Йүкәлекүл (Ҡыйғы районы)
{{Башҡа мәғәнәләре|Йүкәлекүл}}
{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Юкаликулево
 | оригинальное название    = {{lang-ba|Йүкәлекүл}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 55 |lat_min = 19 |lat_sec = 46
 | lon_deg                  = 58 |lon_min = 22 |lon_sec = 20
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = 
 | район                    = Кигинский район{{!}}Ҡыйғы районы
 | район в таблице          = 
 | вид поселения            = ауыл биләмәһе
 | поселение                = Ибрай ауыл Советы  (Ҡыйғы районы){{!}}Ибрай ауыл Советы
 | поселение в таблице      = 
 | C в регион               = нет
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Юкаликулево (Кигинский район) | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Юкаликулево (Кигинский район) | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = башҡорттар, татарҙар
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 452515
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 80236830004
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
'''Йүкәлекүл''' ({{lang-ru|Юкаликулево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ҡыйғы районы]]ндағы ауыл. [[Ибрай ауыл Советы (Ҡыйғы районы)|Ибрай ауыл Советы]] составына инә. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 648 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.
Почта индексы — 452515, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80236830004.

== Географик урыны ==
Юл оҙонлоғо:<ref name="ATU">{{АТУ РБ}}</ref>
* Район үҙәгенә тиклем ([[Үрге Ҡыйғы]]): 21 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Ибрай (Ҡыйғы районы)|Ибрай]]): 7 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]]): 64 км

Йүкәлекүл ауылы [[Әй]] йылғаһының уң ярында, район үҙәге [[Үрге Ҡыйғы]] ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа 21 километрҙа һәм тимер юл станцияһы [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]]нән төньяҡ-көнбайышҡа 64 километрҙа урынлашҡан<ref>{{БЭ2013|75106}}</ref>.

== Тарихы ==
'''Йүкәлекүл''' ауылына [[Тырнаҡлы]] ырыуы [[башҡорттар]]ы үҙҙәренең [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] ерҙәрендә нигеҙ һалған. [[1764 йыл]]да һәм [[1780 йыл]]дың 1 июнендә тырнаҡлылар менән ике килешеү нигеҙендә [[мишәрҙәр]] [[Керҙәштәр|керҙәш]] итеп индерелә. Тәүге керҙәштәр — иптәштәре менән Морат Сәйетов, Арыҫланбәк Сәфәров һәм Абдулжәлил Хайсинов була.<ref>{{Cite web|lang=русский|url=http://ufagen.ru/places/kiginskiy/ukalikulevo_kigi.html|title=Юкаликулево|author=|website=http://ufagen.ru|date=|publisher=|access-date=2010-12-25|archive-date=2010-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20101202143624/http://ufagen.ru/places/kiginskiy/ukalikulevo_kigi.html|deadlink=no}}</ref>

Икенсе сығанаҡта, һуңғыһынан башҡа — [[1780 йыл]] урынына [[1785 йыл]] күрһәтелгән. Әммә икенсе төрлө ҡараш бар: Йүкәлекүлдә [[1733 йыл]]да мишәрҙәр халыҡ булараҡ телгә алына. Был ҡаршылыҡ мишәрҙәрҙең ошо ауылға керҙәшлекте [[1764 йыл]]да ғына законлаштырыуы менән аңлатыла.

[[1795 йыл]]да 6 йортта 33 башҡорт, 4 ике йортта 20 мишәр йәшәгән. [[1816 йыл]]да 40, [[1834 йыл]]да — 60, [[1859 йыл]]да 98 башҡорт була; шул уҡ йылдарҙа ярашлы, мишәрҙәр 40, 80, 160 кеше иҫәпләнә. [[Үрге Ҡыйғы]] типтәрҙәре лә (шул уҡ йылдарға ярашлы 6, 4, 10 кеше) Йүкәлекүлдә йәшәгән, ләкин йөкләмәләрен төп ауылдарында, Үрге Ҡыйғыла, үтәгән.

[[1842 йыл]]да 60 башҡортҡа 10 сирек ужым һәм 80 сирек яҙғы иген сәселгән; 83 мишәргә — 45 сирек ужым һәм 67 сирек яҙғы ашлыҡ сәселгән. 13 йортта йәшәгән 60 башҡортҡа 56 [[йылҡы]], 44 [[һыйыр]], 29 [[һарыҡ]], 2 [[кәзә]] тура килгән<ref> {{ИСДБ|страницы=544}}</ref>.

== Биләмә берәмектәренә инеүе ==
<!-- {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100 %;margin:0;" --><!-- Төрөлөп ҡуйыла торған таблица башы -->
{| class="wikitable"
|-
! Теркәү йылы !! Улус, ауыл советы !! Өйәҙ, кантон, район !! Губерна, Республика !! Дәүләт
|-
| [[1757]] || Тырнаҡлы улусы || Троицк өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй Империяһы
|-
| [[1816]] || 8-се йорт || 8-се Башҡорт кантоны || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
| [[1834]] || 8-се йорт || 8-се Башҡорт кантоны|| Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1847]] || 8-се йорт || 8-се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе ||  Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1859]] || 8-се йорт || 8-се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1895]] ||Иҫке Балаҡатай улусы || Златоуст өйәҙе || Өфө губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1920]] ||Ибрай биләмәһе || Дыуан-Ҡошсо өйәҙе || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||[[Файл:Emblem of the Russian SFSR (1978–1991), Emblem of Russia (1991–1992).svg|20px]] РСФСР
|-
|[[1926]] ||Үрге Ҡыйғы улусы || Мәсәғүт кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||{{СССР}} СССР
|-
|[[1935]] || Ибрай ауыл Советы || Ҡыйғы районы || Башҡорт АССР-ы ||{{СССР}} СССР
|-
|[[1941]] || Ибрай ауыл Советы|| Ҡыйғы районы|| Башҡорт АССР-ы || {{СССР}} СССР
|-
|[[1990]] || Ибрай ауыл Советы || Ҡыйғы районы ||[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] ||{{Россия}} Рәсәй Федерацияһы
|-

|-
| || || || ||
|}

== Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше ==
[[1870 йыл]]да 42 йортта 153 [[ир-ат]] һәм 142 [[ҡатын-ҡыҙ]] иҫәпкә алынған. Халҡы [[игенселек]] һәм [[малсылыҡ]] менән шөғөлләнгән.

== Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше ==
[[1920 йыл]]да 147 йортта 390 ир-ат һәм 435 ҡатын-ҡыҙ иҫәпкә алынған. [[Тырнаҡлы]] башҡорттары Йүкәлекүл халҡының яртыһын тиерлек тәшкил иткән, әммә мишәрҙәр һаны күберәк була барған<ref> {{ИСДБ|страницы=544}}</ref><ref> Ф. 138. Д. 34. Л. 1. Оп. 2. Д. 485. ЮАС. Вып. 2. С. 325.</ref>.

[[Мәсет]] булған, унда башланғыс [[мәктәп]] эшләгән. [[XX быуат]] башында 28 уҡыусыһы булған башҡа милләттәр (инородческий) өсөн училище теркәлгән.

Әлеге көндә Йүкәлекүлдә [[мәктәп]], фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана бар.

Ауыл халҡы «„Әй“ колхозы» ауыл хужалығы кооперативында хеҙмәт итә<ref>{{БЭ2013|75106}}</ref>.

== Халҡы ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1906 йыл ||715||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||825||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||878||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||795||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||626||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||648||319||329||49,2||50,8
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}
; Милли составы
Бөтә Рәсәй йәниҫәбенә (2002) ярашлы — [[башҡорттар]] (26 %) һәм [[татарҙар]] (72 %) йәшәй<ref> {{БЭ2013|75106}}</ref>.

== Билдәле кешеләре ==
* [[Фәйезов Ғәли Биктимер улы]] (20.07.1948), ғалим-философ, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Философия фәндәре кандидаты. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* [[Әбдрәшитов Сабур Әбдрәшит улы]] (1925—1995), [[фән|ғалим]]-агрохимик. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1958—1990 йылдарҙа Башҡортостан игенселек һәм баҫыу культуралары селекцияһы ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1965 йылдан — лаборатория, 1981—1990 йылдарҙа бүлек мөдире. [[Биология]] фәндәре кандидаты (1958). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре 1980). II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985).

== Урамдары ==
{{Колонки|3}}
*Әй урамы ({{lang-ru|}} Айская (улица)
* Яңы урам ({{lang-ru|}} Новая (улица)
* Төҙөлөш урамы ({{lang-ru|}} Строительная (улица)
* Ғәлиәскәр урамы — ({{lang-ru|}} Галиаскара (улица)
* Беренсе Май урамы ({{lang-ru|}} Первомайская (улица)
* Мәктәп урамы ({{lang-ru|}} Школьная (улица)
* Ленин урамы ({{lang-ru|}} Ленина (улица)
* Совет урамы — ({{lang-ru|}} Советская (улица)<ref>[https://mapdata.ru/bashkortostan/kiginskiy-rayon/derevnya-yukalikulevo/ Карта д. Юкаликулево. Улицы]</ref>{{Колонки|конец}}

== Тирә-яҡ мөхит ==
; Ер-һыу атамалары

''Тауҙар:''

''Йылғалар:''

''Шишмәләр:''

''Ялан-бесәнлектәр:''

''Таусыҡтар, түбәләр:''

''Башҡа урын-ер атамалары:''

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Тырнаҡлы]]

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Хисамитдинова Ф. Г. Башкирская ойконимия XVI—XIX вв. Уфа, Башкирское книжное издательство, 1991
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001
* А. З. Асфандияров. Любезные вы мои… Уфа: Китап, 1992, с.18

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|75106}}
* {{ИСДБ|страницы=544}}
* [http://www.asmo-rb.ru Совет муниципальных образований Республики Башкортостан]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201125203210/http://www.asmo-rb.ru/ |date=2020-11-25 }}
* [http://ufagen.ru/places/kiginskiy/ukalikulevo_kigi.html Юкаликулево на портале «Генеалогия и Архивы»]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101202143624/http://ufagen.ru/places/kiginskiy/ukalikulevo_kigi.html |date=2010-12-02 }}
* [https://mapdata.ru/bashkortostan/kiginskiy-rayon/derevnya-yukalikulevo/ Карта д. Юкаликулево. Улицы]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Ҡыйғы районы ауылдары}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Ҡыйғы районы ауылдары]]
[[Категория:Әй буйындағы тораҡ пункттар]]
Йүкәлекүл () — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы ауыл. Ибрай ауыл Советы составына инә. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 648 кеше.
Почта индексы — 452515, ОКАТО коды — 80236830004.

 Географик урыны 
Юл оҙонлоғо:
 Район үҙәгенә тиклем (Үрге Ҡыйғы): 21 км
 Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Ибрай): 7 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Һилейә): 64 км

Йүкәлекүл ауылы Әй йылғаһының уң ярында, район үҙәге Үрге Ҡыйғы ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа 21 километрҙа һәм тимер юл станцияһы Һилейәнән төньяҡ-көнбайышҡа 64 километрҙа урынлашҡан.

 Тарихы 
Йүкәлекүл ауылына Тырнаҡлы ырыуы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. 1764 йылда һәм 1780 йылдың 1 июнендә тырнаҡлылар менән ике килешеү нигеҙендә мишәрҙәр керҙәш итеп индерелә. Тәүге керҙәштәр — иптәштәре менән Морат Сәйетов, Арыҫланбәк Сәфәров һәм Абдулжәлил Хайсинов була.

Икенсе сығанаҡта, һуңғыһынан башҡа — 1780 йыл урынына 1785 йыл күрһәтелгән. Әммә икенсе төрлө ҡараш бар: Йүкәлекүлдә 1733 йылда мишәрҙәр халыҡ булараҡ телгә алына. Был ҡаршылыҡ мишәрҙәрҙең ошо ауылға керҙәшлекте 1764 йылда ғына законлаштырыуы менән аңлатыла.

1795 йылда 6 йортта 33 башҡорт, 4 ике йортта 20 мишәр йәшәгән. 1816 йылда 40, 1834 йылда — 60, 1859 йылда 98 башҡорт була; шул уҡ йылдарҙа ярашлы, мишәрҙәр 40, 80, 160 кеше иҫәпләнә. Үрге Ҡыйғы типтәрҙәре лә (шул уҡ йылдарға ярашлы 6, 4, 10 кеше) Йүкәлекүлдә йәшәгән, ләкин йөкләмәләрен төп ауылдарында, Үрге Ҡыйғыла, үтәгән.

1842 йылда 60 башҡортҡа 10 сирек ужым һәм 80 сирек яҙғы иген сәселгән; 83 мишәргә — 45 сирек ужым һәм 67 сирек яҙғы ашлыҡ сәселгән. 13 йортта йәшәгән 60 башҡортҡа 56 йылҡы, 44 һыйыр, 29 һарыҡ, 2 кәзә тура килгән .

 Биләмә берәмектәренә инеүе 

 Теркәү йылы  Улус, ауыл советы  Өйәҙ, кантон, район  Губерна, Республика  Дәүләт 1757  Тырнаҡлы улусы  Троицк өйәҙе  Ырымбур губернаһы  Рәсәй Империяһы 1816  8-се йорт  8-се Башҡорт кантоны  Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы 1834  8-се йорт  8-се Башҡорт кантоны Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1847  8-се йорт  8-се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе   Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1859  8-се йорт  8-се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе  Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1895 Иҫке Балаҡатай улусы  Златоуст өйәҙе  Өфө губернаһы  Рәсәй империяһы1920 Ибрай биләмәһе  Дыуан-Ҡошсо өйәҙе  Автономлы Башҡорт ССР-ы 20px РСФСР1926 Үрге Ҡыйғы улусы  Мәсәғүт кантоны  Автономлы Башҡорт ССР-ы  СССР1935  Ибрай ауыл Советы  Ҡыйғы районы  Башҡорт АССР-ы  СССР1941  Ибрай ауыл Советы Ҡыйғы районы Башҡорт АССР-ы   СССР1990  Ибрай ауыл Советы  Ҡыйғы районы Башҡортостан Республикаһы  Рәсәй Федерацияһы    

 Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше 
1870 йылда 42 йортта 153 ир-ат һәм 142 ҡатын-ҡыҙ иҫәпкә алынған. Халҡы игенселек һәм малсылыҡ менән шөғөлләнгән.

 Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше 
1920 йылда 147 йортта 390 ир-ат һәм 435 ҡатын-ҡыҙ иҫәпкә алынған. Тырнаҡлы башҡорттары Йүкәлекүл халҡының яртыһын тиерлек тәшкил иткән, әммә мишәрҙәр һаны күберәк була барған  Ф. 138. Д. 34. Л. 1. Оп. 2. Д. 485. ЮАС. Вып. 2. С. 325..

Мәсет булған, унда башланғыс мәктәп эшләгән. XX быуат башында 28 уҡыусыһы булған башҡа милләттәр (инородческий) өсөн училище теркәлгән.

Әлеге көндә Йүкәлекүлдә мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана бар.

Ауыл халҡы «„Әй“ колхозы» ауыл хужалығы кооперативында хеҙмәт итә.

 Халҡы 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1906 йыл 715 1920 йыл 26 август825 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар878 1959 йыл 15 ғинуар795 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар626 2002 йыл 9 октябрь 2010 йыл 14 октябрь64831932949,250,8

 Милли составы
Бөтә Рәсәй йәниҫәбенә (2002) ярашлы — башҡорттар (26 %) һәм татарҙар (72 %) йәшәй .

 Билдәле кешеләре 
 Фәйезов Ғәли Биктимер улы (20.07.1948), ғалим-философ, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Философия фәндәре кандидаты. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
 Әбдрәшитов Сабур Әбдрәшит улы (1925—1995), ғалим-агрохимик. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1958—1990 йылдарҙа Башҡортостан игенселек һәм баҫыу культуралары селекцияһы ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1965 йылдан — лаборатория, 1981—1990 йылдарҙа бүлек мөдире. Биология фәндәре кандидаты (1958). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре 1980). II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).

 Урамдары 

Әй урамы ( Айская (улица)
 Яңы урам ( Новая (улица)
 Төҙөлөш урамы ( Строительная (улица)
 Ғәлиәскәр урамы — ( Галиаскара (улица)
 Беренсе Май урамы ( Первомайская (улица)
 Мәктәп урамы ( Школьная (улица)
 Ленин урамы ( Ленина (улица)
 Совет урамы — ( Советская (улица)Карта д. Юкаликулево. Улицы

 Тирә-яҡ мөхит 
 Ер-һыу атамалары

Тауҙар:

Йылғалар:

Шишмәләр:

Ялан-бесәнлектәр:

Таусыҡтар, түбәләр:

Башҡа урын-ер атамалары:

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Тырнаҡлы

 Әҙәбиәт 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
 Хисамитдинова Ф. Г. Башкирская ойконимия XVI—XIX вв. Уфа, Башкирское книжное издательство, 1991
 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001
 А. З. Асфандияров. Любезные вы мои… Уфа: Китап, 1992, с.18

 Һылтанмалар 
 
 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан
 Юкаликулево на портале «Генеалогия и Архивы»
 Карта д. Юкаликулево. Улицы

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Ҡыйғы районы ауылдары
Категория:Әй буйындағы тораҡ пункттар