Айыу емеше
{{таксон
| image file = Polygonatum.JPG
| image descr = Айыу емеше
| regnum = Үҫемлектәр
| parent = Asparagaceae
| latin = Polygonatum
| rang = Төр
| author = [[Mill.]]
| children = 
| wikispecies = Polygonatum
| commons = Category:Polygonatum
| itis = 43005
| ncbi = 16195
| eol = 33609
| grin = 9709
| ipni = 24672
}}

'''Айыу емеше, айыу еләге''' ({{lang-ru|Купе́на лекарственная, йәки соломо́нова печа́ть}}, {{lang-la|Polygonátum}}) — Спаржа сәскәлеләр ({{bt-ruslat|Asparagaceae}}) ғаиләһенә ҡараған күп йыллыҡ үлән үҫемлек. APG I систематикаһы буйынса Ләлә сәскәлеләр ғәиләһенә инә. Бейеклеге 30—65 см-ға етә. Май-июнь айҙарында аҡһыл [[сәскә]] ата. Халыҡ медицинаһында ҡулланылған шифалы [[дарыу үҫемлектәре|дарыу үҫемлеге]]. Иғтибар: үҫемлектең япрағы ағыулы!
{{Биофото|Polygonatum multiflorum Sturm42.jpg|left|текст= Айыу еләге.  {{Бот.илл.|2}}|color=#BBDD99}}

== Таралыуы ==
Айыу емеше Төньяҡ ярымшарҙың уртаса һәм субтропик поясында үҫә. [[Рәсәй]]ҙең Европа өлөшөндә, Алыҫ Көнсығышта һәм Кавказда үҫә. Башҡортостандың көньяҡ Урал алды райондарында осрай. Урмандарҙа, ҡыуаҡлыҡтарҙа, тау биттәрендә үҫә.
== Ҡылыҡһырлама ==

Тамырһабағы йыуан, тупраҡта горизонталь урынлашҡан, күп йыллыҡ. Ер өҫтө өлөшө йыл һайын үлә, ә тамырһабаҡта йоморо ҡатынҡы урыны ҡала<ref name="ФСССР"/>. Шуға, халыҡ араһында сөләймән мөһөрө («печатями») тигән атамаһы бар.<ref name="БЭС">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/dic_biology/2783/КУПЕНА Биологический энциклопедический словарь — Купена]{{V|27|12|2009}}</ref>.

Япраҡтары сиратлап йәки 3—9 -лап суҡлап урынлашҡан. Япраҡ йәймәһе эллипс һымаҡ йәки йомортҡа формаһында<ref name="БЭС" />.

[[Сәскә]]ләре ике енесле. Япраҡ ҡуйынында 1—4 -ләп урынлашҡандар. Сәскә эргәлеге аҡһыл-йәшел, һирәкләр алһыу төҫтә. 6 япраҡса ҡушылып үҫеп, торба барлыҡҡа килтерә, өҫтән алты теш булып күренеп тора. 6 һеркәсе сәскә эргәлегенә ҡушылып үҫкән. Емешлектең емшәне һәм бағанасығы оҙон еп һымаҡ. Емешлек ауыҙы өс бүлкәтле (иренле).<ref name="ФСССР">{{ФлораСССР|том=4|стр=456—467|часть=Род 292. Купена — Polygonatum}}</ref>. Сәскәләрен башлыса иңкештәр һеркәләндерә. Бәлки, үҙ-үҙенән дә һеркәләнәләрҙер.<ref name="БЭС" />.
 
[[Емеш]]е — 1—9 [[орлоҡ]]ло еләк емеш<ref name="ФСССР"/>.

== Дауа өсөн ҡулланыу ==
Үҫемлектең составында сапониндар, гликозидтар, глюкоза шәкәре һәм башҡа биологик актив матдәләр бар. Дарыу өсөн айыу емешенең үләне (ер өҫтөндәге өлөшө) һәм тамырһабағы алына. Уларҙан әҙерләнгән ҡайнатма ревматизм, падагра, бүҫер, ашҡаҙан, бөйөн эсәгенең сей яра сирҙәрен дауалау өсөн ҡулланыла. Япрағы бик ағыулы. Әммә ярты сәғәттән ашыу ҡайнатһаң, ағыуы бөтә. Йөклө һәм имеҙгән ҡатындарға, балаларға был үҫемлек дауаһын бирергә ярамай<ref>Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. — Өфө: Китап, 2016. — 160 б. ISBN 978-5-295-06553-8</ref>.
== Әҙәбиәт ==
* Флора СССР. В 30-ти томах / Главный редактор и редактор тома акад. В. Л. Комаров — М. — Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1935. — Т. IV. — С. 456—467. — 760 с. — 5175 экз.
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. — 160 б. ISBN 5-295-01499-1

== Иҫкәрмәләр ==
<references/>

== Һылтанмалар ==
*[http://lechilka.com/kupena-lekarstvennaya.html Купена]
*[http://www.fito-terapevt.ru/polygonatum-officinale Купена лекарственная] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170707171944/http://www.fito-terapevt.ru/polygonatum-officinale |date=2017-07-07 }}
[[Категория:Үҫемлектәр]]
Айыу емеше, айыу еләге (, ) — Спаржа сәскәлеләр () ғаиләһенә ҡараған күп йыллыҡ үлән үҫемлек. APG I систематикаһы буйынса Ләлә сәскәлеләр ғәиләһенә инә. Бейеклеге 30—65 см-ға етә. Май-июнь айҙарында аҡһыл сәскә ата. Халыҡ медицинаһында ҡулланылған шифалы дарыу үҫемлеге. Иғтибар: үҫемлектең япрағы ағыулы!

 Таралыуы 
Айыу емеше Төньяҡ ярымшарҙың уртаса һәм субтропик поясында үҫә. Рәсәйҙең Европа өлөшөндә, Алыҫ Көнсығышта һәм Кавказда үҫә. Башҡортостандың көньяҡ Урал алды райондарында осрай. Урмандарҙа, ҡыуаҡлыҡтарҙа, тау биттәрендә үҫә.
 Ҡылыҡһырлама 

Тамырһабағы йыуан, тупраҡта горизонталь урынлашҡан, күп йыллыҡ. Ер өҫтө өлөшө йыл һайын үлә, ә тамырһабаҡта йоморо ҡатынҡы урыны ҡала. Шуға, халыҡ араһында сөләймән мөһөрө («печатями») тигән атамаһы бар.Биологический энциклопедический словарь — Купена.

Япраҡтары сиратлап йәки 3—9 -лап суҡлап урынлашҡан. Япраҡ йәймәһе эллипс һымаҡ йәки йомортҡа формаһында.

Сәскәләре ике енесле. Япраҡ ҡуйынында 1—4 -ләп урынлашҡандар. Сәскә эргәлеге аҡһыл-йәшел, һирәкләр алһыу төҫтә. 6 япраҡса ҡушылып үҫеп, торба барлыҡҡа килтерә, өҫтән алты теш булып күренеп тора. 6 һеркәсе сәскә эргәлегенә ҡушылып үҫкән. Емешлектең емшәне һәм бағанасығы оҙон еп һымаҡ. Емешлек ауыҙы өс бүлкәтле (иренле).. Сәскәләрен башлыса иңкештәр һеркәләндерә. Бәлки, үҙ-үҙенән дә һеркәләнәләрҙер..
 
Емеше — 1—9 орлоҡло еләк емеш.

 Дауа өсөн ҡулланыу 
Үҫемлектең составында сапониндар, гликозидтар, глюкоза шәкәре һәм башҡа биологик актив матдәләр бар. Дарыу өсөн айыу емешенең үләне (ер өҫтөндәге өлөшө) һәм тамырһабағы алына. Уларҙан әҙерләнгән ҡайнатма ревматизм, падагра, бүҫер, ашҡаҙан, бөйөн эсәгенең сей яра сирҙәрен дауалау өсөн ҡулланыла. Япрағы бик ағыулы. Әммә ярты сәғәттән ашыу ҡайнатһаң, ағыуы бөтә. Йөклө һәм имеҙгән ҡатындарға, балаларға был үҫемлек дауаһын бирергә ярамайҒүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. — Өфө: Китап, 2016. — 160 б. ISBN 978-5-295-06553-8.
 Әҙәбиәт 
 Флора СССР. В 30-ти томах / Главный редактор и редактор тома акад. В. Л. Комаров — М. — Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1935. — Т. IV. — С. 456—467. — 760 с. — 5175 экз.
 Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. — 160 б. ISBN 5-295-01499-1

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
Купена
Купена лекарственная 
Категория:Үҫемлектәр