Торатау
{{Башҡа мәғәнәләре|Торатау (мәғәнәләр)}}
{{Ук}}
<!-- {{Вершина
 |Название                = Торатау
  |Национальное название  = 
 |Изображение             =Тратау летом.jpg
  |Подпись                = 
 |Координаты              = 53/33/16/N/56/05/56/E
  |CoordScale             = 
  |Регион                 = Башҡортостан 
   |Район                 = Ишембай районы
 |Горная система          = 
  |Хребет или массив                 = 
  |Высота                 = 406
  |Источник высоты        = 
  |Первое восхождение     = 
 |Страна     = Россия
 |Категория на Викискладе = 
}} -->
[[Рәсем:Гора Тра-тау.jpg|300px|left|thumb|Торатау]]
'''Торатау''' (шәжәрәләрҙә Турағ тағ) — [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан көнсығышта ҡалҡып торған һоҡланғыс тауҙарҙың береһе. Икенсе төрлө [[шихан]] тип тә атайҙар.

Торатау — боронғо замандарҙа хандар нығытмалары, шул иҫәптән «башҡорт халҡына билистиҡлал хан улмыш» Торахандың пайтәхете, ставкаһы торған урын. Шәжәрәлә, легендәләрҙә хәбәр ителгән был мәғлүмәт бөтәһенән элек башҡорт халҡының урта быуаттарҙағы тарихы, топонимикаһының серҙәре.

== Этимологияһы ==
Торатау оронимының этимологияһы былай. Уның тәүге компоненты — тора (элекке башҡорт яҙмаларында һәм боронғо төрки телендә ''тура'') һүҙен тарихи-лингвистик планда былай:
1969 йылда бик ҡиммәтле хеҙмәт — Боронғо төрки һүҙлеге баҫылып сыға. Был лөғәттә ''тура'' урыҫса «укрепление, жилище, крепость» тигән һүҙ. Тимәк нығытма. Икенсе компонеты — тау.(Рәшит Шәкүр. Исемдәрҙә ил тарихы. Өфө, 1993 й. 255 б.)

== Физик-географик ҡылыҡһырлама ==
Бейеклеге — ҡоро ер өҫтөнән 280 метр булһа, [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғаһы кимәленән 275 метр. Ә океан кимәленән абсолют бейеклеге 406 метр. Тауҙың кес кенә биләмәһендә 100 артыҡ төр үҫемлек үҫә. Тауҙың көнбайыш һәм көньяҡ -көнбайыш яғының өҫкө өлөшөндә бер нисә тау тишеге(мәмерйә) бар. Итәгендә «Туғарсалған» күле бар.

Башҡа шихандар кеүек үк, Торатау Тропик диңгеҙҙә һуңғы полезой риф массаларынан 230 млн йыл элек барлыҡҡа килгән.

== Тарих ==
Торатау — [[Юрматы]] ырыуының изге тауы. Борон Торатау эргәһендә «Туғарсалған» күле янында йөрөү тыйылған. Ул урындарҙа дини йолалар үткәрелгән. Легендаларҙа әйтелеүенсә, Торатау мәмерйәләренең береһенә ''Диафетты'' (ул һылыуҡай булған) ҡаты бәғерле атаһы бикләп ҡуйған. Сөнки ул [[урыҫтар|урыҫ]] сардарҙары менән ҡасмаҡсы булған. Мәмерйә ҡапҡаһын ҙур йылан һаҡлаған.

[[Сталин]] хакимлыҡ иткән осорҙа тау итәгендә "ГУЛАГ"тың бер зонаһы булған, унда рецидивист ҡатындар тотолған<ref>{{статья|автор=Зыкина Р.|заглавие=Застенок у подножия Тратау|оригинал=|ссылка=http://www.agidel.ru/?param1=3496&tab=2|автор издания=|издание=Республика Башкортостан|тип=газета|место=Уфа|издательство=|год=2005. — 20 сентября|выпуск=|том=|номер=181|страницы=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|pmid=|язык=ru}}</ref><ref>См. статью [[:ru:Бирукова, Евгения Николаевна]]</ref>. Әлеге ваҡытта барактарҙың диуарҙары һаҡланып ҡалған.

Торатау парапланеристтарҙың күнекмә урыны булыуы менән дә билдәле.
[[Рәсем:Shihan.jpg|300px|left|thumb|Көнбағыш баҫыуы, болоттар һәм Торатау]].

2008 йыл — шорт-лист проектында «Рәсәйҙең ете мөғжизәһе» иҫәбендә (Шихан булараҡ) билдәләнгән<ref>[http://www.ruschudo.ru/regions/3.html «Семь чудес России»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423183310/http://www.ruschudo.ru/regions/3.html |date=2012-04-23 }}<small></ref>

== Торатауға ҡағылышлы хәлдәр ==
Торатау һуңғы йылдарҙа Стәрлетамаҡтағы «Сода» асыҡ акционерҙар йәмғиәтен әҙер сеймал булараҡ ҡыҙыҡһындыра. Шундай уҡ ҡурҡыныс Йөрәктауға ла янай.
«Торатау шиханын һаҡлайбыҙ» формаль булмаған йәмғиәт башланғысы ҡултамғалар йыйыуҙы ойошторҙо. [[Рәсәй Федерацияһы Президенты]]на мөрәжәғәтнамә ебәреп, Торатауҙы эшкәртеүҙе тыйыуҙы һәм уның янында зоповедник асыуҙы һораны.

* '''Торатауҙан айырыуса һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе статусын алыу өсөн хоҡуҡ нигеҙ юҡ''', тип белдерҙе Башҡортостандың тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министры Илдар Һаҙыев<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/783848/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 12 ноябрь]</ref>.
* Рөстәм Хәмитов: '''Торатау менән Йөрәктауҙан тәбиғәт ҡомартҡыһы статусын алыу өсөн бер ниндәй ҙә нигеҙ юҡ''' — «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 13 ноябрь<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/784068/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 13 ноябрь]</ref>.
* [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]] Рөстәм Хәмитов 2010 йылдың 10 октябрендә үҙенең блогында '''Торатауҙы сеймал булараҡ эшкәртмәйәсәкбеҙ''', тип яҙҙы.

== Мәҙәниәттә һәм сәнғәттә ==

=== Әҙәбиәттә ===

==== Сәсмә әҫәрҙәр ====
* [[Әхмәдов Рим Билал улы|Рим Әхмәдов]] «Слово о реках, озерах и травах». Уфа, Башкирское книжное издательство, 1988<ref>[https://www.ozon.ru/context/detail/id/21439850/ «Слово о реках, озерах и травах»]</ref>
* [[Рафиҡов Булат Заһри улы|Булат Рафиҡов]] «Ахырызаман көткәндә» (1993)<ref>В ожидании конца света: Роман: на баш. яз. / Б. З. Рафиков. — Уфа: Китап, 1996. — 320 с.</ref>
* Әмир Сайфуллин «Одинокий странник» (роман)<ref>[http://voshod-news.ru/news/9167-urozhenec-ishimbayskogo-rayona-napisal-roman-o-gore-toratau.html Уроженец Ишимбайского района написал роман о горе Торатау] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180831041309/http://voshod-news.ru/news/9167-urozhenec-ishimbayskogo-rayona-napisal-roman-o-gore-toratau.html |date=2018-08-31 }} Газета "Восход". voshod-news.ru 08.08.2018</ref>
* [[Әминев Әмир Мөхәмәт улы|Әмир Әминев]] «Бер кәмәлә» (повесть)<ref>[http://agidel-rb.ru/assets/files/arxiv/2010/agidel-3-2010.pdf «Ағиҙел», № 3 (1044), 2010, с.32-70]</ref> 
* [[Хисамов Ғәлим Афзал улы|Ғәлим Хисамов]] «Өн һәм һан» (роман)<ref>[http://agidel-rb.ru/nomera/2013/081/lim_xisamov.html «Ағиҙел», 2013, № 8 (1084)]</ref>

==== Поэмалар ====
* [[Бикбаев Рауил Төхфәт улы|Рауил Бикбаев]] «Һыуһаным — һыуҙар бирегеҙ!»<ref>[http://bulletin-bsu.com/archive/2015/2/30/ Р. А. Тимербаева ПОЭТИКА И ПРОБЛЕМАТИКА ПОЭМЫ Р. БИКБАЕВА «ЖАЖДУ - ДАЙТЕ ВОДЫ!» ВЕСТНИК Башкирского университета Том 20, 2015, No. 2.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180828134446/http://bulletin-bsu.com/archive/2015/2/30/ |date=2018-08-28 }}</ref>
* [[Ҡәҙим Аралбай]] «Торатау»<ref>[http://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMTMzMQ/MSgwKQ Кадим Аралбай. Избранные произведения. т.2 Уфа, Китап, 2011 с.331-341]</ref>

==== Шиғырҙар ====
* [[Яҡуп Ҡолмой]] «Ҡайтһам, Торатауым ҡаршы ала»<ref>[http://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMTg4MTI/0K8uINCa0YPQu9C80YvQuSDQmtGD0L3QtdC7INC60YPRgNC80LUuINCcIDk2NTY0]// Яҡуп Ҡолмой. Күңел күрке. Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 1971, 7-се бит</ref>, «Торатауға»<ref>[http://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMTgzNjE/0qDQvtC70LzQvtC5INCvLiDTqNGE06kg0LzQvtKj0LTQsNGA0Ys]// Яҡуп Ҡолмой. Өфө моңдары. Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 1982, 9-сы бит</ref>
* [[Рафиҡов Булат Заһри улы|Булат Рафиҡов]] «Торатау»<ref>[http://gbs.my1.ru/_ld/0/16___-_2-_..pdf]// Булат Рафиков:
биобиблиографический указатель / сост. Ф. М. Искужина. — 2-е изд., доп.. — Мелеуз, 2012.</ref>
* [[Юлдашева Тамара Ишбулды ҡыҙы|Тамара Искәндәриә]] «Торатау»<ref>{{статья|автор=Тамара Искандерия|заглавие=“Бөйөк бер моң биләй күңелемде”|оригинал=|ссылка=http://bashgazet.ru/ruhiestafeta/27024-byk-ber-mo-bily-kelemde.html|автор издания=|издание=[[Башкортостан (газета)|Башкортостан]]|тип=газета|место=[[Уфа]]|издательство=|год=2017. — 11 июля|выпуск=|том=|номер=|страницы=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|pmid=|язык=ba}}</ref>
* [[Кинйәбулатов Ирек Лотфый улы|Ирек Кинйәбулатов]] «Мәңге торһон өсөн Торатау»<ref>{{статья|автор=Ирек Киньябулатов|заглавие=«Мәңге торһон өсөн Торатау»|оригинал=|ссылка=http://bashgazet.ru/obshestvo/print:page,1,20624-mge-toron-sn-toratau.html|автор издания=|издание=[[Башкортостан (газета)|Башкортостан]]|тип=газета|место=[[Уфа]]|издательство=|год=2015. — 11 декабря|выпуск=|том=|номер=|страницы=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|pmid=|язык=ba}}</ref>
* [[Шәкүров Рәшит Закир улы|Рәшит Шәкүр]] «Тауҙар тауы — Торатау»<ref>{{статья|автор=Рашит Шакур|заглавие=Хәтеребеҙ менән тере беҙ|оригинал=|ссылка=http://bashgazet.ru/akmulla/19016-hterebe-menn-tere-be.html|автор издания=|издание=[[Башкортостан (газета)|Башкортостан]]|тип=газета|место=[[Уфа]]|издательство=|год=2015. — 7 августа|выпуск=|том=|номер=|страницы=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|pmid=|язык=ba}}</ref>
* [[Хәсән Назар]] «Торатау»<ref>{{статья|автор=Хасан Назар|заглавие=Ябайлыҡта — бөйөклөк, ти затым, ҡурай ябайлығы һиндә, халҡым|оригинал=|ссылка=http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/18538-yabaylyta-byklk-ti-zatym-uray-yabaylyy-ind-halym.html|автор издания=|издание=[[Башкортостан (газета)|Башкортостан]]|тип=газета|место=[[Уфа]]|издательство=|год=2015. — 26 июня|выпуск=|том=|номер=|страницы=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|pmid=|язык=ba}}</ref>
* [[Әбүзәров Салауат Нәзир улы|Салауат Әбүзәр]] «Ҡоролтайға көйлө хитап»<ref>{{статья|автор=Салават Абузар|заглавие=Ҡоролтайға көйлө хитап|оригинал=|ссылка=http://bashgazet.ru/obshestvo/20383-oroltaya-kyl-hitap.html|автор издания=|издание=[[Башкортостан (газета)|Башкортостан]]|тип=газета|место=[[Уфа]]|издательство=|год=2015. — 21 ноября|выпуск=|том=|номер=|страницы=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|pmid=|язык=ba}}</ref>
* [[Таһирова Әнисә Абдулла ҡыҙы|Әнисә Таһирова]] «Торатау»<ref>[http://agidel-rb.ru/assets/files/arxiv/2011/agidel-12-2011.pdf]"Ағиҙел", № 12 (1064), 2011 г., с.15</ref>
* Әхмәҙин Әфтәх «Торатау»
* Рәйлә ҠОЛМЫРҘИНА «Йәшәһен Торатау!»<ref>{{статья|автор=Раиля Кулмурзина|заглавие=Йәшәһен Торатау!|оригинал=|ссылка=http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/26647-yshen-toratau.html|автор издания=|издание=[[Башкортостан (газета)|Башкортостан]]|тип=газета|место=[[Уфа]]|издательство=|год=2017. — 09 июня|выпуск=|том=|номер=|страницы=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|pmid=|язык=ba}}</ref>

==== Пьесалар ====
* [[Кинйәбаев Рәлиф Мөстәҡим улы|Рәлиф Кинйәбаев]] «Ә Торатау һаман тора»<ref>[http://www.bashinform.ru/news/127572-gastroli-sterlitamakskikh-akterov-v-ufe-posvyashcheny-yubileynomu-15-mu-teatralnomu-sezonu/]"Гастроли стерлитамакских актеров в Уфе посвящены юбилейному 15-му театральному сезону". Башинформ, 15 сентября 2005 г.</ref>

=== Музыкала ===

==== Йырҙар ====
* «Торатау»<ref>[http://www.bashinform.ru/news/574139-on-stikhami-vospeval-rodnoy-kray-k-95-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-poeta-yakupa-kulmyya/ Он стихами воспевал родной край (к 95-летию со дня рождения поэта Якупа Кулмыя)]</ref>, Талғат Шәрипов музыкаһы, [[Яҡуп Ҡолмой]] һүҙҙәре
* [https://xn----7sbbb0amqvmuuv.xn--p1ai/ufimskaya-xart-rok-gruppa-napisala-pesnyu-pro-toratau/ «Торатау»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180831180421/https://xn----7sbbb0amqvmuuv.xn--p1ai/ufimskaya-xart-rok-gruppa-napisala-pesnyu-pro-toratau/ |date=2018-08-31 }} Группа «Глумилино»

== Галерея ==
{|class="graytable" style="text-align:center"
 |+
 |width="25%"|[[Файл:Toratau, Ishimbai district 986665.jpg|center|250px]]
 |width="25%"|[[Файл:Орлорл 6260.jpg|center|250px]]
 |width="25%"|[[Файл:Лорд 0151-1.jpg|center|250px]]
 |width="25%"|[[Файл:Шихан осень.jpg|center|250px]]
 |-
|}


== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Шихандар]]
* [[Шәкетау|Шәкетау]]
* [[Ҡуштау]]
* [[Йөрәктау]]
* [[Урал океаны]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.bashinform.ru/bash/1248192/ «Торатау юрматылар өсөн бик ҡәҙерле»: фекер. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 7 декабрь 2018 йыл]{{V|7|12|2018}}
* [http://nasterle.ru/index.php?topic=16.0 Фотографии шихана Тратау с разных сторон]
* [http://encycl.bash-portal.ru/shihanu.htm А. П. Рождественский, И. М. Япаров. Шиханы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131128151250/http://encycl.bash-portal.ru/shihanu.htm |date=2013-11-28 }}
* [http://www.uralgeo.net/tratau1.jpg Фото]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://images.izvestia.ru/miracle/foto/f1427.jpg Фото М. Сёминой]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.bashkortostan450.ru/interactive-map/regions/r44/r44_30.html?dost=1&template=46] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110905022522/http://www.bashkortostan450.ru/interactive-map/regions/r44/r44_30.html?dost=1&template=46 |date=2011-09-05 }}
* [http://www.360gu.ru/?p=359 Сферические панорамы с видом на Тратау] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170705193159/http://www.360gu.ru/?p=359 |date=2017-07-05 }}
* [http://agidel-rb.ru/nomera/2012/11/milsh_olmxmtova2.html Ҡәғбә кеүек уның һәр ташы]

{{ООПТ Башкортостана}}
[[Категория:Башҡортостандың тәбиғәт ҡомартҡылары]]
[[Категория:Шихандар]]
[[Категория:Стәрлетамаҡ шихандары]]
[[Категория:Ишембай районы географияһы]]
Торатау (шәжәрәләрҙә Турағ тағ) — Стәрлетамаҡ ҡалаһынан көнсығышта ҡалҡып торған һоҡланғыс тауҙарҙың береһе. Икенсе төрлө шихан тип тә атайҙар.

Торатау — боронғо замандарҙа хандар нығытмалары, шул иҫәптән «башҡорт халҡына билистиҡлал хан улмыш» Торахандың пайтәхете, ставкаһы торған урын. Шәжәрәлә, легендәләрҙә хәбәр ителгән был мәғлүмәт бөтәһенән элек башҡорт халҡының урта быуаттарҙағы тарихы, топонимикаһының серҙәре.

 Этимологияһы 
Торатау оронимының этимологияһы былай. Уның тәүге компоненты — тора (элекке башҡорт яҙмаларында һәм боронғо төрки телендә тура) һүҙен тарихи-лингвистик планда былай:
1969 йылда бик ҡиммәтле хеҙмәт — Боронғо төрки һүҙлеге баҫылып сыға. Был лөғәттә тура урыҫса «укрепление, жилище, крепость» тигән һүҙ. Тимәк нығытма. Икенсе компонеты — тау.(Рәшит Шәкүр. Исемдәрҙә ил тарихы. Өфө, 1993 й. 255 б.)

 Физик-географик ҡылыҡһырлама 
Бейеклеге — ҡоро ер өҫтөнән 280 метр булһа, Ағиҙел йылғаһы кимәленән 275 метр. Ә океан кимәленән абсолют бейеклеге 406 метр. Тауҙың кес кенә биләмәһендә 100 артыҡ төр үҫемлек үҫә. Тауҙың көнбайыш һәм көньяҡ -көнбайыш яғының өҫкө өлөшөндә бер нисә тау тишеге(мәмерйә) бар. Итәгендә «Туғарсалған» күле бар.

Башҡа шихандар кеүек үк, Торатау Тропик диңгеҙҙә һуңғы полезой риф массаларынан 230 млн йыл элек барлыҡҡа килгән.

 Тарих 
Торатау — Юрматы ырыуының изге тауы. Борон Торатау эргәһендә «Туғарсалған» күле янында йөрөү тыйылған. Ул урындарҙа дини йолалар үткәрелгән. Легендаларҙа әйтелеүенсә, Торатау мәмерйәләренең береһенә Диафетты (ул һылыуҡай булған) ҡаты бәғерле атаһы бикләп ҡуйған. Сөнки ул урыҫ сардарҙары менән ҡасмаҡсы булған. Мәмерйә ҡапҡаһын ҙур йылан һаҡлаған.

Сталин хакимлыҡ иткән осорҙа тау итәгендә "ГУЛАГ"тың бер зонаһы булған, унда рецидивист ҡатындар тотолғанСм. статью :ru:Бирукова, Евгения Николаевна. Әлеге ваҡытта барактарҙың диуарҙары һаҡланып ҡалған.

Торатау парапланеристтарҙың күнекмә урыны булыуы менән дә билдәле.
300px|left|thumb|Көнбағыш баҫыуы, болоттар һәм Торатау.

2008 йыл — шорт-лист проектында «Рәсәйҙең ете мөғжизәһе» иҫәбендә (Шихан булараҡ) билдәләнгән«Семь чудес России» <small>

 Торатауға ҡағылышлы хәлдәр 
Торатау һуңғы йылдарҙа Стәрлетамаҡтағы «Сода» асыҡ акционерҙар йәмғиәтен әҙер сеймал булараҡ ҡыҙыҡһындыра. Шундай уҡ ҡурҡыныс Йөрәктауға ла янай.
«Торатау шиханын һаҡлайбыҙ» формаль булмаған йәмғиәт башланғысы ҡултамғалар йыйыуҙы ойошторҙо. Рәсәй Федерацияһы Президентына мөрәжәғәтнамә ебәреп, Торатауҙы эшкәртеүҙе тыйыуҙы һәм уның янында зоповедник асыуҙы һораны.

 Торатауҙан айырыуса һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе статусын алыу өсөн хоҡуҡ нигеҙ юҡ, тип белдерҙе Башҡортостандың тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министры Илдар Һаҙыев«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 12 ноябрь.
 Рөстәм Хәмитов: Торатау менән Йөрәктауҙан тәбиғәт ҡомартҡыһы статусын алыу өсөн бер ниндәй ҙә нигеҙ юҡ — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 13 ноябрь«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 13 ноябрь.
 Башҡортостан Республикаһы Президенты Рөстәм Хәмитов 2010 йылдың 10 октябрендә үҙенең блогында Торатауҙы сеймал булараҡ эшкәртмәйәсәкбеҙ, тип яҙҙы.

 Мәҙәниәттә һәм сәнғәттә 

 Әҙәбиәттә 

 Сәсмә әҫәрҙәр 
 Рим Әхмәдов «Слово о реках, озерах и травах». Уфа, Башкирское книжное издательство, 1988«Слово о реках, озерах и травах»
 Булат Рафиҡов «Ахырызаман көткәндә» (1993)В ожидании конца света: Роман: на баш. яз. / Б. З. Рафиков. — Уфа: Китап, 1996. — 320 с.
 Әмир Сайфуллин «Одинокий странник» (роман)Уроженец Ишимбайского района написал роман о горе Торатау  Газета "Восход". voshod-news.ru 08.08.2018
 Әмир Әминев «Бер кәмәлә» (повесть)«Ағиҙел», № 3 (1044), 2010, с.32-70 
 Ғәлим Хисамов «Өн һәм һан» (роман)«Ағиҙел», 2013, № 8 (1084)

 Поэмалар 
 Рауил Бикбаев «Һыуһаным — һыуҙар бирегеҙ!»Р. А. Тимербаева ПОЭТИКА И ПРОБЛЕМАТИКА ПОЭМЫ Р. БИКБАЕВА «ЖАЖДУ - ДАЙТЕ ВОДЫ!» ВЕСТНИК Башкирского университета Том 20, 2015, No. 2. 
 Ҡәҙим Аралбай «Торатау»Кадим Аралбай. Избранные произведения. т.2 Уфа, Китап, 2011 с.331-341

 Шиғырҙар 
 Яҡуп Ҡолмой «Ҡайтһам, Торатауым ҡаршы ала»// Яҡуп Ҡолмой. Күңел күрке. Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 1971, 7-се бит, «Торатауға»// Яҡуп Ҡолмой. Өфө моңдары. Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 1982, 9-сы бит
 Булат Рафиҡов «Торатау»// Булат Рафиков:
биобиблиографический указатель / сост. Ф. М. Искужина. — 2-е изд., доп.. — Мелеуз, 2012.
 Тамара Искәндәриә «Торатау»
 Ирек Кинйәбулатов «Мәңге торһон өсөн Торатау»
 Рәшит Шәкүр «Тауҙар тауы — Торатау»
 Хәсән Назар «Торатау»
 Салауат Әбүзәр «Ҡоролтайға көйлө хитап»
 Әнисә Таһирова «Торатау»"Ағиҙел", № 12 (1064), 2011 г., с.15
 Әхмәҙин Әфтәх «Торатау»
 Рәйлә ҠОЛМЫРҘИНА «Йәшәһен Торатау!»

 Пьесалар 
 Рәлиф Кинйәбаев «Ә Торатау һаман тора»"Гастроли стерлитамакских актеров в Уфе посвящены юбилейному 15-му театральному сезону". Башинформ, 15 сентября 2005 г.

 Музыкала 

 Йырҙар 
 «Торатау»Он стихами воспевал родной край (к 95-летию со дня рождения поэта Якупа Кулмыя), Талғат Шәрипов музыкаһы, Яҡуп Ҡолмой һүҙҙәре
 «Торатау»  Группа «Глумилино»

 Галерея 
 +
 center|250px
 center|250px
 center|250px
 center|250px
 

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Шихандар
 Шәкетау
 Ҡуштау
 Йөрәктау
 Урал океаны

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 «Торатау юрматылар өсөн бик ҡәҙерле»: фекер. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 7 декабрь 2018 йыл
 Фотографии шихана Тратау с разных сторон
 А. П. Рождественский, И. М. Япаров. Шиханы 
 Фото
 Фото М. Сёминой
  
 Сферические панорамы с видом на Тратау 
 Ҡәғбә кеүек уның һәр ташы

Категория:Башҡортостандың тәбиғәт ҡомартҡылары
Категория:Шихандар
Категория:Стәрлетамаҡ шихандары
Категория:Ишембай районы географияһы