Рим
{{ТП
|фотография              = 
 |дәүмәле  = 250px
 | фотография аҫтындағы имза = 
 |статусы  = ҡала
 |башҡортса исеме  = Рим
 |оригиналь  исеме   = {{lang-it|Roma}}
 |һүрәт = Collage Rome.jpg
 |ил = Италия
 |гербы  = Coat of arms of Rome.svg
 |флагы = Flag of Rome.svg 
 | гербтың һүрәтләнеше = Рим гербы
 |гербтың   киңлеге = 80  
 | флагтың киңлеге = 160
 |lat_deg= 41|lat_min= 54|lat_sec=
 |lon_deg= 12|lon_min= 30|lon_sec=
 |CoordAddon              = type:city(2823873)_region:IT
 |CoordScale              = 50000
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |төбәк картаһының дәүмәле    = 
 |район картаһының дәүмәле  = 
 |төбәк төрө = төбәк 
 |төбәк  = [[Лацио]]
 |төбәк таблицала = Лацио
 |район төрө  = провинция
 |район  = Рим
 |район таблицала = Рим (провинция){{!}}Рим
 |община төрө  = 
 |община  = 
 |община  таблицала  = 
 |эске бүленеш =
 |башлыҡ төрө = мэр
 |башлыҡ = [[Марино, Иньяцио|Иньяцио Марино]]<ref>[http://ru.euronews.com/2013/06/10/new-mayor-of-rome-a-boost-for-italy-s-centre-left/ Левые вернули себе Рим] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117023302/http://ru.euronews.com/2013/06/10/new-mayor-of-rome-a-boost-for-italy-s-centre-left/ |date=2015-11-17 }}</ref>
 |нигеҙ һалыныу датаһы = 753 до н. э. 
 |тәүге телгә алыныу =
 | элекке исемдәре =
 |статус              =
 |майҙаны  = 1287,36<ref>[http://www.tuttitalia.it/lazio/provincia-di-roma/36-comuni/superficie/  Comuni in prov. di RM per superficie]</ref>
 |бейеклек төрө = диңгеҙ кимәле бейеклеге
 |халыҡ йәшәгән үҙәк бейеклеге = 37
 |климаты  = 
 |рәсми теле = 
 |рәсми теле -ref    = 
 |халҡы = {{рост}} 2 870 493<ref>{{cite web
 |url         = http://www.demo.istat.it/bilmens2014gen/query.php?lingua=ita&Rip=S3&Reg=R12&Pro=P058&Com=91&submit=Tavola
 |title         = Данные ИСТАТ на 31 августа 2014.
 |author         = 
 |date         = 
 |work         = 
 |publisher         = 
 |accessdate         = 2015-02-03
 |lang         = it
 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141027142541/http://www.demo.istat.it/bilmens2014gen/query.php?lingua=ita&Rip=S3&Reg=R12&Pro=P058&Com=91&submit=Tavola |date=2014-10-27 }}</ref>
 |иҫәп алыу йылы = 2014
 |тығыҙлығы = 2229,75
 |агломерация = 3,9 млн
 |милли состав     = [[итальяндар]]
 |конфессиональ состав = [[католиктар]]
 |этнохороним  = [[римлылар]]
 |ваҡыт бүлкәте = +1
 |йәйге ваҡыт = бар
 |телефон коды = 06
 |почта индексы  =
 |почта индексы = 00100 (generico), 00121 - 00199
 |автомобиль коды =
 |идентификатор төрө = Код ISTAT
 |һанлы идентификатор  = 058091
 |сайт = http://www.comune.roma.it
 | сайта теле = it
 |add1n  = Изге ҡурсалаусылар
 |add1 = Апостолдар [[Пётр (апостол)|Пётр]] и [[Павел (апостол)|Павел]]
 |add2n  = коммуна көнө
 |add2 = [[29 июнь]]
 |add3n = рәсми булмаған исеме
 |add3  = Мәңгелек ҡала
}}

'''Рим''' ({{lang-it|Roma}} {{IPA|[ˈroːma]}}) — ҡала, [[1870]] йылдан [[Италия]]ның баш ҡалаһы, [[Лацио]] өлкәһенең һәм [[Рим провинцияһы]]ның административ үҙәге. [[Тибр]] йылғаһында урынлашҡан. Халҡы — 2,73 млн кеше.

Рим — донъялағы иң боронғо ҡалаларҙың береһе, [[Рим империяһы]]ның боронғо баш ҡалаһы. Төрлө сәйәси шарттарҙа кеше йәшәй торған ҡала булып ҡалыуы сәбәпле, Римде беҙҙең эраға тиклем III быуатта, [[Антиклыҡ]] дәүерендә үк «Мәңгелек ҡала»({{lang-la|Roma Aeterna}} тип атайҙар. Уны тәү башлап, беҙҙең эраға тиклем I быуатта Рим шағиры [[Альбий Тибулл]] шулай тип атай. Ҡаланың шулай уҡ «ете ҡалҡыулыҡтағы ҡала» тигән рәсми булмаған исеме лә бар. Иң беренсе, ауылдар [[Палатин]] ҡалҡыулығында урынлаша, һуңынан күрше [[Капитолий]] һәм [[Квиринал]] ҡалҡыулыҡтарына ла күсеп ултыра. Тағы ла һуңғараҡ ҡалған дүрт ([[Целий]], [[Авентин]], [[Эсквилин]] һәм [[Виминал]] ҡалҡыулыҡтарына ла халыҡ күсеп ултыра.

== Ҡаланың урынлашҡан ере ==
Рим [[Тибр]] йылғаһының һул ярында, 25 саҡрым алыҫлыҡта [[Тиррен диңгеҙе]]-нән һәм Апениндан диңгеҙгә төшөүсе [[Апеннин]] тау һыртынан, шулай уҡ 25 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.
Күп кенә Европа ҡалаларынан айырмалы рәүештә, ҡала төҙөлөшө майҙаны ҡала һыҙаты майҙанының бары тик дүрттән бер өлөшөн генә алып тора.

== Тарихы ==

=== БоронғоРим ===

{{main|Боронғо Рим}}
Хәҙерге Рим урынына тәүге күсеп ултырыуҙар ҡалаға нигеҙ һалғанға тиклем була.

==== Батша осоро ====
[[Файл:Roma Romolo 753aC.png|250px|thumb|left|Рим в 753 до н.э]]
[[Файл:Mapa Roma urbs.jpg|thumb|Карта города из атласа «Atlas antiquus. Zwölf Karten zur Alten Geschichte» изд. 1870 г. — источник: Государственный Архив в Познани
]]
Иң билдәле легендаға ярашлы, [[Альба-Лонга]] батшаһының ҡыҙы [[Рея Сильвия]]- нан һәм [[Марс (мифология)]] аллаһынан тыуған ағалы-ҡустылы [[Ромул һәм Рем]] [[Тибр]] йылғаһы яры буйында үҫә.
Альба-Лонги тәхетенә уның законлы хакимы — олаталары Нумиторҙы кире ҡайтарып, Ромул менән Рем колония булдырыу өсөн Тибрға ҡайта. Егеттәр араһында бәхәс сыға: Ромул Ремды үлтереп, Палатинала нығынған ауыл төҙөй. Беҙҙең эраға тиклем I быуатта Римгә нигеҙ һалыныуы тураһында бер нисә дата иҫәпләп сығарыла. Уларҙың иң билдәлеһе — 21 апрель [[беҙҙең эраға тиклем 753 йыл]] .
Ромул Римдең тәүге батшаһы була. Традиция [[Боронғо Римдең 7 баташаһы]] булыуын әйтә. Батша [[Сервий Туллий]] традицион рәүештә билдәле [[Сервиев стена]]- һының төҙөүсеһе тип атала. Батша осоронда Римдә тәүге храмдар барлыҡҡа килә, шул иҫәптә [[Веста храмы]] һәм [[Янус храмы]].
Тарихсы [[Тит Ливий]] мәғлүмәте буйынса, [[Сервий Туллий]] иҫәп алыу ваҡытында Римдә 80 мең граждан бар, тип һанаған.

==== Республика Риме ====
[[Файл:Plan Rome- Servische Muur.png|250px|thumb|Стены Рима. Сервиева стена обозначена красным]]
[[Файл:Servian Wall.JPG|thumb|250px|[[Сервиева стена]] возле современной Stazione Termini]]
Ҡала оҙаҡ ваҡыт физик ҡына түгел, ә сакраль сик тә булып тороусы [[Сервиев стена]] -һы менән сикләнгән. Римдең сиген билдәләү өсөн [[померий]]) термины ҡулланылған. Рим дәүләте киңәйгәс, юлдар һалынған. Башта был юлдар ҡаланы Италия колониялары, һуңғараҡ төпкөл провинциялар менән бәйләгән.
Римдең үҙәк өлөшө булып, Палатин һәм Квиринал араһындағы үҙән һанала. Ул [[Рим форум]] -ы булараҡ билдәле. Бынан мөһим урамдар таралған: Римдең төп изге [[Юпитер храмына]] күтәрелеүсе [[Via Sacra]], уға параллель рәүештә Палатин итәгенән via nova һ.б. китә.
Ҡала эсендә икенсе бер мөһим майҙан булып [[Тибр]]— [[Бычий форум]] мал баҙары тора. Ул ҡаланың иң йәнле сауҙа барған өлөшөндә урынлашҡан. Күршелә, тик ҡала стенаһынан тыш, йәшелсә баҙары ятҡан [[Forum Holitorium]].
Республика Римендә храмдар иҫәбе Рим халҡының юғары динле булыуын күрһәткән; тулы булмаған риүәйәттәр нигеҙендә ҡаланың һәр бер өлөшөндә изге урындар булған. Шулай уҡ ҡалала Ceres, Liber, Libera боронғо триада храмы урынлашҡан. Риүәйәттәр буйынса, ул [[беҙҙең эраға тиклем 496 йылда]] төҙөлгән.
Рим дәүләте үҫкән һайын ҡала ла ҙур үҙгәрештәр кисерә.
[[Померий]] -ҙы [[Луций Корнелий Сулла]] тарафынан киңәйтеү һәм яңы [[Гней Помпей]] биналарын төҙөүҙе Цезарь һәм Август эшмәкәрлеге алып барған. [[Аппиева юлы]] буйлап, Тибр янында, Марс майҙанында, porta Capena аръяғында барлыҡҡа килгән тотош ҡаласыҡтарҙы ҡаланың юридик өлөштәре итеп эшләргә кәрәк була (факттар буйынса улар был ҡала составына ингән була). Бары тик ошо юл менән генә ҡала үҙәгендә йәшәү өсөн түҙерлек шарттар булдырырға, тормошто ҡаланан ситкә йүнәлтергә һәм үҙәктәге йәмәғәт зданиеларына иркенлек бирергә була.

=== Император Риме ===
[[Файл:Topography and Monuments of Ancient Rome (Menke).jpg|250px|thumb|Древний Рим (Менке, 1862). Описание см. на странице [[Список топографических объектов и памятников Древнего Рима]]]]
[[Цезарь Гай Юлий]] сенаттың яңы зданиеһын төҙөй һәм форумдың көнбайышы яғында уның исеме менән аталған яңы ғәйәт ҙур базиликаға (урта быуаттағы төҙөлөш тибы) нигеҙ һала. [[Марс майҙаны]] -нда йәмәғәт зданиелары өсөн яңы территория булдырыу ҙа уның идеяһы була. Тәүге идея [[Марс майҙаны]] — нда ([[:en:Saepta Julia|Saepta Julia]]) тауыш биреү портигы төҙөлөшөндә, икенсеһе (fora) яһалма майҙандар булдырыуҙа сағылыш таба. Уларҙың тәүгеһе булып, [[Юлий Цезарь форумы]] менән [[ырыу башлығы Венера храмы]] тора. Цезарҙың бөтә пландары бары тик, [[Римдың 14 округы|14 квартал ҡалаһы]] — н булдырған [[Октавиан Август]] ваҡытында ғына тормошҡа ашырыла. Ошо ваҡыттан алып, Рим үҙенең нығытылған ҡала үҙенсәлеген юғалта. Сервиево стенаһы киңлеге тулыһынса төҙөлөп бөтә, ҡала эсенә биҫтәләр ҙә инә.

[[Рим форум]] — ында, [[Курия Юлия]] һәм [[Базилика Юлия]] храмдарын реставрациялау һәм яңынан төҙөүҙән башҡа, Цезарь храмын һәм Римдең яңы сәйәси тормошо үҙәген төҙөү ҙә Августаға тура килә.
Шулай уҡ беҙҙең көндәргәсә һаҡланған [[Пантеон (Рим)]] төҙөлә.
[[Файл:Pantheon (Rome) - Right side and front.jpg|thumb|left|250px|[[Пантеон (Рим)|Пантеон]]]]
[[Файл:Forum Romanum Rom.jpg|thumb|375px|[[Римский форум]], в центре — колонны храма Сатурна, за ними [[триумфальная арка Септимия Севера]]]]

[[Нерон]] императоры идаралығында «[[Оло янғын]]» сыға. [[Флавии]] династияһының раҫлауы буйынса ғына ҡала тулыһынса яңынан төҙөлә һәм был юлы тағы ла матурыраҡ итеп. Полиция характерындағы саралар ҡаланың күренешен үҙгәртә. Яңы өйҙәр тағы ла күркәмерәк төҫ ала: һәр өй ҡыйыҡлы булырға тейеш була. Шул арҡала ҡала ябыҡ галерия төҫөн ала. Янғындан һуң Флавийҙар буш арауыҡтарҙы үҙҙәренең монументаль зданиеларына файҙалана. [[Палатин]] һәм [[Эсквилин]] үҙәнендә [[Колизей]] барлыҡҡа килә, уның тирәләй — бик күп эш йорттары төҙөлә.

Беренсе императорҙарҙың эшмәкәрлеген [[Траян]] тамамлай. Ул император майҙандарын ғәйәт ҙур майҙанлы Марс майҙаны менән бәйләй. Ошо ваҡытта төҙөлгән [[Траян колоннаһы]] бөтә донъяға билдәле. [[Адриан]]- дың төп хеҙмәте булып, Велийҙағы [[Венеры һәм Ром храмы]] тора. [[Тибр]] аръяғында Адриан үҙенә мавзолей төҙөй. Ошо ваҡытта шунда уҡ яңы цирк төҙөлә. Императорҙар бик ҙур [[Терм]] (йәмәғәт мунсалары) төҙөүҙә лә әүҙем эш алып бара.

Иң һуңғы зданиелар төҙөлөшө [[Рим империяһы]] ҡатмарлашҡан хәл арҡаһында яй бара. III быуат аҙағында [[Аврелиан стенаһы]] булараҡ билдәле булған яңы нығытма төҙөлә. Ул Тибр аръяғындағы өлөштө һәм бөтә ҡаланы уратып ала. Стена таможня һыҙығы һәм [[померий]] сиге менән тура килә. Тик күп осраҡта стена эсенә кәшәнәләр индерелгән, шул иҫәптә [[Цестия пирамидаһы]] һәм [[:it:Sepolcro di Eurisace|Еврисак кәшәнәһе]]. [[IV быуат]] -та христиан храмдарын төҙөү башлана.
[[V быуат]]-та ҡала өсөн ауыр ваҡыттар башлана. [[410 йыл]] — да Римде башлыҡ [[вестгот]] [[Аларих]] баҫып ала һәм талай. Ә [[455 йыл]] — да уны [[вандал]] — дар вәхшиҙәрсә талай.

==== Боронғо Римдең ҡала хужалығы ====
[[Файл:Палатин.Акведук Клавдия.jpg|thumb|200 px|Палатин. [[Аква Клавдия]]]]
[[Файл:Palatine Hill.Pavement.jpg|thumb|150 px|left|Остатки римской дороги]]

=== Рим урта быуаттарҙа ===
[[Файл:Plan of Rome in the Middle Ages - Historical Atlas by William R. Shepherd, 1923.jpg|250px|thumb|Рим в Средние века. Shepherd, 1923 г.]]
[[476 йыл]]- да [[Одоакр]] һуңғы көнбайыш-Рим императорын тәхеттән ҡолата. Тик тиҙҙән, үҙ сиратында [[остгот]] -ҡа [[Бөйөк Теодорих]] — ҡа үҙ урынын бирә.
Византияла остготтар менән һуғышта (536—552) Рим алты тапҡыр ҡамауға эләгә һәм ҡулдан-ҡулға күсә. Шул уҡ ваҡытта остгот батшалары, иң элек [[Тотила]], Рим халҡы араһынан бик күп аманат ала. Был иң билдәле фамилияларҙың юғалыуына һәм Рим халҡының 30-40 меңгә кәмеүенә килтерә.
Сираттағы ике быуат (570—750) дауамында, италияның күп кенә өлөшө [[лангобард]] — тар тарафынан Византиянан көсләп тартып алынғас, папалар ҡаланың донъяуи эштәрендә тәүге ролде уйнай башлай.
Римде ҡалдырған императорҙар айырым зданиеларҙы тотоп торһа ла, был реставрациялар бары тик ташлама ғына; күп кенә йәмәғәт зданиелары емерелә. [[Бөйөк Теодорих]] ҡына киң реставратор эшмәкәрлеге алып барырға маташып ҡарай, ләкин был оҙаҡҡа ярҙам итмәй. Зданиеларҙың емерелеүе ундағы бронза, мрамор һәм башҡа ҡиммәтле материалдарҙың сираттағы баҫып алыусылар тарафынан урланыуға килтерә.
Иҫке биналар ҡаршылыҡһыҙ емерелә, христиан сиркәүҙәрендә йәки феодаль крепостарҙа ышыҡ тапҡандары ғына һаҡланып ҡала. Ватикан ҡалҡыулығы янында уңайлы урынлашҡан [[Адриана мавзолей]] — ы, Аврелиан стенаһын төҙөгәнгә тиклем ҙур крепость була, яйлап ул папаның алып булмаҫлыҡ [[Изге фәрештә замогы]] — на әйләнә. Бер нисә ҡамауҙы күтәрә [[Римде талау (1527 йыл)]]).

=== Рим Яңы һәм Хәҙерге ваҡытта ===
[[Файл:Veduta Aerea EUR 1.jpg|240px|мини|слева|Деловой район Рима]]
1798 йылдың февралендә француз ғәскәрҙәре [[Бертье Луи Александр]] етәкселеге аҫтында Римде яулай. [[Рим республикаһы (1798—1799)|Рим республикаһы]] иғлан ителә. [[Пий VI]] папаһынан совет власынан баш тартыуҙы талап итәләр. Ул риза булмай һәм Римдән ҡыуылып, һәргөндә үлә. Француздар римдән сәнғәт әҫәрҙәрен сығара. Шулай ҙа, тиҙҙән Австрия генералы [[Карл|Мак]]- тың Римгә хәрәкәте француздарҙы ҡаланы ҡалдырырға мәжбүр итә. 1798 йылдың 26 ноябрендә ул [[Неаполитан короллеге]] [[Фердинанд I (король Обеих Сицилий)]] ғәскәрҙәре менән яулап алына. Бынан һуң күп кенә республиканлылар язалана. 1799 йылдың сентябрендә неаполитанецтар Римде ҡалдыра, ә 1800 йылда уға яңы [[Пий VII]] папаһы килә.
1800 йылда [[Наполеон I]] Папа дәүләтен юҡҡа сығара, ә Пий VII Римдән сығарыла. Һуңынан 1811 йылда Наполеон [[Рим короле]] итеп, үҙенең яңы тыуған улын күтәрә [[Наполеон II]]. Француз хакимлығы дәүере ҡала төҙөкләндерешенең үҫеше менән билдәле була: хәйерселек бөтөрөлә, урамдар яҡтыртыла. Шул ваҡытта ҡаҙылма эштәрен ҡәтғи фәнни план буйынса алып баралар.
1848 йылда Римда [[Папа өлкәһендә 1848—1849 йылдарҙағы  революция]] башлана. 1849 йылдың 6 февралендә Рим Республикаһы яңынан иғлан ителә. Тик 1849 йылдың июлендә Рим еткселегендәге француз ғәскәрҙәре тарафынан яулана һәм 14 июлдә Удино Римдә папа власын тергеҙеү тураһында иғлан итә. 1850 йылдың апрелендә папа Римгә кире әйләнеп ҡайта. Француз гарнизоны Римде 1866 йылда ғына ҡалдыра.
1870 йылдың 20 сентябрендә [[Италия короллеге (1861—1946)]] ғәскәрҙәре [[Римде ала]] һәм ул короллектең баш ҡалаһы була.
1922 йылда итальян фашистарының [[Римгә маршы]] уҙа. 1929 йылда
[[Латеран килешеүе]] һөҙөмтәһендә Рим территорияһында [[Ватикан]] дәүләте төҙөлә.
[[Икенсе Бөтә Донъя һуғышы]] вҡытында Рим, башҡа күп кенә Европа ҡалаларынан айырмалы рәүештә, емерелеүҙәрҙән ҡаса ала, ләкин 1943-44 йылдарҙа немец оккупанттарына эләгә һәм 1944 йылдың 4 июнендә генә англо-американ ғәскәрҙәре тарфынан азат ителә. [[Анцио-Неттунск операцияһы]]

== Үҙидаралыҡ ==
Һайланған орган — 48 советниктан (''consiglieri'') торған Баш ҡала йыйыны (''assemblea capitolina''), башҡарма комитет — Баш ҡала идаралығы (''giunta capitolina''), синдиктан (''sindaco'') һәм 12 асессорҙан (''assessori'') тора.

== Административ бүленеш ==
Рим 19 Рим муниципиенаға (элек округтар), 22 Рим районына, 35 Рим кварталына, 6 Рим биҫтәһенә һәм 53 Рим зонаһына бүленә.

== Халҡы ==
== Халыҡ һаны ==
{{Wikidata/Population}}

<timeline>
Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:555 height:373
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:3000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:250 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:50 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:-350 text:-350
  bar:-200 text:-200
  bar:-44 text:-44
  bar:100 text:100
  bar:300 text:300
  bar:400 text:400
  bar:450 text:450
  bar:500 text:500
  bar:1000 text:1000
  bar:1500 text:1500
  bar:1600 text:1600
  bar:1700 text:1700
  bar:1750 text:1750
  bar:1800 text:1800
  bar:1850 text:1850
  bar:1900 text:1900
  bar:1950 text:1950
  bar:2000 text:2000
  bar:2010 text:2010

PlotData=
  color:barra width:20 align:left

  bar:-350 from:0 till: 30.000
  bar:-200 from:0 till: 150.000
  bar:-44 from:0 till: 1000.000
  bar:100 from:0 till: 1650.000
  bar:300 from:0 till: 1200.000
  bar:400 from:0 till: 1100.000
  bar:450 from:0 till: 80.000
  bar:500 from:0 till: 50.000
  bar:1000 from:0 till: 30.000
  bar:1500 from:0 till: 50.000
  bar:1600 from:0 till: 100.000
  bar:1700 from:0 till: 130.000
  bar:1750 from:0 till: 145.000
  bar:1800 from:0 till: 163.000
  bar:1850 from:0 till: 175.000
  bar:1900 from:0 till: 420.000
  bar:1950 from:0 till: 1600.000
  bar:2000 from:0 till: 2600.000
  bar:2010 from:0 till: 2780.000
PlotData=
  bar:-350 at: 30.000 fontsize:S text: 30 shift:(-8,5)
  bar:-200 at: 150.000 fontsize:S text: 150 shift:(-8,5)
  bar:-44 at: 1000.000 fontsize:S text: 1.000 shift:(-10,5)
  bar:100 at: 1650.000 fontsize:S text: 1.650 shift:(-10,5)
  bar:300 at: 1200.000 fontsize:S text: 1.200 shift:(-10,5)
  bar:400 at: 1100.000 fontsize:S text: 1.100 shift:(-10,5)
  bar:450 at: 80.000 fontsize:S text: 80 shift:(-10,5)
  bar:500 at: 50.000 fontsize:S text: 50 shift:(-10,5)
  bar:1000 at: 30.000 fontsize:S text: 30 shift:(-10,5)
  bar:1500 at: 50.000 fontsize:S text: 50 shift:(-10,5)
  bar:1600 at: 100.000 fontsize:S text: 100 shift:(-10,5)
  bar:1700 at: 130.000 fontsize:S text: 135 shift:(-10,5)
  bar:1750 at: 145.000 fontsize:S text: 135 shift:(-10,5)
  bar:1800 at: 163.000 fontsize:S text: 163 shift:(-10,5)
  bar:1850 at: 175.000 fontsize:S text: 175 shift:(-10,5)
  bar:1900 at: 420.000 fontsize:S text: 420 shift:(-10,5)
  bar:1950 at: 1600.000 fontsize:S text: 1600 shift:(-10,5)
  bar:2000 at: 2600.000 fontsize:S text: 2600 shift:(-10,5)
  bar:2010 at: 2780.000 fontsize:S text: 2780 shift:(-10,5)

</timeline>

== Климаты ==
Римдә субтропик, урта диңгеҙ климаты. Яуым-төшөм ҡышҡыһын күберәк, йәйгеһен сағыштырмаса һирәк. Климатик ҡыш (уртаса тәүлек температураһы нульдән түбән торған осор) булмай; ҡышҡы айҙарҙа температура ғәҙәттә 5-10 градус була. Дөйөм алғанда ҡыш йомшаҡ һәм ямғырлы, йәй бик оҙон һәм эҫе. Ҡышҡыһын ҡырау һәм ҡар яуыу бик һирәк осрай, ә температураның 40 градусты ашып китеүе бар.
{{Климат города
|Город_род=Рима
|Источник=[http://pogoda.ru.net/climate2/16242.htm Погода и Климат]
| Янв_ср=8.1           | Янв_ср_осад=55
| Фев_ср=8.5           | Фев_ср_осад=59
| Мар_ср=10.8          | Мар_ср_осад=53
| Апр_ср=13.6          | Апр_ср_осад=63
| Май_ср=17.7          | Май_ср_осад=32
| Июн_ср=21.4          | Июн_ср_осад=20
| Июл_ср=24.2          | Июл_ср_осад=13
| Авг_ср=24.5          | Авг_ср_осад=18
| Сен_ср=21.1          | Сен_ср_осад=63
| Окт_ср=17.4          | Окт_ср_осад=105
| Ноя_ср=12.7          | Ноя_ср_осад=94
| Дек_ср=9.3           | Дек_ср_осад=89
| Год_ср=15.8          | Год_ср_осад=663
| Янв_ср_мин=3.3       | Янв_ср_макс=12.0
| Фев_ср_мин=3.4       | Фев_ср_макс=12.8
| Мар_ср_мин=5.5       | Мар_ср_макс=15.4
| Апр_ср_мин=8.0       | Апр_ср_макс=18.1
| Май_ср_мин=12.0      | Май_ср_макс=23.1
| Июн_ср_мин=15.8      | Июн_ср_макс=27.0
| Июл_ср_мин=18.5      | Июл_ср_макс=30.2
| Авг_ср_мин=18.8      | Авг_ср_макс=30.4
| Сен_ср_мин=15.7      | Сен_ср_макс=26.4
| Окт_ср_мин=12.2      | Окт_ср_макс=21.9
| Ноя_ср_мин=7.8       | Ноя_ср_макс=16.5
| Дек_ср_мин=4.9       | Дек_ср_макс=12.8
| Год_ср_мин=10.5      | Год_ср_макс=20.6
| Янв_а_макс=20.8      | Янв_а_мин=-11.0
| Фев_а_макс=21.6      | Фев_а_мин=-6.9
| Мар_а_макс=26.6      | Мар_а_мин=-6.5
| Апр_а_макс=27.2      | Апр_а_мин=-2.4
| Май_а_макс=33.1      | Май_а_мин=1.8
| Июн_а_макс=37.8      | Июн_а_мин=5.6
| Июл_а_макс=39.4      | Июл_а_мин=9.1
| Авг_а_макс=40.6      | Авг_а_мин=9.3
| Сен_а_макс=38.4      | Сен_а_мин=4.3
| Окт_а_макс=30.7      | Окт_а_мин=0.8
| Ноя_а_макс=26.5      | Ноя_а_мин=-5.2
| Дек_а_макс=20.3      | Дек_а_мин=-5.6
| Год_а_макс=40.6      | Год_а_мин=-11.0
|}}

== Транспорт ==
[[Файл:Rom 2007 -Ciampino Airport- by-RaBoe 004.jpg|thumb|250px|Римский аэропорт [[Чампино (аэропорт)|Чампино]]]]
Римдең заманса халыҡ-ара [[аэропорт]] — ы бар — [[Леонардо да Винчи исемендәге халыҡ-ара аэропорт]]. Элек ул Римдең бер үк исемле спутник-ҡалаһында урынлашҡанлыҡтан [[Фьюмичино]] булараҡ та билдәле булған. Тағы бер Рим аэропорты [[Чампино]] башлыса чартер һәм дискаунтер-авиакомпанияһы рейстарын хеҙмәтләндерә.
[[Файл:Electronic departure sign at Stazione Termini (Rome).jpg|thumb|250px|left|На вокзале [[Термини]]]]
Рим, яҡынса Боронғо Рим юлы селтәрен ҡабатлаған автоюлдың (Капитолий ҡалҡыулығынан башланып, Римде бөтә империя менән тоташтырыусы) түңәрәк селтәре үҙәгендә урынлашҡан

Ҡалала [[автобус]] (350 маршрут, 8000-дән ашыу туҡталыш), [[трамвай]] (39 саҡрым юл, 192 туҡталыш) маршруттары үҫешкән.
2005 йылда [[Рим троллейбус хәрәкәте]] кире тергеҙелә, [[Термини]] вокзалынан бер генә линия бар (90-сы маршрут).
1955 йылда [[рим метрополитен]]-е асыла, әммә бөгөнгө ваҡытта метро Термини тимер юлы вокзалы янында киҫешеүсе ике, А һәм В линиялары менән генә сикләнә. 2005 йылға линияларҙың дөйөм оҙонлоғо 38 саҡрым тәшкил иткән. 2010 йылға В линияһын Пьяцца Болонья менән тоташтырыусы яңы В1 линияһын асыу планлаштырыла. 2015 йылға С линияһын, ә 2035 йылға D линияһын тулыһынса төҙөп бөтөргә, тип планлаштырыла. Тик археологик ҡаҙылмаларҙың күп табылыуы арҡаһында төҙөлөш эштәре туҡталып тора.
[[Апеннин ярымутрауы]]-ның үҙәгендә урынлашҡанлыҡтан, Рим үҙәк Италияның төп тимер юлы селтәре булып китә. Римдең төп тимер юл вокзалы [[Термини]] — Европалағы иң ҙур вокзалдарҙың береһе. Ул яҡынса 400 000 пассажирҙы хеҙмәтләндерә. Икенсе мөһим тимер юлы вокзалдарының береһе — [[Тибуртина]]. Әлеге ваҡытта тиҙ йөрөшлө поездар өсөн терминал итеп реорганизациялана.
Римдә ҡала яны бәйләнеше яҡшы үҫешкән. Әлеге ваҡытта 8 маршрут бар. Линияларҙың дөйөм оҙонлоғо — 672 саҡрым, станциялар иҫәбе — 128. Күп маршруттар Термини вокзалынан башлана.<ref>[[:it:Ferrovie regionali del Lazio]]</ref> . Шулай уҡ, АТАС компанияһының 3 бойондороҡһоҙ линияһы бар: Рим-Лидо линияһы<ref>[[:it:Ferrovia Roma-Lido]]</ref>, Рим-Витербо линияһы<ref>[[:it:Ferrovia Roma-Civitacastellana-Viterbo]]</ref> һәм Рим-Джардинетти линияһы<ref>[[:it:Ferrovia Roma-Giardinetti]]</ref>.

Термини вокзалынан ҡаланы Леонардо да Винчи аэропорты менән тоташтырыусы [[экспресс Леонардо]] маршруты йөрөй. Юлдағы ваҡыт — 30 минут.<ref>[[:it:Leonardo Express]]</ref>

== Мәғариф ==
Римдә ошондай университеттар бар:
* [[Ла Сапиенца Рим университеты]] ({{lang-it|Università degli studi di Roma "La Sapienza"}}) (нигеҙ һалынған [[1303]])
* Изге Фома Аквинскийҙың Папа университеты ({{lang-lat|Pontificia Universitas Studiorum a Sancto Thoma Aquinate in Urbe}}) [[1580 йыл]]да (нигеҙ һалынған)
* Изге Цецилийҙың Милли академияһы ({{lang-it|Accademia Nazionale di Santa Cecilia}}) (нигеҙ һалынған [[1585 йыл]]да)
* Тор Вергата Рим университеты ({{lang-it|Università degli studi di Roma "Tor Vergata"}}) (нигеҙ һалынған [[1982]])
* Рома Тре Рим университеты ({{lang-it|Università degli studi "Roma Tre"}}) (нигеҙ һалынған[[1992]])
* башҡалар

== Иҫтәлекле урындар ==
[[Файл:Spanish.steps.arp.jpg|thumb|197px|Испания майҙаны]]
[[Файл:Fontana di Trevi IMG 4074.jpg|thumb|197px|Треви фонтаны]]
* Рим Форумы ({{lang-la|Forum Romanum}}), Боронғо Римдең иҡтисади, сәйәси һәм дини үҙәктәре.
* Императорҙар форумы, антик архитектура ҡоролмаларының емереклектәре
* [[Колизей]] ({{lang-la|Colosseum}}), боронғо Рим амфитеатры
* [[Пантеон (Рим)|Пантеон]] ({{lang-it|Pantheon}}), бөтә аллаларҙың боронғо Рим храмы
* Изге фәрештә замогы ({{lang-it|Castel Sant' Angelo}}), ин башта— [[Публий Элий Адриан]] мавзолейы, [[урта быуат]] дәүерендә замок итеп яңынан төҙөлә
* [[Изге Петр соборы]] ({{lang-it|Basilica di San Pietro}}), Европаның иң ҙур сиркәүе, [[католицизм]] үҙәге [[Ватикан]]) дәүләте территорияһында урынлашҡан
* Навон майҙаны ({{lang-it|Piazza Navona}}) [[дүрт йылғаның фонтаны]] менән [[Джованни Лоренцо Бернини]] эштәре
* [[Испания майҙаны (Рим)]] ({{lang-it|Piazza di Spagna}}) һәм [[Испан баҫҡысы]] ({{lang-it|Scalianta di Spagna}}). Испан баҫҡысы Испания майҙанында урынлашҡан фонтандан «[[Фонтан Баркачча|Лодка]]» [[Тринита-деи-Монти]] сиркәүенә алып бара ({{lang-it|S. Trinita dei Monti}})
* [[Треви фонтаны]] ({{lang-it|Fontana di Trevi}}), Римдең иң билдәле фонтаны һәм иң матур тип һаналғаны фонтан черепах ({{lang-it|Fontane delle Tartarughe}})
* [[Боргезе Виллаһы]] ({{lang-it|Villa Borghese}}), унда сәнғәт музейы урынлашҡан
* [[Пьяцца дель Пополо]] ({{lang-it|Piazza del Popolo}}), унда обелиск һәм фонтан урынлашҡан
* [[Витториано]] ({{lang-it|Il Vittoriano}}), Италияның берләшеүе тураһындағы монумент иҫтәлек
* Предместье EUR, [[Бенито Муссолини]] төҙөгән һарай
* [[Пигорини музейы]] боронғо тарих, антропология һ!әм этнография коллекциялары менән
* [[Муссолини форумы]], Бенито Муссолини төҙөгән спорткомплекс
* Һәм тағы ла 900-ҙән ашыу сиркәү [http://en.wikipedia.org/wiki/Churches_of_Rome церквей].

== Туғандаш ҡалалар ==
* {{Франция}} [[Париж]], [[Франция]], [[1956]] Римдең берҙән-бер туғанлашҡан ҡалаһы. (''«Бары тик Париж ғына Римгә лайыҡлы; бары тик Рим генә Парижға лайыҡлы»'', {{lang-fr|Seule Paris est digne de Rome; seule Rome est digne de Paris}}).

'''Партнер-ҡалалар:'''
{{кол}}
* {{Греция|20px}} [[Афина]] ({{lang-el|Αθήνα}}), [[Греция]]
* {{Ҡытай|20px}} [[Пекин]] ({{lang-zh|北京}}), [[Ҡытай]] ([[23 октябрь]] [[1997]])
* {{Мысыр|20px}} [[Ҡаһирә]] ({{lang-ar|القاهرة}}), [[Египет]]
* {{Украина|20px}} [[Киев]] ({{lang-ua|Київ}}), [[Украина]] ([[1999]])
* {{Черногория|20px}} [[Никшич]] ({{lang-me|Никшић}}), [[Черногория]]
{{конец кол}}

== шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Боронғо Рим]]
* [[Рим республикаһы]]
* [[Италия]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Рим, город}}
;Древний период
* H. Jordan, «Topographie der Stadt Rom im Alterthum» (т. I, 1878; т. II, 1871);
* О. Gilbert, «Geschichte und Topographie der Stadt Rom im Altertum» (I, 1883; II, 1885; III, 1890);
* O. Richter, «Topographie der Stadt Rom» (в III т. Iw. Müller, «Handbuch der Klassischen Altertumswissenschaft», Нёрдлинген, 1889);
* Hülsen et Kiepert, «Formae urbis Romae antiquae accedit nomenclator topographicus» (Б., 1896).

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
 |Тема         = Рим
 |Викисловарь  = :ru:Рим
 |Викицитатник = :ru:Рим
 |Викитека     = :ru:Рим
 |Викиновости  = :ru:Категория:Рим
 |Викигид      = :ru:Рим
 |Викисклад       = Рим
}}
* [http://www.comune.roma.it Официальный сайт города Рима]{{ref-it}}
* [http://www.museiincomuneroma.it/ Сайт музеев Рима]{{ref-it}}
* [http://www.skyscrapercity.com/showthread.php?t=1484975 Фотографии Рима на сайте skyscrapercity.com]{{ref-en}}

== Фотографиялар ==
<gallery perrow=5 widths="150px" heights="115px">
Рәсем:Forum Romanum Vespasian.JPG|Рим Форумы
Рәсем:Trevi fountain 2008.jpg|Треви фонтаны
Рәсем:Rom (IT), Kolosseum -- 2024 -- 0610.jpg|Римский [[Колизей]]
Рәсем:Piazza Navona w Rime.JPG|Навон майҙаны
Рәсем:PIAZZA DEL POPOLO VISTA AEREA.jpg|Пьяцца дель Пополо
Рәсем:Castillo Sant'Angelo.jpg|Изге Ангел һарайы
Рәсем:Altar della Patria September 2015-1.jpg|Витториано
Рәсем:Roma-san giovanni 03.jpg|Сан-Джованни ин Латерано
Рәсем:Fountain of Carlo Maderno on Piazza San Pietro at night.jpg|[[Изге Петр майҙаны]]
Рәсем:Basilica di San Pietro, Rome.jpg|[[Изге Петр соборы]]
</gallery>

{{Европа башҡалалары}}
{{Йәйге Олимпия уйындары башҡалалары}}

{{Һайланған мәҡәлә|ҡала}}
[[Категория:Европа баш ҡалалары]]
[[Категория:Рим|*]]
[[Категория:Миллионер ҡалалар]]
[[Категория:Италия өлкәләренең баш ҡалалары]]
[[Категория:Италия ҡалалары]]
Рим ( ) — ҡала, 1870 йылдан Италияның баш ҡалаһы, Лацио өлкәһенең һәм Рим провинцияһының административ үҙәге. Тибр йылғаһында урынлашҡан. Халҡы — 2,73 млн кеше.

Рим — донъялағы иң боронғо ҡалаларҙың береһе, Рим империяһының боронғо баш ҡалаһы. Төрлө сәйәси шарттарҙа кеше йәшәй торған ҡала булып ҡалыуы сәбәпле, Римде беҙҙең эраға тиклем III быуатта, Антиклыҡ дәүерендә үк «Мәңгелек ҡала»( тип атайҙар. Уны тәү башлап, беҙҙең эраға тиклем I быуатта Рим шағиры Альбий Тибулл шулай тип атай. Ҡаланың шулай уҡ «ете ҡалҡыулыҡтағы ҡала» тигән рәсми булмаған исеме лә бар. Иң беренсе, ауылдар Палатин ҡалҡыулығында урынлаша, һуңынан күрше Капитолий һәм Квиринал ҡалҡыулыҡтарына ла күсеп ултыра. Тағы ла һуңғараҡ ҡалған дүрт (Целий, Авентин, Эсквилин һәм Виминал ҡалҡыулыҡтарына ла халыҡ күсеп ултыра.

 Ҡаланың урынлашҡан ере 
Рим Тибр йылғаһының һул ярында, 25 саҡрым алыҫлыҡта Тиррен диңгеҙе-нән һәм Апениндан диңгеҙгә төшөүсе Апеннин тау һыртынан, шулай уҡ 25 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.
Күп кенә Европа ҡалаларынан айырмалы рәүештә, ҡала төҙөлөшө майҙаны ҡала һыҙаты майҙанының бары тик дүрттән бер өлөшөн генә алып тора.

 Тарихы 

 БоронғоРим 

Хәҙерге Рим урынына тәүге күсеп ултырыуҙар ҡалаға нигеҙ һалғанға тиклем була.

 Батша осоро 
250px|thumb|left|Рим в 753 до н.э
thumb|Карта города из атласа «Atlas antiquus. Zwölf Karten zur Alten Geschichte» изд. 1870 г. — источник: Государственный Архив в Познани
Иң билдәле легендаға ярашлы, Альба-Лонга батшаһының ҡыҙы Рея Сильвия- нан һәм Марс (мифология) аллаһынан тыуған ағалы-ҡустылы Ромул һәм Рем Тибр йылғаһы яры буйында үҫә.
Альба-Лонги тәхетенә уның законлы хакимы — олаталары Нумиторҙы кире ҡайтарып, Ромул менән Рем колония булдырыу өсөн Тибрға ҡайта. Егеттәр араһында бәхәс сыға: Ромул Ремды үлтереп, Палатинала нығынған ауыл төҙөй. Беҙҙең эраға тиклем I быуатта Римгә нигеҙ һалыныуы тураһында бер нисә дата иҫәпләп сығарыла. Уларҙың иң билдәлеһе — 21 апрель беҙҙең эраға тиклем 753 йыл .
Ромул Римдең тәүге батшаһы була. Традиция Боронғо Римдең 7 баташаһы булыуын әйтә. Батша Сервий Туллий традицион рәүештә билдәле Сервиев стена- һының төҙөүсеһе тип атала. Батша осоронда Римдә тәүге храмдар барлыҡҡа килә, шул иҫәптә Веста храмы һәм Янус храмы.
Тарихсы Тит Ливий мәғлүмәте буйынса, Сервий Туллий иҫәп алыу ваҡытында Римдә 80 мең граждан бар, тип һанаған.

 Республика Риме 
250px|thumb|Стены Рима. Сервиева стена обозначена красным
thumb|250px|Сервиева стена возле современной Stazione Termini
Ҡала оҙаҡ ваҡыт физик ҡына түгел, ә сакраль сик тә булып тороусы Сервиев стена -һы менән сикләнгән. Римдең сиген билдәләү өсөн померий) термины ҡулланылған. Рим дәүләте киңәйгәс, юлдар һалынған. Башта был юлдар ҡаланы Италия колониялары, һуңғараҡ төпкөл провинциялар менән бәйләгән.
Римдең үҙәк өлөшө булып, Палатин һәм Квиринал араһындағы үҙән һанала. Ул Рим форум -ы булараҡ билдәле. Бынан мөһим урамдар таралған: Римдең төп изге Юпитер храмына күтәрелеүсе Via Sacra, уға параллель рәүештә Палатин итәгенән via nova һ.б. китә.
Ҡала эсендә икенсе бер мөһим майҙан булып Тибр— Бычий форум мал баҙары тора. Ул ҡаланың иң йәнле сауҙа барған өлөшөндә урынлашҡан. Күршелә, тик ҡала стенаһынан тыш, йәшелсә баҙары ятҡан Forum Holitorium.
Республика Римендә храмдар иҫәбе Рим халҡының юғары динле булыуын күрһәткән; тулы булмаған риүәйәттәр нигеҙендә ҡаланың һәр бер өлөшөндә изге урындар булған. Шулай уҡ ҡалала Ceres, Liber, Libera боронғо триада храмы урынлашҡан. Риүәйәттәр буйынса, ул беҙҙең эраға тиклем 496 йылда төҙөлгән.
Рим дәүләте үҫкән һайын ҡала ла ҙур үҙгәрештәр кисерә.
Померий -ҙы Луций Корнелий Сулла тарафынан киңәйтеү һәм яңы Гней Помпей биналарын төҙөүҙе Цезарь һәм Август эшмәкәрлеге алып барған. Аппиева юлы буйлап, Тибр янында, Марс майҙанында, porta Capena аръяғында барлыҡҡа килгән тотош ҡаласыҡтарҙы ҡаланың юридик өлөштәре итеп эшләргә кәрәк була (факттар буйынса улар был ҡала составына ингән була). Бары тик ошо юл менән генә ҡала үҙәгендә йәшәү өсөн түҙерлек шарттар булдырырға, тормошто ҡаланан ситкә йүнәлтергә һәм үҙәктәге йәмәғәт зданиеларына иркенлек бирергә була.

 Император Риме 
250px|thumb|Древний Рим (Менке, 1862). Описание см. на странице Список топографических объектов и памятников Древнего Рима
Цезарь Гай Юлий сенаттың яңы зданиеһын төҙөй һәм форумдың көнбайышы яғында уның исеме менән аталған яңы ғәйәт ҙур базиликаға (урта быуаттағы төҙөлөш тибы) нигеҙ һала. Марс майҙаны -нда йәмәғәт зданиелары өсөн яңы территория булдырыу ҙа уның идеяһы була. Тәүге идея Марс майҙаны — нда (Saepta Julia) тауыш биреү портигы төҙөлөшөндә, икенсеһе (fora) яһалма майҙандар булдырыуҙа сағылыш таба. Уларҙың тәүгеһе булып, Юлий Цезарь форумы менән ырыу башлығы Венера храмы тора. Цезарҙың бөтә пландары бары тик, 14 квартал ҡалаһы — н булдырған Октавиан Август ваҡытында ғына тормошҡа ашырыла. Ошо ваҡыттан алып, Рим үҙенең нығытылған ҡала үҙенсәлеген юғалта. Сервиево стенаһы киңлеге тулыһынса төҙөлөп бөтә, ҡала эсенә биҫтәләр ҙә инә.

Рим форум — ында, Курия Юлия һәм Базилика Юлия храмдарын реставрациялау һәм яңынан төҙөүҙән башҡа, Цезарь храмын һәм Римдең яңы сәйәси тормошо үҙәген төҙөү ҙә Августаға тура килә.
Шулай уҡ беҙҙең көндәргәсә һаҡланған Пантеон (Рим) төҙөлә.
thumb|left|250px|Пантеон
thumb|375px|Римский форум, в центре — колонны храма Сатурна, за ними триумфальная арка Септимия Севера

Нерон императоры идаралығында «Оло янғын» сыға. Флавии династияһының раҫлауы буйынса ғына ҡала тулыһынса яңынан төҙөлә һәм был юлы тағы ла матурыраҡ итеп. Полиция характерындағы саралар ҡаланың күренешен үҙгәртә. Яңы өйҙәр тағы ла күркәмерәк төҫ ала: һәр өй ҡыйыҡлы булырға тейеш була. Шул арҡала ҡала ябыҡ галерия төҫөн ала. Янғындан һуң Флавийҙар буш арауыҡтарҙы үҙҙәренең монументаль зданиеларына файҙалана. Палатин һәм Эсквилин үҙәнендә Колизей барлыҡҡа килә, уның тирәләй — бик күп эш йорттары төҙөлә.

Беренсе императорҙарҙың эшмәкәрлеген Траян тамамлай. Ул император майҙандарын ғәйәт ҙур майҙанлы Марс майҙаны менән бәйләй. Ошо ваҡытта төҙөлгән Траян колоннаһы бөтә донъяға билдәле. Адриан- дың төп хеҙмәте булып, Велийҙағы Венеры һәм Ром храмы тора. Тибр аръяғында Адриан үҙенә мавзолей төҙөй. Ошо ваҡытта шунда уҡ яңы цирк төҙөлә. Императорҙар бик ҙур Терм (йәмәғәт мунсалары) төҙөүҙә лә әүҙем эш алып бара.

Иң һуңғы зданиелар төҙөлөшө Рим империяһы ҡатмарлашҡан хәл арҡаһында яй бара. III быуат аҙағында Аврелиан стенаһы булараҡ билдәле булған яңы нығытма төҙөлә. Ул Тибр аръяғындағы өлөштө һәм бөтә ҡаланы уратып ала. Стена таможня һыҙығы һәм померий сиге менән тура килә. Тик күп осраҡта стена эсенә кәшәнәләр индерелгән, шул иҫәптә Цестия пирамидаһы һәм Еврисак кәшәнәһе. IV быуат -та христиан храмдарын төҙөү башлана.
V быуат-та ҡала өсөн ауыр ваҡыттар башлана. 410 йыл — да Римде башлыҡ вестгот Аларих баҫып ала һәм талай. Ә 455 йыл — да уны вандал — дар вәхшиҙәрсә талай.

 Боронғо Римдең ҡала хужалығы 
thumb|200 px|Палатин. Аква Клавдия
thumb|150 px|left|Остатки римской дороги

 Рим урта быуаттарҙа 
250px|thumb|Рим в Средние века. Shepherd, 1923 г.
476 йыл- да Одоакр һуңғы көнбайыш-Рим императорын тәхеттән ҡолата. Тик тиҙҙән, үҙ сиратында остгот -ҡа Бөйөк Теодорих — ҡа үҙ урынын бирә.
Византияла остготтар менән һуғышта (536—552) Рим алты тапҡыр ҡамауға эләгә һәм ҡулдан-ҡулға күсә. Шул уҡ ваҡытта остгот батшалары, иң элек Тотила, Рим халҡы араһынан бик күп аманат ала. Был иң билдәле фамилияларҙың юғалыуына һәм Рим халҡының 30-40 меңгә кәмеүенә килтерә.
Сираттағы ике быуат (570—750) дауамында, италияның күп кенә өлөшө лангобард — тар тарафынан Византиянан көсләп тартып алынғас, папалар ҡаланың донъяуи эштәрендә тәүге ролде уйнай башлай.
Римде ҡалдырған императорҙар айырым зданиеларҙы тотоп торһа ла, был реставрациялар бары тик ташлама ғына; күп кенә йәмәғәт зданиелары емерелә. Бөйөк Теодорих ҡына киң реставратор эшмәкәрлеге алып барырға маташып ҡарай, ләкин был оҙаҡҡа ярҙам итмәй. Зданиеларҙың емерелеүе ундағы бронза, мрамор һәм башҡа ҡиммәтле материалдарҙың сираттағы баҫып алыусылар тарафынан урланыуға килтерә.
Иҫке биналар ҡаршылыҡһыҙ емерелә, христиан сиркәүҙәрендә йәки феодаль крепостарҙа ышыҡ тапҡандары ғына һаҡланып ҡала. Ватикан ҡалҡыулығы янында уңайлы урынлашҡан Адриана мавзолей — ы, Аврелиан стенаһын төҙөгәнгә тиклем ҙур крепость була, яйлап ул папаның алып булмаҫлыҡ Изге фәрештә замогы — на әйләнә. Бер нисә ҡамауҙы күтәрә Римде талау (1527 йыл)).

 Рим Яңы һәм Хәҙерге ваҡытта 
240px|мини|слева|Деловой район Рима
1798 йылдың февралендә француз ғәскәрҙәре Бертье Луи Александр етәкселеге аҫтында Римде яулай. Рим республикаһы иғлан ителә. Пий VI папаһынан совет власынан баш тартыуҙы талап итәләр. Ул риза булмай һәм Римдән ҡыуылып, һәргөндә үлә. Француздар римдән сәнғәт әҫәрҙәрен сығара. Шулай ҙа, тиҙҙән Австрия генералы Мак- тың Римгә хәрәкәте француздарҙы ҡаланы ҡалдырырға мәжбүр итә. 1798 йылдың 26 ноябрендә ул Неаполитан короллеге Фердинанд I (король Обеих Сицилий) ғәскәрҙәре менән яулап алына. Бынан һуң күп кенә республиканлылар язалана. 1799 йылдың сентябрендә неаполитанецтар Римде ҡалдыра, ә 1800 йылда уға яңы Пий VII папаһы килә.
1800 йылда Наполеон I Папа дәүләтен юҡҡа сығара, ә Пий VII Римдән сығарыла. Һуңынан 1811 йылда Наполеон Рим короле итеп, үҙенең яңы тыуған улын күтәрә Наполеон II. Француз хакимлығы дәүере ҡала төҙөкләндерешенең үҫеше менән билдәле була: хәйерселек бөтөрөлә, урамдар яҡтыртыла. Шул ваҡытта ҡаҙылма эштәрен ҡәтғи фәнни план буйынса алып баралар.
1848 йылда Римда Папа өлкәһендә 1848—1849 йылдарҙағы  революция башлана. 1849 йылдың 6 февралендә Рим Республикаһы яңынан иғлан ителә. Тик 1849 йылдың июлендә Рим еткселегендәге француз ғәскәрҙәре тарафынан яулана һәм 14 июлдә Удино Римдә папа власын тергеҙеү тураһында иғлан итә. 1850 йылдың апрелендә папа Римгә кире әйләнеп ҡайта. Француз гарнизоны Римде 1866 йылда ғына ҡалдыра.
1870 йылдың 20 сентябрендә Италия короллеге (1861—1946) ғәскәрҙәре Римде ала һәм ул короллектең баш ҡалаһы була.
1922 йылда итальян фашистарының Римгә маршы уҙа. 1929 йылда
Латеран килешеүе һөҙөмтәһендә Рим территорияһында Ватикан дәүләте төҙөлә.
Икенсе Бөтә Донъя һуғышы вҡытында Рим, башҡа күп кенә Европа ҡалаларынан айырмалы рәүештә, емерелеүҙәрҙән ҡаса ала, ләкин 1943-44 йылдарҙа немец оккупанттарына эләгә һәм 1944 йылдың 4 июнендә генә англо-американ ғәскәрҙәре тарфынан азат ителә. Анцио-Неттунск операцияһы

 Үҙидаралыҡ 
Һайланған орган — 48 советниктан (consiglieri) торған Баш ҡала йыйыны (assemblea capitolina), башҡарма комитет — Баш ҡала идаралығы (giunta capitolina), синдиктан (sindaco) һәм 12 асессорҙан (assessori) тора.

 Административ бүленеш 
Рим 19 Рим муниципиенаға (элек округтар), 22 Рим районына, 35 Рим кварталына, 6 Рим биҫтәһенә һәм 53 Рим зонаһына бүленә.

 Халҡы 
 Халыҡ һаны 

 Климаты 
Римдә субтропик, урта диңгеҙ климаты. Яуым-төшөм ҡышҡыһын күберәк, йәйгеһен сағыштырмаса һирәк. Климатик ҡыш (уртаса тәүлек температураһы нульдән түбән торған осор) булмай; ҡышҡы айҙарҙа температура ғәҙәттә 5-10 градус була. Дөйөм алғанда ҡыш йомшаҡ һәм ямғырлы, йәй бик оҙон һәм эҫе. Ҡышҡыһын ҡырау һәм ҡар яуыу бик һирәк осрай, ә температураның 40 градусты ашып китеүе бар.

 Транспорт 
thumb|250px|Римский аэропорт Чампино
Римдең заманса халыҡ-ара аэропорт — ы бар — Леонардо да Винчи исемендәге халыҡ-ара аэропорт. Элек ул Римдең бер үк исемле спутник-ҡалаһында урынлашҡанлыҡтан Фьюмичино булараҡ та билдәле булған. Тағы бер Рим аэропорты Чампино башлыса чартер һәм дискаунтер-авиакомпанияһы рейстарын хеҙмәтләндерә.
thumb|250px|left|На вокзале Термини
Рим, яҡынса Боронғо Рим юлы селтәрен ҡабатлаған автоюлдың (Капитолий ҡалҡыулығынан башланып, Римде бөтә империя менән тоташтырыусы) түңәрәк селтәре үҙәгендә урынлашҡан

Ҡалала автобус (350 маршрут, 8000-дән ашыу туҡталыш), трамвай (39 саҡрым юл, 192 туҡталыш) маршруттары үҫешкән.
2005 йылда Рим троллейбус хәрәкәте кире тергеҙелә, Термини вокзалынан бер генә линия бар (90-сы маршрут).
1955 йылда рим метрополитен-е асыла, әммә бөгөнгө ваҡытта метро Термини тимер юлы вокзалы янында киҫешеүсе ике, А һәм В линиялары менән генә сикләнә. 2005 йылға линияларҙың дөйөм оҙонлоғо 38 саҡрым тәшкил иткән. 2010 йылға В линияһын Пьяцца Болонья менән тоташтырыусы яңы В1 линияһын асыу планлаштырыла. 2015 йылға С линияһын, ә 2035 йылға D линияһын тулыһынса төҙөп бөтөргә, тип планлаштырыла. Тик археологик ҡаҙылмаларҙың күп табылыуы арҡаһында төҙөлөш эштәре туҡталып тора.
Апеннин ярымутрауы-ның үҙәгендә урынлашҡанлыҡтан, Рим үҙәк Италияның төп тимер юлы селтәре булып китә. Римдең төп тимер юл вокзалы Термини — Европалағы иң ҙур вокзалдарҙың береһе. Ул яҡынса 400 000 пассажирҙы хеҙмәтләндерә. Икенсе мөһим тимер юлы вокзалдарының береһе — Тибуртина. Әлеге ваҡытта тиҙ йөрөшлө поездар өсөн терминал итеп реорганизациялана.
Римдә ҡала яны бәйләнеше яҡшы үҫешкән. Әлеге ваҡытта 8 маршрут бар. Линияларҙың дөйөм оҙонлоғо — 672 саҡрым, станциялар иҫәбе — 128. Күп маршруттар Термини вокзалынан башлана.:it:Ferrovie regionali del Lazio . Шулай уҡ, АТАС компанияһының 3 бойондороҡһоҙ линияһы бар: Рим-Лидо линияһы:it:Ferrovia Roma-Lido, Рим-Витербо линияһы:it:Ferrovia Roma-Civitacastellana-Viterbo һәм Рим-Джардинетти линияһы:it:Ferrovia Roma-Giardinetti.

Термини вокзалынан ҡаланы Леонардо да Винчи аэропорты менән тоташтырыусы экспресс Леонардо маршруты йөрөй. Юлдағы ваҡыт — 30 минут.:it:Leonardo Express

 Мәғариф 
Римдә ошондай университеттар бар:
 Ла Сапиенца Рим университеты () (нигеҙ һалынған 1303)
 Изге Фома Аквинскийҙың Папа университеты () 1580 йылда (нигеҙ һалынған)
 Изге Цецилийҙың Милли академияһы () (нигеҙ һалынған 1585 йылда)
 Тор Вергата Рим университеты () (нигеҙ һалынған 1982)
 Рома Тре Рим университеты () (нигеҙ һалынған1992)
 башҡалар

 Иҫтәлекле урындар 
thumb|197px|Испания майҙаны
thumb|197px|Треви фонтаны
 Рим Форумы (), Боронғо Римдең иҡтисади, сәйәси һәм дини үҙәктәре.
 Императорҙар форумы, антик архитектура ҡоролмаларының емереклектәре
 Колизей (), боронғо Рим амфитеатры
 Пантеон (), бөтә аллаларҙың боронғо Рим храмы
 Изге фәрештә замогы (), ин башта— Публий Элий Адриан мавзолейы, урта быуат дәүерендә замок итеп яңынан төҙөлә
 Изге Петр соборы (), Европаның иң ҙур сиркәүе, католицизм үҙәге Ватикан) дәүләте территорияһында урынлашҡан
 Навон майҙаны () дүрт йылғаның фонтаны менән Джованни Лоренцо Бернини эштәре
 Испания майҙаны (Рим) () һәм Испан баҫҡысы (). Испан баҫҡысы Испания майҙанында урынлашҡан фонтандан «Лодка» Тринита-деи-Монти сиркәүенә алып бара ()
 Треви фонтаны (), Римдең иң билдәле фонтаны һәм иң матур тип һаналғаны фонтан черепах ()
 Боргезе Виллаһы (), унда сәнғәт музейы урынлашҡан
 Пьяцца дель Пополо (), унда обелиск һәм фонтан урынлашҡан
 Витториано (), Италияның берләшеүе тураһындағы монумент иҫтәлек
 Предместье EUR, Бенито Муссолини төҙөгән һарай
 Пигорини музейы боронғо тарих, антропология һ!әм этнография коллекциялары менән
 Муссолини форумы, Бенито Муссолини төҙөгән спорткомплекс
 Һәм тағы ла 900-ҙән ашыу сиркәү церквей.

 Туғандаш ҡалалар 
  Париж, Франция, 1956 Римдең берҙән-бер туғанлашҡан ҡалаһы. («Бары тик Париж ғына Римгә лайыҡлы; бары тик Рим генә Парижға лайыҡлы», ).

Партнер-ҡалалар:

  Афина (), Греция
  Пекин (), Ҡытай (23 октябрь 1997)
  Ҡаһирә (), Египет
  Киев (), Украина (1999)
  Никшич (), Черногория

 шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Боронғо Рим
 Рим республикаһы
 Италия

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 
Древний период
 H. Jordan, «Topographie der Stadt Rom im Alterthum» (т. I, 1878; т. II, 1871);
 О. Gilbert, «Geschichte und Topographie der Stadt Rom im Altertum» (I, 1883; II, 1885; III, 1890);
 O. Richter, «Topographie der Stadt Rom» (в III т. Iw. Müller, «Handbuch der Klassischen Altertumswissenschaft», Нёрдлинген, 1889);
 Hülsen et Kiepert, «Formae urbis Romae antiquae accedit nomenclator topographicus» (Б., 1896).

 Һылтанмалар 

 Официальный сайт города Рима
 Сайт музеев Рима
 Фотографии Рима на сайте skyscrapercity.com

 Фотографиялар 

Категория:Европа баш ҡалалары
*
Категория:Миллионер ҡалалар
Категория:Италия өлкәләренең баш ҡалалары
Категория:Италия ҡалалары