Мәскәү
{{Башҡа мәғәнәләре| Мәскәү (мәғәнәләр)}}
{{НП
 |статус                   = федераль әһәмиәтәге ҡала
 |русское название         = Мәскәү
 |оригинальное название         = Москва
|герб =Coat of Arms of Moscow.svg
 |флаг = Flag of Moscow.svg
 |изображение= Московский международный деловой центр «Москва-Сити» 14.07.2014.jpg
|описание флага           = Флагы
 |ширина герба             = 100
 |ширина флага             = 150
 ||lat_deg = 55|lat_min = 45|lat_sec = 21
  |lon_deg = 37|lon_min = 37|lon_sec = 04
 |CoordAddon = type:city(12000000)_region:RU
 |CoordScale              = 
 |вид региона              =
 |регион                   = 
 |регион в таблице         = 
 |размер карты региона     = 
 |район                    = 
 |район в таблице          = 
 |размер карты района      = 
 |Векторная карта          = 
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = Сергей Собянин<ref>{{cite web|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=401451|title=Московские депутаты утвердили Собянина на посту мэра|work=Вести.ру|date=2010-10-21|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Derj7Byi|archivedate=2013-01-14}}</ref>
 |дата основания           = 1147
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            =
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 
 |климат                   = 
 |население                = {{рост}} 12 380 664<ref name="world-gazetteer.com">{{cite web|url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=pnan|title=Крупнейшие города мира по населению|date=2010|publisher=world-gazetteer.com|accessdate=2011-09-12|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/659RyCRM5|archivedate=2012-02-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100123182252/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=pnan |date=2010-01-23 }}</ref>
 |год переписи             = 2017
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[урыҫтар]], [[украиндар]], [[татарҙар]], [[әрмәндәр]], [[әзербайжандар]], йәһүдтәр
 |конфессиональный состав  = 
 |этнохороним              = 
 |часовой пояс             = UTC +4 
 |телефонный код           = 495, 499
 |почтовый индекс          = 190000
 |почтовые индексы         = 190000-199406
 |автомобильный код        = 77, 97, 99,<br> 177, 197, 199,<br> 777, 797
 |цифровой идентификатор   = 75438
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
 |add1n                    = бүләктәр
 |add1                     = {{Орден Ленина|тип=город}} {{Орден Ленина|тип=город}}
}}
'''Мәскәү''' ({{lang-ru|Москва}}) — [[Рәсәй]]ҙең баш ҡалаһы, федераль әһәмиәттәге ҡала, Үҙәк федераль округының административ үҙәге һәм [[Мәскәү өлкәһе]]нең үҙәге, уның составына инмәгән<ref name="БРЭ-ТОМ-21">{{книга|автор= Попов А.А., Тишков А.А. и др |заглавие= Москва|ссылка= https://bigenc.ru/geography/text/2232312|ответственный=председ. [[Осипов, Юрий Сергеевич|Ю.С. Осипов]] и др., отв. ред. С.Л. Кравец|издание=[[Большая Российская Энциклопедия]] (в 30 т.)|место=М.|издательство=Научное издательство «[[Большая российская энциклопедия (издательство)|Большая российская энциклопедия]]»|год=2013 |том=21. Монголы - Наноматериалы|страницы= 191—233|страниц=766|isbn=978-5-85270-355-2|тираж=60000|language=ru}}</ref>. Халыҡ иҫәбе буйынса Рәсәйҙең иң ҙур ҡалаһы һәм уның субъекты, унда 12 655 050 кеше йәшәй<ref name="Крупнейшие города мира по населению">{{cite web|url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=pnan|deadlink=yes|title=Крупнейшие города мира по населению|date=2010|publisher=world-gazetteer.com|accessdate=2011-09-12|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/659RyCRM5|archivedate=2012-02-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100123182252/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=pnan |date=2010-01-23 }}</ref> (2021), Тулыһынса Европала урынлашҡан ҡалалар араһында халыҡ иң күп йәшәгән ҡалаларҙың береһе, халыҡ иҫәбе буйынса донъяның тәүге ун ҡалаһы иҫәбенә инә<ref name="Крупнейшие города мира по населению"/>, донъялағы иң ҙур [[рус теле|рус телле]] ҡала. Мәскәү — ҡала агломерацияһы үҙәге.

Мәскәү, [[Рус батшалығы]], [[Рәсәй империяһы]]ның (1728—1730 йылдарҙа), Совет Рәсәйенең һәм [[СССР]]-ҙың тарихи баш ҡалаһы. Герой-ҡала. Мәскәүҙә Рәсәй Федерацияһының федераль дәүләт власы органдары (Конституция судынан тыш), сит ил дәүләттәре илселеге, Рәсәйҙең иң ҙур коммерция ойошмалары һәм йәмәғәт берләшмәләренең штаб-фатирҙары урынлашҡан.
Халҡы — 12 325 387 кеше (2016)<ref name="world-gazetteer.com">{{cite web|url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=pnan|title=Крупнейшие города мира по населению|date=2010|publisher=world-gazetteer.com|accessdate=2011-09-12|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/659RyCRM5|archivedate=2012-02-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100123182252/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=pnan |date=2010-01-23 }}</ref>. Мәскәүҙә [[1989 йыл]]да — 5417, [[2002 йыл]]да — 5941 [[Башҡорттар|башҡорт]] йәшәгәне теркәлгән<ref>{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/1833-bash-ort-diasporalary|Башҡорт диаспоралары|автор=Йосопов Р. М.}}</ref>.
Рәсәй көнбайышында, Мәскәү йылғаһында [[Көнсығыш Европа тигеҙлеге]] үҙәгендә, [[Ока]] һәм [[Волга]] йылғаларында урынлашҡан. Федерация субъекты булараҡ, Мәскәү Мәскәү һәм Калуга өлкәләре менән сиктәш.

Мәскәү — Рәсәйҙең популяр туристик үҙәге. Кремль, Ҡыҙыл майҙан, Новодевичий монастырь һәм Сиркәү Коломендағы күренештәр [[ЮНЕСКО]]-ның Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә инә<ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/ru/|title=Russian Federation|author=UNESCO World Heritage Centre|publisher=UNESCO World Heritage Centre|lang=en|accessdate=2019-11-14}}</ref>. Ул бик мөһим транспорт үҙәге: Ҡала 6 аэропортты, 9 тимер юл вокзалын, 3 йылға портын, Атлантик һәм Төньяҡ Боҙло океан бассейндарын хеҙмәтләндерә. 1935 йылдан Мәскәүҙә метрополитен эшләй. Мәскәү — илдең спорт үҙәге. 1980 йылда Мәскәүҙә XXII йәйге Олимпия уйындары үтә, ә 2018 йылда ҡала футбол буйынса донъя чемпионаты хужаларының береһе була.

Эре мәсеттәр тип [[Мәскәү йәмиғ мәсете]] һәм [[Мәскәү тарихи мәсете]] һанала.

== Этимология ==
Ҡаланың исеме йылға атамаһынан алынған. Гидроним этимологияһы Мәскәү аныҡ билдәләнмәгән<ref>«Издавна признаётся также, что город назван по реке. Об этом впервые сообщает литературный памятник конца XVI — начала XVII в. „Повесть о зачале Москвы“, где сказано, что вёл. Кн. Юрий Владимирович повелел „соделать мал деревян град и прозва его званием ''Москва-град'' по имени реки, текущия под ним“. В настоящее время мнение о первичности названия реки является общепризнанным» ({{книга|автор=Поспелов Е. М.|заглавие=Топонимический словарь Московской области|место=М.|издательство=Профиздат|год=320|страниц=320|страницы=173|isbn=5–255–01342–0}}).</ref>. Һуңғы ваҡытта белгестәр араһында йылғаның атамаһы киң таралған<ref>«Название ''Москва'' древнее, его происхождение спорно»; «вопрос о названии ''Москва'' пока остаётся нерешённым» ({{книга|автор=Агеева Р.А., Александров Ю.Н., Бондарчук Г.П. и др.|заглавие=Улицы Москвы. Старые и новые названия. Топонимический словарь-справочник|ответственный=Отв. редактор Е.М.Поспелов|ссылка=http://antic-r.narod.ru/bibl4.htm|место=М.|издательство=Изд. центр «Наука, техника, образование»|год=2003|страниц=336|страницы=184—185|isbn=5–9900013–1–2}}).</ref>, славян [12] тураһында гипотеза алған. Славян һәм Балтика версияларында «шыйыҡ, бата тоған, сей» тигән һүҙҙең мәғәнәһе бар<ref>''[[Топоров, Владимир Николаевич|Топоров В. Н.]]'' «Baltica» Подмосковья // Балто-славянский сборник. — М.: Наука, 1972. — с. 217—280</ref>.
[[Фин-уғыр телдәре|Фин-уғыр]] версияһында төрлө телдәрҙән һүҙҙәр бар: коми телендә Моска — «һыйыр», мерянъяларҙан — «айыу» («Медведь»), балтиялы-фин телендә муста — «ҡара, ҡараңғы». Әлеге ваҡытта был версияның яҡлылар бик аҙ<ref name="Горбаневский">В. Горбаневский. [http://moscow.gramota.ru/znan01.shtml Какие существуют гипотезы о происхождении слова «Москва»?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814084807/http://moscow.gramota.ru/znan01.shtml |date=2011-08-14 }}.</ref>. Лингвист М. Фасмер фин-уғыр этимологияһының уңышһыҙ тип таный<ref name="Фасмер">{{Фасмер|Москва|том=2|страницы=660}}</ref> происхождении названия реки. В славянской и балтийской версиях исконным значением слова было «жидкий, топкий, сырой, слякотный»<ref>«Таким образом, речь идёт об определённой балто-славянской параллели, суть которой заключается в том, что формально близкие комплексы *mask-, *mazg-, *mast-, *mak- и т. п. обладают кругом так или иначе связанных друг с другом приблизительно одинаковых (для балтийского и для славянского) значений» (Топоров, с. 230; цит. по кн.:{{книга|автор=Смолицкая Г. П., [[Горбаневский, Михаил Викторович|Горбаневский М. В.]]|заглавие=Топонимия Москвы (Серия «Литературоведение и языкознание»)|ответственный=Отв. редактор [[Иванов, Вячеслав Всеволодович|В. В. Иванов]]|ссылка=http://antic-r.narod.ru/bibl4.htm|место=М.|издательство=Наука|год=1982|страниц=176|страницы=81—89}}).</ref>, В. Неробилдә уларҙы ныҡлы нигеҙләнмәгән тип һанай<ref>{{книга | заглавие = Древняя история. Меря, весь, мурома: Русская историческая география |автор = Кузнецов С. К. |место = {{М.}} |год = 2013 |страницы = 116}}</ref>, из прибалтийско-финского ''муста'' — «чёрный, тёмный». В данный момент у данной версий очень мало сторонников<ref name="Горбаневский"/>. Килешмәү түбәндәге факттар менән аңлатыла:
* «Московъ» яҡлылар сығанаҡтарында теркәлгән ойконимдың боронғо формаһы иҫәпкә алынмай;
* «Мәскәү» гидронимын коми теле менән бәйләү урынһыҙ: Коми бер ҡасан да был йылғаның ағымына яҡын булған территорияла йәшәмәгән<ref name="Горбаневский"/>;
* Мари телендәге «моска» һүҙе XIV—XV быуаттарҙағы «мечка» (инә айыу) тигән рус һүҙенән килеп сыҡҡан;
* Балтик-фин биреүсе этимологияның эҙмә-эҙлелеге һәр береһенең бер-береһенән алыҫлашҡан төрлө телдәрҙән аңлатыла: «Муста» — фин теленән, «ва» коми теленән<ref name="Горбаневский"/>.

== Мәскәү географияһы ==

=== Географик урыны ===
Мәскәү [[Көнсығыш Европа тигеҙлеге]] үҙәгендә, [[Ока]] һәм [[Волга]] йылғалары араһында, Смоленск-Мәскәү ҡалҡыулығында (көнбайыштан), Мәскәү — Ока тигеҙлеге(көнсығышта) һәм Мещёрск уйһыулығы көнсығышында (көньяҡ-көнсығышта) урынлашҡан. Ҡала Көнсығыш-Европа платформаһы составына ингән Рус плитаһында урынлашҡан. Төньяҡ һәм төньяҡ-көнсығышҡа Мәскәүҙән — Көнсығыш Европа платформаһының үҙәк өлөшөндәге иң ҙур депрессия. 2014 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ҡала биләмәһе 2561,5 км² майҙанды биләгән [2], был майҙандың яҡынса өстән бер өлөшө (878,7 км²) ҡулса автомагистрале эсендә урынлашҡан<ref>{{cite web|url=https://meduza.io/news/2017/07/12/ot-antarktidy-otkololsya-aysberg-massoy-trillion-tonn|title=От Антарктиды откололся айсберг массой триллион тонн|date=2017-07-12|website=meduza.io|publisher=[[Meduza]]|accessdate=2017-10-17}}</ref>.
{|
|{{ЧасовойПоясОбъекта/MSK|Объект=Москва}} Мәскәү Мәскәү өлкәһе сәғәт зонаһында урынлашҡан. Ҡулланылған ваҡыттың сметаһы сағыштырмаса UTC 3: 00 тәшкил итә<ref>{{cite web|url=http://dateandtime.info/ru/city.php?id=524901|title=Время в Москве, Россия. Сколько сейчас времени в Москве|publisher=dateandtime.info|accessdate=2017-10-18}}</ref>. Ҡулланылған ваҡытҡа һәм географик оҙонлоҡҡа ярашлы Мәскәүҙә көн уртаһы 12: 30 була.
|}

Иң юғары нөктәһе — Теплостанская күтәрелеүендә һәм 255 метр тәшкил итә, иң түбәнге нөктәһе — Бесединский күперҙәре янында, Мәскәү йылғаһы ҡалағаһы ҡаланын ағып сыҡҡан урында (был нөктәнең бейеклеге диңгеҙ кимәленән 114,2 м тәшкил итә).

Ҡала Мәскәү йылғаһының урта ағымында ике ярында ла урынлашҡан. Был йылғанан тыш, ҡала биләмәһендә бер нисә тиҫтә йылға (Мәскәү ҡушылдыҡтары) бар, уларҙың иң ҙуры — Сходня, Химка, Пресня, Неглинная, Яуза һәм Нищенка, шулай уҡ Сетунь, Котловка һәм Горотон. Мәскәүҙә шулай уҡ һәм башҡа һыу ятҡылыҡтары күп: 150-гә яҡын бәләкәй йылға һәм шишмә бар, уларҙың күбеһе коллекторҙарҙа аға,<ref>{{cite web|url=http://moscow.gramota.ru/dict.shtml|title=Названия рек, ручьёв, озёр, прудов и оврагов Москвы|publisher=moscow.gramota.ru|accessdate=2009-01-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110822122511/http://moscow.gramota.ru/dict.shtml |date=2011-08-22 }}</ref> шулай уҡ 240 самаһы асыҡ һыу ятҡылыҡтары (быуалар һәм күлдәр) бар.<ref>{{БСЭ3|заглавие=Москва (столица СССР)}}</ref>
{{Соседние города
| заголовок = Расстояние от Москвы до крупных городов
| источник =  (по прямой<ref name="yandex_karty">{{cite web|url=http://maps.yandex.ru/|title=Яндекс.Карты|website=Яндекс.Карты|accessdate=2010-02-08}}</ref> / по автодорогам, км<ref name="trans">{{cite web|url=http://www.lardi-trans.com/distance/|deadlink=yes|title=Расчет расстояний между городами|publisher=Транспортная компания «КСВ 911»|accessdate=2010-02-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090621090700/http://www.lardi-trans.com/distance/|archivedate=2009-06-21}}</ref>)
| северо-запад = [[Санкт-Петербург]] ~ 618 / ~ 696<br>[[Великий Новгород]] ~ 486 / ~ 538<br>[[Тверь]] ~ 161 / ~ 177
| север = [[Архангельск]] ~ 998 / ~ 1291<br>[[Вологда]] ~ 403 / ~ 459<br>[[Ярославль]] ~ 234 / ~ 264
| северо-восток = [[Киров (Кировская область)|Киров]] ~ 787 / ~ 943<br>[[Кинешма]] ~ 323 / ~ 401<br>[[Иваново]] ~ 239 / ~ 302
| запад = [[Смоленск]] ~ 375 / ~ 414<br>{{Флаг|Белоруссия}} [[Витебск]] ~ 479 / ~ 543<br>{{Флаг|Белоруссия}} [[Минск]] ~ 687 / ~ 750<br>{{Флаг|Польша}} [[Варшава]] ~ 1156 / ~ 1462
| восток = [[Владимир (город)|Владимир]] ~ 173 / ~ 187<br>[[Нижний Новгород]] ~ 393 / ~ 427<br>[[Казань]] ~ 720 / ~ 830<br>[[Владивосток]] ~ 6974 / ~ 9207
| юго-запад = [[Калуга]] ~ 152 / ~ 173<br>[[Брянск]] ~ 343 / ~ 401<br>{{Флаг|Украина}} [[Киев]] ~ 747 / ~ 898
| юг = [[Тула]] ~ 173 / ~ 183<br>[[Липецк]] ~ 376 / ~ 459<br>[[Воронеж]] ~ 463 / ~ 529<br>{{Флаг|Украина}} [[Харьков]] ~ 642 / ~ 749<br>[[Ростов-на-Дону]] ~ 952 / ~ 1092
| юго-восток = [[Тамбов]] ~ 413 / ~ 463<br>[[Саратов]] ~ 729 / ~ 853<br>[[Волгоград]] ~ 907 / ~ 966<br>[[Астрахань]] ~ 1284 / ~ 1404
}}

== Тарихы ==
{{main|Мәскәү тарихы}}
: ''Шулай уҡ ҡара: [[commons:Category:Historical images of Moscow|Мәскәүҙең тарихи фотографиялары]]''

=== Тәүге тораҡ пункттары ===
{{Төп мәҡәлә|Мәскәүҙең боронғо тарихы}}
Мәскәүҙең йәше теүәл генә билдәле түгел. Мәскәү биләмәләрендә тәүге тораҡ пункттары [[неолит]] дәүерендә, беҙҙең эраға тиклем яҡынса 8 мең йыл элек барлыҡҡа килә<ref>[https://books.google.ru/books?id=i0JTKmzai3AC&pg=PA73&dq=Древнейшие+поселения+на+месте+Москвы&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwi8tYmt3ejNAhXoZpoKHZEaAoYQ6AEILjAB#v=onepage&q=Древнейшие%20поселения%20на%20месте%20Москвы&f=false Древнейшие поселения на месте Москвы]</ref>. [[Царицыно (дворцово-парковый ансамбль)#Царицынский пейзажный парк|Царицын паркында]] урта бронза быуатындағы [[Фатьяновская культура|фатьянов мәҙәниәтенә]] ҡараған тораҡ пункты<ref>[http://www.mpress.ru/actual/?t=38&s=2&aid=105554 Кремль — не самое древнее поселение в Москве. Газета, 12.05.2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161127152255/http://www.mpress.ru/actual/?t=38&s=2&aid=105554 |date=2016-11-27 }}</ref>, шулай уҡ [[Боровицкий холм|Боровицкий убаһы]] тирәләй ҙә бронза дәүере тораҡ пункттары табыла<ref>[https://books.google.ru/books?id=MezJAAAAQBAJ&pg=PT4&dq=Древнейшие+поселения+на+месте+Москвы+относятся+к&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwj2p7693ejNAhWiJ5oKHbo9B4YQ6AEIKjAA#v=onepage&q=Древнейшие%20поселения%20на%20месте%20Москвы%20относятся%20к&f=false Древнейшие поселения на месте Москвы]</ref>. Беҙҙең эраның 1-се мең йыллығы аҙағынан хәҙерге Мәскәү ултырған районға славяндар килеп төпләнә: [[вятичтар]] (Вятка тарафынан килгәндәр) һәм [[кривичтар]]. Тәүге мәлдә вятичтар Мәскәүҙең төп халҡын тәшкил итә. Кремль районында үткәрелгән археологик ҡаҙылма эштәре XI быуатта ул урында соҡор һәм өйөлгән ер менән уртып алынған тораҡ пункты булыуын раҫлай, уны ҡала, тип атарға ла мөмкин<ref name="БСЭ"/>.

[[Ипатьевская летопись|Ипатьевск йылъяҙмаһында]] [[1147 йыл]]дың 4 апрелендә [[Великое княжество Владимирское|Ростов-Суздаль]] кенәзе [[Юрий Владимирович Долгорукий|Юрий Долгорукий]] Москов тип аталған ҡалала Новгород-Северский кенәзе [[Святослав Ольгович]] етәкселегендә үҙенең дуҫтарын һәм союздаштарын ҡабул итә, тигән яҙма һаҡланған<ref name="Ипатьевская летопись">[http://izbornyk.org.ua/ipatlet/ipat15.htm ПСРЛ. Т. 2. Ипатьевская летопись. — СПб., 1908. — Стлб. 339]</ref>. 1156 йылда бында яңы ағас нығытмалар төҙөлә. Дөйөм территория 3—4 тапҡырға арта<ref name="БСЭ"/>. XII быуаттағы Новгород [[Берестяные грамоты|туҙға яҙылған яҙмаһында]] Мәскәү Кучков тип билдәләп үтелә<ref>[http://gramoty.ru/birchbark/document/show/novgorod/723/ Берестяная грамота № 723] (о поездке в Кучков, то есть Москву, и о взыскании долгов)</ref>. Мәскәү биләмәһендә иң боронғо [[кириллица]] яҙмаһы [[14-й корпус Кремля|Кремлдең 14-се корпусы]] аҫтында табылған таш формала була, унда XII быуат аҙағы — XIII тәүге яртыһына ҡараған мәҙәни ҡатлам да табыла<ref>''Коваль В. Ю., Зайцева И. Е., Модин Р. Н.'' «Древнейшие горизонты: материальная культура» // Археология Московского Кремля: Раскопки 2016—2017 гг. / Под ред. Н. А. Макаров и В. Ю. Коваля. М., 2018</ref>.

1237—1238 йылдарҙа, [[Монгольское нашествие на Русь|Русҡа монгол-татар баҫҡынсылары]] килгән осорҙа, Мәскәү талана һәм яндырыла, әммә уны тиҙҙән тергеҙәләр<ref name="БСЭ"/>.

=== Мәскәү — кенәзлектең баш ҡалаһы ===
{{main|Бөйөк Мәскәү кенәзлеге}}
[[Файл:Principality of Moscow.png|80px|слева|Кенәзлектең гербы]]
[[Файл:Facial Chronicle - b.10, p.049 - Tokhtamysh at Moscow.jpg|мини|Туҡтамыштың Мәскәүҙе баҫып алыуы. 1382 йыл]]
XIII быуаттың икенсе яртыһында кенәз [[Даниил Александрович]] ([[Александр Ярославич Невский|Александр Невскийҙың]] кесе улы) хакимлыҡ иткәндә Мәскәү үҙаллы удел кенәзлегенең үҙәгенә әйләнә. Ҡаланың сауҙа юлдары киҫешкән ерҙә урынлашыуы уның үҫешенә һәм күтәрелеүенә булышлыҡ итә<ref name="БСЭ"/>. XIV быуат башында Мәскәү биләмәләре киңәйә, уға [[Коломенское княжество|Коломенский]] һәм [[Можайское княжество|Можайский]] кенәзлектәре ҡушыла.

XIV быуатта Мәскәү яңы дөйөм урыҫ үҙәге булараҡ артабан күтәрелеүен дауам итә. [[Юрий Данилович]]тан башлап Мәскәү кенәздәре Төньяҡ-Көнсығыш Русь һәм Новгород биләмәләрендә юғары тип иҫәпләнелгән [[Список князей Владимирских|Бөйөк Владимир кенәзе]] титулын йөрөтә<ref name="БСЭ"/>. 1325 йылда Митрополиттар резиденцияһы Мәскәүгә күсерелә, ә [[1589 йыл]]да [[Русская православная церковь|Мәскәү патриархияһы]] ойошторола<ref name="БСЭ"/>.

[[Иван I Данилович Калита]] кенәзлек иткәндә Мәскәүҙә киң ҡоласлы төҙөлөш башлана, тәүге таш биналар барлыҡҡа килә (шуға тиклем ҡалалағы бөтә йорттар ҙа ағастан була)<ref name="Воронин">''Воронин Н. Н.'' [http://www.rusarch.ru/voronin5.htm Московский Кремль (1156—1367). // Материалы и исследования по археологии СССР. № 77 (Метательная артиллерия и оборонительные сооружения). — М., 1958. — С. 57—66] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131028004950/http://www.rusarch.ru/voronin5.htm |date=2013-10-28 }}</ref>. XIV быуат — XV быуат башында Мәскәү эре сауҙа һәм һөнәрмәндәр ҡалаһына әйләнә; уның составына Кремль, [[Ҡытай-ҡала]] территориялары, Мәскәү, Яуза йылғалары аръяғындағы слободалар инә<ref name="БСЭ"/>.

=== Рус батшалығы ===

==== Берҙәм урыҫ дәүләтенең баш ҡалаһы ====
XV быуат аҙағында [[Иван III Васильевич]] кенәз булғанда Мәскәү [[Рус дәүләте]]нең баш ҡалаһына әйләнә<ref name="БСЭ"/>. Яңы статусы ҡаланың үҫеүенә һәм илдең иҡтисади һәм мәҙәни үҙәге булараҡ аяҡҡа баҫыуына булышлыҡ итә. Сәнәғәт һәм һөнәрселек үҫешә: ҡорал етештереү, туҡыма туҡыу, тире иләү, көршәк, биҙәнеү әйберҙәрен эшләү, төҙөлөш эштәре киң ҡолас ала. [[Пушечный двор|Пушка]] һәм [[Московский печатный двор|китап баҫыу]] ихаталары хасил була. [[Архитектура Москвы|Мәскәү архитектураһы]] ҙур ҡаҙаныштарға өлгәшә. Мәскәү биләгән майҙан да киңәйә бара — XVI быуат аҙағына [[Белый город|Аҡ ҡала]] һәм [[Земляной город|Ер ҡалаһы]] территориялары уның составына инә. Оборона ҡоролмалары системаһы булдырыла<ref name="БСЭ"/>. XIV—XVIII быуаттарҙа Мәскәүҙә бер нисә тапҡыр эре ихтилалдар һәм янғындар булып ала.

[[1565 йыл]]да батша [[Иван Грозный]] [[Рус батшалығы]]н [[опричнина]]ға һәм [[земщина]]ға бүлгәндән һуң ҡала Заемщина үҙәгенә әйләнә<ref name="Викитека ЭСБЕ Земщина">{{ВТ-ЭСБЕ+|Земщина|[[Сторожев, Василий Николаевич|Сторожев В. Н.]]}}</ref><ref name="БРЭ-ТОМ-10">{{книга|автор= Корзинин А.Л. |заглавие= Земщина |ссылка=https://bigenc.ru/domestic_history/text/2877947 |ответственный=председ. [[Осипов, Юрий Сергеевич|Ю.С. Осипов]] и др., отв. ред. С.Л. Кравец |издание=[[Большая Российская Энциклопедия]] (в 30 т.) |место=Москва |издательство=Научное издательство «[[Большая российская энциклопедия (издательство)|Большая российская энциклопедия]]» |год=2008 |том=10. Железное дерево - Излучение |страницы= 457 |страниц=766 |isbn=978-5-85270-341-5 |тираж=65000 |language=ru}}</ref>

==== Ғауғалы дәүер ====
[[1605 йыл]]да Мәскәүгә [[Самозванцы Смутного времени|ялған батша]] [[Лжедмитрий I|Лжедмитрий Беренсенең]] ғәсҡәрҙәре килеп инә. Ялған батшаның власы ҡалала 1606 йылда юҡҡа сыға, халыҡ ихтилалы барышында ул Мәскәүҙә йәшәүселәр тарафынан үлтерелә. 1608 йылдан 1610 йылға тиклем яңы һайланған батша [[Василий IV Шуйский|Василий Шуйский]] идара иткәндә Мәскәүҙе лагеры менән [[Тушино]]ла урынлашҡан икенсе ялған [[Лжедмитрий II|Лжедмитрия Икенсе]] ҡамауҙа тота. Был осорҙа Мәскәү дәүләттең ҡалдған өлөштәренән айырылып тора. 1610 йылдың мартында [[Скопин-Шуйский, Михаил Васильевич|Михаил Скопин-Шуйский]], ғәскәре ялланған шведтар менән бергә [[Великий Новгород|Новгород]] яғынан килеп, Мәскәүҙең ҡамауын өҙә.

[[1610 йыл]]да [[Битва при Клушине|Клушино һуғышында]] Василий Шуйский ғәскәре еңелгәндән һуң [[Жолкевский, Станислав|Станислав Жолкевскийҙың]] полян ғәскәҙәре Мәскәүгә килеп тула. [[1611 йыл]]да [[Ляпунов, Прокопий Петрович|Прокопий Ляпунов]], [[Заруцкий, Иван Мартынович|Иван Заруцкий]] һәм кенәз [[Трубецкой, Дмитрий Тимофеевич|Дмитрий Трубецкой]] етәкселегендәге [[Первое народное ополчение|Беренсе земский ополчениеһы]] ҡаланан поляктарҙы ҡыуып сығара алмай. [[1612 йыл]]да [[Земской староста|земскиий старостаһы]] [[Кузьма Минин]] һәм кенәз [[Пожарский, Дмитрий Михайлович|Дмитрий Пожарский]] етәкселегендәге [[Второе народное ополчение|Икенсе земский ополчениеһы]] ғәскәре [[4 ноябрҙә]] [[Нижний Новгород|Түбәнге Новгородтан]] сыға һәм [[Московская битва (1612)|Девичье яланындағы һуғышта]] поляк ғәскәрҙәрен еңә. [[1612 йыл]]дың аҙағында [[Московский Кремль|Кремлдә]] поляк гарнизондарын капитулировать итергә мәжбүр итеп, уларҙы Мәскәүҙән ҡыуып сығара.

==== Романовтар династияһы хакимлығының тәүге йөҙ йылы ====
[[1613 йыл]]да Мәскәүҙә батша тәхетенә [[Михаил Фёдорович]] ултыртыла, бына шунан башлана ла инде [[Романовы|Романовтар династияһының]] 300 йылдан ашыу хакимлыҡ итеүе .

XVII быуатта [[Ер ҡалаһы]] Мәскәү биләмәһенә инә, [[Мәскәү Кремле]] өҫтәп төҙөлә һәм хәҙерге күренешен ала. [[Ямская слобода|Яма]], [[Мещанская слобода|Мещан]] һәм [[Немец слобода]]лары хасил була. [[Коломенский]]ҙағы батша резиденцияһы ҙур әһәмиәткә эйә була.

1654 йылда Аптекар приказында (йортонда) «дауалау эшенә өйрәнсектәрҙе» уҡытыу ойошторола<ref>{{Cite web |url=http://rmbic.ru/upload/file/calend_znamen_dat_2019.pdf |title=Знаменательные и юбилейные даты истории медицины и здравоохранения 2019 года |accessdate=2019-06-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190602050018/http://rmbic.ru/upload/file/calend_znamen_dat_2019.pdf |archivedate=2019-06-02 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190602050018/http://rmbic.ru/upload/file/calend_znamen_dat_2019.pdf |date=2019-06-02 }}</ref>.

XVII быуаттың уртаһы һәм икенсе яртыһында Мәскәүҙә бер нисә социаль һәм сәйәси болалар була: [[Соляной бунт|тоҙ]], [[Медный бунт|баҡыр]], [[Стрелецкий бунт (1682)|1682 йылда]] һәм [[Стрелецкий бунт (1698)|1698 йылда стрелецтар болалары]].
{{Фотогалерея|mode=packed|
Moscow 1556.jpg{{!}}Гравированный план из книги [[Герберштейн, Сигизмунд фон|Сигизмунда Герберштейна]] «[[Записки о Московии]]». Герберштейн бывал в Москве в [[1517]] и [[1526]], план датируется [[1556 год]]ом
Golod.jpg{{!}}[[Великий голод (1601—1603)|Великий голод]]. 1601 год
Veretrin.jpg{{!}}[[Троицкая осада]]. 1608 год
Lissner.jpg{{!}}Изгнание поляков из [[Московский Кремль|Кремля]]. 1612 год
Willem Janszoon Blaeu. Tabula Russiae ex autographo, quod delineandum curavit Foedor filius Tzaris Borois desumta. MDCXIIII.E.jpg{{!}}Голландская карта Москвы. Середина 17 века
Surikov streltsi.jpg{{!}}[[Стрелецкий бунт (1698)|Стрелецкий бунт]]. 1698 год
}}

=== Рәсәй империяһы ===

==== Баш ҡала статусын юғалтҡандан һуң ====
[[Файл:Moscow clad in snow - Moscou sur la neige - Москва в снежном убранстве - Москва в снегу (1908), noaudio.ogv|thumb|thumbtime=432|Москва в [[1908 год]]у (фильм «[[Москва в снежном убранстве]]»)]][[Файл:Coat of Arms of Moscow (Russian Empire)-2.png|100px|слева|Герб Москвы 1883 года]]
[[1712 йыл]]да Рәсәйҙең баш ҡалаһы [[Санкт-Петербург]]ҡа күсерелә. 1732 йылда [[Анна Иоанновна]] тарафынан Мәскәүҙән Санкт-Петербургҡа күсерелгән Император һарайы 1728 йылда [[Пётр II]] хакимлыҡ иткәндә ҡайтанан Мәскәүгә күсерелә<ref>{{cite web|url=http://encyc.mir-x.ru/309650.html|deadlink=yes|title=Исторический очерк (Москва)|website=Энциклопедия «Москва»|accessdate=2013-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140331033230/http://encyc.mir-x.ru/309650.html|archivedate=2014-03-31}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140331033230/http://encyc.mir-x.ru/309650.html |date=2014-03-31 }}</ref> Мәскәү «батша техете» урынлашҡан баш ҡала статусын ала һәм [[Император Всероссийский|императорҙарҙы]] тәхеткә ултыртыу урынына әйләнә. Был титул, тәүге тапҡыр урыҫ батшаһы тәхете барлыҡҡа килгән тәүге ҡала булараҡ, Мәскәүҙең тарихи өҫтөнлөгөн билдәләү өсөн ҡулланыла. [[Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона|словаре Ф. А. Брокгауз һәм И. А. Ефрон һүҙлегендә]] Мәскәү «Рәсәйҙең батша техете урынлашҡан ҡалаһы» тип атала<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Москва}}</ref>. С. И. Ожегов һәм Н. Ю. Шведованың аңлатмалы һүҙлеге «батша тәхете урынлашҡан» һүҙбәйләнешенә өлкән баш ҡала тигән аңлатма бирә. Был термин хәҙерге ваҡытта йәмәғәт тормошоноң бөтә өлкәләрендә лә Мәскәүҙең рәсми булмаған атамаһы һәм синонимы булараҡ киң ҡулланыла.

[[1755 йыл]]да [[Ломоносов, Михаил Васильевич|Михаил Ломоносов]] һәм [[Шувалов, Иван Иванович|Иван Шувалов]] тарафынан [[Елизавета Петровна|ғәли йәнәптәре Елизаветаның]] әмере буйынса [[Московский государственный университет|Мәскәү университетына]] нигеҙ һалына.

[[Отечественная война 1812 года|1812 йылғы Ватан һуғышы]] ваҡытында Мәскәү [[Французская оккупация Москвы|захвачена войсками Наполеон ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алына]] һәм [[Московский пожар (1812)|янғындан]] ҙур зыян күрә.Төрлө иҫәпләүҙәр буйынса , Мәскәү янғыны һөҙөмтәһендә биналарҙың 80 проценты янған<ref>''[[Васькин, Александр Анатольевич|Васькин А. А.]]'' Москва 1812 года глазами русских и французов. М., 2012.</ref>. Ҡтыҙ йылдан ашык ваҡыт эсендә Мәскәү аяҡҡа баҫтырыла, был построен [[Храм Ҡотҡарыусы Христос (Христа Спасителя) ҡорамы]] төҙөлә. XIX быуат аҙағына Мәскәү буйлап [[Московский трамвай|трамвай]] йөрөй башлай.

[[1851 йыл]]да Мәскәү менән Санкт-Петербургты [[Железнодорожный транспорт|тимер юл бәйләнеше]] тоташтыра.

[[1896 йыл]]да [[Николай II|Николай Икенсене]] тәхеткә ултырыу тантанаһына арналған саралар барышында [[Ходынское поле|Ходын Яланында]] [[давка на Ходынском поле|кешеләрҙең ҡыҫылыуы арҡаһында бик күп ҡорбандар була]], ул ваҡиға аҙаҡ «Ходын фажиғәһе» тип атала.

[[1905 йыл]]да в Мәскәүҙә [[Декабрьское восстание в Москве (1905)|революция тулҡыны]] һәм урамда ҡоролған баррикадаларҙа һуғыш була.

{{панорама|Круговая панорама Москвы со Спасской башни Кремля.jpg|3000px|text-align=center|О. Кадоль. Кремлдең [[Спасская башня|Спасс башняһы]] менән Мәскәүҙең түңәрәк панорамаһы. 1819—1823 йылдар}}
{{панорама|Панорама Кремля и Замоскворечья от Тайницкой башни.jpg|3000px|text-align=center|Д. С. Индейцев. [[Тайницкая башня|Тайницкий башняһынан]] Кремль панорамаһы һәм [[Замоскворечье (исторический район)|Мәскәү йылғаһының аръяғы]]. 1848 йыл}}
{{панорама|1867 Moscow panorama megapanorama.jpg|3000px|text-align=center|Вид Москвы в 1867 году. [[c:File:1867 Moscow panorama megapanorama.jpg|Нажмите сюда, чтобы увидеть изображение с примечаниями]].}}

==== 1917 йыл ваҡиғалары һәм Граждандар һуғышы ====
{{main|Граждандар һуғышы йылдарында Мәскәү}}
[[1917 йыл]]дың август уртаһында Мәскәүҙә [[Временное правительство России|Ваҡытлы хөкүмәт]] тарафынан саҡырылған [[Государственное совещание в Москве|Бөтә Рәсәй Дәүләт кәңәшмәһе]] үтә.

[[1917 йыл]]дың [[25 октябр]]ендә [[Штурм Зимнего дворца|Петроградта Ҡышҡы һарайҙы штурмлау]] башланыу менән бер үк ваҡытта [[Октябрьское вооружённое восстание в Москве (1917)|большевиктарҙың Мәскәү ҡораллы восстаниеһы]] башлана, Петроградтағы восстаниенан айырмалы рәүештә Мәскәүҙә ныҡ ҡаршылыҡ күрһәтелә. Восстаниеға ҡаршы сығыусылар, нигеҙҙә, Мәскәү хәрби училищелары [[юнкер]]ҙары, йәмәғәт хәүефһеҙлеге комитетына берләшеп, һөжүм итеүселәргә ҡаршы тороу өсөн Кремлде баҫып ала. Ҡапма-ҡаршылыҡ юнкерҙар һәм [[Красная гвардия|ҡыҙыл гвардеецтар]] араһында ҡан ҡойғос һуғыштар менән тамамлана. 1917 йылдың [[25 октябр]]енән [[2 ноябр]]енә тиклем дауам иткән был һуғыш мәлендә ҡулланылған артиллерия Мәскәүҙең тарихи үҙәгенә һәм Кремлгә ҙур зыян килтерә.

[[1918 йыл]]да большевиктар хөкүмәте Петроградтан Мәскәүгә күсенгәс, Мәскәү илдең баш ҡалаһына әйләнә [[Россия|РСФСР]]<ref>{{cite web|url=http://www.itogi.ru/archive/2001/32/107203.html|title=Переезд Советов|website=Итоги|date=2001-08-14|accessdate=2013-01-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130313163711/http://www.itogi.ru/archive/2001/32/107203.html |date=2013-03-13 }}</ref>.

[[1919 йыл]]дың икенсе яртыһы башында [[Всероссийский национальный центр|Милли үҙәк]] етәкселегендәге [[Штаб Добровольческой армии Московского района|Мәскәүҙең большевиктарға ҡаршы ойошмалары]] [[Советы|совет власын]] ҡолатыу маҡсатында ҡалала ихтилал ойошторорға тырышып ҡарай һәм был маҡсаттарын бойомға ашыра алмай. [[Красный террор|Ҡыҙыл террор]] саралары барышында Мәскәүҙең советтарға ҡаршы йәшерен ойошмаларының күп кенә ағзалары [[Всероссийская чрезвычайная комиссия по борьбе с контрреволюцией и саботажем|ВЧК]] органдары тарафынан атып үлтерелә. 1919 йылдың октябрендә [[Вооружённые силы Юга России|Рәсәйҙең Көньяғының Ҡораллы көстәре (ВСЮР)]] [[Поход на Москву|Мәскәүгә походы]] мәлендә Мәскәүгә тиклем 280 км ҡалғас([[Мценск]]) туҡтап ҡала. Большевиктар легаль булмаған шарттарҙа көрәшергә әҙерләнә һәм Вологдаға күсенә башлай, әммә уларҙың удар төркөмө Орел янында аҡтарҙың армияһын ҡыйратып ташлай.
{{Фотогалерея|mode=packed|
Red Square in Moscow (1801) by Fedor Alekseev.jpg{{!}}[[Красная площадь]]. Картина [[Алексеев, Фёдор Яковлевич|Ф. Алексеева]]. 1808 год
Fireofmoscow.jpg{{!}}[[Московский пожар (1812)|Московский пожар]]. 1812 год
Arbat 1890s by V. D. Alekseev.jpg{{!}}Улица [[Арбат]]. 1890-е годы
Moskva riverfront.jpg{{!}}Общий вид Москвы. 1900-е годы
}}

=== Совет осоро ===
[[Файл:Coat of Arms of Moscow (Soviet).svg|100px|слева|Совет осоронда Мәскәү гербы]]
1920 йылда Граждандар һуғышында большевиктар еңеү менән ҡала үҫешендә яңы, совет дәүере башлана. Совет осоронда Мәскәү яңынан дәүләт үҙәгенә әүерелә, ҡаланың халыҡ-ара сәйәси әһәмиәте лә күтәрелә. Мәскәү бик йәһәт темпта үҫә, ҡала янындағы ҡасабалар, ауылдар ҡалаға ҡушыла. Шул уҡ ваҡытта ҡаланың тарихи үҙәге, һайлап алып, юҡҡа сығарыла; бер нисә ғибәҙәтхана һәм монастырь, шул иҫәптән [[Храм Христа Спасителя|Ҡотҡарыусы Христос ҡорамы]], [[Страстный монастырь]] ҙа емертелә. [[1922 йыл]]да Мәскәү [[Союз Советских Социалистических Республик|СССР-ҙың]] баш ҡалаһына әйләнә. Ҡалала транспорт инфраструктураһы йәһәт үҫешә. [[1924 йыл]]да Мәскәүҙә автобус хәрәкәте асыла, [[1933 йыл]]да беренсе троллейбус маршруты эшләй башлай, ә [[1935 йыл]]да пассажирҙар өсөн [[Московский метрополитен|метрополитендың]] беренсе һыҙаты сафҡа инә. Мәскәү исемендәге каналды файҙаланыуға тапшырып, Мәскәү йылғаһындағы һыу кимәле күтәртелгәс, Мәскәү йылғаһы эргәһендәге ҡала биләмәләре һыу аҫтында ҡала. Атап әйткәндә, элекке Дорогомиловка һәм йәһүдтәр зыяраттары һыу аҫтында ҡала.

[[Всероссийский центральный исполнительный комитет|ВЦИК]] Президиумының 1929 йылдың 14 ғинуарындағы «РСФСР территорияһында край һәм өлкә әһәмиәтендәге административ-территориаль берекмәләрҙе булдырыу тураһындағы» Ҡарары менән 1929 йылдың 1 октябренән үҙәге Мәскәү ҡалаһында урынлашҡан [[Центрально-Промышленная область|Үҙәк-сәнәғәт өлкәһе]] булдырыла<ref>[http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=17397 Постановление ВЦИК от 14.01.1929 «Об образовании на территории Р. С. Ф. С. Р. административно-территориальных объединений краевого и областного значения»]</ref>.

1931 йылда [[Российская Советская Федеративная Социалистическая Республика|РСФСР-ҙың]] ике эре ҡалаһы — Мәскәү (16 июндә)<ref>{{книга|заглавие=СССР: административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1974 года|место=М.|издательство=Известия|год=1974|ссылка=https://books.google.ru/books?ei=fqSyU7WCCLLS4QSntIHoAQ&hl=ru&id=s0gdAAAAMAAJ}}, с. [https://books.google.ru/books?id=s0gdAAAAMAAJ&hl=ru&pg=PA128&img=1&pgis=1&dq=%2216+июня+1931%22&sig=ACfU3U3FybrLrH5FlUqUHo078hxUR1eSsQ&edge=0 128]</ref> һәм [[Санкт-Петербург|Ленинград]] (3 декабрҙә)<ref>Там же, с. [https://books.google.ru/books?id=s0gdAAAAMAAJ&hl=ru&pg=PA116&img=1&pgis=1&dq=%22подчинения+с+3+декабря+1931+года%22&sig=ACfU3U39WD_tiXn2FPWBIGLHofJe6O3v-w&edge=0 116]</ref> — айырым административ берәмеккә — РСФСР-ҙың республика буйһоноуындағы ҡалаларына әйләнә.

[[Индустриализация]] йылдарында Мәскәүҙә юғары һәм урта-техник уҡыу йорттары селтәре юғары темп менән үҫешә.

Утыҙынсы йылдарһа Мәскәүҙә техник йүнәлештәге ғилми-тикшеренеү һәм проект институттары селтәре булдырыла. Уларҙың күбеһе [[Академия наук СССР|СССР Фәндәр Академияһы]] системаһына ҡарай<ref name="Москва и индустриализация">{{cite web|url=http://www.portal-slovo.ru/history/39136.php|title=Москва и индустриализация|author=Гвоздецкий В. Л.|website = Слово|accessdate=2013-01-11}}</ref>. Был мәлдә ҡалала шулай уҡ мәғлүмәт саралары үҫешә, бик күп гәзиттәр нәшер ителә, [[1939 йыл]]дан регуляр [[телевидение|телевизион тапшырыуҙар]] ойошторола<ref name="Телевизионное вещание">{{cite web|url=http://www.ubrus.org/dictionary-units/?id=221354|title=Телевизионное вещание в России|publisher=ubrus.org|accessdate=2009-01-15}}</ref><ref name="БСЭ Телевидение">{{БСЭ3|Телевидение|24b|страницы=417}}</ref>.

[[Великая Отечественная война|Бөйөк Ватан һуғышы]] осоронда ҡалала [[Государственный комитет обороны|Дәүләт Оборона Комитеты]] һәм [[Рабоче-крестьянская Красная армия|РККА-ның]] генераль штабы урынлаша, [[ополчение|халыҡ ополчениеһы]] төҙөлә (160 меңдән ашыу кеше).

1941/42 йылдар ҡышында [[битва за Москву|Мәскәү янындағы һуғыштарҙа]] совет ғәскәрҙәре [[Вторая мировая война|Икенсе Донъя һуғышы]] башланғандан алып беренсе тапҡыр [[вермахт]]ы еңә. [[1941 йыл]]дың октябрендә немец ғәскәрҙәре Мәскәүгә ныҡ яҡынлай; күп кенә сәнәғәт предприятиелары эвакуациялана, хөкүмәт учреждениеларын [[Самара|Куйбышевҡа]] эвакуациялау башлана. [[1941 йыл]]дың [[20 октябр]]ендә Мәскәүҙә [[Осадное положение в Москве|ҡамауҙа ҡалыу]] мөмкинлеге тураһында ҡарар ҡабул ител. Шуға ҡарамаҫтан, [[7 ноябр]]ҙә [[Красная площадь|Ҡыҙыл майҙанда]] [[Парад на Красной площади 7 ноября 1941 года|хәрби парад]] үткәрелә, парадтан һуң унда ҡатнашыусы һалдаттар туранан-тура фронтҡа йүнәлтелә. [[1941 йыл]]дың декабрендә Мәскәү янында немецтарҙың [[Группа армий «Центр»|«Үҙәк» армия төркөмөнөң]] һөжүме туҡтатыла; совет ғәскәрҙәренең Мәскәү янында уңышлы контрүөжүме һөҙөмтәһендә немец ғәскәрҙәре баш ҡала янынан бик алыҫҡа алып ташлана. [[1945 йыл]]дың [[24 июн]]ендә на Ҡыҙыл майҙанда [[Еңеү Парады]] үткәрелә.

1952—1957 йылдарҙа үтә бейек йорттар төҙөлө башлай, аҙаҡ улар «[[Сталинские высотки|Сталиндың үтә бейек йорттары]]» тип атала һәм совет дәүерендәге Мәскәүҙең символдарының береһенә әүерелә<ref name="Семь высоток - символ Москвы">{{cite web|url=http://www.archi.ru/events/news/news_current_press.html?nid=5276&fl=1&sl=1|deadlink=yes|title=Семь высоток — символ Москвы|publisher=Российская архитектура|accessdate=2009-01-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/616Hq9ZZW?url=http://www.archi.ru/events/news/news_current_press.html?nid=5276|archivedate=2011-08-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926220434/http://www.archi.ru/events/news/news_current_press.html?nid=5276&fl=1&sl=1 |date=2011-09-26 }}</ref>.

1960 йылда [[Московская кольцевая автомобильная дорога|МКАД]] буйлап Мәскәүҙең яңы сиге билдәләнә, тик 1984 йылдан һуң ғына ҡала шул сикте үтеп үҫә башлай.

1960-сы йылдар аҙағында — 1970-се йылдар башында ҡала үҙәге етди рәүештә үҙгәртеп ҡорола. Булған урамдарҙы киңәйтеү, яңы магистралдәр һәм [[Серии жилых домов|типовой күп ҡатлы панель йорттар]] төҙөү өсөн [[Список утраченных памятников архитектуры Москвы|Мәскәүҙең ҡайһы бер архитектура ҡомартҡылары]] емертелә<ref>[http://kommersant.ru/doc/1209430 Ъ-Власть — «Ураган варварских разрушений проносится по улицам»]</ref>.

1957 һәм 1985 йылдарҙа Мәскәүҙә иҫәп буйынса [[VI Всемирный фестиваль молодёжи и студентов|VI]] һәм [[XII Всемирный фестиваль молодёжи и студентов|XII]] [[Всемирный фестиваль молодёжи и студентов|Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивалдәре]] үткәрелә. [[1980 йыл]]да Мәскәү [[Летние Олимпийские игры 1980|XXII йәйге Олимпия уйындарын]] ҡабул итә.
{{Фотогалерея|mode=packed|
Разбитый малый Николаевский дворец 1917.jpg{{!}}Разбитый [[Малый Николаевский дворец]]. 1917 год
RIAN archive 887721 Defense of Moscow.jpg{{!}}[[Битва за Москву|Оборона Москвы]]. 1941 год
RIAN archive 31612 Celebrating Victory Day on Red Square.jpg{{!}}Празднование 30-летия [[День Победы|дня Победы]] на [[Красная площадь|Красной площади]]
1991 coup attempt1.jpg{{!}}[[Распад Советского Союза]]
}}

=== Хәҙерге заман ===
[[Файл:Coat of Arms of Moscow.svg|100px|слева|1993 йылда ҡабул ителгән Герб]]
1991 йылдың 19—22 авгусында ҡалала [[Государственный комитет по чрезвычайному положению|ГКЧП]] тарафынан ойошторолған [[Августовский путч|август путчы]] була.[[1993 йыл]]да президент һәм парламент араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡ һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән [[Конституционный кризис в России (1992—1993)|конституцион-дәүләт көрсөгө]] үҙенең [[События сентября — октября 1993 года в Москве|кульминацияһына]] етә. 1993 йылдың 3—4 октябрендә произошли попытка захвата телецентра «[[Останкино (телецентр)|Останкино]]» телеүҙәген баҫып алыу һәм Юғары Совет бинаһын («[[Дом Правительства Российской Федерации|Аҡ йортто]]») утҡа тотоуға килтерә. Аҙаҡ ҡалала һиҙелерлек үҙгәрештәр була. [[1995 йыл]]да баш ҡаланың яңы рәсми символдары — ҡала гербы, флагы һәм гимны раҫлана. Ғибәҙәтханалар тергеҙелә, большевиктар тарафынан шартлатылған [[Храм Христа Спасителя|Ҡотҡарыусы Христос ҡорамының]] тулы масштаблы күсермәһе төҙөлә.

1990-сы йылдар аҙағында — 2000-се йылдар башында ҡала беренсе тапҡыр [[Международный терроризм|халыҡ-ара терроризм]] хәүефе менән күҙмә-күҙ осраша. Мәскәүҙә бер нисә террористик акт була.

2000-се йылдар капиталь архитектура<ref name="Москомархитектура. Исторический экскурс">{{cite web|url=http://www.mka.mos.ru/forms.asp?muid=9B955D7F-4610-4856-ACE5-AF065E4973FF&mpuid=7F35D3E8-14DE-44DF-85B6-A2ECBCC99539|title=Москомархитектура. Исторический экскурс|publisher=Москомархитектура|accessdate=2009-01-26|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060926002038/http://www.mka.mos.ru/forms.asp?muid=9B955D7F-4610-4856-ACE5-AF065E4973FF&mpuid=7F35D3E8-14DE-44DF-85B6-A2ECBCC99539|archivedate=2006-09-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060926002038/http://www.mka.mos.ru/forms.asp?muid=9B955D7F-4610-4856-ACE5-AF065E4973FF&mpuid=7F35D3E8-14DE-44DF-85B6-A2ECBCC99539 |date=2006-09-26 }}</ref> үҙгәрештәрен кисерә. Ҡала етди рәүештә ҡайтанан төҙөлә — күп ҡатлы офис биналары, заманса транспорт инфраструктураһы, элиталы торлаҡ төҙөлә, яңы эшлекле үҙәк — «[[Москва-Сити]]» районы хасил була<ref name="Новый облик Москвы">{{cite web|url=http://www.credcard.ru/stats.html?act=122|title=Новый облик Москвы|publisher=CREDCARD 2000—2009|accessdate=2009-02-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111016221956/http://credcard.ru/stats.html?act=122|archivedate=2011-10-16|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111016221956/http://credcard.ru/stats.html?act=122 |date=2011-10-16 }}</ref>. Шул уҡ ваҡытта был "төҙөлөш шау-шыуы"ның ҡаланың тарихи йөҙөн юғалтыуға, архитектура ҡомартҡыларын һәм ҡала мөхитен юҡҡа сығыуына килтереүе билдәләнелә<ref>{{cite web|date=2004-03-25|url=http://www.newsru.com/russia/25mar2004/boom.html|title=Строительный бум в Москве всё чаще приводит к катастрофам|publisher=[[NEWSru.com]]|accessdate=2010-08-13}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.ogoniok.com/archive/2002/4759/31-18-20/ |title=Огонёк: «В Москве сейчас не строительный бум, а только его начало» |accessdate=2009-08-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130515065452/http://www.ogoniok.com/archive/2002/4759/31-18-20/ |archivedate=2013-05-15 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130515065452/http://www.ogoniok.com/archive/2002/4759/31-18-20/ |date=2013-05-15 }}</ref><ref>[http://www.gzt.ru/megapolis/221032.html Хранители Садового кольца] // gzt.ru {{проверено|27|2|2010}} {{Недоступная ссылка|http://www.gzt.ru/megapolis/221032.html}}</ref>. [[Дорожный затор|Автомобиль тығындарына]] һәм йәмәғәт транспортының етешмәүенә килтергән етерлек дәрәжәлә үҫешмәгән транспорт инфраструктураһы етди проблема булып тора. Йәмәғәт транспорты өсөн бүленгән һыҙаттарҙы булдырыу буйынса саралар, яңы автомобиль эстакадаларын һәм сиселештәрен төҙөү, хәрәкәткә контролде көсәйтеү (юл ҡағиҙәләрен боҙоуҙарҙы автоматик видеотеркәү камералары, эвакуаторҙар эшен юлға һалыу), урындарын ойоштору, Мәскәү мэры [[Собянин, Сергей Семёнович|С. С. Собяниндың]] фекеренсә, 2016 йылда хәрәкәтте 12 процентҡа тиҙләтеү мөмкинлеген биргән<ref>{{cite web|url=https://www.mos.ru/news/item/8546073|title=Появление выделенных полос, создание интеллектуальной транспортной системы, организация парковочного пространства позволили улучшить ситуацию на московских дорогах и значительно повысить безопасность дорожного движения|publisher=www.mos.ru|accessdate=2016-03-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160329112606/https://www.mos.ru/news/item/8546073 |date=2016-03-29 }}</ref>.

2010 йылға тиклем Мәскәүгә тарихи тораҡ пункты статусы бирелгән була, әммә Рәсәй Федерацияһы Мәҙәниәт министрлығының 2010 йылдың 29 июлендәге приказы менән ҡаланан был статус алып ташлана<ref>[http://www.rg.ru/2010/09/29/istor-posel-dok.html Приказ Министерства культуры Российской Федерации, Министерства регионального развития Российской Федерации от 29 июля 2010 г. № 418/339 г. Москва «Об утверждении перечня исторических поселений»]</ref>.

ХХ быуаттың 90-сы йылдарынан алып Мәскәү һәм Мәскәү өлкәһен берләштереү проекты әүҙем тикшерелә, 2011 йылдың йәйендә аныҡ [[Расширение территории Москвы (2011—2012)|Мәскәү территорияһын киңәйтеү проекты]] хасил була һәм көньяҡ-көнбайыш территорияларҙы ҡушыу иҫәбенә уны үҙәк булыуҙан туҡтатыу күҙаллана<ref name="Пресс-релиз-11-07">{{cite web|url=http://mos.ru/press-center/press_releases/index.php?id_4=19417&afrom_4=25.10.2010&ato_4=03.08.2011|title=О совместных предложениях Правительства Москвы и Правительства Московской области по изменению границ столицы Российской Федерации — города Москвы|date=2011-07-11|website=Правительство Москвы|accessdate=2011-08-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/60fj6q8Tc|archivedate=2011-08-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141028011227/http://www.mos.ru/press-center/press_releases/index.php?id_4=19417&afrom_4=25.10.2010&ato_4=03.08.2011 |date=2014-10-28 }}</ref><ref name="18 августа">{{cite web|url=http://mos.ru/press-center/news/index.php?id_4=19691|title=С. Собянин: Площадь территорий, присоединяемых к Москве, увеличивается до 160 тыс. га|date=2011-08-18|website=Правительство Москвы|accessdate=2011-08-20|archiveurl=https://www.webcitation.org/614v33XhM?url=http://mos.ru/press-center/news/index.php?id_4=19691|archivedate=2011-08-20|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120315201444/http://mos.ru/press-center/news/index.php?id_4=19691 |date=2012-03-15 }}</ref><ref name="map">{{cite web|url=http://www.mos.ru/about/borders/|title=Карта проекта согласованных предложений властей столицы и области по расширению границ Москвы|date=2011-08-19|website=Правительство Москвы|accessdate=2011-08-20|archiveurl=https://www.webcitation.org/614uoXgfG?url=http://www.mos.ru/about/borders/|archivedate=2011-08-20|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130130145828/http://www.mos.ru/about/borders/ |date=2013-01-30 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://img.gazeta.ru/files3/433/3692433/mosgr.jpg|title=Расширение границ Москвы|website=[[Газета.Ru]]|accessdate=2012-05-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/67yATkUPU?url=http://img.gazeta.ru/files3/433/3692433/mosgr.jpg|archivedate=2012-05-27|deadlink=no}}</ref>, «[[Яңы Мәскәү]]» тип аталған был проект<ref>[http://26km.ru/new_news/2011/aug/new-granicy-moscow-na-160-tys-ga.html Новые границы Москвы]</ref><ref>{{cite web|url=http://investcafe.ru/blogs/kochetkov/posts/11523|author=Юрий Кочетков|title=Новая Москва не сразу строилась|date=2011-08-05|publisher=Инвесткафе|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DesuTVdT?url=http://investcafe.ru/blogs/kochetkov/posts/11523|archivedate=2013-01-14|accessdate=2013-01-12|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131023083310/http://investcafe.ru/blogs/kochetkov/posts/11523 |date=2013-10-23 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.infox.ru/realty/rural/2011/07/26/Novaya_Moskva__zyeml.phtml|title=Новая Москва: землю выкупят по рыночной цене, но…|date=2011-07-26|website=За городом: Недвижимость / Infox.ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DesxqjUI?url=http://www.infox.ru/realty/rural/2011/07/26/Novaya_Moskva__zyeml.phtml|archivedate=2013-01-14|accessdate=2012-11-24|deadlink=no}}</ref> йәки «Ҙур Мәскәүа»<ref name="СобОтчёт">[http://s.mos.ru/common/upload/Book_11.pdf С. Собянин, выступление в Московской городской Думе «Отчёт о результатах деятельности Правительства Москвы за 2011—2012 годы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130514123032/http://s.mos.ru/common/upload/Book_11.pdf |date=2013-05-14 }} C. 4-5, «Большая Москва»</ref>) 2012 йылдың йәйендә ғәмәлгә ашырыла.

2018 йылда Мәскәү ҡалған 11 ҡала менән бергә [[Чемпионат мира по футболу 2018|футбол буйынса донъя чемпионатын]] ҡабул итә. Был ваҡиға айҡанлы ҡалала бер нисә мөһим спорт һәм инфраструктура объекттары төҙөлә.

{{Фотогалерея|mode=packed|
View of Moscow1.jpg{{!}}Взгляд в сторону [[Новый Арбат|Нового Арбата]]
Moscow-City2015.jpg{{!}}[[Москва-Сити]]
Arbat Street in MSK.jpg{{!}}Улица [[Арбат]]
Москва. Пересечение Нового Арбата и Садового кольца.jpg{{!}}Пересечение [[Новый Арбат|Нового Арбата]] и [[Садовое кольцо|Садового кольца]]
}}
{{Панорама|View Sparrow hills.jpg|1200px|text-align=center|Вид Москвы с [[Воробьёвы горы|Воробьёвых гор]] в 2018 году. Слева направо: [[Москва-Сити]], [[Москва-река]], [[ТЭЦ-12]], [[Лужники (стадион)|Стадион «Лужники»]], [[Воробьёвы горы (станция метро)|Станция метро «Воробьёвы горы»]], здание [[Российская академия наук|Российской академии наук]]}}

== Наградалары ==
* Мәскәү ҡалаһына 1965 йылдың 8 майында, [[Медаль «Золотая Звезда» (СССР)|«Алтын йондоҙ» миҙалын]] һәм [[орден Ленина|Ленин орденын]] тапшырыу менән бергә [[Города-герои|Герой- ҡала]] исеме лә бирелә<ref name="БСЭ">{{БСЭ3|статья=Москва (столица СССР)}}</ref> — ''СССР-ҙың баш ҡалаһы Мәскәү хеҙмәтсәндәренең Тыуған ил алдындағы күренекле хеҙмәттәре, немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә күрһәткән ҡаһарманлығы, батырлығы һәм ҡыйыулығы өсөн һәм совет халҡының 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүенең 20 йыллығы айҡанлы''.
* [[Ленин ордены]] (6 сентябрь, 1947)<ref name="БСЭ"/> — ''Мәскәү хеҙмәтсәндәренең Тыуған ил алдындағы күренекле хеҙмәттәре, немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә күрһәткән ҡаһарманлығы, батырлығы һәм ҡыйыулығы, сәнәғәтте, мәҙәниәтте үҫтереүҙә һәм ҡаланы реконструкциялауҙың генераль планын ғәмәлгә ашырыуҙа өлгәшкән уңыштары, Мәскәү ҡалаһының 800 йыллығы айҡанлы''.
* [[Октябрь Революцияһы ордены]] (4 ноябрь, 1967)<ref name="БСЭ"/> — ''50-летия Бөйөк Октябрь социалистик революцияһының 50 йыллығы айҡанлы''.

== Власть органдары ==

=== Мәскәү властары ===
[[Файл:Tverskaya13 Moscow 06-2015.jpg|thumb|[[Правительство Москвы|Мәскәү мэрияһы]]]]
{{main|Правительство Москвы|Мэр Москвы|Московская городская дума|Мәскәү ҡалаһы уставы}}
[[Конституция Российской Федерации|Рәсәй Федерацияһы Конституцияһына]] ярашлы, Мәскәү үҙаллы [[федеративное устройство России|федерация субъекты]], йәғни ''федераль әһәмиәттәге ҡала'' булып тора.

Мәскәүҙә башҡарма власты [[Правительство Москвы|Мәскәү хөкүмәте]] башҡара, уның башлығы [[мэр Москвы|мэр]], закондар сығарыу эшмәкәрлеге менән 45 [[депутат]]тан торған [[Московская городская дума|Мәскәү ҡалаһы думаһы]] шөғөлләнә. 2006 йылдан 2012 йылға тиклем [[Устав города Москвы|Мәскәү ҡалаһы уставындағы]] үҙгәрештәргә бәйле мэр туранан-тура һайлауҙарҙа һайланмай, мэр президент күрһәтеүе буйынса тәғәйенләнә. Тәүге туранан-тура һайлауҙар булған [[Выборы мэра Москвы (2003)|2003 йылғы тауыш биреүҙән]] һуң ғәмәлдәге ҡала начальнигының мөҙҙәте тамамланғандан һуң 2015 йылда туранан-тура һайлауҙар булырға тейеш ине<ref>{{cite web|url=http://www.rg.ru/2012/06/28/mer.html|title=Чувство мэра|website = [[Российская газета]]|date=2012-06-28|accessdate=2013-01-18}}</ref>, әммә, ул саҡтағы ҡала начальнигының үҙ теләге менән отставкаға китеүе менән бәйле<ref>[http://www.kremlin.ru/news/18265 Подписан Указ о досрочном прекращении полномочий мэра Москвы]</ref>, [[Выборы мэра Москвы (2013)|һайлауҙар 2013 йылдың сентябрендә үк булып үтә]]<ref>{{cite web|title=Мосгоризбирком: Собянин набрал 51,37% голосов|url=http://www.vedomosti.ru/politics/articles/2013/09/09/sobyanin-nabral-5137-golosov|author=Наталья Райбман|publisher=Ведомости|date=2013-09-09|accessdate=2016-01-19}}</ref>.

Мәскәү райондарын территориаль билдә буйынса административ округтарға берләштергән ун бер префектура һәм 125 район управалары урындағы идараны ғәмәлгә ашыра. «Мәскәү ҡалаһында урындағы үҙидараны ойоштороу тураһындағы» законға ярашлы<ref>{{cite web|url         = http://www.is.mos.ru/ViewDocument?id=8070|deadlink         = yes|title         = Закон города Москвы от 6 ноября 2002 года № 56 «Об организации местного самоуправления в городе Москве»|date         = 2013-02-28|publisher         = Центр координации ГУ ИС|accessdate         = 2015-02-15|archiveurl         = https://web.archive.org/web/20160222185753/http://www.is.mos.ru/ViewDocument?id=8070|archivedate         = 2016-02-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160222185753/http://www.is.mos.ru/ViewDocument?id=8070 |date=2016-02-22 }}</ref>, [[2003 йыл]]дың башынан муниципалитеттар урындағы үҙидараның башҡарма органдары, муниципаль йыйылыштар вәкәләтле органдары булып тора (ағзалары Ҡала эсендәге муниципаль берәмектәр уставына ярашлы һайлана).

Ҡалала Мәскәү власының закондар сығарыу һәм башҡарма органдарының, шулай уҡ урындағы үҙидара органдарының эшләү принциптары [[Устав города Москвы|Мәскәү ҡалаһы уставы]] һәм ҡаланың башҡа норматив акттары менән билдәләнелә.

=== Властың федераль органдары ===
[[Файл:Дом правительства РФ.jpg|thumb|right|Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте Йорто]]
{{main|Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте Йорто|Дәүләт думаһы}}
[[Конституция Российской Федерации|РФ Конституцияһы]] тарафынан баш ҡала функциялары йөкмәтелгән ҡала булараҡ, Мәскәүҙә ил власының закондар сығарыу, башҡарма һәм федераль суд органдары урынлаша, был ҡағиҙә [[Конституционный суд Российской Федерации|РФ Конституция судына]] ғына ҡағылмай, ул [[2008 йыл]]дан [[Санкт-Петербург]]та урынлаша<ref name="MK.Ру">{{cite web|url=http://www.mk.ru/blogs/MK/2008/05/27/srochno/355025/|title=Конституционный суд переехал в Петербург|publisher=«[[Интерфакс]]»/«[[Московский комсомолец]]»|accessdate=2009-01-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/616HwlVf1?url=http://www.mk.ru/404.html|archivedate=2011-08-21|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/616HwlVf1?url=http://www.mk.ru/404.html |date=2011-08-21 }}</ref>.

Властың юғары башҡарма органы — [[Правительство Российской Федерации|Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте]] — [[Дом Правительства Российской Федерации|Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте Йорто]] Мәскәү үҙәгендә [[Краснопресненская набережная|Краснопреснен районының яр буйында]] урынлашҡан. [[Дәүләт думаһы]] үҙенең ултырыштарын [[Охотный Ряд]]та үткәрә. [[Федерация Советы]] [[улица Большая Дмитровка|Ҙур Дмитровкалағы]] бинала эшләй. [[Верховный суд Российской Федерации|Рәсәй Федерацияһының Юғары суды]] шулай уҡ Мәскәүҙә урынлашҡан.

Бынан тыш [[Мәскәү Кремле]] — Рәсәй Федерацияһы Президентының рәсми резиденцияһы. Президенттың Кремлдәге эш резиденцияһы [[Сенатский дворец|Сенат һарайы]] бинаһында урынлашҡан.

== Административ-территориаль бүленеш ==
{{main|Мәскәүҙең административ-территориаль бүленеше}}
{{seealso|Мәскәү территорияһында урынлашҡан тораҡ пункттарының исемлеге|Мәскәү агломерацияһы}}
{{Административные округа Москвы|left|260px}}
[[Файл:Moscow territory 1922 1995.gif|thumb|1922 йылдан алып 1995 йылға тиклем Мәскәү территорияһындағы үҙгәрештәр]]

Ҡаланың хоҡуҡи акттары менән нығытылған исеме һәм сиктәре билдәләнгән райондары, тораҡ пункттары һәм округтары Мәскәүҙең территориаль беррәмектәре булып тора.
{{Территориальные единицы Москвы|right}}
* '''[[Административно-территориальное деление Москвы|Административ округ]]''' — Мәскәү ҡалаһының территориаль берәмеге, ул бүленгән территория менән административ идаралыҡ итеүҙе ғәмәлгә ашырыу өсөн булдырыла һәм Мәскәүҙең бер нисә районын йәки тораҡ пункттарын үҙ эсенә ала. Административ округ сиктәре райондар һәм тораҡ пункттары сиктәрен үтә алмай.
* '''[[Районы Москвы|Район]]''' — тарихын, географик урынын, ярашлы территорияларҙың ҡала төҙөлөшө үҙенсәлектәрен, халыҡ һанын, социаль-иҡтисади характеристикаларҙы, транспортх коммуникацияларының урынлашыуын, инженер инфраструктураларының булыуын һәм территорияның башҡа үҙенсәлектәрен иҫәпкә алып булдырыла.
* '''[[Поселения Москвы|Тораҡ пункты]]''' — 2012 йылдың 1 июленән [[Расширение территории Москвы (2011—2012)|уның территорияһын киңәйтеү буйынса проектты]] ғәмәлгә ашырыу барышында Мәскәү составына индерелгән территорияларҙа хасил булған территориаль берәмектәр.

Райондарҙы һәм тораҡ пункттарын ойоштороу, үҙгәртеп ҡороу һәм бөтөрөү, уларға исем биреү, уларҙың сиктәрен билдәләү һәм үлсәүҙе Мәскәү мэры тәҡдим итеүе буйынса Мәскәү ҡала думаһы ғәмәлгә ашыра, ә административ округтарҙа был эштәр Мәскәү мэрына йөкмәтелгән.

2012 йылдың 1 июленә тиклем Мәскәүҙә 125 район һәм 10 административх округ була. 2012 йылдың 1 июленән, Мәскәү территорияһы киңәйтелгәндән һуң, 2 яңы административ округ ([[Новомосковский административный округ|Яңы Мәскәү]] һәм [[Троицкий административный округ|Троицкий]]) ойошторола, уларҙы составына 21 тораҡ пункты инә.

Мәскәү 12 административ округҡа бүленгән: [[Центральный административный округ (Москва)|Үҙәк]], [[Северный административный округ|Төньяҡ]], [[Северо-Восточный административный округ|Төньяҡ-көнсығыш]], [[Восточный административный округ|Көнсығыш]], [[Юго-Восточный административный округ|Көньяҡ-көнсығыш]], [[Южный административный округ|Көньяҡ]], [[Юго-Западный административный округ|Көньяҡ-көнбайыш]], [[Западный административный округ|Көнбайыш]], [[Северо-Западный административный округ|Төньяҡ-көнбайыш]], [[Зеленоград]], [[Новомосковский административный округ|Яңы Мәскәү]], [[Троицкий административный округ|Троицкий]] округтары. Һуңғы өсөүһе тулыһынса Мәскәү ҡулса автомобиль юлынан һуң урынлашҡан.

Зеленоград административ округы [[Эксклавы и протуберанцы Москвы|эксклав]] булып тора: ул [[Московская область|Мәскәү өлкәһе]] территорияһы менән уратып алынған, көньяҡ-көнсығышта [[Химки|Химки ҡала округы]], башҡа йүнәлештәрҙә — Мәскәү өлкәһенең [[Солнечногорский район]]ы менән сиктәш.

Үҙ сиратында, Мәскәү округтары (Яңы Мәскәү һәм Троицкий округтарынан тыш) [[Районы Москвы|райондарға]] бүленә, Мәскәүҙә бөтәһе 125 район бар. Мәскәүҙең бер нисә районы эксклавтар булып тораи. Округтарға округ префектуралары, райондарға район управалары идара итә.

Яңы Мәскәү һәм Троицкий округтары Мәскәүҙең тораҡ пункты кеүек яңы территориаль берәмектәрҙән тора. Был тораҡ пункттарында ''тораҡ пункты'' һәм ''ҡала округы'' кеүек ҡала эсендәге муниципаль берәмектәр булдырылған. Округтарға дөйөм префектура идара итә.

== Рәсми символикаһы ==
[[Файл:Coat of Arms of Moscow.svg|right|70px]]
[[Герб Москвы|Герб]], [[флаг Москвы|флаг]] һәм [[Дорогая моя столица|Мәскәү гимны]] — ҡаланың рәсми рәүештә раҫланған символдары.

Мәскәүҙең гербы һәм флагы — ҡара-ҡыҙыл [[геральдика ҡалҡаны]] һәм һыбайлы — Изге [[Георгий Победоносец|Георгий Еңеүсенең]] ҡара Йыланды һөңгөһө менән ҡаҙаған һүрәте төшөрөлгән дүрт тура мөйөшлө туҡыма<ref name="Герб">{{cite web|url=http://www.megaflag.ru/zakony.php?id=7|title=Закон города Москвы «О гербе города Москвы»|publisher=Правительство Москвы|accessdate=2009-01-13}}</ref>. Мәскәү ҡалаһының гимны — [[Лисянский, Марк Самойлович|Марк Самойлович Лисянский]] һәм [[Агранян, Сергей Иванович|Сергей Иванович Агранян]] шиғырына [[Дунаевский, Исаак Осипович|Исаак Осипович Дунаевскийҙың]] «Минең Мәскәүем» йыры нигеҙендә тыуған музыкаль-шиғри әҫәр<ref>{{cite web|url=http://s.mos.ru/common/upload/Zakon_No._15-51_ot_14.07.1995_O_gimne_goroda_Moskvy.pdf|title=Закон города Москвы «О гимне города Москвы»|publisher=Правительство Москвы|website=Правительство Москвы|accessdate=2009-01-13|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160826003947/http://s.mos.ru/common/upload/Zakon_No._15-51_ot_14.07.1995_O_gimne_goroda_Moskvy.pdf|archivedate=2016-08-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160826003947/http://s.mos.ru/common/upload/Zakon_No._15-51_ot_14.07.1995_O_gimne_goroda_Moskvy.pdf |date=2016-08-26 }}</ref>.

== Население ==

== Мәғариф һәм фән ==
Мәскәү ҡалаһында дәүләт һәм дәүләттеке булмаған юғары уҡыу йорттары эшләп килә. Беренсеһе бер нисә төркөмгә бүленә: университеттар, академиялар, иниституттар, консерваториялар, [[Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығы|Оборона министрлығы]], [[Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығы|Эске эштәр министрлығы]] уҡыу йорттары бар.
# 1-се Мәскәү дәүләт медицина университеты
# М. В. Ломоносов исемендәге [[Мәскәү дәүләт университеты]]
# [[Мәскәү дәүләт геодезия һәм картография университеты]]
# [[Мәскәү дәүләт төҙөлөш университеты]]
# [[Мәскәү дәүләт Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты]]
# [[Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты]]
# [[Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университеты]]
# [[Мәскәү ҡорос һәм иретмәләр институты]]
# Г. В. Плеханов исемендәге Рәсәй иҡтисад университеты<ref>[http://www.edu.ru/abitur/act.3/ds.1/isn.714/index.php]</ref>
# Мәскәү дәүләт бәйләнеш юлдар университеты
# Мәскәү дәүләт юридик академияһы
# [[Рәсәй Хөкүмәте]] янындағы Финанс Университеты
# Рәсәй дәүләт социаль университеты
# Рәсәй Президенты ҡарамағындағы Халыҡ хужалығы һәм дәүләт хеҙмәте Рәсәй академияһы(РАНХиГС).
# В. И. Суриков исемендәге Мәскәү дәүләт академия рәсем институты
[[Файл:Msk all districts.svg|thumb|300px|<div style="margin-left: 5px; border-width: 0; text-align: left;">
'''Мәскәүҙең административ округтары:'''<br>
1. Үҙәк<br>
2. [[Төньяк административ округы]]<br>
3. [[Төньяк-Көнсығыш административ округы]]<br>
4. [[Көнсығыш административ округы]]<br>
5. [[Көньяк-Көнсығыш административ округы]]<br>
6. [[Көньяк административ округы]]<br>
7. [[Көньяк-Көнбайыш административ округы]]<br>
8. [[Көнбайыш административ округы]]<br>
9. [[Төньяк-Көнбайыш административ округы]]<br>
10. [[Зеленоград административ округы]] <br>
11. [[Новомосковский административ округы]]<br>
12. Троицк</div>]]

== Климаты ==
{|
|
{{Климат города
|Город_род=Мәскәүҙен
|Источник=[http://www.pogoda.ru.net/climate/27612.htm Погода и Климат]
| Янв_ср=-6.5	| Янв_ср_осад=52
| Фев_ср=-6.7	| Фев_ср_осад=41
| Мар_ср=-1.0	| Мар_ср_осад=35
| Апр_ср=6.7	| Апр_ср_осад=37
| Май_ср=13.2	| Май_ср_осад=49
| Июн_ср=17.0	| Июн_ср_осад=80
| Июл_ср=19.2	| Июл_ср_осад=85
| Авг_ср=17.0	| Авг_ср_осад=82
| Сен_ср=11.3	| Сен_ср_осад=68
| Окт_ср=5.6	| Окт_ср_осад=71
| Ноя_ср=-1.2	| Ноя_ср_осад=55
| Дек_ср=-5.2	| Дек_ср_осад=52
| Год_ср=5.8	| Год_ср_осад=707
| Янв_ср_мин=-9.1	| Янв_ср_макс=-4.0
| Фев_ср_мин=-9.8	| Фев_ср_макс=-3.7
| Мар_ср_мин=-4.4	| Мар_ср_макс=2.6
| Апр_ср_мин=2.2	| Апр_ср_макс=11.3
| Май_ср_мин=7.7	| Май_ср_макс=18.6
| Июн_ср_мин=12.1	| Июн_ср_макс=22.0
| Июл_ср_мин=14.4	| Июл_ср_макс=24.3
| Авг_ср_мин=12.5	| Авг_ср_макс=21.9
| Сен_ср_мин=7.4	| Сен_ср_макс=15.7
| Окт_ср_мин=2.7	| Окт_ср_макс=8.7
| Ноя_ср_мин=-3.3	| Ноя_ср_макс=0.9
| Дек_ср_мин=-7.6	| Дек_ср_макс=-3.0
| Год_ср_мин=2.1	| Год_ср_макс=9.6
| Янв_а_макс=8.6	| Янв_а_мин=-42.2
| Фев_а_макс=8.3	| Фев_а_мин=-38.2
| Мар_а_макс=17.5	| Мар_а_мин=-32.4
| Апр_а_макс=28.9	| Апр_а_мин=-21.0
| Май_а_макс=33.2	| Май_а_мин=-7.5
| Июн_а_макс=34.7	| Июн_а_мин=-2.3
| Июл_а_макс=38.2	| Июл_а_мин=1.3
| Авг_а_макс=37.3	| Авг_а_мин=-1.2
| Сен_а_макс=32.3	| Сен_а_мин=-8.5
| Окт_а_макс=24.0	| Окт_а_мин=-20.3
| Ноя_а_макс=14.5	| Ноя_а_мин=-32.8
| Дек_а_макс=9.6	| Дек_а_мин=-38.8
| Год_а_макс=38.2	| Год_а_мин=-42.2
|}}
|}

== Мәскәү иҡтисады ==
[[Файл:ВРП Москвы и России с 1996 года.png|thumb|364px|right|Мәскәүҙен Эске тулайым продукт һәм РФ-ӊ Эске тулайым продукт (%, 1996 йылдағы кимәле)]]
Мәскәү иҡтисады Рәсәй төбәктәре араһында иӊ ҡеүәтле иҡтисад.<ref name="ovrp">[http://investmoscow.ru/investment/economic-indicators/investment-in-moscow-is-profitable/the-level-and-place-of-economic-development/ Инвестиционный портал Москвы — Уровень и темпы развития] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150810230659/http://investmoscow.ru/investment/economic-indicators/investment-in-moscow-is-profitable/the-level-and-place-of-economic-development |date=2015-08-10 }}</ref> Мәскәүҙен Эске тулайым продукт 2014 йылда 12,809 трлн һум тәшкил итте (РФ-ӊ Эске тулайым продуктыныӊ 21,5 %).<ref name="ovrp" />

''PricewaterhouseCoopers'' прогнозы буйынса 2020 йылда Мәскәү донъя ҡалалары араһында 23-сө урында буласаҡ һәм уныӊ ЭТП $325 млрд булыр. 2020 йылға тиклем иҡтисад үсеше 4 %, [[Һатып алыу мөмкинлеге паритеты]] буйынса бер кешенеӊ килеме йылына $17 меӊдән (1 млн. һум) $29,8 меӊғә (1,8 млн. Һум) тиклем артыр (сағыштырыу өсөн, 2020 йылда бер кешенеӊ килеме йылына: [[Сан-Франциско]]ла — $91,1 меӊ (5,4 млн.һум), [[Лондон]]да — $82,3 меӊ (4,9 млн.һум), [[Нью-Йорк]]та — $76,9 меӊ, [[Мадрид]]та — $49 меӊ, [[Токио]]ла — $45,1 меӊ, [[Стамбул]]да — $24,3 меӊ).<ref>[http://travel.newsru.com/article/21mar2008/biggestmglpls Forbes: Какие города будут самыми большими в 2025 году] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180218125248/http://travel.newsru.com/article/21mar2008/biggestmglpls |date=2018-02-18 }}</ref>
[[Файл:Proton Zvezda.jpg|left|thumb|100px|right|[[Протон (ракета-ташыусы)]] [[М. В. Хруничев исемендәге Дәүләт космос ғилми-етештереү үҙәге]]ндә етештерелә]]
[[Файл:Hungarian Air Force Mikoyan-Gurevich MiG-29UB Fulcrum-B.jpg|thumb|right|150px|[[МиГ-29]], [[МиГ]] ойошмаһында етештерелә]]

Ҡалала хәрби ойошмалар байтак:
* [[М. В. Хруничев исемендәге Дәүләт космос ғилми-етештереү үҙәге]]
* [[МиГ]], Рәсәйҙә 30 % истребителдәр етештерә
* [[ПВО Алмаз-Антей концерны]] предприятиялары: Алмаз, [[«Альтаир»]], [[«Авангард»]])
* [[Тушино машиналар төҙөү заводы]]
* Ракеталар етештереүсе [[МКБ «Вымпел»]]
* [[В. В. Чернышёв исемендәге машиналар төҙөү заводы]]

Эре граждан сәнәғәте предприятиялар:
* Мәскәү нефть эшкәртеү заводы
** [[Автофрамос]] — [[Renault]] автомобилдәре етештереүсе
[[Файл:Renault Logan 2007 Curitiba.jpg|thumb|150px|[[Renault Logan|Рено Логан]], [[Автофрамос]] продукцияһы]]
* [[Электрозавод]] —электротрансформаторҙар һәм и реакторҙар етештереүсе
* [[Мосэлектрощит]] — [[Электр распределитель йығаҙ]] етештереүсе
* [[Карачаров механик заводы]] — төҙөлөш һәм күтәреү йығаҙ етештереүсе
* «[[Москабель]]»
* Мәскәү нефтемайзаводы
* [[Трёхгорная мануфактура]]
* Мәскәү карап төҙөү заводы
* Н. А. Семашко исемендәге [[Мосхимфармпрепараты]]
* [[Красный Октябрь (кондитер фабрикаһы)]]

Мәскәү — эре инженер үҙәге. Бында авиация, космос, ядер һәм ҡорал байтак проектлана. Унда етештереүсе технологиялар һәм материадар өйрәнелә.
Проект ойошмалар:
[[Файл:Mi-28-Havoc-schema.png|thumb|200px|right|Ми-28 өс проекцияла]]
* [[КБ Сухой]]
* [[КБ Туполев]]
* [[С. В. Ильюшин исемендәге авиация комплексы]]
* [[Яковлев исемендәге авиация комплексы]]
* [[Транспортное машиностроение (КБ)|КБ Транспортного машиностроения]]
* [[Теплотехника институты]]
* [[Гидропроект]]
* [[Н. П. Мельников исемендәге ЦНИИПСК]]
[[Файл:Pyatyorochka02.jpg|thumb|200px|right|Универсам]]

Сауҙа селтәре:
{| class="wikitable"
|- style="background:#ccc;"
!Исем
!Магазиндар һаны
|-
| «[[Седьмой континент]]» || 110<ref>{{cite web|url=http://www.sostav.ru/news/2007/03/27/46/|title=«Седьмой континент»; ещё не достиг того уровня развития, чтобы его продавать". Совладелец компании Александр Занадворов о стратегии сети|archiveurl=http://www.webcitation.org/65U09FMbG|archivedate=2012-02-16}}</ref>
|-
| «[[Рамстор]]» || 55<ref>{{cite web|url=http://www.cpc.su/ramstor.html|title=Сеть магазинов «Рамстор»|deadlink=404}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
|-
| «[[Auchan|Ашан]]» || 17<ref>{{cite web|url=https://www.auchan.ru/ru/moscow|title=«Ашан» Москва|archiveurl=https://www.auchan.ru/ru/moscow|archivedate=2017-05-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170713044822/https://www.auchan.ru/ru/moscow |date=2017-07-13 }}</ref>
|-
| «[[Патэрсон]]» || 66<ref>{{cite web|url=http://www.paterson.ru/section63/section446/|title=Сеть магазинов «Патэрсон»|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20061217034928/www.paterson.ru/section63/section446/|archivedate=2006-12-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100214163646/http://www.paterson.ru/section63/section446 |date=2010-02-14 }}</ref>
|-
| «12 месяцев» || 13²
|-
| «[[SPAR|Spar]]» || 6²
|-
| «[[Пятерочка]]» || более 100
|-
| «Петровский» || 17²
|-
| «[[Копейка]]» || более 100
|-
| «Квартал» || 79<ref>{{cite web|url=http://www.victoria-group.ru/press/1402.php|title=Сеть магазинов «Виктория»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65U0DMUWo|archivedate=2012-02-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304122009/http://www.victoria-group.ru/press/1402.php |date=2016-03-04 }}</ref>
|-
| «Дёшево» || 20²
|-
| «[[Авоська]]» || 14²
|-
| «[[Азбука вкуса]]» || 4²
|-
| «Столица» || 11²
|-
| «ПродМак» || 15²
|-
| «АБК» || 36²
|-
| «Геркулес» || 13²
|-
| «[[Metro AG|Metro]]» || 10<ref>{{cite web|url=http://7gnomov.ru/info/shops/metro|title=Сеть магазинов «Метро»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65U0DxeH1|archivedate=2012-02-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130711025225/http://7gnomov.ru/info/shops/metro/ |date=2013-07-11 }}</ref>
|-
| «[[БИН]]» || 4²
|-
| «[[Дикси]]» || 12²
|-
| «[[Самохвал]]» || 60²
|-
| «[[Утконос]]» || 18<ref>{{cite web|url=http://www.mbm.ru/headlineitem.asp?id=214120|title=Сеть магазинов «Утконос»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65U0FBbgu|archivedate=2012-02-16}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
|}

 [[Файл:SRDMSRF.png|thumb|350px|right|Мәскәүҙә һәм Рәсәйҙә йәшәгән кешенеӊ уртаса килеме]]

{{Панорама|Panorama di Mosca dal Piazzale antistante Università Statale Lomonosov.jpg|1800px|<center>Турғай тауҙарынан Мәскәү күренеше. Һул яҡтан уң яҡҡа: Мәскәү-сити, 12-се Теплоэлектроүҙәк, Лужники стадионы, Турғай тауҙары метро станцияһы, Рәсәй фәндәр академияһы йорто.</center>}}
[[Файл:Danilovskiy Most 2010.jpg|600px|Данилов күпере Мәскәү йылғаһы аша Мәскәү ҡулса тимер юлында күпер. Мәскәүҙен Нагатино-Садовники районда урынлашҡан.|thumb|center]]

== Музейҙар ==
* '''«Царицыно» дәүләт тарихи-архитектура, художество һәм [[Ландшафты өйрәнеү ғилеме|ландшафт]] музей-ҡурсаулығы''' — Мәскәү ҡалаһы музейҙарының береһе һәм Мәскәүҙең иң эре ҡурсаулығы. Ул биналарҙы, пейзаж һәм ландшафт паркын үҙ эсенә ала. Царицын исемен [[Екатерина II]] ҡушҡан. Музей [[Царицыно (метро станцияһы)|Царицыно]] һәм [[Орехово (метро станцияһы)|«Орехово»]] станциялары эргәһендә тора.
* ''' Йәһүд музейы һәм толерантлыҡ үҙәге''' — [[Йәһүдтәр|йәһүд]] тарихы, мәҙәниәте музейы. Музейҙа [[Йәһүҙилек]], йәһүдтәрҙең Рәсәйҙә таралыуы, йәшәү тарихы һүрәтләнгән. Рәсәйҙәге иң ҙур милли-мәҙәни үҙәктәрҙең береһе. [[Бахметьев гаражы]] архитектура һәйкәле йортонда урынлашҡан. [[Марьина роща (метро станцияһы)|Марьина Роща]], [[Достоевская (метро станцияһы, Мәскәү)|Достоевская]], [[Менделеевская (метро станцияһы)|Менделеевская]], [[Новослободская (метро станцияһы)|Новослободская]] метро станциялары янында.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Москва. Энциклопедия / Гл. ред. А. Л. Нарочницкий. — М.: Советская Энциклопедия, 1980
* Гиляровский В. А. [[:s:Владимир Гиляровский. Москва и москвичи|Москва и москвичи]] (на [[Викикитапхана|Wikisource]])
* Колодный Л. Е. Москва у нас одна. — М.: Политиздат, 1991.

== Һылтанмалар ==
{{Commons|Москва}}
* [http://www.mos.ru/ Мәскәү Хөкүмәте сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110225145638/http://mos.ru/ |date=2011-02-25 }}
* [http://www.moscow.ru/ Moscow.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150524130629/http://moscow.ru/ |date=2015-05-24 }}{{ref-ru}}{{ref-en}}{{ref-es}}{{ref-de}}{{ref-fr}}
{{Башҡорттар һаны буйынса Рәсәй тораҡ пункттары}}
{{Рәсәйҙең федератив төҙөлөшө}}
{{Европа башҡалалары}}
{{Азия башҡалалары}}
{{Рәсәйҙең 50 иң ҙур ҡалаһы}}
{{Рәсәйҙең Алтын ҡулсаһы}}
{{СССР герой-ҡалалары}}
{{Йәйге Олимпия уйындары башҡалалары}}

[[Категория:Рәсәйҙең федераль әһәмиәттәге ҡалалары]]
[[Категория:Европа баш ҡалалары]]
[[Категория:Мәскәү|*]]
[[Категория:СССР-ҙың герой-ҡалалары]]
[[Категория:Миллионер ҡалалар]]
[[Категория:Рәсәйҙең Алтын ҡулсаһы]]
Мәскәү () — Рәсәйҙең баш ҡалаһы, федераль әһәмиәттәге ҡала, Үҙәк федераль округының административ үҙәге һәм Мәскәү өлкәһенең үҙәге, уның составына инмәгән. Халыҡ иҫәбе буйынса Рәсәйҙең иң ҙур ҡалаһы һәм уның субъекты, унда 12 655 050 кеше йәшәй  (2021), Тулыһынса Европала урынлашҡан ҡалалар араһында халыҡ иң күп йәшәгән ҡалаларҙың береһе, халыҡ иҫәбе буйынса донъяның тәүге ун ҡалаһы иҫәбенә инә, донъялағы иң ҙур рус телле ҡала. Мәскәү — ҡала агломерацияһы үҙәге.

Мәскәү, Рус батшалығы, Рәсәй империяһының (1728—1730 йылдарҙа), Совет Рәсәйенең һәм СССР-ҙың тарихи баш ҡалаһы. Герой-ҡала. Мәскәүҙә Рәсәй Федерацияһының федераль дәүләт власы органдары (Конституция судынан тыш), сит ил дәүләттәре илселеге, Рәсәйҙең иң ҙур коммерция ойошмалары һәм йәмәғәт берләшмәләренең штаб-фатирҙары урынлашҡан.
Халҡы — 12 325 387 кеше (2016) . Мәскәүҙә 1989 йылда — 5417, 2002 йылда — 5941 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.
Рәсәй көнбайышында, Мәскәү йылғаһында Көнсығыш Европа тигеҙлеге үҙәгендә, Ока һәм Волга йылғаларында урынлашҡан. Федерация субъекты булараҡ, Мәскәү Мәскәү һәм Калуга өлкәләре менән сиктәш.

Мәскәү — Рәсәйҙең популяр туристик үҙәге. Кремль, Ҡыҙыл майҙан, Новодевичий монастырь һәм Сиркәү Коломендағы күренештәр ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә инә. Ул бик мөһим транспорт үҙәге: Ҡала 6 аэропортты, 9 тимер юл вокзалын, 3 йылға портын, Атлантик һәм Төньяҡ Боҙло океан бассейндарын хеҙмәтләндерә. 1935 йылдан Мәскәүҙә метрополитен эшләй. Мәскәү — илдең спорт үҙәге. 1980 йылда Мәскәүҙә XXII йәйге Олимпия уйындары үтә, ә 2018 йылда ҡала футбол буйынса донъя чемпионаты хужаларының береһе була.

Эре мәсеттәр тип Мәскәү йәмиғ мәсете һәм Мәскәү тарихи мәсете һанала.

 Этимология 
Ҡаланың исеме йылға атамаһынан алынған. Гидроним этимологияһы Мәскәү аныҡ билдәләнмәгән«Издавна признаётся также, что город назван по реке. Об этом впервые сообщает литературный памятник конца XVI — начала XVII в. „Повесть о зачале Москвы“, где сказано, что вёл. Кн. Юрий Владимирович повелел „соделать мал деревян град и прозва его званием Москва-град по имени реки, текущия под ним“. В настоящее время мнение о первичности названия реки является общепризнанным» ().. Һуңғы ваҡытта белгестәр араһында йылғаның атамаһы киң таралған«Название Москва древнее, его происхождение спорно»; «вопрос о названии Москва пока остаётся нерешённым» ()., славян [12] тураһында гипотеза алған. Славян һәм Балтика версияларында «шыйыҡ, бата тоған, сей» тигән һүҙҙең мәғәнәһе барТопоров В. Н. «Baltica» Подмосковья // Балто-славянский сборник. — М.: Наука, 1972. — с. 217—280.
Фин-уғыр версияһында төрлө телдәрҙән һүҙҙәр бар: коми телендә Моска — «һыйыр», мерянъяларҙан — «айыу» («Медведь»), балтиялы-фин телендә муста — «ҡара, ҡараңғы». Әлеге ваҡытта был версияның яҡлылар бик аҙВ. Горбаневский. Какие существуют гипотезы о происхождении слова «Москва»? .. Лингвист М. Фасмер фин-уғыр этимологияһының уңышһыҙ тип таный происхождении названия реки. В славянской и балтийской версиях исконным значением слова было «жидкий, топкий, сырой, слякотный»«Таким образом, речь идёт об определённой балто-славянской параллели, суть которой заключается в том, что формально близкие комплексы *mask-, *mazg-, *mast-, *mak- и т. п. обладают кругом так или иначе связанных друг с другом приблизительно одинаковых (для балтийского и для славянского) значений» (Топоров, с. 230; цит. по кн.:)., В. Неробилдә уларҙы ныҡлы нигеҙләнмәгән тип һанай, из прибалтийско-финского муста — «чёрный, тёмный». В данный момент у данной версий очень мало сторонников. Килешмәү түбәндәге факттар менән аңлатыла:
 «Московъ» яҡлылар сығанаҡтарында теркәлгән ойконимдың боронғо формаһы иҫәпкә алынмай;
 «Мәскәү» гидронимын коми теле менән бәйләү урынһыҙ: Коми бер ҡасан да был йылғаның ағымына яҡын булған территорияла йәшәмәгән;
 Мари телендәге «моска» һүҙе XIV—XV быуаттарҙағы «мечка» (инә айыу) тигән рус һүҙенән килеп сыҡҡан;
 Балтик-фин биреүсе этимологияның эҙмә-эҙлелеге һәр береһенең бер-береһенән алыҫлашҡан төрлө телдәрҙән аңлатыла: «Муста» — фин теленән, «ва» коми теленән.

 Мәскәү географияһы 

 Географик урыны 
Мәскәү Көнсығыш Европа тигеҙлеге үҙәгендә, Ока һәм Волга йылғалары араһында, Смоленск-Мәскәү ҡалҡыулығында (көнбайыштан), Мәскәү — Ока тигеҙлеге(көнсығышта) һәм Мещёрск уйһыулығы көнсығышында (көньяҡ-көнсығышта) урынлашҡан. Ҡала Көнсығыш-Европа платформаһы составына ингән Рус плитаһында урынлашҡан. Төньяҡ һәм төньяҡ-көнсығышҡа Мәскәүҙән — Көнсығыш Европа платформаһының үҙәк өлөшөндәге иң ҙур депрессия. 2014 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ҡала биләмәһе 2561,5 км² майҙанды биләгән [2], был майҙандың яҡынса өстән бер өлөшө (878,7 км²) ҡулса автомагистрале эсендә урынлашҡан.
 Мәскәү Мәскәү өлкәһе сәғәт зонаһында урынлашҡан. Ҡулланылған ваҡыттың сметаһы сағыштырмаса UTC 3: 00 тәшкил итә. Ҡулланылған ваҡытҡа һәм географик оҙонлоҡҡа ярашлы Мәскәүҙә көн уртаһы 12: 30 була.

Иң юғары нөктәһе — Теплостанская күтәрелеүендә һәм 255 метр тәшкил итә, иң түбәнге нөктәһе — Бесединский күперҙәре янында, Мәскәү йылғаһы ҡалағаһы ҡаланын ағып сыҡҡан урында (был нөктәнең бейеклеге диңгеҙ кимәленән 114,2 м тәшкил итә).

Ҡала Мәскәү йылғаһының урта ағымында ике ярында ла урынлашҡан. Был йылғанан тыш, ҡала биләмәһендә бер нисә тиҫтә йылға (Мәскәү ҡушылдыҡтары) бар, уларҙың иң ҙуры — Сходня, Химка, Пресня, Неглинная, Яуза һәм Нищенка, шулай уҡ Сетунь, Котловка һәм Горотон. Мәскәүҙә шулай уҡ һәм башҡа һыу ятҡылыҡтары күп: 150-гә яҡын бәләкәй йылға һәм шишмә бар, уларҙың күбеһе коллекторҙарҙа аға,  шулай уҡ 240 самаһы асыҡ һыу ятҡылыҡтары (быуалар һәм күлдәр) бар.

 Тарихы 

 Шулай уҡ ҡара: Мәскәүҙең тарихи фотографиялары

 Тәүге тораҡ пункттары 

Мәскәүҙең йәше теүәл генә билдәле түгел. Мәскәү биләмәләрендә тәүге тораҡ пункттары неолит дәүерендә, беҙҙең эраға тиклем яҡынса 8 мең йыл элек барлыҡҡа киләДревнейшие поселения на месте Москвы. Царицын паркында урта бронза быуатындағы фатьянов мәҙәниәтенә ҡараған тораҡ пунктыКремль — не самое древнее поселение в Москве. Газета, 12.05.2009 , шулай уҡ Боровицкий убаһы тирәләй ҙә бронза дәүере тораҡ пункттары табылаДревнейшие поселения на месте Москвы. Беҙҙең эраның 1-се мең йыллығы аҙағынан хәҙерге Мәскәү ултырған районға славяндар килеп төпләнә: вятичтар (Вятка тарафынан килгәндәр) һәм кривичтар. Тәүге мәлдә вятичтар Мәскәүҙең төп халҡын тәшкил итә. Кремль районында үткәрелгән археологик ҡаҙылма эштәре XI быуатта ул урында соҡор һәм өйөлгән ер менән уртып алынған тораҡ пункты булыуын раҫлай, уны ҡала, тип атарға ла мөмкин.

Ипатьевск йылъяҙмаһында 1147 йылдың 4 апрелендә Ростов-Суздаль кенәзе Юрий Долгорукий Москов тип аталған ҡалала Новгород-Северский кенәзе Святослав Ольгович етәкселегендә үҙенең дуҫтарын һәм союздаштарын ҡабул итә, тигән яҙма һаҡланғанПСРЛ. Т. 2. Ипатьевская летопись. — СПб., 1908. — Стлб. 339. 1156 йылда бында яңы ағас нығытмалар төҙөлә. Дөйөм территория 3—4 тапҡырға арта. XII быуаттағы Новгород туҙға яҙылған яҙмаһында Мәскәү Кучков тип билдәләп үтеләБерестяная грамота № 723 (о поездке в Кучков, то есть Москву, и о взыскании долгов). Мәскәү биләмәһендә иң боронғо кириллица яҙмаһы Кремлдең 14-се корпусы аҫтында табылған таш формала була, унда XII быуат аҙағы — XIII тәүге яртыһына ҡараған мәҙәни ҡатлам да табылаКоваль В. Ю., Зайцева И. Е., Модин Р. Н. «Древнейшие горизонты: материальная культура» // Археология Московского Кремля: Раскопки 2016—2017 гг. / Под ред. Н. А. Макаров и В. Ю. Коваля. М., 2018.

1237—1238 йылдарҙа, Русҡа монгол-татар баҫҡынсылары килгән осорҙа, Мәскәү талана һәм яндырыла, әммә уны тиҙҙән тергеҙәләр.

 Мәскәү — кенәзлектең баш ҡалаһы 

80px|слева|Кенәзлектең гербы
мини|Туҡтамыштың Мәскәүҙе баҫып алыуы. 1382 йыл
XIII быуаттың икенсе яртыһында кенәз Даниил Александрович (Александр Невскийҙың кесе улы) хакимлыҡ иткәндә Мәскәү үҙаллы удел кенәзлегенең үҙәгенә әйләнә. Ҡаланың сауҙа юлдары киҫешкән ерҙә урынлашыуы уның үҫешенә һәм күтәрелеүенә булышлыҡ итә. XIV быуат башында Мәскәү биләмәләре киңәйә, уға Коломенский һәм Можайский кенәзлектәре ҡушыла.

XIV быуатта Мәскәү яңы дөйөм урыҫ үҙәге булараҡ артабан күтәрелеүен дауам итә. Юрий Даниловичтан башлап Мәскәү кенәздәре Төньяҡ-Көнсығыш Русь һәм Новгород биләмәләрендә юғары тип иҫәпләнелгән Бөйөк Владимир кенәзе титулын йөрөтә. 1325 йылда Митрополиттар резиденцияһы Мәскәүгә күсерелә, ә 1589 йылда Мәскәү патриархияһы ойошторола.

Иван I Данилович Калита кенәзлек иткәндә Мәскәүҙә киң ҡоласлы төҙөлөш башлана, тәүге таш биналар барлыҡҡа килә (шуға тиклем ҡалалағы бөтә йорттар ҙа ағастан була)Воронин Н. Н. Московский Кремль (1156—1367). // Материалы и исследования по археологии СССР. № 77 (Метательная артиллерия и оборонительные сооружения). — М., 1958. — С. 57—66 . XIV быуат — XV быуат башында Мәскәү эре сауҙа һәм һөнәрмәндәр ҡалаһына әйләнә; уның составына Кремль, Ҡытай-ҡала территориялары, Мәскәү, Яуза йылғалары аръяғындағы слободалар инә.

 Рус батшалығы 

 Берҙәм урыҫ дәүләтенең баш ҡалаһы 
XV быуат аҙағында Иван III Васильевич кенәз булғанда Мәскәү Рус дәүләтенең баш ҡалаһына әйләнә. Яңы статусы ҡаланың үҫеүенә һәм илдең иҡтисади һәм мәҙәни үҙәге булараҡ аяҡҡа баҫыуына булышлыҡ итә. Сәнәғәт һәм һөнәрселек үҫешә: ҡорал етештереү, туҡыма туҡыу, тире иләү, көршәк, биҙәнеү әйберҙәрен эшләү, төҙөлөш эштәре киң ҡолас ала. Пушка һәм китап баҫыу ихаталары хасил була. Мәскәү архитектураһы ҙур ҡаҙаныштарға өлгәшә. Мәскәү биләгән майҙан да киңәйә бара — XVI быуат аҙағына Аҡ ҡала һәм Ер ҡалаһы территориялары уның составына инә. Оборона ҡоролмалары системаһы булдырыла. XIV—XVIII быуаттарҙа Мәскәүҙә бер нисә тапҡыр эре ихтилалдар һәм янғындар булып ала.

1565 йылда батша Иван Грозный Рус батшалығын опричнинаға һәм земщинаға бүлгәндән һуң ҡала Заемщина үҙәгенә әйләнә

 Ғауғалы дәүер 
1605 йылда Мәскәүгә ялған батша Лжедмитрий Беренсенең ғәсҡәрҙәре килеп инә. Ялған батшаның власы ҡалала 1606 йылда юҡҡа сыға, халыҡ ихтилалы барышында ул Мәскәүҙә йәшәүселәр тарафынан үлтерелә. 1608 йылдан 1610 йылға тиклем яңы һайланған батша Василий Шуйский идара иткәндә Мәскәүҙе лагеры менән Тушинола урынлашҡан икенсе ялған Лжедмитрия Икенсе ҡамауҙа тота. Был осорҙа Мәскәү дәүләттең ҡалдған өлөштәренән айырылып тора. 1610 йылдың мартында Михаил Скопин-Шуйский, ғәскәре ялланған шведтар менән бергә Новгород яғынан килеп, Мәскәүҙең ҡамауын өҙә.

1610 йылда Клушино һуғышында Василий Шуйский ғәскәре еңелгәндән һуң Станислав Жолкевскийҙың полян ғәскәҙәре Мәскәүгә килеп тула. 1611 йылда Прокопий Ляпунов, Иван Заруцкий һәм кенәз Дмитрий Трубецкой етәкселегендәге Беренсе земский ополчениеһы ҡаланан поляктарҙы ҡыуып сығара алмай. 1612 йылда земскиий старостаһы Кузьма Минин һәм кенәз Дмитрий Пожарский етәкселегендәге Икенсе земский ополчениеһы ғәскәре 4 ноябрҙә Түбәнге Новгородтан сыға һәм Девичье яланындағы һуғышта поляк ғәскәрҙәрен еңә. 1612 йылдың аҙағында Кремлдә поляк гарнизондарын капитулировать итергә мәжбүр итеп, уларҙы Мәскәүҙән ҡыуып сығара.

 Романовтар династияһы хакимлығының тәүге йөҙ йылы 
1613 йылда Мәскәүҙә батша тәхетенә Михаил Фёдорович ултыртыла, бына шунан башлана ла инде Романовтар династияһының 300 йылдан ашыу хакимлыҡ итеүе .

XVII быуатта Ер ҡалаһы Мәскәү биләмәһенә инә, Мәскәү Кремле өҫтәп төҙөлә һәм хәҙерге күренешен ала. Яма, Мещан һәм Немец слободалары хасил була. Коломенскийҙағы батша резиденцияһы ҙур әһәмиәткә эйә була.

1654 йылда Аптекар приказында (йортонда) «дауалау эшенә өйрәнсектәрҙе» уҡытыу ойошторола .

XVII быуаттың уртаһы һәм икенсе яртыһында Мәскәүҙә бер нисә социаль һәм сәйәси болалар була: тоҙ, баҡыр, 1682 йылда һәм 1698 йылда стрелецтар болалары.

 Рәсәй империяһы 

 Баш ҡала статусын юғалтҡандан һуң 
thumb|thumbtime=432|Москва в 1908 году (фильм «Москва в снежном убранстве»)100px|слева|Герб Москвы 1883 года
1712 йылда Рәсәйҙең баш ҡалаһы Санкт-Петербургҡа күсерелә. 1732 йылда Анна Иоанновна тарафынан Мәскәүҙән Санкт-Петербургҡа күсерелгән Император һарайы 1728 йылда Пётр II хакимлыҡ иткәндә ҡайтанан Мәскәүгә күсерелә  Мәскәү «батша техете» урынлашҡан баш ҡала статусын ала һәм императорҙарҙы тәхеткә ултыртыу урынына әйләнә. Был титул, тәүге тапҡыр урыҫ батшаһы тәхете барлыҡҡа килгән тәүге ҡала булараҡ, Мәскәүҙең тарихи өҫтөнлөгөн билдәләү өсөн ҡулланыла. словаре Ф. А. Брокгауз һәм И. А. Ефрон һүҙлегендә Мәскәү «Рәсәйҙең батша техете урынлашҡан ҡалаһы» тип атала. С. И. Ожегов һәм Н. Ю. Шведованың аңлатмалы һүҙлеге «батша тәхете урынлашҡан» һүҙбәйләнешенә өлкән баш ҡала тигән аңлатма бирә. Был термин хәҙерге ваҡытта йәмәғәт тормошоноң бөтә өлкәләрендә лә Мәскәүҙең рәсми булмаған атамаһы һәм синонимы булараҡ киң ҡулланыла.

1755 йылда Михаил Ломоносов һәм Иван Шувалов тарафынан ғәли йәнәптәре Елизаветаның әмере буйынса Мәскәү университетына нигеҙ һалына.

1812 йылғы Ватан һуғышы ваҡытында Мәскәү захвачена войсками Наполеон ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алына һәм янғындан ҙур зыян күрә.Төрлө иҫәпләүҙәр буйынса , Мәскәү янғыны һөҙөмтәһендә биналарҙың 80 проценты янғанВаськин А. А. Москва 1812 года глазами русских и французов. М., 2012.. Ҡтыҙ йылдан ашык ваҡыт эсендә Мәскәү аяҡҡа баҫтырыла, был построен Храм Ҡотҡарыусы Христос (Христа Спасителя) ҡорамы төҙөлә. XIX быуат аҙағына Мәскәү буйлап трамвай йөрөй башлай.

1851 йылда Мәскәү менән Санкт-Петербургты тимер юл бәйләнеше тоташтыра.

1896 йылда Николай Икенсене тәхеткә ултырыу тантанаһына арналған саралар барышында Ходын Яланында кешеләрҙең ҡыҫылыуы арҡаһында бик күп ҡорбандар була, ул ваҡиға аҙаҡ «Ходын фажиғәһе» тип атала.

1905 йылда в Мәскәүҙә революция тулҡыны һәм урамда ҡоролған баррикадаларҙа һуғыш була.

 1917 йыл ваҡиғалары һәм Граждандар һуғышы 

1917 йылдың август уртаһында Мәскәүҙә Ваҡытлы хөкүмәт тарафынан саҡырылған Бөтә Рәсәй Дәүләт кәңәшмәһе үтә.

1917 йылдың 25 октябрендә Петроградта Ҡышҡы һарайҙы штурмлау башланыу менән бер үк ваҡытта большевиктарҙың Мәскәү ҡораллы восстаниеһы башлана, Петроградтағы восстаниенан айырмалы рәүештә Мәскәүҙә ныҡ ҡаршылыҡ күрһәтелә. Восстаниеға ҡаршы сығыусылар, нигеҙҙә, Мәскәү хәрби училищелары юнкерҙары, йәмәғәт хәүефһеҙлеге комитетына берләшеп, һөжүм итеүселәргә ҡаршы тороу өсөн Кремлде баҫып ала. Ҡапма-ҡаршылыҡ юнкерҙар һәм ҡыҙыл гвардеецтар араһында ҡан ҡойғос һуғыштар менән тамамлана. 1917 йылдың 25 октябренән 2 ноябренә тиклем дауам иткән был һуғыш мәлендә ҡулланылған артиллерия Мәскәүҙең тарихи үҙәгенә һәм Кремлгә ҙур зыян килтерә.

1918 йылда большевиктар хөкүмәте Петроградтан Мәскәүгә күсенгәс, Мәскәү илдең баш ҡалаһына әйләнә РСФСР .

1919 йылдың икенсе яртыһы башында Милли үҙәк етәкселегендәге Мәскәүҙең большевиктарға ҡаршы ойошмалары совет власын ҡолатыу маҡсатында ҡалала ихтилал ойошторорға тырышып ҡарай һәм был маҡсаттарын бойомға ашыра алмай. Ҡыҙыл террор саралары барышында Мәскәүҙең советтарға ҡаршы йәшерен ойошмаларының күп кенә ағзалары ВЧК органдары тарафынан атып үлтерелә. 1919 йылдың октябрендә Рәсәйҙең Көньяғының Ҡораллы көстәре (ВСЮР) Мәскәүгә походы мәлендә Мәскәүгә тиклем 280 км ҡалғас(Мценск) туҡтап ҡала. Большевиктар легаль булмаған шарттарҙа көрәшергә әҙерләнә һәм Вологдаға күсенә башлай, әммә уларҙың удар төркөмө Орел янында аҡтарҙың армияһын ҡыйратып ташлай.

 Совет осоро 
100px|слева|Совет осоронда Мәскәү гербы
1920 йылда Граждандар һуғышында большевиктар еңеү менән ҡала үҫешендә яңы, совет дәүере башлана. Совет осоронда Мәскәү яңынан дәүләт үҙәгенә әүерелә, ҡаланың халыҡ-ара сәйәси әһәмиәте лә күтәрелә. Мәскәү бик йәһәт темпта үҫә, ҡала янындағы ҡасабалар, ауылдар ҡалаға ҡушыла. Шул уҡ ваҡытта ҡаланың тарихи үҙәге, һайлап алып, юҡҡа сығарыла; бер нисә ғибәҙәтхана һәм монастырь, шул иҫәптән Ҡотҡарыусы Христос ҡорамы, Страстный монастырь ҙа емертелә. 1922 йылда Мәскәү СССР-ҙың баш ҡалаһына әйләнә. Ҡалала транспорт инфраструктураһы йәһәт үҫешә. 1924 йылда Мәскәүҙә автобус хәрәкәте асыла, 1933 йылда беренсе троллейбус маршруты эшләй башлай, ә 1935 йылда пассажирҙар өсөн метрополитендың беренсе һыҙаты сафҡа инә. Мәскәү исемендәге каналды файҙаланыуға тапшырып, Мәскәү йылғаһындағы һыу кимәле күтәртелгәс, Мәскәү йылғаһы эргәһендәге ҡала биләмәләре һыу аҫтында ҡала. Атап әйткәндә, элекке Дорогомиловка һәм йәһүдтәр зыяраттары һыу аҫтында ҡала.

ВЦИК Президиумының 1929 йылдың 14 ғинуарындағы «РСФСР территорияһында край һәм өлкә әһәмиәтендәге административ-территориаль берекмәләрҙе булдырыу тураһындағы» Ҡарары менән 1929 йылдың 1 октябренән үҙәге Мәскәү ҡалаһында урынлашҡан Үҙәк-сәнәғәт өлкәһе булдырылаПостановление ВЦИК от 14.01.1929 «Об образовании на территории Р. С. Ф. С. Р. административно-территориальных объединений краевого и областного значения».

1931 йылда РСФСР-ҙың ике эре ҡалаһы — Мәскәү (16 июндә), с. 128 һәм Ленинград (3 декабрҙә)Там же, с. 116 — айырым административ берәмеккә — РСФСР-ҙың республика буйһоноуындағы ҡалаларына әйләнә.

Индустриализация йылдарында Мәскәүҙә юғары һәм урта-техник уҡыу йорттары селтәре юғары темп менән үҫешә.

Утыҙынсы йылдарһа Мәскәүҙә техник йүнәлештәге ғилми-тикшеренеү һәм проект институттары селтәре булдырыла. Уларҙың күбеһе СССР Фәндәр Академияһы системаһына ҡарай. Был мәлдә ҡалала шулай уҡ мәғлүмәт саралары үҫешә, бик күп гәзиттәр нәшер ителә, 1939 йылдан регуляр телевизион тапшырыуҙар ойошторола.

Бөйөк Ватан һуғышы осоронда ҡалала Дәүләт Оборона Комитеты һәм РККА-ның генераль штабы урынлаша, халыҡ ополчениеһы төҙөлә (160 меңдән ашыу кеше).

1941/42 йылдар ҡышында Мәскәү янындағы һуғыштарҙа совет ғәскәрҙәре Икенсе Донъя һуғышы башланғандан алып беренсе тапҡыр вермахты еңә. 1941 йылдың октябрендә немец ғәскәрҙәре Мәскәүгә ныҡ яҡынлай; күп кенә сәнәғәт предприятиелары эвакуациялана, хөкүмәт учреждениеларын Куйбышевҡа эвакуациялау башлана. 1941 йылдың 20 октябрендә Мәскәүҙә ҡамауҙа ҡалыу мөмкинлеге тураһында ҡарар ҡабул ител. Шуға ҡарамаҫтан, 7 ноябрҙә Ҡыҙыл майҙанда хәрби парад үткәрелә, парадтан һуң унда ҡатнашыусы һалдаттар туранан-тура фронтҡа йүнәлтелә. 1941 йылдың декабрендә Мәскәү янында немецтарҙың «Үҙәк» армия төркөмөнөң һөжүме туҡтатыла; совет ғәскәрҙәренең Мәскәү янында уңышлы контрүөжүме һөҙөмтәһендә немец ғәскәрҙәре баш ҡала янынан бик алыҫҡа алып ташлана. 1945 йылдың 24 июнендә на Ҡыҙыл майҙанда Еңеү Парады үткәрелә.

1952—1957 йылдарҙа үтә бейек йорттар төҙөлө башлай, аҙаҡ улар «Сталиндың үтә бейек йорттары» тип атала һәм совет дәүерендәге Мәскәүҙең символдарының береһенә әүерелә .

1960 йылда МКАД буйлап Мәскәүҙең яңы сиге билдәләнә, тик 1984 йылдан һуң ғына ҡала шул сикте үтеп үҫә башлай.

1960-сы йылдар аҙағында — 1970-се йылдар башында ҡала үҙәге етди рәүештә үҙгәртеп ҡорола. Булған урамдарҙы киңәйтеү, яңы магистралдәр һәм типовой күп ҡатлы панель йорттар төҙөү өсөн Мәскәүҙең ҡайһы бер архитектура ҡомартҡылары емертеләЪ-Власть — «Ураган варварских разрушений проносится по улицам».

1957 һәм 1985 йылдарҙа Мәскәүҙә иҫәп буйынса VI һәм XII Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивалдәре үткәрелә. 1980 йылда Мәскәү XXII йәйге Олимпия уйындарын ҡабул итә.

 Хәҙерге заман 
100px|слева|1993 йылда ҡабул ителгән Герб
1991 йылдың 19—22 авгусында ҡалала ГКЧП тарафынан ойошторолған август путчы була.1993 йылда президент һәм парламент араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡ һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән конституцион-дәүләт көрсөгө үҙенең кульминацияһына етә. 1993 йылдың 3—4 октябрендә произошли попытка захвата телецентра «Останкино» телеүҙәген баҫып алыу һәм Юғары Совет бинаһын («Аҡ йортто») утҡа тотоуға килтерә. Аҙаҡ ҡалала һиҙелерлек үҙгәрештәр була. 1995 йылда баш ҡаланың яңы рәсми символдары — ҡала гербы, флагы һәм гимны раҫлана. Ғибәҙәтханалар тергеҙелә, большевиктар тарафынан шартлатылған Ҡотҡарыусы Христос ҡорамының тулы масштаблы күсермәһе төҙөлә.

1990-сы йылдар аҙағында — 2000-се йылдар башында ҡала беренсе тапҡыр халыҡ-ара терроризм хәүефе менән күҙмә-күҙ осраша. Мәскәүҙә бер нисә террористик акт була.

2000-се йылдар капиталь архитектура  үҙгәрештәрен кисерә. Ҡала етди рәүештә ҡайтанан төҙөлә — күп ҡатлы офис биналары, заманса транспорт инфраструктураһы, элиталы торлаҡ төҙөлә, яңы эшлекле үҙәк — «Москва-Сити» районы хасил була . Шул уҡ ваҡытта был "төҙөлөш шау-шыуы"ның ҡаланың тарихи йөҙөн юғалтыуға, архитектура ҡомартҡыларын һәм ҡала мөхитен юҡҡа сығыуына килтереүе билдәләнелә Хранители Садового кольца // gzt.ru  . Автомобиль тығындарына һәм йәмәғәт транспортының етешмәүенә килтергән етерлек дәрәжәлә үҫешмәгән транспорт инфраструктураһы етди проблема булып тора. Йәмәғәт транспорты өсөн бүленгән һыҙаттарҙы булдырыу буйынса саралар, яңы автомобиль эстакадаларын һәм сиселештәрен төҙөү, хәрәкәткә контролде көсәйтеү (юл ҡағиҙәләрен боҙоуҙарҙы автоматик видеотеркәү камералары, эвакуаторҙар эшен юлға һалыу), урындарын ойоштору, Мәскәү мэры С. С. Собяниндың фекеренсә, 2016 йылда хәрәкәтте 12 процентҡа тиҙләтеү мөмкинлеген биргән .

2010 йылға тиклем Мәскәүгә тарихи тораҡ пункты статусы бирелгән була, әммә Рәсәй Федерацияһы Мәҙәниәт министрлығының 2010 йылдың 29 июлендәге приказы менән ҡаланан был статус алып ташланаПриказ Министерства культуры Российской Федерации, Министерства регионального развития Российской Федерации от 29 июля 2010 г. № 418/339 г. Москва «Об утверждении перечня исторических поселений».

ХХ быуаттың 90-сы йылдарынан алып Мәскәү һәм Мәскәү өлкәһен берләштереү проекты әүҙем тикшерелә, 2011 йылдың йәйендә аныҡ Мәскәү территорияһын киңәйтеү проекты хасил була һәм көньяҡ-көнбайыш территорияларҙы ҡушыу иҫәбенә уны үҙәк булыуҙан туҡтатыу күҙаллана   , «Яңы Мәскәү» тип аталған был проектНовые границы Москвы  йәки «Ҙур Мәскәүа»С. Собянин, выступление в Московской городской Думе «Отчёт о результатах деятельности Правительства Москвы за 2011—2012 годы»  C. 4-5, «Большая Москва») 2012 йылдың йәйендә ғәмәлгә ашырыла.

2018 йылда Мәскәү ҡалған 11 ҡала менән бергә футбол буйынса донъя чемпионатын ҡабул итә. Был ваҡиға айҡанлы ҡалала бер нисә мөһим спорт һәм инфраструктура объекттары төҙөлә.

 Наградалары 
 Мәскәү ҡалаһына 1965 йылдың 8 майында, «Алтын йондоҙ» миҙалын һәм Ленин орденын тапшырыу менән бергә Герой- ҡала исеме лә бирелә — СССР-ҙың баш ҡалаһы Мәскәү хеҙмәтсәндәренең Тыуған ил алдындағы күренекле хеҙмәттәре, немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә күрһәткән ҡаһарманлығы, батырлығы һәм ҡыйыулығы өсөн һәм совет халҡының 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүенең 20 йыллығы айҡанлы.
 Ленин ордены (6 сентябрь, 1947) — Мәскәү хеҙмәтсәндәренең Тыуған ил алдындағы күренекле хеҙмәттәре, немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә күрһәткән ҡаһарманлығы, батырлығы һәм ҡыйыулығы, сәнәғәтте, мәҙәниәтте үҫтереүҙә һәм ҡаланы реконструкциялауҙың генераль планын ғәмәлгә ашырыуҙа өлгәшкән уңыштары, Мәскәү ҡалаһының 800 йыллығы айҡанлы.
 Октябрь Революцияһы ордены (4 ноябрь, 1967) — 50-летия Бөйөк Октябрь социалистик революцияһының 50 йыллығы айҡанлы.

 Власть органдары 

 Мәскәү властары 
thumb|Мәскәү мэрияһы

Рәсәй Федерацияһы Конституцияһына ярашлы, Мәскәү үҙаллы федерация субъекты, йәғни федераль әһәмиәттәге ҡала булып тора.

Мәскәүҙә башҡарма власты Мәскәү хөкүмәте башҡара, уның башлығы мэр, закондар сығарыу эшмәкәрлеге менән 45 депутаттан торған Мәскәү ҡалаһы думаһы шөғөлләнә. 2006 йылдан 2012 йылға тиклем Мәскәү ҡалаһы уставындағы үҙгәрештәргә бәйле мэр туранан-тура һайлауҙарҙа һайланмай, мэр президент күрһәтеүе буйынса тәғәйенләнә. Тәүге туранан-тура һайлауҙар булған 2003 йылғы тауыш биреүҙән һуң ғәмәлдәге ҡала начальнигының мөҙҙәте тамамланғандан һуң 2015 йылда туранан-тура һайлауҙар булырға тейеш ине, әммә, ул саҡтағы ҡала начальнигының үҙ теләге менән отставкаға китеүе менән бәйлеПодписан Указ о досрочном прекращении полномочий мэра Москвы, һайлауҙар 2013 йылдың сентябрендә үк булып үтә.

Мәскәү райондарын территориаль билдә буйынса административ округтарға берләштергән ун бер префектура һәм 125 район управалары урындағы идараны ғәмәлгә ашыра. «Мәскәү ҡалаһында урындағы үҙидараны ойоштороу тураһындағы» законға ярашлы , 2003 йылдың башынан муниципалитеттар урындағы үҙидараның башҡарма органдары, муниципаль йыйылыштар вәкәләтле органдары булып тора (ағзалары Ҡала эсендәге муниципаль берәмектәр уставына ярашлы һайлана).

Ҡалала Мәскәү власының закондар сығарыу һәм башҡарма органдарының, шулай уҡ урындағы үҙидара органдарының эшләү принциптары Мәскәү ҡалаһы уставы һәм ҡаланың башҡа норматив акттары менән билдәләнелә.

 Властың федераль органдары 
thumb|right|Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте Йорто

РФ Конституцияһы тарафынан баш ҡала функциялары йөкмәтелгән ҡала булараҡ, Мәскәүҙә ил власының закондар сығарыу, башҡарма һәм федераль суд органдары урынлаша, был ҡағиҙә РФ Конституция судына ғына ҡағылмай, ул 2008 йылдан Санкт-Петербургта урынлаша .

Властың юғары башҡарма органы — Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте — Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте Йорто Мәскәү үҙәгендә Краснопреснен районының яр буйында урынлашҡан. Дәүләт думаһы үҙенең ултырыштарын Охотный Рядта үткәрә. Федерация Советы Ҙур Дмитровкалағы бинала эшләй. Рәсәй Федерацияһының Юғары суды шулай уҡ Мәскәүҙә урынлашҡан.

Бынан тыш Мәскәү Кремле — Рәсәй Федерацияһы Президентының рәсми резиденцияһы. Президенттың Кремлдәге эш резиденцияһы Сенат һарайы бинаһында урынлашҡан.

 Административ-территориаль бүленеш 

thumb|1922 йылдан алып 1995 йылға тиклем Мәскәү территорияһындағы үҙгәрештәр

Ҡаланың хоҡуҡи акттары менән нығытылған исеме һәм сиктәре билдәләнгән райондары, тораҡ пункттары һәм округтары Мәскәүҙең территориаль беррәмектәре булып тора.

 Административ округ — Мәскәү ҡалаһының территориаль берәмеге, ул бүленгән территория менән административ идаралыҡ итеүҙе ғәмәлгә ашырыу өсөн булдырыла һәм Мәскәүҙең бер нисә районын йәки тораҡ пункттарын үҙ эсенә ала. Административ округ сиктәре райондар һәм тораҡ пункттары сиктәрен үтә алмай.
 Район — тарихын, географик урынын, ярашлы территорияларҙың ҡала төҙөлөшө үҙенсәлектәрен, халыҡ һанын, социаль-иҡтисади характеристикаларҙы, транспортх коммуникацияларының урынлашыуын, инженер инфраструктураларының булыуын һәм территорияның башҡа үҙенсәлектәрен иҫәпкә алып булдырыла.
 Тораҡ пункты — 2012 йылдың 1 июленән уның территорияһын киңәйтеү буйынса проектты ғәмәлгә ашырыу барышында Мәскәү составына индерелгән территорияларҙа хасил булған территориаль берәмектәр.

Райондарҙы һәм тораҡ пункттарын ойоштороу, үҙгәртеп ҡороу һәм бөтөрөү, уларға исем биреү, уларҙың сиктәрен билдәләү һәм үлсәүҙе Мәскәү мэры тәҡдим итеүе буйынса Мәскәү ҡала думаһы ғәмәлгә ашыра, ә административ округтарҙа был эштәр Мәскәү мэрына йөкмәтелгән.

2012 йылдың 1 июленә тиклем Мәскәүҙә 125 район һәм 10 административх округ була. 2012 йылдың 1 июленән, Мәскәү территорияһы киңәйтелгәндән һуң, 2 яңы административ округ (Яңы Мәскәү һәм Троицкий) ойошторола, уларҙы составына 21 тораҡ пункты инә.

Мәскәү 12 административ округҡа бүленгән: Үҙәк, Төньяҡ, Төньяҡ-көнсығыш, Көнсығыш, Көньяҡ-көнсығыш, Көньяҡ, Көньяҡ-көнбайыш, Көнбайыш, Төньяҡ-көнбайыш, Зеленоград, Яңы Мәскәү, Троицкий округтары. Һуңғы өсөүһе тулыһынса Мәскәү ҡулса автомобиль юлынан һуң урынлашҡан.

Зеленоград административ округы эксклав булып тора: ул Мәскәү өлкәһе территорияһы менән уратып алынған, көньяҡ-көнсығышта Химки ҡала округы, башҡа йүнәлештәрҙә — Мәскәү өлкәһенең Солнечногорский районы менән сиктәш.

Үҙ сиратында, Мәскәү округтары (Яңы Мәскәү һәм Троицкий округтарынан тыш) райондарға бүленә, Мәскәүҙә бөтәһе 125 район бар. Мәскәүҙең бер нисә районы эксклавтар булып тораи. Округтарға округ префектуралары, райондарға район управалары идара итә.

Яңы Мәскәү һәм Троицкий округтары Мәскәүҙең тораҡ пункты кеүек яңы территориаль берәмектәрҙән тора. Был тораҡ пункттарында тораҡ пункты һәм ҡала округы кеүек ҡала эсендәге муниципаль берәмектәр булдырылған. Округтарға дөйөм префектура идара итә.

 Рәсми символикаһы 
right|70px
Герб, флаг һәм Мәскәү гимны — ҡаланың рәсми рәүештә раҫланған символдары.

Мәскәүҙең гербы һәм флагы — ҡара-ҡыҙыл геральдика ҡалҡаны һәм һыбайлы — Изге Георгий Еңеүсенең ҡара Йыланды һөңгөһө менән ҡаҙаған һүрәте төшөрөлгән дүрт тура мөйөшлө туҡыма. Мәскәү ҡалаһының гимны — Марк Самойлович Лисянский һәм Сергей Иванович Агранян шиғырына Исаак Осипович Дунаевскийҙың «Минең Мәскәүем» йыры нигеҙендә тыуған музыкаль-шиғри әҫәр .

 Население 

 Мәғариф һәм фән 
Мәскәү ҡалаһында дәүләт һәм дәүләттеке булмаған юғары уҡыу йорттары эшләп килә. Беренсеһе бер нисә төркөмгә бүленә: университеттар, академиялар, иниституттар, консерваториялар, Оборона министрлығы, Эске эштәр министрлығы уҡыу йорттары бар.
 1-се Мәскәү дәүләт медицина университеты
 М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты
 Мәскәү дәүләт геодезия һәм картография университеты
 Мәскәү дәүләт төҙөлөш университеты
 Мәскәү дәүләт Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты
 Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты
 Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университеты
 Мәскәү ҡорос һәм иретмәләр институты
 Г. В. Плеханов исемендәге Рәсәй иҡтисад университеты
 Мәскәү дәүләт бәйләнеш юлдар университеты
 Мәскәү дәүләт юридик академияһы
 Рәсәй Хөкүмәте янындағы Финанс Университеты
 Рәсәй дәүләт социаль университеты
 Рәсәй Президенты ҡарамағындағы Халыҡ хужалығы һәм дәүләт хеҙмәте Рәсәй академияһы(РАНХиГС).
 В. И. Суриков исемендәге Мәскәү дәүләт академия рәсем институты
thumb|300px|Мәскәүҙең административ округтары:
1. Үҙәк
2. Төньяк административ округы
3. Төньяк-Көнсығыш административ округы
4. Көнсығыш административ округы
5. Көньяк-Көнсығыш административ округы
6. Көньяк административ округы
7. Көньяк-Көнбайыш административ округы
8. Көнбайыш административ округы
9. Төньяк-Көнбайыш административ округы
10. Зеленоград административ округы 
11. Новомосковский административ округы
12. Троицк

 Климаты 

 Мәскәү иҡтисады 
thumb|364px|right|Мәскәүҙен Эске тулайым продукт һәм РФ-ӊ Эске тулайым продукт (%, 1996 йылдағы кимәле)
Мәскәү иҡтисады Рәсәй төбәктәре араһында иӊ ҡеүәтле иҡтисад.Инвестиционный портал Москвы — Уровень и темпы развития  Мәскәүҙен Эске тулайым продукт 2014 йылда 12,809 трлн һум тәшкил итте (РФ-ӊ Эске тулайым продуктыныӊ 21,5 %).

PricewaterhouseCoopers прогнозы буйынса 2020 йылда Мәскәү донъя ҡалалары араһында 23-сө урында буласаҡ һәм уныӊ ЭТП $325 млрд булыр. 2020 йылға тиклем иҡтисад үсеше 4 %, Һатып алыу мөмкинлеге паритеты буйынса бер кешенеӊ килеме йылына $17 меӊдән (1 млн. һум) $29,8 меӊғә (1,8 млн. Һум) тиклем артыр (сағыштырыу өсөн, 2020 йылда бер кешенеӊ килеме йылына: Сан-Францискола — $91,1 меӊ (5,4 млн.һум), Лондонда — $82,3 меӊ (4,9 млн.һум), Нью-Йоркта — $76,9 меӊ, Мадридта — $49 меӊ, Токиола — $45,1 меӊ, Стамбулда — $24,3 меӊ).Forbes: Какие города будут самыми большими в 2025 году 
left|thumb|100px|right|Протон (ракета-ташыусы) М. В. Хруничев исемендәге Дәүләт космос ғилми-етештереү үҙәгендә етештерелә
thumb|right|150px|МиГ-29, МиГ ойошмаһында етештерелә

Ҡалала хәрби ойошмалар байтак:
 М. В. Хруничев исемендәге Дәүләт космос ғилми-етештереү үҙәге
 МиГ, Рәсәйҙә 30 % истребителдәр етештерә
 ПВО Алмаз-Антей концерны предприятиялары: Алмаз, «Альтаир», «Авангард»)
 Тушино машиналар төҙөү заводы
 Ракеталар етештереүсе МКБ «Вымпел»
 В. В. Чернышёв исемендәге машиналар төҙөү заводы

Эре граждан сәнәғәте предприятиялар:
 Мәскәү нефть эшкәртеү заводы
 Автофрамос — Renault автомобилдәре етештереүсе
thumb|150px|Рено Логан, Автофрамос продукцияһы
 Электрозавод —электротрансформаторҙар һәм и реакторҙар етештереүсе
 Мосэлектрощит — Электр распределитель йығаҙ етештереүсе
 Карачаров механик заводы — төҙөлөш һәм күтәреү йығаҙ етештереүсе
 «Москабель»
 Мәскәү нефтемайзаводы
 Трёхгорная мануфактура
 Мәскәү карап төҙөү заводы
 Н. А. Семашко исемендәге Мосхимфармпрепараты
 Красный Октябрь (кондитер фабрикаһы)

Мәскәү — эре инженер үҙәге. Бында авиация, космос, ядер һәм ҡорал байтак проектлана. Унда етештереүсе технологиялар һәм материадар өйрәнелә.
Проект ойошмалар:
thumb|200px|right|Ми-28 өс проекцияла
 КБ Сухой
 КБ Туполев
 С. В. Ильюшин исемендәге авиация комплексы
 Яковлев исемендәге авиация комплексы
 КБ Транспортного машиностроения
 Теплотехника институты
 Гидропроект
 Н. П. Мельников исемендәге ЦНИИПСК
thumb|200px|right|Универсам

Сауҙа селтәре:
ИсемМагазиндар һаны «Седьмой континент»  110 «Рамстор»  55 «Ашан»  17  «Патэрсон»  66  «12 месяцев»  13² «Spar»  6² «Пятерочка»  более 100 «Петровский»  17² «Копейка»  более 100 «Квартал»  79  «Дёшево»  20² «Авоська»  14² «Азбука вкуса»  4² «Столица»  11² «ПродМак»  15² «АБК»  36² «Геркулес»  13² «Metro»  10  «БИН»  4² «Дикси»  12² «Самохвал»  60² «Утконос»  18

 thumb|350px|right|Мәскәүҙә һәм Рәсәйҙә йәшәгән кешенеӊ уртаса килеме

600px|Данилов күпере Мәскәү йылғаһы аша Мәскәү ҡулса тимер юлында күпер. Мәскәүҙен Нагатино-Садовники районда урынлашҡан.|thumb|center

 Музейҙар 
 «Царицыно» дәүләт тарихи-архитектура, художество һәм ландшафт музей-ҡурсаулығы — Мәскәү ҡалаһы музейҙарының береһе һәм Мәскәүҙең иң эре ҡурсаулығы. Ул биналарҙы, пейзаж һәм ландшафт паркын үҙ эсенә ала. Царицын исемен Екатерина II ҡушҡан. Музей Царицыно һәм «Орехово» станциялары эргәһендә тора.
  Йәһүд музейы һәм толерантлыҡ үҙәге — йәһүд тарихы, мәҙәниәте музейы. Музейҙа Йәһүҙилек, йәһүдтәрҙең Рәсәйҙә таралыуы, йәшәү тарихы һүрәтләнгән. Рәсәйҙәге иң ҙур милли-мәҙәни үҙәктәрҙең береһе. Бахметьев гаражы архитектура һәйкәле йортонда урынлашҡан. Марьина Роща, Достоевская, Менделеевская, Новослободская метро станциялары янында.

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Москва. Энциклопедия / Гл. ред. А. Л. Нарочницкий. — М.: Советская Энциклопедия, 1980
 Гиляровский В. А. Москва и москвичи (на Wikisource)
 Колодный Л. Е. Москва у нас одна. — М.: Политиздат, 1991.

 Һылтанмалар 

 Мәскәү Хөкүмәте сайты 
 Moscow.ru 

Категория:Рәсәйҙең федераль әһәмиәттәге ҡалалары
Категория:Европа баш ҡалалары
*
Категория:СССР-ҙың герой-ҡалалары
Категория:Миллионер ҡалалар
Категория:Рәсәйҙең Алтын ҡулсаһы