Аждаһа
{{Ук}}
'''Аждаһа''' — башҡорт мифологияһында йылан ҡиәфәтендәге имәнес бер зат. Ауыҙынан ут бөркөп торған бер нисә (3, 6, 9, 12) башлы ғәйәт ҙур [[дейеү]] ҡиәфәтендә кәүҙәләндерелә<ref>''[[Хисамитдинова Фирҙәүес Ғилмитдин ҡыҙы|Хисамитдинова Ф. Г.]]'' Мифологический словарь башкирского языка. — М.: Наука, 2010. — 452 с. — ISBN 978-5-02-037580-2</ref>.

Иран мифологияһындағы Ажи-Дахака персонажына барып тоташа. Халыҡ риүәйәттәре буйынса, йөҙ йыл йәшәгән йылан аждаһаға әүерелә, ғәҙәттә йылғаларҙа, күлдәрҙә, тау тарлауыҡтарында һәм мәмерйәләрҙә йәшәй. Ямғыр болоттары, һыу ятҡылыҡтарына хакимлыҡ итеп, әйләнә-тирәләге халыҡты һыуҙан мәхрүм итә. Сығанаҡ менән файҙаланыр өсөн, кешеләр уға ҡорбанлыҡҡа йәш ҡыҙҙарҙы килтерергә мәжбүр була<ref>''Руденко С. И.'' Башкиры: историко-этнографические очерки. — М.; Л., 1955. С. 316—317</ref>.

Ҡыҙҙы ҡотҡарыу өсөн [[әкиәт]] батырҙары аждаһа менән алыша һәм еңә. [[Урал батыр эпосы|«Урал батыр» эпосының]] төп геройы Урал батыр [[Ҡәһҡәһә]] исемле аждаһа — йыландар батшаһы менән көрәшә.

500, 1000 йыл йәшәһә, аждаһа [[Юха]] йыланға әйләнә<ref>[http://bashenc.online/ru/articles/104169/ Аждаһа]</ref>.

Яуыз аждаһа образы күп халыҡтарҙың мифологияһында осрай.

Аждаһа матур ҡыҙға ла әүерелә ала. Мәҫәлән, башҡорт риүәйәттәрендә ҡайһы саҡта аждаһа-ҡыҙ ханға кейәүгә сыға, һәм уның хаслығы яйлап асыла<ref>Руденко С. И., 1955. С. 317; Снесарев Г. П., 1969. С. 30-32, 283</ref>.

Аждаһаның ҙурлығы тураһына йыландар батшаһының ҡыҙы һәм уның ике әхирәте, дәүмәле ''«бер нисә тиҫтә сажин»'' булыуына ҡарамаҫтан, ҡыуаҡтар араһында ете башлы аждаһаны йәшереп тотҡан «Ҡыҙыл мендәр» әкиәте буйынса фекер йөрөтөргә мөмкин<ref>Ефимова Е. С. Башкирский мифологический словарь. — Уфа: Вагант, 2010. — 156 с. — С.9</ref>.

== «[[Урал батыр]]» һәм «[[Акбузат (эпос)|Аҡбуҙат]]» ҡобайырҙарында ==
«Урал батыр» эпосы сюжеты буйынса, уның төп геройы Урал батыр халыҡ бәхете өсөн намыҫһыҙ, яуыз тәбиғәт көсөнә, шул иҫәптән Ҡәһҡәһә (''ҡәһ-сихырсы'', 
''ҡәһәр-ҡарғау'' һүҙҙәренә яҡын мәғәнәлә) исемле аждаһаға ҡаршы көрәшә.

== Башҡорт халыҡ әкиәттәрендә ==
«Әхмәт батыр менән Хоҙайбирҙе батыр», «Мең башлы аждаһаны еңгән егет» һәм башҡа күп әкиәттәрҙә, һөйгән ҡыҙҙарын яҡлап, батырҙар аждаһаларға ҡаршы көрәшкә сыға һәм уларҙы еңә. Юлыев Батыргәрәй үҙенең мәҡәләһендә йәйләүгә сыҡҡан башҡорттарҙың Яугүл (Ҡолтабан) күле өҫтөндә рашҡы ҡатыш йәшенле ямғыр болотоноң бик ҙур һыу йыланы аждаһа менән көрәшен күҙәткәнен бәйән итә. Аждаһа «ағас туҫтаҡҡа оҡшаған» ғәйәт ҙур упай күҙле, тимгелле кәүҙәһе ҡояш аҫтында ялтырай, сағыу алтын төҫкә инә. «Һәнәккә оҡшатып икегә бүленгән» ҡойроғо һәленеп торған ғифрит һыҙғыра һәм ышылдай. Аждаһаны болоттар ҡыҫып алып Ҡафтау аръяғына алып китә тигән риүәйәттәр төрлө биләмәләрҙә йәшәгән башҡорттарҙа киң таралған<ref>[https://vk.com/doc445002360_454827142 Юлуев Б. Г. Этнографическое обозрение, 1892]</ref><ref>[http://encycl.bash-portal.ru/ajdaha.htm Статья в Башкортостан: Краткая энциклопедия] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130610162446/http://encycl.bash-portal.ru/ajdaha.htm |date=2013-06-10 }}</ref>.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Асьтаха (Аждаһаның сыуаш варианты)
* [[Лох-Несс ғифрите]]

== Әҙәбиәт ==
''Башҡортостан. Ҡыҫҡа энциклопедия.'' «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте. Өфө, 2007.

''[[Хисамитдинова Фирҙәүес Ғилмитдин ҡыҙы|Хисамутдинова Ф. Г.]]'' Мифологический словарь башкирского языка. — М.: Наука, 2010.

''Башҡорт халыҡ ижады. Эпос.'' / Төҙөүсе А. М. Сөләймәнов. Инеш һүҙ яҙыусы М. М. Сәғитов, һүҙ ахыры Ә. М. Сөләймәнов менән Р. Рәжәпов. Аңлатмалар М. М. Сәғитов менән Ә. М. Сөләймәнов. Яуаплы редакторы Н. Т. Зарипов. Өфө, 1998. 448 б.

''[[Галин Салауат Әхмәҙи улы|Галин С. Ә.]]'' Тел асҡысы халыҡта. Өфө, 1993.

''[[Руденко Сергей Иванович|Руденко С. И.]]'' Башкиры: Историко-этнографические очерки. М.—Л., 1955.{{ref-ru}}

''Юлуев Батыргарей Габдулмухаметович''. Аждаха-змей в рассказах башкир //Этнографическое обозрение. 1892. №№ 2–3; Башкирские батыры Кабанбай и Узянбай //Там же. 1899. № 3.

== Һылтанмалар ==
* [http://bashenc.online/ru/articles/104169/ Аждаһа]
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/475-azhda-a|Аждаһа|автор=[[Галин Салауат Әхмәҙи улы|Галин С. Ә.]]}}
* [http://bashenc.online/ru/articles/104781/ Юлуев Б. Г.]
* [https://web.archive.org/web/20130610162446/http://encycl.bash-portal.ru/ajdaha.htm статья в Башкортостан: Краткая энциклопедия]
* [https://web.archive.org/web/20160121221125/http://do.gendocs.ru/docs/index-152983.html#4345021 Хисамитдинова Ф. Г. Мифологический словарь башкирского языка]
* [https://vk.com/doc445002360_454827142 Юлуев Б. Г. Этнографическое обозрение, 1892]
* [http://zoroastrism.ru/world/heritage/Russia/Turks/Bashkort.phtml?ysclid=le5ky6gi1151871812 Заратуштрийские элементы в башкирской мифологии]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Башҡорттар}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Фольклор]]
{{Башҡорт мифологияһы геройҙары}}
[[Категория:Башҡорт эпостары]]
[[Категория:Башҡорт әкиәттәре]]
[[Категория:Мифик хайуандар]]
[[Категория:Башҡорт мифологияһында мифик йән эйәләре]]
[[Категория:Аждаһалар]]
Аждаһа — башҡорт мифологияһында йылан ҡиәфәтендәге имәнес бер зат. Ауыҙынан ут бөркөп торған бер нисә (3, 6, 9, 12) башлы ғәйәт ҙур дейеү ҡиәфәтендә кәүҙәләндереләХисамитдинова Ф. Г. Мифологический словарь башкирского языка. — М.: Наука, 2010. — 452 с. — ISBN 978-5-02-037580-2.

Иран мифологияһындағы Ажи-Дахака персонажына барып тоташа. Халыҡ риүәйәттәре буйынса, йөҙ йыл йәшәгән йылан аждаһаға әүерелә, ғәҙәттә йылғаларҙа, күлдәрҙә, тау тарлауыҡтарында һәм мәмерйәләрҙә йәшәй. Ямғыр болоттары, һыу ятҡылыҡтарына хакимлыҡ итеп, әйләнә-тирәләге халыҡты һыуҙан мәхрүм итә. Сығанаҡ менән файҙаланыр өсөн, кешеләр уға ҡорбанлыҡҡа йәш ҡыҙҙарҙы килтерергә мәжбүр булаРуденко С. И. Башкиры: историко-этнографические очерки. — М.; Л., 1955. С. 316—317.

Ҡыҙҙы ҡотҡарыу өсөн әкиәт батырҙары аждаһа менән алыша һәм еңә. «Урал батыр» эпосының төп геройы Урал батыр Ҡәһҡәһә исемле аждаһа — йыландар батшаһы менән көрәшә.

500, 1000 йыл йәшәһә, аждаһа Юха йыланға әйләнәАждаһа.

Яуыз аждаһа образы күп халыҡтарҙың мифологияһында осрай.

Аждаһа матур ҡыҙға ла әүерелә ала. Мәҫәлән, башҡорт риүәйәттәрендә ҡайһы саҡта аждаһа-ҡыҙ ханға кейәүгә сыға, һәм уның хаслығы яйлап асылаРуденко С. И., 1955. С. 317; Снесарев Г. П., 1969. С. 30-32, 283.

Аждаһаның ҙурлығы тураһына йыландар батшаһының ҡыҙы һәм уның ике әхирәте, дәүмәле «бер нисә тиҫтә сажин» булыуына ҡарамаҫтан, ҡыуаҡтар араһында ете башлы аждаһаны йәшереп тотҡан «Ҡыҙыл мендәр» әкиәте буйынса фекер йөрөтөргә мөмкинЕфимова Е. С. Башкирский мифологический словарь. — Уфа: Вагант, 2010. — 156 с. — С.9.

 «Урал батыр» һәм «Аҡбуҙат» ҡобайырҙарында 
«Урал батыр» эпосы сюжеты буйынса, уның төп геройы Урал батыр халыҡ бәхете өсөн намыҫһыҙ, яуыз тәбиғәт көсөнә, шул иҫәптән Ҡәһҡәһә (ҡәһ-сихырсы, 
ҡәһәр-ҡарғау һүҙҙәренә яҡын мәғәнәлә) исемле аждаһаға ҡаршы көрәшә.

 Башҡорт халыҡ әкиәттәрендә 
«Әхмәт батыр менән Хоҙайбирҙе батыр», «Мең башлы аждаһаны еңгән егет» һәм башҡа күп әкиәттәрҙә, һөйгән ҡыҙҙарын яҡлап, батырҙар аждаһаларға ҡаршы көрәшкә сыға һәм уларҙы еңә. Юлыев Батыргәрәй үҙенең мәҡәләһендә йәйләүгә сыҡҡан башҡорттарҙың Яугүл (Ҡолтабан) күле өҫтөндә рашҡы ҡатыш йәшенле ямғыр болотоноң бик ҙур һыу йыланы аждаһа менән көрәшен күҙәткәнен бәйән итә. Аждаһа «ағас туҫтаҡҡа оҡшаған» ғәйәт ҙур упай күҙле, тимгелле кәүҙәһе ҡояш аҫтында ялтырай, сағыу алтын төҫкә инә. «Һәнәккә оҡшатып икегә бүленгән» ҡойроғо һәленеп торған ғифрит һыҙғыра һәм ышылдай. Аждаһаны болоттар ҡыҫып алып Ҡафтау аръяғына алып китә тигән риүәйәттәр төрлө биләмәләрҙә йәшәгән башҡорттарҙа киң таралғанЮлуев Б. Г. Этнографическое обозрение, 1892Статья в Башкортостан: Краткая энциклопедия .

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Асьтаха (Аждаһаның сыуаш варианты)
 Лох-Несс ғифрите

 Әҙәбиәт 
Башҡортостан. Ҡыҫҡа энциклопедия. «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте. Өфө, 2007.

Хисамутдинова Ф. Г. Мифологический словарь башкирского языка. — М.: Наука, 2010.

Башҡорт халыҡ ижады. Эпос. / Төҙөүсе А. М. Сөләймәнов. Инеш һүҙ яҙыусы М. М. Сәғитов, һүҙ ахыры Ә. М. Сөләймәнов менән Р. Рәжәпов. Аңлатмалар М. М. Сәғитов менән Ә. М. Сөләймәнов. Яуаплы редакторы Н. Т. Зарипов. Өфө, 1998. 448 б.

Галин С. Ә. Тел асҡысы халыҡта. Өфө, 1993.

Руденко С. И. Башкиры: Историко-этнографические очерки. М.—Л., 1955.

Юлуев Батыргарей Габдулмухаметович. Аждаха-змей в рассказах башкир //Этнографическое обозрение. 1892. №№ 2–3; Башкирские батыры Кабанбай и Узянбай //Там же. 1899. № 3.

 Һылтанмалар 
 Аждаһа
 
 Юлуев Б. Г.
 статья в Башкортостан: Краткая энциклопедия
 Хисамитдинова Ф. Г. Мифологический словарь башкирского языка
 Юлуев Б. Г. Этнографическое обозрение, 1892
 Заратуштрийские элементы в башкирской мифологии

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Фольклор

Категория:Башҡорт эпостары
Категория:Башҡорт әкиәттәре
Категория:Мифик хайуандар
Категория:Башҡорт мифологияһында мифик йән эйәләре
Категория:Аждаһалар