Терпеләр
{{Таксон
| name              = Терпеләр
| regnum            = Хайуандар
| image file        = Erinaceus roumanicus 2013 G5.jpg
| image title       = Ябай терпе (Erinaceus europaeus)
| image descr       = [[Erinaceus europaeus|Ябай терпе]] (''Erinaceus europaeus'')
| parent            = Erinaceomorpha
| rang              = Ғаилә
| latin             = Терпеләр
| author            = [[Фишер фон Вальдгейм, Григорий Иванович|G. Fischer]], [[1814]]
| syn               = 
| typus             = 
| children name     = 
| children          = 
| wikispecies       = Erinaceidae 
| commons           = Category:Erinaceidae
| itis              = 552310
| ncbi              = 9363
| eol               = 6873844
}}

'''Терпеләр''' ({{lang-la|Erinaceidae}}) — [[афроевразия]] [[Mammalia|имеҙеүселәре]] ғаиләһе. Бөжәк ашаусылар отрядына керә. Барлығы 24 төрө билдәле, улар 10 ырыуға бүленә<ref>{{книга|заглавие=Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference. 3rd ed. Vol. 1]|ссылка=https://books.google.ru/books?id=JgAMbNSt8ikC&pg=PR28&lpg=PR28&hl=ru#v=onepage&q&f=false|ответственный=Ed. by D. E. Wilson, D. M. Reeder|место=Baltimore|издательство=Johns Hopkins University Press|год=2005|allpages=xxxv + 743|isbn=0-8018-8221-4}} — P. xxviii—xxix.</ref>. Ғәҙәттә, терпеләр составы 2 ярым ғаилә: терпеләр, йәки ысын терпеләргә (''Erinaceinae''), һәм гимнуралар, йәки ҡомаҡ терпеләргә (''Galericinae'') бүленә{{sfn|Зайцев, Войта, Шефтель|2014|с=45—46}}.

Күпселек илдәрҙә йәшәй, бөжәктәр менән туҡлана торған һәм шул яғы менән ауыл хужалығы өсөн файҙалы булған имсәкле кейек<ref>Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т. Г. Баишев, 1952)</ref>; һырты энә менән ҡапланған бәләкәй йәнлек<ref>Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)</ref>.

== Ҡылыҡһырлама ==
[[Башҡортостан]]да ике төрө бар: ябай терпе һәм ҡолаҡлы терпе.

Ябай терпенең оҙонлоғо 23,7 — 27,2 см тирәһендә була, ауырлығы 240—250 грамға етә. Ул [[урман]] ситтәрендә, [[аҡлан]]дарҙа, ҡырҡындыларҙа йәшәй. Һаҙлы урындарҙы, ҡуйы урмандарҙы яратмай.

== Йәшәү рәүеше ==
Терпеләр урман, дала, сүлдәрҙә йәшәй. Тауҙарға 2500—2800 метр бейеклеккә тиклем күтәреләләр. Терпе эңерҙә, төндә һунарға сыға, көндө ояһында үткәрә (ҡайһы бер төрҙәре тәүлектең яҡты осоронда ла әүҙемлек һаҡлай){{sfn|Зайцев, Войта, Шефтель|2014|с=44—45}}. Ауған ағас тамырҙары аҫтында, эре үлән төбөнә япраҡтарҙан, ҡыу үләндәрҙән, ваҡ ботаҡтарҙан оя яһай. Ер һарҡып, һалҡындар бөткәнсе шул ояһында йоҡлай.
[[Рәсем:Erinaceus Europaeus - fullface.jpg|thumb|Терпе йоҡлаған осорҙа]]
 
Ҡолаҡлы терпе йыш ҡына [[ирлән]], [[йомран]], [[һыуһар]] өңөн файҙалана.

== Үрсеүе ==
Май—июнь айҙарында 2—6 бала килтерә, 3—4 сәғәттән балаларының энәләре ҡалҡа башлай. 5—6 көндән энәләре күренерлек була. Егерме көндән күҙҙәре асыла, энәләре ҡоңғорт төҫкә инә һәм ҡата. Терпе балаларын имеҙеп үҫтерә.

== Туҡланыуы ==
Терпе аҙыҡҡа талымһыҙ, нимә тура килә, шуны ашай: умыртҡаһыҙҙар, [[Ер-һыу хайуандары|амфибиялар]], [[һөйрәлеүселәр]] (терпеләр йылан ағыуына ҡаршы тороусанлығы менән билдәле), емтек, ҡош йомортҡалары{{sfn|Зайцев, Войта, Шефтель|2014|с=45}}.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Ёж, млекопитающее отряда насекомоядных}}
* {{книга|автор=[[Дзержинский, Феликс Янович|Дзержинский Ф. Я.]], Васильев Б. Д., [[Малахов, Владимир Васильевич|Малахов В. В.]] |заглавие=Зоология позвоночных. 2-е изд|место=М.|издательство=Издат. центр «Академия»|год=2014|страниц=464|isbn=978-5-4468-0459-7|ref=Дзержинский, Васильев, Малахов}}
* {{книга|автор=Зайцев М. В., Войта Л. Л., Шефтель Б. И. |заглавие=Млекопитающие фауны России и сопредельных территорий. Насекомоядные|место=СПб.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=2014|страниц=391|серия=Определители по фауне России, издаваемые Зоологическим институтом Ран. Вып. 178|isbn=978-5-02-038380-7|ref=Зайцев, Войта, Шефтель}}
* {{книга|автор=[[Кэрролл, Роберт Лин|Кэрролл Р.]] |заглавие=Палеонтология и эволюция позвоночных: В 3-х тт. Т. 3|место=М.|издательство=[[Мир (издательство)|Мир]]|год=1993|страниц=312|isbn=5-03-001819-0|ref=Кэрролл, т. 3}}
* {{книга|заглавие=Млекопитающие России: систематико-географический справочник|ответственный=Под ред. И. Я. Павлинова и А. А. Лисовского|место=М.|издательство=Т-во научн. изданий КМК|год=2012|страниц=604|серия=Сб. трудов Зоологического музея МГУ, т. 52|isbn=978-87317-844-5|ref=Млекопитающие России}}
* {{h|Lopatin|2006}} {{книга|автор=Lopatin A. V. |часть=Early Paleogene insectivore mammals of Asia and establishment of the major groups of Insectivora|ссылка часть=https://www.researchgate.net/publication/226404792_Early_Paleogene_insectivore_mammals_of_Asia_and_establishment_of_the_major_groups_of_Insectivora|заглавие=''[[Paleontological Journal]]'', 2006, '''40''' (Suppl. 3)}} — P. S205—S405. — {{DOI|10.1134/S0031030106090012}}.
* {{книга|автор=[[Маккенна, Малколм|McKenna M. C.]], Bell S. K. |заглавие=Classification of Mammals Above the Species Level|ссылка=https://books.google.ru/books?id=zS7FZkzIw-cC&pg=PA272&lpg=PA272&source=bl&hl=ru&sa=X#v=onepage&q&f=false|место=New York|издательство=[[Columbia University Press]]|год=1997|allpages=631|isbn=0-231-11012-X|ref=McKenna, Bell}}
* {{h|Simpson|1945}} {{статья|автор=[[Симпсон, Джордж Гейлорд|Simpson G. G.]]&nbsp;|заглавие=The Principles of Classification and a Classification of Mammals|ссылка=http://digitallibrary.amnh.org/dspace/handle/2246/1104 |издание=Bull. of the American Museum of Natural History|год=1945|volume=85|pages=1—350}}
* {{Книга:Wozencraft, W. C.: Mammal Species of the World}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/13181-terpe|Терпе|автор=Валуев В. А.}}
* [http://zooclub.ru/wild/nasek/l1/index.shtml Болезни ежей ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308163006/http://zooclub.ru/wild/nasek/l1/index.shtml |date=2012-03-08 }}

[[Категория:Терпеләр| ]]
[[Категория:Һөтимәрҙәр]]
Терпеләр () — афроевразия имеҙеүселәре ғаиләһе. Бөжәк ашаусылар отрядына керә. Барлығы 24 төрө билдәле, улар 10 ырыуға бүленә — P. xxviii—xxix.. Ғәҙәттә, терпеләр составы 2 ярым ғаилә: терпеләр, йәки ысын терпеләргә (Erinaceinae), һәм гимнуралар, йәки ҡомаҡ терпеләргә (Galericinae) бүленә.

Күпселек илдәрҙә йәшәй, бөжәктәр менән туҡлана торған һәм шул яғы менән ауыл хужалығы өсөн файҙалы булған имсәкле кейекТерминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т. Г. Баишев, 1952); һырты энә менән ҡапланған бәләкәй йәнлекТолковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005).

 Ҡылыҡһырлама 
Башҡортостанда ике төрө бар: ябай терпе һәм ҡолаҡлы терпе.

Ябай терпенең оҙонлоғо 23,7 — 27,2 см тирәһендә була, ауырлығы 240—250 грамға етә. Ул урман ситтәрендә, аҡландарҙа, ҡырҡындыларҙа йәшәй. Һаҙлы урындарҙы, ҡуйы урмандарҙы яратмай.

 Йәшәү рәүеше 
Терпеләр урман, дала, сүлдәрҙә йәшәй. Тауҙарға 2500—2800 метр бейеклеккә тиклем күтәреләләр. Терпе эңерҙә, төндә һунарға сыға, көндө ояһында үткәрә (ҡайһы бер төрҙәре тәүлектең яҡты осоронда ла әүҙемлек һаҡлай). Ауған ағас тамырҙары аҫтында, эре үлән төбөнә япраҡтарҙан, ҡыу үләндәрҙән, ваҡ ботаҡтарҙан оя яһай. Ер һарҡып, һалҡындар бөткәнсе шул ояһында йоҡлай.
thumb|Терпе йоҡлаған осорҙа
 
Ҡолаҡлы терпе йыш ҡына ирлән, йомран, һыуһар өңөн файҙалана.

 Үрсеүе 
Май—июнь айҙарында 2—6 бала килтерә, 3—4 сәғәттән балаларының энәләре ҡалҡа башлай. 5—6 көндән энәләре күренерлек була. Егерме көндән күҙҙәре асыла, энәләре ҡоңғорт төҫкә инә һәм ҡата. Терпе балаларын имеҙеп үҫтерә.

 Туҡланыуы 
Терпе аҙыҡҡа талымһыҙ, нимә тура килә, шуны ашай: умыртҡаһыҙҙар, амфибиялар, һөйрәлеүселәр (терпеләр йылан ағыуына ҡаршы тороусанлығы менән билдәле), емтек, ҡош йомортҡалары.

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 
 
 
 
 
   — P. S205—S405. — .
 
  
 

 Һылтанмалар 
 
 Болезни ежей  

 
Категория:Һөтимәрҙәр