Ырымбур губернаһы
{{Infobox
 | башлыҡ             =Рәсәй империяһы губернаһы
 | рәсем              =
 | рәсем исеме        =
 | рәсем киңлеге      =
 | рәсем тексы        =

 | стиль =1
 | style =
 | башлыҡ төҫө =6
 | бүлек төҫө    =4
 | тасуирлама1 =Исеме  | мәғлүмәт1 = Ырымбур губернаһы
 | тасуирлама2 =Үҙәге  | мәғлүмәт2 = Ырымбур
 | тасуирлама3 =Ойошторолған | мәғлүмәт3 = 1744
 | тасуирлама4 =Майҙаны  | мәғлүмәт4 = 166&nbsp;710,9 км²
 | тасуирлама5 = Халҡы | мәғлүмәт5 = 1&nbsp;600&nbsp;145<ref name="Демоскоп Weekly" /> ([[1897]])
 | тасуирлама6 = | мәғлүмәт6 = 
 | тасуирлама7 = | мәғлүмәт7 = 
 | тасуирлама8 =  | мәғлүмәт8 = 
 | тасуирлама9 =  | мәғлүмәт9 = 
 | тасуирлама10 = | мәғлүмәт10 = 
 
 | тасуирлама11 = | мәғлүмәт11 = 
 | тасуирлама12 = | мәғлүмәт12 = 
 | тасуирлама13 = | мәғлүмәт13 = 
 | тасуирлама14 = | мәғлүмәт14 = 
 | тасуирлама15 = | мәғлүмәт15 = 
 | тасуирлама16 = | мәғлүмәт16 = 
 | тасуирлама17 = | мәғлүмәт17 = 
 | тасуирлама18 = | мәғлүмәт18 = 
 | тасуирлама19 = | мәғлүмәт19 = 
 | тасуирлама20 = | мәғлүмәт20 = 
 
 | тасуирлама21 = | мәғлүмәт21 = 
 | тасуирлама22 = | мәғлүмәт22 = 
 | тасуирлама23 = | мәғлүмәт23 = 
 | тасуирлама24 = | мәғлүмәт24 = 
 | тасуирлама25 = | мәғлүмәт25 = 
 | тасуирлама26 = | мәғлүмәт26 = 
 | тасуирлама27 = | мәғлүмәт27 = 
 | тасуирлама28 = | мәғлүмәт28 = 
 | тасуирлама29 = | мәғлүмәт29 = 
 | тасуирлама30 = | мәғлүмәт30 = 
}}

'''Ырымбур губернаһы (виләйәте)''' — [[XVIII быуат|XVIII]]—[[XIX быуат]]та [[Рәсәй империяһы]]ның административ берәмеге (өлкәһе); хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]], өлөшләтә [[Башҡортостан]] һәм [[Татарстан]] республикалары, [[Силәбе өлкәһе|Силәбе]], [[Ҡурған өлкәһе|Ҡурған]], [[Һамар өлкәһе|Һамар]], [[Һарытау өлкәһе|Һарытау]] өлкәләренә һәм [[Ҡаҙағстан]]дың Атырау һәм Көнбайыш Ҡаҙағстан өлкәләренә тура килә. Үҙәге — [[Ырымбур]] ҡалаһы.

== Тарих ==
Борондан төбәкте төрлө ерле төрки халыҡтар биләй:
[[Көньяҡ Урал]] һәм тирә-яҡтары — [[башҡорттар]]ҙың борондан тыуған йорто; көнбайышыраҡ — [[татарҙар]] ере; башҡорт йортонан көньяҡ-көнсығыштағы далаларҙа [[ҡаҙаҡтар]] күсмә тормош итә; Түбәнге [[Яйыҡ]] — [[нуғайҙар]] биләмәһе булараҡ билдәле.

[[XVII быуат]]тың икенсе яртыһынан алып Рәсәй империяһы Көньяҡ Уралда һәм тирә-яҡ төбәктәрҙә йоғонтоһон көсәйтә килә.
Төбәктәге тәүге [[урыҫтар]] [[Иван Грозный]]ҙың язаларынан ҡасып, Яйыҡ буйына күсеп килә. [[Пётр I]] Ырымбур ерҙәрен Рәсәй өсөн мөһим терәк майҙан, Урта Азияға инер өсөн уңайлы ҡапҡа тип күрә. Хәйер, уның ниәттәре [[Анна Иоанновна]] осоронда ғына ғәмәлғә аша башлай. Төбәккә [[казактар]] күсереп ултыртыла, башҡорт менән ҡаҙаҡ ерҙәре араһында ҡәлғә һыҙаты төҙөлә.

[[1744]] йылда Ырымбур губернаһы ойошторола; [[1752]] йылға уға Әстрәхән губернаһынан Гурьев ҡаласығы, [[1773]] йылда [[Ҡазан губернаһы]]нан [[Һамар]] ҡалаһы ҡушыла.

[[1775 йыл]]ың октябренә ҡарата губерна түбәндәге өс провинциянан тора
<ref>[http://geo.1september.ru/view_article.php?ID=200101502 Изменение административно-территориального деления России за последние 300 лет]</ref>:
* Ырымбур провинцияһы
* [[Иҫәт провинцияһы]]
* [[Өфө провинцияһы]].

[[1782]] йылда Өфө наместниклығы ойошторола; уға ике өлкә (''область'') — Өфө һәм Ырымбур өлкәләре инә.

Өфө өлкәһенә түбәндәге 8 өйәҙ ҡарай:
* [[Өфө өйәҙе]]
* [[Бөрө өйәҙе]]
* [[Минзәлә өйәҙе]]
* [[Бөгөлмә өйәҙе]]
* [[Боғорослан өйәҙе]]
* [[Бәләбәй өйәҙе]]
* [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]]
* [[Силәбе өйәҙе]]

Ырымбур өлкәһенә 4 өйәҙ ҡарай:
* [[Ырымбур өйәҙе]]
* [[Верхнеурал өйәҙе]] (Үрге Яйыҡ өйәҙе)
* [[Быҙаулыҡ өйәҙе]]
* Сергиев өйәҙе.
 
Шул уҡ ваҡытта [[Атырау|Гурьев]] менән Уральск ҡалалары [[Әстерхан]] губернаһына күсерелә; [[Ырымбур]] баш ҡала тип билдәләнә.
[[1796]] йылда Өфө наместниклығының атамаһы "Ырымбур губернаһы"на үҙгәртелә, Ырымбур баш ҡалаһы булып ҡала. [[1802]] йылы баш ҡала Өфөгә күсә. [[1850]] йылда Бөгөлмә, Боғорослан һәм Быҙаулыҡ өйәҙҙәре яңы ойошторолған [[Һамар губернаһы]]на бирелә.
[[1865]] йылы губерна икегә — [[Өфө губернаһы|Өфө]] һәм Ырымбур губернаһына — бүленә. Шул уҡ йылда бығаса үҙ махсус (кантон һәм йорт) идаралығы аҫтында булған башҡорттар дөйөм губерна идаралығына күсә.

[[1919]] Ырымбур губернаһынан Силәбе губернаһы бүленә. [[1928]] йылда төбәк Урта Волга өлкәһенә индерелә, [[1934]] йылда айырым [[Ырымбур өлкәһе]] булдырыла.
<gallery>
Файл:Coat of Arms of Orenburg gubernia (Russian empire).png| Губерна гербы
Файл:Orenburgskaya gubernia.jpg| Ырымбур губернаһының 1821 йылғы картаһы
Файл:Stamp of Russia 2013 No 1715 Orenburg shawl.jpg| Ырымбур мамыҡ шәле <small>[[Рәсәй Почтаһы]] маркаһы, 2013 йыл
File:Orenburg cossacks with camels.jpg| Ырымбур казактары
File:Юнкерское училище.jpg| Ырымбур казак Юнкер училещеһы
File:Фасад здания.jpg| Ырымбур казак Юнкер училещеһы
File:Главные железнодорожные мастерские на станции Оренбург (1901).jpg |[[Ырымбур (станция)|Ырымбур станцияһы]] оҫтаханалары, 1901 йыл
</gallery>

== Административ бүленеш ==
[[Файл:Orenburgskaya gubernia 2.png|thumb|right|300px|1865—1919 йылдарҙа Ырымбур губернаһының административ бүленеше]]
[[1865]]—[[1919]] йылдарҙа Ырымбур губернаһы 5 өйәҙҙән тора:
{| class="wikitable"
|-
! №
! Өйәҙ
! Өйәҙ ҡалаһы
! Майҙаны (<br /> км²)
! Халҡы<ref name="Демоскоп Weekly">{{cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=28|title=Демоскоп Weekly. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Наличное население в губерниях, уездах, городах Российской Империи (без Финляндии)}}</ref> <br /> ([[1897]]).
|-
| 1
| [[Верхнеурал өйәҙе]]
| [[Верхнеурал]] (11 095 кеше)
| style="text-align:right" |43 768,5
| style="text-align:right" |223 245
|-
| 2
| [[Ырымбур өйәҙе]]
| [[Ырымбур]] (72 425 кеше)
| style="text-align:right" |32 691,1
| style="text-align:right" |555 653
|-
| 3
| [[Орск өйәҙе]]
| [[Орск]] (14 016 кеше)
| style="text-align:right" |40 806,5
| style="text-align:right" |206 944
|-
| 4
| [[Троицк өйәҙе]]
| [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]] (23 299 кеше)
| style="text-align:right" |20 551,1
| style="text-align:right" |201 231
|-
| 5
| [[Силәбе өйәҙе]]
| [[Силәбе]] (19 998 кеше)
| style="text-align:right" |28 893,7
| style="text-align:right" |413 072
|}

== Халыҡ һаны ==
Дөйөм халыҡ һаны — 1 836 мең; халыҡ тығыҙлығы — 1 кв. км-ға 10 кеше; 6 ҡалала 174 мең кеше тора.

[[1897]] йылға торошло халыҡ иҫәбе (туған тел буйлап)<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=968 Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей]</ref>:

{| class="wikitable"
|-
! Өйәҙ
! [[урыҫтар]]
! [[башҡорттар]]
! [[татарҙар]]
! [[украиндар]]
! [[мордвалар]]
! [[мишәрҙәр]] м-н <br />[[типтәрҙәр]]
! [[сыуаштар]]
! [[ҡаҙаҡтар]]
|-
| '''Бөтә губерна буйлап'''
| 70,4 %
| 15,9 %
| 5,8 %
| 2,6 %
| 2,4 %
| 1,4 %
| …
| …
|-
| [[Верхнеурал]]
| 65,5 %
| 19,7 %
| 5,4 %
| …
| 1,3 %
| …
| …
| …
|-
| [[Ырымбур]]
| 68,4 %
| 10,2 %
| 8,6 %
| 5,4 %
| 4,7 %
| 7,1 %
| …
| …
|-
| [[Орск]]
| 40,1 %
| 42,8 %
| 6,8 %
| 4,3 %
| 3,7 %
| …
| 1,0 %
| …
|-
| [[Троицк өйәҙе|Троицк]]
| 82,2 %
| 7,4 %
| 7,4 %
| …
| …
| …
| …
| 1,1 %
|-
| [[Силәбе]]
| 85,1 %
| 12,3 %
| …
| …
| …
| …
| …
| …
|}

== Һылтанмалар ==
<references/>

== Шулай уҡ карағыҙ ==
* [[Ырымбур экспедицияһы]]
* [[Ырымбур]]

[[Категория:Башҡортостан тарихы]]
[[Категория:Рәсәй империяһының губерналары]]
[[Категория:Ырымбур өлкәһе]]
[[Категория:Ырымбур губернаһы]]
Ырымбур губернаһы (виләйәте) — XVIII—XIX быуатта Рәсәй империяһының административ берәмеге (өлкәһе); хәҙерге Ырымбур өлкәһе, өлөшләтә Башҡортостан һәм Татарстан республикалары, Силәбе, Ҡурған, Һамар, Һарытау өлкәләренә һәм Ҡаҙағстандың Атырау һәм Көнбайыш Ҡаҙағстан өлкәләренә тура килә. Үҙәге — Ырымбур ҡалаһы.

 Тарих 
Борондан төбәкте төрлө ерле төрки халыҡтар биләй:
Көньяҡ Урал һәм тирә-яҡтары — башҡорттарҙың борондан тыуған йорто; көнбайышыраҡ — татарҙар ере; башҡорт йортонан көньяҡ-көнсығыштағы далаларҙа ҡаҙаҡтар күсмә тормош итә; Түбәнге Яйыҡ — нуғайҙар биләмәһе булараҡ билдәле.

XVII быуаттың икенсе яртыһынан алып Рәсәй империяһы Көньяҡ Уралда һәм тирә-яҡ төбәктәрҙә йоғонтоһон көсәйтә килә.
Төбәктәге тәүге урыҫтар Иван Грозныйҙың язаларынан ҡасып, Яйыҡ буйына күсеп килә. Пётр I Ырымбур ерҙәрен Рәсәй өсөн мөһим терәк майҙан, Урта Азияға инер өсөн уңайлы ҡапҡа тип күрә. Хәйер, уның ниәттәре Анна Иоанновна осоронда ғына ғәмәлғә аша башлай. Төбәккә казактар күсереп ултыртыла, башҡорт менән ҡаҙаҡ ерҙәре араһында ҡәлғә һыҙаты төҙөлә.

1744 йылда Ырымбур губернаһы ойошторола; 1752 йылға уға Әстрәхән губернаһынан Гурьев ҡаласығы, 1773 йылда Ҡазан губернаһынан Һамар ҡалаһы ҡушыла.

1775 йылың октябренә ҡарата губерна түбәндәге өс провинциянан тора
Изменение административно-территориального деления России за последние 300 лет:
 Ырымбур провинцияһы
 Иҫәт провинцияһы
 Өфө провинцияһы.

1782 йылда Өфө наместниклығы ойошторола; уға ике өлкә (область) — Өфө һәм Ырымбур өлкәләре инә.

Өфө өлкәһенә түбәндәге 8 өйәҙ ҡарай:
 Өфө өйәҙе
 Бөрө өйәҙе
 Минзәлә өйәҙе
 Бөгөлмә өйәҙе
 Боғорослан өйәҙе
 Бәләбәй өйәҙе
 Стәрлетамаҡ өйәҙе
 Силәбе өйәҙе

Ырымбур өлкәһенә 4 өйәҙ ҡарай:
 Ырымбур өйәҙе
 Верхнеурал өйәҙе (Үрге Яйыҡ өйәҙе)
 Быҙаулыҡ өйәҙе
 Сергиев өйәҙе.
 
Шул уҡ ваҡытта Гурьев менән Уральск ҡалалары Әстерхан губернаһына күсерелә; Ырымбур баш ҡала тип билдәләнә.
1796 йылда Өфө наместниклығының атамаһы "Ырымбур губернаһы"на үҙгәртелә, Ырымбур баш ҡалаһы булып ҡала. 1802 йылы баш ҡала Өфөгә күсә. 1850 йылда Бөгөлмә, Боғорослан һәм Быҙаулыҡ өйәҙҙәре яңы ойошторолған Һамар губернаһына бирелә.
1865 йылы губерна икегә — Өфө һәм Ырымбур губернаһына — бүленә. Шул уҡ йылда бығаса үҙ махсус (кантон һәм йорт) идаралығы аҫтында булған башҡорттар дөйөм губерна идаралығына күсә.

1919 Ырымбур губернаһынан Силәбе губернаһы бүленә. 1928 йылда төбәк Урта Волга өлкәһенә индерелә, 1934 йылда айырым Ырымбур өлкәһе булдырыла.

 Административ бүленеш 
thumb|right|300px|1865—1919 йылдарҙа Ырымбур губернаһының административ бүленеше
1865—1919 йылдарҙа Ырымбур губернаһы 5 өйәҙҙән тора:
 № Өйәҙ Өйәҙ ҡалаһы Майҙаны ( км²) Халҡы  (1897). 1 Верхнеурал өйәҙе Верхнеурал (11 095 кеше)43 768,5223 245 2 Ырымбур өйәҙе Ырымбур (72 425 кеше)32 691,1555 653 3 Орск өйәҙе Орск (14 016 кеше)40 806,5206 944 4 Троицк өйәҙе Троицк (23 299 кеше)20 551,1201 231 5 Силәбе өйәҙе Силәбе (19 998 кеше)28 893,7413 072

 Халыҡ һаны 
Дөйөм халыҡ һаны — 1 836 мең; халыҡ тығыҙлығы — 1 кв. км-ға 10 кеше; 6 ҡалала 174 мең кеше тора.

1897 йылға торошло халыҡ иҫәбе (туған тел буйлап)Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей:

 Өйәҙ урыҫтар башҡорттар татарҙар украиндар мордвалар мишәрҙәр м-н типтәрҙәр сыуаштар ҡаҙаҡтар Бөтә губерна буйлап 70,4 % 15,9 % 5,8 % 2,6 % 2,4 % 1,4 % … … Верхнеурал 65,5 % 19,7 % 5,4 % … 1,3 % … … … Ырымбур 68,4 % 10,2 % 8,6 % 5,4 % 4,7 % 7,1 % … … Орск 40,1 % 42,8 % 6,8 % 4,3 % 3,7 % … 1,0 % … Троицк 82,2 % 7,4 % 7,4 % … … … … 1,1 % Силәбе 85,1 % 12,3 % … … … … … …

 Һылтанмалар 

 Шулай уҡ карағыҙ 
 Ырымбур экспедицияһы
 Ырымбур

Категория:Башҡортостан тарихы
Категория:Рәсәй империяһының губерналары
Категория:Ырымбур өлкәһе
Категория:Ырымбур губернаһы