Зарипов Ирек Айрат улы
{{Персона
| имя              = Ирек Зарипов
| изображение          = Irek Zaripov.jpg
| описание         = спортсмен
| дата рождения = 27.03.1983
| место рождения   = [[Башҡорт АССР-ы]] {{МР|Стәрлетамаҡ}} ҡалаһы
| гражданство = {{USSR}}<br>{{RUS}}
| подданство =
| религия =
| отец =Зарипов Айрат Ғәбделхамат улы
| мать =Зарипова Вәсилә Мостафа ҡыҙы
| супруга =
| дети =Айнур
| награды и премии = 
{{{!}} style="background: transparent"
{{!}} {{Орден За заслуги перед Отечеством 4 степени}}
{{!}}}
{{{!}} style="background: transparent"
{{!}} {{Медаль ордена «За заслуги перед Отечеством» I степени}}
{{!}}}
{{{!}} style="background: transparent"
{{!}} {{Орден «За заслуги перед Республикой Башкортостан»}}{{!!}}{{Медаль ордена «За заслуги перед Республикой Башкортостан»}}
{{!}}}
| Rodovid =
}}
{{фамилиялаш|Зарипов}}
{{бутамаҫҡа|Зарипов Ирек Фәсхетдин улы}}

'''Зарипов Ирек Айрат улы''' ([[27 март]] [[1983 йыл]]) — саңғысы һәм биатлонсы, [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған спорт мастеры, Йәмәғәт эшмәкәре. [[Ванкувер (Вашингтон)|Ванкувер]] Паралимпиадаһының дүрт тапҡыр чемпионы, [[Сочи]] олимпиадаһында Рәсәй вәкиле, терәк-хәрәкәт ағзалары имгәнгән инвалидтарҙың Рәсәй физкультура һәм спорт федерацияһының беренсе вице-президенты. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 5—6-сы саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты (2013—2023), 4-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2010), «[[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|Башҡортостан Республикаһы алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн]]» (2010), [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2014) ордендары кавалеры.

== Биографияһы ==
Ирек Айрат улы Зарипов 1983 йылдың 27 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлетамаҡ (ҡала)|Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында тыуған. Ата-әсәһе — Айрат Ғабделхамат улы һәм Вәсилә Мостафа ҡыҙы Зариповтар, кирбес заводы эшселәре. Мәктәптә Ирек саңғы һәм баскетбол менән мауыға, футбол уйнай, бокс һәм көрәш менән шөғөлләнә. 2000 йылда 17 йәшендә аварияға эләгә: ике аяғын да киҫәләр. Инвалидлыҡҡа ҡарамаҫтан, һөнәри лицей һәм Башҡорт иҡтисад-юридик колледжын тамамлай<ref name="С.М.">[http://www.smikbr.ru/2010/sm/04/21.pdf «Советская молодёжь» 16-21 апрель, 2010 г. 6-я стр. Кумиры / Ирек Зарипов ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308192406/http://www.smikbr.ru/2010/sm/04/21.pdf |date=2016-03-08 }}</ref> . 2011 йылда Стәрлетамаҡ физик культура институтын ([[Урал дәүләт физик культура университеты]]  филиалы)) тамамлай. Стәрлетамаҡ «Иҙел» спорт комплексында шөғөлләнә (беренсе тренеры — Ф. Н. Ғөбәйҙуллин). Үҙен төрлө спорт төрҙәрендә: [[Еңел атлетика|еңел]] һәм [[ауыр атлетика]], [[йөҙөү]], [[өҫтәл теннисы]] буйынса һынап ҡарай. 2004 йылда [[еңел атлетика]] буйынса Башҡортостан Республикаһы йыйылма командаһына индерелә. Рәсәй чемпионатында  саңғы уҙыштары һәм биатлон буйынса өлкән тренер Ирина Громова менән таныша һәм уның  тәҡдиме буйынса Башҡортостандың билдәле тренеры Салауат Ғүмәровта саңғы спорты менән шөғөлләнә башлай<ref name="С.М." />.
2005 йылда Ирек Зарипов Башҡортостан Республикаһының юғары спорт мастерлығы мәктәбе өсөн сығыш яһай (тренеры — С. Р. Ғүмәров). Шул уҡ йылда Рәсәй паралимпия йыйылма командаһы составына индерелә. [[Турин]]да 2006 йылғы Ҡышҡы [[Паралимпия уйындары]]нда ҡатнаша, унда 7,5 км [[биатлон]] буйынса 4-се урынды яулай. Еңел атлетика буйынса 100, 200, 400, 800 м һәм 1500 м дистанцияларҙа Рәсәй чемпемпионы (12 тапҡыр, 2006—2008).
2010 йылда [[Ванкувер]]ҙа үткән Ҡышҡы Паралимпия уйындарында 4 алтын миҙал ала: биатлонда 2,4 км (эҙәрлекләү) һәм 12,5 км алыҫлыҡта һәм саңғыла 15 км һәм 10 км алыҫлыҡта саңғыла; саңғыла 1 километрға йүгереүҙә көмөш миҙал яулай<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/85021/ Башҡорт энциклопедияһы / Зарипов Ирек Айрат улы]</ref>.
2010 йылдың июнендә III Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайында Стәрлетамаҡ делегаты булып ҡатнаша<ref>[http://www.agidel.ru/?param1=18983&tab=2 Вахит Рахматович Абдрахимов, глава администрации городского округа город Стерлитамак о делегации Стерлитамака на всемирном курултае башкир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304233655/http://www.agidel.ru/?param1=18983&tab=2 |date=2016-03-04 }}</ref>

Халыҡ телендә «Башҡорт Маресьевы» тигән исем алған, уның спорт буйынса иптәштәренә рәсми рәүештә лә «заман Маресьевтары» тигән шундай бүләктәр тапшырыла<ref>[https://www.interfax.ru/russia/209878 Вручена премия Мухиной]</ref>.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==


* 2010 йылдан — Рәсәй терәк-хәрәкәт ағзалары имгәнгән инвалидтарҙың физкультура һәм спорт федерацияһының беренсе вице-президенты.
* Урал физик культура академияһы ағзаһы.
* Башҡортостан Республикаһының 5—6-сы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты (2013—2023).
{{Цитата| Ванкуверҙан һуң минең тормошомда күп нәмә үҙгәрҙе. Элек мин бары тик спорт менән генә янып йәшәһәм, оло еңеүҙәремдән һуң йәмәғәт эшенә сумдым, йәғни тормошомда тағы ла яңы бер бит астым. Олимпиаданан һуң дауаханаларға, балалар һәм инвалидтар йорттарына күп йөрөнөм һәм әле лә был эшемде ҙур ихласлыҡ менән дауам итәм.  
Ниндәйҙер етем йәки ғәрип балаға үҙ хыялына табан аҙым эшләр өсөн тик бер генә ыңғай һүҙ, икенсеһенә бары тик йылы ҡараш, ә өсөнсөһөнә донъя чемпионының ихлас ҡул ҡыҫыуы ла етеүе мөмкин. Үҙемдең эшмәкәрлегем менән берәүҙең генә булһа ла тормошон ыңғай яҡҡа үҙгәртә алһам, кемгәлер ауыр мәлдә йәшәр көс һәм ныҡлыҡ бирә алырҙай эштәр эшләһәм, үҙемде бәхетле тоям. Йәмәғәт эше менән булыу миңә оҡшаЙ. Был хәҙер минең йәшәйешемдең бер өлөшө. Билдәлелек яулау кешегә бер ни тиклем вазифа ла йөкмәтә. Ошондай статус йөрөтөүең һиңә ниндәйҙер хоҡуҡтар ғына бирмәй, ә иңеңә ҡайһы бер йөкләмәләр ҙә һала һәм уларҙы гармонияла "йәшәтеү" өсөн дә күп кенә көс һалырға тура килә.
|Ирек Зарипов ''"Спорт һәм сәйәсәт менән шөғөлләнеү."''|<ref>Киске Өфө. № 39, 2001 й.</ref>}}

== Ғаиләһе ==
Өйләнгән. Улы — Айнур (2008), ҡыҙы — Диана (2010).

== Спорт ҡаҙаныштары ==
* {{Алтын миҙал}} —2009 йылда Рәсәй чемпионаты — 1-се урын (5 км)
* {{Көмөш миҙал}} —2009 йылда донъя чемпионаты — 2-се урын
* {{ Алтын миҙал }} — 2010 йылғы Ҡышҡы Паралимпия уйындары— 1-се урын ([[биатлон]], 2, 4 км)
* {{ Алтын миҙал }} — 2010 йылғы Ҡышҡы Паралимпия уйындары — 1-се урын ([[саңғы уҙышы]],15 км.)
* {{ Алтын миҙал }} — 2010 йылғы Ҡышҡы Паралимпия уйындары — 1-се урын (биатлон, 12,5 км.)
* {{ Алтын миҙал }} — 2010 йылғы Ҡышҡы Паралимпия уйындары — 1-се место ([[саңғы уҙышы]], 10 км.)
* {{ Көмөш миҙал }} — 2010 йылғы Ҡышҡы Паралимпия уйындары — 2-се урын ([[саңғы уҙышы]], 1 км.)
* {{Көмөш миҙал}} — 2014 йылғы Ҡышҡы Паралимпия уйындары — 2-се место ([[саңғы уҙышы]], 15 км.)

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
[[Файл:Dmitry Medvedev and Irek Zaripov.jpeg|thumb|[[Дмитрий Медведев]] Ирек Зариповҡа IV дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» орденын тапшыра]]
* IV дәрәжә Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн (2010 йылдың 26 мартында спорт һәм физик күлтураны үҫтереүҙәге өлөшө һәм X Паралимпиадаһында (Ванкувер, Канада) күрһәткән юғары ҡүаҙаныштары өсөн<ref>[http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=057948 Указ Президента Российской Федерации от 26 марта 2010 года № 373] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029193827/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=057948 |date=2013-10-29 }}</ref>;
* Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2010)<ref>[http://www.paralymp.ru/news/news.php?id=583 Ирек Зарипов, Мария Иовлева, Роман Петушков, Николай Полухин и Михалина Лысова стали заслуженными мастерами спорта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140103052931/http://www.paralymp.ru/news/news.php?id=583 |date=2014-01-03 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://minstm.gov.ru/.cmsc/upload/docs/order32_050410.pdf|title=Приказ о присвоении почетного спортивного звания "Заслуженный мастер спорта России"|accessdate=2010-06-27}} {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/673mbpp7b?url=http://minstm.gov.ru/.cmsc/upload/docs/order32_050410.pdf |date=2012-04-20 }}</ref>.;
* «Башҡортостан Республикаһы алдында күрһәткән хеҙмәте өсөн» ордены (2010)<ref>[http://www.bashinform.ru/news/270472/ Президент Башкортостана Муртаза Рахимов наградил Ирека Зарипова и Кирилла Михайлова]</ref>;
* Башкортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (2006 йылдың 24 апреле)<ref>[http://www.bashkortostan.ru/president/news/index.php?ELEMENT_ID=15362&print=Y М. Г. Рахимов подписал указы о награждении спортсменов-олимпийцев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200609224841/https://www.bashkortostan.ru/president/news/index.php?ELEMENT_ID=15362&print=Y |date=2020-06-09 }}</ref><ref>[http://ufa.regionz.ru/index.php?ds=6330 Указ Президента Республики Башкортостан от 24 апреля 2006 года № УП-160 «О награждении Почётной грамотой Республики Башкортостан работников физической культуры Республики Башкортостан»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>;
* «Инва-спорт» номинацияһында Елена Мухина премияһы лауреаты (2011);
* 1‑се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәтәре өсөн» ордены миҙалы (2014);
* [[Салауат Юлаев  ордены]] (2014).

== Әҙәбиәттә ==
* {{китап |автор= Барый Ноғоманов  |заглавие=«Счастье в твоих руках/Бәхетең һинең ҡулдарҙа; повесть» |место=Өфө |издательство=«Китап» |год=2013 й |224с. }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|85021}} {{V|12|02|2022}}
* http://kiskeufa.ru/index.php?dn=news&to=art&id=1181
* [https://web.archive.org/web/20100409004506/http://www.vancouver2010.com/paralympic-games/cross-country-skiing/athletes/irek-zaripov_ath3001822dL.html Профиль на сайте Паралимпийских игр 2010 года в Ванкувере]{{ref-en}}
* [http://sport.minstm.gov.ru/18/726/727.shtml Качественные характеристики членов спортивной сборной команды Российской Федерации выезжающей на Х Паралимпийские зимние игры в Ванкувер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100322214113/http://sport.minstm.gov.ru/18/726/727.shtml |date=2010-03-22 }} на сайте Министерства спорта, туризма и молодёжной политики Российской Федерации
* [http://rbb.ucoz.ru/index/0-13 Участники Зимних Паралимпийских игр в Турине из Башкортостана]
* [http://www.smikbr.ru/2010/sm/04/21.pdf «Советская молодёжь» 16-21 апрель, 2010 г. 6-я стр.Кумиры / Ирек Зарипов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308192406/http://www.smikbr.ru/2010/sm/04/21.pdf |date=2016-03-08 }}
[[Категория:Рәсәй спортсылары]]
[[Категория:Башҡортостан спортсылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]]
[[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастерҙары]]
[[Категория:Салауат Юлаев ордены кавалерҙары]]
[[Категория:5-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]
[[Категория:6-сы саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]
Зарипов Ирек Айрат улы (27 март 1983 йыл) — саңғысы һәм биатлонсы, Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры, Йәмәғәт эшмәкәре. Ванкувер Паралимпиадаһының дүрт тапҡыр чемпионы, Сочи олимпиадаһында Рәсәй вәкиле, терәк-хәрәкәт ағзалары имгәнгән инвалидтарҙың Рәсәй физкультура һәм спорт федерацияһының беренсе вице-президенты. Башҡортостан Республикаһының 5—6-сы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты (2013—2023), 4-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2010), «Башҡортостан Республикаһы алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2010), Салауат Юлаев (2014) ордендары кавалеры.

 Биографияһы 
Ирек Айрат улы Зарипов 1983 йылдың 27 мартында Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған. Ата-әсәһе — Айрат Ғабделхамат улы һәм Вәсилә Мостафа ҡыҙы Зариповтар, кирбес заводы эшселәре. Мәктәптә Ирек саңғы һәм баскетбол менән мауыға, футбол уйнай, бокс һәм көрәш менән шөғөлләнә. 2000 йылда 17 йәшендә аварияға эләгә: ике аяғын да киҫәләр. Инвалидлыҡҡа ҡарамаҫтан, һөнәри лицей һәм Башҡорт иҡтисад-юридик колледжын тамамлай«Советская молодёжь» 16-21 апрель, 2010 г. 6-я стр. Кумиры / Ирек Зарипов   . 2011 йылда Стәрлетамаҡ физик культура институтын (Урал дәүләт физик культура университеты  филиалы)) тамамлай. Стәрлетамаҡ «Иҙел» спорт комплексында шөғөлләнә (беренсе тренеры — Ф. Н. Ғөбәйҙуллин). Үҙен төрлө спорт төрҙәрендә: еңел һәм ауыр атлетика, йөҙөү, өҫтәл теннисы буйынса һынап ҡарай. 2004 йылда еңел атлетика буйынса Башҡортостан Республикаһы йыйылма командаһына индерелә. Рәсәй чемпионатында  саңғы уҙыштары һәм биатлон буйынса өлкән тренер Ирина Громова менән таныша һәм уның  тәҡдиме буйынса Башҡортостандың билдәле тренеры Салауат Ғүмәровта саңғы спорты менән шөғөлләнә башлай.
2005 йылда Ирек Зарипов Башҡортостан Республикаһының юғары спорт мастерлығы мәктәбе өсөн сығыш яһай (тренеры — С. Р. Ғүмәров). Шул уҡ йылда Рәсәй паралимпия йыйылма командаһы составына индерелә. Туринда 2006 йылғы Ҡышҡы Паралимпия уйындарында ҡатнаша, унда 7,5 км биатлон буйынса 4-се урынды яулай. Еңел атлетика буйынса 100, 200, 400, 800 м һәм 1500 м дистанцияларҙа Рәсәй чемпемпионы (12 тапҡыр, 2006—2008).
2010 йылда Ванкуверҙа үткән Ҡышҡы Паралимпия уйындарында 4 алтын миҙал ала: биатлонда 2,4 км (эҙәрлекләү) һәм 12,5 км алыҫлыҡта һәм саңғыла 15 км һәм 10 км алыҫлыҡта саңғыла; саңғыла 1 километрға йүгереүҙә көмөш миҙал яулайБашҡорт энциклопедияһы / Зарипов Ирек Айрат улы.
2010 йылдың июнендә III Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайында Стәрлетамаҡ делегаты булып ҡатнашаВахит Рахматович Абдрахимов, глава администрации городского округа город Стерлитамак о делегации Стерлитамака на всемирном курултае башкир 

Халыҡ телендә «Башҡорт Маресьевы» тигән исем алған, уның спорт буйынса иптәштәренә рәсми рәүештә лә «заман Маресьевтары» тигән шундай бүләктәр тапшырылаВручена премия Мухиной.

 Йәмәғәт эшмәкәрлеге 

 2010 йылдан — Рәсәй терәк-хәрәкәт ағзалары имгәнгән инвалидтарҙың физкультура һәм спорт федерацияһының беренсе вице-президенты.
 Урал физик культура академияһы ағзаһы.
 Башҡортостан Республикаһының 5—6-сы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты (2013—2023).

 Ғаиләһе 
Өйләнгән. Улы — Айнур (2008), ҡыҙы — Диана (2010).

 Спорт ҡаҙаныштары 
  —2009 йылда Рәсәй чемпионаты — 1-се урын (5 км)
  —2009 йылда донъя чемпионаты — 2-се урын
  — 2010 йылғы Ҡышҡы Паралимпия уйындары— 1-се урын (биатлон, 2, 4 км)
  — 2010 йылғы Ҡышҡы Паралимпия уйындары — 1-се урын (саңғы уҙышы,15 км.)
  — 2010 йылғы Ҡышҡы Паралимпия уйындары — 1-се урын (биатлон, 12,5 км.)
  — 2010 йылғы Ҡышҡы Паралимпия уйындары — 1-се место (саңғы уҙышы, 10 км.)
  — 2010 йылғы Ҡышҡы Паралимпия уйындары — 2-се урын (саңғы уҙышы, 1 км.)
  — 2014 йылғы Ҡышҡы Паралимпия уйындары — 2-се место (саңғы уҙышы, 15 км.)

 Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре 
thumb|Дмитрий Медведев Ирек Зариповҡа IV дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» орденын тапшыра
 IV дәрәжә Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн (2010 йылдың 26 мартында спорт һәм физик күлтураны үҫтереүҙәге өлөшө һәм X Паралимпиадаһында (Ванкувер, Канада) күрһәткән юғары ҡүаҙаныштары өсөнУказ Президента Российской Федерации от 26 марта 2010 года № 373 ;
 Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2010)Ирек Зарипов, Мария Иовлева, Роман Петушков, Николай Полухин и Михалина Лысова стали заслуженными мастерами спорта  .;
 «Башҡортостан Республикаһы алдында күрһәткән хеҙмәте өсөн» ордены (2010)Президент Башкортостана Муртаза Рахимов наградил Ирека Зарипова и Кирилла Михайлова;
 Башкортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (2006 йылдың 24 апреле)М. Г. Рахимов подписал указы о награждении спортсменов-олимпийцев Указ Президента Республики Башкортостан от 24 апреля 2006 года № УП-160 «О награждении Почётной грамотой Республики Башкортостан работников физической культуры Республики Башкортостан»;
 «Инва-спорт» номинацияһында Елена Мухина премияһы лауреаты (2011);
 1‑се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәтәре өсөн» ордены миҙалы (2014);
 Салауат Юлаев  ордены (2014).

 Әҙәбиәттә 
 

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
  
 http://kiskeufa.ru/index.php?dn=news&to=art&id=1181
 Профиль на сайте Паралимпийских игр 2010 года в Ванкувере
 Качественные характеристики членов спортивной сборной команды Российской Федерации выезжающей на Х Паралимпийские зимние игры в Ванкувер  на сайте Министерства спорта, туризма и молодёжной политики Российской Федерации
 Участники Зимних Паралимпийских игр в Турине из Башкортостана
 «Советская молодёжь» 16-21 апрель, 2010 г. 6-я стр.Кумиры / Ирек Зарипов 
Категория:Рәсәй спортсылары
Категория:Башҡортостан спортсылары
Категория:Алфавит буйынса спортсылар
Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастерҙары
Категория:Салауат Юлаев ордены кавалерҙары
Категория:5-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары
Категория:6-сы саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары