Учалы районы
{{Административная единица
 | Цвет1                          = {{Цвет|Россия}}
 | Цвет2                          = 
 | Русское название               = 
 | Оригинальное название          = Учалы районы
 | Герб                           = Coat of Arms of Uchaly rayon (Bashkortostan).png
 | Флаг                           = Flag of Uchaly rayon (Bashkortostan).png
 | Описание флага                 = Учалы районы флагы
 | Страна                         = [[Рәсәй]]
 | Статус                         = муниципаль район
| Изображение = Utchaly.gif
 | Гимн                           = 
 | Входит в                       = {{s|[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]]}}
 | Включает                       = 1 ҡала, 23 ауыл биләмәһе
 | Столица                        = [[Учалы]]
 | Крупный город                  = 
 | Крупные города                 = 
 | Дата                           = [[1930 йыл]]
 | Глава                          = Дәүләтгәрәев Фәрит Фәтих улы
 | Название главы                 = Муниципаль район хакимиәте башлығы
 | Глава2                         = Кәримов Дамир Усман улы
 | Название главы2                = Муниципаль район советы рәйесе
 | ВВП                            = 
 | Год ВВП                        = 
 | Место по ВВП                   = 
 | ВВП на душу населения          = 
 | Место по ВВП на душу населения = 
 | Язык                           = 
 | Языки                          = [[башҡорт теле|башҡорт]], [[урыҫ теле|урыҫ]]
 | Население                      = {{ Население | Учалинский район | тс }}
 | Год переписи                   = {{ Население | Учалинский район | г }}
 | Процент от населения           = {{ #expr: ({{ Население | Учалинский район | ч }} * 100 / {{ Население | Башкортостан | ч }} round 2) }}
 | Место по населению             = 6
 | Плотность                      = {{ #expr: ({{ Население | Учалинский район | ч }} / 4549 round 2) }}
 | Место по плотности             = 
 | Национальный состав            = [[башҡорттар]], [[урыҫтар]]
 | Конфессиональный состав        = [[мосолмандар]], православиелылар
 | Площадь                        = 4549
 | Место по площади               = 4
 | Максимальная высота            = 
 | Средняя высота                 = 
 | Минимальная высота             = 
 | Широта                         = 
 | Долгота                        = 
 | Карта                          = Location of Uchalinskiy rayon (Bashkortostan).svg
 | Часовой пояс                   = {{MSK+2}}
 | Аббревиатура                   = 
 | ISO                            = 
 | FIPS                           = 
 | Код автомобильных номеров      = 02, 102
 | Сайт                           = https://uchaly.bashkortostan.ru/
 | Параметр1                      = {{ОКАТО|80253000000}}
 | Название параметра1            = [[ОКАТО]]
 | Примечания                     = 
 |Категория в Commons =Uchalinsky District
}}
[[Файл:Urals river Bashkortostan.JPG|thumb|300px|right| Урал ҡасабаһы янында [[Яйыҡ|Яйыҡ (Урал)]] йылғаһы аша күпер]]
'''Учалы районы''' — [[Башҡортостан]]дың көнсығыш (Урал тауы аръяғы) өлөшөндә урынлашҡан район. Үҙәге — [[Учалы (ҡала)|Учалы]] ҡалаһы.

== География ==
Учалы районы [[Башҡортостан]]дың [[Әбйәлил районы|Әбйәлил]] һәм [[Белорет районы|Белорет]] райондары, [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Златоуст]] һәм [[Мейәс (ҡала)|Мейәс]] ҡала округтары, [[Верхнеурал районы|Верхнеурал]], [[Уй районы|Уй]] һәм [[Сыбаркүл районы|Сыбаркүл]] райондары менән сиктәш.

Ландшафты күбеһенсә таулы-урманлы. Майҙаны — 4549 км², республика райондары араһында 4-се урын.

Егерменән ашыу күл бар. Шуға ла Учалыны «күлдәр иле» тип атайҙар. Район биләмәһендә [[Әүәләк]], [[Ирәндек|Кесе Ирәндек]] тау һырттары урынлашҡан. Райондағы иң бейек тау — [[Ирәмәл]], уның итәгенән [[Ағиҙел йылғаһы]] башлана. Район ерҙәренән шулай уҡ [[Яйыҡ]], [[Уй (Тубыл ҡушылдығы)|Уй]] һәм [[Мейәс (йылға)|Мейәс]] йылғалары ағып сыға.

Учалы районында бик күп төрлө ер аҫты байлыҡтары бар (баҡыр, цинк, көкөрт, йәшмә, алтын, гранит, төҙөлөштә ҡулланылған тау тоҡомдары һ.б.), шуға ла бында уларҙы сығарыу һәм эшкәртеү тармаҡтары етерлек кимәлдә үҫеш алған.

== Тарих ==
Учалы районы 1930 йылдың 20 авгусында ойошторола, уның составына [[Тамъян-Ҡатай кантоны]]на ҡараған улустар индерелә.

Улар иҫәбенә 1919 йылға тиклем [[Ырымбур губернаһы]]на ингән [[Верхнеурал өйәҙе|Үрге Урал өйәҙенең]] Тамъян, Ҡатай, Түңгәүер, Күбәләк, Теләү (үҙәге — [[Ҡарағужа]]), Көҙәй (үҙәге — [[Һөйәрғол]]), Ҡарағай-Ҡыпсаҡ, Бөрйән, Учалы-типтәр (үҙәге — [[Учалы (ауыл)|Учалы]]) һәм Троицк өйәҙе Ҡара-Табын, Барын-Табын, Ҡыуаҡан улустары инә<ref>[http://ufagen.ru/places/uchalinskiy Троицкий уезд, Барын— и Кара—Табынские волости]</ref>.

1930—1970 йылдарҙа район үҙәге ''[[Учалы (ауыл)|Учалы ауылында]]'' урынлаша.

1970 йылдан район үҙәге [[Учалы]] ҡалаһына күсерелә.

== Халыҡ һаны ==
'''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):'''
{{Wikidata/Population}}

; Урбанизация
Ҡала шарттарында ([[Учалы (ҡала)|Учалы]] ҡалаһы) район халҡының {{ #expr: ({{ Население | Учалы | ч }} * 100 / {{ Население | Учалинский район | ч }} round 2) }} % йәшәй.

; Милли составы

2010 йылғы йән иҫәбе мәғлүмәттәренә ярашлы: [[башҡорттар]] — 64,3 %, [[урыҫтар]] — 18,2 %, [[татарҙар]] — 15,9 %, башҡа милләт вәкилдәре — 1,6 %<ref name="ВПН-2010">{{cite web|url=http://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/Итоги%20Всероссийской%20переписи%20населения%202010%20года%20по%20Республике%20Башкортостан.pdf|title=Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан|format=pdf|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан|accessdate=2013-03-05|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EzC0FMGq|archivedate=2013-03-09}}{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.

== Транспорт ==
Район аша [[Белорет]] — [[Учалы]] — [[Мейәс (ҡала)|Мейәс]] — [[Силәбе]], [[Учалы]] — [[Магнитогорск]] ([[Ахун (Учалы районы)|Ахун ауылы]] йәки [[Межозёрный]] аша), [[Учалы]]— [[Ҡорама (Учалы районы)|Ҡорама]] — Ларино — [[Силәбе]] автомобиль юлдары үтә.

== Тимер юлы ==
Район аша [[Рәсәй тимер юлдары]] Көньяҡ Урал тимер юлының Межозерный — Учалы — [[Мейәс (ҡала)|Мейәс]] тимер юлы үтә. 1995 йылға тиклем ошо юл буйынса [[Учалы]]—[[Мейәс (ҡала)|Мейәс]]—[[Өфө]]—[[Күмертау]]—[[Ырымбур]] поезы йөрөнө. 2000 йылда поезд [[Күмертау]]ға тиклем, 2005 йылдан — [[Өфө]]гә тиклем, 2010 йылдан — [[Мейәс (ҡала)|Мейәскә]] тиклем йөрөнө. 2012 йылдан был йүнәлештә пассажирҙар йөрөтөү туҡтатылды. [[Учалы (ауыл)|Учалы]] ауылында билет кассаһы ябылды. Тимер юлға билет алыу өсөн учалылар күрше ҡалаларға барырға йәки «Баштрансагентлығы» аша (1 билет өсөн 200 һум хеҙмәтләндереү хаҡын түләп) алырға мәжбүр.

== Билдәле шәхестәр ==

=== Хәрбиҙәр ===
* [[Мортазин Муса Лот улы]] — [[БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты]] (БашЦИК) Рәйесе, 1928—1937 йылдарҙа Ҡыҙыл армияның аттар яңыртыу бүлеге башлығы.
* {{МиҙалБ}} [[Мөхәмәтйәнов Шакирйән Юныс улы]] (Матросов Александр Матвеевич) — [[Советтар Союзы Геройы]].
* {{МиҙалБ}} [[Сөнәғәтуллин Йәүҙәт Ғүмерҙәк улы]] — [[Советтар Союзы Геройы]].
* {{МиҙалБ}} [[Әхмәтғәлин Хәкимйән Рәхимйән улы]] — [[Советтар Союзы Геройы]].
* [[Файл:OrderofGlory.png|30px]] [[Хөснөтдинов Әхнәф Ғәлимйән улы]] — Дан орденының тулы кавалеры.
* [[Файл:OrderofGlory.png|30px]] [[Хилажев Мәүлит Хилаж улы]] (1916—1997) — Дан орденының тулы кавалеры.
* {{МиҙалБ}} [[:ru: Кровко, Пётр Михайлович|Кровко Пётр Михайлович]] (1911—1992) — [[Советтар Союзы Геройы]]. Һуғышҡа 1941 йылда Учалы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла.
* {{МиҙалБ}} [[:ru: Ташкин, Михаил Александрович|Ташкин Михаил Александрович]] (1911—1992) — [[Советтар Союзы Геройы]]. Һуғышҡа 1940 йылда шулай уҡ Учалы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла.

=== Cәйәсмәндәр ===
* [[Рәсүлев Талха Ғайса улы]] — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре, [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Зәки Вәлидиҙең]] яҡын көрәштәштәренең береһе.
* Солтанов Исмәғил Хөсәйен улы (14.11.1890—31.05.1927) — [[башҡорт]] [[СССР|совет]] партия һәм дәүләт эшмәкәре, 1923-1927 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесе урынбаҫары һәм Эске эштәр халыҡ комиссары<ref>[http://www.bashinform.ru/news/784457-ismagil-sultanov-odin-iz-pervykh-narkomov-avtonomnoy-bashkirii-k-125-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 14 ноябрь]</ref>.
* [[Манатов Шәриф Әхмәтйән улы]] — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Учалы районының [[Көсөк (Учалы районы)|Көсөк]] ауылында вафат булған.
* [[Бәпәнәй Төрөпбирҙин]] — 1735—1740 йылдағы башҡорт ихтилалы етәксеһе.
* [[Ғүмәрова Лилиә Салауат ҡыҙы]] — Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим.
* Айытҡолова Эльвира Ринат ҡыҙы — [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты<ref>[http://www.gsrb.ru/ru/organization/deputats/77552/ Аиткулова Эльвира Ринатовна]</ref> .
* [[Солтанова Рәшиҙә Искәндәр ҡыҙы]] — Башҡортостан Республикаһының Ҡатын-ҡыҙҙар берлеге идараһы рәйесе<ref>[http://www.uwrb.ru/pages=4 Башҡортостан Республикаһының Ҡатын-ҡыҙҙар берлеге идара рәйесе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131206195310/http://uwrb.ru/pages=4 |date=2013-12-06 }}</ref> .

=== Спортсылар ===
* [[:ru: Юсупов, Марсель Жалилевич|Йосопов Марсель Йәлил улы]] — көрәшсе.
* [[:ru: Азнабаев, Олег Фаритович|Аҙнабаев Олег Фәрит улы]] — «Горняк» футбол командаһы һөжүмсеһе.
* [[:ru: Кочкаев, Кирилл Сергеевич|Кочкаев Кирилл Сергеевич]] — «Горняк» футбол командаһы һөжүмсеһе.
* [[:ru: Секретов, Андрей Вадимович|Секретов Андрей Вадимович]] — «Горняк» футбол командаһы һөжүмсеһе.
* [[:ru: Бородин, Илья Александрович|Бородин Илья Александрович]] — «Горняк» футбол командаһы һөжүмсеһе.

=== Фән эшмәкәрҙәре ===
* [[Абдрахманов Илдус Барый улы]] — химик, [[Башҡортостан Фәндәр Академияһы]] академигы.
* [[Абдуллин Айҙар Риват улы]] — [[философия|философ]].
* [[Ғәлиев Вил Барый улы]] — инженер-механик
* [[Ғәлиев Ғәлиб Барый улы]] — физик, инженер.
* [[Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы]] — филолог, 2000—2013 йылдарҙа [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы]]ның ректоры.
* [[Заһиров Наил Хәйбулла улы]] — тау инженеры, Себер федераль университетының (Красноярск) кафедра мөдире<ref>[http://journal.sfu-kras.ru/sites/journal.sfu-kras.ru/files/13_zagirov.pdf Загиров Наиль Хайбуллович]</ref> .
* [[Ильясов Йәүҙәт Шәүкәт улы]] -  математик, физика‑математика фәндәре докторы.
* [[Имашев Урал Булат улы]] — химик, [[Башҡортостан Фәндәр Академияһы]] академигы.
* [[Ишбаев Ғиниәтулла Ғарифулла улы]] — ООО НПП «Буринтех» директоры, [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] профессоры<ref>[http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=957144 Ишбаев Гниятулла Гарифуллович]</ref> .
* [[:ru: Карамова, Лена Мирзаевна|Карамова Лена Мырҙа ҡыҙы]] — табип, Башҡортостан Фәндәр Академияһы ағза-корреспонденты. 1962—1966 йылдарҙа Учалы дауаханаһы табибы.
* Магжанов Рим Вали улы — табип, [[Башҡорт дәүләт медицина университеты|БДМУ]] кафедра мөдире<ref>[http://rehab3.blog.ru/77265059.html Магжанов Рим Валеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130511203449/http://rehab3.blog.ru/77265059.html |date=2013-05-11 }}</ref>.
* Минасов Булат Шамил улы — табип, [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] кафедра мөдире<ref>[http://www.uchaly.ru/publ/6-1-0-9 Минасов Булат Шамильевич ]</ref>.
* [[Мортазин Хәйрулла Хәбибулла улы]] —  математик, физика‑математика фәндәре докторы<ref>[http://www.uchaly.ru/publ/6-1-0-9 Мортазин Хәйрулла Хәбибулла улы, Математика анализы кафедраһы мөдире ]</ref> .
* [[Төпәев Салауат Харис улы]] (18.02.1924), ғалим-инженер-механик, журналист, хужалыҡ эшмәкәре һәм юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Техник фәндәр кандидаты (1962), доцент (1972). Журналистар союзы ағзаһы (1998). 1991 йылдан Башҡортостандың Сәйәси золом ҡорбандары ассоциацияһы рәйесе, 2001 йылдан — почётлы президенты. СССР юғары мәктәбе отличнигы (1982). 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985), [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (1999). [[Кәрим (Учалы районы)|Кәрим (Төпәй)]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/13364-t-p-ev-salauat-kharis-uly Башҡорт энциклопедияһы — Төпәев Салауат Харис улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421182859/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13364-t-p-ev-salauat-kharis-uly |date=2016-04-21 }}{{V|11|02|2019}}</ref>.
* [[Фәтҡуллин Ринат Абдулла улы]] (23.02.1939), ғалим-географ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1987—2003 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның тәбиғи‑география факультеты деканы. География фәндәре кандидаты (1974), профессор (1996). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1997), СССР юғары мәктәбе отличнигы (1984), Рәсәйҙең геодезия һәм картография отличнигы (2003). Саңғы ярышы буйынса СССР‑ҙың спорт мастеры (1965). [[Илсе]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/14544-f-t-ullin-rinat-abdulla-uly Башҡорт энциклопедияһы — Фәтҡуллин Ринат Абдулла улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421180053/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/14544-f-t-ullin-rinat-abdulla-uly |date=2016-04-21 }}{{V|18|02|2019}}</ref>.

=== Дин әһелдәре ===
* [[Рәсүлев Зәйнулла Хәбибулла улы]] — ишан, [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]] ҡалаһында мәсет имамы, билдәле «Рәсүлиә» мәҙрәсәһен асыусы.
* [[Рәсүлев Ғабдрахман]] (1889—1950) — мөфтөй. 1936—1950 йылдарҙа [[Рәсәй Үҙәк диниә назараты]] дини идаралығының рәйесе.

=== Хужалыҡ эшмәкәрҙәре ===
* [[Абдрахманов Ильяс Әхмәт улы]] — 1998—2010 йылдарҙа [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]]ның генераль директоры.
* [[:ru: Баталин, Юрий Петрович|Баталин Юрий Петрович]] — 1986—1989 йылдарҙа СССР Дәүләт төҙөлөш комитеты, СССР Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары.
* [[:ru: Блюхер, Василий Васильевич|Блюхер Василий Васильевич]] — Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының баш механигы, билдәле инженер.
* [[Ғайсин Салауат Мөхтәр улы]] — «Башинформсвязь» йәмғиәтенең генераль директоры<ref>[http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=956653 Гайсин Салават Мухтарович]</ref>.
* [[Ғәйфуллин Вәҡиф Шаһиморат улы]] (21.09.1938), педагог, [[СССР|совет]] партия һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1988—1991 йылдарҙа КПСС-тың [[Учалы]] ҡала комитетының икенсе һәм беренсе секретары, 1994—1997 йылдарҙа Учалы ҡалаһы һәм районы хакимиәте башлығы. 1990—1995 йылдарҙа [[БАССР Юғары Советы|Башҡортостандың Юғары Советы]] депутаты. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. Райондың почётлы гражданы. [[Наурыҙ (Учалы районы)|Наурыҙ]] ауылынан<ref>[https://uchaly.bashkortostan.ru/about/honorary/261888/ Муниципальный район Учалинский район Республики Башкортостан. Официальный сайт. Главная / Район / Почетные граждане: Гайфуллин Вакиф Шагимуратович]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|17|09|2018}}</ref>.
* Уйылданов Салауат Ғәли улы — «Уфаоргсинтез» ААЙ генераль директоры<ref>[http://www.gsrb.ru/ru/about_parliament/parliamentary_museum/state_assembly_kurultai/structure/deputies/9371/?sphrase_id=8236 Вильданов Салават Галиевич]</ref> .
* [[Шәрәфетдинов Әҙһәм Ғәни улы]] (25.12.1928—24.09.2016), партия һәм хужалыҡ эшмәкәре, ғалим-инженер, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1975—1983 йылдарҙа КПСС-тың [[Мәләүез]], 1983—1986 йылдарҙа — [[Ишембай]] ҡала комитеттарының 1‑се секретары. Техник фәндәр кандидаты (1972). [[Башҡорт АССР-ы]]ның 8—11‑се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. СССР‑ҙың ауыл хужалығы (1969) һәм РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы (1982) отличнигы. [[Ленин ордены|Ленин]] (1973), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1971), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966, 1976) һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1981) ордендары кавалеры. [[Ахун (Учалы районы)|Ахун]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/17257-sh-r-fetdinov-m-ni-uly Башҡорт энциклопедияһы — Шәрәфетдинов Әҙһәм Ғәни улы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|23|12|2018}}</ref>.

=== Хужалыҡ алдынғылары ===
* {{МиҙалБ|СХГ}} [[Нигаматуллин Рамазан Муллагалеевич]] — Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының машинисы, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
* {{МиҙалБ|СХГ}} [[Шәйәхмәтов Фазулла Зайнулла улы]] — тракторсы, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
* {{МиҙалБ|СХГ}} [[:ru: Фатхуллин, Ашраф Ахметович|Фәтҡуллин Әшрәф Әхмәт улы]] — Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының тау мастеры, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
* {{МиҙалБ|СХГ}} [[Мөхөтдинов Хәким Ғәйфулла улы]] — комбайнсы, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
* {{МиҙалБ|СХГ}} [[Фәтҡуллин Ғөбәй Сәлим улы]] (1914—2012) — комхоз рәйесе, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
* {{МиҙалБ|СХГ}} [[Әхмәтйәнов Яңыбай Шаһыбал улы]] (20.02.1936—25.09.2010) — сиҙәмсе-механизатор, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
* [[Назаров Николай Григорьевич]] — бригадир, Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры.
* [[Ишкилдин Люцир Мирзаян улы]] — таусы, Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры, Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты бригадиры.
* [[Игелеков Абрар Ғабдулла улы]] — механизатор, Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, «Хеҙмәт ветераны» миҙалы кавалеры, «Яңы Байрамғол» халыҡ предприятиеһының тракторсы-машинисы.

=== Мәҙәниәт, әҙәбиәт һәм матбуғат хеҙмәткәрҙәре,  ===

==== Артистар ====
* [[Аллаярова Нажия Һибәт ҡыҙы|Нәжиә Аллаярова]]
* [[:ru: Амиров, Алмас Хадисович|Алмас Әмиров]]
* Мортазин Әхәт Мотаһар улы

==== Композиторҙар ====
* [[Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы|Салауат Низаметдинов]] (1957—2013)

==== Йырсылар ====
* [[Солтанов Абдулла Авзал улы|Абдулла Солтанов]]
* [[Килдейәрова Флүрә Әхмәтша ҡыҙы|Флүрә Килдейәрова]]
* [[Нәзифә Ҡадырова]]
* [[:ru: Байрамгулова, Ниля Ильясовна|Байрамғолова Нәйлә Ильяс ҡыҙы]]
* [[Айгөл Һағынбаева]]

==== Шағирҙар һәм яҙыусылар ====
* [[Ғиниәтуллин Талха Йомабай улы|Талха Ғиниәтуллин]] 
* [[Суфиянов Сабит Әбүсуфиян улы]] (1904—1974)
* [[Хисаметдинова Рәмзилә Миндеғәли ҡыҙы|Рәмзилә Хисаметдинова]] (1949 — 1995) 
* [[Хәйҙәров Мөхәммәт Аллаяр улы|Мөхәммәт Хәйҙәров]]
* [[Ямалетдинов Мәүлит Байгилде улы|Мәүлит Ямалетдинов]]

==== Журналистар ====
* [[Насиров Рәүеф Хәй улы|Насыров Рәүеф Хәй улы]] — СССР Журналистар союзы, Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы Яҙыусылар союздары ағзаһы, Башҡорт АССР-ының (1978) һәм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993), Шәһит Хоҙайбирҙин һәм Муса Мортазин исемендәге премиялар лауреаты.
* Илтенбаева Миңзифа Абрар ҡыҙы — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2005), Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы Журналистар союздары ағзаһы, РФ Кинематографистар союзы премияһы лауреаты (1999), «Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙы үткәреүҙәге хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән (2002). «Башҡортостан» гәзитенең баш мөхәррир урынбаҫары — яуаплы секретары.
* [[Ҡаһарманова Баныу Латиф ҡыҙы]] (7.10.1973), уҡытыусы, журналист. 2000 йылдан Башҡортостан Республикаһының Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2015). [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2008).
* Кәлимуллин Рәшит Шәрифулла улы-
* Балтабаева Гүзәлиә Салауат ҡыҙы
* Мортазина Гөлназ Мозафар ҡыҙы
* Кәримова Рәсимә Сәғит ҡыҙы<ref>[http://ufa-gid.com/encyclopedia/karimova_rs.html ]</ref> — башҡорт телевидениеның тәүге дикторы, БАССР-ҙың һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре<ref>[http://tv-rb.ru/bash/novosti/y-m-i-t/b-g-n-f-l-bash-ortostan-televidenie-yny-t-ge-diktory-r-sim-k-rimova-u-y-yul-a-o-attylar/ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170625133503/http://tv-rb.ru/bash/novosti/y-m-i-t/b-g-n-f-l-bash-ortostan-televidenie-yny-t-ge-diktory-r-sim-k-rimova-u-y-yul-a-o-attylar/ |date=2017-06-25 }}</ref><ref>[http://www.ye02.ru/online/12790-legendar-diktor-rsim-krimova-vafat-buldy.html Легендар диктор Рәсимә Кәримова вафат булды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170707070515/http://www.ye02.ru/online/12790-legendar-diktor-rsim-krimova-vafat-buldy.html |date=2017-07-07 }}</ref>.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|80045}} 
* [[OpenStreetMap]] һәм [[:en:Shuttle Radar Topography Mission|SRTM]] нигеҙендә эшләнгән [http://hikebikemap.de/?zoom=12&lat=54.29507&lon=59.38414&layers=00B00TFFFF Учалы районының картаһы].
* [http://yaik.pressarb.ru/«Яйыҡ» Учалы ҡалаһы һәм районының берләштерелгән ижтимағи-сәйәси гәзите] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101120050541/http://yaik.pressarb.ru/ |date=2010-11-20 }}.
* [http://uchalinsky.bkr.sudrf.ru/ Учалы ҡалаһы һәм районының суды].

{{Учалы районы ауылдары}}
{{Учалы районы муниципаль берәмектәре}}
{{Башҡортостан райондары}}

[[Категория:Башҡортостан райондары]]
[[Категория:Учалы районы]]
Учалы районы — Башҡортостандың көнсығыш (Урал тауы аръяғы) өлөшөндә урынлашҡан район. Үҙәге — Учалы ҡалаһы.

 География 
Учалы районы Башҡортостандың Әбйәлил һәм Белорет райондары, Силәбе өлкәһенең Златоуст һәм Мейәс ҡала округтары, Верхнеурал, Уй һәм Сыбаркүл райондары менән сиктәш.

Ландшафты күбеһенсә таулы-урманлы. Майҙаны — 4549 км², республика райондары араһында 4-се урын.

Егерменән ашыу күл бар. Шуға ла Учалыны «күлдәр иле» тип атайҙар. Район биләмәһендә Әүәләк, Кесе Ирәндек тау һырттары урынлашҡан. Райондағы иң бейек тау — Ирәмәл, уның итәгенән Ағиҙел йылғаһы башлана. Район ерҙәренән шулай уҡ Яйыҡ, Уй һәм Мейәс йылғалары ағып сыға.

Учалы районында бик күп төрлө ер аҫты байлыҡтары бар (баҡыр, цинк, көкөрт, йәшмә, алтын, гранит, төҙөлөштә ҡулланылған тау тоҡомдары һ.б.), шуға ла бында уларҙы сығарыу һәм эшкәртеү тармаҡтары етерлек кимәлдә үҫеш алған.

 Тарих 
Учалы районы 1930 йылдың 20 авгусында ойошторола, уның составына Тамъян-Ҡатай кантонына ҡараған улустар индерелә.

Улар иҫәбенә 1919 йылға тиклем Ырымбур губернаһына ингән Үрге Урал өйәҙенең Тамъян, Ҡатай, Түңгәүер, Күбәләк, Теләү (үҙәге — Ҡарағужа), Көҙәй (үҙәге — Һөйәрғол), Ҡарағай-Ҡыпсаҡ, Бөрйән, Учалы-типтәр (үҙәге — Учалы) һәм Троицк өйәҙе Ҡара-Табын, Барын-Табын, Ҡыуаҡан улустары инәТроицкий уезд, Барын— и Кара—Табынские волости.

1930—1970 йылдарҙа район үҙәге Учалы ауылында урынлаша.

1970 йылдан район үҙәге Учалы ҡалаһына күсерелә.

 Халыҡ һаны 
1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):

 Урбанизация
Ҡала шарттарында (Учалы ҡалаһы) район халҡының  % йәшәй.

 Милли составы

2010 йылғы йән иҫәбе мәғлүмәттәренә ярашлы: башҡорттар — 64,3 %, урыҫтар — 18,2 %, татарҙар — 15,9 %, башҡа милләт вәкилдәре — 1,6 %.

 Транспорт 
Район аша Белорет — Учалы — Мейәс — Силәбе, Учалы — Магнитогорск (Ахун ауылы йәки Межозёрный аша), Учалы— Ҡорама — Ларино — Силәбе автомобиль юлдары үтә.

 Тимер юлы 
Район аша Рәсәй тимер юлдары Көньяҡ Урал тимер юлының Межозерный — Учалы — Мейәс тимер юлы үтә. 1995 йылға тиклем ошо юл буйынса Учалы—Мейәс—Өфө—Күмертау—Ырымбур поезы йөрөнө. 2000 йылда поезд Күмертауға тиклем, 2005 йылдан — Өфөгә тиклем, 2010 йылдан — Мейәскә тиклем йөрөнө. 2012 йылдан был йүнәлештә пассажирҙар йөрөтөү туҡтатылды. Учалы ауылында билет кассаһы ябылды. Тимер юлға билет алыу өсөн учалылар күрше ҡалаларға барырға йәки «Баштрансагентлығы» аша (1 билет өсөн 200 һум хеҙмәтләндереү хаҡын түләп) алырға мәжбүр.

 Билдәле шәхестәр 

 Хәрбиҙәр 
 Мортазин Муса Лот улы — БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты (БашЦИК) Рәйесе, 1928—1937 йылдарҙа Ҡыҙыл армияның аттар яңыртыу бүлеге башлығы.
  Мөхәмәтйәнов Шакирйән Юныс улы (Матросов Александр Матвеевич) — Советтар Союзы Геройы.
  Сөнәғәтуллин Йәүҙәт Ғүмерҙәк улы — Советтар Союзы Геройы.
  Әхмәтғәлин Хәкимйән Рәхимйән улы — Советтар Союзы Геройы.
 30px Хөснөтдинов Әхнәф Ғәлимйән улы — Дан орденының тулы кавалеры.
 30px Хилажев Мәүлит Хилаж улы (1916—1997) — Дан орденының тулы кавалеры.
  Кровко Пётр Михайлович (1911—1992) — Советтар Союзы Геройы. Һуғышҡа 1941 йылда Учалы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла.
  Ташкин Михаил Александрович (1911—1992) — Советтар Союзы Геройы. Һуғышҡа 1940 йылда шулай уҡ Учалы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла.

 Cәйәсмәндәр 
 Рәсүлев Талха Ғайса улы — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре, Зәки Вәлидиҙең яҡын көрәштәштәренең береһе.
 Солтанов Исмәғил Хөсәйен улы (14.11.1890—31.05.1927) — башҡорт совет партия һәм дәүләт эшмәкәре, 1923-1927 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесе урынбаҫары һәм Эске эштәр халыҡ комиссары«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 14 ноябрь.
 Манатов Шәриф Әхмәтйән улы — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Учалы районының Көсөк ауылында вафат булған.
 Бәпәнәй Төрөпбирҙин — 1735—1740 йылдағы башҡорт ихтилалы етәксеһе.
 Ғүмәрова Лилиә Салауат ҡыҙы — Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим.
 Айытҡолова Эльвира Ринат ҡыҙы — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутатыАиткулова Эльвира Ринатовна .
 Солтанова Рәшиҙә Искәндәр ҡыҙы — Башҡортостан Республикаһының Ҡатын-ҡыҙҙар берлеге идараһы рәйесеБашҡортостан Республикаһының Ҡатын-ҡыҙҙар берлеге идара рәйесе  .

 Спортсылар 
 Йосопов Марсель Йәлил улы — көрәшсе.
 Аҙнабаев Олег Фәрит улы — «Горняк» футбол командаһы һөжүмсеһе.
 Кочкаев Кирилл Сергеевич — «Горняк» футбол командаһы һөжүмсеһе.
 Секретов Андрей Вадимович — «Горняк» футбол командаһы һөжүмсеһе.
 Бородин Илья Александрович — «Горняк» футбол командаһы һөжүмсеһе.

 Фән эшмәкәрҙәре 
 Абдрахманов Илдус Барый улы — химик, Башҡортостан Фәндәр Академияһы академигы.
 Абдуллин Айҙар Риват улы — философ.
 Ғәлиев Вил Барый улы — инженер-механик
 Ғәлиев Ғәлиб Барый улы — физик, инженер.
 Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы — филолог, 2000—2013 йылдарҙа Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһының ректоры.
 Заһиров Наил Хәйбулла улы — тау инженеры, Себер федераль университетының (Красноярск) кафедра мөдиреЗагиров Наиль Хайбуллович .
 Ильясов Йәүҙәт Шәүкәт улы -  математик, физика‑математика фәндәре докторы.
 Имашев Урал Булат улы — химик, Башҡортостан Фәндәр Академияһы академигы.
 Ишбаев Ғиниәтулла Ғарифулла улы — ООО НПП «Буринтех» директоры, Өфө дәүләт нефть техник университеты профессорыИшбаев Гниятулла Гарифуллович .
 Карамова Лена Мырҙа ҡыҙы — табип, Башҡортостан Фәндәр Академияһы ағза-корреспонденты. 1962—1966 йылдарҙа Учалы дауаханаһы табибы.
 Магжанов Рим Вали улы — табип, БДМУ кафедра мөдиреМагжанов Рим Валеевич .
 Минасов Булат Шамил улы — табип, Башҡорт дәүләт медицина университеты кафедра мөдиреМинасов Булат Шамильевич .
 Мортазин Хәйрулла Хәбибулла улы —  математик, физика‑математика фәндәре докторыМортазин Хәйрулла Хәбибулла улы, Математика анализы кафедраһы мөдире  .
 Төпәев Салауат Харис улы (18.02.1924), ғалим-инженер-механик, журналист, хужалыҡ эшмәкәре һәм юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Техник фәндәр кандидаты (1962), доцент (1972). Журналистар союзы ағзаһы (1998). 1991 йылдан Башҡортостандың Сәйәси золом ҡорбандары ассоциацияһы рәйесе, 2001 йылдан — почётлы президенты. СССР юғары мәктәбе отличнигы (1982). 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985), Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (1999). Кәрим (Төпәй) ауылынанБашҡорт энциклопедияһы — Төпәев Салауат Харис улы .
 Фәтҡуллин Ринат Абдулла улы (23.02.1939), ғалим-географ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1987—2003 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институтының һәм М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының тәбиғи‑география факультеты деканы. География фәндәре кандидаты (1974), профессор (1996). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1997), СССР юғары мәктәбе отличнигы (1984), Рәсәйҙең геодезия һәм картография отличнигы (2003). Саңғы ярышы буйынса СССР‑ҙың спорт мастеры (1965). Илсе ауылынанБашҡорт энциклопедияһы — Фәтҡуллин Ринат Абдулла улы .

 Дин әһелдәре 
 Рәсүлев Зәйнулла Хәбибулла улы — ишан, Троицк ҡалаһында мәсет имамы, билдәле «Рәсүлиә» мәҙрәсәһен асыусы.
 Рәсүлев Ғабдрахман (1889—1950) — мөфтөй. 1936—1950 йылдарҙа Рәсәй Үҙәк диниә назараты дини идаралығының рәйесе.

 Хужалыҡ эшмәкәрҙәре 
 Абдрахманов Ильяс Әхмәт улы — 1998—2010 йылдарҙа Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының генераль директоры.
 Баталин Юрий Петрович — 1986—1989 йылдарҙа СССР Дәүләт төҙөлөш комитеты, СССР Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары.
 Блюхер Василий Васильевич — Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының баш механигы, билдәле инженер.
 Ғайсин Салауат Мөхтәр улы — «Башинформсвязь» йәмғиәтенең генераль директорыГайсин Салават Мухтарович.
 Ғәйфуллин Вәҡиф Шаһиморат улы (21.09.1938), педагог, совет партия һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1988—1991 йылдарҙа КПСС-тың Учалы ҡала комитетының икенсе һәм беренсе секретары, 1994—1997 йылдарҙа Учалы ҡалаһы һәм районы хакимиәте башлығы. 1990—1995 йылдарҙа Башҡортостандың Юғары Советы депутаты. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Райондың почётлы гражданы. Наурыҙ ауылынанМуниципальный район Учалинский район Республики Башкортостан. Официальный сайт. Главная / Район / Почетные граждане: Гайфуллин Вакиф Шагимуратович.
 Уйылданов Салауат Ғәли улы — «Уфаоргсинтез» ААЙ генераль директорыВильданов Салават Галиевич .
 Шәрәфетдинов Әҙһәм Ғәни улы (25.12.1928—24.09.2016), партия һәм хужалыҡ эшмәкәре, ғалим-инженер, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1975—1983 йылдарҙа КПСС-тың Мәләүез, 1983—1986 йылдарҙа — Ишембай ҡала комитеттарының 1‑се секретары. Техник фәндәр кандидаты (1972). Башҡорт АССР-ының 8—11‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. СССР‑ҙың ауыл хужалығы (1969) һәм РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы (1982) отличнигы. Ленин (1973), Октябрь Революцияһы (1971), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966, 1976) һәм Халыҡтар Дуҫлығы (1981) ордендары кавалеры. Ахун ауылынанБашҡорт энциклопедияһы — Шәрәфетдинов Әҙһәм Ғәни улы.

 Хужалыҡ алдынғылары 
  Нигаматуллин Рамазан Муллагалеевич — Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының машинисы, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
  Шәйәхмәтов Фазулла Зайнулла улы — тракторсы, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
  Фәтҡуллин Әшрәф Әхмәт улы — Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының тау мастеры, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
  Мөхөтдинов Хәким Ғәйфулла улы — комбайнсы, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
  Фәтҡуллин Ғөбәй Сәлим улы (1914—2012) — комхоз рәйесе, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
  Әхмәтйәнов Яңыбай Шаһыбал улы (20.02.1936—25.09.2010) — сиҙәмсе-механизатор, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
 Назаров Николай Григорьевич — бригадир, Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры.
 Ишкилдин Люцир Мирзаян улы — таусы, Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры, Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты бригадиры.
 Игелеков Абрар Ғабдулла улы — механизатор, Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, «Хеҙмәт ветераны» миҙалы кавалеры, «Яңы Байрамғол» халыҡ предприятиеһының тракторсы-машинисы.

 Мәҙәниәт, әҙәбиәт һәм матбуғат хеҙмәткәрҙәре,  

 Артистар 
 Нәжиә Аллаярова
 Алмас Әмиров
 Мортазин Әхәт Мотаһар улы

 Композиторҙар 
 Салауат Низаметдинов (1957—2013)

 Йырсылар 
 Абдулла Солтанов
 Флүрә Килдейәрова
 Нәзифә Ҡадырова
 Байрамғолова Нәйлә Ильяс ҡыҙы
 Айгөл Һағынбаева

 Шағирҙар һәм яҙыусылар 
 Талха Ғиниәтуллин 
 Суфиянов Сабит Әбүсуфиян улы (1904—1974)
 Рәмзилә Хисаметдинова (1949 — 1995) 
 Мөхәммәт Хәйҙәров
 Мәүлит Ямалетдинов

 Журналистар 
 Насыров Рәүеф Хәй улы — СССР Журналистар союзы, Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы Яҙыусылар союздары ағзаһы, Башҡорт АССР-ының (1978) һәм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993), Шәһит Хоҙайбирҙин һәм Муса Мортазин исемендәге премиялар лауреаты.
 Илтенбаева Миңзифа Абрар ҡыҙы — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2005), Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы Журналистар союздары ағзаһы, РФ Кинематографистар союзы премияһы лауреаты (1999), «Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙы үткәреүҙәге хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән (2002). «Башҡортостан» гәзитенең баш мөхәррир урынбаҫары — яуаплы секретары.
 Ҡаһарманова Баныу Латиф ҡыҙы (7.10.1973), уҡытыусы, журналист. 2000 йылдан Башҡортостан Республикаһының Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2015). Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2008).
 Кәлимуллин Рәшит Шәрифулла улы-
 Балтабаева Гүзәлиә Салауат ҡыҙы
 Мортазина Гөлназ Мозафар ҡыҙы
 Кәримова Рәсимә Сәғит ҡыҙы — башҡорт телевидениеның тәүге дикторы, БАССР-ҙың һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Легендар диктор Рәсимә Кәримова вафат булды .

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
  
 OpenStreetMap һәм SRTM нигеҙендә эшләнгән Учалы районының картаһы.
 Учалы ҡалаһы һәм районының берләштерелгән ижтимағи-сәйәси гәзите .
 Учалы ҡалаһы һәм районының суды.

Категория:Башҡортостан райондары
Категория:Учалы районы