Гагарин Юрий Алексеевич
{{Ук}}
'''Гагарин Юрий Алексеевич''' ([[9 март]] [[1934 йыл]], Клушино, Гжатский (хәҙерге Гагарин) районы, Көнбайыш өлкә (хәҙерге — [[Смоленск өлкәһе]]), [[СССР]] — [[27 март]] [[1968 йыл]], Новосёлов ауылы, Киржач районы, [[Владимир өлкәһе]], СССР) янында — СССР-ҙың лётчик-космонавы, [[Советтар Союзы Геройы]], бер нисә дәүләттең юғары маҡтау билдәләре кавалеры, бик күп Рәсәй һәм сит ил ҡалаларының почетлы гражданы{{Переход|#Почётные звания и награды|1}}.

СССР Хәрби-һауа көстәре полковнигы (1963), 1-се класлы хәрби осоусы, СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1961), ВЛКСМ Үҙәк Комитеты ағзаһы, 7-се һәм 8-се саҡырылыш [[СССР Юғары Советы]] депутаты.

[[1961 йыл|1961 йылдың]] [[12 апрель|12 апрелендә]] Юрий Гагарин донъя тарихында [[йыһан]] киңлегенә осоусы тәүге кеше була<ref name="bre6">{{БРЭ|статья=Гага́рин Юрий Алексеевич |ссылка= |id=2338828 |автор=Александров А. П. |том=6 |страницы=237 |год=2006 }}</ref><ref>{{cite web|author=Wilson, Jim |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/sts1/gagarin_anniversary.html|title=Yuri Gagarin: First Man in Space|date=2011-04-13|publisher=[[НАСА|NASA]]|language=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FbscnCVz|archivedate=2013-04-03}}</ref>. Бортында Гагарин булған «Восток-1» карабы [[Ҡаҙағстан|Ҡаҙағстандың]] Ҡыҙыл Урҙа өлкәһендә урынлашҡан [[Байконур|Байконур космодромынан]] «Восток» ракета-йөрөтөүсе менән ебәрелә. {{num|108|минут}}<ref name=":0">{{Книга|автор=Давыдов В. А.|заглавие=Первый Пилотируемый Полёт, том 2|ответственный=|год=2011|издание=|место=|издательство=Родина Медиа|страницы=42|страниц=1096|isbn=978-5-905350-01-6 / 9785905350016}}</ref> осҡандан һуң Гагарин [[Энгельс (ҡала)|Энгельстан]] алыҫ түгел [[Һарытау өлкәһе|Һарытау өлкәһенә]] төшә. 1961 йылдың 12 апреле, Юрий Гагариндың йыһанға осоу көнө, байрам — Космонавтика көнө тип иғлан ителә{{Переход|#Полёт|1}}.

Тәүге йыһан осошо бөтә донъяла ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙырҙы, ә Юрий Гагарин үҙе донъяла танылыу яуланы. Сит ил хөкүмәттәре һәм йәмәғәт ойошмалары саҡырыуы буйынса ул 30-ға яҡын илдә булған<ref name="JPRS">По материалам стенда на ВДНХ // {{книга|заглавие=Отчёт о СССР: космос|оригинал=USSR Report: Space|ссылка=https://books.google.com/books?id=1l70AAAAMAAJ&q=%22Gagarin+through+our+country+and+abroad.+He+visited+30+countries%22&dq=%22Gagarin+through+our+country+and+abroad.+He+visited+30+countries%22&hl=en&sa=X&ei=8z1sUbrqKcOFiAK4xIDAAQ&ved=0CDQQ6AEwAA|издательство={{iw|Foreign Broadcast Information Service}}, {{iw|Joint Publications Research Service}} |год=1986|серия=JPRS (Series)|страницы=25|страниц=92}} См. также [http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?Location=U2&doc=GetTRDoc.pdf&AD=ADA348255 полный текст отчёта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502004604/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?Location=U2&doc=GetTRDoc.pdf&AD=ADA348255 |date=2013-05-02 }}.</ref>{{Переход|#Зарубежные визиты|1}}. Шулай уҡ беренсе космонавт Советтар Союзы эсендә лә сәфәрҙәр яһай. Артабанғы йылдарҙа Гагарин ҙур ижтимағи-сәйәси эш алып бара, профессор Н. Э. Жуковский исемендәге Хәрби-һауа көстәре инженер академияһын тамамлай, Космонавтар әҙерләү үҙәгендә эшләй һәм йыһанға яңы осошҡа әҙерләнә{{Переход|#Дальнейшая жизнь|1}}.
 
1968 йылдың 27 мартында Юрий Гагарин [[Владимир өлкәһе]] Киржач районы Новоселово ауылы янында тәжрибәле инструктор В. С. Серёгин етәкселегендә МиГ-15УТИ самолетында күнекмә осошон башҡарғанда  һәләк була. Фажиғәнең  сәбәптәре бөгөнгә тиклем асыҡланып бөтмәгән{{Переход|#Гибель|1}}.

Советтар Союзында Гагариндың үлеме менән бәйле дөйөм халыҡ матәм көнө иғлан ителә (СССР тарихында беренсе тапҡыр дәүләт башлығы булмаған кеше иҫтәлегенә). Ерҙең беренсе космонавты хөрмәтенә бер нисә тораҡ пункт (шул иҫәптән тыуған ҡалаһы — Гжацк) тип үҙгәртелә, урамдар һәм проспекттар атала.  Донъяның төрлө ҡалаларында Гагаринға бик күп һәйкәл ҡуйыла{{Переход|#Память|1}}.

== Биографияһы ==

=== Ғүмеренең тәүге йылдары һәм белем алыуы ===
Юрий Алексеевич Гагарин 1934 йылдың 9 мартында [[РСФСР]]-ҙың Көнбайыш өлкәһе Гжатский районының Клушино ауылында (хәҙерге — Смоленск өлкәһенең Гагарин районы тыуған<ref name="bre6"/><ref>{{cite web|url=http://www.federalspace.ru/download/video/docs/2010_08_22_Press_bull.pdf|title=Пресс-бюллетень № 1|date=2010-08-22|publisher=Оргкомитет по подготовке и проведению празднования в 2011 году 50-летия полёта в космос Ю. А. Гагарина|pages=17|accessdate=2011-04-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/616kiWGFB|archivedate=2011-08-21}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> (йәғни ата-әсәнең йәшәгән (теркәлгән) урыны буйынса). Тыуған урыны — Гжатск ҡалаһының бала табыу дауаханаһы<ref>{{cite news|url=http://www.rabochy-put.ru/history/11842-gzhatsk-ili-klushino-.html|title=Тайна рождения Юрия Гагарина|author=Николаев Николай|date=2011-03-02|location=|publisher=// «[[Рабочий путь]]» — [[Смоленск]]|accessdate=2011-04-14|archivedate=2013-10-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131023062835/http://www.rabochy-put.ru/history/11842-gzhatsk-ili-klushino-.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131023062835/http://www.rabochy-put.ru/history/11842-gzhatsk-ili-klushino-.html |date=2013-10-23 }}</ref> (1968 йылда Гагарин ҡалаһы тип үҙгәртелә)

Эшсе мөхиттә тыуып үҫкән: атаһы Гагарин Алексей Иванович ([[14 март]] [[1902 йыл]] — [[30 август]] [[1973 йыл]])<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com.ua/books?id=njxtDwAAQBAJ&pg=PA17&lpg=PA17&dq=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9+%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87+%D0%93%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD+14+%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0&source=bl&ots=_OleyE-ac2&sig=ACfU3U3DzPKuJmAM5-5T2W6bf5G-JCPCJA&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjCj6ykl6_oAhXMw6YKHXhlCJMQ6AEwBHoECAkQAQ#v=onepage&q=Алексей%20Иванович%20Гагарин%2014%20марта&f=false |title=Юрий Гагарин: Один полёт и вся жизнь. Полная биография первого космонавта … |access-date=2022-03-26 |archive-date=2021-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816100157/https://books.google.com.ua/books?id=njxtDwAAQBAJ&pg=PA17&lpg=PA17&dq=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9+%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87+%D0%93%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD+14+%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0&source=bl&ots=_OleyE-ac2&sig=ACfU3U3DzPKuJmAM5-5T2W6bf5G-JCPCJA&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjCj6ykl6_oAhXMw6YKHXhlCJMQ6AEwBHoECAkQAQ#v=onepage&q=Алексей%20Иванович%20Гагарин%2014%20марта&f=false |deadlink=no }}</ref> — 30 августа 1973<ref>{{Cite web |url=http://www.smolnecropol.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=884:gagarin&catid=79:gagarin |title=Гагарин Алексей Иванович |access-date=2019-07-21 |archive-date=2016-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160804085520/http://smolnecropol.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=884:gagarin&catid=79:gagarin |deadlink=no }}</ref>), — балта оҫтаһы, әсәһе, Матвеева Анна Тимофеевна (20 декабрь 1903 йыл — 12 июнь 1984 йыл), һөтсөлөк-тауар фермаһында эшләй<ref group="комм.">«… отец плотничал, а мать была дояркой. За хорошую работу её назначили заведующей молочнотоварной фермой колхоза.» — {{sfn0|Гагарин|1961}}</ref><ref>«На ферму прибежала рассыльная … Бегу, — ответила мама. — Вот задам поросятам корму, зайду переодеться домой …» — {{sfn0|Гагарин|1979}}</ref>, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм Халыҡтар Дуҫлығы ордены менән бүләкләнгән. Олатаһы, Матвеев Тимофей Матвеевич (1871—1918), Путилов заводы эшсеһе, Санкт-Петербургта, Автовта, Богомолов (хәҙер Возрождение) урамында, XIX быуат аҙағында йәшәгән<ref>{{cite web| url = http://www.gov.spb.ru/gov/admin/terr/reg_kirovsk/kirovsk_history/kirovsk_avtovo| title = Автово| publisher = Администрация Санкт-Петербурга| accessdate = 2011-04-13| deadlink = yes| archive-date = 2011-08-21| archive-url = https://www.webcitation.org/616kmdh8V?url=http://www.gov.spb.ru/gov/admin/terr/reg_kirovsk/kirovsk_history/kirovsk_avtovo}}</ref>.

[[Файл:Matveev 2.jpg|thumb|Матвеев Тимофей Матвеевич — Путилов заводы эшсеһе (быраулаусы булып эшләй), революционер, Ю. А. Гагариндың олатаһы]]
[[Файл:Gagarin town - Gagarin Memorial Museum 03.jpg|thumb|Юрий Гагарин мәктәп йылдарында йәшәгән йорт. Гагарин ҡалаһы (элекке Гжацк))]]

Гагариндар ғаиләһендә өс ул һәм бер ҡыҙ булған. Юрий өсөнсө улы була.

Юрийҙың бала сағы Клушин ауылында үтә. 1941 йылдың 1 сентябрендә малай мәктәпкә бара, әммә 12 октябрҙә ауыл баҫып алына һәм уҡыуы туҡтатыла. Немецтар ғаиләне бәләкәй балалары менән ҡыуып сығара, ә йортта оҫтахана ойоштора. Ҡыш башланғансы, Гагариндар ҙур булмаған ер өй ҡаҙып, кәҫ менән ҡаплап, мейес һалғандар. Немец һалдаттары атаһын туҡмаған һәм уны эшләргә мәжбүр иткән. Сигенер алдынан немецтар уның өлкән ағаһы Валентинды һәм һеңлеһе Зояны [[Өсөнсө рейх|Германияға]] ҡыуып алып китәләр. Юра әсәләрҙең балаларын алып китеп барыусы машина артынан йүгереп барыуын, немецтарҙың уларҙы винтовка төйҙәһе менән ҡыуыуын күрә. Артабан Юрий Гагарин һуғыш йылдарын телгә алмай<ref name=izvestia>{{статья|автор=Лесков, Сергей|заглавие=Главный полёт человека|ссылка=http://izvestia.ru/news/373279|издание=Газета «Известия»|год=2011|месяц=04|число=05|номер=|ref=}}</ref>. Клушино ауылы 1943 йылдың 9 апрелендә [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армия]] тарафынан азат ителгәнгә тиклем йыл ярым самаһы оккупация аҫтында була. Шунан һуң ғына мәктәптә уҡыу яңынан башлана.

1945 йылдың 24 майында Гагариндар ғаиләһе Гжатск ҡалаһына күсеп килә. 1949 йылдың майында Юра урта мәктәптең алтынсы класын тамамлай. Ата-әсәһе һәм уҡытыусылары уны Гжатскиҙа ете йыллыҡ мәктәпте тамамларға өгөтләйҙәр, ләкин Юрий уҡыуын Мәскәүҙә туғандары йәшәгән ерендә дауам итергә теләй. Мәскәүгә барыу килеп сыҡмай: ата-әсә улын юлға әҙерләгән арала Мәскәү һөнәрселек училищеларына ҡабул итеү тамамланған була. Тик 30 сентябрҙә генә ағаһы Гагарин Савелий Иванович ярҙамында Юрий Люберец һөнәрселек училищеһына уҡырға инә<ref>{{cite web|author = Михайлова, Екатерина|url = http://cosmos.ucoz.com/index/ljubereckoe_remeslennoe_uchilishhe/0-10|title = Люберецкое ремесленное училище|publisher = Ю. А. Гагарин — сын Земли и звёзд|accessdate = 2019-03-09|archive-date = 2018-12-26|archive-url = https://web.archive.org/web/20181226133812/http://cosmos.ucoz.com/index/ljubereckoe_remeslennoe_uchilishhe/0-10|deadlink = no}}</ref><ref>{{cite web|url = https://regnum.ru/news/cultura/1962017.html|title = Гагаринский техникум в подмосковных Люберцах — уже не Гагаринский|publisher = ИА REGNUM|date = 2015-09-03|accessdate = 2019-03-09|archive-date = 2018-12-26|archive-url = https://web.archive.org/web/20181226133905/https://regnum.ru/news/cultura/1962017.html|deadlink = no}}</ref>. Бында ул художестволы үҙешмәкәрлектә ҡатнаша — тынлы оркестрҙа [[Торба (музыка ҡоралы)|торба]]ла уйнай<ref>{{Cite web|url= https://vlg.aif.ru/society/details/igral_na_trube_neobychnye_fakty_iz_biografii_kosmonavta_yuriya_gagarina|title= Играл на трубе, танцевал вальс. Необычные факты из биографии Юрия Гагарина|author= Алина Василенко|website= газета Аргументы и факты|date= 11.04.2019|publisher= |access-date= 2021-04-17|archive-date= 2021-04-17|archive-url= https://web.archive.org/web/20210417140840/https://vlg.aif.ru/society/details/igral_na_trube_neobychnye_fakty_iz_biografii_kosmonavta_yuriya_gagarina|deadlink= no}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://vnnews.ru/social/91528-trubach-kosmicheskoj-zari-vladislav-shurygin-ob-istorii-odnoj-fotografii-yuriya-gagarina.html|title=Трубач космической зари. Об истории одной фотографии Юрия Гагарина|author=Владислав Шурыгин (старший)|website=Ваши новости|date=12.04.2021|publisher=|access-date=2021-04-17|archive-date=2021-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417132520/https://vnnews.ru/social/91528-trubach-kosmicheskoj-zari-vladislav-shurygin-ob-istorii-odnoj-fotografii-yuriya-gagarina.html|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417132520/https://vnnews.ru/social/91528-trubach-kosmicheskoj-zari-vladislav-shurygin-ob-istorii-odnoj-fotografii-yuriya-gagarina.html |date=2021-04-17 }}</ref>.Бер үк ваҡытта Юрий киске эшсе йәштәр мәктәбенә уҡырға инә. Уҡыу ваҡытында, 1949 йылдың 16 декабрендә, ВЛКСМ-ға инә<ref name="Og">{{статья|автор=Алексеев М.|заглавие=Когда ему было шестнадцать|издание=[[Огонёк (журнал)|Огонёк]]|год=1961|месяц=04|число=30|номер=18|ссылка=https://books.google.com/books?id=tbk-AQAAIAAJ&pg=PA30|страницы=30—31}}</ref>. 1951 йылдың майында киске мәктәптең етенсе класын, ә июнь айында училищены «формаға һалыусы һәм ҡойоусы» һөнәре буйынса яҡшы билдәләр менән тамамлай<ref name="bre6"/><ref name=izvestia />.

1951 йылдың авгусында Гагарин Һарытау индустриаль техникумының литейная бүлегенә уҡырға инә, уҡыуҙан тыш үҙен һәйбәт физкультурник һәм «Хеҙмәт резервтары» физкультура-спорт йәмғиәте секретары итеп күрһәтә<ref name="Og"/>.

1954 йылдың 25 октябрендә тәүге тапҡыр СССР ДОСААФ-ының Һарытау аэроклубында шөғөлләнә башлай. 1955 йылда Юрий Гагарин ҙур уңыштарға өлгәшә, уҡыуҙа яҡшы билдәләренә өлгәшә һәм Дубки спорт аэродромында Як-18 самолетында беренсе тапҡыр үҙ аллы оса. Аэроклубта Юрий Гагарин бөтәһе 196 тапҡыр һауаға күтәрелеп, осоу ваҡытын 42 сәғәт 23 минутҡа еткерә<ref name="bre6"/>.

=== Хәрби-диңгеҙ авиацияһындағы карьераһы ===
1955 йылдың 27 октябрендә әрме сафына саҡырыла һәм Чкалов ([[Ырымбур]]) ҡалаһына К. Е. Ворошилов исемендәге 1-се осоусылар хәрби-авиация училищеһына ебәрелә. Ул ваҡытта билдәле осоусы-инструктор Я. Ш. Аҡбулатовта уҡый<ref name="bebu">{{книга| автор = Копылов И. С., Лазукин А. Н., Райкин Г. Л. | часть = Первый космонавт | заглавие = Оренбургское лётное: Очерк истории Оренбургского высш. воен. авиационного Краснознамённого училища лётчиков им. И. С. Полбина | место = М. | издательство = Воениздат | год = 1976 | страниц = 268}}</ref>. Хәрби училищела Юрий Гагарин взвод командиры ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә. Юғары талаптарға риза булмаусы ҡул аҫтындағы бер нисә кеше Юрийҙы туҡмай, шунан һуң ул бер айға яҡын госпиталдә ята. Әммә училищеға ҡайтҡас, сержант Гагарин үҙенә лә, иптәштәренә лә талапсанлыҡты кәметмәй<ref name=izvestia />.

Уҡыуҙа Юрий бөтә дисциплиналар буйынса ла иң юғары балдарға өлгәшә. Ул [[самолёт]]ты ултыртыу мәлен генә үҙләштерә алмай — самолёттың мороно әленән-әле ергә төкөгән. Училище етәкселеге уҡыуҙан ситләтеү тураһында ҡарар ҡабул итә. Ләкин бойороҡҡа ҡул ҡуйылмай, сөнки Юрий, күктән башҡа йәшәй алмайым, тип илай. Һуңғы минутта училище начальнигы Гагариндың бәләкәй буйлы булыуына иғтибар итә, был күренеш мөйөшөнә йоғонто яһай һәм ерҙе тойоуҙы кәметә. Гагариндың креслоһына ҡалын өҫтәмә һалаар, шунан һуң ул бирелгән бурысты башҡарып сыға алған<ref name=izvestia />. 1957 йылдың 25 октябрендә Гагарин училищены ҡыҙыл дипломға тамамлай<ref name="bre6"/>.

Ике йыл Луостариҙа ([[Мурманск өлкәһе]]) Төньяҡ флот<ref name="bre6"/> Хәрби-һауа көстәренең 122-се истребитель авиация дивизияһының МиГ-15бис/21 самолёттары<ref name="Sever"/>. К октябрю 1959 года налетал в общей сложности 265 часов<ref name="bre6"/><ref>{{Cite web|url=http://www.astronaut.ru/as_rusia/vvs/text/gagarin.htm?reload_coolmenus|title=Юрий Алексеевич Гагарин|date=2018-05-03|publisher=astronaut.ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FbseiAez|archivedate=2013-04-03}}</ref>. менән ҡоралланған 769-сы истребитель авиация полкында<ref name="Sever">''Ольга Воробьёва'' [http://old.redstar.ru/2011/04/12_04/2_02.html Север в судьбе первопроходца] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180817012051/http://old.redstar.ru/2011/04/12_04/2_02.html|date=2018-08-17}} // [[Красная звезда (газета)|Красная звезда]]. — 2011. — 12 апреля.</ref> хеҙмәт итә. 1959 йылдың октябренә ул йәмғеһе 265 сәғәт оса<ref name="bre6"/><ref>{{Cite web|url=http://www.astronaut.ru/as_rusia/vvs/text/gagarin.htm?reload_coolmenus|title=Юрий Алексеевич Гагарин|date=2018-05-03|publisher=astronaut.ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FbseiAez|archivedate=2013-04-03}}</ref>. Уның хәрби чины — өлкән лейтенант.

== Йыһан отрядында ==
[[КПСС Үҙәк Комитеты]] һәм СССР Министрҙар Советының 1959 йылдың 5 ғинуарындағы 22-10-сы һәм СССР Министрҙар Советының 1959 йылдың 22 майындағы 569-264-се ҡарарында космонавтарҙы отрядҡа йыйыу һәм уларҙы «Восток-1» карабында тәүге осоуға әҙерләү тураһында рәсми күрһәтмә ҡабул ителә.

Буласаҡ [[космонавт|космонавтарҙы]] һайлап алыу һәм әҙерләүҙе СССР Хәрби-һауа көстәре башҡара. 20 кандидат һайлап алыу планлаштырыла.

Космонавтарға кандидаттарҙы Үҙәк хәрби-тикшеренеү авиация госпитале белгестәренең махсус төркөмө һайлап ала<ref name="schoollibrary" />. Психологтар Гагарин характерының түбәндәге һыҙаттарына иғтибар итә:

{{начало цитаты}}
Әүҙем хәрәкәт менән тамашалар ярата, унда ҡаһарманлыҡ, еңеүгә ихтыяр, ярыш рухы өҫтөнлөк итә. Спорт уйындарында команданың инициаторы, етәксеһе, капитаны урынын биләй. Ҡағиҙә булараҡ, бында уның еңеүгә ихтыяры, сыҙамлығы, фиҙакәрлеге, команда тойғоһо үҙ ролен уйнай. Иң яратҡан һүҙем — «эшләргә». Йыйылыштарҙа эшлекле тәҡдимдәр индерә. Үҙ көсөмә, үҙ көсөмә ышанам. Күнекмәләрҙе еңел үткәрә, һөҙөмтәле эшләй. Бик гармониялы үҫешкән. Саф йөрәкле. Саф күңелле. Әҙәпле, ипле, теүәллек ярата. Юраның интеллектуаль үҫеше юғары. Хәтер яҡшы. Иптәштәре араһында киң әүҙем иғтибар, ынтылыш, тиҙ реакция менән айырылып тора. Түҙемле. Дөрөҫ тип иҫәпләгән фекерҙе яҡларға ҡурҡмай<ref group="комм.">Из заключения комиссии, состоявшей в основном из врачей и психологов, при аттестации 23 августа 1960 года. Цит. по: Губарев В. Юрий Гагарин: «Я чувствовал себя хорошо…» (Комментарий к Главному полёту XX века) // Наука и жизнь. — 2011. — № 4. — С. 6.</ref>.{{конец цитаты}}

1959 йылдың 9 декабрендә Гагарин космонавтарға кандидаттар төркөмөнә индереү үтенесе менән рапорт яҙа. Бер аҙнанан уны Үҙәк ғилми-тикшеренеү авиация госпиталендә бөтә яҡлап медицина тикшереүе үтеү өсөн Мәскәүгә саҡыралар. 1960 йыл башында тағы бер махсус медицина комиссияһы ҡарай, ул өлкән лейтенант Гагаринды йыһанға осоу өсөн яраҡлы тип таный.

1960 йылдың 11 ғинуарында Хәрби-һауа көстәре баш командующийы К. А. Вершинин бойороғо буйынса 26266-сы махсус хәрби часть ойошторола, уның бурысы космонавтар әҙерләү була (һуңыраҡ часть Хәрби-һауа көстәре космонавтар әҙерләү үҙәге итеп үҙгәртелә). Гагарин 1960 йылдың 3 мартындағы Хәрби-һауа көстәре баш командующийы К. А. Вершинин бойороғо буйынса космонавтарға кандидаттар төркөмөнә алына, ә 11 мартта ғаиләһе менән бергә яңы хәрби хеҙмәт урынына юллана. 25 мартта космонавтар әҙерләү программаһы буйынса даими дәрестәр башлана<ref>{{Cite web|url=http://www.gctc.ru/main.php?id=245|title=Хронология событий Центра|publisher=ФГБУ «НИИ ЦПК имени Ю. А. Гагарина»|access-date=2013-04-16|archive-date=2013-04-17|archive-url=https://www.webcitation.org/6FwJcPYar?url=http://www.gctc.ru/main.php?id=245|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.veteranland.ru/index3_12.html|title=50 лет назад в СССР создан Центр подготовки космонавтов|publisher=Ветераны отчизны|deadlink=yes|access-date=2013-04-16|archive-date=2013-04-17|archive-url=https://www.webcitation.org/6FwJdJFU7?url=http://www.veteranland.ru/index3_12.html}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.

== Космонавты һайлау һәм әҙерләү ==
Реактив истребитель авиацияһы лётчигы беренсе космонавт булырға тейеш булыуы СССР Министрҙар Советының Оборона технологиялары буйынса дәүләт комитетының 1-се Махсус конструктор бюроһының баш конструкторы С. П. Королев һәм уның теләктәштәрендә шик тыуҙырмай.

Йыһан техникаһы менән эшләү өсөн тулыһынса сәләмәт, профессиональ әҙерлекле, тәртипле, бөтә билдәләнгән физик һәм медицина талаптарына яуап биргән айырым кандидаттар кәрәк була<ref>{{cite news|url=http://www.retroportal.ru/gagarin_kosmonavt.shtml|title=Таких берут в космонавты!|publisher=«РЕТРОпортал.ру»|accessdate=2013-03-22|archivedate=2013-02-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130215040249/http://www.retroportal.ru/gagarin_kosmonavt.shtml}}</ref>.

Гагариндан тыш йыһанға беренсе осошҡа тағы бер нисә дәғүәсе була; бөтәһе егерме кеше була (СССР-ҙың Беренсе космонавт корпусы). Кандидаттар хәрби летчик-истребителдәр араһынан Королев ҡарары буйынса һайлап алына, бындай осоусыларҙың артыҡ йөкләнеш, стресслы хәлдәр һәм баҫым төшөү тәжрибәһе булырға тейеш<ref>{{cite news|url=http://kp.ua/daily/110409/176533/|title=Космонавт Леонид Каденюк: «Мне запрещали вступать в контакт с НЛО»|date=2009-04-11|publisher=«[[Комсомольская правда в Украине]]»|accessdate=2011-03-15|deadlink=yes|archivedate=2009-04-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090412020729/http://kp.ua/daily/110409/176533/}}</ref>. Беренсе космонавтар отрядына һайлап алыу түбәндәге медицина, психологик һәм башҡа параметрҙар нигеҙендә үткәрелә: {{s|25—30 йәш,}} бейеклеге 170 см, ауырлығы {{s|70—72 кг}}<ref>{{cite news|url=http://www.kommersant.ru/Doc/892549|title=Резюме для космонавта|author=Лантратов Константин|date=2008-05-19|publisher=Журнал «[[Коммерсантъ-Власть]]», № 19 (773)|accessdate=2011-03-15|archivedate=2011-09-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110927184839/http://www.kommersant.ru/Doc/892549}}</ref>, бейеклеккә һәм стратосфераға яраҡлашыу һәләте, реакция тиҙлеге, физик сыҙамлылыҡ, психик тигеҙлек<ref>{{cite news|url=http://www.voronezh.ru/inform/news/2010/33730210.html|title=Герои нашего времени|author=Жихарев Виталий|date=2010-04-07|5=Газета «Воронежская неделя», № 14 (1947)|accessdate=2011-03-15|archivedate=2020-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200610140520/http://www.voronezh.ru/inform/news/2010/33730210.html}}</ref>. Рәсми хеҙмәт характеристикаһына ярашлы, Юрий Гагариндың буйы 165 сантиметр<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://gagarin2018.mil.ru/|title=рассекреченные архивные документы из фондов ЦА МО, рассказывающие об офицерской службе первого космонавта планеты Земля|author=Минобороны России|website=Юрий Гагарин. На пути к звездам|access-date=2022-06-02|archive-date=2022-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220402151751/https://gagarin2018.mil.ru/|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220402151751/https://gagarin2018.mil.ru/ |date=2022-04-02 }}</ref>, ә беренсе космос турисы Деннис Титоның «Time» журналында баҫылған мәғлүмәттәре буйынса 157 см тәшкил итә<ref name="Tito">{{cite web |first=Dennis.|last=Tito|url=https://web.archive.org/web/20080326180036/http://www.time.com/time/europe/hero2006/gagarin.html|title=Yuri Gagarin|subtitle=Despite a humble upbringing, he became the first man in space and sparked a new era of exploration|lang=en|website=time.com|quote=Gagarin's eventual success in beating off 19 others to man the first flight owed as much to his physical characteristics as to his performance. Standing only 1.57m tall was an advantage in a small cockpit. Gagarin's humble upbringing and outgoing personality helped win him friends too—and fans.|accessdate=2019-04-15}}</ref>. Буйға һәм ауырлыҡҡа талаптар «Восток» космос карабында тейешле сикләүҙәр арҡаһында барлыҡҡа килә, улар «Восток» ракета йөрөткөсөнөң ҡеүәте менән билдәләнә. Бынан тыш, кандидаттарҙы һайлап алғанда ыңғай ҡылыҡһырлама, партияла ағзалыҡ (Гагарин 1959 йылда [[КПСС]] ағзаһы вазифаһына кандидат булды, 1960 йылдың йәйендә партияға инде), сәйәси әүҙемлек, социаль сығыш иҫәпкә алына<ref>{{cite news|url=http://www.sovross.ru/modules.php?name=News&file=article&sid=57483&pagenum=2|title=Астронавты и космонавты. Размышления о прочитанном.|author=Лебедев В. В|date=2010-04-20|publisher=[[Советская Россия (газета)|«Советская Россия»]]|accessdate=2011-03-15|archivedate=2012-10-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121029091844/http://www.sovross.ru/modules.php?name=News&file=article&sid=57483&pagenum=2}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121029091844/http://www.sovross.ru/modules.php?name=News&file=article&sid=57483&pagenum=2 |date=2012-10-29 }}</ref>.

Егерме дәғүәсе араһынан алтауһын һайлап алалар, улар — Юрий Гагарин, Герман Титов, Григорий Нелюбов, Андриян Николаев, [[Попович Павел Романович|Павел Попович]] һәм Валерий Быковский. 1960 йылдың декабренән 1961 йылдың ғинуарына тиклемге осорҙа Жуковский ҡалаһында йыһанға беренсе осошҡа космонавтарға алты кандидат әҙерләнә. Космонавтар әҙерләү үҙәге булдырылған була, әммә ул әле эшләмәй тиерлек, шуға күрә төп әҙерлек Осоу ғилми-тикшеренеү институтының (ФРИ) филиалының береһендә, «Восток-3А» космос аппараттары моделе урынлашҡан 47-се лабораторияла үтә<ref>{{Cite news|title=Л. А. Китаев-Смык рассказал о подготовке первых космонавтов в Жуковском|author=Зубрилин, Павел|url=http://inzhukovskiy.ru/novosti/Aviacia/kak-gotovili-pervyh-kosmonavtov-v-zhukovskom|publisher=Газета «Авиаград Жуковский»|date=2017-04-12|accessdate=2018-02-27|language=ru|archivedate=2018-02-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180228041137/http://inzhukovskiy.ru/novosti/Aviacia/kak-gotovili-pervyh-kosmonavtov-v-zhukovskom}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180228041137/http://inzhukovskiy.ru/novosti/Aviacia/kak-gotovili-pervyh-kosmonavtov-v-zhukovskom |date=2018-02-28 }}</ref>. Һуңыраҡ Космонавтар әҙерләү үҙәге барлыҡ кадрҙар менән даими урынлашыу урынына — Звездныйға күсә. Йәнәшәлә, Чкалов станцияһы янында тәүге торлаҡ фонды — тыңлаусы-космонавтар ғаиләләрен һәм Космонавтар әҙерләү үҙәгенең етәксе составы ғаиләләренең бер өлөшөн урынлаштырыу өсөн фатирҙар булдырыла<ref>{{cite news|author=Карпов, Е. А.|title=Из истории подготовки первых космонавтов|url=http://www.astronaut.ru/bookcase/books/20gagarin/text/03.htm|publisher=astronaut.ru|accessdate=2011-01-18|archivedate=2011-04-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110417031104/http://www.astronaut.ru/bookcase/books/20gagarin/text/03.htm}}</ref>.

Космонавтарҙың күнекмәләренә Советтар Союзы Геройы Галлай Марк Лазаревич етәкселек итә. Кандидаттарҙың берәйһе корабль «шарында» үҙ урынын алғанда, Галлай: «Ҡуҙғалдыҡ! (Поехали!)» — тип әйтә, — һәм осошта штаттағы һәм штаттан тыш хәлдәрҙе сағылдырыу башлана. «Ҡуҙғалдыҡ!» командаһы һәр күнекмәлә яңғырай, уға өйрәнеп китәләр. Ә Марк Лазаревич һуңынан был команданы [[Бөйөк Ватан һуғышы|һуғышҡа]] тиклем үк Ленинград аэроклубында үҙен осорға өйрәткән лётчик-инструкторҙарының береһе биреүе хаҡында һөйләй.

1961 йылдың 17-18 ғинуарында сығарылыш имтихандарын 6 кандидат тапшыра. Беренсе имтихан Осоу ғилми-тикшеренеү институты филиалында үтә. Имтихан ваҡытында космонавтарға кандидаттар тренажер булып хеҙмәт иткән «Восток» космос карабы кабинаһына сиратлап инә. Тренажёрҙа имтихандан һуң буласаҡ космонавт 40—50 минут дауамында ҡабул итеү комиссияһына штаттағы һәм штаттан тыш хәлдәрҙә йыһан карабында эшләүе тураһында һөйләй, һорауҙарға яуап бирә (Гагарин, Титов, Николаев һәм Попович — «бишле», Нелюбов һәм Быковский «яҡшы» билдәләр ала). Икенсе көндө имтихандар Чкаловский ҡасабаһы (хәҙер был ҡала) янындағы хәрби аэродромда дауам итә. Унда барыһы ла яҡшы белем күрһәтә. Имтихандарҙың шәхси эштәрен, характеристикаларын һәм һөҙөмтәләрен ҡарап, ҡабул итеү комиссияһы актта былай тип яҙа: «Беҙ космонавтарҙы осоштарҙа ҡулланыу тәртибен тәҡдим итәбеҙ: Гагарин, Титов, Нелюбов, Николаев, Быковский, Попович»<ref>{{Cite news |title=Л. А. Китаев-Смык «Мои встречи с Юрием Гагариным» |url=http://www.gmik.ru/blog/2016/12/13/l-a-kitaev-smyik-moi-vstrechi-s-yuriem-gagarinyim/ |date=2016-12-13 |publisher=ГМИК им. К.Э. Циолковского |accessdate=2018-02-27 |language=ru |archivedate=2018-02-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180227213946/http://www.gmik.ru/blog/2016/12/13/l-a-kitaev-smyik-moi-vstrechi-s-yuriem-gagarinyim/ }}</ref>.

25 ғинуарҙа Хәрби-һауа көстәренең 21-се баш командующийы бойороғо менән төркөмдөң бөтә ағзалары тәүгеләрҙән булып космонавт вазифаларына ҡабул ителде.

1961 йылдың 23 мартында отряд командиры итеп Юрий Гагарин тәғәйенләнә.

Королёв ашыға, сөнки 1961 йылдың 20 апрелендә американдар үҙ кешеһен йыһанға ебәрәсәге тураһында мәғлүмәттәр була. Шуға күрә стартты 1961 йылдың 11 апрель менән 17 апрель араһына планлаштырырға ниәтләйҙәр. Йыһанға осасаҡ кеше һуңғы мәлдә билдәләнә — Дәүләт комиссияһы ултырышында Гагарин һайлана, уның алмашсыһы (дублёры) итеп Титов Герман тәғәйенләнә<ref>{{cite web|url=http://kor-it.ru/upload/vypusk-11.pdf|title=Сын земли|work=Студенческая газета «Планета «КИТ», № 11. Спецвыпуск, посвящённый 30-летию полёта Ю. А. Гагарина|publisher=Коряженский индустриальный техникум|pages=1|date=2011-04-12 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6FsEBDP2a|archivedate=2013-04-14}}</ref>.

1961 йылдың 3 апрелендә [[КПСС Үҙәк Комитеты]] Президиумы ултырышы үтә. Уны КПСС Үҙәк Комитеты секретары [[Н. С. Хрущёв]] үткәрә. СССР Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары [[Устинов Дмитрий Фёдорович|Д. Ф. Устиновтың]] доклады буйынса Үҙәк Комитет Президиумы кешене йыһанға ебәреү тураһында ҡарар ҡабул итә.

1961 йылдың 8-се апрында «Восток» космос карабын осороу буйынса Дәүләт комиссияһының ябыҡ ултырышы үтә, уның менән СССР Министрҙар Советының оборона технологиялары буйынса дәүләт комитеты рәйесе К. Н. Руднев етәкселек итә. Комиссия С. П. Королев һәм Н. П. Каманин ҡултамғаһы менән йыһанға осоу буйынса беренсе бурысты раҫлай:

{{начало цитаты}}
Ер тирәләй бер урап, 180—230 километр бейеклектә осош башҡарырға, билдәләнгән районға ултырырға. Осош маҡсаты — кешенең махсус йыһанға осоу мөмкинлеген, караптың осоу ҡорамалын, караптың Ер менән бәйләнешен, караптың һәм космонавтың осоу-төшөү сараларының ышаныслы булыуын тикшереү.
{{конец цитаты}}

Ултырыштың асыҡ өлөшөнән һуң комиссия тар составта ҡала һәм Каманиндың Юрий Гагаринға осоуға рөхсәт биреү тураһындағы тәҡдимен хуплай, Титовты запас космонавт итеп раҫлай<ref>{{книга|автор = {{nobr|Каманин Н. П.}} |заглавие = Скрытый космос (в 4-х кн.) |ссылка = |место = М. |издательство = Инфортекст-ИФ |год = 1995—1997 |страниц = |серия = |тираж= |isbn =}}</ref><ref>{{cite web|author=Сидоров, Анатолий|url=http://www.vmdaily.ru/news/2013/04/12/inoplanetyane-strani-sovetov-191748.html|title=Инопланетяне страны Советов|date=2013-04-12|publisher=Газета «[[Вечерняя Москва]]»|archiveurl=https://www.webcitation.org/6G0CYM7Kh|archivedate=2013-04-19}}</ref>.

== Полёт в космос ==

=== Возвращение на Землю ===

=== Освещение в советских СМИ ===

== После космического полёта ==

=== Встреча в Москве ===

=== Зарубежные визиты ===

== Артабанғы тормошо һәм карьераһы ==
1961 йылдың 1 сентябрендә Юрий Гагарин Жуковский исемендәге Хәрби-һауа инженер академияһына уҡырға инә. 1968 йылда иһә диплом проектын яҡлай. Дәүләт экзаменацион комиссияһы уға «осоусы-инженер-космонавт» квалификацияһын бирә һәм академия адъюнктураһында уҡырға тәҡдим итә.

== Һәләк булыуы ==
[[Файл:Kremlin Wall Necropolis 08.JPG|мини|Кремль диуарындағы ҡәбер ташы]]
[[1968 йыл|1968 йылдың]] [[27 март]]ында Юрий Гагарин Владимир өлкәһе Киржач районы Новоселовка ауылы эргәһендә хәрби осоусы В. С. Серегин менән самолетта күнекмәләр эшләү ваҡытында һәләк була. Гагарин менән Серёгиндың кәүҙәләре яндырыла. Гагарин һәм Серёгин менән хушлашыу 1968 йылдың 30 мартында була, Совет Армияһы Үҙәк йортонда көлө менән урналар ҡуйыла, Ҡыҙыл майҙанда матәм митингыһы үтә, илдә бер минут тынлыҡ иғлан ителә, Кремль диуарында Гагарин һәм Серёгин көлө менән урналар хәрби хөрмәт менән ерләнә<ref>{{статья|заглавие=Скорбные дни прощания|издание=[[Огонёк (журнал)|Огонёк]]|год=1968|номер=15 (6 апреля)|ссылка=https://books.google.com/books?id=Cn5BAQAAIAAJ&pg=PA1|страницы=1—4|}}</ref>.

Авиаһәләкәт сәбәптәрен тикшереү буйынса Дәүләт комиссияһы ойошторола. Отчет 29 томдан тора һәм йәшерен рәүештә тотола; уның деталдәре һуңғы ваҡытҡа тиклем уның айырым ағзаларының мәҡәләләренән һәм интервьюларынан ғына билдәле булған. Комиссия һығымталарының асылы түбәндәгесә була: экипаж, осош ваҡытында [[һауа торошо]] үҙгәреү сәбәпле, ҡапыл маневр яһай, һәм [[болот]] ҡатламынан вертикаль рәүештә тиерлек сыға. Осоусыларҙың машинаны горизонталь осошҡа сығарырға тырышыуына ҡарамаҫтан, самолет ер менән бәрелешә, һәм экипаж һәләк була. Тикшереү барышында техниканың ватылыуы һәм етешһеҙлектәре асыҡланмаған. Осоусыларҙың ҡалдыҡтарын һәм ҡанын химик анализлау сит матдәләрҙе күрһәтмәй<ref name="posled_polet">{{cite web|author=Белоцерковский С. М., Леонов А. А.|url=http://publ.lib.ru/ARCHIVES/B/BELOCERKOVSKIY_Sergey_Mihaylovich/Posledniy_polet.%5Bdoc%5D.zip|title=Последний полёт|publisher=[[Наука и жизнь]], № 5|date=1987|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FsELpyOI|archivedate=2013-04-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130524221250/http://publ.lib.ru/ARCHIVES/B/BELOCERKOVSKIY_Sergey_Mihaylovich/Posledniy_polet.%5Bdoc%5D.zip |date=2013-05-24 }}</ref><ref name="30let">{{cite news|url=http://www.nkj.ru/archive/articles/10381/|title=Тайна гибели Гагарина и Серёгина. Итоги 30-летних исследований|author=Белоцерковский С. М.|date=1998|publisher=[[Наука и жизнь]], № 3|accessdate=2013-04-07|archivedate=2013-11-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131101070836/http://www.nkj.ru/archive/articles/10381/}}</ref>.

Гагариндың йыһанға осоуына 50 йыл тулыу айҡанлы дәүләт комиссияһының уның үлем сәбәптәре тураһында сер һығымталары сиселә. Рәсәй Федерацияһы Президенты архивы мәғлүмәттәре буйынса, һауа судноһының һәләкәткә осрауының сәбәбе итеп шар-зондтан ҡапыл тайпылыу йәки, моғайын, болоттарҙың өҫкө ситенә сығыуға юл ҡуймау манёвры аталған. Ҡатмарлы метеорологик шарттарҙа был самолеттың критик осош режимына эләгеүенә һәм ҡолауына килтергән<ref>{{cite news|url=http://ria.ru/gagarin_news/20110408/362309350.html|title=Рассекречены данные о возможной причине падения самолёта Гагарина|date=2011-04-08|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2013-04-07|archivedate=2013-10-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131014130840/http://ria.ru/gagarin_news/20110408/362309350.html}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.interfax.ru/russia/news.asp?id=184798|title=Рассекречена причина смерти Гагарина|date=2011-04-08|publisher=[[Интерфакс]]|accessdate=2013-04-07|archivedate=2013-11-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131101174132/http://www.interfax.ru/russia/news.asp?id=184798}}</ref>.

С. М. Белоцерковский етәкселегендәге бер төркөм белгестәрҙең тикшеренеүҙәре күрһәтеүенсә, ҡапыл манёврға башҡа самолёттың яҡынайыуы һәм ҡапыл ситләшеүе, уның көслө өйөрмәле эҙенә эләгеүе сәбәпсе булыуы ихтимал. Һөҙөмтәлә Гагарин һәм Серёгиндың МиГ-15УТИ-һы яҫы штопорға эләгә. Болот ҡатламында осҡан осоусылар осоу бейеклеген күрә алмаған. Дөрөҫ булмаған метеорологик мәғлүмәттәргә һәм приборҙар күрһәтмәләренә таянып, осоусылар самолетты ҡолауҙан сығарып өлгөрөр тип уйлай, ләкин бейеклек запасы етерлек булмай. Болот ҡатламынан сыҡҡас, һикерергә (катапультланыу) һуң була<ref name="30let"/>.

2013 йылда Алексей Леонов хәбәр итеүенсә, тикшереү комиссияһы документтарының серен сисеү һөҙөмтәһендә был версия тулыһынса раҫлана: Су-15 самолеты космонавтарҙың күнекмә осоу зонаһына рөхсәтһеҙ килеп инә. Үтә ҙур тиҙлек менән осҡан истребитель болот араһында Гагарин һәм Серёгин самолётынан 10-15 метр алыҫлыҡта үтеп, уларҙың самолётын спиралгә индерә, унан осоусыларҙың сығыу ваҡыты булмай<ref>{{cite web|url=http://ria.ru/science/20130611/942806941.html|title=Леонов: Гагарин погиб из-за неосторожного манёвра другого самолёта|date=2013-06-11|work=|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2013-06-21|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HhWRIQ15|archivedate=2013-06-28}}</ref><ref>{{статья | автор = Позднякова Мария|заглавие=Гибель Гагарина произошла иначе, чем это считалось раньше|ссылка=http://www.aif.ru/society/science/44403|издание=[[Аргументы и факты]]|год=2013|месяц=06|число=19|номер=25 (1702)|страницы=12|язык=ru|тип=газета}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.colta.ru/articles/specials/2903|title=Алексей Леонов: «Трудно быть первым»|publisher=Colta|accessdate=2014-04-21|archive-date=2014-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20140419152902/http://www.colta.ru/articles/specials/2903|deadlink=no}}</ref>. Шуның менән бергә А. А. Леоновтың дәлилдәре юҡ һәм уны тикшереү комиссияһы ағзаһы А. Д. Миронов кире ҡаға<ref name="OP_Leonovu">{{Cite news|title=«Алексей Леонов должен извиниться за то, что обвинил лётчиков-испытателей в гибели Гагарина»|first=Арсений|last=Миронов|url=https://www.kp.ru/daily/26710/3735572/|publisher=«[[Комсомольская правда]]»|date=2017-07-27|accessdate=2018-02-19|archivedate=2018-02-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180219210754/https://www.kp.ru/daily/26710/3735572/}}</ref><ref name="AviaPano2009">{{cite web |url=https://www.aviapanorama.su/wp-content/uploads/2009/05/Gagarin_Aviapanorama-3-2009.pdf |title=Удивительные вымыслы и реальные предпосылки |last=Миронов |first=Арсений |date=2009-05-26 |website=Журнал «Авиапанорама», № 3 |publisher=«Высокие технологии и инновации» |accessdate=2017-12-23 |quote= |archive-date=2017-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171224101306/https://www.aviapanorama.su/wp-content/uploads/2009/05/Gagarin_Aviapanorama-3-2009.pdf |deadlink=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171224101306/https://www.aviapanorama.su/wp-content/uploads/2009/05/Gagarin_Aviapanorama-3-2009.pdf |date=2017-12-24 }}</ref><ref name="REGNUM2014">{{cite web |url=https://regnum.ru/news/polit/1839781.html |title=Истинные причины гибели Гагарина скрывали долгие годы: член Госкомиссии по расследованию причин катастрофы |last=Пушкарёва |first=Ольга |date=2014-08-25 |website= |publisher=ИА REGNUM |accessdate=2017-12-23 |quote= |archive-date=2017-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171224101145/https://regnum.ru/news/polit/1839781.html |deadlink=no }}</ref><ref>{{Cite news |last1=Миронов |first1=Арсений |last2=Щербаков |first2=Александр |date=2008-03-21 |title=Вот почему погиб Гагарин |url=http://nvo.ng.ru/history/2008-03-21/1_gagarin.html |publisher=Независимая газета |accessdate=2018-02-19 |archivedate=2018-02-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180220033116/http://nvo.ng.ru/history/2008-03-21/1_gagarin.html }}</ref><ref>{{Cite news|author=Милкус, Александр|title=Что скрыла госкомиссия, расследовавшая гибель Гагарина|url=https://www.kp.ru/best/msk/gagarin-mig15/|date=2015-04-23|publisher=[[Комсомольская правда]], № 44-ч (26376-ч)|accessdate=2018-02-19|archivedate=2018-01-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180129004910/http://www.kp.ru/best/msk/gagarin-mig15/}}</ref>.


[[Ҡыҙыл майҙан]]да Кремль диуары янында ерләнә.

== Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары ==
[[Файл:Jânio da Silva Quadros, presidência da República, condecora o major Iuri Alekseievitch Gagarin, em Brasília.jpg|мини|Бразилия Президенты Жаниу Куадруш Ю.А. Гагаринға Бразилия орденын тапшыра (1961).]]
[[Файл:Fortress key for Yuri Gagarin. Central House of Aviation and Cosmonautics.jpg|мини|220x220px|Берләшкән Ғәрәп Республикаһының аҡса һарайы яһаған ҡапҡа асҡысы]]
{{кол|3}}

Беренсе космонавт СССР Хөкүмәтенән Премия сифатында ала:

* 15 000 һум,
* «Волга» автомобиле (МоД-тың 78-78-се номеры),
* хеҙмәт урынында йыһаздар менән дүрт бүлмәле фатир,
* күп бүләктәр<ref>{{cite web|author= Светлана Самоделова|url=http://www.mk.ru/social/article/2010/04/11/466015-sekretnaya-premiya-yuriya-gagarina.html|title=Секретная премия Юрия Гагарина. За свой полёт первый космонавт получил 15 тысяч рублей и кучу подарков|publisher=[[Московский комсомолец]] № 25325|date=2010-04-12|accessdate=2018-02-09
|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FsEMYsra |archivedate=2013-04-14}}</ref><ref name="nagrady">{{cite news|url=http://www.mcc.rsa.ru/cup50g_2.htm|title=Биография Ю.А. Гагарина|author=Роскосмос|publisher=[[Центр управления полётами]] (ЦУП)|accessdate=2013-04-28|archivedate=2013-11-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131101142928/http://www.mcc.rsa.ru/cup50g_2.htm}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131101142928/http://www.mcc.rsa.ru/cup50g_2.htm |date=2013-11-01 }}</ref>.

=== Дәрәжәләре ===
Төп сығанаҡ:<ref name="nagrady"/>}}
* [[Советтар Союзы Геройы]] (14 апрель 1961 йыл, [[«Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР)|Алтын Йондоҙ миҙалы]] No 11175)
* СССР-ҙың летчик-космонавы (27 июнь 1961 йыл)
* [[Чехословакия|Чехословак ССР-ының]] Социалистик Хеҙмәт Геройы (29 апрель 1961 йыл)
* Социалистик Хеҙмәт Геройы ([[Болгария|Болгария Халыҡ Республикаһы]]) (1961 йылдың 24 майы)
* Хеҙмәт Геройы ([[Вьетнам Социалистик Республикаһы]]) (1962 йылдың 28 апреле)

Совет хөкүмәте шулай уҡ Юрий Гагаринды өлкән лейтенанттан шунда уҡ майор дәрәжәһенә күтәрә (йыһанға өлкән лейтенант дәрәжәһендә ебәрелә).
Юрий Гагарин 1962 йылдың 12 июнендә подполковник, ә 1963 йылдың 6 ноябрендә полковник дәрәжәһенә күтәрелә.

* Совет-Куба дуҫлығы йәмғиәте президенты
* «Финляндия — Советтар Союзы» йәмғиәтенең һәм башҡаларҙың почетлы ағзаһы

1966 йылдан Юрий Гагарин Халыҡ-ара космонавтика академияһының почетлы ағзаһы була.

* СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1961 йыл, йыһанға осош яһағаны һәм йыһан киңлегендә беренсе донъя рекордтары ҡуйғаны өсөн бирелә<ref name="gallay">''«Космонавт узнал, что отныне он не только носитель воинского звания майора, но и заслуженный мастер спорта, и военный лётчик уже не третьего, а первого класса»,'' — {{sfn0|Галлай|1985|loc=[http://militera.lib.ru/explo/gallay_ml/03.htm]}}</ref><ref group="комм.">Звание присвоено Центральным советом Союза спортивных обществ и организаций СССР. {{статья | заглавие = Ю. А. Гагарин — заслуженный мастер спорта СССР | издание = «Известия» | тип = Газета | год = 1961 | месяц = 04 | число = 14 | номер = 90 (13636) | страницы = 3}}</ref>)
* 1-се класлы хәрби летчик (1961 йыл, квалификация космосҡа осҡан өсөн бирелә<ref name="gallay"/>))

=== Ордендары ===
Сығанаҡ<ref name=ReferenceA /><ref name="nagrady"/><ref>{{cite news|url=http://www.energia.ru/ru/history/gagarin/gagarin_bio.html|title=Юрий Алексеевич ГАГАРИН|publisher=РКК Энергия|accessdate=2013-04-13|archivedate=2012-06-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120616092913/http://www.energia.ru/ru/history/gagarin/gagarin_bio.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120616092913/http://www.energia.ru/ru/history/gagarin/gagarin_bio.html |date=2012-06-16 }}</ref>.

* [[Ленин ордены]] (СССР, 1961 йылдың 14 апреле)
* Георгий Димитров ордены ([[Болгария]], 24 май 1961 йыл)
* II класлы Индонезия йондоҙо ордены ([[Индонезия]], 10 июнь 1961 йыл)
* I дәрәжә Грунвальд тәреһе ордены ([[Польша]], 1961 йылдың 20 июне)
* «Плайя-Хирон» орденының ([[Куба]], 1961 йылдың 18 июле) беренсе кавалеры
* «Һауала осоуҙа күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены ([[Бразилия]], 1961 йылдың 2 авгусы)
* Венгрия Халыҡ Республикаһының бриллиантлы беренсе дәрәжә Байраҡ ордены (Венгрия, 1961 йылдың 21 авгусы)
* Нил муйынсаҡтары ([[Мысыр]], 31 ғинуар 1962 йыл)
* Африка Йондоҙо орденының ҙур таҫмаһы ([[Либерия]], 6 февраль 1962)
* Карл Маркс ордены ([[Германия Демократик Республикаһы|ГДР]], 22 октябрь 1963)

=== Миҙалдары и дипломдары ===
Сығанаҡ<ref name="nagrady"/>.

* «СССР Ҡораллы Көстәренә 40 йыл» миҙалы (СССР, 1958 йыл)
* «Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы (СССР, 1961 йылдың 12 апреле)
* [[«Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР)|«Алтын Йондоҙ» миҙалы]] (СССР, 1961 йылдың 14 апреле)
* Британия планета-ара элемтә йәмғиәтенең алтын миҙалы, 1961 йыл
* Австрия Хөкүмәтенең Алтын миҙалы, 1962 йыл
* [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә егерме йыл» юбилей миҙалы]] (СССР, 1965 йылдың 9 майы)
* III дәрәжә «Намыҫлы хеҙмәт өсөн» миҙалы (СССР, 1966 март)
* «СССР ҡораллы көстәренә 50 йыл» миҙалы (СССР, 1968 йылдың ғинуары)
* Константин Циолковский исемендәге «Планета-ара хәбәрҙәр өлкәһендәге мөһим эштәр өсөн» алтын миҙалы (СССР Фәндәр академияһы)
* Де Лаво миҙалы (ФАИ)
* Италия космонавтика ассоциацияһының «Йыһандағы кеше» алтын миҙалы һәм Почетлы дипломы
* «Айырыуса ҙур уңыш өсөн» алтын миҙалы һәм Швеция король аэроклубының почетлы дипломы
* ФАИ-ның алтын авиация миҙалы
* Колумба миҙалы (Италия)
* Сен-Дени ҡалаһының (Франция) алтын миҙалы
* Маццотти фондының (Италия) «Батырлыҡ өсөн» премияһының алтын миҙалы, 2007
* ВЛКСМ-дың почётлы билдәһе
: һәм башҡалар.

=== Почётлы гражданлығы ===
Юрий Гагарин түбәндәге ҡалаларҙың почетлы гражданы итеп һайлана:

* СССР — [[Байконур]], [[Калуга]], Новозыбков, Клинцы, [[Новочеркасск]], [[Люберцы]], Сумгаит (хәҙерге Азербайжан), [[Смоленск]], [[Винница]], [[Севастополь]], Һарытау, Амурҙағы Комсомольск, [[Төмән]], Гагарин<ref>{{Cite web |url=http://www.smolnecropol.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=884:gagarin&catid=79:gagarin |title=Гагарин Алексей Иванович<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-07-21 |archive-date=2016-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160804085520/http://smolnecropol.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=884:gagarin&catid=79:gagarin |deadlink=no }}</ref>
* Рәсәй — Ырымбур, [[Щёлково]]<ref>{{cite web|url=http://www.admin.orenburg.ru/div11/929/2892/|title=Звание Почётного гражданина города Оренбурга присвоено Постановлением Оренбургского городского Совета от 11 апреля 2000 года № 59 (посмертно)|publisher=Официальный сайт Администрации Оренбурга|deadlink=404|archiveurl=https://web.archive.org/20071212115602/www.admin.orenburg.ru/div11/929/2892/|archivedate=2007-12-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071212115602/http://www.admin.orenburg.ru/div11/929/2892/ |date=2007-12-12 }}</ref>
* Болгария — [[София]], Перник, [[Пловдив]]
* [[Греция]] — Афина
* [[Кипр Республикаһы|Кипр]] — Фамагуста, Лимасол
* Франция — Сен-Дени
* Чехословакия — Тренчьянске-Теплице

Уға шулай уҡ Ҡаһирә һәм Александрия ҡапҡаларының алтын асҡысы тапшырыла<ref name="nagrady"/><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.roscosmos.ru/29976/|title=Биография первого космонавта планеты Юрия Алексеевича Гагарина - Госкорпорация «Роскосмос»|website=www.roscosmos.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20210427204515/https://www.roscosmos.ru/29976/|archive-date=2021-04-27|access-date=2021-04-27}}</ref>. Ҡаһирә ҡапҡаларының асҡысы 1962 йылда ҡала губернаторы Сәләх Дессуки тарафынан тапшырыла<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://egy.rs.gov.ru/%20%20%20%20%20%20%20%20/news/10777|title=Уникальные фотографии визита Ю.Гагарина в Египет|website=Русский Дом в Каире|archive-url=https://web.archive.org/web/20210427204433/https://egy.rs.gov.ru/%20%20%20%20%20%20%20%20/news/10777|archive-date=2021-04-27|access-date=2021-04-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210427204433/https://egy.rs.gov.ru/%20%20%20%20%20%20%20%20/news/10777 |date=2021-04-27 }}</ref>.
{{конец кол}}

== Хәрби дәрәжәләре ==
* [[Сержант]] (22 февраль 1956 йыл).
* [[Лейтенант]] (5 ноябрь 1957 йыл).
* [[лейтенант|Өлкән лейтенант]] (6 ноябрь1959 йыл).
* [[Майор]] (12 апрель 1961 йыл, капитан дәрәжәһе бирелмәйенсә).
* Подполковник (12 июнь 1962 йыл).
* Полковник (6 ноябрь 1963 йыл).

== Ғаиләһе ==
[[Файл:Matveev 7.jpg|thumb|Путилов эшсеһе Матвеев Тимофей Матвеевич ҡатыны Анна Егоровна һәм балалары менән. Икенсе рәттә (һулдан уңға): Николай, Сергей, Анна (Гагариндың буласаҡ әсәһе) Мария; алғы рәттә — Ольга]]
[[Файл:Yuri Gagarin with wife in 1964.jpg|thumb|Юрий Гагарин һәм уның ҡатыны Валентина 1964 йылда Мәскәүҙә [[Ҙур театр|Ҙур театрҙа]] "Турандот"ты тәҡдим иткән Ла-Скала театры труппаһын алҡышлай.]]

* Олатаһы (атаһы яғынан) — Гагарин Иван Фёдорович (1858—1914), крәҫтиән, балта, ағас оҫтаһы.
* Бабаһы (әсәһе яғынан) — Матвеев Тимофей Матвеевич, Путилов заводы эшсеһе, революционер.
* Өләсәһе (әсәһе яғынан) — Матвеева Анна Егоровна.
* Өләсәһе (атаһы яғынан) — Гагарина Анастасия Степановна (1864—1928).
* Атаһы — Гагарин Алексей Иванович (1902—1973), балта оҫтаһы.
* Әсәһе — Матвеева Анна Тимофеевна (1903—1984), һөтсөлөк-тауар фермаһында эшләгән.
* Апаһы — Гагарина Зоя Алексеевна (кейәүҙә Брюевич, 1927—2004), Гжатск дауаханаһында шәфҡәт туташы булып эшләгән<ref name="schoollibrary">{{cite web|url=http://schoollibrary.ioso.ru/index.php?news_id=501|title=Юрий Гагарин — первый космонавт планеты Земля|access-date=2011-06-06|archive-date=2013-04-14|archive-url=https://www.webcitation.org/6FsEVJiY0?url=http://schoollibrary.ioso.ru/index.php?news_id=501|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927160406/http://schoollibrary.ioso.ru/index.php?news_id=501 |date=2013-09-27 }}</ref>. Уның ҡыҙы Филатова Тамара Дмитриевна — Юрий Гагарин музейы бүлеге мөдире (Гагарин)<ref>{{cite news|url=http://88.210.62.157/content/numbers/262/39.shtml|title=Незабываемая встреча с Гагариным|author=Шаров П|date=2004-11-11|publisher=// «[[Новости космонавтики]]»|accessdate=2013-02-04|archivedate=2013-11-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131101100049/http://88.210.62.157/content/numbers/262/39.shtml}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131101100049/http://88.210.62.157/content/numbers/262/39.shtml |date=2013-11-01 }}</ref>.
* Ағалары:
** Валентин Алексеевич Гагарин (1924—2006), балта оҫтаһы.
** Борис Алексеевич Гагарин (1936—1977), Гжатск радиолампа заводы эшсеһе.

* Тормош иптәше — Гагарина Валентина Ивановна, ҡыҙ фамилияһы — Горячева (1957 йылда Ырымбурҙа өйләнешәләр; 1935—2020 йылдарҙа — Осоуға идара итеү үҙәгенең Медицина идаралығы лабораторияһында<ref>{{cite web|url=http://www.mobus.com/71179.html|title=Жена Юрия Гагарина до сих пор тоскует по мужу|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FsEW5DAb|archivedate=2013-04-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130611043306/http://www.mobus.com/71179.html |date=2013-06-11 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://kp.ru/daily/23687.5/51837/|title=История любви Гагарина|publisher=Комсомольская правда|date=2006-04-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FsEXldeC|archivedate=2013-04-14}}</ref>. эшләй. Һуңынан Ырымбурҙа, Валентинаның ғаиләһе йәшәгән йортта, Юрий һәм Валентина Гагариндарҙың музей-фатиры асыла.
* Балалары — ҡыҙҙар:
** Гагарина Елена Юрьевна (1959 йылдың 17 апреле) — «Мәскәү Кремле» музей-ҡурсаулығының генераль директоры, сәнғәт фәне кандидаты;
** Гагарина Галина Юрьевна (1961 йылдың 7 марты) — профессор, [[Г. В. Плеханов исемендәге Рәсәй иҡтисад университеты|Г. В. Плеханов исемендәге Рәсәй иҡтисад университетының]] милли һәм төбәк иҡтисады кафедраһы мөдире, иҡтисад фәндәре докторы<ref name="schoollibrary" /><ref>{{cite web|url=http://www.rea.ru/Main.aspx?page=_Gagarina_Galina_JUr_evna|title=Гагарина Галина Юрьевна|publisher=Российский экономический университет имени Г. В. Плеханова|accessdate=2011-07-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/616koP11W|archivedate=2011-08-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104112646/http://www.rea.ru/Main.aspx?page=_Gagarina_Galina_JUr_evna |date=2011-11-04 }}</ref>.

== Дингә мөнәсәбәте ==
Космонавт үҙенең китабында дингә мөнәсәбәтен түбәндәгесә белдерә{{sfn|Гагарин|1961|с=39}}:
{{quote|Кешенең йыһанға осоуы сиркәүгә емергес һөжүм яһаны. Миңә килгән хаттарҙа диндарҙарҙың фән ҡаҙаныштары тәьҫирендә алланан ваз кисеүе, «Алла юҡ, уның исеме менән бәйле һәр нәмә лә — уйҙырма ла, алама ла», — тип таныуҙары тураһында бик ҡәнәғәтләнеп уҡып сыҡтым.}}

Ләкин Виктория университеты тарихсыһы Тревор Роквеллдың фекеренсә, был китапты («Дорога в космос») автобиографик тип шартлы рәүештә генә иҫәпләргә, уның йөкмәткеһенә ҙур скептицизм менән ҡарарға мөмкин. Ул китапты Гагарин һүҙҙәре буйынса [[Правда (гәзит)|«Правда» гәзите]] хәбәрселәре Н.Денисов менән С.Борзенко яҙып алыуына, ә мөхәррире юғары дәрәжәле офицер Николай Каманин (был титул битендә күрһәтелгән) булыуына иғтибар йүнәлтә<ref>{{Книга |автор=Rockwell, Trevor |заглавие="The Road to the Stars is Paved by the Communists!": Soviet Propaganda and the Hero-Myth of Iurii Gagarin |ссылка=https://dspace.library.uvic.ca/bitstream/handle/1828/690/rockwell_2005.pdf?sequence=1 |язык=en |издательство=University of Victoria |год=2005 |страницы=39, 40 }} {{Wayback|url=https://dspace.library.uvic.ca/bitstream/handle/1828/690/rockwell_2005.pdf?sequence=1 |date=20160426164426 }}</ref>. Шулай итеп, рәсми «автобиография» дингә ҡаршы кампания осоронда пропаганда ҡоралы булып хеҙмәт итә ала һәм Юрий Гагариндың инаныуҙарын сағылдырмай.

Гагариндың дингә мөнәсәбәтенә тағы бер ҡараш бар. Валентин Петров, Рәсәйҙә Космонавтар әҙерләү үҙәге хеҙмәткәрҙәренең береһе, «Интерфакс-дин» агентлығына интервьюһында Ерҙең беренсе космонавы менән Троица-Сергиев Лавраһына барыуы хаҡында хәбәр итә<ref name="autogenerated2">{{Cite web|url=http://www.interfax-religion.ru/?act=interview&div=73|title=Интервью: Я горжусь обвинениями в том, что ввёл Юрия Гагарина в православие|publisher=Интерфакс-Религия|date=2016-04-12|accessdate=2019-03-09|archive-date=2019-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190417100927/http://www.interfax-religion.ru/?act=interview&div=73|deadlink=no}}</ref>:

 {{Quote|Юрий Алексеевич, урыҫтар кеүек үк, суҡындырылған кеше була һәм, минең белеүемсә, дингә ышана. Юрий Алексеевич, урыҫтар кеүек үк, суҡындырылған кеше була һәм, минең белеүемсә, дингә ышана. Минең өсөн 1964 йылда, Гагаринға 30 йәш тулғас, Троица-Сергий лавраһына бергәләп барыуыбыҙ онотолмаҫлыҡ булып ҡала. <...> Лавраға килгәс, уның янына автограф алырға бик күп кеше килә. Хатта дини хеҙмәт тә тамамланмаған була, әммә барыһы ла, Гагариндың килеүе тураһында белеп ҡалып, уға ашыға. Был Юраға ҡарата халыҡтың һөйөүе була, һәм ул бер кемдән дә баш тарта алмай.}}

Валентин Петров шулай уҡ Гагариндың Ҡотҡарыусы Христос ғибәҙәтханаһын тергеҙергә тәҡдим итеүе тураһында ла һөйләй<ref name=autogenerated2 />:

{{Quote|Ә сәфәрҙән һуң бер аҙ ваҡыт үткәс, Юрий Гагарин, Үҙәк Комитеттың йәштәрҙе тәрбиәләү мәсьәләләре буйынса пленумы ултырышында сығыш яһап, асыҡтан-асыҡ Христостың ғибәҙәтханаһын хәрби дан ҡомартҡыһы, [[Православие дине|православиеның]] бөйөк әҫәре булараҡ тергеҙергә тәҡдим итте. Бер үк ваҡытта ул шул ваҡытта емерелгән Триумфаль арканы тергеҙергә тәҡдим итте. Гагариндың мотивы бик ябай ине: тамырҙарыңды белмәйенсә илһөйәрлекте күтәрә алмайһың. Ҡотҡарыусы Христос соборы хәрби дан һәйкәле булғанлыҡтан, Быны Тыуған илде яҡларға барыусы кешеләр белергә тейеш.}}

Әммә Петров Гагариндың һүҙҙәрен дөрөҫ еткермәй. Юрий Алексеевич реставрация тураһында ла, «православиеның күренекле хеҙмәте» тураһында ла бер ни ҙә әйтмәй. ВЛКСМ Үҙәк Комитетының VIII пленумында сығышында (төп нөсхә тексы: Рәсәй дәүләт ижтимағи-сәйәси тарихы архивы, Фонд No 1, Инвентаризация 2, 2-се өлөш, Һаҡлау берәмеге 471), Гагарин һүҙмә-һүҙ түбәндәгеләрҙе әйтә<ref name="автоссылка1">[http://www.interfax-religion.ru/?act=print&div=13033 «ФОМА»: «Первый космонавт о разрушении Храма Христа Спасителя»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200615191558/http://www.interfax-religion.ru/?act=print&div=13033 |date=2020-06-15 }} // [[Интерфакс]]-религия, 2011 г.</ref>:

{{Quote|Минеңсә, ҡомартҡыларҙы һаҡлап ҡалыу тураһында уйламайынса, батырҙарса үткәнгә хөрмәт етерлек кимәлдә тәрбиәләмәйбеҙ әле. Мәскәүҙә 1812 йылғы Триумфаль арка алып ташлана һәм тергеҙелмәне, [[Наполеон I|Наполеонды]] еңеү хөрмәтенә бөтә ил буйынса йыйылған аҡсаға төҙөлгән Ҡотҡарыусы Христостың ғибәҙәтханаһы емерелде. Мин үткәндәр иҫтәлегенә вәхшиҙәрсә мөнәсәбәт ҡорбандары исемлеген дауам итә алыр инем.}}

Космонавт Алексей Леонов был хәлгә шундай комментарий бирә<ref name="автоссылка1" />:

{{Quote|Әле миңә оҡшамаған тенденция барлыҡҡа килде. Әгәр совет заманында бөтә космонавтар ҙа - һис шикһеҙ [[атеистар]] тип раҫланһа, хәҙер йыш ҡына уларҙың барыһын да православие динен тотҡан, сиркәүле кешеләр итеп күрһәтергә ынтылалар. Эйе, совет йылдарында асыҡтан-асыҡ аллаһыҙҙар булманы, күптәр Аллаға ышана, әммә бында, мәҫәлән, Гагарин Ҡотҡарыусы Христос соборын тергеҙеүҙе талап итә, тип әйтергә ярамай. Был ысын документ, һәм унан күренеүенсә, Гагарин Ҡотҡарыусы Христос соборын тергеҙергә саҡырмаған, ул патриотик ҡомартҡыларға вәхшиҙәрсә мөнәсәбәт тураһында әйткән.}}

Гагарин совет космонавтарының динде хөкөм итеүсе «Советтар иленең йәш атеист-ленинсыларына» мөрәжәғәтенә ҡул ҡуймай (1966 йылда «Фән һәм дин» журналында баҫылып сыға)<ref>{{статья | заглавие = Юным атеистам-ленинцам Страны Советов | издание = [[Наука и религия]] | год = 1966 | номер = 8 | страницы = 69}}</ref>).<!-- Нужен вторичный источник, мало ли, почему не подписал -->

== Хәтер ==
[[Файл:Мемориал на месте приземления первого в мире космонавта Гагарина Ю. А.JPG||thumb|Гагарин Ю. А. ергә төшкән урында (Һарытау өлкәһендә)]]
[[Файл:Гагарин в корабле.jpg|thumb|Гагарин осош башланыр алдынын]]
[[Файл:Madrid - Embajada de Rusia 2.jpg|thumb|[[Мадрид]] — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] илселеге]]

=== Топонимдарҙа ===
[[Файл:Аннотационная доска Юрию Гагарину на проспекте Гагарина в Смоленске.JPG|thumb|220px|Смоленскиҙа Гагарин проспектында аннотация таҡтаһы]]
* Гжатск ҡалаһы һәм Гжатск районы Гагарин ҡалаһы һәм Гагарин районы тип үҙгәртелде.
* Күп кенә бульварҙарға, урамдарға, проспекттарға, майҙандарға, Советтар Союзы райондарына Гагарин исеме бирелгән.
* Ерҙең беренсе космонавы ер төшкән урындан алыҫ түгел Смеловка ауылы янындағы, «Юрий Гагарин исемендәге йыһанды яулаусылар паркы» музей комплексы биләмәһендәге мемориал<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/obschestvo/7810445?nw=1612249845000|title=Парк покорителей космоса на месте приземления Гагарина под Саратовом откроется в 2021 году|publisher=ТАСС|date=2020/02/20|accessdate=2021-04-17|archive-date=2021-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416173130/https://tass.ru/obschestvo/7810445?nw=1612249845000|deadlink=no}}</ref>.
* [[Үзбәкстан]]да Гагарин ҡалаһы бар.
* [[Антарктида|Антарктидалағы]] Юрий Гагарин һырты (үҙәк нөктә координаталары<ref>{{книга|заглавие=Атлас Антарктики|ответственный=Редкол. Гл. ред. [[Толстиков, Евгений Иванович|Е. И. Толстиков]]||место=Москва—Ленинград|том=1|год=1966|издательство=Главное управление геодезии и картографии МГ СССР|страницы=XXIII|тираж=3000}}</ref>: {{coord|71|58|S|09|21|E}}), картала 1961 йылда СаЭ тарафынан билдәләнгән һәм 1965 йылда йәки унан алдараҡ уның исеме бирелгән<ref>{{книга|автор=Масленников Б. Г.|заглавие=Морская карта рассказывает|ответственный=Под ред. [[Смирнов, Николай Иванович (адмирал)|Н. И. Смирнова]]|издание=2-е изд|место=М.|издательство=[[Воениздат]]|год=1986|тираж=35000|страницы=243|}}</ref>.
* Гагарин боҙлоғо — [[Ҡаҙағстан]]да Джунгар Алатауы һыртының төньяҡ битләүендәге үҙән боҙлоғо.
* Гагарин — [[Әрмәнстан|Әрмәнстандағы]] ҡасаба.

=== Һәйкәлдәр ===
* Мәскәүҙә Гагаринға һәйкәл — 1980 йылдың 4 июлендә Гагарин майҙанында Юрий Гагаринға 42 метрлыҡ һәйкәл асыла, ул Балашиха ҡойоу һәм механика заводында титан иретмәһенән эшләнгән. (скульптор П. И. Бондаренко, архитекторҙары Я. Б. Белопольский, Ф. М. Гажевский, дизайнер А. Ф. Судаков)<ref name="Энц">{{книга|заглавие=Москва: все улицы, площади, бульвары, переулки|автор=[[Вострышев, Михаил Иванович|Вострышев М. И.]]|место=М.|издательство=[[Алгоритм (издательство)|Алгоритм]], Эксмо|год=2010|страницы=349—351|isbn=978-5-699-33874-0}}</ref>
* Гагарин ҡалаһында һәйкәл — 1974 йылда асыла (скульпторҙары Ю. Г. Орехов, М. А. Шмаков, архитекторҙары В. А. Петербуржцев, А. В. Степанов)<ref>{{cite web |author = Анохина, Наталья |url = http://turbina.ru/guide/Gagarin-Rossiya-88704/Otzyvy/Tchto-delat-dostoprimetchatelnosti/Arkhitektura-Pamyatniki/3/0/Pamyatnik-Yuriyu-Gagarinu-27196/Otzyv/Glavnyy-pamyatnik-Gagarinu-vo-vsem-gorode-48567/ |title = Главный памятник Гагарину во всём городе |publisher = Турбина.ру |date = 2011-04-11 |accessdate = 2019-03-09 |archive-date = 2018-07-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180711185347/http://turbina.ru/guide/Gagarin-Rossiya-88704/Otzyvy/Tchto-delat-dostoprimetchatelnosti/Arkhitektura-Pamyatniki/3/0/Pamyatnik-Yuriyu-Gagarinu-27196/Otzyv/Glavnyy-pamyatnik-Gagarinu-vo-vsem-gorode-48567/ |deadlink = no }}</ref>
* Гринвичтағы һәйкәл ([[Лондон]]) — 2013 йылдың майында асыла<ref>{{cite web |author = Пахомова, Елена |url = https://ria.ru/20130307/926365581.html |title = Памятник Юрию Гагарину торжественно открыт в Гринвиче |publisher = [[РИА Новости]] |date = 2013-03-07 |accessdate = 2019-03-09 |archive-date = 2021-04-29 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210429191522/https://ria.ru/20130307/926365581.html |deadlink = no }}</ref>
* Хьюстондағы һәйкәл ([[АҠШ]]) — 2012 йылдың октябрендә асыла<ref>{{cite web |author =  |url = https://www.ntv.ru/novosti/347277 |title = В Хьюстоне у штаб-квартиры NASA воздвигли бронзового Гагарина |publisher = [[НТВ]] |date = 2012-10-05 |accessdate = 2019-03-09 |archive-date = 2019-05-14 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190514010549/https://www.ntv.ru/novosti/347277/ |deadlink = no }}</ref><ref>{{cite web |author = Беркенев, Андрей |url = https://tass.ru/kosmos/1895291 |title = У первой штаб-квартиры NASA в Хьюстоне прошла памятная церемония в честь Юрия Гагарина |publisher = [[ТАСС]] |date = 2015-04-11 |accessdate = 2019-03-09 |archive-date = 2019-05-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190531023826/https://tass.ru/kosmos/1895291 |deadlink = no }}</ref>
* [[Амур өлкәһе|Амур өлкәһенең]] Циолковский ҡалаһындағы (элекке Углегорск ҡасабаһы), «Көнсығыш» космодромы янындағы һәйкәл 2016 йылдың 12 апрелендә, Космонавтика көнөндә асыла
* [[Черногория|Черногориялағы]] һәйкәл — 2016 йылдың 12 апрелендә асылған<ref>{{cite web |url = https://tvzvezda.ru/news/vstrane_i_mire/content/201610221855-m63p.htm |title = Памятник Гагарину забросали гранатами в Черногории |publisher = Телеканал «Звезда» |date = 2016-10-22 |accessdate = 2019-03-09 |archive-date = 2019-04-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190417045126/https://tvzvezda.ru/news/vstrane_i_mire/content/201610221855-m63p.htm |deadlink = no }}</ref>
* [[Ташкент]]та ([[Үзбәкстан]]) Гагаринға һәйкәл — 1979 йылда асыла (скульпторы Г. Постников, архитекторы С. Адылов)<ref name="madmem">{{cite web |url = http://madmem.ru/памятники-ю-а-гагарину-2.html |title = Памятники Ю. А. Гагарину |publisher = Безумные памятники |date = 2011-04-12 |accessdate = 2019-03-09 |archive-date = 2019-03-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190304045203/http://madmem.ru/%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D1%8E-%D0%B0-%D0%B3%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%83-2.html |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190304045203/http://madmem.ru/%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D1%8E-%D0%B0-%D0%B3%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%83-2.html |date=2019-03-04 }}</ref>
* [[Үзбәкстан Республикаһы|Үзбәкстан Республикаһының]] Джизак өлкәһе Мирзачул районындағы Гагарин ҡалаһында һәйкәл<ref>{{cite web |author =  |url = https://nuz.uz/obschestvo/38907-dzhizakskaya-oblast-menyaet-svoy-oblik.html |title = Джизакская область меняет свой облик |lang =  |website = nuz.uz |publisher = Новости Узбекистана |date = 2019—2002 |accessdate = 2019-05-26 |archive-date = 2019-05-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190526104728/https://nuz.uz/obschestvo/38907-dzhizakskaya-oblast-menyaet-svoy-oblik.html |deadlink = no }}</ref>
* [[Ишембай|Ишембайҙа]] һәйкәл һәм таҡтаташ<ref>{{публикация|статья |автор=Никулочкин |автор имя=Д. В. |часть= |часть ссылка= |часть оригинал= |часть вид= |инфо=чч. III, IV |заглавие=Хранители истории Ишимбая |ссылка=http://xn--d1acjhikg2a.xn--p1ai/app/files/archive/pdf/1525430458_nomer_17_2018.pdf |архив= |архив дата= |оригинал= |вид= |соавторы= |
ответственный= |издание=[[Подметки+]] |издание ответственный=ред. Г. Р. Ямалова |издание ссылка= |тип=газ. |место=[[Ишимбай]] |издательство=РИК «Аспект» |год=2018 |месяц=4 |день=25 |номер=17 |том= |volume= |выпуск= |раздел= |issue= |страницы=2 |pages= |язык= |issn=2220-8348 |ref=}}</ref><ref>{{публикация|статья |автор=Никулочкин |автор имя=Д. В. |часть= |часть ссылка= |часть оригинал= |часть вид= |инфо=чч. VIII, IX |заглавие=Хранители истории Ишимбая |ссылка=http://xn--d1acjhikg2a.xn--p1ai/app/files/archive/pdf/1529664412_nomer_23_2018.pdf |архив= |архив дата= |оригинал= |вид= |соавторы= |
ответственный= |издание=[[Подметки+]] |издание ответственный=ред. Г. Р. Ямалова |издание ссылка= |тип=газ. |место=[[Ишимбай]] |издательство=РИК «Аспект» |год=2018 |месяц=6 |день=6 |номер=23 |том= |volume= |выпуск= |раздел= |issue= |страницы=2 |pages= |язык= |issn=2220-8348 |ref=}}</ref>
* [[Коломна]]ла «Йыһанды яулаусыларға» һәйкәл — 1978 йылдың 14 апрелендә асыла (скульпторы Валерий Каджай, архитекторы Тенгиз Абуладзе)<ref>{{cite web |url = http://kolomnagrad.ru/presscentr/news/molodezh_news/print:page,1,819-v-kolomne-proshel-miting-v-chest-dnya-kosmonavtiki.html |title = В Коломне прошёл митинг в честь Дня космонавтики |publisher = Администрация Коломенского городского округа |accessdate = 2019-03-09 }}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
* Южно-Сахалинск ҡалаһында мәҙәниәт һәм ял паркына ингән ерҙә Я. А. Гагаринға һәйкәл
* Һарытауҙа Набережная Космонавтов урамында Юрий Гагаринға һәйкәл (скульпторы Юрий Чернов). Һәйкәл бронзанан 1990 йылда Мытищи художестволы кастинг фабрикаһында ҡойолған. Рәсми рәүештә 1995 йылдың 30 сентябрендә асыла<ref>{{cite web |url = http://putevodnaja-zvezda.ru/publ/saratov/pamjatniki_saratova/ju_a_gagarinu/42-1-0-294 |title = Памятник Ю. А. Гагарину |publisher = Путеводная звезда |date = 2014-12-13 |accessdate = 2019-03-09 |archive-date = 2017-05-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170515190010/http://putevodnaja-zvezda.ru/publ/saratov/pamjatniki_saratova/ju_a_gagarinu/42-1-0-294 |deadlink = no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170515190010/http://putevodnaja-zvezda.ru/publ/saratov/pamjatniki_saratova/ju_a_gagarinu/42-1-0-294 |date=2017-05-15 }}</ref>
* [[Никосия|Никосиялағы]] ([[Кипр Республикаһы|Кипр]]) һәйкәл 2013 йылдың 15 апрелендә асыла (скульпторы — Владимир Усов)<ref>{{Cite web|url=http://www.trud.ru/article/15-04-2013/1292323_na_kipre_otkrylsja_pamjatnik_juriju_gagarinu.html|title=На Кипре открылся памятник Юрию Гагарину|publisher=[[Труд (газета)|Газета «Труд»]]|date=2013-04-15|accessdate=2017-04-12|archive-date=2017-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20170413071828/http://www.trud.ru/article/15-04-2013/1292323_na_kipre_otkrylsja_pamjatnik_juriju_gagarinu.html|deadlink=no}}</ref>
* [[Королёв (ҡала)|Королёвтағы]] һәйкәл — 2017 йылдың 12 ғинуарында асылған, Гагарин конструктор С. П. Королев менән эскәмйәлә ултыра<ref>{{Cite news|title=Фото: В Королёве открыли памятник Королёву и Гагарину|url=https://www.gazeta.ru/science/photo/v_koroleve_otkryli_pamyatnik_korolevu_i_gagarinu.shtml|work=Газета.Ru|date=2017-01-12|accessdate=2017-07-12|archivedate=2017-09-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170927141644/https://www.gazeta.ru/science/photo/v_koroleve_otkryli_pamyatnik_korolevu_i_gagarinu.shtml}}</ref>
* Юрий Гагарин һәм Сергей Королевҡа «Осош алдынан» һәйкәле Һарытау өлкәһенең Энгельс ҡалаһында яр буйында 2017 йылдың 25 авгусында ҡуйылған.
* [[Златоуст]] ҡалаһындағы һәйкәл — Ҡыҙыл Горкала 2012 йылдың сентябрендә асыла. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: беренсе космонавтҡа яңы һәйкәл асыу хоҡуғы уның исемен йөрөткән 1-се мәктәп уҡыусыларына бирелгән.
* [[Силәбе өлкәһе|Силәбе өлкәһенең]] Златоуст ҡалаһындағы 1-се мәктәп ихатаһында һәйкәл. Был ҡаланың иң боронғо мәктәбе, бынан тыш, уның ихатаһында ҡуйылған бюст — Златоустта Гагаринға ҡуйылған беренсе һәйкәл. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: беренсе космонавтҡа яңы һәйкәл асыу хоҡуғы 1-се мәктәп уҡыусыларына бирелгән.
* Монпельелағы һәйкәл ([[Франция]]) — 2017 йылдың 5 октябрендә асыла<ref>{{cite web |author = Иванова, Виктория |url = https://ria.ru/20171005/1506286555.html |title = Лицом к России: на юге Франции открыли памятник Гагарину |publisher = [[РИА Новости]] |date = 2017-10-05 |accessdate = 2019-03-09 |archive-date = 2020-08-07 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200807112149/https://ria.ru/20171005/1506286555.html |deadlink = no }}</ref><ref>{{cite web |author = Chêne, Muriel |url = http://objectif-languedoc-roussillon.latribune.fr/economie/collectivites/2017-10-05/montpellier-resserre-ses-liens-avec-la-russie-753054.html |title = Montpellier resserre ses liens avec la Russie |lang = fr |website = La Tribune |publisher = Objectif Languedoc-Roussillon |date = 2017-10-05 |accessdate = 2019-03-09 |archive-date = 2017-10-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20171008232254/http://objectif-languedoc-roussillon.latribune.fr/economie/collectivites/2017-10-05/montpellier-resserre-ses-liens-avec-la-russie-753054.html |deadlink = no }}</ref>
* [[Тирасполь|Тирасполдә]] Гагарин бульварында университет биналары комплексы янында һәйкәл
* [[Архангельск]] ҡалаһында Ю. Гагарин урамындағы һәйкәл, 1984 йылда асылған.
* [[Йошкар-Ола]]ла Гагарин проспектында бюст
* [[Аҙау]] ҡалаһында ҡала паркында бюст — 1988 йылдың 12 апрелендә асыла
* [[Неополь]] ҡалаһында Каподимонте обсерваторияһы биләмәһендә бюст — 2017 йылдың 16 ноябрендә асыла<ref>{{cite web|url = https://mir24.tv/news/16277767/byust-yuriya-gagarina-otkroyut-na-territorii-observatorii-v-neapole|title = Бюст Юрия Гагарина откроют на территории обсерватории в Неаполе|author = |date = 2017-11-16|publisher = «Мир 24»|accessdate = 2018-06-15|archive-date = 2018-06-15|archive-url = https://web.archive.org/web/20180615214535/https://mir24.tv/news/16277767/byust-yuriya-gagarina-otkroyut-na-territorii-observatorii-v-neapole|deadlink = no}}</ref><ref>{{cite web |author = Миракян, Нива |url = https://rg.ru/2017/11/15/v-neapole-ustanoviat-biust-iuriia-gagarina.html |title = В Неаполе установят бюст Юрия Гагарина |publisher = [[Российская газета]] |date = 2017-11-15 |accessdate = 2019-03-09 |archive-date = 2020-07-25 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200725211426/https://rg.ru/2017/11/15/v-neapole-ustanoviat-biust-iuriia-gagarina.html |deadlink = no }}</ref>
* Бендор утрауында ([[Франция]]) мемориаль таҡтаташ — 2018 йылдың 16 июнендә асыла<ref>{{cite web |url = https://www.interfax.ru/world/617228 |title = Памятный знак Гагарину установили во Франции |publisher = [[Интерфакс]] |date = 2018-06-16 |accessdate = 2019-03-09 |archive-date = 2019-03-07 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190307050227/https://www.interfax.ru/world/617228 |deadlink = no }}</ref>
* [[Алматы]] ҡалаһында ([[Ҡаҙағстан]]) Гагарин проспектындағы скульптура 2018 йылдың 27 декабрендә асыла. Гагарин Юрий эскәмйәлә ултырған килеш һүрәтләнгән. Арт-объект бронзанан ҡойолған<ref>{{Cite web|url=https://informburo.kz/novosti/v-almaty-na-prospekte-gagarina-poyavilsya-novyy-art-obekt-kosmonavt.html|title=В Алматы на проспекте Гагарина появился новый арт-объект – космонавт|author=Динмухамед Бейсембаев|date=2018-12-27|publisher=informburo.kz|accessdate=2019-05-04|archive-date=2019-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190504090002/https://informburo.kz/novosti/v-almaty-na-prospekte-gagarina-poyavilsya-novyy-art-obekt-kosmonavt.html|deadlink=no}}</ref>
* Беренсе космонавт Юрий Гагаринға һәйкәл һәм [[Новороссийск|Новороссийскиҙың]] ҡала планетарийы эргәһендә «Восток-1» йыһан карабы макеты
* Форостағы һәйкәл<ref>''Фирсов П. П.'' «Полёт» Ю. Гагарина в Форосе. 2004.</ref>
* [[Кливленд]]та (АҠШ) бюст — 2019 йылдың авгусында асыла<ref>[https://tass.ru/obschestvo/6796251 Бюст Юрия Гагарина откроют в Кливленде] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190826055027/https://tass.ru/obschestvo/6796251 |date=2019-08-26 }} // ТАСС, 2019-08-25</ref><ref>[https://runews24.ru/society/26/08/2019/f20aed364cc6cc920caaf35ec9a0d6b0 В американском городе Кливленде открыли бюст космонавта Юрия Гагарина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190826055028/https://runews24.ru/society/26/08/2019/f20aed364cc6cc920caaf35ec9a0d6b0 |date=2019-08-26 }} // RuNews24.ru, 28 авг 2019</ref>
* Риекала бюст ([[Хорватия]]); 2020 йылдың 6 мартында асыла<ref>{{Cite web |url=https://ria.ru/20200306/1568248670.html |title=На побережье Адриатики в Хорватии открыли бюст Гагарина |access-date=2020-03-13 |archive-date=2020-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200319210432/https://ria.ru/20200306/1568248670.html |deadlink=no }}</ref>
* [[Пермь]] ҡалаһындағы Гагарин бульварында бюст<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rg.ru/2014/10/02/reg-pfo/gagarin-anons.html|title=В Перми открыли памятник Юрию Гагарину|website=Российская газета|access-date=2021-10-17|archive-date=2021-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20211017194030/https://rg.ru/2014/10/02/reg-pfo/gagarin-anons.html|deadlink=no}}</ref>
* [[Тунис|Тунистағы]] бюст, Тунистың Telnet (Тунис) компанияһы штаб-фатирында; 2021 йылдың апрелендә ҡуйылған<ref>[https://ria.ru/20210402/gagarin-1604049808.html В Тунисе установили бюст Гагарина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210430164431/https://ria.ru/20210402/gagarin-1604049808.html |date=2021-04-30 }} // [[РИА Новости]], 2.04.2021</ref>
* [[Португалия|Португалияның]] Оэйраш ҡалаһындағы бюст — 2021 йылдың октябрендә асыла<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20211017/pamyatnik-1754950543.html|title=В Португалии открыли памятник Гагарину|website=РИА Новости|date=20211017T2138|access-date=2021-10-17|archive-date=2021-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20211017195406/https://ria.ru/20211017/pamyatnik-1754950543.html|deadlink=no}}</ref><ref>[https://www.dn.pt/sociedade/gagarine-tem-agora-busto-em-oeiras-14230333.html Gagarine tem agora busto em Oeiras] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025160538/https://www.dn.pt/sociedade/gagarine-tem-agora-busto-em-oeiras-14230333.html |date=2021-10-25 }}. Diario de Noticias. 18 октября 2021 года.</ref>

=== Ойошмалар ===
* Ю. А. Гагариндың берләштерелгән мемориаль музейы, Смоленск өлкәһе Гагарин ҡалаһы<ref>{{cite web|url=http://www.gagarinm.ru|title=Объединённый Мемориальный музей Ю. А. Гагарина|access-date=2022-03-26|archive-date=2013-04-14|archive-url=https://www.webcitation.org/6FsEbo45z?url=http://www.gagarinm.ru/|deadlink=no}}</ref>
* Гагарин Ю. А. уҡыған Дубки ҡасабаһы янында Ю. А. Гагарин исемендәге ДОСААФ-тың Һарытау аэроклубы
* «Люберц техникумы»: Гагарин Ю. А. исемендәге СДПУ-ның һөнәрселек-педагогия колледжы, унда Ю. А. Гагарин уҡыған
* 2015 йылдың 28 декабрендә Мәскәү өлкәһе губернаторы ҡарары менән техникумға Советтар Союзы Геройы, лётчик-космонавт Ю. А. Гагариндың исеме бирелә<ref>{{Cite web|url=http://luberteh.ru|title=Люберецкий техникум. Государственное бюджетное профессиональное образовательное учреждение Московской области|author=vosite.ru|publisher=luberteh.ru|accessdate=2017-04-05|archive-date=2017-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406021415/http://luberteh.ru/|deadlink=no}}</ref>
* Звёздный ҡаласығында Ю. А. Гагарин исемендәге Космонавтар әҙерләү үҙәге
* Кутузов орденлы Ҡыҙыл Байраҡлы Ю. А. Гагарин исемендәге хәрби-һауа академия (артабан — Ю. А. Гагарин һәм профессор Н. Е. Жуковский исемендәге Хәрби-һауа академияһы)
* Байконур космодромының 1-се майҙансығындағы старт комплексына «Гагарин старты» исеме беркетелде
* [[Амурҙағы Комсомольск]] ҡалаһында Ю. А. Гагарин исемендәге авиация заводы
* Гагарин аэропорты (Һарытау)
* 2011 йылда Ырымбур халыҡ-ара аэропортына Юрий Гагарин исеме бирелә<ref>{{cite web|url=http://www.vz.ru/news/2011/7/25/509849.html|title=Оренбургский аэропорт назвали в честь Гагарина|publisher=Взгляд|accessdate=2011-07-25|archive-date=2012-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20121012053636/http://www.vz.ru/news/2011/7/25/509849.html|deadlink=no}}</ref>
* [[Ангола|Анголаның]] Намиб ҡалаһында Юрий Гагарин исемендәге аэропорт
* [[Новосибирск]] ҡалаһында «Гагарин» метро станцияһы
* Һамар ҡалаһында «Гагарин» метро станцияһы
* [[Пермь|Пермдә]] Юрий Гагарин исемендәге Мәҙәниәт һарайы
* Мәскәү өлкәһенең [[Сергиев Посад]] ҡалаһында Юрий Гагарин исемендәге Мәҙәниәт һарайы
* [[Ростов өлкәһе]] Каменск-Шахтинский ҡалаһында Юрий Гагарин исемендәге Мәҙәниәт һарайы
* [[Брянск өлкәһе|Брянск өлкәһенең]] Ю. А. Гагарин исемендәге Балалар һәм үҫмерҙәр ижады һарайы<ref>{{cite web|url=http://dvorec32.my1.ru/|title=Дворец детского и юношеского творчества им. Ю. А. Гагарина - Главная страница|website=dvorec32.my1.ru|accessdate=2019-06-06|archive-date=2019-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190606062135/http://dvorec32.my1.ru/|deadlink=no}}</ref>
* [[Тирасполь|Тираполдә]] Ю. А. Гагарин исемендәге Тирасполь техник колледжы, Днестр буйы Молдавия Республикаһы
* Чкалов ҡасабаһында Ю. А. Гагарин исемендәге 14-се мәктәп<ref>{{cite web|url=https://sch14-schel.edumsko.ru/home|title=Лицей №14 им. Ю. А. Гагарина Щёлковского муниципального района Московской области|website=sch14-schel.edumsko.ru|accessdate=2019-06-06|archive-date=2019-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190607003120/https://sch14-schel.edumsko.ru/home|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190607003120/https://sch14-schel.edumsko.ru/home |date=2019-06-07 }}</ref>
* [[Түбәнге Новгород]]та Ю. А. Гагарин исемендәге 66-сы мәктәп
* Түбәнге Новгород өлкәһенең Бор ҡалаһында Ю. А. Гагарин исемендәге 5-се мәктәп. Мәктәптә Юрий Гагаринға арналған музей бар.
* Гагарин Юрий Алексеевич исемендәге 3-сө мәктәп, Туринск, [[Свердловск өлкәһе]]
* [[Курск өлкәһе|Курск өлкәһенең]] [[Курск]] ҡалаһында Гагарин Юрий Алексеевич исемендәге 50-се мәктәп
* Силәбе өлкәһенең [[Ҡыштым]] ҡалаһында Ю. А. Гагарин исемендәге 13-сө мәктәп<ref>{{cite web|url=http://gagarina74.ru/|title=МБСЛШ им. Ю.А.Гагарина|website=gagarina74.ru|accessdate=2019-06-06|archive-date=2019-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20190730120534/http://gagarina74.ru/|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190730120534/http://gagarina74.ru/ |date=2019-07-30 }}</ref>
* Силәбе өлкәһенең Златоуст ҡалаһында Ю. А. Гагарин исемендәге 1-се мәктәп. Был ҡаланың иң боронғо мәктәбе, бынан тыш, уның ихатаһында Златоустта Гагаринға ҡуйылған беренсе һәйкәл ҡуйылған.
* Я. А. Гагарин исемендәге 2-се мәктәп (Дивногорск, Красноярск крайы)<ref>{{cite web|url=http://school2.divedu.ru/|title=Главная|website=school2.divedu.ru|accessdate=2019-06-06|archive-date=2019-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20190616145506/http://school2.divedu.ru/|deadlink=no}}</ref>
Калининград өлкәһе Калининград ҡалаһының Ю. А. Гагарин исемендәге 40-сы гимназияһы
* Тамбов ҡалаһының Ю. А. Гагарин исемендәге 5-се мәктәбе<ref>{{cite web|url=https://schools.dnevnik.ru/school.aspx?school=23022|title=МАОУ СОШ №5 имени Ю.А.Гагарина - Дневник.ру|website=schools.dnevnik.ru|accessdate=2019-06-06|archive-date=2020-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200610115512/https://schools.dnevnik.ru/school.aspx?school=23022|deadlink=no}}</ref>
* Ярославль ҡалаһының Ю. А. Гагарин исемендәге 74-се мәктәбе<ref>{{Cite web|url=https://school74.edu.yar.ru/|title=О школе|publisher=school74.edu.yar.ru|accessdate=2018-07-10|archive-date=2018-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711021916/https://school74.edu.yar.ru/|deadlink=no}}</ref>
* [[Пермь крайы]] [[Березники (Барҙы районы)|Березники]] ҡалаһының Ю. А. Гагарин исемендәге 24-се мәктәбе
* Юрий Гагарин исемендәге мәктәп (Ош ҡалаһы, Ҡырғыҙстан)
* Ҡаҙағстандың [[Шымкент]] ҡалаһында Я. А. Гагарин исемендәге 34-се мәктәп
* Ю. А. Гагарин исемендәге 5-се лицей, Волгоград<ref>{{Cite web|url=http://www.lyceum5.ru/|title=На главную|publisher=www.lyceum5.ru|accessdate=2019-11-24|archive-date=2019-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20191016183922/http://lyceum5.ru/|deadlink=no}}</ref>

=== Парктар ===
[[Файл:Курильская лиственница, посаженная в Хабаровске Юрием Гагариным 29 мая 1962 года фото.JPG|thumb|220px|1962 йылдың 29 майында Хабаровскиҙа Юрий Гагарин ултыртҡан Курил [[ҡарағас]]ы]]
* [[Южно-Сахалинск]] ҡалаһында Юрий Гагарин исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы
* [[Симферополь]] ҡалаһында Юрий Гагарин исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы
* [[Һамар]] ҡалаһында Юрий Гагарин исемендәге парк
* [[Силәбе]] ҡалаһында Гагарин исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы
* [[Хабаровск]] ҡалаһында Юрий Гагарин исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы
* [[Новокузнецк]] ҡалаһында Юрий Гагарин исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы
* [[Мәләүез|Мәләүездә]], [[Күмертау|Күмертауҙа]] һәм [[Стәрлетамаҡ]]та ([[Башҡортостан Республикаһы]]) Юрий Гагарин исемендәге парктар
* Ростов өлкәһенең Каменск-Шахтинск ҡалаһында Юрий Гагарин исемендәге мәҙәниәт һарайы һәм парк
* Познань ҡалаһында Юрий Гагарин паркы ([[Польша]])
* [[Йошкар-Ола]]ла Гагарин паркы
* Волгоградта Гагарин паркы
* [[Амурҙағы Комсомольск]] ҡалаһында Ю. А. Гагарин исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы

=== Транспорт саралары ===
* [[Атлантик океан]]да эшләгән «Космонавт Юрий Гагарин» ғилми-тикшеренеү судноһы
* EK-95015 һанлы «Юрий Гагарин» Sukhoi Superjet 100 самолёты
* "Союз ТМА-21 «Юрий Гагарин» һәм «Союз МС-18 „Юрий Гагарин“» йыһан караптары

=== Наградалар и билдәләр ===
* 2011 йылда Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте йыһан эшмәкәрлеге өлкәһендәге ҡаҙаныштар өсөн тапшырыла торған Ю. А. Гагарин исемендәге премия булдыра<ref>{{cite web|url=https://rg.ru/2011/04/12/gagarinskie-site-dok.html|title=Постановление Правительства Российской Федерации от 4 апреля 2011 г. № 240 г. Москва «О премиях Правительства Российской Федерации имени Ю. А. Гагарина в области космической деятельности»|publisher=[[Российская газета]]|date=2011-04-12|accessdate=2016-11-05|archive-date=2016-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20161105161202/https://rg.ru/2011/04/12/gagarinskie-site-dok.html|deadlink=no}}</ref>
* Космонавтикала йыһангирҙарға һәм астронавтарға йыһанды үҙләштереүгә өлөш индергәндәре өсөн Ю. А. Гагарин исемендәге алтын миҙал тапшырыла. Федераль йыһан агентлығы награда — ''Гагарин билдәһе''н булдыра<ref>{{cite web|url=http://www.vedomstva-uniforma.ru/fka/fkanagrady_z1.html|title=Ведомственные награды Федерального космического агентства, установленные приказом Росавиакосмоса от 31 января 2002 года № 12 |publisher=Ведомственная геральдика|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FsEcr0tP|archivedate=2013-04-14}}</ref>
* [[Континенталь хоккей лигаһы|Континенталь хоккей лигаһының]] 2008 йылда булдырылған юғары наградаһы Гагарин Кубогы тип атала. Гагарин үҙе ҡайһы берҙә шайбалы хоккей уйнай һәм Мәскәүҙең [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]] командаһының көйәрмәне була<ref>{{cite web |author = Романцов, Денис |url = https://www.sports.ru/tribuna/blogs/soulkitchen/777063.html |title = «Рассказал в репортаже про эротические журналы. Брежневу понравилось». Как пережить войну и стать спортивным комментатором |publisher = [[Sports.ru]] |date = 2015-08-08 |accessdate = 2019-03-09 |archive-date = 2019-10-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191020050349/https://www.sports.ru/tribuna/blogs/soulkitchen/777063.html |deadlink = no }}</ref>
* [[Ай (юлдаш)|Айҙа]] Америка [[астронавт]]ары йыһанды тикшереүгә ғүмерен арнаған кешеләрҙе һүрәтләгән иҫтәлекле миҙалдар ҡалдырған, шул иҫәптән Ю. А. Гагариндың һүрәте төшөрөлгән ике миҙалдың береһе<ref>{{статья| автор = Сворень Р.| заглавие = Первые люди на Луне| ссылка = https://epizodsspace.airbase.ru/bibl/n_i_j/1989/9/perv-ludi.html| язык =| издание = «[[Наука и жизнь]]»| тип =| год = 1989| том =| номер = 9| страницы = 95—96| doi =| issn =}}</ref>

=== Йыһанда ===
* Юрий Гагарин «Һәләк булған астронавт» скульптура композицияһында мәңгеләштерелгән — айҙа беренсе һәм әлегә тиклем берҙән-бер арт-инсталляция
* Айҙа булған Америка астронавтары йыһанды тикшереү өсөн ғүмерен фиҙа ҡылған кешеләрҙе һүрәтләгән иҫтәлекле миҙалдар ҡалдыра — Юрий Гагарин, Владимир Комаров, Вирджил Гриссом, Эдвард Уайт һәм Роджер Чаффе<ref>{{cite web |author=John Uri|url=https://www.nasa.gov/feature/50-years-ago-one-small-step-one-giant-leap |title=50 Years Ago: One Small Step, One Giant Leap |subtitle= |lang=en |website=nasa.gov |publisher=[[NASA]] |date=2019-07-19 |description= |quote=The items included a silicon disc<...>, an Apollo 1 patch commemorating astronauts Virgil I. Grissom, Edward H. White, and Roger B. Chaffee lost in the 1967 fire, two Soviet medals honoring cosmonauts Vladimir M. Komarov killed in the Soyuz 1 accident and Yuri A. Gagarin<...>, and a small gold olive branch... |accessdate=2019-08-26 |archiveurl=http://archive.li/v7jNq |archivedate=2019-08-26}}</ref>
* Айҙың кире яғындағы кратер Юрий Гагарин хөрмәтенә аталған
* Юрий Гагарин исеме менән [[астероид]] аталған<ref>{{cite web |url = https://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?orb=1;sstr=1772 |title = 1772 Gagarin |lang = en |website = JPL Solar System Dynamics |publisher = NASA |date = 2003-08-29 |accessdate = 2019-03-09 |archive-date = 2017-03-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170308214646/http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?orb=1;sstr=1772 |deadlink = no }}</ref>

=== Башҡалар ===

=== Почта маркалары, тәңкәләр, билдәләр ===
{| class="graytable"
|+
| width="20%" align="center"|[[Файл:1976 4569.jpg|140px]]
| width="20%" align="center"|[[Файл:Postage stamp - 75th Anniversary of the Birth of Yuri Gagarin.jpg|140px]]
| width="20%" align="center"|[[Файл:RR5514-0005R 10 рублей биметалл 2001 40 лет полета Гагарина реверс.png|140px]]
| width="20%" align="center"|[[Файл:RR5010-0008R 2 рубля 2001 медно-никелевый 40-летие полета Ю. А. Гагарина реверс.gif|140px]]
| width="20%" align="center"|[[Файл:RR5220-0010R.png|140px]]
| width="20%" align="center"|
|-
| align="center"|СССР почта блогы (1976) (ЦФА [ААЙ «Марка») No 4569)
| align="center"|Я. А. Гагариндың тыуыуына 75 йыл тулыу айҡанлы баҫылмаған фотоһүрәте менән почта маркаһы (1961 йылдың 12 апрелендә «Восток» космос карабы ултыртылғандан һуң (ЦФА [ААЙ Марка] No 1304) төшөрөлә)
| align="center"|2001 йылда кешенең тәүге тапҡыр йыһанға осоуына 40 йыл тулыу уңайынан һуғылған 10 һумлыҡ юбилей тәңкәһе
| align="center"|2 һумлыҡ юбилей баҡыр-никель тәңкә 2001 йылда йыһанға беренсе осоштоң 40 йыллығына һуғыла.
| align="center"|2011 йылда кешенең тәүге тапҡыр йыһанға осоуына 50 йыл тулыуы уңайынан һуғылған 1000 һумлыҡ юбилейлы алтын тәңкә
| align="center"|Памятный значок 1961 года
|}

== Әҙәби әҫәрҙәрҙә һәм сәнғәттә ==
* {{книга | автор = Гагарина, Анна Тимофеевна | заглавие = Память сердца : Воспоминания о Ю. А. Гагарине | ответственный = Запись Т. Копыловой | издание = 2-е изд | место = М. | издательство = Изд-во агентства печати «Новости» | год = 1986 | страниц = 220 | серия = Библиотечка АПН}}<ref>{{cite web |url = http://www.sarcbs.ru/resources/thematic_exhibition.php?SECTION_ID=233&ELEMENT_ID=662 |title = Гагарина А. Т. Память сердца |publisher = Централизованная библиотечная система г. Саратова |date = 2010 |accessdate = 2019-03-09 |archive-date = 2019-01-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190119174233/http://www.sarcbs.ru/resources/thematic_exhibition.php?SECTION_ID=233&ELEMENT_ID=662 |deadlink = no }}</ref>.
* {{книга | автор = Гагарин, Валентин Алексеевич | заглавие = Мой брат Юрий: Повесть: Об Ю. А. Гагарине | ответственный = Лит. запись В. Сафонова | издание = 2-е изд., доп | место = М. | издательство = Московский рабочий | год = 1979 | страниц = 384}}
* Ю. А. Гагарин үлгәндән һуң [[Пахмутова Александра Николаевна|А. Пахмутова]] һәм Н. Добронравов «Созвездие Гагарина» йырҙар циклын яҙа<ref>{{cite web |author = Синельников, Роман |url = http://pakhmutova.ru/songs/sozv.shtml |title = Созвездье Гагарина (1970—1971) |publisher = А. Пахмутова в Интернете |date = 2019 |accessdate = 2019-03-09 |archive-date = 2019-04-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190417180617/http://pakhmutova.ru/songs/sozv.shtml |deadlink = no }}</ref>. Был циклда иң популяр йырҙарҙың береһе — «Знаете, каким он парнем был» (Ю. Гуляев башҡара){{nbsp}}Гуляева]])<ref>{{cite web |author = Григорьев Сергей |url = http://blog.norma40.ru/?p=2038 |title = Самая известная песня о Юрии Гагарине |publisher = Русские песни. История. Культура. Современность |date = 2018-04-12 |accessdate = 2019-03-09 |archive-date = 2019-04-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190417180710/http://blog.norma40.ru/?p=2038 |deadlink = no }}</ref>.
* «Vice» журналы (Канада) ун йыл дауамында «The Untold Tales of Yuri Gagarin» комиксын баҫтырып сығара, уның төп геройы булып Гагарин тора. Комикстың авторҙары — Канада рәссам-аниматорҙары К. Лавис һәм М. Щербовский<ref>{{cite web |author = Анна Акопян, Иван Краснов, Илья Клишин |url = https://rtvi.com/stories/yuriy-gagarin-v-mirovoy-kulture-ot-vysotskogo-i-pelevina-do-komiksov-i-memov/ |title = Юрий Гагарин в мировой культуре: от Высоцкого и Пелевина до комиксов и мемов |publisher = [[RTVI]] |date = 2018-04-12 |accessdate = 2019-03-09 |archive-date = 2019-01-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190119121006/https://rtvi.com/stories/yuriy-gagarin-v-mirovoy-kulture-ot-vysotskogo-i-pelevina-do-komiksov-i-memov/ |deadlink = no }}</ref>.

== В кинематографта ==
* «Укрощение огня» — 1972 йылда төшөрөлгән нәфис фильм. Беренсе космонавт ролен Анатолий Челомбитько башҡара
* {{YouTube|oMPptQBj7oI|Гагаринское поле|logo=1}} — документаль фильм (режиссер В. Калинин, 1974)
* «Так начиналась легенда» — 1976 йылда төшөрөлгән нәфис фильм<ref>{{cite web |url = http://kino-ussr.ru/1133-tak-nachinalas-legenda-1976.html |title = Так начиналась легенда (1976) |publisher = Кино СССР |date = 2011 |accessdate = 2019-03-09 |archive-date = 2019-02-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190228131007/http://kino-ussr.ru/1133-tak-nachinalas-legenda-1976.html |deadlink = no }}</ref> (Олег Орлов)
* {{YouTube|h4KVFL1Ino4|Космонавты рождаются на земле. К 25-летию первого отряда космонавтов|logo=1}} (режиссер В. Воронов, 1985)
* «Битва за космос» («Space Race») — режиссер Виталий Урсуның 2005 йылда төшөргән телесериалы.
* «Гагарин. Первый в космосе» — 2013 йылда төшөрөлгән нәфис фильм<ref>{{cite web |url = https://www.1tv.ru/movies/statyi/hudozhestvennyy-film-gagarin-pervyy-vkosmose |title = Художественный фильм «Гагарин. Первый в космосе» |publisher = Первый канал |date = 2016-09-06 |accessdate = 2019-03-09 |archive-date = 2019-01-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190119174309/https://www.1tv.ru/movies/statyi/hudozhestvennyy-film-gagarin-pervyy-vkosmose |deadlink = no }}</ref> (Ярослав Жалнин)

== Публикациялар ==
* {{книга|автор = Гагарин Ю. А.|заглавие = Дорога в космос. Записки лётчика-космонавта СССР|ссылка = https://epizodsspace.airbase.ru/bibl/gagarin/doroga/d-v-k-61pr/d-v-k1.html|ответственный =|место = М.|издательство = Правда|год = 1961|страниц =|isbn =|тираж =|ref = Гагарин}}
* {{книга|автор = Гагарин Ю. А., Лебедев Владимир Иванович
|заглавие = Психология и космос
|ссылка =
|ответственный =
|место = М.
|издательство = Молодая гвардия (серия «Эврика»)
|год = 1968, 1976
|страниц = 207
|isbn =
|тираж =
|ref =
}}
* ''Гагарин Ю.'' Есть пламя!: статьи, речи, письма, интервью. — М.: Молодая гвардия, 1968.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [https://russian7.ru/post/kak-materialno-byl-voznagrazhden-yuri/ Как материально был вознагражден Юрий Гагарин за полет в космос. Сайт «Русская семерка», 10 марта 2018 йыл]{{ref-ru}} {{V|15|05|2019}}

== Иҫкәрмәләр ==
'''Комментарийҙар'''
{{примечания|group=комм.}}

'''Сығанаҡтар'''
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
{{refbegin|2}}
;Рус телендә
* {{БРЭ|статья=Гагарин Юрий Алексеевич|id=2338828 |автор= А. П. Александров|том= 6|страницы= 237|ref= }}
* {{книга|автор=Артёмов В. В.|заглавие=Юрий Гагарин. Человек-легенда|ссылка =|место= М.|издательство = Олма Медиа Групп|год = 2011|страниц = 272|серия =|тираж= 6000|isbn =978-5-373-03953-6}}
* {{книга | заглавие = Берег Вселенной | ответственный = под ред. Болтенко А. С. | место = Киев | издательство = «Феникс» | год = 2014 | isbn = 978-966-136-169-9}}
* {{книга | автор = Гагарин, Валентин Алексеевич | заглавие = Мой брат Юрий: Повесть: Об Ю. А. Гагарине | ответственный = Лит. запись В. Сафонова | издание = 2-е изд., доп | место = М. | издательство = Московский рабочий | год = 1979 | страниц = 384 | ref = Гагарин}}
* {{книга|автор= Гагарин Ю. А.|заглавие= Дорога в космос|место= М.|издательство= Воениздат|страниц= 370|год= 1978|тираж= 100000|ref= Гагарин Ю. А.}}
* {{книга | автор = Гагарина А. Т. | заглавие = Слово о сыне | ответственный = Запись Т. Копыловой | место = М. | издательство = Молодая гвардия | год = 1983 | страниц = 160}}
* {{книга|автор= Гагарина А. Т., Копылова Т. А. |заглавие= Юрий Гагарин. Глазами матери |ссылка = |место = |издательство =Культурная Революция |год =2011 |страниц =368 |серия = |тираж= 2000 |isbn =978-5-250-06090-5}}
* {{книга|автор= Галлай М. Л.|заглавие= С человеком на борту|ссылка =|место =М.|издательство = Советский писатель|год= 1985|ref= Галлай}}
* {{книга|автор =Губарев Владимир |заглавие =Тайны Гагарина |ссылка = |место = |издательство = Эксмо |год = 2011 |страниц = 320 |серия =Первые в космосе |тираж= 4000 |isbn = 978-5-699-48162-0}}
* {{книга|автор = Губарев Владимир |заглавие = Величайшая тайна Гагарина. Мифы и правда о Первом космонавте СССР |ссылка =https://archive.org/details/velichaishaiatai0000guba|место = М. |издательство = Эксмо, Яуза |год = 2014 |страниц = 320 |серия =Юбилейные биографии |тираж=1500 |isbn = 978-5-699-70593-1}}
* {{книга|автор=Данилкин Л. А.|заглавие=Юрий Гагарин|ссылка =|место=М.|издательство=Молодая гвардия|год=2011|страниц=|серия=Жизнь замечательных людей|тираж=20000|isbn=978-5-235-03440-2|ref=Данилкин}}
* {{книга|автор=Докучаев Ю. |заглавие=Юрий Гагарин |ссылка= |место= М. |издательство=Детская литература |год=1981 |страниц=144 |серия= |тираж= |isbn=}}
* {{книга|автор=Ковешников Юрий|заглавие=Уроки Юрия Гагарина|ссылка =|место=Л.|издательство=[[Лениздат]]|год=1984|страниц=190|серия=Библиотека молодого рабочего|isbn =}}
* {{книга|автор=Надеждин Николай |заглавие= Юрий Гагарин |ссылка= |место= М. |издательство= Астрель |год=2011 |страниц=224 |серия=Секрет успеха |тираж=3000 |isbn = 978-5-98986-523-9}}
* {{книга|автор=Надеждин Николай|заглавие= Юрий Гагарин|ссылка=|место= М.|издательство=Мир энциклопедий Аванта +|год=2011|страниц=224|серия=Секрет успеха|тираж=3000|isbn=978-5-271-37687-0}}
* {{книга|автор = |заглавие=Он был первым |ссылка = |место =М. |издательство =[[Воениздат]] |год = 1984 |страниц= 432 |серия= |isbn =}}
* {{книга | автор = [[Осташев, Аркадий Ильич|Осташев А. И.]] | заглавие = Испытание ракетно-космической техники — дело моей жизни: события и факты | издание = Изд. 2-е, испр. и доп | место = Королёв | год = 2005 | страниц = 284}}
* {{книга | автор = [[Осташев, Аркадий Ильич|Осташев А. И.]] | заглавие = Сергей Павлович Королёв — гений XX века: прижизненные личные воспоминания об академике С. П. Королёве | место = М. | издательство = Изд-во Московского гос. ун-та леса | год = 2010 | страниц = 128 | isbn = 978-5-8135-0510-2}}
* ''[[Первушин, Антон Иванович|Первушин А. И.]]''[http://apervushin.ucoz.com/publ/knigi/knigi/gagarin2017/13-1-0-15 Юрий Гагарин: Один полёт и вся жизнь. Полная биография первого космонавта планеты Земля.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922174651/http://apervushin.ucoz.com/publ/knigi/knigi/gagarin2017/13-1-0-15 |date=2020-09-22 }} (Главы из книги на личной стр. автора). М.: Пальмира, 2017. 671 с. ISBN 978-5-521-00287-0.
* {{книга|автор=Порохня Виктор|заглавие=Дорога на Байконур. Рассказ о Юрии Гагарине|ссылка =|место =|издательство=Казахстан|год=1977|страниц=104}}
* {{книга | автор = [[Ребров, Михаил Фёдорович|Ребров М. Ф.]] | часть = Воспоминания ветерана ракетно-космической корпорации «Энергия», соратника С. П. Королёва, нженера-испытателя ракетно-космических комплексов, лауреата Ленинской и Государственной премий СССР Аркадия Ильича Осташева | ссылка часть = http://tripulacion.narod.ru | заглавие = Сергей Павлович Королёв : Жизнь и необыкновенная судьба | место = М. | издательство = ОЛМА-ПРЕСС | год = 2002 | страницы = 255—258 | страниц = 380 | серия = Архив | isbn = 5-224-03679-8}}
* {{книга|автор=[[Ребров, Михаил Фёдорович|Ребров М. Ф.]]|заглавие=Советские космонавты. — 2-е изд., доп. и перераб|ссылка =|место= М.|издательство=Воениздат|год=1983|страниц=308|серия =|isbn =}}
* {{книга|автор=Степанов Виктор|заглавие=Юрий Гагарин|ссылка=|место=|издательство=«Молодая гвардия»|год=1987|страниц=336|серия=Жизнь замечательных людей|isbn=}}
* {{книга | автор = И. А. Маринин, С. Х. Шамсутдинов, А. В. Глушко (составители) | заглавие = Советские и российские космонавты. 1960—2000 | ответственный = Под редакцией [[Батурин, Юрий Михайлович|Ю. М. Батурина]] | место = М. | издательство = ООО Информационно-издательский дом «Новости космонавтики» | год = 2001 | isbn = 5-93345-003-0}}
* С. П. Королёв. Энциклопедия жизни и творчества / Под ред. [[Лопота, Виталий Александрович|В. А. Лопота]]. — [[Энергия (РКК)|РКК «Энергия» им. С. П. Королёва]], 2014. — ISBN 978-5-906674-04-3.
* {{книга|автор=Хайрюзов Валерий |заглавие = Юрий Гагарин. Колумб Вселенной |ссылка = |место = |издательство = Вече |год = 2011 |страниц = 368 |серия = |тираж=3000 |isbn = 978-5-9533-4994-9}}
* {{книга | автор = [[Черток, Борис Евсеевич|Черток Б. Е.]] | заглавие = Ракеты и люди | место = М. | издательство = [[Машгиз (издательство)|Машиностроение]] | год = 1999 | isbn = 5-217-02942-0}}
* {{статья | автор = Швецова, Людмила | заглавие = Жизнь замечательных людей. Юрий Гагарин | ссылка = http://www.krugozor-kolobok.ru/84/03/84_03_02_cov.html | издание = «Кругозор» | тип = Журнал | год = 1984 | номер = 3 | страницы = обл.2—1}}
* {{статья |заглавие= Человек в космосе! Капитан первого звездолёта — наш, советский! | ссылка = http://www.oldgazette.ru/kopravda/13041961/text1.html |год=1961 |месяц=04 |исло=13 |издание = [[Комсомольская правда]] |номер= 88 (11028) |страницы=1—4}}
* {{книга|автор=[[Абрамов, Анатолий Петрович (учёный)|Абрамов, Анатолий Петрович]] |заглавие=«Оглядываюсь и не сожалею»|место=Барнаул |отпечатано="Новый формат", ИП Колмогоров И.А. |год=2022 |страниц=256 |isbn=978-5-00202-034-8 |ref=Абрамов}}

;Бүтән телдәрҙә
* {{книга|автор = Michael D. Cole |заглавие = Vostok 1: First Human in Space |ссылка = |место =Springfield |издательство = Enslow |год = 1995 |страниц =48 |серия = |isbn = 0-89490-541-4}}
* {{книга|автор = Robert Kluge |заглавие = Der Sowjetische Traum Vom Fliegen: Analyseversuch Eines Gesellschaftlichen Phanomens |ссылка = |место =München |издательство = Verlag Otto Sagner |год = 1997 |страниц =345 |серия =Slavistische Beiträge |isbn = 3-87690-665-2}}
* {{книга|автор = Gerhard Kowalski |заглавие =Die Gagarin-Story. Die Wahrheit über den Flug des ersten Kosmonauten der Welt |ссылка = |место =Berlin |издательство =Schwarzkopf & Schwarzkopf |год = 1999 |страниц = |серия = |isbn =3-89602-184-2}}
* {{книга|автор = Jamie Doran, Piers Bizony |заглавие = Starman: The Truth Behind The Legend Of Yuri Gagarin |ссылка = |место =London |издательство = Bloomsbury |год = 2011 |страниц =256 |серия = |isbn =0-7475-3688-0}}
* {{книга|автор = Walter Famler |заглавие =Im Zeichen des Roten Sterns: Zur ikonografischen Kodierung des Kosmospiloten Juri Gagarin |ссылка = |место =Berlin |издательство = Kulturmaschinen |год = 2011 |страниц =51 |серия =Kulturmaschinen Prosaedition |isbn =978-3-940274-35-9}}
* {{книга|автор = Susanne Göhlich |заглавие = Juri fliegt zu den Sternen |ссылка = |место = Frankfurt |издательство =Moritz Verlag-GmbH |год = 2011 |страниц =40 |серия = |isbn =978-3-89565-230-1}}
* {{книга|автор = Gerhard Kowalski|заглавие =Heute 6:07 UT: vor 50 Jahren: Juri Gagarin als erster Mensch im Weltraum|ссылка =|место =|издательство = Halle: Projekte-Verlag Cornelius|год =2011|страниц =319|серия =|isbn =978-3-86237-507-3}}
* {{книга|автор = Ludmila Pavlova-Marinsky |заглавие =Juri Gagarin Das Leben |ссылка = |место =Berlin |издательство = Neues Leben |год = 2011 |страниц = |серия = |isbn = 978-3-355-01784-8}}
* {{книга|автор=[[Позамантир, Раиса Дмитриевна|Позамантир Р. Д.]]|заглавие=«Ракетно-космический наукоград Королёв»|место=М.|издательство=ИП Струченевская О.В.|год=2018|страниц=260|isbn=978-5-905234-12-5}}
* {{книга|автор = Andrew L. Jenks |заглавие = The Cosmonaut Who couldn't Stop Smiling: The Life and Legend of Yuri Gagarin |ссылка =https://archive.org/details/cosmonautwhocoul0000jenk|место = |издательство = Northern Illinois University Press |год = 2012 |страниц = |серия = |isbn = 978-0-87580-447-7}}
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
{{external media
|video1={{YouTube|hbjbJegCWHw|Доклад Гагарина Н. С. Хрущёву об успешном завершении первого в мире космического полёта человека}}
}}
{{Навигация}}
* [http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/history/more.htm?id=11908182@cmsArticle Гагарин Юрий Алексеевич]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180129195719/http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/history/more.htm?id=11908182@cmsArticle |date=2018-01-29 }} на сайте [[Министерство обороны Российской Федерации|Министерства обороны Российской Федерации]]
* {{cite web|url=https://epizodsspace.airbase.ru/bibl/i_tsk/zv-reis.html|title=Звёздный рейс Юрия Гагарина|description=Документы о первом полёте человека в космос. Сов. секретно (особой важности) Экз. № 1|access-date=2021-03-18|archive-date=2021-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210224000808/http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/i_tsk/zv-reis.html|deadlink=no}}
* {{cite web|url=http://www.gagarinm.ru|title=Объединённый мемориальный музей Ю. А. Гагарина|access-date=2022-03-26|archive-date=2013-04-14|archive-url=https://www.webcitation.org/6FsEbo45z?url=http://www.gagarinm.ru/|deadlink=no}}
* {{cite web|url=http://gagarin.ortox.ru|title=Первый космонавт Земли Гагарин Юрий Алексеевич. Вижу Землю|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FsEeYySh|archivedate=2013-04-14}}
* {{cite web|url=http://www.politarchive.perm.ru/publikatsii/audio-visual-docs/golos-gagarina.html|title=Выступление первого космонавта Ю. А. Гагарина в гостинице «Юность» на торжественной встрече с космонавтами. Интервью первого космонавта Ю. А. Гагарина корреспонденту Пермского областного радио А. Сергейченко|description=записано в марте 1966 г., находится на хранении в Пермском государственном архиве новейшей истории (Ф. 1093. Оп. 7. Д. 11.)|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FsEfuBPI|archivedate=2013-04-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512011500/http://www.permgani.ru/publikatsii/audio-visual-docs/golos-gagarina.html |date=2013-05-12 }}
* {{cite web |author =  |url = http://www.rusarchives.ru/12april/pages/02_53.php |title = Заметки ведущего испытателя ОКБ-1 А.И. Осташева «Незабываемые дни» о днях перед стартом Ю. А. Гагарина |publisher = Федеральное архивное агентство |date = 2011 |accessdate = 2019-03-09 |archive-date = 2015-09-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150924092813/http://www.rusarchives.ru/12april/pages/02_53.php |deadlink = no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924092813/http://www.rusarchives.ru/12april/pages/02_53.php |date=2015-09-24 }}
* {{cite web |author = Бурцева, Н. |url = http://www.tvroscosmos.ru/3529/ |title = Каким он парнем был |publisher = [[Телестудия Роскосмоса]] |date = 2008-03-08 |accessdate = 2019-03-09 |archive-date = 2019-03-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190308190937/http://www.tvroscosmos.ru/3529/ |deadlink = no }}
* {{cite web|url=http://www.krugozor-kolobok.ru/68/Special/index.html|title=Специальный выпуск журнала «Кругозор», посвящённого гибели Ю. А. Гагарина 27 апреля 1968 года с одной пластинкой|access-date=2011-02-16|archive-date=2013-04-14|archive-url=https://www.webcitation.org/6FsEjWxFg?url=http://www.krugozor-kolobok.ru/68/Special/index.html|deadlink=no}}
* {{cite web|url=http://www.federalspace.ru/main.php?id=87|title=12 апреля 2011 года — 50 лет первого полёта человека в космос|description=материалы, собранные пресс-службой [[Федеральное космическое агентство|Федерального космического агентства]] в честь юбилея. Включают два информационных бюллетеня от [http://www.federalspace.ru/download/video/docs/2010_08_22_Press_bull.pdf 22 августа 2010 года] и от [http://www.federalspace.ru/download/video/docs/2010_12_01_press_bull.pdf 1 декабря 2010 года]|access-date=2011-04-15|archive-date=2013-04-14|archive-url=https://www.webcitation.org/6FsEkqlsJ?url=http://www.federalspace.ru/main.php?id=87|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130401211626/http://www.federalspace.ru/main.php?id=87 |date=2013-04-01 }}
* {{cite web |url = http://www.baikonuradm.ru/index.php?mod=180 |title = Почётные граждане города |publisher = Администрация города Байконур |date = 2019 |accessdate = 2019-03-09 |archive-date = 2016-03-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304043952/http://www.baikonuradm.ru/index.php?mod=180 |deadlink = no }}
* {{cite web |url = https://russiainphoto.ru/search/?tag_tree_ids=23191 |title = Фотографии Юрия Гагарина |publisher = «История России в фотографиях» |date = 2019 |accessdate = 2019-03-09 |archive-date = 2020-07-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200708004000/https://russiainphoto.ru/search/?tag_tree_ids=23191 |deadlink = no }}
* [https://www.youtube.com/watch?v=E4Fc7A0IoaU Стихотворения, посвященные Юрию Гагарину. Избранное (аудио)]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210413182902/https://www.youtube.com/watch?v=E4Fc7A0IoaU |date=2021-04-13 }}
* [https://gagarin.rgantd.ru/12apr/predvaritelnyy-otchet-o-zapuske/ Решение Комиссии Президиума СМ СССР по военно-промышленным вопросам о результатах запуска космического корабля «Восток» с человеком на борту. 9 мая 1961 года]

[[Категория:СССР космонавтары]]
[[Категория:Космонавтика]]
[[Категория:Почта маркаларында шәхестәр]]
Гагарин Юрий Алексеевич (9 март 1934 йыл, Клушино, Гжатский (хәҙерге Гагарин) районы, Көнбайыш өлкә (хәҙерге — Смоленск өлкәһе), СССР — 27 март 1968 йыл, Новосёлов ауылы, Киржач районы, Владимир өлкәһе, СССР) янында — СССР-ҙың лётчик-космонавы, Советтар Союзы Геройы, бер нисә дәүләттең юғары маҡтау билдәләре кавалеры, бик күп Рәсәй һәм сит ил ҡалаларының почетлы гражданы.

СССР Хәрби-һауа көстәре полковнигы (1963), 1-се класлы хәрби осоусы, СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1961), ВЛКСМ Үҙәк Комитеты ағзаһы, 7-се һәм 8-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты.

1961 йылдың 12 апрелендә Юрий Гагарин донъя тарихында йыһан киңлегенә осоусы тәүге кеше була. Бортында Гагарин булған «Восток-1» карабы Ҡаҙағстандың Ҡыҙыл Урҙа өлкәһендә урынлашҡан Байконур космодромынан «Восток» ракета-йөрөтөүсе менән ебәрелә.  осҡандан һуң Гагарин Энгельстан алыҫ түгел Һарытау өлкәһенә төшә. 1961 йылдың 12 апреле, Юрий Гагариндың йыһанға осоу көнө, байрам — Космонавтика көнө тип иғлан ителә.

Тәүге йыһан осошо бөтә донъяла ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙырҙы, ә Юрий Гагарин үҙе донъяла танылыу яуланы. Сит ил хөкүмәттәре һәм йәмәғәт ойошмалары саҡырыуы буйынса ул 30-ға яҡын илдә булғанПо материалам стенда на ВДНХ //  См. также полный текст отчёта .. Шулай уҡ беренсе космонавт Советтар Союзы эсендә лә сәфәрҙәр яһай. Артабанғы йылдарҙа Гагарин ҙур ижтимағи-сәйәси эш алып бара, профессор Н. Э. Жуковский исемендәге Хәрби-һауа көстәре инженер академияһын тамамлай, Космонавтар әҙерләү үҙәгендә эшләй һәм йыһанға яңы осошҡа әҙерләнә.
 
1968 йылдың 27 мартында Юрий Гагарин Владимир өлкәһе Киржач районы Новоселово ауылы янында тәжрибәле инструктор В. С. Серёгин етәкселегендә МиГ-15УТИ самолетында күнекмә осошон башҡарғанда  һәләк була. Фажиғәнең  сәбәптәре бөгөнгә тиклем асыҡланып бөтмәгән.

Советтар Союзында Гагариндың үлеме менән бәйле дөйөм халыҡ матәм көнө иғлан ителә (СССР тарихында беренсе тапҡыр дәүләт башлығы булмаған кеше иҫтәлегенә). Ерҙең беренсе космонавты хөрмәтенә бер нисә тораҡ пункт (шул иҫәптән тыуған ҡалаһы — Гжацк) тип үҙгәртелә, урамдар һәм проспекттар атала.  Донъяның төрлө ҡалаларында Гагаринға бик күп һәйкәл ҡуйыла.

 Биографияһы 

 Ғүмеренең тәүге йылдары һәм белем алыуы 
Юрий Алексеевич Гагарин 1934 йылдың 9 мартында РСФСР-ҙың Көнбайыш өлкәһе Гжатский районының Клушино ауылында (хәҙерге — Смоленск өлкәһенең Гагарин районы тыуған (йәғни ата-әсәнең йәшәгән (теркәлгән) урыны буйынса). Тыуған урыны — Гжатск ҡалаһының бала табыу дауаханаһы  (1968 йылда Гагарин ҡалаһы тип үҙгәртелә)

Эшсе мөхиттә тыуып үҫкән: атаһы Гагарин Алексей Иванович (14 март 1902 йыл — 30 август 1973 йыл) — 30 августа 1973), — балта оҫтаһы, әсәһе, Матвеева Анна Тимофеевна (20 декабрь 1903 йыл — 12 июнь 1984 йыл), һөтсөлөк-тауар фермаһында эшләй«… отец плотничал, а мать была дояркой. За хорошую работу её назначили заведующей молочнотоварной фермой колхоза.» — «На ферму прибежала рассыльная … Бегу, — ответила мама. — Вот задам поросятам корму, зайду переодеться домой …» — , Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм Халыҡтар Дуҫлығы ордены менән бүләкләнгән. Олатаһы, Матвеев Тимофей Матвеевич (1871—1918), Путилов заводы эшсеһе, Санкт-Петербургта, Автовта, Богомолов (хәҙер Возрождение) урамында, XIX быуат аҙағында йәшәгән.

thumb|Матвеев Тимофей Матвеевич — Путилов заводы эшсеһе (быраулаусы булып эшләй), революционер, Ю. А. Гагариндың олатаһы
thumb|Юрий Гагарин мәктәп йылдарында йәшәгән йорт. Гагарин ҡалаһы (элекке Гжацк))

Гагариндар ғаиләһендә өс ул һәм бер ҡыҙ булған. Юрий өсөнсө улы була.

Юрийҙың бала сағы Клушин ауылында үтә. 1941 йылдың 1 сентябрендә малай мәктәпкә бара, әммә 12 октябрҙә ауыл баҫып алына һәм уҡыуы туҡтатыла. Немецтар ғаиләне бәләкәй балалары менән ҡыуып сығара, ә йортта оҫтахана ойоштора. Ҡыш башланғансы, Гагариндар ҙур булмаған ер өй ҡаҙып, кәҫ менән ҡаплап, мейес һалғандар. Немец һалдаттары атаһын туҡмаған һәм уны эшләргә мәжбүр иткән. Сигенер алдынан немецтар уның өлкән ағаһы Валентинды һәм һеңлеһе Зояны Германияға ҡыуып алып китәләр. Юра әсәләрҙең балаларын алып китеп барыусы машина артынан йүгереп барыуын, немецтарҙың уларҙы винтовка төйҙәһе менән ҡыуыуын күрә. Артабан Юрий Гагарин һуғыш йылдарын телгә алмай. Клушино ауылы 1943 йылдың 9 апрелендә Ҡыҙыл Армия тарафынан азат ителгәнгә тиклем йыл ярым самаһы оккупация аҫтында була. Шунан һуң ғына мәктәптә уҡыу яңынан башлана.

1945 йылдың 24 майында Гагариндар ғаиләһе Гжатск ҡалаһына күсеп килә. 1949 йылдың майында Юра урта мәктәптең алтынсы класын тамамлай. Ата-әсәһе һәм уҡытыусылары уны Гжатскиҙа ете йыллыҡ мәктәпте тамамларға өгөтләйҙәр, ләкин Юрий уҡыуын Мәскәүҙә туғандары йәшәгән ерендә дауам итергә теләй. Мәскәүгә барыу килеп сыҡмай: ата-әсә улын юлға әҙерләгән арала Мәскәү һөнәрселек училищеларына ҡабул итеү тамамланған була. Тик 30 сентябрҙә генә ағаһы Гагарин Савелий Иванович ярҙамында Юрий Люберец һөнәрселек училищеһына уҡырға инә. Бында ул художестволы үҙешмәкәрлектә ҡатнаша — тынлы оркестрҙа торбала уйнай .Бер үк ваҡытта Юрий киске эшсе йәштәр мәктәбенә уҡырға инә. Уҡыу ваҡытында, 1949 йылдың 16 декабрендә, ВЛКСМ-ға инә. 1951 йылдың майында киске мәктәптең етенсе класын, ә июнь айында училищены «формаға һалыусы һәм ҡойоусы» һөнәре буйынса яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1951 йылдың авгусында Гагарин Һарытау индустриаль техникумының литейная бүлегенә уҡырға инә, уҡыуҙан тыш үҙен һәйбәт физкультурник һәм «Хеҙмәт резервтары» физкультура-спорт йәмғиәте секретары итеп күрһәтә.

1954 йылдың 25 октябрендә тәүге тапҡыр СССР ДОСААФ-ының Һарытау аэроклубында шөғөлләнә башлай. 1955 йылда Юрий Гагарин ҙур уңыштарға өлгәшә, уҡыуҙа яҡшы билдәләренә өлгәшә һәм Дубки спорт аэродромында Як-18 самолетында беренсе тапҡыр үҙ аллы оса. Аэроклубта Юрий Гагарин бөтәһе 196 тапҡыр һауаға күтәрелеп, осоу ваҡытын 42 сәғәт 23 минутҡа еткерә.

 Хәрби-диңгеҙ авиацияһындағы карьераһы 
1955 йылдың 27 октябрендә әрме сафына саҡырыла һәм Чкалов (Ырымбур) ҡалаһына К. Е. Ворошилов исемендәге 1-се осоусылар хәрби-авиация училищеһына ебәрелә. Ул ваҡытта билдәле осоусы-инструктор Я. Ш. Аҡбулатовта уҡый. Хәрби училищела Юрий Гагарин взвод командиры ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә. Юғары талаптарға риза булмаусы ҡул аҫтындағы бер нисә кеше Юрийҙы туҡмай, шунан һуң ул бер айға яҡын госпиталдә ята. Әммә училищеға ҡайтҡас, сержант Гагарин үҙенә лә, иптәштәренә лә талапсанлыҡты кәметмәй.

Уҡыуҙа Юрий бөтә дисциплиналар буйынса ла иң юғары балдарға өлгәшә. Ул самолётты ултыртыу мәлен генә үҙләштерә алмай — самолёттың мороно әленән-әле ергә төкөгән. Училище етәкселеге уҡыуҙан ситләтеү тураһында ҡарар ҡабул итә. Ләкин бойороҡҡа ҡул ҡуйылмай, сөнки Юрий, күктән башҡа йәшәй алмайым, тип илай. Һуңғы минутта училище начальнигы Гагариндың бәләкәй буйлы булыуына иғтибар итә, был күренеш мөйөшөнә йоғонто яһай һәм ерҙе тойоуҙы кәметә. Гагариндың креслоһына ҡалын өҫтәмә һалаар, шунан һуң ул бирелгән бурысты башҡарып сыға алған. 1957 йылдың 25 октябрендә Гагарин училищены ҡыҙыл дипломға тамамлай.

Ике йыл Луостариҙа (Мурманск өлкәһе) Төньяҡ флот Хәрби-һауа көстәренең 122-се истребитель авиация дивизияһының МиГ-15бис/21 самолёттары. К октябрю 1959 года налетал в общей сложности 265 часов. менән ҡоралланған 769-сы истребитель авиация полкындаОльга Воробьёва Север в судьбе первопроходца  // Красная звезда. — 2011. — 12 апреля. хеҙмәт итә. 1959 йылдың октябренә ул йәмғеһе 265 сәғәт оса. Уның хәрби чины — өлкән лейтенант.

 Йыһан отрядында 
КПСС Үҙәк Комитеты һәм СССР Министрҙар Советының 1959 йылдың 5 ғинуарындағы 22-10-сы һәм СССР Министрҙар Советының 1959 йылдың 22 майындағы 569-264-се ҡарарында космонавтарҙы отрядҡа йыйыу һәм уларҙы «Восток-1» карабында тәүге осоуға әҙерләү тураһында рәсми күрһәтмә ҡабул ителә.

Буласаҡ космонавтарҙы һайлап алыу һәм әҙерләүҙе СССР Хәрби-һауа көстәре башҡара. 20 кандидат һайлап алыу планлаштырыла.

Космонавтарға кандидаттарҙы Үҙәк хәрби-тикшеренеү авиация госпитале белгестәренең махсус төркөмө һайлап ала. Психологтар Гагарин характерының түбәндәге һыҙаттарына иғтибар итә:

Әүҙем хәрәкәт менән тамашалар ярата, унда ҡаһарманлыҡ, еңеүгә ихтыяр, ярыш рухы өҫтөнлөк итә. Спорт уйындарында команданың инициаторы, етәксеһе, капитаны урынын биләй. Ҡағиҙә булараҡ, бында уның еңеүгә ихтыяры, сыҙамлығы, фиҙакәрлеге, команда тойғоһо үҙ ролен уйнай. Иң яратҡан һүҙем — «эшләргә». Йыйылыштарҙа эшлекле тәҡдимдәр индерә. Үҙ көсөмә, үҙ көсөмә ышанам. Күнекмәләрҙе еңел үткәрә, һөҙөмтәле эшләй. Бик гармониялы үҫешкән. Саф йөрәкле. Саф күңелле. Әҙәпле, ипле, теүәллек ярата. Юраның интеллектуаль үҫеше юғары. Хәтер яҡшы. Иптәштәре араһында киң әүҙем иғтибар, ынтылыш, тиҙ реакция менән айырылып тора. Түҙемле. Дөрөҫ тип иҫәпләгән фекерҙе яҡларға ҡурҡмайИз заключения комиссии, состоявшей в основном из врачей и психологов, при аттестации 23 августа 1960 года. Цит. по: Губарев В. Юрий Гагарин: «Я чувствовал себя хорошо…» (Комментарий к Главному полёту XX века) // Наука и жизнь. — 2011. — № 4. — С. 6..

1959 йылдың 9 декабрендә Гагарин космонавтарға кандидаттар төркөмөнә индереү үтенесе менән рапорт яҙа. Бер аҙнанан уны Үҙәк ғилми-тикшеренеү авиация госпиталендә бөтә яҡлап медицина тикшереүе үтеү өсөн Мәскәүгә саҡыралар. 1960 йыл башында тағы бер махсус медицина комиссияһы ҡарай, ул өлкән лейтенант Гагаринды йыһанға осоу өсөн яраҡлы тип таный.

1960 йылдың 11 ғинуарында Хәрби-һауа көстәре баш командующийы К. А. Вершинин бойороғо буйынса 26266-сы махсус хәрби часть ойошторола, уның бурысы космонавтар әҙерләү була (һуңыраҡ часть Хәрби-һауа көстәре космонавтар әҙерләү үҙәге итеп үҙгәртелә). Гагарин 1960 йылдың 3 мартындағы Хәрби-һауа көстәре баш командующийы К. А. Вершинин бойороғо буйынса космонавтарға кандидаттар төркөмөнә алына, ә 11 мартта ғаиләһе менән бергә яңы хәрби хеҙмәт урынына юллана. 25 мартта космонавтар әҙерләү программаһы буйынса даими дәрестәр башлана.

 Космонавты һайлау һәм әҙерләү 
Реактив истребитель авиацияһы лётчигы беренсе космонавт булырға тейеш булыуы СССР Министрҙар Советының Оборона технологиялары буйынса дәүләт комитетының 1-се Махсус конструктор бюроһының баш конструкторы С. П. Королев һәм уның теләктәштәрендә шик тыуҙырмай.

Йыһан техникаһы менән эшләү өсөн тулыһынса сәләмәт, профессиональ әҙерлекле, тәртипле, бөтә билдәләнгән физик һәм медицина талаптарына яуап биргән айырым кандидаттар кәрәк була.

Гагариндан тыш йыһанға беренсе осошҡа тағы бер нисә дәғүәсе була; бөтәһе егерме кеше була (СССР-ҙың Беренсе космонавт корпусы). Кандидаттар хәрби летчик-истребителдәр араһынан Королев ҡарары буйынса һайлап алына, бындай осоусыларҙың артыҡ йөкләнеш, стресслы хәлдәр һәм баҫым төшөү тәжрибәһе булырға тейеш. Беренсе космонавтар отрядына һайлап алыу түбәндәге медицина, психологик һәм башҡа параметрҙар нигеҙендә үткәрелә:  бейеклеге 170 см, ауырлығы , бейеклеккә һәм стратосфераға яраҡлашыу һәләте, реакция тиҙлеге, физик сыҙамлылыҡ, психик тигеҙлек. Рәсми хеҙмәт характеристикаһына ярашлы, Юрий Гагариндың буйы 165 сантиметр , ә беренсе космос турисы Деннис Титоның «Time» журналында баҫылған мәғлүмәттәре буйынса 157 см тәшкил итә. Буйға һәм ауырлыҡҡа талаптар «Восток» космос карабында тейешле сикләүҙәр арҡаһында барлыҡҡа килә, улар «Восток» ракета йөрөткөсөнөң ҡеүәте менән билдәләнә. Бынан тыш, кандидаттарҙы һайлап алғанда ыңғай ҡылыҡһырлама, партияла ағзалыҡ (Гагарин 1959 йылда КПСС ағзаһы вазифаһына кандидат булды, 1960 йылдың йәйендә партияға инде), сәйәси әүҙемлек, социаль сығыш иҫәпкә алына .

Егерме дәғүәсе араһынан алтауһын һайлап алалар, улар — Юрий Гагарин, Герман Титов, Григорий Нелюбов, Андриян Николаев, Павел Попович һәм Валерий Быковский. 1960 йылдың декабренән 1961 йылдың ғинуарына тиклемге осорҙа Жуковский ҡалаһында йыһанға беренсе осошҡа космонавтарға алты кандидат әҙерләнә. Космонавтар әҙерләү үҙәге булдырылған була, әммә ул әле эшләмәй тиерлек, шуға күрә төп әҙерлек Осоу ғилми-тикшеренеү институтының (ФРИ) филиалының береһендә, «Восток-3А» космос аппараттары моделе урынлашҡан 47-се лабораторияла үтә . Һуңыраҡ Космонавтар әҙерләү үҙәге барлыҡ кадрҙар менән даими урынлашыу урынына — Звездныйға күсә. Йәнәшәлә, Чкалов станцияһы янында тәүге торлаҡ фонды — тыңлаусы-космонавтар ғаиләләрен һәм Космонавтар әҙерләү үҙәгенең етәксе составы ғаиләләренең бер өлөшөн урынлаштырыу өсөн фатирҙар булдырыла.

Космонавтарҙың күнекмәләренә Советтар Союзы Геройы Галлай Марк Лазаревич етәкселек итә. Кандидаттарҙың берәйһе корабль «шарында» үҙ урынын алғанда, Галлай: «Ҡуҙғалдыҡ! (Поехали!)» — тип әйтә, — һәм осошта штаттағы һәм штаттан тыш хәлдәрҙе сағылдырыу башлана. «Ҡуҙғалдыҡ!» командаһы һәр күнекмәлә яңғырай, уға өйрәнеп китәләр. Ә Марк Лазаревич һуңынан был команданы һуғышҡа тиклем үк Ленинград аэроклубында үҙен осорға өйрәткән лётчик-инструкторҙарының береһе биреүе хаҡында һөйләй.

1961 йылдың 17-18 ғинуарында сығарылыш имтихандарын 6 кандидат тапшыра. Беренсе имтихан Осоу ғилми-тикшеренеү институты филиалында үтә. Имтихан ваҡытында космонавтарға кандидаттар тренажер булып хеҙмәт иткән «Восток» космос карабы кабинаһына сиратлап инә. Тренажёрҙа имтихандан һуң буласаҡ космонавт 40—50 минут дауамында ҡабул итеү комиссияһына штаттағы һәм штаттан тыш хәлдәрҙә йыһан карабында эшләүе тураһында һөйләй, һорауҙарға яуап бирә (Гагарин, Титов, Николаев һәм Попович — «бишле», Нелюбов һәм Быковский «яҡшы» билдәләр ала). Икенсе көндө имтихандар Чкаловский ҡасабаһы (хәҙер был ҡала) янындағы хәрби аэродромда дауам итә. Унда барыһы ла яҡшы белем күрһәтә. Имтихандарҙың шәхси эштәрен, характеристикаларын һәм һөҙөмтәләрен ҡарап, ҡабул итеү комиссияһы актта былай тип яҙа: «Беҙ космонавтарҙы осоштарҙа ҡулланыу тәртибен тәҡдим итәбеҙ: Гагарин, Титов, Нелюбов, Николаев, Быковский, Попович».

25 ғинуарҙа Хәрби-һауа көстәренең 21-се баш командующийы бойороғо менән төркөмдөң бөтә ағзалары тәүгеләрҙән булып космонавт вазифаларына ҡабул ителде.

1961 йылдың 23 мартында отряд командиры итеп Юрий Гагарин тәғәйенләнә.

Королёв ашыға, сөнки 1961 йылдың 20 апрелендә американдар үҙ кешеһен йыһанға ебәрәсәге тураһында мәғлүмәттәр була. Шуға күрә стартты 1961 йылдың 11 апрель менән 17 апрель араһына планлаштырырға ниәтләйҙәр. Йыһанға осасаҡ кеше һуңғы мәлдә билдәләнә — Дәүләт комиссияһы ултырышында Гагарин һайлана, уның алмашсыһы (дублёры) итеп Титов Герман тәғәйенләнә.

1961 йылдың 3 апрелендә КПСС Үҙәк Комитеты Президиумы ултырышы үтә. Уны КПСС Үҙәк Комитеты секретары Н. С. Хрущёв үткәрә. СССР Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары Д. Ф. Устиновтың доклады буйынса Үҙәк Комитет Президиумы кешене йыһанға ебәреү тураһында ҡарар ҡабул итә.

1961 йылдың 8-се апрында «Восток» космос карабын осороу буйынса Дәүләт комиссияһының ябыҡ ултырышы үтә, уның менән СССР Министрҙар Советының оборона технологиялары буйынса дәүләт комитеты рәйесе К. Н. Руднев етәкселек итә. Комиссия С. П. Королев һәм Н. П. Каманин ҡултамғаһы менән йыһанға осоу буйынса беренсе бурысты раҫлай:

Ер тирәләй бер урап, 180—230 километр бейеклектә осош башҡарырға, билдәләнгән районға ултырырға. Осош маҡсаты — кешенең махсус йыһанға осоу мөмкинлеген, караптың осоу ҡорамалын, караптың Ер менән бәйләнешен, караптың һәм космонавтың осоу-төшөү сараларының ышаныслы булыуын тикшереү.

Ултырыштың асыҡ өлөшөнән һуң комиссия тар составта ҡала һәм Каманиндың Юрий Гагаринға осоуға рөхсәт биреү тураһындағы тәҡдимен хуплай, Титовты запас космонавт итеп раҫлай.

 Полёт в космос 

 Возвращение на Землю 

 Освещение в советских СМИ 

 После космического полёта 

 Встреча в Москве 

 Зарубежные визиты 

 Артабанғы тормошо һәм карьераһы 
1961 йылдың 1 сентябрендә Юрий Гагарин Жуковский исемендәге Хәрби-һауа инженер академияһына уҡырға инә. 1968 йылда иһә диплом проектын яҡлай. Дәүләт экзаменацион комиссияһы уға «осоусы-инженер-космонавт» квалификацияһын бирә һәм академия адъюнктураһында уҡырға тәҡдим итә.

 Һәләк булыуы 
мини|Кремль диуарындағы ҡәбер ташы
1968 йылдың 27 мартында Юрий Гагарин Владимир өлкәһе Киржач районы Новоселовка ауылы эргәһендә хәрби осоусы В. С. Серегин менән самолетта күнекмәләр эшләү ваҡытында һәләк була. Гагарин менән Серёгиндың кәүҙәләре яндырыла. Гагарин һәм Серёгин менән хушлашыу 1968 йылдың 30 мартында була, Совет Армияһы Үҙәк йортонда көлө менән урналар ҡуйыла, Ҡыҙыл майҙанда матәм митингыһы үтә, илдә бер минут тынлыҡ иғлан ителә, Кремль диуарында Гагарин һәм Серёгин көлө менән урналар хәрби хөрмәт менән ерләнә.

Авиаһәләкәт сәбәптәрен тикшереү буйынса Дәүләт комиссияһы ойошторола. Отчет 29 томдан тора һәм йәшерен рәүештә тотола; уның деталдәре һуңғы ваҡытҡа тиклем уның айырым ағзаларының мәҡәләләренән һәм интервьюларынан ғына билдәле булған. Комиссия һығымталарының асылы түбәндәгесә була: экипаж, осош ваҡытында һауа торошо үҙгәреү сәбәпле, ҡапыл маневр яһай, һәм болот ҡатламынан вертикаль рәүештә тиерлек сыға. Осоусыларҙың машинаны горизонталь осошҡа сығарырға тырышыуына ҡарамаҫтан, самолет ер менән бәрелешә, һәм экипаж һәләк була. Тикшереү барышында техниканың ватылыуы һәм етешһеҙлектәре асыҡланмаған. Осоусыларҙың ҡалдыҡтарын һәм ҡанын химик анализлау сит матдәләрҙе күрһәтмәй .

Гагариндың йыһанға осоуына 50 йыл тулыу айҡанлы дәүләт комиссияһының уның үлем сәбәптәре тураһында сер һығымталары сиселә. Рәсәй Федерацияһы Президенты архивы мәғлүмәттәре буйынса, һауа судноһының һәләкәткә осрауының сәбәбе итеп шар-зондтан ҡапыл тайпылыу йәки, моғайын, болоттарҙың өҫкө ситенә сығыуға юл ҡуймау манёвры аталған. Ҡатмарлы метеорологик шарттарҙа был самолеттың критик осош режимына эләгеүенә һәм ҡолауына килтергән.

С. М. Белоцерковский етәкселегендәге бер төркөм белгестәрҙең тикшеренеүҙәре күрһәтеүенсә, ҡапыл манёврға башҡа самолёттың яҡынайыуы һәм ҡапыл ситләшеүе, уның көслө өйөрмәле эҙенә эләгеүе сәбәпсе булыуы ихтимал. Һөҙөмтәлә Гагарин һәм Серёгиндың МиГ-15УТИ-һы яҫы штопорға эләгә. Болот ҡатламында осҡан осоусылар осоу бейеклеген күрә алмаған. Дөрөҫ булмаған метеорологик мәғлүмәттәргә һәм приборҙар күрһәтмәләренә таянып, осоусылар самолетты ҡолауҙан сығарып өлгөрөр тип уйлай, ләкин бейеклек запасы етерлек булмай. Болот ҡатламынан сыҡҡас, һикерергә (катапультланыу) һуң була.

2013 йылда Алексей Леонов хәбәр итеүенсә, тикшереү комиссияһы документтарының серен сисеү һөҙөмтәһендә был версия тулыһынса раҫлана: Су-15 самолеты космонавтарҙың күнекмә осоу зонаһына рөхсәтһеҙ килеп инә. Үтә ҙур тиҙлек менән осҡан истребитель болот араһында Гагарин һәм Серёгин самолётынан 10-15 метр алыҫлыҡта үтеп, уларҙың самолётын спиралгә индерә, унан осоусыларҙың сығыу ваҡыты булмай. Шуның менән бергә А. А. Леоновтың дәлилдәре юҡ һәм уны тикшереү комиссияһы ағзаһы А. Д. Миронов кире ҡаға .

Ҡыҙыл майҙанда Кремль диуары янында ерләнә.

 Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары 
мини|Бразилия Президенты Жаниу Куадруш Ю.А. Гагаринға Бразилия орденын тапшыра (1961).
мини|220x220px|Берләшкән Ғәрәп Республикаһының аҡса һарайы яһаған ҡапҡа асҡысы

Беренсе космонавт СССР Хөкүмәтенән Премия сифатында ала:

 15 000 һум,
 «Волга» автомобиле (МоД-тың 78-78-се номеры),
 хеҙмәт урынында йыһаздар менән дүрт бүлмәле фатир,
 күп бүләктәр .

 Дәрәжәләре 
Төп сығанаҡ:}}
 Советтар Союзы Геройы (14 апрель 1961 йыл, Алтын Йондоҙ миҙалы No 11175)
 СССР-ҙың летчик-космонавы (27 июнь 1961 йыл)
 Чехословак ССР-ының Социалистик Хеҙмәт Геройы (29 апрель 1961 йыл)
 Социалистик Хеҙмәт Геройы (Болгария Халыҡ Республикаһы) (1961 йылдың 24 майы)
 Хеҙмәт Геройы (Вьетнам Социалистик Республикаһы) (1962 йылдың 28 апреле)

Совет хөкүмәте шулай уҡ Юрий Гагаринды өлкән лейтенанттан шунда уҡ майор дәрәжәһенә күтәрә (йыһанға өлкән лейтенант дәрәжәһендә ебәрелә).
Юрий Гагарин 1962 йылдың 12 июнендә подполковник, ә 1963 йылдың 6 ноябрендә полковник дәрәжәһенә күтәрелә.

 Совет-Куба дуҫлығы йәмғиәте президенты
 «Финляндия — Советтар Союзы» йәмғиәтенең һәм башҡаларҙың почетлы ағзаһы

1966 йылдан Юрий Гагарин Халыҡ-ара космонавтика академияһының почетлы ағзаһы була.

 СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1961 йыл, йыһанға осош яһағаны һәм йыһан киңлегендә беренсе донъя рекордтары ҡуйғаны өсөн бирелә«Космонавт узнал, что отныне он не только носитель воинского звания майора, но и заслуженный мастер спорта, и военный лётчик уже не третьего, а первого класса», — Звание присвоено Центральным советом Союза спортивных обществ и организаций СССР. )
 1-се класлы хәрби летчик (1961 йыл, квалификация космосҡа осҡан өсөн бирелә))

 Ордендары 
Сығанаҡ .

 Ленин ордены (СССР, 1961 йылдың 14 апреле)
 Георгий Димитров ордены (Болгария, 24 май 1961 йыл)
 II класлы Индонезия йондоҙо ордены (Индонезия, 10 июнь 1961 йыл)
 I дәрәжә Грунвальд тәреһе ордены (Польша, 1961 йылдың 20 июне)
 «Плайя-Хирон» орденының (Куба, 1961 йылдың 18 июле) беренсе кавалеры
 «Һауала осоуҙа күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены (Бразилия, 1961 йылдың 2 авгусы)
 Венгрия Халыҡ Республикаһының бриллиантлы беренсе дәрәжә Байраҡ ордены (Венгрия, 1961 йылдың 21 авгусы)
 Нил муйынсаҡтары (Мысыр, 31 ғинуар 1962 йыл)
 Африка Йондоҙо орденының ҙур таҫмаһы (Либерия, 6 февраль 1962)
 Карл Маркс ордены (ГДР, 22 октябрь 1963)

 Миҙалдары и дипломдары 
Сығанаҡ.

 «СССР Ҡораллы Көстәренә 40 йыл» миҙалы (СССР, 1958 йыл)
 «Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы (СССР, 1961 йылдың 12 апреле)
 «Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР, 1961 йылдың 14 апреле)
 Британия планета-ара элемтә йәмғиәтенең алтын миҙалы, 1961 йыл
 Австрия Хөкүмәтенең Алтын миҙалы, 1962 йыл
 «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә егерме йыл» юбилей миҙалы (СССР, 1965 йылдың 9 майы)
 III дәрәжә «Намыҫлы хеҙмәт өсөн» миҙалы (СССР, 1966 март)
 «СССР ҡораллы көстәренә 50 йыл» миҙалы (СССР, 1968 йылдың ғинуары)
 Константин Циолковский исемендәге «Планета-ара хәбәрҙәр өлкәһендәге мөһим эштәр өсөн» алтын миҙалы (СССР Фәндәр академияһы)
 Де Лаво миҙалы (ФАИ)
 Италия космонавтика ассоциацияһының «Йыһандағы кеше» алтын миҙалы һәм Почетлы дипломы
 «Айырыуса ҙур уңыш өсөн» алтын миҙалы һәм Швеция король аэроклубының почетлы дипломы
 ФАИ-ның алтын авиация миҙалы
 Колумба миҙалы (Италия)
 Сен-Дени ҡалаһының (Франция) алтын миҙалы
 Маццотти фондының (Италия) «Батырлыҡ өсөн» премияһының алтын миҙалы, 2007
 ВЛКСМ-дың почётлы билдәһе
 һәм башҡалар.

 Почётлы гражданлығы 
Юрий Гагарин түбәндәге ҡалаларҙың почетлы гражданы итеп һайлана:

 СССР — Байконур, Калуга, Новозыбков, Клинцы, Новочеркасск, Люберцы, Сумгаит (хәҙерге Азербайжан), Смоленск, Винница, Севастополь, Һарытау, Амурҙағы Комсомольск, Төмән, Гагарин
 Рәсәй — Ырымбур, Щёлково 
 Болгария — София, Перник, Пловдив
 Греция — Афина
 Кипр — Фамагуста, Лимасол
 Франция — Сен-Дени
 Чехословакия — Тренчьянске-Теплице

Уға шулай уҡ Ҡаһирә һәм Александрия ҡапҡаларының алтын асҡысы тапшырыла. Ҡаһирә ҡапҡаларының асҡысы 1962 йылда ҡала губернаторы Сәләх Дессуки тарафынан тапшырыла .

 Хәрби дәрәжәләре 
 Сержант (22 февраль 1956 йыл).
 Лейтенант (5 ноябрь 1957 йыл).
 Өлкән лейтенант (6 ноябрь1959 йыл).
 Майор (12 апрель 1961 йыл, капитан дәрәжәһе бирелмәйенсә).
 Подполковник (12 июнь 1962 йыл).
 Полковник (6 ноябрь 1963 йыл).

 Ғаиләһе 
thumb|Путилов эшсеһе Матвеев Тимофей Матвеевич ҡатыны Анна Егоровна һәм балалары менән. Икенсе рәттә (һулдан уңға): Николай, Сергей, Анна (Гагариндың буласаҡ әсәһе) Мария; алғы рәттә — Ольга
thumb|Юрий Гагарин һәм уның ҡатыны Валентина 1964 йылда Мәскәүҙә Ҙур театрҙа "Турандот"ты тәҡдим иткән Ла-Скала театры труппаһын алҡышлай.

 Олатаһы (атаһы яғынан) — Гагарин Иван Фёдорович (1858—1914), крәҫтиән, балта, ағас оҫтаһы.
 Бабаһы (әсәһе яғынан) — Матвеев Тимофей Матвеевич, Путилов заводы эшсеһе, революционер.
 Өләсәһе (әсәһе яғынан) — Матвеева Анна Егоровна.
 Өләсәһе (атаһы яғынан) — Гагарина Анастасия Степановна (1864—1928).
 Атаһы — Гагарин Алексей Иванович (1902—1973), балта оҫтаһы.
 Әсәһе — Матвеева Анна Тимофеевна (1903—1984), һөтсөлөк-тауар фермаһында эшләгән.
 Апаһы — Гагарина Зоя Алексеевна (кейәүҙә Брюевич, 1927—2004), Гжатск дауаханаһында шәфҡәт туташы булып эшләгән . Уның ҡыҙы Филатова Тамара Дмитриевна — Юрий Гагарин музейы бүлеге мөдире (Гагарин) .
 Ағалары:
 Валентин Алексеевич Гагарин (1924—2006), балта оҫтаһы.
 Борис Алексеевич Гагарин (1936—1977), Гжатск радиолампа заводы эшсеһе.

 Тормош иптәше — Гагарина Валентина Ивановна, ҡыҙ фамилияһы — Горячева (1957 йылда Ырымбурҙа өйләнешәләр; 1935—2020 йылдарҙа — Осоуға идара итеү үҙәгенең Медицина идаралығы лабораторияһында . эшләй. Һуңынан Ырымбурҙа, Валентинаның ғаиләһе йәшәгән йортта, Юрий һәм Валентина Гагариндарҙың музей-фатиры асыла.
 Балалары — ҡыҙҙар:
 Гагарина Елена Юрьевна (1959 йылдың 17 апреле) — «Мәскәү Кремле» музей-ҡурсаулығының генераль директоры, сәнғәт фәне кандидаты;
 Гагарина Галина Юрьевна (1961 йылдың 7 марты) — профессор, Г. В. Плеханов исемендәге Рәсәй иҡтисад университетының милли һәм төбәк иҡтисады кафедраһы мөдире, иҡтисад фәндәре докторы .

 Дингә мөнәсәбәте 
Космонавт үҙенең китабында дингә мөнәсәбәтен түбәндәгесә белдерә:

Ләкин Виктория университеты тарихсыһы Тревор Роквеллдың фекеренсә, был китапты («Дорога в космос») автобиографик тип шартлы рәүештә генә иҫәпләргә, уның йөкмәткеһенә ҙур скептицизм менән ҡарарға мөмкин. Ул китапты Гагарин һүҙҙәре буйынса «Правда» гәзите хәбәрселәре Н.Денисов менән С.Борзенко яҙып алыуына, ә мөхәррире юғары дәрәжәле офицер Николай Каманин (был титул битендә күрһәтелгән) булыуына иғтибар йүнәлтә . Шулай итеп, рәсми «автобиография» дингә ҡаршы кампания осоронда пропаганда ҡоралы булып хеҙмәт итә ала һәм Юрий Гагариндың инаныуҙарын сағылдырмай.

Гагариндың дингә мөнәсәбәтенә тағы бер ҡараш бар. Валентин Петров, Рәсәйҙә Космонавтар әҙерләү үҙәге хеҙмәткәрҙәренең береһе, «Интерфакс-дин» агентлығына интервьюһында Ерҙең беренсе космонавы менән Троица-Сергиев Лавраһына барыуы хаҡында хәбәр итә:

 

Валентин Петров шулай уҡ Гагариндың Ҡотҡарыусы Христос ғибәҙәтханаһын тергеҙергә тәҡдим итеүе тураһында ла һөйләй:

Әммә Петров Гагариндың һүҙҙәрен дөрөҫ еткермәй. Юрий Алексеевич реставрация тураһында ла, «православиеның күренекле хеҙмәте» тураһында ла бер ни ҙә әйтмәй. ВЛКСМ Үҙәк Комитетының VIII пленумында сығышында (төп нөсхә тексы: Рәсәй дәүләт ижтимағи-сәйәси тарихы архивы, Фонд No 1, Инвентаризация 2, 2-се өлөш, Һаҡлау берәмеге 471), Гагарин һүҙмә-һүҙ түбәндәгеләрҙе әйтә«ФОМА»: «Первый космонавт о разрушении Храма Христа Спасителя»  // Интерфакс-религия, 2011 г.:

Космонавт Алексей Леонов был хәлгә шундай комментарий бирә:

Гагарин совет космонавтарының динде хөкөм итеүсе «Советтар иленең йәш атеист-ленинсыларына» мөрәжәғәтенә ҡул ҡуймай (1966 йылда «Фән һәм дин» журналында баҫылып сыға)).

 Хәтер 
|thumb|Гагарин Ю. А. ергә төшкән урында (Һарытау өлкәһендә)
thumb|Гагарин осош башланыр алдынын
thumb|Мадрид — Рәсәй илселеге

 Топонимдарҙа 
thumb|220px|Смоленскиҙа Гагарин проспектында аннотация таҡтаһы
 Гжатск ҡалаһы һәм Гжатск районы Гагарин ҡалаһы һәм Гагарин районы тип үҙгәртелде.
 Күп кенә бульварҙарға, урамдарға, проспекттарға, майҙандарға, Советтар Союзы райондарына Гагарин исеме бирелгән.
 Ерҙең беренсе космонавы ер төшкән урындан алыҫ түгел Смеловка ауылы янындағы, «Юрий Гагарин исемендәге йыһанды яулаусылар паркы» музей комплексы биләмәһендәге мемориал.
 Үзбәкстанда Гагарин ҡалаһы бар.
 Антарктидалағы Юрий Гагарин һырты (үҙәк нөктә координаталары: ), картала 1961 йылда СаЭ тарафынан билдәләнгән һәм 1965 йылда йәки унан алдараҡ уның исеме бирелгән.
 Гагарин боҙлоғо — Ҡаҙағстанда Джунгар Алатауы һыртының төньяҡ битләүендәге үҙән боҙлоғо.
 Гагарин — Әрмәнстандағы ҡасаба.

 Һәйкәлдәр 
 Мәскәүҙә Гагаринға һәйкәл — 1980 йылдың 4 июлендә Гагарин майҙанында Юрий Гагаринға 42 метрлыҡ һәйкәл асыла, ул Балашиха ҡойоу һәм механика заводында титан иретмәһенән эшләнгән. (скульптор П. И. Бондаренко, архитекторҙары Я. Б. Белопольский, Ф. М. Гажевский, дизайнер А. Ф. Судаков)
 Гагарин ҡалаһында һәйкәл — 1974 йылда асыла (скульпторҙары Ю. Г. Орехов, М. А. Шмаков, архитекторҙары В. А. Петербуржцев, А. В. Степанов)
 Гринвичтағы һәйкәл (Лондон) — 2013 йылдың майында асыла
 Хьюстондағы һәйкәл (АҠШ) — 2012 йылдың октябрендә асыла
 Амур өлкәһенең Циолковский ҡалаһындағы (элекке Углегорск ҡасабаһы), «Көнсығыш» космодромы янындағы һәйкәл 2016 йылдың 12 апрелендә, Космонавтика көнөндә асыла
 Черногориялағы һәйкәл — 2016 йылдың 12 апрелендә асылған
 Ташкентта (Үзбәкстан) Гагаринға һәйкәл — 1979 йылда асыла (скульпторы Г. Постников, архитекторы С. Адылов) 
 Үзбәкстан Республикаһының Джизак өлкәһе Мирзачул районындағы Гагарин ҡалаһында һәйкәл
 Ишембайҙа һәйкәл һәм таҡтаташ
 Коломнала «Йыһанды яулаусыларға» һәйкәл — 1978 йылдың 14 апрелендә асыла (скульпторы Валерий Каджай, архитекторы Тенгиз Абуладзе)
 Южно-Сахалинск ҡалаһында мәҙәниәт һәм ял паркына ингән ерҙә Я. А. Гагаринға һәйкәл
 Һарытауҙа Набережная Космонавтов урамында Юрий Гагаринға һәйкәл (скульпторы Юрий Чернов). Һәйкәл бронзанан 1990 йылда Мытищи художестволы кастинг фабрикаһында ҡойолған. Рәсми рәүештә 1995 йылдың 30 сентябрендә асыла 
 Никосиялағы (Кипр) һәйкәл 2013 йылдың 15 апрелендә асыла (скульпторы — Владимир Усов)
 Королёвтағы һәйкәл — 2017 йылдың 12 ғинуарында асылған, Гагарин конструктор С. П. Королев менән эскәмйәлә ултыра
 Юрий Гагарин һәм Сергей Королевҡа «Осош алдынан» һәйкәле Һарытау өлкәһенең Энгельс ҡалаһында яр буйында 2017 йылдың 25 авгусында ҡуйылған.
 Златоуст ҡалаһындағы һәйкәл — Ҡыҙыл Горкала 2012 йылдың сентябрендә асыла. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: беренсе космонавтҡа яңы һәйкәл асыу хоҡуғы уның исемен йөрөткән 1-се мәктәп уҡыусыларына бирелгән.
 Силәбе өлкәһенең Златоуст ҡалаһындағы 1-се мәктәп ихатаһында һәйкәл. Был ҡаланың иң боронғо мәктәбе, бынан тыш, уның ихатаһында ҡуйылған бюст — Златоустта Гагаринға ҡуйылған беренсе һәйкәл. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: беренсе космонавтҡа яңы һәйкәл асыу хоҡуғы 1-се мәктәп уҡыусыларына бирелгән.
 Монпельелағы һәйкәл (Франция) — 2017 йылдың 5 октябрендә асыла
 Тирасполдә Гагарин бульварында университет биналары комплексы янында һәйкәл
 Архангельск ҡалаһында Ю. Гагарин урамындағы һәйкәл, 1984 йылда асылған.
 Йошкар-Олала Гагарин проспектында бюст
 Аҙау ҡалаһында ҡала паркында бюст — 1988 йылдың 12 апрелендә асыла
 Неополь ҡалаһында Каподимонте обсерваторияһы биләмәһендә бюст — 2017 йылдың 16 ноябрендә асыла
 Бендор утрауында (Франция) мемориаль таҡтаташ — 2018 йылдың 16 июнендә асыла
 Алматы ҡалаһында (Ҡаҙағстан) Гагарин проспектындағы скульптура 2018 йылдың 27 декабрендә асыла. Гагарин Юрий эскәмйәлә ултырған килеш һүрәтләнгән. Арт-объект бронзанан ҡойолған
 Беренсе космонавт Юрий Гагаринға һәйкәл һәм Новороссийскиҙың ҡала планетарийы эргәһендә «Восток-1» йыһан карабы макеты
 Форостағы һәйкәлФирсов П. П. «Полёт» Ю. Гагарина в Форосе. 2004.
 Кливлендта (АҠШ) бюст — 2019 йылдың авгусында асылаБюст Юрия Гагарина откроют в Кливленде  // ТАСС, 2019-08-25В американском городе Кливленде открыли бюст космонавта Юрия Гагарина  // RuNews24.ru, 28 авг 2019
 Риекала бюст (Хорватия); 2020 йылдың 6 мартында асыла
 Пермь ҡалаһындағы Гагарин бульварында бюст
 Тунистағы бюст, Тунистың Telnet (Тунис) компанияһы штаб-фатирында; 2021 йылдың апрелендә ҡуйылғанВ Тунисе установили бюст Гагарина  // РИА Новости, 2.04.2021
 Португалияның Оэйраш ҡалаһындағы бюст — 2021 йылдың октябрендә асылаGagarine tem agora busto em Oeiras . Diario de Noticias. 18 октября 2021 года.

 Ойошмалар 
 Ю. А. Гагариндың берләштерелгән мемориаль музейы, Смоленск өлкәһе Гагарин ҡалаһы
 Гагарин Ю. А. уҡыған Дубки ҡасабаһы янында Ю. А. Гагарин исемендәге ДОСААФ-тың Һарытау аэроклубы
 «Люберц техникумы»: Гагарин Ю. А. исемендәге СДПУ-ның һөнәрселек-педагогия колледжы, унда Ю. А. Гагарин уҡыған
 2015 йылдың 28 декабрендә Мәскәү өлкәһе губернаторы ҡарары менән техникумға Советтар Союзы Геройы, лётчик-космонавт Ю. А. Гагариндың исеме бирелә
 Звёздный ҡаласығында Ю. А. Гагарин исемендәге Космонавтар әҙерләү үҙәге
 Кутузов орденлы Ҡыҙыл Байраҡлы Ю. А. Гагарин исемендәге хәрби-һауа академия (артабан — Ю. А. Гагарин һәм профессор Н. Е. Жуковский исемендәге Хәрби-һауа академияһы)
 Байконур космодромының 1-се майҙансығындағы старт комплексына «Гагарин старты» исеме беркетелде
 Амурҙағы Комсомольск ҡалаһында Ю. А. Гагарин исемендәге авиация заводы
 Гагарин аэропорты (Һарытау)
 2011 йылда Ырымбур халыҡ-ара аэропортына Юрий Гагарин исеме бирелә
 Анголаның Намиб ҡалаһында Юрий Гагарин исемендәге аэропорт
 Новосибирск ҡалаһында «Гагарин» метро станцияһы
 Һамар ҡалаһында «Гагарин» метро станцияһы
 Пермдә Юрий Гагарин исемендәге Мәҙәниәт һарайы
 Мәскәү өлкәһенең Сергиев Посад ҡалаһында Юрий Гагарин исемендәге Мәҙәниәт һарайы
 Ростов өлкәһе Каменск-Шахтинский ҡалаһында Юрий Гагарин исемендәге Мәҙәниәт һарайы
 Брянск өлкәһенең Ю. А. Гагарин исемендәге Балалар һәм үҫмерҙәр ижады һарайы
 Тираполдә Ю. А. Гагарин исемендәге Тирасполь техник колледжы, Днестр буйы Молдавия Республикаһы
 Чкалов ҡасабаһында Ю. А. Гагарин исемендәге 14-се мәктәп 
 Түбәнге Новгородта Ю. А. Гагарин исемендәге 66-сы мәктәп
 Түбәнге Новгород өлкәһенең Бор ҡалаһында Ю. А. Гагарин исемендәге 5-се мәктәп. Мәктәптә Юрий Гагаринға арналған музей бар.
 Гагарин Юрий Алексеевич исемендәге 3-сө мәктәп, Туринск, Свердловск өлкәһе
 Курск өлкәһенең Курск ҡалаһында Гагарин Юрий Алексеевич исемендәге 50-се мәктәп
 Силәбе өлкәһенең Ҡыштым ҡалаһында Ю. А. Гагарин исемендәге 13-сө мәктәп 
 Силәбе өлкәһенең Златоуст ҡалаһында Ю. А. Гагарин исемендәге 1-се мәктәп. Был ҡаланың иң боронғо мәктәбе, бынан тыш, уның ихатаһында Златоустта Гагаринға ҡуйылған беренсе һәйкәл ҡуйылған.
 Я. А. Гагарин исемендәге 2-се мәктәп (Дивногорск, Красноярск крайы)
Калининград өлкәһе Калининград ҡалаһының Ю. А. Гагарин исемендәге 40-сы гимназияһы
 Тамбов ҡалаһының Ю. А. Гагарин исемендәге 5-се мәктәбе
 Ярославль ҡалаһының Ю. А. Гагарин исемендәге 74-се мәктәбе
 Пермь крайы Березники ҡалаһының Ю. А. Гагарин исемендәге 24-се мәктәбе
 Юрий Гагарин исемендәге мәктәп (Ош ҡалаһы, Ҡырғыҙстан)
 Ҡаҙағстандың Шымкент ҡалаһында Я. А. Гагарин исемендәге 34-се мәктәп
 Ю. А. Гагарин исемендәге 5-се лицей, Волгоград

 Парктар 
thumb|220px|1962 йылдың 29 майында Хабаровскиҙа Юрий Гагарин ултыртҡан Курил ҡарағасы
 Южно-Сахалинск ҡалаһында Юрий Гагарин исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы
 Симферополь ҡалаһында Юрий Гагарин исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы
 Һамар ҡалаһында Юрий Гагарин исемендәге парк
 Силәбе ҡалаһында Гагарин исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы
 Хабаровск ҡалаһында Юрий Гагарин исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы
 Новокузнецк ҡалаһында Юрий Гагарин исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы
 Мәләүездә, Күмертауҙа һәм Стәрлетамаҡта (Башҡортостан Республикаһы) Юрий Гагарин исемендәге парктар
 Ростов өлкәһенең Каменск-Шахтинск ҡалаһында Юрий Гагарин исемендәге мәҙәниәт һарайы һәм парк
 Познань ҡалаһында Юрий Гагарин паркы (Польша)
 Йошкар-Олала Гагарин паркы
 Волгоградта Гагарин паркы
 Амурҙағы Комсомольск ҡалаһында Ю. А. Гагарин исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы

 Транспорт саралары 
 Атлантик океанда эшләгән «Космонавт Юрий Гагарин» ғилми-тикшеренеү судноһы
 EK-95015 һанлы «Юрий Гагарин» Sukhoi Superjet 100 самолёты
 "Союз ТМА-21 «Юрий Гагарин» һәм «Союз МС-18 „Юрий Гагарин“» йыһан караптары

 Наградалар и билдәләр 
 2011 йылда Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте йыһан эшмәкәрлеге өлкәһендәге ҡаҙаныштар өсөн тапшырыла торған Ю. А. Гагарин исемендәге премия булдыра
 Космонавтикала йыһангирҙарға һәм астронавтарға йыһанды үҙләштереүгә өлөш индергәндәре өсөн Ю. А. Гагарин исемендәге алтын миҙал тапшырыла. Федераль йыһан агентлығы награда — Гагарин билдәһен булдыра
 Континенталь хоккей лигаһының 2008 йылда булдырылған юғары наградаһы Гагарин Кубогы тип атала. Гагарин үҙе ҡайһы берҙә шайбалы хоккей уйнай һәм Мәскәүҙең ЦСКА командаһының көйәрмәне була
 Айҙа Америка астронавтары йыһанды тикшереүгә ғүмерен арнаған кешеләрҙе һүрәтләгән иҫтәлекле миҙалдар ҡалдырған, шул иҫәптән Ю. А. Гагариндың һүрәте төшөрөлгән ике миҙалдың береһе

 Йыһанда 
 Юрий Гагарин «Һәләк булған астронавт» скульптура композицияһында мәңгеләштерелгән — айҙа беренсе һәм әлегә тиклем берҙән-бер арт-инсталляция
 Айҙа булған Америка астронавтары йыһанды тикшереү өсөн ғүмерен фиҙа ҡылған кешеләрҙе һүрәтләгән иҫтәлекле миҙалдар ҡалдыра — Юрий Гагарин, Владимир Комаров, Вирджил Гриссом, Эдвард Уайт һәм Роджер Чаффе
 Айҙың кире яғындағы кратер Юрий Гагарин хөрмәтенә аталған
 Юрий Гагарин исеме менән астероид аталған

 Башҡалар 

 Почта маркалары, тәңкәләр, билдәләр 
+140px140px140px140px140pxСССР почта блогы (1976) (ЦФА [ААЙ «Марка») No 4569)Я. А. Гагариндың тыуыуына 75 йыл тулыу айҡанлы баҫылмаған фотоһүрәте менән почта маркаһы (1961 йылдың 12 апрелендә «Восток» космос карабы ултыртылғандан һуң (ЦФА [ААЙ Марка] No 1304) төшөрөлә)2001 йылда кешенең тәүге тапҡыр йыһанға осоуына 40 йыл тулыу уңайынан һуғылған 10 һумлыҡ юбилей тәңкәһе2 һумлыҡ юбилей баҡыр-никель тәңкә 2001 йылда йыһанға беренсе осоштоң 40 йыллығына һуғыла.2011 йылда кешенең тәүге тапҡыр йыһанға осоуына 50 йыл тулыуы уңайынан һуғылған 1000 һумлыҡ юбилейлы алтын тәңкәПамятный значок 1961 года

 Әҙәби әҫәрҙәрҙә һәм сәнғәттә 
 .
 
 Ю. А. Гагарин үлгәндән һуң А. Пахмутова һәм Н. Добронравов «Созвездие Гагарина» йырҙар циклын яҙа. Был циклда иң популяр йырҙарҙың береһе — «Знаете, каким он парнем был» (Ю. Гуляев башҡара)Гуляева]]).
 «Vice» журналы (Канада) ун йыл дауамында «The Untold Tales of Yuri Gagarin» комиксын баҫтырып сығара, уның төп геройы булып Гагарин тора. Комикстың авторҙары — Канада рәссам-аниматорҙары К. Лавис һәм М. Щербовский.

 В кинематографта 
 «Укрощение огня» — 1972 йылда төшөрөлгән нәфис фильм. Беренсе космонавт ролен Анатолий Челомбитько башҡара
  — документаль фильм (режиссер В. Калинин, 1974)
 «Так начиналась легенда» — 1976 йылда төшөрөлгән нәфис фильм (Олег Орлов)
  (режиссер В. Воронов, 1985)
 «Битва за космос» («Space Race») — режиссер Виталий Урсуның 2005 йылда төшөргән телесериалы.
 «Гагарин. Первый в космосе» — 2013 йылда төшөрөлгән нәфис фильм (Ярослав Жалнин)

 Публикациялар 
 
 
 Гагарин Ю. Есть пламя!: статьи, речи, письма, интервью. — М.: Молодая гвардия, 1968.

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Как материально был вознагражден Юрий Гагарин за полет в космос. Сайт «Русская семерка», 10 марта 2018 йыл 

 Иҫкәрмәләр 
Комментарийҙар

Сығанаҡтар

 Әҙәбиәт 

Рус телендә
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Первушин А. И.Юрий Гагарин: Один полёт и вся жизнь. Полная биография первого космонавта планеты Земля.  (Главы из книги на личной стр. автора). М.: Пальмира, 2017. 671 с. ISBN 978-5-521-00287-0.
 
 
 
 
 
 С. П. Королёв. Энциклопедия жизни и творчества / Под ред. В. А. Лопота. — РКК «Энергия» им. С. П. Королёва, 2014. — ISBN 978-5-906674-04-3.
 
 
 
 
 

Бүтән телдәрҙә
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 Һылтанмалар 

 Гагарин Юрий Алексеевич на сайте Министерства обороны Российской Федерации
 
 
 
  
  
 
 
  
 
 
 Стихотворения, посвященные Юрию Гагарину. Избранное (аудио)
 Решение Комиссии Президиума СМ СССР по военно-промышленным вопросам о результатах запуска космического корабля «Восток» с человеком на борту. 9 мая 1961 года

Категория:СССР космонавтары
Категория:Космонавтика
Категория:Почта маркаларында шәхестәр