Үтәгән (Ҡырмыҫҡалы районы)
{{ТП-Рәсәй|Үтәгән
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Үтәгән
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 54 | lat_min = 19 | lat_sec = 12
  |lon_deg = 56 | lon_min = 27 | lon_sec = 28
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Ҡырмыҫҡалы районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 438
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453013
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           =34765 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80235845009
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}
{{бм|Үтәгән}}

'''Үтәгән''' ({{lang-ru|Утяганово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ҡырмыҫҡалы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 438 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.
Почта индексы — 453013, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80235845009.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||438||219||219||50,0||50,0
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
[[Файл:Үтәгән (Ҡырмыҫҡалы районы).jpg|мини|слева]]
Ауыл [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғаһының уң ярында урынлашҡан.
* Район үҙәгенә тиклем ([[Ҡырмыҫҡалы (ауыл)|Ҡырмыҫҡалы]]): 20 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Яңы Ҡыйышҡы]]): 2 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Таҙлар станцияһы]]): 6 км

== Ауыл тарихы ==
Үтәгән Ағиҙел йылғаһының уң ярында урынлашҡан. XVIII быуат аҙағында Үтәгәй исемле ике ауылы булған, әммә халыҡ һаны бергә иҫәпкә алынған. 1795 йылда 40 йорт хужалығында 116 ир-ат һәм 132 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. Артабан бер генә ауыл күрһәтелгән. X ревизия мәғлүмәттәре буйынса, 61 йорт, 202 ир-ат (шул иҫәптән 6 припущенник) һәм 215 ҡатын-ҡыҙ теркәлгән. 1920 йылда 680 кеше (313 ир-ат һәм 367 ҡатын-ҡыҙ) һәм 136 йорт хужалығы була. ([https://ufagen.ru/places/karmaskalinskiy/utyaganovo_karmaskalinskiy.html ''...дауамы Уфаген сайтында'')]

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы]] (10.01.1937—30.04.2010), [[башҡорт]] яҙыусыһы һәм әҙәбиәт белгесе, филология фәндәре докторы. [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты.
* [[Хөсәйенов Әхәт Рәхмәтулла улы]] (5.08.1946), башҡорт [[СССР|совет]] һәм Рәсәй театр актёры, яҙыусы, юмористик хикәйәләр авторы. 1982 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1990).
* [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы]] (10.04.1928), әҙәбиәт белгесе, яҙыусы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (1991), филология фәндәре докторы (1971), профессор (1972). [[Башҡортостан]]дың халыҡ яҙыусыһы (2008), Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1980). [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1976) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1992) атҡаҙанған фән эшмәкәре. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1981) һәм [[Почёт ордены|Почёт]] (1999) ордендары кавалеры.

== Башархив мәғлүмәттәре ==
* [https://basharchive.ru/census/reviz/59738/ Материалы ревизских сказок по: Утяганова д., Стерлитамакский уезд, 2 тепт. ком-да; год 1834, фонд И-138, опись 2, дело 529] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127050652/https://basharchive.ru/census/reviz/59738/ |date=2022-01-27 }}
* [https://basharchive.ru/census/reviz/42567/ Материалы ревизских сказок по: Утяганова д., Стерлитамакский уезд, 2 тепт. ком-да; год 1850, фонд И-138, опись 2, дело 656] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127050656/https://basharchive.ru/census/reviz/42567/ |date=2022-01-27 }}
* [https://basharchive.ru/census/reviz/map_common/ Материалы ревизских сказок. 1850] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211208055952/https://basharchive.ru/census/reviz/map_common/ |date=2021-12-08 }}
* [https://basharchive.ru/census/1917/13520/ Материалы поземельной переписи 1917 года по: с. Утяганово, Стерлитамакский уезд, Дуван-Табынская волость; фонд Р-473, опись 1, дело 3899] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127050706/https://basharchive.ru/census/1917/13520/ |date=2022-01-27 }}
== Башҡа ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр ==
[[Башҡорт халыҡ ижады (китап серияһы)|«Башҡорт халыҡ ижады» ]] китап серияһына (II том, 1997 йыл) ингән «Абдрахман Аҡйегет» риүәйәте Үтәгән ауылында яҙып алынған. [[Мөхәммәтсәлим Өмөтбаев]]
яҙып алған бер варианты Ә. Усмановтың «1812 йылғы Ватан һуғышында башҡорт атлылары» тигән йыйынтығында (Өфө, 1944, 34—35-се б.) баҫылып сыҡҡан. Ошо уҡ риүәйәтте 1947 йылда  [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Ғайса Сөләймәнов]] ошо ауылда йәшәүсе Исмәғил Байымовтан  яҙып алған. Тағы ла 1897 йылғы Ғ. Ғиззәтуллиндан «Ике үрҙәктең (өйрәктең) утрау яһағаны», «Үгеҙ мөгөҙөндәге ер» риүәйәттәре ошо ауылда яҙып алынған.<ref>Башҡорт халыҡ ижады: Риүәйәттәр, легендалар. Икенсе
том. — Өфө: «Китап», 1997. — 440 бит. ISBN 5-295-01572 (т. 2) ISBN 5-295-01393-6</ref>

== Һылтанмалар ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} 
* Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с.  ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}}
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Ҡырмыҫҡалы районы ауылдары}}

[[Категория:Ҡырмыҫҡалы районы ауылдары]]
Үтәгән () — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 438 кеше.
Почта индексы — 453013, ОКАТО коды — 80235845009.

 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар) 1920 йыл 26 август 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар 1959 йыл 15 ғинуар 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар 2002 йыл 9 октябрь 2010 йыл 14 октябрь43821921950,050,0

 Географик урыны 
мини|слева
Ауыл Ағиҙел йылғаһының уң ярында урынлашҡан.
 Район үҙәгенә тиклем (Ҡырмыҫҡалы): 20 км
 Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Яңы Ҡыйышҡы): 2 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Таҙлар станцияһы): 6 км

 Ауыл тарихы 
Үтәгән Ағиҙел йылғаһының уң ярында урынлашҡан. XVIII быуат аҙағында Үтәгәй исемле ике ауылы булған, әммә халыҡ һаны бергә иҫәпкә алынған. 1795 йылда 40 йорт хужалығында 116 ир-ат һәм 132 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. Артабан бер генә ауыл күрһәтелгән. X ревизия мәғлүмәттәре буйынса, 61 йорт, 202 ир-ат (шул иҫәптән 6 припущенник) һәм 215 ҡатын-ҡыҙ теркәлгән. 1920 йылда 680 кеше (313 ир-ат һәм 367 ҡатын-ҡыҙ) һәм 136 йорт хужалығы була. (...дауамы Уфаген сайтында)

 Билдәле шәхестәре 
 Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы (10.01.1937—30.04.2010), башҡорт яҙыусыһы һәм әҙәбиәт белгесе, филология фәндәре докторы. Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты.
 Хөсәйенов Әхәт Рәхмәтулла улы (5.08.1946), башҡорт совет һәм Рәсәй театр актёры, яҙыусы, юмористик хикәйәләр авторы. 1982 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1990).
 Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы (10.04.1928), әҙәбиәт белгесе, яҙыусы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1991), филология фәндәре докторы (1971), профессор (1972). Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2008), Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1980). Башҡорт АССР-ының (1976) һәм Рәсәй Федерацияһының (1992) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Халыҡтар Дуҫлығы (1981) һәм Почёт (1999) ордендары кавалеры.

 Башархив мәғлүмәттәре 
 Материалы ревизских сказок по: Утяганова д., Стерлитамакский уезд, 2 тепт. ком-да; год 1834, фонд И-138, опись 2, дело 529 
 Материалы ревизских сказок по: Утяганова д., Стерлитамакский уезд, 2 тепт. ком-да; год 1850, фонд И-138, опись 2, дело 656 
 Материалы ревизских сказок. 1850 
 Материалы поземельной переписи 1917 года по: с. Утяганово, Стерлитамакский уезд, Дуван-Табынская волость; фонд Р-473, опись 1, дело 3899 
 Башҡа ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр 
«Башҡорт халыҡ ижады»  китап серияһына (II том, 1997 йыл) ингән «Абдрахман Аҡйегет» риүәйәте Үтәгән ауылында яҙып алынған. Мөхәммәтсәлим Өмөтбаев
яҙып алған бер варианты Ә. Усмановтың «1812 йылғы Ватан һуғышында башҡорт атлылары» тигән йыйынтығында (Өфө, 1944, 34—35-се б.) баҫылып сыҡҡан. Ошо уҡ риүәйәтте 1947 йылда  Ғайса Сөләймәнов ошо ауылда йәшәүсе Исмәғил Байымовтан  яҙып алған. Тағы ла 1897 йылғы Ғ. Ғиззәтуллиндан «Ике үрҙәктең (өйрәктең) утрау яһағаны», «Үгеҙ мөгөҙөндәге ер» риүәйәттәре ошо ауылда яҙып алынған.Башҡорт халыҡ ижады: Риүәйәттәр, легендалар. Икенсе
том. — Өфө: «Китап», 1997. — 440 бит. ISBN 5-295-01572 (т. 2) ISBN 5-295-01393-6

 Һылтанмалар 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
 Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с.  ISBN 978–5–295–04683–4
 Иҫкәрмәләр 

Категория:Ҡырмыҫҡалы районы ауылдары