Башҡортостан ҡурсаулығы
{{Заповедная зона
 |Название                  =  Башҡортостан дәүләт ҡурсаулығы
|Национальное название     = 
 |Категория МСОП            = Ia
 |Изображение               = 
 |Подпись                   = 
 |Расположение              = [[Башҡортостан]]
 |Страна                    = Рәсәй
 |Ближайший город           = 
 |Координаты              = 53/20/44/N/57/46/40/E
 |CoordScale                = 
 |nocat                     = 
 |Площадь                   = 49 609 [[гектар]]
 |Средняя высота            =  
 |Дата основания            = [[11 июль]] [[1930 йыл]]
 |Посещаемость              = 
 |Год посещаемости          = 
 |Управляющая организация   =  
 |Всемирное наследие        =  
 |Сайт                      = http://bashgoszapovednik.ru/
 |Позиционная карта       = Россия
 |Позиционная карта 1     = Россия Башкортостан
}}
'''Башҡортостан ҡурсаулығы''' (йәки '''Башҡортостан дәүләт ҡурсаулығы''') — [[Башҡортостан]]дың [[Бөрйән районы]]нда урынлашҡан, ғәйәт бай үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһын, күп төрлө тәбиғәт ҡомартҡыларын, [[Көньяҡ Урал]]дың ҡатнаш һәм киң япраҡлы [[урман]] комплексын берләштергән ҡурсаулыҡ.

== Тарихы ==
[[Башҡорт АССР-ы]] Халыҡ Комиссарҙары Советы [[1929]] йылдың [[3 сентябрь|3 сентябренд]]ә заповедник ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул итә, һәм ул [[1930]] йылдың 11 июнендә эшләй башлай. 1951 йылда ҡурсаулыҡ бөтөрөлә һәм уның биләмәләрендә урман хужалығы ойошторола. [[Урман]]ды әүҙем һәм контролһеҙ киҫеү башлана. [[1958]] йылдың ноябренән ҡурсаулыҡ тергеҙелә, [[1986]] йылға тиклем бөгөнгө "Шүлгәнташ ҡурсаулығы"н да үҙ эсенә ала һәм уның исеме менән йөрөтөлә<ref>[http://oopt.info/index.php?oopt=754 «ООПТ России» сайты. Башкирский Заповедник]{{ref-ru}}{{V|04|03|2016}}</ref>.

== Маҡсаты һәм бурыстары ==
Ҡурсаулыҡ Көньяҡ Уралдың үҙәгендә, Бөрйән районының матур тәбиғәт ҡосағында 75 мең гектар майҙанды биләй. Ойошторолоуының тәүге көндәренән үк бындағы тәбиғәт байлығын һаҡлауға һәм ишәйтеүгә ҙур иғтибар бирелә, бар-төр һунарсылыҡ тыйыла.

Бөтә донъяға билдәле [[Шүлгәнташ мәмерйәһе]] [[РСФСР]] хөкүмәте ҡарары менән әһәмиәтле һәм мөһим [[тәбиғәт ҡомартҡылары]] комплекстары иҫәбенә индерелде. [[1959]] йылда бында юғары [[палеолит]] дәүерендә йәшәгән тәүтормош кешеләренең ҡаяға төшөргән уникаль һүрәттәре табылды.

Ҡурсаулыҡ территорияһы ике ҙур өлөштән тора: [[Үҙән (йылға)|Үҙән]] һәм [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] буйы биләмәләре. Бында 800-ҙән ашыу үҫемлек төрҙәрен осратырға мөмкин, уларҙың күптәре [[СССР]]-ҙың «[[Ҡыҙыл китап|Ҡыҙыл китабына]]» индерелгән). Урмандары осһоҙ-ҡырыйһыҙ, саф һыулы йылғалары [[балыҡтар|балыҡҡа]]ға бай, бында хәҙер һирәк осрай торған [[бағыр]], [[бәрҙе]] һәм [[ҡыҙылбалыҡ]] та һаҡланған.

100-ҙән ашыу төрлө баллы сәскә атҡан туғайҙары [[умартасылыҡ]], ә урмандары [[солоҡсолоҡ]] өсөн бигерәк тә уңайлы.

Ҡурсаулыҡтың төп бурыстарының береһе — ошо тәбиғәт ҡомартҡыларын һаҡлап ҡалыу.
<gallery>
File:Маралы в Башкирском заповеднике.jpg
File:Башхардский шарьяж.jpg 
File:Горный перевал Башхард.jpg
File:Перевал Башхард.jpg 
</gallery>

== Ҡурсаулыҡтың хайуандар донъяһы ==
Ҡурсаулыҡтың хайуандар донъяһы ғәжәп бай һәм күп төрлө. Хеҙмәткәрҙәрҙең күҙәтеүе аҫтында бөтә кейектәр һәм ҡоштар иректә йәшәй. Бында [[мышы]], марал, [[ҡоралай]], [[Ҡуян һымаҡтар|ҡуян]], [[шәшке]], һары шәшке, тау шәшкеһе, [[айыу]], [[һеләүһен]], [[бүре]], [[төлкө]], [[тейен]], [[бөркөт]], [[һуйыр]], [[ҡор]], [[сел]], [[Ябалаҡ һымаҡтар|ябалаҡ]] һәм башҡа йәнлектәр, ҡоштар бар. Хайуандар тураһында тейешле хәстәрлек күрелә: маралдар, мышылар, ҡоралайҙар өсөн ҡышҡылыҡҡа бесән әҙерләнә, күп урындарға таш тоҙ ҡуйыла. Ҡоштар өсөн оялар эленә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
* 

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/1880-bash-ort-ursauly-y|Башҡорт ҡурсаулығы|автор=Кучеров Е. В., Ниғмәтуллин А. Ф., Япаров И. М.}}
* [http://oopt.info/index.php?oopt=754 «ООПТ России» сайтында ҡурсаулыҡ тураһында]
* [http://scanex.com/ru/news/News_Preview.asp?id=n91620 «СканЭкс» үҙәге сайтында Башҡортостан ҡурсаулығы картаһы тураһында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402093400/http://scanex.com/ru/news/News_Preview.asp?id=n91620 |date=2015-04-02 }}
* [http://www.floranimal.ru/national/park.php?pid=75 florAnimal сайтында ҡурсаулыҡ тураһында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080531084902/http://www.floranimal.ru/national/park.php?pid=75 |date=2008-05-31 }}

{{ООПТ Башкортостана}}
[[Категория:Ҡурсаулыҡтар]]
[[Категория:Башҡортостандың һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]
Башҡортостан ҡурсаулығы (йәки Башҡортостан дәүләт ҡурсаулығы) — Башҡортостандың Бөрйән районында урынлашҡан, ғәйәт бай үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһын, күп төрлө тәбиғәт ҡомартҡыларын, Көньяҡ Уралдың ҡатнаш һәм киң япраҡлы урман комплексын берләштергән ҡурсаулыҡ.

 Тарихы 
Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы 1929 йылдың 3 сентябрендә заповедник ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул итә, һәм ул 1930 йылдың 11 июнендә эшләй башлай. 1951 йылда ҡурсаулыҡ бөтөрөлә һәм уның биләмәләрендә урман хужалығы ойошторола. Урманды әүҙем һәм контролһеҙ киҫеү башлана. 1958 йылдың ноябренән ҡурсаулыҡ тергеҙелә, 1986 йылға тиклем бөгөнгө "Шүлгәнташ ҡурсаулығы"н да үҙ эсенә ала һәм уның исеме менән йөрөтөлә«ООПТ России» сайты. Башкирский Заповедник.

 Маҡсаты һәм бурыстары 
Ҡурсаулыҡ Көньяҡ Уралдың үҙәгендә, Бөрйән районының матур тәбиғәт ҡосағында 75 мең гектар майҙанды биләй. Ойошторолоуының тәүге көндәренән үк бындағы тәбиғәт байлығын һаҡлауға һәм ишәйтеүгә ҙур иғтибар бирелә, бар-төр һунарсылыҡ тыйыла.

Бөтә донъяға билдәле Шүлгәнташ мәмерйәһе РСФСР хөкүмәте ҡарары менән әһәмиәтле һәм мөһим тәбиғәт ҡомартҡылары комплекстары иҫәбенә индерелде. 1959 йылда бында юғары палеолит дәүерендә йәшәгән тәүтормош кешеләренең ҡаяға төшөргән уникаль һүрәттәре табылды.

Ҡурсаулыҡ территорияһы ике ҙур өлөштән тора: Үҙән һәм Ағиҙел буйы биләмәләре. Бында 800-ҙән ашыу үҫемлек төрҙәрен осратырға мөмкин, уларҙың күптәре СССР-ҙың «Ҡыҙыл китабына» индерелгән). Урмандары осһоҙ-ҡырыйһыҙ, саф һыулы йылғалары балыҡҡаға бай, бында хәҙер һирәк осрай торған бағыр, бәрҙе һәм ҡыҙылбалыҡ та һаҡланған.

100-ҙән ашыу төрлө баллы сәскә атҡан туғайҙары умартасылыҡ, ә урмандары солоҡсолоҡ өсөн бигерәк тә уңайлы.

Ҡурсаулыҡтың төп бурыстарының береһе — ошо тәбиғәт ҡомартҡыларын һаҡлап ҡалыу.

 Ҡурсаулыҡтың хайуандар донъяһы 
Ҡурсаулыҡтың хайуандар донъяһы ғәжәп бай һәм күп төрлө. Хеҙмәткәрҙәрҙең күҙәтеүе аҫтында бөтә кейектәр һәм ҡоштар иректә йәшәй. Бында мышы, марал, ҡоралай, ҡуян, шәшке, һары шәшке, тау шәшкеһе, айыу, һеләүһен, бүре, төлкө, тейен, бөркөт, һуйыр, ҡор, сел, ябалаҡ һәм башҡа йәнлектәр, ҡоштар бар. Хайуандар тураһында тейешле хәстәрлек күрелә: маралдар, мышылар, ҡоралайҙар өсөн ҡышҡылыҡҡа бесән әҙерләнә, күп урындарға таш тоҙ ҡуйыла. Ҡоштар өсөн оялар эленә.

 Иҫкәрмәләр 

 

 Һылтанмалар 
 
 «ООПТ России» сайтында ҡурсаулыҡ тураһында
 «СканЭкс» үҙәге сайтында Башҡортостан ҡурсаулығы картаһы тураһында 
 florAnimal сайтында ҡурсаулыҡ тураһында 

Категория:Ҡурсаулыҡтар
Категория:Башҡортостандың һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре