Плутон
{{Планета карточкаһы
| маленькая карточка =
| тип = кәрлә
| фон = #ffc1ab
| название = Плутон
| символ = Pluto symbol (large orb, bold).svg
| изображение = Pluto in True Color - High-Res.jpg|frameless|
| ширина = 
| подпись = Плутон (2015)
| изображение2 =
| ширина2 =
| подпись2 =
| другие названия =
| обозначение астероида =
| категория астероида =
| открытие-ref =
| первооткрыватель = [[Томбо Клайд Уильям|Клайд Томбо]]
| место открытия = АҠШ
| дата открытия = [[18 февраля]] [[1930 год в науке|1930]]
| способ открытия = күҙәтеү
| орбита-ref =
| эпоха = [[J2000.0]]
| перигелий = 29,65834067 а. е.
| афелий = 49,30503287 [[Астрономик берәмек|а. б.]]
| периастр =
| апоастр =
| апсида =
| периапсида =
| апоапсида =
| большая полуось = 39,48168677 а. е.
| радиус орбиты =
| эксцентриситет = 0,24880766
| сидерический период = 90 613,3055 көн (248,09 йыл)
| синодический период = 366,73 көн
| орбитальная скорость = 4,666 км/с
| аномалия =
| наклонение = 17°,14175
| угловое перемещение =
| долгота восходящего узла = 110°,30347
| долгота периастра =
| время периастра =
| аргумент перицентра = 113,76329°
| половинная амплитуда =
| чей спутник =
| спутники = [[Плутон юлдаштары|5]]
| физические характеристики-ref =<ref name="Pluto Fact Sheet">
{{cite web
 | author        = D. R. Williams.
 | title         = Pluto Fact Sheet
 | url           = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/plutofact.html
 | publisher     = NASA
 | date = 7 сентября 2006
 | accessdate    = 28 сентябрь 2008
 | archiveurl    = http://www.webcitation.org/615U7ncPs
 | archivedate   = 2011-08-21
}}</ref><ref name="Buie06">
{{статья
 |автор=Marc W. Buie, William M. Grundy, Eliot F. Young, Leslie A. Young, S. Alan Stern.
 |заглавие=Orbits and photometry of Pluto’s satellites: Charon, S/2005 P1, and S/2005 P2
 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=2006AJ....132..290B&db_key=AST&data_type=HTML&format=&high=444b66a47d27727
 |издание=Astronomical Journal|volume=132|год=2006
 |pages=290
 |doi=10.1086/504422
 |arxiv=astro-ph/0512491
}}
</ref>
| размеры = 2368 км
| приплюснутость =
| экваториальный радиус = 1153 км
| полярный радиус = 1153 км
| средний радиус =
| окружность большого круга =
| площадь поверхности = 1,6697{{e|7}} км²
| объём = 6,39{{e|9}} км³
| масса = (1,305 ± 0,007){{e|22}} кг
| плотность = 2,03 ± 0,06 г/см³
| ускорение свободного падения = 0,658 м/с² (0,067 [[ускорение свободного падения|''g'']])
| первая космическая скорость = 1,229 км/c
| вторая космическая скорость =
| скорость вращения = 0,01310556 км/с
| период вращения = 6,387230 сид. дней
| наклон оси = 119,591 ± 0,014°
| склонение = −6,145 ± 0,014°
| полярная небесная широта =
| полярная небесная долгота =
| альбедо = 0,4
| спектральный класс =
| видимая звёздная величина = до 13,65
| абсолютная звёздная величина =
| угловой диаметр = 0,065—0,115″

| температура на поверхности =
| температура 1 имя = Поверхности
| температура 1 минимум = 33 [[Кельвин|К]]
| температура 1 средняя = 44 К
| температура 1 максимум = 55 К
| температура 2 имя =
| температура 2 минимум =
| температура 2 средняя =
| температура 2 максимум =

| атмосфера-ref =
| атмосферное давление = 0,30 [[Паскаль (үлсәү берәмеге)|Па]]
| шкала высоты =
| состав атмосферы = [[азот]], [[метан]]
}}

'''Плуто́н''' (''134340 Pluto''; символдары: [[File:Pluto symbol (large orb, fixed width).svg|16px|⯓]]<ref>{{cite web |url= https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |author= JPL/NASA |date= 2015-04-22  |website= Jet Propulsion Laboratory |title= What is a Dwarf Planet? |access-date= 2022-01-19}}</ref> яки [[File:Pluto monogram (fixed width).svg|16px|♇]]<ref>{{cite book |editor=John Lewis |date=2004 |title=Physics and chemistry of the solar system |edition= 2 |page=64 |publisher=Elsevier}}</ref>) — [[Ҡояш системаһы]]нда иң ҙур [[кәрлә планета]] ([[Эрида (кәрлә планета)|Эрида]] менән бер рәттән<ref>[http://www.newscientist.com/article/dn19697-former-tenth-planet-may-be-smaller-than-pluto.html Former 'tenth planet' may be smaller than Pluto // New Scientist. — 8 November 2010.] {{ref-en}}</ref><ref>[http://science.compulenta.ru/574968/ Эрида оказалась не больше Плутона // Компьюлента. — 10 ноября 2010.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110113045517/http://science.compulenta.ru/574968/ |date=2011-01-13 }} {{ref-ru}}</ref><ref>[http://www.membrana.ru/articles/global/2010/11/11/175000.html Редкое затмение поссорило Плутон с плутоидом // Membrana. — 11 ноября 2010.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101229202044/http://www.membrana.ru/articles/global/2010/11/11/175000.html |date=2010-12-29 }} {{ref-ru}}</ref>), Нептун арты объекты. Элек Плутон [[планета]] булып иҫәпләнгән, әмма хәҙерге ваҡытта ул [[Койпер поясы]]ндагы иң ҙур объекттарҙың берһе булып һанала<ref>. Ҙурлығы буйынса Плутонға яҡын Эрида һибелгән түңәрәктә урынлаша. Әгәр был өлкә Койпер поясы өлөшө түгел дип сиҫәпләһәк, Плутон иң ҙур объект була.</ref>.

Койпер поясындағы күп объекттар кеүек, Плутон таш һәм боҙҙан ғибәрәт: уның массаһы [[Ай (күк есеме)|Айҙан]] 5 тапкыр, ә күләме — 3 тапҡыр кәмерәк. Плутон орбитаһы ҙур [[эксцентриситет]]лы һәм [[эклиптика]] яҫылыҡҡа бик ауышҡан.

[[Файл:TheKuiperBelt Orbits Pluto Neptune2-ru.svg|мини|слева]]

Үҙ орбитаһы эксцентрисетлы булыу сәбәпле Плутон ваҡыт-ваҡыт [[Ҡояш]]ҡа 29,6 [[астрономия берәмлеге|а. б.]] (4,4 млрд км) яҡыная (Ҡояшка [[Нептун (планета)|Нептунға]] карата якынрак була), һуңынан 49,3 а. б. (7,4 млрд км) йырағая. Плутон һәм аның иң ҙур эйәрсене [[Харон (эйәрсен)|Харон]]ды йыш ҡына ҡуш планета тип иҫәпләйҙәр, сөнки системаның үҙәге Плутон тышында урынлашҡан<ref>
{{статья
|автор=C. B. Olkin, L. H. Wasserman, O. G. Franz.
|заглавие=The mass ratio of Charon to Pluto from Hubble Space Telescope astrometry with the fine guidance sensors
|ссылка=http://www.as.utexas.edu/~fritz/astrometry/Papers_in_pdf/%7BOlk03%7DPlutoCharon.pdf
|издание=Icarus|тип=журнал|том=164|номер=1|год=июль 2003
|страницы=254—259
|doi=10.1016/S0019-1035(03)00136-2
}} {{DOI|10.1016/S0019-1035(03)00136-2}}</ref>.

Бынан тыш Плутондың тағы өс эйәрсене бар — 2005 йылда асылған [[Никта (Плутон эйәрсен)|Никта]] һәм [[Гидра (эйәрсен)|Гидра]]<ref>{{статья
|автор=B. Sicardy, W. Beisker и др.
|заглавие=Observing Two Pluto Stellar Approaches In 2006: Results On Pluto’s Atmosphere And Detection Of Hydra
|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2006DPS....38.3106S
|издание=Bulletin of the American Astronomical Society|год=сентябрь 2006|том=38
|страницы=542
}}</ref> һәм 2011 йылдың 20 июлендә асылған [[S/2011 P 1|P4]] исемле иң бәләкәй эйәрсене<ref name="l123">{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2011/07/20/pluto/|title="Хаббл" случайно нашел новый спутник Плутона|date=20 июля 2011|publisher=Lenta.ru|lang=ru|accessdate=2011-07-20|archiveurl=http://www.webcitation.org/615U8p084|archivedate=2011-08-21}}</ref><ref name="nasa-p4">{{cite web|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/science/pluto-moon.html|title=NASA's Hubble Discovers Another Moon Around Pluto|date=20 июля 2011|publisher=NASA|lang=en|accessdate=2011-07-20|archiveurl=http://www.webcitation.org/615U9piVT|archivedate=2011-08-21}}</ref>.

1930 йылда асылған Плутон 2006 йылға тиклем планета булып иҫәпләнде. Әммә XX быуат аҙағанда һәм XXI быуат башында Ҡояш системһының тышҡы өлөшөндә бик күп объеттар астылар. Уларҙың иң билдәлеләре [[Квавар]], [[90377 Седна|Седна]], һәм плутондан 27 % ауырыраҡ [[Эрида (кәрлә планета)|Эрида]]<ref>{{cite web|title=Astronomers Measure Mass of Largest Dwarf Planet|url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2007/24/full/|publisher=HubbleSite|date=14 июня 2007|accessdate=28 сентября 2008|archiveurl=http://www.webcitation.org/611fQlNua|archivedate=2011-08-18}}</ref>. [[2006]] йылдың 24 авгусында Халыҡ-ара астрономия союзы беренсе мәртәбә «планета» төшөнсәһенә аңлатма бирә. Плутон был төшөнсәгә эләкмәй. Халыҡ-ара астрономия союзы Плутонды Эрида һәм Церера менән бергә карлик планеталар тип иҫәпләй<ref>{{cite web
 | author      = A. Akwagyiram.
 | title       = Farewell Pluto?
 | url         = http://news.bbc.co.uk/1/hi/magazine/4737647.stm
 | publisher   = [[Би-би-си]]
 | date        = 2 августа 2005
 | accessdate  = 28 сентября 2008
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/615UAP8ci
 | archivedate = 2011-08-21
}}</ref>.

Химик элемент [[Плутоний]] Плутон хөрмәтенә аталған
<ref>{{книга|часть=Плутоний|заглавие=Серебро—Нильсборий и далее|ссылка=http://books.google.com/books?id=BJzFQwAACAAJ|ответственный=Ред.: Петрянов-Соколов И. В|издание=3-е изд|место={{М}}|издательство="Наука"|год=1983|том=2|серия=Популярная библиоткека химических элементов|страниц=570|тираж=50000}}</ref>.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Ҡояш системаһы}}


[[Категория:Кәрлә планеталар]]
Койпер поясындағы күп объекттар кеүек, Плутон таш һәм боҙҙан ғибәрәт: уның массаһы Айҙан 5 тапкыр, ә күләме — 3 тапҡыр кәмерәк. Плутон орбитаһы ҙур эксцентриситетлы һәм эклиптика яҫылыҡҡа бик ауышҡан.

мини|слева

Үҙ орбитаһы эксцентрисетлы булыу сәбәпле Плутон ваҡыт-ваҡыт Ҡояшҡа 29,6 а. б. (4,4 млрд км) яҡыная (Ҡояшка Нептунға карата якынрак була), һуңынан 49,3 а. б. (7,4 млрд км) йырағая. Плутон һәм аның иң ҙур эйәрсене Харонды йыш ҡына ҡуш планета тип иҫәпләйҙәр, сөнки системаның үҙәге Плутон тышында урынлашҡан .

Бынан тыш Плутондың тағы өс эйәрсене бар — 2005 йылда асылған Никта һәм Гидра һәм 2011 йылдың 20 июлендә асылған P4 исемле иң бәләкәй эйәрсене.

1930 йылда асылған Плутон 2006 йылға тиклем планета булып иҫәпләнде. Әммә XX быуат аҙағанда һәм XXI быуат башында Ҡояш системһының тышҡы өлөшөндә бик күп объеттар астылар. Уларҙың иң билдәлеләре Квавар, Седна, һәм плутондан 27 % ауырыраҡ Эрида. 2006 йылдың 24 авгусында Халыҡ-ара астрономия союзы беренсе мәртәбә «планета» төшөнсәһенә аңлатма бирә. Плутон был төшөнсәгә эләкмәй. Халыҡ-ара астрономия союзы Плутонды Эрида һәм Церера менән бергә карлик планеталар тип иҫәпләй.

Химик элемент Плутоний Плутон хөрмәтенә аталған
.

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Кәрлә планеталар