеүселәргә хас булған айырым үҙенсәлектәре билдәләнә<ref name="Русский язык в межнациональном общении"/>.
Ҡайһы бер тикшеренеүселәр был төрҙәрҙе урыҫ теленең төбәк варианттары (икенсе төрлө — территориаль койне) тип билдәләй. Һуңғы ваҡытта улар постсовет яҫылығында — [[Белоруссия]]ла, [[Украина]]ла, [[Ҡаҙағстан]]да һ. б. — теге йәки был дәүләттә урыҫ телмәренә титул этностарҙың фонетик, грамматик, лексик һ. б. үҙенсәлектәре йоғонто яһаған шарттарҙа әүҙем үҫешә. Урыҫ телмәре шулай уҡ алыҫ сит илдәрҙә йәшәгән эмигранттар диаспораларында ошоға оҡшаш койне төрөндә ҡулланыла<ref>{{статья|автор=Степанов Е. Н.|заглавие=Национальные варианты русского языка или русские территориальные койне?|ссылка=http://liber.onu.edu.ua:8080/bitstream/123456789/1542/1/Мова%2016%202011_9-14+.pdf|издание=Мова: науково-теоретичный часопис з мовознавства|место=Одесса|год=2001|выпуск=16|страницы=11—13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160527211435/http://liber.onu.edu.ua:8080/bitstream/123456789/1542/1/%D0%9C%D0%BE%D0%B2%D0%B0%2016%202011_9-14+.pdf|archivedate=2016-05-27}}{{проверено|30|04|2015}}</ref>.

Телдәрҙең үҙ-ара контакттары, урындағы урыҫ диалекттарының йоғонтоһо, тарихи, иҡтисади һәм социаль характерлы төбәк үҙенсәлектәре, шулай уҡ башҡа факторҙа р Рәсәй территорияһындағы төрлө өлкәләрҙә «төбәксә үҙгәртелгән телмәр» (пермь, алыҫ көнсығыш, дағстан һ. б.) барлыҡҡа килтерә. Уларҙы «төбәк вариант» йәки «региолект» термины менән атау тәҡдим ителә<ref name="Оглезнева">{{статья|автор=Оглезнева Е. А.|заглавие=Дальневосточный региолект русского языка как региональный вариант русского национального языка|ссылка=http://www.amursu.ru/attachments/article/9500/а10_Оглезнева3.pdf|место=Благовещенск|издательство=Амурский государственный университет|год=|выпуск=|страницы=|deadlink=да|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304214812/http://www.amursu.ru/attachments/article/9500/%D0%B010_%D0%9E%D0%B3%D0%BB%D0%B5%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B03.pdf|archivedate=2016-03-04}}{{проверено|30|04|2015}}</ref><ref>{{книга|автор=Жеребило Т. В.|часть=Этнолект|заглавие=Словарь лингвистических терминов|ссылка часть=|издание=Изд. 5-е, испр-е и дополн|место=Назрань|издательство=«Пилигрим»|год=2010|страниц=486|isbn=978-5-98993-133-0}}</ref>.

Әҙәби урыҫ теленең яҙма формаһында төбәк варианттары юҡ. Шул уҡ ваҡытта XX—XXI быуаттарҙа барлыҡҡа килгән урыҫ телендә ижад ителгән сит ил урыҫ әҙәбиәте, бай нәфис әҙәбиәт, әҙәби тел йәшәйешенең айырым өлкәһе сифатында ҡарала{{sfn|Лопатин, Улуханов|2005|с=446—447}}<ref>{{книга|автор=[[Лопатин, Владимир Владимирович|Лопатин В. В.]], [[Улуханов, Игорь Степанович|Улуханов И. С.]]|часть=Русский язык|заглавие=Русский язык. Энциклопедия|ответственный=Гл. ред. {{nobr|[[Караулов, Юрий Николаевич|Ю. Н. Караулов]]}}|издание=2-е изд., перераб. и доп|ссылка=|место={{М.}}|издательство=Научное издательство «[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Большая Российская энциклопедия]]»; Издательский дом «[[Дрофа (издательство)|Дрофа]]»|год=1997|том=|страницы=439|страниц=721|isbn= 5-85270-248-X|ref=}}</ref>.

==== Ҡатнаш һәм яһалма идиомалар ====
Урыҫ теле төрлө пиджиндар һәм телмәрҙең ҡатнаш формаларын барлыҡҡа килтереүгә нигеҙ булып тора.

Урыҫ теленә таянып барлыҡҡа килгән тикшерелгән пиджиндар булып руссенорск, йәғни таймыр һөйләшсәһе (говорка) һәм кяхта пиджины тора. Беренсеһе Кольский ярымутрауында тарала һәм урыҫ телендә һәм норвег телендә һөйләшеүселәрҙең контакттары һөҙөмтәһендә, икенсеһе Таймырҙа йәшәгән тундралашҡан урыҫ крәҫтиәндәренең, нганасандарҙың һәм долгандарҙың аралашыу сараһы булараҡ, өсөнсөһө Байкал аръяғында аръяғында урыҫ теле һәм ҡытай теле элементтары нигеҙендә формалашҡан<ref>{{книга|часть=Руссенорск|заглавие=Российский гуманитарный энциклопедический словарь|ответственный=гл. ред. {{nobr|П. А. Клубков}}; рук. проекта {{nobr|С. И. Богданов}}|место={{М.}}; {{СПб.}}|издательство=Владос: Изд. Филол. фак. С.-Петерб. гос. ун-та|год=2002|том=3 (П—Я)|страниц=704}}</ref><ref>{{статья|автор=Гусев В. Ю.|заглавие=О происхождении некоторых элементов говорки (русского таймырского пиджина)|ссылка=http://vestnik.tspu.edu.ru/files/vestnik/PDF/articles/gusev_v._yu._106_109_1_116_2012.pdf|издание=Вестник ТГПУ|место=Томск|год=2012|выпуск=1 (116)|страницы=106—109}}{{проверено|30|04|2015}}</ref><ref>{{книга|часть=Русско-китайский пиджин|заглавие=Российский гуманитарный энциклопедический словарь|ответственный=гл. ред. {{nobr|П. А. Клубков}}; рук. проекта {{nobr|С. И. Богданов}}|место={{М.}}; {{СПб.}}|издательство=Владос: Изд. Филол. фак. С.-Петерб. гос. ун-та|год=2002|том=3 (П—Я)|страниц=704}}</ref>. Медный утрауындағы алеуттар араһында таралған алеут-медный теле иң билдәлеһе тип һанала<ref>{{книга|автор={{nobr|Головко Е. В.}}|часть=Медновских алеутов язык|ссылка часть=http://www.philology.ru/linguistics4/golovko-97a.htm|заглавие=[[Языки мира (серия книг)|Языки мира. Палеоазиатские языки]]|место={{М.}}|издательство=«[[Индрик (издательство)|Индрик]]»|год=1997|страницы=117—125|страниц=227|isbn=5-85759-046-9|ref=}}{{проверено|30|04|2015}}</ref>.

Ҡатнаш һөйләү телмәренең айырым формаһы тип [[Украина]]ның көнсығыш, көньяҡ-көнсығыш һәм үҙәк өлкәләрендә, бигерәк тә ҡалаларҙа ([[Запорожье]], Донецк күмер бассейны (Донбасс), Кривой Рог, [[Одесса]]), шулай уҡ [[Ҡырым]]да күҙәтелгән "суржик"ты һәм Белоруссиялағы "трасянка"ны атарға була. Бындай формалар башлыса урыҫ лексикаһының башлыса украин йә белорус фонетикһы һәм грамматикаһы менән ҡатнашыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән<ref>{{книга|автор=[[Жовтобрюх, Михаил Андреевич|Жовтобрюх М. А.]], [[Молдован, Александр Михайлович|Молдован А. М.]]|часть=Восточнославянские языки. Украинский язык|заглавие=[[Языки мира (серия книг)|Языки мира. Славянские языки]]|место={{М.}}|издательство=[[Academia]]|год=2005|страницы=515|страниц=513—548|isbn=5-87444-216-2|ref=}}</ref><ref>{{книга|автор=[[Бирилло, Николай Васильевич|Бирилло Н. В.]], [[Мацкевич, Юзефа Флориановна|Мацкевич Ю. Ф.]], [[Михневич, Арнольд Ефимович|Михневич А. Е.]], [[Рогова, Наталья Васильевна|Рогова Н. В.]]|часть=Восточнославянские языки. Белорусский язык|заглавие=[[Языки мира (серия книг)|Языки мира. Славянские языки]]|место={{М.}}|издательство=[[Academia]]|год=2005|страницы=550|страниц=548—584|isbn=5-87444-216-2|ref=}}</ref>.

Шулай уҡ йәһүд теле идиш йоғонтоһонан барлыҡҡа килгән [[Одесса]] ҡалаһы урыҫ теленең характерлы үҙенсәлектәрен билдәләр кәрәк. Одесса урыҫ теленең һыҙаттарын әҙәби әҫәрҙәрҙә һәм кинематографта файҙаланыу уға киң танылыу алып килде. Тикшеренеүселәр уны урыҫ теленең төбәк варианты тип тә, ҡатнаш тел тип тә ҡарай<ref>{{статья|автор=Мечковская Н. Б.|заглавие=Русский язык в Одессе: Вчера, сегодня, завтра|ссылка=|издание=[[Russian Linguistics]]|место=|год=2006|выпуск=|volume=30|номер=2|pages=263—281}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.helsinki.fi/venaja/opiskelu/graduja/kabanen.pdf|title=Введение в особенности одесского языка|author=Kabanen, Inna.|authorlink=|date=2008|pages=С. 9—12|location=Helsinki|publisher=[[Хельсинкский университет|Helsingin yliopisto]]|description=|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HNYGOb4W?url=http://www.helsinki.fi/venaja/opiskelu/graduja/kabanen.pdf|archivedate=2013-06-14}}{{проверено|30|04|2015}}</ref>.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}
[[Категория:Урыҫ теле]]
[[Категория:Беларусь телдәре]]
[[Категория:Рәсәй телдәре]]
[[Категория:Украина телдәре]]
[[Категория:Көнсығыш славян телдәре]]
<references group="~" />
[[Категория:Башҡортостан телдәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса телдәр һәм диалекттар]]
[[Категория:БМО-ның рәсми телдәре]]
[[Категория:СССР мәҙәниәте]]
Урыҫ теле (шулай уҡ рус теле; ) — рус халҡының милли теле, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының 6 рәсми теленең береһе, элекке Советтар Союзында һәм Варшава блогында йәшәгән халыҡтарҙың милләт-ара аралашыу сараһы, Башҡортостанда ике рәсми телдең (башҡорт теле менән бер рәттән) береһе. Һиндевропа тел ғаиләһенә керә. Славян телдәренең көнсығыш төркөмөнә ҡарай. Урыҫ теленең нигеҙе итеп Урта Урыҫ диалекттары алынған. Имләһе — кирил алфавиты.

Донъяла киң таралған телдәрҙең береһе — һөйләшеүселәр һаны буйынса алтынсы һәм туған теле кеүек белеүселәр һаны буйынса һигеҙенсе урынды биләй. Шулай уҡ урыҫ теле иң күп таралған славян теле һәм географик яҡтан да туған телдәре кеүек белгәндәр иҫәбе буйынса ла — Европала иң таралған тел.

Урыҫ теле — Рәсәй Федерацияһының рәсми теле, Белоруссияла ике дәүләт теленең береһе, Ҡаҙағстандың, Ҡырғыҙстандың һәм башҡа илдәрҙең рәсми телдәренең береһе, Үҙәк Евразияла, Көнсығыш Европала, элекке Советтар Союзы илдәрендә төп милләт-ара аралашыу теле, БМОның алты эш теленең береһе, ЮНЕСКО һәм башҡа халыҡ-ара ойошмаларының телеФилин Ф. П. .

Рәсәйҙә урыҫ телен белеүселәр һаны 137,5 млн кеше тәшкил итә (2010). Донъяла урыҫ телендә барлығы 260 миллионға яҡын кеше һөйләшә (2014).

Рус фонетикаһы йәки фонологик төҙөлөшө 37 тартынҡы фонеманы эсенә алған тарихи үҫеш дауамында ҡатмарлаштырылған системаһы һәм үҙ эсенә 5 йә 6 һуҙынҡы фонема индергән вокализмдың аҙ ҡатмарлаштырылған системаһы менән ҡылыҡһырланаУрыҫ телендә һуҙынҡы фонемалар һанын ике фонологик мәктәп ике төрлө билдәләй: мәскәү фонология мәктәбе и һәм ы өндәрен бер фонеманың варианттары тип иҫәпләй, Петербург (Ленинград) фонология мәктәбе — уларҙы икеһе ике төрлө фонема тип иҫәпләй.Бынан тыш, һуҙынҡылар системаһында ла, тартынҡылар системаһында ла ҙур аллофон йәки позицион төрлөләнеү күҙәтелә. Атап әйткәндә, баҫымһыҙ позицияла һуҙынҡылар көсһөҙләнә һәм күп кенә осраҡта ҡайһы берҙәрен аныҡ айырып булмай. Урыҫ телендә баҫым — үҙгәреүсән, төрлө урында һәм йүгерек.

Морфологик төҙөлөшө буйынса урыҫ теле башлыса флектив тел, синтетик тел. Лексемаларҙың грамматик мәғәнәһе, ҡағиҙә булараҡ, ялғау (флексия) ярҙамында бирелә. Ғәҙәттә һәр флексия бер үк ваҡытта бер нисә мәғәнә бирә. Урыҫ телендә, синтетик формалар менән бер рәттән, шулай уҡ аналитизм эементтарының үҫеше күҙәтелә.

Урыҫ теленең синтаксисы һүҙҙәр тәртибенең сағыштырмаса ирекле булыуы һәм ябай һөйләмдәрҙең бер компонентлы һәм ике компонентлы структураларының ҡапма-ҡаршы ҡуйылыуы, ҡатмарлы һөйләмдәрҙең өс төрө булыуы, интонацион сараларҙың әүҙем роле менән билдәләнә.

Урыҫ теленең лексик составы нигеҙҙә — төптән килгән үҙ һүҙҙәренән (исконно) тора. Лексик фондты тулыландырыу сараһы — үҙ моделдәре буйынса һүҙҙәр барлыҡҡа килтереү һәм икенсе телдәрҙән үҙләштереү. Иртә үҙләштнерелгәндәргә сиркәү-славян һүҙҙәре, грек һәм төрки телдәрҙән индерелгән һүҙҙәр ҡарай. XVIII быуаттан голланд, немец һәм француз үҙләштермәләре, XX быуаттан — инглиз үҙләштермәләре өҫтөнлөк итә.

Урыҫ теле диалекттары ике урыҫ наречиеһына: төньяҡ һөйләше һәм көньяҡ һөйләше төркөмләнә. Ике һөйләш араһында хәҙерге әҙәби урыҫ теленең нигеҙен тәшкил итеүсе күсемле урта урыҫ һөйләше урын алған (локализуются).

Урыҫ теле үҫеше тарихында өс төп осор: урыҫ, белорус һәм украин телдәре өсөн дөйөм боронғо урыҫ теле (VI—XIV быуаттар), иҫке урыҫ һәм бөйөк урыҫ (XIV—XVII быуаттар) һәм милли урыҫ теле осоро (XVII быуат уртаһынан). Яҙма нигеҙендә иҫке славян кириллицаһы ята.

Урыҫ теле тураһындағы фәндәр комплексы лингвистик русистика тип атала.

 Атама тураһында 
thumb|«Русский язык» тигән яҙыу — Бурцов-Протопопов Василий Фёдорович азбукаһынан (ер һәм ерь Ерок (паерок) менән бирелгән, 1637 йыл

«Русский язык» лигвонимы боронғо «Русь» этнонимы һәм топонимы менән тиңләштерелә. Күп кенә тарихи үҙгәрештәр арҡаһында (-о- формалары килеп сығыуы һәм -сс- һымаҡ ике «с» хәрефле булып китеүе менән бәйле) телдең, халыҡтың һәм дәүләттең хәҙергесә атамалары барлыҡҡа килгән: «русский язык», «русские», «Российское государство»Нерознак В. П. .

Төрлө осорҙарҙа «русский» атамаһы менән бер рәттән «российский» һәм «великорусский» лигвонимдары ла ҡулланылған. Тәүгеһе Рустең грек телендәге — «Россия» атамаһынан, икенсеһе «Великая Русь (Великороссия») — «Бөйөк Русь (Рәсәй)» хоронимынан килеп сыҡҡан. «Российский язык» («рәсәй теле») атамаһы XVII быуатта барлыҡҡа килә һәм XVIII быуатта киң тарала, ул атаманы Михаил Васильевич Ломоносов («Российская грамматика») ҡулланған. XIX быуаттың беренсе яртыһында был лингвоним архаик төҫ ала һәм лексик историзмдар рәтенә ҡаратыла. «Великорусский» (йәки «великоросский») Кесе Русь, Белая Русь һәм Бөйөк Русте ҡапма-ҡаршы ҡуйыу барлыҡҡа килгәндән һуң ҡулланыла башлай һәм йышыраҡ милли йәки әҙәби телде билдәләү өсөн түгел, бөйөк урыҫтарҙың (великорустар) диалект һөйләшен билдәләү маҡсатында ҡулланыла. XX быуат башында «великорусский» термины әүҙем ҡулланыштан сыға.

 Лингвогеографияһы 

 Ареалы һәм урыҫ телен ҡулланыусылар һаны 
Урыҫ теле таралған төп территория — Рәсәй Федерацияһы. Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2010) мәғлүмәттәре буйынса, урыҫ телендә һөйләшеүселәр һаны  мең кеше (рус телен белеүенә ҡарата бирелгән яуап биреүселәр һанының 99,4 %), шуларҙан з них урыҫтар —  мең кеше . Ҡалаларҙа урыҫ телен 101 млн кеше (99,8 %), ауыл ерендә — 37 млн кеше (98,7 %) белә. Урыҫ телен туған тел булараҡ  мең кеше күрһәтте, шуларҙың —  меңе урыҫ, украиндар — 1456 мең, татарҙар — 1086 мең 2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 142,6 млн кеше (99,2 %) урыҫ телен белеүен күрһәтте.

Рәсәй Федерацияһынан башҡа, урыҫ теле (урыҫ теленең Рәсәйҙә ҡулланылған төбәк варианттарынан айырмалы) шулай уҡ Совет Социалистик Республикалар Союзы (СССР) составына ингән ҡайһы бер дәүләттәрҙә киң таралған. Төрлө мәғлүмәттәр буйынса, был илдәрҙә урыҫ телендә һөйләшеүселәр һаны 52 миллиондан алып (2005) 94 миллион кешегә тиклем (2010).

2001 йылда үткәрелгән Бөтә Украина халыҡ иҫәбен алыу материалдарына ярашлы, Украиналағы 7994 мең кеше урыҫ туған теле тип үҙенең милли телен — урыҫ телен атаны, шулай уҡ урыҫ телен туған тел тип 6280 мең Украинала йәшәүсе башҡа этнос вәкилдәре атаны (шуларҙан 5545 мең кеше — украиндар); урыҫ телен туған телем тип күрһәткәндәрҙән тыш  мең кеше был телдә иркен аралашыуын белдергән.

Ҡаҙағстанда, 2009 йылда үткән халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, урыҫ телен туған тел тип 3747 мең кеше (98,8 %) атаны, бынан тыш, Ҡаҙағстанда йәшәүсе төрлө милләт халҡының 15 йәшлектәр категорияһынан башлап бер өлөшө урыҫ һөйләшеү телен аңлауын белдерҙе —  мең кеше (94,4 %), иркен уҡый —  мең кеше (88,2 %) һәм иркен яҙа ала —  мең кеше(84,8 %).
Үзбәкстанда урыҫ телен белеүселәр һаны 3,6 миллиондан алып (2005) 11,8 миллионға тиклем (2009—2012) баһалана, һәм бында 1,1 млн самаһы урыҫ халҡы йәшәй. Белоруссияла 2009 йылда үткән халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, урыҫ телен туған тел тип 3948 кеше иҫәпләй (шуларҙан 2944 мең кеше этнк белорус һәм 756 меңе туған телендә аралашҡан урыҫтар); Урыҫ телен өйҙә һөйләшкән тел тип 6673 мең кеше (шуларҙан 5552 меңе белорустар һәм 758 меңе урыҫтар); Урыҫ телен, иркен аралаша алған икенсе телем, тип 1305 мең кеше атаны .
Ҡырғыҙстанда 2009 йылда үткән халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, урыҫ телен туған теле кеүек белеүселәр һаны 482 мең кеше, урыҫ телен, икенсе аралашыу теле булараҡ, 2109 мең кеше ҡуллана, барлығы — 2592 мең кеше йә ил халҡының 48 %.
Молдавияла 2004 йылда үткән халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 201 мең этник урыҫтың 97,2%-ы, 31,8 % из 282 мең украиндың 31,8%-ы, 147 мең гагауздың 5,8%-ы, 2,5 % из 2565 мең молдавандың 2,5%-ы туған тел тп атаны. Молдавияның барлығы 3383 мең халҡының 16,0%-ы урыҫ телен көндәлек аралашыу теле тип атаны.
Латвияла 2011 йылда үткән халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса урыҫ телен көндәлек аралашыу теле тип 699 мең кеше, шул иҫәптән 460 мең урыҫ халҡы, 90 мең латыш һәм 54 мең белорус.

Халыҡ иҫәбен алыу йомғаҡтары һәм баһалау мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәйҙән ситтә ятҡан элекке совет республикалары территорияларында 2009—2012 йылдарҙа урыҫтар һаны:
thumb|upright=1.5|Украина — Рәсәйҙән ҡала, донъяла халҡы урыҫ телендә аралашҡан икенсе ил (төбәктәр буйынса урыҫ телен туған теле тип атаусылар өлөшө, 2001)
 Илдәр барлығы (мең кеше)туған теле (тыс. чел.)Украина телдәре36 80012 000Ҡаҙағстан телдәре13 5002500Үзбәкстан телдәре11 800900Белоруссия телдәре89923948Әзербайжан телдәре4900140Ҡырғыҙстан телдәре2700400Тажикстан телдәре250050Грузия телдәре240067,5Әрмәнстан телдәре210010Латвия телдәре1800680Молдавия телдәре1700250Литва телдәре1300180Эстония телдәре950400Төркмәнстан телдәре900150Молдавия Республикаһы (Приднестровье) телдәре500300Абхазия телдәре45025Көньяҡ Осетия телдәре5025
Урыҫ телендә бик күп һөйләшеүселәр алыҫ сит илдәрҙә — Европа дәүләттәрендә, АҠШ-та, Канадала, Израиль дәүләтендә һәм бик күп башҡа илдәрҙә йәшәй. Урыҫ телен туған тел булараҡ таныған халыҡтың күпселеге АҠШ-та (730 мең кеше, 2000) һәм Германияла (350 меңдән артыҡ кеше, 2011).
Урыҫ телен туған теле кеүек белеүселәр һаны донъяла 166,2 млн кеше (2015) менән, урыҫ телен икенсе тел тип атаусылар һаны 110 млн кеше тип (2009) баһалана, төрлө баһа буйынса, урыҫ телендә һөйләшкән кешеләрҙең дөйөм һаны 260 млн кеше (2014).
Рәсәйҙән һәм башҡа республик СССР республикаларынан тыш, 2010 йылға Көнсығыш Европала һәм Балҡан ярымутрауында — 12,9 млн кеше, Көнбайыш Европала — 7,3 млн, Азияла — 2,7 млн, Яҡын Көнсығышта һәм Төньяҡ Африкала — 1,3 млн, Африкала Сахаранан көньяҡҡараҡ — 0,1 млн, Латин Америкаһында — 0,2 млн, АҠШ-та, Канадала, Австралияла һәм Яңы Зеландияла — 4,1 млн кеше урыҫ телен белгән.

Халҡы урыҫ телен туған теле, икенсе йәки сит ил теле булараҡ иң күп дәрәжәлә белгән (2010) алыҫ сит илдәр:
thumb|Брайтон-Бич районында урыҫ телендә яҙылған алтаҡта, Нью-Йорк
 Илдәр дөйөм һаны (мең кеше)халыҡтар араһында өлөшөилдәр, %-тарҙаПольша телдәре550014,3Германия телдәре54006,7АҠШ телдәре35001,1Болгария телдәре200027,2Чехия телдәре200019,2Сербия телдәре140019,7Словакия телдәре130024,0Монголия телдәре120045,3Израиль телдәре100013,2Ҡытай Халыҡ Республикаһы телдәре7000,05

Таралыу дәрәжәһе исемлегендә (тел белгән кешеләрҙең дөйөм һаны буйынса) 2013 йылға урыҫ теле инглиз теленән (1500 млн), ҡытай теленән (1400 млн), һинди/урду (600 миллиондан күберәк), испан теленән (500 млн) һәм ғәрәп теленән (350 млн) ҡала 6-сы урынды биләй. 2018 йылда  урыҫ теле, теге йәки был телдә һөйләшеүселәр өсөн туған тел тип һаналған телдәр араһында, ҡытай, испан, инглиз, ғәрәп, һинди, бенгал һәм португал телдәренән ҡалышып, донъяла 8-се урында тора.

 Социолингвистик мәғлүмәттәр 
1991 йылға тиклем урыҫ теле СССР-ҙа, де-факто рәсми (дәүләт теле) тел функцияһын үтәп, милләт-ара аралашыу теле булып һанала ине. Элек СССР составына ингән илдәрҙә урыҫ теле хәҙер ҙә: күпселек халыҡ — туған тел булараҡ, илдең бөтә халҡы — милләт-ара аралашыу теле булараҡ файҙалана.

Хәҙерге ваҡытта урыҫ теле Рәсәйҙә һәм дөйөм алғанда постсовет яҫылығындағы күп илдәрҙә һәм төбәк территорияларында рәсми статусҡа эйә. Урыҫ теле статусы законлы раҫланған күп кенә илдәрҙә лә, титул милләт телдәре менән сағыштырғанда, урыҫ теленең функциялары сикләнгән хәлдә.

thumb|upright=2|Донъяла урыҫ теле рәсми функциялар үтәгән илдәр һәм төбәк территорияларының исемлеге
upright=2|thumb|Таралыу ареалы
Рәсәй Федерацияһы Конституцияһына (1993) һәм «Рәсәй Федерацияһының дәүләт теле тураһында» законына (2005) ярашлы, бөтә ил территорияһында урыҫ теле дәүләт теле булып тора. Ул Рәсәйҙең сәйәси, иҡтисади, ижтимағи һәм мәҙәни тормошоноң бөтә өлкәләрендә ҡулланыла, рәсәй мәктәптәрендә һәм юғары уҡыу йорттарында уҡытыу урыҫ телендә алып барыла. Республикаларҙа — Рәсәй Федерацияһы субъекттарында урыҫ теле был республикаларҙың титул телдәре менән бер рәттән шулай уҡ дәүләт теле статусына эйә.

Урыҫ теле Белоруссияла (белорус теле менән бер рәттән) дәүләт теле тип һанала, өлөшләтә танылған Көньяҡ Осетияла (осетин теле менән бер рәттән) танылыу алмаған Приднестровье Молдавия Республикаһында (молдаван һәм украин теле менән бер рәттән) , Донецк Халыҡ Республикаһында  һәм Луганск Халыҡ Республикаһында .
Урыҫ теле Ҡаҙағстанда дәүләт учреждениеларының рәсми теле (ләкин статусы буйынса дәүләт теленән түбәнерәк) , Ҡырғыҙстанда  һәм өлөшләтә танылған Абхазия Республикаһында . Әрмәнстанда, Польшала, Молдавияның ҡайһы бер административ берәмектәрендә (Гагауз Ери), Норвегияла (Шпицберген) , Румынияла һәм Украинала урыҫ теле төбәк теле йәки милли аҙсылыҡ теле тип иғлан ителгән .

Күп илдәрҙә һәм территорияларҙа урыҫ теле, рәсми тел булмаһа ла, күпмелер кимәлдә ҡайһы бер йәмәғәт функцияһын үтәй. Тажикстанда,Тажикстан Конституцияһына ярашлы, урыҫ теле «милләт-ара аралашыу теле» тип танылған һәм рәсми рәүештә закон сығарыу эшендә ҡулланыла. Үзбәкстанда урыҫ теле ЗАГС һәм нотариаль органдарҙа ҡулланыла . Америка Ҡушма Штаттарының Нью-Йорк штатының ҡайһы бер округтарында һайлау менән бәйле ҡайһы бер документтар урыҫ теленә тәржемә ителергә тейеш. Израилдә дарыу төргәктәрендә препарат тураһында иврит телендә генә түгел, урыҫ телендә, ғәрәп телендә тәфсилле мәғлүмәт булыуы мотлаҡ һанала.
thumb|upright|Юрий Алексеевич Гагарин 1961 йылдың 12 апрелендә «Восток-1» йыһан карабы бортынан Ер шарынан ситтә кешелектең беренсе һүҙҙәрен урыҫ телендә әйтте
Урыҫ теле халыҡ-ара берлектәр һәм ойошмаларҙың рәсми йә эш теле, улар араһында: Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының һәм БМО-ның ҡайһы бер махсуслашҡан учреждениеларының теле, шулай уҡ Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берлеге (БДБ), Коллектив Именлек тураһында Килешеү Ойошмаһы (ОДКБ), Евразия иҡтисади союзы (ЕАЭС), Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы (ШОС), Европа именлеге һәм хеҙмәттәшлеге буйынса ойошма (ОБСЕ), Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл Ярымай ойошмаларының Халыҡ-ара федерацияһы (МФОКК һәм КП), ГУАМ һ. б.

Урыҫ теле рәсми статус алған дәүләттәрҙә генә ҡулланылмай. Ул донъяның бик күп илдәрендә сағыштырмаса киң таралған. Үҫешкән халыҡ-ара телдәрҙең береһе булараҡ, урыҫ теле халыҡ-ара аралашыуҙың төрлө өлкәләрендә ҡулланыла, айырып әйткәндә, «фән теле» йәки төрлө илдәр ғалимдарының коммуникация сараһы һәм дөйөм кешелек белемен кодлаштырыу һәм һаҡлау сараһы булараҡ та сығыш яһай. Урыҫ телендә бай, оригиналь, нәфис ғилми һәм техник әҙәбиәт булдырылған, донъя мәҙәниәте һәм фәне тыуҙырған асыштарҙың күпселеге урыҫ теленә тәржемә ителгән. «Index Translationum» тәржемәләр реестры электрон базаһы мәғлүмәттәре буйынса, урыҫ теле тәржемәлә иң әүҙем ҡулланылған тел булып тора. Китаптар тәржемә ителгән телдәр араһында урыҫ теле — 7-се урында. Иң тәржемә ителгшән телдәр араһында урыҫ теле — 4-се урында. 2013 йылда урыҫ теле Интернеттың популяр телдәре араһында 2-се урын биләне.

Урыҫ теленең таралыуына урыҫ телле илдәрҙең сәйәси роле лә, урыҫ теле менән бәйле урыҫ мәҙәниәтенең, тәү сиратта XIX быуат урыҫ әҙәбиәтенең, әһәмиәтлелеге лә ярҙам итә. Донъяның күп илдәрендә урыҫ теле урта һәм юғары белем программаларына сит ил теле булараҡ индерелә. 1967 йылдан урыҫ телен уҡытыуҙы, 200-гә яҡын коллектив ағзаны (русистарҙың милли союздары, эре университеттар һ. б.) үҙ эсенә алған Урыҫ теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыларының халыҡ-ара ассоциацияһы көйләй (координирует). 1973 йылда А. С. Пушкин исемендәге Дәүләт урыҫ теле институты — урыҫ телен һәм мәҙәниәтен сит илдәрҙә таратыу маҡсатын ҡуйған мөһим уҡыу һәм фәнни-тикшеренеү үҙәге булдырылды. 1980-се йылдарҙа урыҫ теле СССР биләмәләренән ситтә донъяның 90-дан артыҡ илендә 22—24 миллион уҡыусы, студент һәм башҡалар (тәү сиратта Көнсығыш Европа илдәрендә) өйрәнде. Урыҫ телен туған, туған тел түгел йәки сит ил теле итеп төрлөсә кимәлдә 500 миллиондан ашыу кеше өйрәнде. XX быуат ахырында — XXI быуат башында донъялағы геосәйәси үҙгәрештәр һөҙөмтәһендә урыҫ телен туған тел түгел йә сит ил теле булараҡ өйрәнеүселәр һаны күпкә кәмеүе күҙәтелә. 1990-сы йылдарҙа Рәсәй һәм постсовет яҫылығы сиктәренән тыш урыҫ телен өйрәнеүселәр һаны 10—12 млн кеше тип баһаланды.

XXI быуатта урыҫ теле урыҫ теле донъяла ғына түгел, Рәсәйҙә лә үҙенең позицияларын юғалта бара. Элекке СССР илдәрендә урыҫ теле титуллы милләттәр телдәре (был процеста урыҫ милләтлеләрҙең эмиграцияға сығыу, депопуляция һәм милли идентификацияһын алмаштырыуы сәбәпле, 1991 йылдан 2006 йылға саҡлы 25—30 миллиондан 17 млн кешегә кәмеүе) менән ҡыҫырыҡлана, ә Рәсәйҙә урыҫ телен ҡулланыу урыҫ халҡының һаны кәмеүе арҡаһында һәм Рәсәй Федерацияһындағы дөйөм демографик көрсөк сәбәпле ҡыҫҡара.
Фаразлауҙар буйынса, Рәсәйҙә урыҫ телен белеүселәр һаны 2025 йылға 110 млн кешегә, донъяла — 215 млн кешегә тиклем, 2050 йылға донъяла — 130 млн кешегә кәмейәсәк.

Ер шары халҡы араһында 1900—2010 йылдарҙа урыҫ телендә һөйләшеүселәрҙең сағыштырма күрһәткесе (баһа):

ЙылдарДонъялағы халыҡтың дөйөм һаны, млн кешеРәсәй империяһы, СССР халҡы һаны, РФ, млн кешеДонъялағы бөтә халыҡтың һанына ҡарата өлөшө, %Урыҫ телендә һөйләшеүселәр һаны, млн кешеДонъялағы бөтә халыҡтың һанына ҡарата өлөшө, %19001 650138,08,41056,419141 782182,210,21407,919402 342205,08,82007,619804 434265,06,02806,319905 263286,05,43125,920046 400144,12,32784,320106 820142,92,12603,8

Донъяның күп кенә илдәрендә урыҫ телен ҡулланыуға урыҫ телле диаспора ярҙам итә.
Элекке СССР илдәренән сыҡҡан эмигранттарҙың компакт йәшәү урындарында (Канада, США, Германия, Израиль һ. б. илдәр) урыҫ телендә матбуғат баҫыла, радиостанциялар һәм телевизион каналдар эшләй, урыҫ телле шәхси милектәге балалар баҡсалары һәм мәктәптәр, рәсәй юғвры уҡыу йорттары филиалдары һ. б. дөйөм белем биреү структуралары эшләй. Урыҫ телендә һөйләшеүселәр диаспораһы араһында йыш ҡына билингвизм (ике теллелек) таралған.

thumb|left|Рәсәй Фәндәр Академияһының В. В. Виноградов исемендәге Урыҫ теле институты
Хәҙерге заман милли урыҫ теле бер нисә формала йәшәй. Иң әһәмиәтле формаһы әҙәби тел. Территориаль һәм социаль диалекттар, шулай уҡ ябай һөйләү теле (просторечие) аҙыраҡ әһәмиәткә эйә. Урыҫ телендә һөйләшеүселәрҙең төркөмдәренә, урыҫ фонетикаһы һәм грамматикаһының системаһы етерлек яҡын булғанлыҡтан, шулай уҡ дөйөм төп урыҫ лексикаһы (һүҙлек фонды) менән берләшкәнлектән, уларға бер-береһен аңлау ҡатмарлы түгел.
Әҙәби урыҫ теле Мәскәү һәм уның тирә-яғындағы урта һөйләштәре нигеҙендә формалашҡан. Уның ике төрө, яҙма һәм ябай һөйләү стиле айырыла. Хәҙерге әҙәби урыҫ теле үҙенең төп һыҙаттарына XIX быуаттың беренсе яртыһында эйә булды, әҙәби тел нормалары асыҡ һәм тулы Александр Сергеевич Пушкиндың әҙәби эшмәкәрлегендә асыҡ һәм тулы сағылыш тапты. Артабан стандарт урыҫ теле XIX—XX быуат олпат урыҫ яҙыусылары ижады, шулай уҡ урыҫ фәне һәм публицистикаһының етлегеүе арҡаһында үҫеште. XX быуатта әҙәби урыҫ теле юғары үҫешкән һәм юғары нормаға һалынған тел һыҙаттарын ҡабул итә. Дөйөм белем биреү таралыуы һәм киң мәғлүмәт сараларының роле үҫеүе арҡаһында әҙәби тел урыҫ теленең бөтә башҡа формаларын ҡыҫырыҡлап сығарҙы һәм урыҫ милләтенең алдынғы аралашыу сараһына әйләнде.

1944 йылда нигеҙ һалынған Рәсәй Фәндәр Академияһының В. В. Виноградов исемендәге Урыҫ теле институты урыҫ телен фәнни тикшереү үҙәге булып тора. Институттың фәнни эшмәкәрлеге өлкәһенә лингвистик русистиканың бөтә йүнәлештәре лә, шул иҫәптән грамматикалар һәм Урыҫ теленең һүҙлектәрен булдырыу индерелгән. Ғилми иткшеренеүҙәр предметы булараҡ, урыҫ теле күп рәсәй һәм сит ил фән һәм мәғариф учреждениелары программаларына индерелгән. Рәсәй сиктәренән башҡа университет русистикаһы Францияла (XIX быуат ахырынан) һәм Бөйөк Британияла (XX быуат башынан) иң оҙон ғүмерле традицияға эйә. Русистика милли мәктәптәре Польшала, Чехияла, Болгарияла, Германияла, Норвегияла, Францияла, АҠШ-та, Канадала, Японияла һ. б. илдәрҙә барлыҡҡа килдеФилин Ф. П., Колесов В. В., Хелимский. Е. А. .

 Төбәк варианттары 
Урыҫ теленең теге йәки был төбәктә таралыуы төрлө сәбәптәр арҡаһында урыҫ әҙәби теленең ябай һөйләү норматив вариантынан айырылып торған урындағы һөйләш төрҙәре формалашыуы билдәләнә.

Шундай локаль төрҙәр сифатында тәү сиратта Рәсәйҙән ситтә йәшәүсе урыҫ телмәренең урыҫ телендә һөйләшеүселәргә хас булған айырым үҙенсәлектәре билдәләнә.
Ҡайһы бер тикшеренеүселәр был төрҙәрҙе урыҫ теленең төбәк варианттары (икенсе төрлө — территориаль койне) тип билдәләй. Һуңғы ваҡытта улар постсовет яҫылығында — Белоруссияла, Украинала, Ҡаҙағстанда һ. б. — теге йәки был дәүләттә урыҫ телмәренә титул этностарҙың фонетик, грамматик, лексик һ. б. үҙенсәлектәре йоғонто яһаған шарттарҙа әүҙем үҫешә. Урыҫ телмәре шулай уҡ алыҫ сит илдәрҙә йәшәгән эмигранттар диаспораларында ошоға оҡшаш койне төрөндә ҡулланыла.

Телдәрҙең үҙ-ара контакттары, урындағы урыҫ диалекттарының йоғонтоһо, тарихи, иҡтисади һәм социаль характерлы төбәк үҙенсәлектәре, шулай уҡ башҡа факторҙа р Рәсәй территорияһындағы төрлө өлкәләрҙә «төбәксә үҙгәртелгән телмәр» (пермь, алыҫ көнсығыш, дағстан һ. б.) барлыҡҡа килтерә. Уларҙы «төбәк вариант» йәки «региолект» термины менән атау тәҡдим ителә.

Әҙәби урыҫ теленең яҙма формаһында төбәк варианттары юҡ. Шул уҡ ваҡытта XX—XXI быуаттарҙа барлыҡҡа килгән урыҫ телендә ижад ителгән сит ил урыҫ әҙәбиәте, бай нәфис әҙәбиәт, әҙәби тел йәшәйешенең айырым өлкәһе сифатында ҡарала.

 Ҡатнаш һәм яһалма идиомалар 
Урыҫ теле төрлө пиджиндар һәм телмәрҙең ҡатнаш формаларын барлыҡҡа килтереүгә нигеҙ булып тора.

Урыҫ теленә таянып барлыҡҡа килгән тикшерелгән пиджиндар булып руссенорск, йәғни таймыр һөйләшсәһе (говорка) һәм кяхта пиджины тора. Беренсеһе Кольский ярымутрауында тарала һәм урыҫ телендә һәм норвег телендә һөйләшеүселәрҙең контакттары һөҙөмтәһендә, икенсеһе Таймырҙа йәшәгән тундралашҡан урыҫ крәҫтиәндәренең, нганасандарҙың һәм долгандарҙың аралашыу сараһы булараҡ, өсөнсөһө Байкал аръяғында аръяғында урыҫ теле һәм ҡытай теле элементтары нигеҙендә формалашҡан. Медный утрауындағы алеуттар араһында таралған алеут-медный теле иң билдәлеһе тип һанала.

Ҡатнаш һөйләү телмәренең айырым формаһы тип Украинаның көнсығыш, көньяҡ-көнсығыш һәм үҙәк өлкәләрендә, бигерәк тә ҡалаларҙа (Запорожье, Донецк күмер бассейны (Донбасс), Кривой Рог, Одесса), шулай уҡ Ҡырымда күҙәтелгән "суржик"ты һәм Белоруссиялағы "трасянка"ны атарға була. Бындай формалар башлыса урыҫ лексикаһының башлыса украин йә белорус фонетикһы һәм грамматикаһы менән ҡатнашыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән.

Шулай уҡ йәһүд теле идиш йоғонтоһонан барлыҡҡа килгән Одесса ҡалаһы урыҫ теленең характерлы үҙенсәлектәрен билдәләр кәрәк. Одесса урыҫ теленең һыҙаттарын әҙәби әҫәрҙәрҙә һәм кинематографта файҙаланыу уға киң танылыу алып килде. Тикшеренеүселәр уны урыҫ теленең төбәк варианты тип тә, ҡатнаш тел тип тә ҡарай.

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Урыҫ теле
Категория:Беларусь телдәре
Категория:Рәсәй телдәре
Категория:Украина телдәре
Категория:Көнсығыш славян телдәре

Категория:Башҡортостан телдәре
Категория:Алфавит буйынса телдәр һәм диалекттар
Категория:БМО-ның рәсми телдәре
Категория:СССР мәҙәниәте