Ҡадир Даян
{{Фамилиялаш|Даянов}}
{{Яҙыусы
| Исеме              = Ҡадир Даян
| Төп исеме   = Ҡадир Хәким улы Даянов 
| Рәсеме             = Кадир Даян.jpg
| Киңлек= 189px
| Ҡултамғаһы          = 
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Тыуыу датаһы    = 14.02.1910
| Тыуған урыны   = [[Пермь губернаһы]] [[Шадринск өйәҙе]]<ref>Хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]] {{ТыуғанУрыны|Ҡоншаҡ районы}}</ref> [[Ҡоншаҡ]] ауылы
| Вафат булыу датаһы =   19.10.1975
| Вафат булған урыны  = {{ВБУ|Өфө}} ҡалаһы
| Гражданлығы = {{Российская империя}} → {{USSR}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы, драматург, шағир
|Премиялары = [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1969)
|  Наградалары = {{{!}} style="background:transparent"
{{!}}{{Орден Красной Звезды|1945}}{{!!}}{{Орден «Знак Почёта»|1945}}{{!!}}{{Орден «Знак Почёта»|1955}}  
{{!}}}
| Викикитапхана =
}}
'''Ҡадир Даян (тулы исеме Ҡадир Хәким улы Даянов)''' ([[14 февраль]] [[1910 йыл]] — [[19 октябрь]] [[1975 йыл]]) — [[башҡорт]] шағиры, яҙыусы һәм драматург. 1938 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]], 1947 йылдан — КПСС ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Ҡыҙыл Йондоҙ (1945), ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1945, 1955) ордендары кавалеры, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1969).

== Биографияһы ==
Ҡадир Даян 1910 йылдың 14 февралендә хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]]ның [[Ҡоншаҡ]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. [[1927]] йылда урта мәктәпте тамамлағас, Арғаяшта уҡытыусылар әҙерләү курсында шөғөлләнә. Уҡып бөткәс, уҡытыусы, мәктәп директоры булып эшләй.

[[1930]]—[[1933]] йылдарҙа [[Өфө]]гә килеп, [[Башҡорт дәүләт университеты|педагогия институтында]] уҡый. Уҡып бөткәс, [[Башҡортостан дәүләт нәшриәте]]ндә мөхәррир булып эшләй. Аҙаҡ ике йыл Стәрлетамаҡ педагогия техникумында уҡыта, [[1936]]—[[1941]] йылдарҙа Өфөлә [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт педагогия институты]]нда башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире булып эшләй. Уның тәьҫирендә күп студенттар әҙәби ижад менән шөғөлләнә башлай.

Ҡадир Даяндың шиғырына мәктәп уҡыусылары Беренсе Май байрамында демонстрацияла йырлаған дәртле йыр яҙылған. Был әҫәр [[1929 йыл]]да уҡ «Ҡыҙыл флаг» исеме менән матбуғатта баҫыла.

Әҙиптең бер юлы өс китабы [[1934]] йылда донъя күрә: «Рәшиҙә» поэмаһы, балалар өсөн «Тимеркәй» хикәйәһе һәм «Хәйрүш менән Фәйрүш» тигән бер шаршаулыҡ пьесаһы.

Шағирҙың шиғриәте [[Бөйөк Ватан һуғышы]]на тиклем үк формалаша һәм нығына. 1930 йылдар уртаһынан алып 1970-се йылдарға тиклем уның әҫәрҙәре башҡорт теле һәм әҙәбиәте дәреслектәрендә ныҡлы урын ала. Уның "Күбәләк, «Елка», «Тышта саф һауа» һәм башҡа шиғырҙары балалар күңелендә һаҡлана. Бөйөк Ватан һуғышына шағир 1941 йылдың июль башында үҙе теләп китә һәм Калинин фронтында Мәскәүҙе обороналауҙа ҡатнаша. Замандаштары, ҡәләмдәштәре Ҡадир Даянды кешелекле, ярҙамсыл кеше итеп белә. Фронтовик-шағир һуңғы көнөнәсә үҙен һәр саҡ алғы һыҙыҡта тип иҫәпләй. Оло йөрәкле, батыр шәхес 1975 йылдың 19 октябрендә тимер юл өҫтөнә төшкән баланы ҡотҡарып алып ҡала, ә үҙе һәләк була.

== Әҫәрҙәре ==
Һуғыш йылдарында яҙған поэмалары һәм шиғырҙары:
* «Ҡарт ҡасҡын»
* «Ике йәшлек»
* «Ағиҙел ярында»
* «Нефть ҡалаһы»
* «Тыуған ил»
* «Гөлъямалдың хаты»
* «Батыр булһын егетең»
* «Ватан өсөн»
* «Украина еренә»
* «Совет һалдаты»
Йырҙары:
* «Шайморатов генерал»
* «Гөлсирәнең һөйгәне»
* «Зәйтүнә»
* «Төнгө Урал» һ. б. йырҙарҙы .
Драматург булараҡ та танылыу яуланы Ҡадир Даян. Уның «Таңсулпан» пьесаһы [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]] сәхнәһендә ҡырҡ йылдан ашыу уйнала һәм театрҙың алтын фондына инә. Йәнә «Тулҡынлана тәрән күл» һ. б. пьесалар яҙҙы.

== Наградалары ==
Ҡадир Даян [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда күрһәткән батырлыҡтары өсөн — [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]]<ref>{{Подвиг Народа|28684312}}</ref> һәм миҙалдар, әҙәбиәт өлкәһендәге хеҙмәттәре өсөн ике «Почёт Билдәһе» ордены менән наградлана.

== Хәтер ==
* Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районы хакимиәте тарафынан Ҡадир Даян исемендәге премия булдырылған<ref>{{мәҡәлә |автор= Мортазин Ҡ.|заглавие= Яҡташ шағир исеме мәңгеләштерелде|ссылка= http://www.vatandash.ru/pics/pdf/1250.pdf|язык= |издание= [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип= журнал|год= 2005|том= |номер= 1|страницы= 205|doi= |issn=1683-3554}}</ref>.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

= Сығанаҡтар =
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|16|07|2017}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}{{V|16|07|2017}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.{{V|16|07|2017}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}{{V|16|07|2017}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/3139-dayan-dayanov-adir-kh-kim-uly|Даян (Даянов) Ҡадыр Хәким улы}}
* [http://agidel.pressarb.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=141%3A2010-03-03-13-51-48&catid=3%3A2008-11-12-09-41-06&Itemid=4 ЙЫРЛЫ ЙӨРӘК. (Ҡадир Даяндың тыуыуына 100 йыл) («Ағиҙел» журналы)]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://uic.bashedu.ru/konkurs/baimov/bpr/bpr035.html Башҡорт дәүләт университеты сайты]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{библиоинформация}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт шағирҙары]]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Башҡорт драматургтары]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яҙыусылар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт балалар яҙыусылары]]
Ҡадир Даян (тулы исеме Ҡадир Хәким улы Даянов) (14 февраль 1910 йыл — 19 октябрь 1975 йыл) — башҡорт шағиры, яҙыусы һәм драматург. 1938 йылдан СССР Яҙыусылар союзы, 1947 йылдан — КПСС ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Ҡыҙыл Йондоҙ (1945), ике «Почёт Билдәһе» (1945, 1955) ордендары кавалеры, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1969).

 Биографияһы 
Ҡадир Даян 1910 йылдың 14 февралендә хәҙерге Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районының Ҡоншаҡ ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1927 йылда урта мәктәпте тамамлағас, Арғаяшта уҡытыусылар әҙерләү курсында шөғөлләнә. Уҡып бөткәс, уҡытыусы, мәктәп директоры булып эшләй.

1930—1933 йылдарҙа Өфөгә килеп, педагогия институтында уҡый. Уҡып бөткәс, Башҡортостан дәүләт нәшриәтендә мөхәррир булып эшләй. Аҙаҡ ике йыл Стәрлетамаҡ педагогия техникумында уҡыта, 1936—1941 йылдарҙа Өфөлә Башҡорт педагогия институтында башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире булып эшләй. Уның тәьҫирендә күп студенттар әҙәби ижад менән шөғөлләнә башлай.

Ҡадир Даяндың шиғырына мәктәп уҡыусылары Беренсе Май байрамында демонстрацияла йырлаған дәртле йыр яҙылған. Был әҫәр 1929 йылда уҡ «Ҡыҙыл флаг» исеме менән матбуғатта баҫыла.

Әҙиптең бер юлы өс китабы 1934 йылда донъя күрә: «Рәшиҙә» поэмаһы, балалар өсөн «Тимеркәй» хикәйәһе һәм «Хәйрүш менән Фәйрүш» тигән бер шаршаулыҡ пьесаһы.

Шағирҙың шиғриәте Бөйөк Ватан һуғышына тиклем үк формалаша һәм нығына. 1930 йылдар уртаһынан алып 1970-се йылдарға тиклем уның әҫәрҙәре башҡорт теле һәм әҙәбиәте дәреслектәрендә ныҡлы урын ала. Уның "Күбәләк, «Елка», «Тышта саф һауа» һәм башҡа шиғырҙары балалар күңелендә һаҡлана. Бөйөк Ватан һуғышына шағир 1941 йылдың июль башында үҙе теләп китә һәм Калинин фронтында Мәскәүҙе обороналауҙа ҡатнаша. Замандаштары, ҡәләмдәштәре Ҡадир Даянды кешелекле, ярҙамсыл кеше итеп белә. Фронтовик-шағир һуңғы көнөнәсә үҙен һәр саҡ алғы һыҙыҡта тип иҫәпләй. Оло йөрәкле, батыр шәхес 1975 йылдың 19 октябрендә тимер юл өҫтөнә төшкән баланы ҡотҡарып алып ҡала, ә үҙе һәләк була.

 Әҫәрҙәре 
Һуғыш йылдарында яҙған поэмалары һәм шиғырҙары:
 «Ҡарт ҡасҡын»
 «Ике йәшлек»
 «Ағиҙел ярында»
 «Нефть ҡалаһы»
 «Тыуған ил»
 «Гөлъямалдың хаты»
 «Батыр булһын егетең»
 «Ватан өсөн»
 «Украина еренә»
 «Совет һалдаты»
Йырҙары:
 «Шайморатов генерал»
 «Гөлсирәнең һөйгәне»
 «Зәйтүнә»
 «Төнгө Урал» һ. б. йырҙарҙы .
Драматург булараҡ та танылыу яуланы Ҡадир Даян. Уның «Таңсулпан» пьесаһы Башҡорт дәүләт академия драма театры сәхнәһендә ҡырҡ йылдан ашыу уйнала һәм театрҙың алтын фондына инә. Йәнә «Тулҡынлана тәрән күл» һ. б. пьесалар яҙҙы.

 Наградалары 
Ҡадир Даян Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән батырлыҡтары өсөн — Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм миҙалдар, әҙәбиәт өлкәһендәге хеҙмәттәре өсөн ике «Почёт Билдәһе» ордены менән наградлана.

 Хәтер 
 Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районы хакимиәте тарафынан Ҡадир Даян исемендәге премия булдырылған.

 Иҫкәрмәләр 

 Сығанаҡтар 
 Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
 Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.
 Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ.Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
 Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.

 Һылтанмалар 
 
 ЙЫРЛЫ ЙӨРӘК. (Ҡадир Даяндың тыуыуына 100 йыл) («Ағиҙел» журналы)
 Башҡорт дәүләт университеты сайты

Категория:Силәбе өлкәһе башҡорттары
Категория:Башҡорт шағирҙары
Категория:Башҡорт яҙыусылары
Категория:Башҡорт драматургтары
Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре
Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары
Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар
Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яҙыусылар
Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар
Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары
Категория:КПСС ағзалары
Категория:Силәбе өлкәһе башҡорттары
Категория:Башҡорт балалар яҙыусылары