Ураҡсин Зиннур Ғәзиз улы
{{Ук}}
{{фамилиялаш|Ураҡсин}}
'''Ураҡсин Зиннур Ғәзиз улы''' ([[5 ноябрь]] [[1935 йыл]] — [[3 март]] [[2007 йыл]]) — [[башҡорт]] тел белгесе, яҙыусы, йәмәғәт эшмәкәре. 1990 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостан Фәндәр Академияһы|Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (1991), филология фәндәре докторы (1976), профессор (1983). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1996) һәм [[БАССР]]-ҙың (1984) атҡаҙанған фән эшмәкәре. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (1999).

== Биографияһы ==
Зиннур Ғәзиз улы Ураҡсин 1935 йылдың 5 ноябрендә [[Ырымбур өлкәһе]] [[Төйлөгән районы]] [[Мәҡсүт (Ырымбур өлкәһе)|Мәҡсүт]] ауылында (хәҙер [[Дәүләтҡол (Ырымбур өлкәһе)|Дәүләтҡол]] ауылы составында) тыуған.

[[1956 йыл]]да [[Фёдоровка районы]] [[Һәйет (Фёдоровка районы)|Һәйет]] башланғыс мәктәбендә уҡыта.

[[1957 йыл]]дан Ырымбур өлкәһе Аллабирҙе 7 йыллыҡ мәктәбендә уҡыта башлай. [[1958]]—[[1959 йыл]]дарҙа Ырымбур өлкәһе Төйлөгән ҡасабаһында сыҡҡан «Заря коммунизма» гәзитендә бүлек мөдире була.

[[1963 йыл]]да [[Башҡорт дәүләт университеты]]н тамамлай һәм Рәсәй Фәндәр Академияһының [[Өфө]]ләге [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (РФА Өфө фәнни үҙәге)|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]]на эшкә ҡала. [[1968 йыл]]дан өлкән хеҙмәткәр, декабрҙән сектор мөдире була. [[1977 йыл]]да директор урынбаҫары, ә [[1988 йыл]]да институт директоры итеп тәғәйенләнә.

[[1992 йыл]]дан гуманитар фәндәрҙең академик-сәркәтибе, 1996—2005 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы вице-президенты<ref>[http://www.bashenc.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=50&Itemid=60&lang=ru Руководители НИ Башкирская энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.

== Ғилми эшмәкәрлеге ==
Ғилми эшмәкәрлеге [[башҡорт теле]]нең лексикографияһына, лексикологияһына, социолингвистикаһына, терминологияһына һәм фразеологияһына бағышланған. Төрлө һүҙлектәр өҫтөндә эшләй<ref>Грамматика современного башкирского литературного языка. — М., 1981 (соавт.); Фразеология башкирского языка. — М., 1975; Башҡорт теленең синонимдар һүҙлсге. — Өфө, 1985; Русско-башкирский фразеологический словаръ. — Уфа, 1989; Краткий русско-башкирский словаръ. — Уфа, 1994.</ref>.

Төрлө төрҙәге һүҙлектәр принциптарын эшләй. 1989 йылда русса-башҡортса фразеологик һүҙлек, 2000 йылда синонимдар һүҙлеге, 2006 йыл башҡорт теленең фразеология һүҙлеге һәм башҡа һүҙлектәрҙе баҫтырып сығара. Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеген ойоштороусыларының һәм мөхәриррҙәренең береһе. 1996 йылда баҫтырылған башҡортса-русса һәм 2005 йылда сыҡҡан ике томлыҡ русса-башҡортса һүҙлектәрҙең яуаплы сәркәтибе һәм төҙөүселәренең береһе.

1993—1998 йылдарҙа [[Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы)|Башҡорт энциклопедияһы]] ғилми-мөхәририәте баш редакторы һәм рәйесе булып эшләй.

300-ҙән артыҡ ғилми хеҙмәттәр авторы.

== Әҙәби эшмәкәрлеге ==
Беренсе китабы («Сығанаҡтар») [[1976 йыл]]да баҫыла.

Зиннур Ураҡсин [[2003 йыл]]да башҡорт телендә сыҡҡан «Ҡарат», 2008 йылда баҫылған «Карауанһарай» романдарында башҡорт халҡының кантондар системаһы ваҡытындағы тормошон һүрәтләй. Ул шулай уҡ «Яраларҙы төҙәткәндә..?» повесы, «Әрем әсеһе», «Көрәш»(икеһе лә 2002 йылда башҡорт телендә баҫылған) һәм башҡа йыйынтыҡтар авторы.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
* [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]] советы ағзаһы (1994—2004)
* [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]]ның башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары (1995—2002)

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] (1999)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1996)
* Башҡорт АССР-ы атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984)

== Хәтер ==
* Өфө ҡалаһы урамдарының береһенә һәм Фёдоровка районының Һәйет ауылы мәктәбенә уның исеме бирелгән.
* Ырымбур өлкәһе Төйлөгән районының Аллабирҙе ауылындағы мәктәпкә, Төйлөгән ҡасабаһындағы һәм Өфөлә йәшәгән йорттарында уға мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

== Һайланма хеҙмәттәре ==
* Словарь синонимов башкирского языка. — Уфа, 1985.
* Русско-башкирский фразеологический словарь: 1572 фразеол. оборота. — М., 1989.
* Краткий русско-башкирский словарь. — Уфа, 1994.
* Фразеологический словарь башкирского языка. — Уфа, 1996.
* Горечь полыни: Повесть, рассказы (на башк. яз.). — Уфа, 2002.
* Русско-башкирский словарь. — Уфа, 2007 (соавт.).
* Караван-Сарай: роман-хроника, рассказы, миниатюры (пер. с башк. М. Гафурова). Уфа, 2010.<ref>[http://www.rsl.ru Электронный каталог РГБ]</ref><ref name=autogenerated1>[http://www.bashnl.ru/ Электронный каталог НБ им. А.-З. Валиди]</ref>

== Әҙәбиәт ==
* Башкирская филология: к 70-летию со дня рождения академика АН РБ З. Г. Ураксина. — Уфа, 2005.<ref name=autogenerated1 />

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/13589-ura-sin-zinnur-ziz-uly|автор=Суфьянова Н. Ф.}}
* {{cite web|author=|datepublished=|url=http://www.anrb.ru/blog/Item/1215/25|title=Ураксин Зиннур Газизович|lang=ru|publisher=[[Башҡортостан Фәндәр Академияһы|АН РБ]]|accessdate=2015-05-12}}

[[Категория:Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернатын тамамлаусылар]]
[[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Ырымбур өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан шәхестәре]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Башҡорт теле белгестәре]]
[[Категория:Башҡорт әҙәбиәте белгестәре]]
[[Категория:Шәхестәр:Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплекс)]]
[[Категория:Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академиктары]]
[[Категория:Баш мөхәррирҙәр]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]]
Ураҡсин Зиннур Ғәзиз улы (5 ноябрь 1935 йыл — 3 март 2007 йыл) — башҡорт тел белгесе, яҙыусы, йәмәғәт эшмәкәре. 1990 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1991), филология фәндәре докторы (1976), профессор (1983). Рәсәй Федерацияһының (1996) һәм БАССР-ҙың (1984) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (1999).

 Биографияһы 
Зиннур Ғәзиз улы Ураҡсин 1935 йылдың 5 ноябрендә Ырымбур өлкәһе Төйлөгән районы Мәҡсүт ауылында (хәҙер Дәүләтҡол ауылы составында) тыуған.

1956 йылда Фёдоровка районы Һәйет башланғыс мәктәбендә уҡыта.

1957 йылдан Ырымбур өлкәһе Аллабирҙе 7 йыллыҡ мәктәбендә уҡыта башлай. 1958—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Төйлөгән ҡасабаһында сыҡҡан «Заря коммунизма» гәзитендә бүлек мөдире була.

1963 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай һәм Рәсәй Фәндәр Академияһының Өфөләге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтына эшкә ҡала. 1968 йылдан өлкән хеҙмәткәр, декабрҙән сектор мөдире була. 1977 йылда директор урынбаҫары, ә 1988 йылда институт директоры итеп тәғәйенләнә.

1992 йылдан гуманитар фәндәрҙең академик-сәркәтибе, 1996—2005 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы вице-президентыРуководители НИ Башкирская энциклопедия.

 Ғилми эшмәкәрлеге 
Ғилми эшмәкәрлеге башҡорт теленең лексикографияһына, лексикологияһына, социолингвистикаһына, терминологияһына һәм фразеологияһына бағышланған. Төрлө һүҙлектәр өҫтөндә эшләйГрамматика современного башкирского литературного языка. — М., 1981 (соавт.); Фразеология башкирского языка. — М., 1975; Башҡорт теленең синонимдар һүҙлсге. — Өфө, 1985; Русско-башкирский фразеологический словаръ. — Уфа, 1989; Краткий русско-башкирский словаръ. — Уфа, 1994..

Төрлө төрҙәге һүҙлектәр принциптарын эшләй. 1989 йылда русса-башҡортса фразеологик һүҙлек, 2000 йылда синонимдар һүҙлеге, 2006 йыл башҡорт теленең фразеология һүҙлеге һәм башҡа һүҙлектәрҙе баҫтырып сығара. Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеген ойоштороусыларының һәм мөхәриррҙәренең береһе. 1996 йылда баҫтырылған башҡортса-русса һәм 2005 йылда сыҡҡан ике томлыҡ русса-башҡортса һүҙлектәрҙең яуаплы сәркәтибе һәм төҙөүселәренең береһе.

1993—1998 йылдарҙа Башҡорт энциклопедияһы ғилми-мөхәририәте баш редакторы һәм рәйесе булып эшләй.

300-ҙән артыҡ ғилми хеҙмәттәр авторы.

 Әҙәби эшмәкәрлеге 
Беренсе китабы («Сығанаҡтар») 1976 йылда баҫыла.

Зиннур Ураҡсин 2003 йылда башҡорт телендә сыҡҡан «Ҡарат», 2008 йылда баҫылған «Карауанһарай» романдарында башҡорт халҡының кантондар системаһы ваҡытындағы тормошон һүрәтләй. Ул шулай уҡ «Яраларҙы төҙәткәндә..?» повесы, «Әрем әсеһе», «Көрәш»(икеһе лә 2002 йылда башҡорт телендә баҫылған) һәм башҡа йыйынтыҡтар авторы.

 Йәмәғәт эшмәкәрлеге 
 Башҡортостан Республикаһы Президенты советы ағзаһы (1994—2004)
 Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары (1995—2002)

 Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре 
 Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы ордены (1999)
 Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1996)
 Башҡорт АССР-ы атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984)

 Хәтер 
 Өфө ҡалаһы урамдарының береһенә һәм Фёдоровка районының Һәйет ауылы мәктәбенә уның исеме бирелгән.
 Ырымбур өлкәһе Төйлөгән районының Аллабирҙе ауылындағы мәктәпкә, Төйлөгән ҡасабаһындағы һәм Өфөлә йәшәгән йорттарында уға мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

 Һайланма хеҙмәттәре 
 Словарь синонимов башкирского языка. — Уфа, 1985.
 Русско-башкирский фразеологический словарь: 1572 фразеол. оборота. — М., 1989.
 Краткий русско-башкирский словарь. — Уфа, 1994.
 Фразеологический словарь башкирского языка. — Уфа, 1996.
 Горечь полыни: Повесть, рассказы (на башк. яз.). — Уфа, 2002.
 Русско-башкирский словарь. — Уфа, 2007 (соавт.).
 Караван-Сарай: роман-хроника, рассказы, миниатюры (пер. с башк. М. Гафурова). Уфа, 2010.Электронный каталог РГБЭлектронный каталог НБ им. А.-З. Валиди

 Әҙәбиәт 
 Башкирская филология: к 70-летию со дня рождения академика АН РБ З. Г. Ураксина. — Уфа, 2005.

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 
 

Категория:Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернатын тамамлаусылар
Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары
Категория:Ырымбур өлкәһе башҡорттары
Категория:Башҡортостан шәхестәре
Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар
Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре
Категория:Башҡорт теле белгестәре
Категория:Башҡорт әҙәбиәте белгестәре
Категория:Шәхестәр:Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплекс)
Категория:Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академиктары
Категория:Баш мөхәррирҙәр
Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары