Ҡар ишелмәһе
[[Файл:Avalanche on Everest.JPG|thumb|250px|Һималайҙа ҡар ишелмәһе,Нупцзе]]

'''Ҡар ишелмәһе''' ({{lang-de|Lawine}}, лат. ''labina'' &nbsp;— ишелмә, шыуышма, ишелгән (шыуған) ер)&nbsp;— тау битенән шыуып, ишерелеп төшөүсө ҡар массаһы. Ҡар ишелмәләрендә кешеләр (йыш ҡына альпинистар, һәүәҫкәр тау саңғысылары һәм сноубордистар) ҡорбан була һәм ҙур ғына матди заян күрелә. Ҡайһы саҡта ҡар ишелмәләренең эҙемтәләре һәләкәтле була (1999 йылдың февралендә массаһы 170 мең т. ҡар ишелмәһе Автрияның Гальгут ҡасабаһын тулыһынса емерә, 30 кеше ҡорбан була<ref>{{cite web| author=| datepublished=| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/536619.stm| title=Galtür: Anatomy of an avalanche| publisher=// news.bbc.co.uk| accessdate=2012-3-7|archiveurl=http://www.webcitation.org/682skRSiG|archivedate=2012-05-30}}</ref>, ә 2012 йылдың март башында Афғанстанда ҡар ишелмәләре серияһы торлаҡтарҙы емерә һәм 100-ләп кеше һорьан була<ref>{{cite web| author=| datepublished=| url=http://russian.news.cn/nature/2012-03/12/c_131462631.htm| title=45 человек стали жертвами лавины на востоке Афганистана| publisher=// russian.news.cn| accessdate=2012-3-13| archiveurl=http://www.webcitation.org/68dABMeRM| archivedate=2012-06-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927194916/http://russian.news.cn/nature/2012-03/12/c_131462631.htm |date=2013-09-27 }}</ref>).

Ҡар ишелмәләре [[Рәсәй|Рәсәйҙең]]<ref>[http://www.geogr.msu.ru/avalanche/index.htm Рәсәйҙә ҡар ишелмәһе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090923015721/http://www.geogr.msu.ru/avalanche/index.htm |date=2009-09-23 }}</ref> һәм донъяның барлыҡ таулы райондарында бар<ref>[http://www.geogr.msu.ru/avalanche/links.doc/odyframe.htm Снеголавинные ресурсы во всемирной сети] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090924110932/http://www.geogr.msu.ru/avalanche/links.doc/odyframe.htm |date=2009-09-24 }}</ref>. Ҡыш ваҡытында улар тауҙарҙың тәбиғи хәүефлелеге булып тора.<ref>[http://www.mountain.ru/useful/lavin/2002/lavin_guid/lavin_guid.shtml Лавинный гид]</ref>

== Барлыҡҡа килеү сәбәптәре ==
Яуым-төшөм менән яуған ҡар [[ышҡылыу көсө]] иҫәбенә тау битендә тотҡарланып ҡала (уның дәүмәле бик күп факторҙар менән бәйле, шул иҫептән ҡарҙың дымлылығы, тау битенең ауышлығы). Ҡар массаһы баҫымы ышҡылыу көсөнең артыҡ булһа, ҡар шыуыша башлай.<ref name="mir_o">{{cite web| author=Андрей Садаков.| datepublished=| url=http://www.roing.ru/pdf/avalanche.pdf| title=Мировой опыт противолавинной защиты| publisher=// Горнолыжная индустрия России, № 4, 2009 г.| accessdate=2012-3-7|archiveurl=http://www.webcitation.org/68dADeIJT|archivedate=2012-06-23}}</ref> 

Ҡар ишелмәһе барлыҡҡа килеү өсөн тау битенең 25—45° ауышлығы уңайлы, шулай ҙа тау битенең ауышлығы 15—18° булғанда ла ҡар ишелмәһе булған осраҡтар билдәле. Ауышлығы 15° тау бите һәм 15 см ҡар ҡатламы булғанда ҡар ишелеү ҡурҡыныса бар тип иҫәпләнә, бының өсөн бер нисә шарт үтәлергә тейеш, мәҫәлән, епшек көндә һәм ҡояш йылытҡанда ҡар ирей, һуңынан тиҙ генә һыуыта, шуға боҙло тау барлыҡҡа килә, өҫтөнә ҡырпаҡлаған ҡар яуа. 

Ауышлығы 50° булғанда ҡар ҙур күләмдә тотороҡланмай һәм әҙләп шыуып төшә бара<ref>Лавиноопасные районы Советского союза.&nbsp;— М.: Изд-во МГУ, 1970</ref>, 15° һөҙәгерәк һәм 60° текәрәк булғанда тулыһынса ҡар ишелеү ҡурҡынысы бар тип иҫәпләнә. 

Тау битендә йыйылған ҡар массаһын, ғәҙәттә, климат сәбәптәре ҡуҙғалта: һауа торошоноң ҡапыл үҙгәреүе (шул иҫәптән атмосфера баҫымы, дымлылыҡ үҙгәреү), ямғырҙар яуыуы, мул ҡар яуыуы, һәм шулай уҡ таш шыуыуы, ер тетрәүе кеүек механик тәҫир. Ҡайһы саҡта, ышҡылыу көсө һәм баҫым көсө араһындағы тигеҙләнеште бәләкәй генә һелкенеүҙе боҙоп ҡар ишелмәһе барлыҡҡа килтерә (мәҫәлән мылтыҡ атыу тауышы, саңғысының йәки сноубордистың ҡарға баҫымы).<ref name="mir_o"/>

[[Файл:Lawinenverbauung Höferspitze 10.JPG|thumb|Хёфершпитц тауында ҡар ишелмәһенә ҡаршы барьер, Форарльберг (көнбатыш Австрия)]]
Ҡар ишеменең күләме бер нисә миллион кубик метр булыуы мөмкин. Ғүмер өсөн 5 м³ ҡар ишеме лә хәүефле булыуы мөмкин.<ref>''Отуотер М.'' Охотники за лавинами.&nbsp;— М.: Мир, 1972</ref>

== Классификация ==
Ҡар ишеменең бер нисә квалификацияһы бар, мәҫәлән:
* Күләм буйынса.
* Ҡар йыйылыу һәм ҡар ишелеү юлы рельефы буйынса (улаҡлы ҡар ишеме, һикереүсе ҡар ишеме).
* Ҡар консистенцияһы буйынса (ҡоро, дымлы, еүеш ҡар ишеме).

Ҡоро ҡар ишемдәре, ҡағиҙә буларыҡ, яңы яуған ҡар һәм аҫтағы боҙло ҡатлам менән тотҡарланыу көсө ҙур булмағанлыҡтан барлыҡҡ килә.<ref name="mir_o"/> Ҡоро ҡар ишелмәһенең хәрәкәт итеү тиҙлеге 20—70&nbsp;м/с (125&nbsp;м/с-ҡа тиклем) тығыҙлығы 0,02 дән 0,3&nbsp;г/см³ булғанда<ref name="m_k">География лавин // Под ред. С.&nbsp;М.&nbsp;Мягкова, Л.&nbsp;А.&nbsp;Канаева.&nbsp;— М., издательство МГУ, 1992</ref>. Ҡоро ҡар ишерелеүе ҙур ғына емереүҙәр яһаусы ҡарлы һауа [[тулҡын]]ы барлыҡҡа килтереүе мөмкин.

Еүеш ҡар ишелмәләре тотороҡһоҙ һауа шарттарында барлыҡҡа килә, уларҙың сәбәбе төрлө тығыҙлыҡтағы ҡар ҡатламы араһында һыу һыҙаты барлыҡҡа килеүе. Еүеш ҡар ишелмәһенең тиҙлеге ҡоро ҡар ишелмәһенән түбәнерәк 10—20 м/с ( 40 м/с-ҡа тиклем) һәм тығыҙлығы 0,3—0,4 г/см³<ref name="m_k"/>. Ҡар тығыҙлығы юғары булғанда ҡар ишеме туҡталғас ҡар массаһы тиҙ генә туңа һәм ҡотҡарыу эштәрен ҡатмарлаштыра.<ref name="mir_o"/>

1993 йылдан Европала ҡар ишелмәһе барлыҡҡ килеү хәүефен билдәләү квалификациялау системаһы бар, ундай урындар тау саңғылары курорттарында тейешле флагтар менән билдәләнә (бындай квалификация Рәсәйҙә лә ҡулланыла):

{| class="wikitable"
! width="10%"|Хәүеф кимәле
! width="25%"|Ҡарҙың тотороҡлолоғо
! width="10%"|Флаг
! width="55%"|Ҡар ишелеү хәүефе
|-
| 1&nbsp;— Түбән
| Ҡар, башлыса, тотороҡло.
|  align="center"| [[Файл:Avalanche-risk-1-2.svg|64px]]
| Текә тай битләүҙәренә йоғонто яһамағанда ҡар ишелеү хәүефе түбән. Үҙенән үҙе ҡар ишелеү ихтималы бик түбән.
|-
| 2&nbsp;— Сикләнгән
| Ҡайһы бер текә урындарҙа ҡар тотороҡлолоғо уртаса. Башҡа урындарҙа тоторороҡло.
|  align="center"| [[Файл:Avalanche-risk-1-2.svg|64px]]
| Текә тау битләүҙәрендә ҡар массаһына ҙур йоғанто былғанда ҡар ишелеүе мөмкин. Теләһә ниндәй үҙенән үҙе барлыҡҡ килгән ҡар ишелмәләре көтөмләй.
|-
| 3&nbsp;— Уртаса
| Текә тау битләүҙәрендә ҡар уртаса һәм аҙ тоторороҡһоҙ.
|  align="center"| [[Файл:Avalanche-risk.svg|64px]]
| Күп кенә тау битләүҙәрендә ҡар массһына көсһөҙ йоғонто яһағында ҡар ишелеүе ихтимал. Ҡайһы бер тау битләүҙерендә уртаса һәм ере үҙенән үҙе ҡар ишеме барлыҡҡа килеүе ихтимал.
|-
| 4&nbsp;— Юғары
| Күп кенә тау битләүҙәрендә ҡар тотророҡһоҙ.
|  align="center"| [[Файл:Avalanche-risk.svg|64px]]
| Күп кенә тау битләүҙәрендә ҡар массһына көсһөҙ йоғонто яһағында ҡар ишелеүе ихтимал.  Ҡайһы бер урындарҙа уртаса һәм ере үҙенән үҙе ҡар ишеме барлыҡҡа килеүе ихтимал.
|-
| 5&nbsp;— Бик юғары
| Ҡар тотороҡһоҙ.
|  align="center"| [[Файл:Avalanche-risk-5.svg|64px]]
| Хатта һөҙәк тау битләүҙәрендә лә эре ҡар ишемдәре барлыҡҡа килеүе ихтимал.
|}

Францияла ҡар ишеменән үлем осраҡтары 3-тән 4-кә тиклем хәүеф осраҡтарында теркәлә, ә Швецарияла 2-нән 3-кә тиклем (бындай айырма милли менталитет үҙенсәлеге менән һәм хәүеф кимәлен төрлөсә аңлау менән аңлатыла).<ref>''[http://skirando.com/images/avalanche/avalanche-accidents-2006.pdf An Analysis of French Avalanche Accidents for 2005—2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080908031710/http://skirando.com/images/avalanche/avalanche-accidents-2006.pdf |date=2008-09-08 }}''</ref>


== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

== Һылтанмалар ==

* {{cite web| author=| datepublished=| url=http://snowavalanche.ru/cgi-bin/index.pl?state=teach| title=Всё о лавинах: учебник| publisher=// snowavalanche.ru| accessdate=2012-3-7| archiveurl=http://www.webcitation.org/67eYolVsc| archivedate=2012-05-14}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120505004917/http://www.snowavalanche.ru/cgi-bin/index.pl?state=teach |date=2012-05-05 }}
* {{cite web|url=http://www.mountain.ru/useful/lavin/2002/lavin_guid/lavin_guid.shtml|title=Лавинный гид. Первый уровень для непрофессионалов|author=А. Каштанов, Е. Подольский, Н. Баринова|accessdate=2012-07-03}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Лавины}}
* [http://www.youtube.com/watch?v=32b9m7CeJfQ Артобстрел горного склона в Северной Осетии] Видео на YouTube
* [http://www.skiextreme.ru/2009-10-16-09-27-59/2010-06-20-09-47-32 Что такое лавина. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101015060806/http://www.skiextreme.ru/2009-10-16-09-27-59/2010-06-20-09-47-32 |date=2010-10-15 }}[http://www.skiextreme.ru/2009-10-16-09-27-59/2010-06-20-09-47-32 Шкала лавинной опасности] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101015060806/http://www.skiextreme.ru/2009-10-16-09-27-59/2010-06-20-09-47-32 |date=2010-10-15 }}
{{Ҡалып:Тәбиғәт һәләкәттәре}}
[[Категория:Климат]]
[[Категория:Геология]]
Ҡар ишелмәһе (, лат. labina  — ишелмә, шыуышма, ишелгән (шыуған) ер) — тау битенән шыуып, ишерелеп төшөүсө ҡар массаһы. Ҡар ишелмәләрендә кешеләр (йыш ҡына альпинистар, һәүәҫкәр тау саңғысылары һәм сноубордистар) ҡорбан була һәм ҙур ғына матди заян күрелә. Ҡайһы саҡта ҡар ишелмәләренең эҙемтәләре һәләкәтле була (1999 йылдың февралендә массаһы 170 мең т. ҡар ишелмәһе Автрияның Гальгут ҡасабаһын тулыһынса емерә, 30 кеше ҡорбан була, ә 2012 йылдың март башында Афғанстанда ҡар ишелмәләре серияһы торлаҡтарҙы емерә һәм 100-ләп кеше һорьан була ).

Ҡар ишелмәләре РәсәйҙеңРәсәйҙә ҡар ишелмәһе  һәм донъяның барлыҡ таулы райондарында барСнеголавинные ресурсы во всемирной сети . Ҡыш ваҡытында улар тауҙарҙың тәбиғи хәүефлелеге булып тора.Лавинный гид

 Барлыҡҡа килеү сәбәптәре 
Яуым-төшөм менән яуған ҡар ышҡылыу көсө иҫәбенә тау битендә тотҡарланып ҡала (уның дәүмәле бик күп факторҙар менән бәйле, шул иҫептән ҡарҙың дымлылығы, тау битенең ауышлығы). Ҡар массаһы баҫымы ышҡылыу көсөнең артыҡ булһа, ҡар шыуыша башлай. 

Ҡар ишелмәһе барлыҡҡа килеү өсөн тау битенең 25—45° ауышлығы уңайлы, шулай ҙа тау битенең ауышлығы 15—18° булғанда ла ҡар ишелмәһе булған осраҡтар билдәле. Ауышлығы 15° тау бите һәм 15 см ҡар ҡатламы булғанда ҡар ишелеү ҡурҡыныса бар тип иҫәпләнә, бының өсөн бер нисә шарт үтәлергә тейеш, мәҫәлән, епшек көндә һәм ҡояш йылытҡанда ҡар ирей, һуңынан тиҙ генә һыуыта, шуға боҙло тау барлыҡҡа килә, өҫтөнә ҡырпаҡлаған ҡар яуа. 

Ауышлығы 50° булғанда ҡар ҙур күләмдә тотороҡланмай һәм әҙләп шыуып төшә бараЛавиноопасные районы Советского союза. — М.: Изд-во МГУ, 1970, 15° һөҙәгерәк һәм 60° текәрәк булғанда тулыһынса ҡар ишелеү ҡурҡынысы бар тип иҫәпләнә. 

Тау битендә йыйылған ҡар массаһын, ғәҙәттә, климат сәбәптәре ҡуҙғалта: һауа торошоноң ҡапыл үҙгәреүе (шул иҫәптән атмосфера баҫымы, дымлылыҡ үҙгәреү), ямғырҙар яуыуы, мул ҡар яуыуы, һәм шулай уҡ таш шыуыуы, ер тетрәүе кеүек механик тәҫир. Ҡайһы саҡта, ышҡылыу көсө һәм баҫым көсө араһындағы тигеҙләнеште бәләкәй генә һелкенеүҙе боҙоп ҡар ишелмәһе барлыҡҡа килтерә (мәҫәлән мылтыҡ атыу тауышы, саңғысының йәки сноубордистың ҡарға баҫымы).

thumb|Хёфершпитц тауында ҡар ишелмәһенә ҡаршы барьер, Форарльберг (көнбатыш Австрия)
Ҡар ишеменең күләме бер нисә миллион кубик метр булыуы мөмкин. Ғүмер өсөн 5 м³ ҡар ишеме лә хәүефле булыуы мөмкин.Отуотер М. Охотники за лавинами. — М.: Мир, 1972

 Классификация 
Ҡар ишеменең бер нисә квалификацияһы бар, мәҫәлән:
 Күләм буйынса.
 Ҡар йыйылыу һәм ҡар ишелеү юлы рельефы буйынса (улаҡлы ҡар ишеме, һикереүсе ҡар ишеме).
 Ҡар консистенцияһы буйынса (ҡоро, дымлы, еүеш ҡар ишеме).

Ҡоро ҡар ишемдәре, ҡағиҙә буларыҡ, яңы яуған ҡар һәм аҫтағы боҙло ҡатлам менән тотҡарланыу көсө ҙур булмағанлыҡтан барлыҡҡ килә. Ҡоро ҡар ишелмәһенең хәрәкәт итеү тиҙлеге 20—70 м/с (125 м/с-ҡа тиклем) тығыҙлығы 0,02 дән 0,3 г/см³ булғандаГеография лавин // Под ред. С. М. Мягкова, Л. А. Канаева. — М., издательство МГУ, 1992. Ҡоро ҡар ишерелеүе ҙур ғына емереүҙәр яһаусы ҡарлы һауа тулҡыны барлыҡҡа килтереүе мөмкин.

Еүеш ҡар ишелмәләре тотороҡһоҙ һауа шарттарында барлыҡҡа килә, уларҙың сәбәбе төрлө тығыҙлыҡтағы ҡар ҡатламы араһында һыу һыҙаты барлыҡҡа килеүе. Еүеш ҡар ишелмәһенең тиҙлеге ҡоро ҡар ишелмәһенән түбәнерәк 10—20 м/с ( 40 м/с-ҡа тиклем) һәм тығыҙлығы 0,3—0,4 г/см³. Ҡар тығыҙлығы юғары булғанда ҡар ишеме туҡталғас ҡар массаһы тиҙ генә туңа һәм ҡотҡарыу эштәрен ҡатмарлаштыра.

1993 йылдан Европала ҡар ишелмәһе барлыҡҡ килеү хәүефен билдәләү квалификациялау системаһы бар, ундай урындар тау саңғылары курорттарында тейешле флагтар менән билдәләнә (бындай квалификация Рәсәйҙә лә ҡулланыла):

Хәүеф кимәлеҠарҙың тотороҡлолоғоФлагҠар ишелеү хәүефе 1 — Түбән Ҡар, башлыса, тотороҡло. 64px Текә тай битләүҙәренә йоғонто яһамағанда ҡар ишелеү хәүефе түбән. Үҙенән үҙе ҡар ишелеү ихтималы бик түбән. 2 — Сикләнгән Ҡайһы бер текә урындарҙа ҡар тотороҡлолоғо уртаса. Башҡа урындарҙа тоторороҡло. 64px Текә тау битләүҙәрендә ҡар массаһына ҙур йоғанто былғанда ҡар ишелеүе мөмкин. Теләһә ниндәй үҙенән үҙе барлыҡҡ килгән ҡар ишелмәләре көтөмләй. 3 — Уртаса Текә тау битләүҙәрендә ҡар уртаса һәм аҙ тоторороҡһоҙ. 64px Күп кенә тау битләүҙәрендә ҡар массһына көсһөҙ йоғонто яһағында ҡар ишелеүе ихтимал. Ҡайһы бер тау битләүҙерендә уртаса һәм ере үҙенән үҙе ҡар ишеме барлыҡҡа килеүе ихтимал. 4 — Юғары Күп кенә тау битләүҙәрендә ҡар тотророҡһоҙ. 64px Күп кенә тау битләүҙәрендә ҡар массһына көсһөҙ йоғонто яһағында ҡар ишелеүе ихтимал.  Ҡайһы бер урындарҙа уртаса һәм ере үҙенән үҙе ҡар ишеме барлыҡҡа килеүе ихтимал. 5 — Бик юғары Ҡар тотороҡһоҙ. 64px Хатта һөҙәк тау битләүҙәрендә лә эре ҡар ишемдәре барлыҡҡа килеүе ихтимал.

Францияла ҡар ишеменән үлем осраҡтары 3-тән 4-кә тиклем хәүеф осраҡтарында теркәлә, ә Швецарияла 2-нән 3-кә тиклем (бындай айырма милли менталитет үҙенсәлеге менән һәм хәүеф кимәлен төрлөсә аңлау менән аңлатыла).An Analysis of French Avalanche Accidents for 2005—2006 

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 

 
 
 
 Артобстрел горного склона в Северной Осетии Видео на YouTube
 Что такое лавина.  Шкала лавинной опасности 

Категория:Климат
Категория:Геология