Яр Саллы
{{Ук}}
'''Яр Саллы''' ({{lang-tt|Яр Чаллы}}, {{lang-ru|На́бережные Челны́}}) — [[Татарстан Республикаһы]]ның төньяҡ-көнсығышында, [[Кама]] йылғаһының һул ярында урынлашҡан, Татарстан ҡалалары араһында ҙурлығы һәм әһәмиәте буйынса икенсе урында торған ҡала.

[[Ҡазан (ҡала)|Ҡазан]] менән араһы 225 км, [[Түбәнге Кама]] менән — 35 км, [[Алабуға (ҡала)|Алабуға]] менән — 20 км, [[Өфө]] менән — 250 км.

Туҡай районының (1930—1976 йылдарҙа Саллы районының) үҙәге. Ҙур автомобиль юлдары үҙәге, йылға порты бар.

Ҡалала машиналар төҙөү сәнәғәте әһәмиәтле. Рәсәйҙә төҙөлгән сит ил машиналары заводтары бар (Fiat, Mercedes-Benz Actros, Mercedes-Benz Axor, Ford Kuga, Ford Galaxy, Ford Transit, Ford S-MAX, Ford Explorer).

== Тарих ==
* [[1626]] йылдан бирле хәҙерге Яр Саллы урынында беренсе тораҡ йортар булыуы билдәле
* [[XIX быуат]]та Яр Саллы пристане — ҙур икмәк һатыу үҙәге булған
* [[1920]] йылға тиклем — [[Өфө губернаһы]]ның [[Минзәлә өйәҙе]]ндә; Татар АССР-ы ойошторолғас, уның составына инә.
* [[1922]]—1930 йылдарҙа Саллы кантонының үҙәге
* 1982—1988 йылдарҙа ҡала «Брежнев» исемен йөрөтә.

=== Ҡала етәкселәре ===
* 1991—1999 йылдарҙа — Рәфғәт Алтынбаев
* 1999—2003 йылдарҙа — Рәшит Хәмәҙиев
* 2003—2010 йылдарҙа — Илдар Халиков
* 2010—2015 йылдарҙа — Вәсил Шәйхразиев
* 2015 йылдан — Наил Мәһәҙиев 

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Сәҙертдинов Зөфәр Сәҙертдин улы]] (8.03.1924—21.04.2017), [[СССР|совет]] дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре, 1975—1986 йылдарҙа СССР-ҙың монтаж һәм махсус төҙөлөш эштәре министры урынбаҫары. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Кама автомобиль заводы төҙөлөшө етәксеһе, [[Яр Саллы]] ҡалаһына нигеҙ һалыусы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе, [[Ленин ордены|Ленин]], [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]], [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]], ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]], 3-сө дәрәжә Дан һәм 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры. 
* [[Тамара Танһыҡҡужина]] (11.12.1978), [[Рәсәй]] шашкасыһы. Башҡортостан Республикаһының Шашка федерацияһының башҡарма комитет рәйесе, 2012 йылдан [[Рәсәй]]ҙең Халыҡ-ара шашка федерацияһы президенты. 1996 йылдан Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Халыҡ‑ара шашка уйындары буйынса халыҡ‑ара гроссмейстер (2001), Рәсәй гроссмейстеры (1998). Күп тапҡыр донъя, [[Европа]] һәм Рәсәй чемпионы.  Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2001). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2001).

== Халыҡ ==
[[Файл:Туфан мәчете.JPG|thumb|300px|right|Туфан мәсете]]

=== Халҡы ===
Халыҡ һаны 508 700 кеше ([[2009 йыл]] уртаһына) [[Татарстан]]дың 13,5 % халҡын тәшкил итә, [[Рәсәй]] ҡалалары араһында 31-се урында тора.

Яр Саллы ҡалаһының халыҡ һаны үҙгәреүе динамикаһы (халыҡ һанын алыуҙар нигеҙендә)<ref>[http://www.mojgorod.ru/r_tatarstan/naberchelny Мой город]</ref>:

{{ Население | Набережные Челны }}
<br />
{{ Население | Набережные Челны | д }}

; Милли составы
По данным Всероссийской переписи населения 2010 года в городе представлены: татары — 47,42 % (242,3 тыс. человек), русские — 44,87 % (229,3 тыс.), чуваши — 1,95 % (10,0 тыс.), украинцы — 1,31 % (6,7 тыс.), башкиры — 1,16 % (5,9 тыс.), марийцы — 0,66 % (3,4 тыс.), удмурты — 0,39 % (2,0 тыс.), мордва — 0,39 % (2,0 тыс.) и др. — 1,82 % (9,3 тыс.).

== Мәғариф ==
* Ҡазан (Волга буйы) федераль университеты филмалы
* Яр Саллы дәүләт педагогика институты
* Кама дәүләт физик культура, спорт һәм туризм академияһы
* Яр Саллы дәүләт технология институты
* Яр Саллы педагогика колледжы
* Яр Саллы медицина колледжы
* Кама дәүләт автомеханика техникумы
* Яр Саллы сәнғәт училищеһы

== Мәҙәниәт ==
[[Файл:Театр001.JPG|thumb|300px|right|Саллы татар дәүләт драма театры]]
[[Файл:Яр Чаллы Орган Залы.jpg|thumb|300px|right|Яр Саллы Орган залы бинаһы]]
* Яр Саллы Татар дәүләт драма театры
* Яр Саллы дәүләт ҡурсак театры
* Яр Саллы ҡала тарихы музейы
* Сара Садыҡова исемендәге концерт залы
* Балалар һәм йәштәр ижады ҡала һарайы
* «КамАЗ» мәҙәниәт йорто
* «Энергетик» мәҙәниәт һарайы
* Яр Саллы Орган залы
* «Мастеровые» урыҫ драма театры
* «Айгөл» циркы

== Спорт ==

=== Спорт менән шөгөлләнеү урындары ===
* «Олимпийский» олимпик резерв спорт мәктәбе: [[йөҙөү]], [[көрәш]], [[дзюдо]], [[самбо]], [[акробатика]], [[бокс]]
* «Дельфин» спорт мәктәбе: [[йөҙөү]], [[синхрон йөҙөү]], [[туризм]], [[көрәш]], [[бокс]]
* «Витязь» спорт мәктәбе: [[көрәш]], [[армспорт]], [[йөҙөү]]
* «Афалина» бассейны: [[йөҙөү]], [[синхрон йөҙөү]]
* «Яр Саллы» спорт мәктәбе : [[еңел атлетика]], [[гимнастика]], [[велоспорт]], [[теннис]]
* «Камаз» футбол клубы: [[футбол]]
* «Виктория» спорт мәктәбе: [[футбол]], [[велоспорт]], [[ауыр атлетика]]
* «Строитель» спорт мәктәбе: [[бокс]], [[футбол]]
* «Комсомолец» олимпик резерв спорт мәктәбе: [[гимнастика]]
* «Заря» спорт мәктәбе: [[футбол]], [[волейбол]], [[мини-футбол]], [[ҙур теннис]], [[атлетик гимнастика]]
* 11 -се спорт мәктәбе: [[волейбол]], [[көрәш]], [[ҙур теннис]]
* 12 -се олимпик резерв спорт мәктәбе: [[еңел атлетика]], [[милли көрәш]], [[дзюдо]], [[синхрон йөҙөү]]
* Рәшит Хәмәҙиев исемендәге «Толпар» ат спорт мәктәбе: [[атлы спорт]]
* «Яр буйы» паркы: ҡышҡы айҙарҙа [[саңғы спорты]], башҡа ваҡытта [[кросс]], [[велоспорт]]
[[Файл:Рәсәй саңғыһы.JPG|thumb|300px|right|«Яр буйы» паркында «Лыжня России — 2008» ярыштары уҙа]]
* «Мәҙәниәт» паркы: ҡышҡы айҙарҙа [[саңғы спорты]], башҡа ваҡытта [[кросс]], [[велоспорт]]
* «Титан» спорт мәктәбе: [[саңғы спорты]], [[еңел атлетика]], [[бию]]
* Боз спорт һарайы: [[хоккей]], тимераяҡта шыуыу
* «Берҙәм Рәсәй» боҙ һарайы: [[хоккей]], тимераяҡта шыуыу
* [http://fedotovo.ru/// «Федотово» ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100724133246/http://fedotovo.ru/ |date=2010-07-24 }} саңғы базаһы (Саллынан сығып): [[таулы саңғы спорты]], [[сноуборд]], [[пейнтбол]],
* [http://www.nabchess.narod.ru/// Шахмат-шашка клубы ] ның «Этюд» спорт мәктәбе: [[шахмат]], [[шашка]]
* «Челны-Экстрим» спорт техника мәктәбе: [[картинг]], [[регби]], парус спорты, авиамодель спорты
* Олег Кухаренко исемендәге картодром: [[картинг]]
* [http://www.fitness.ru/rus/clubs/photo-gallery.wbp?club=d3329a56-9ca7-494c-8f38-d8387cab38ce/ «Планета фитнес» ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405002643/http://www.fitness.ru/rus/clubs/photo-gallery.wbp?club=d3329a56-9ca7-494c-8f38-d8387cab38ce%2F |date=2016-04-05 }} фитнес клубы: [[фитнес]], [[бию]], [[йөҙөү]]
* [http://www.fitland-club.ru// «FitLand» ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110420021026/http://www.fitland-club.ru/ |date=2011-04-20 }} фитнес клубы: [[фитнес]]
* «Идеал» фитнес клубы: [[фитнес]], [[аэробика]], [[йога]]
* «Гармония» фитнес клубы: [[фитнес]], [[аэробика]], [[йога]], [[бодибилдинг]]
* «Ника» фитнес клубы: [[фитнес]], [[аэробика]], [[йога]], [[бию]]
* «Лидер» фитнес клубы: [[фитнес]], [[аэробика]], [[йога]], [[бию]]

=== Спорт командалары ===
[[Файл:КАМАЗ-МАСТЕР машинасы.jpg|thumb|300px|right|КАМАЗ-МАСТЕР командаһы машинаһы ярышта]]
* [http://www.kamazmaster.ru///// «КАМАЗ-МАСТЕР» командаһы ] — йөклө машиналар уҙышыу буйынса дөньякүләм лидер
* [http://www.fckamaz.ru//// «Камаз» футбол клубы ] — [[Рәсәй]] беренселегенең I лигаһында алдынғыларҙан һанала
* [http://www.hcchelny.ru/// «Челны» хоккей клубы ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110310121642/http://www.hcchelny.ru/ |date=2011-03-10 }} — [[Рәсәй]] беренселегенең I лигаһында уйнай

== Ял итеү, күңел асыу урындары ==
* Дельфинарий. Анапа дельфинарийы филиалы булған Саллы дельфинарийында дельфиндар һәм диңгеҙ арыҫланы менән ҡуйылған ҡыҙыҡлы шоу-программа ҡарап була.
* Энтузиасттар бульвары — саллылыларҙың яратҡан ял итеү урындарының береһе. Бульварҙа фонтандар, кафе-ресторандар, төнге клубдар, кибеттәр бар.
* "Яр буйы " паркы майҙаны.
* [[Ипподром]]

=== Кинотеатрҙар ===
* [http://www.illusium.ru////// «Иллюзиум» ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100823185311/http://www.illusium.ru/ |date=2010-08-23 }}
* [http://www.cinemapark.ru/multiplexes/show/6///// «СИНЕМА ПАРК» ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100419053558/http://www.cinemapark.ru/multiplexes/show/6 |date=2010-04-19 }}

=== Төнгө клубтар ===
* [http://www.batyr.ru///// «Батыр» ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120309003434/http://www.batyr.ru/ |date=2012-03-09 }}
* [http://www.rk-kolizey.ru///// «Колизей» ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100402094607/http://www.rk-kolizey.ru/ |date=2010-04-02 }}
* [http://www.broclub.ru///// «Brooklyn» ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150801005814/http://broclub.ru/ |date=2015-08-01 }}
* [http://www.djumba.ru///// «Джумба» ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100616005822/http://www.djumba.ru/ |date=2010-06-16 }}
* «Opera»
* «Brooklyn»
* «Galaxy»

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

{{Татарстан}}
{{Рәсәйҙең 50 иң ҙур ҡалаһы}}

[[Категория:Яр Саллы]]
[[Категория:Исемдәре алыштырылған тораҡ пункттар]]
[[Категория:Кама буйындағы ҡалалар]]
Яр Саллы (, ) — Татарстан Республикаһының төньяҡ-көнсығышында, Кама йылғаһының һул ярында урынлашҡан, Татарстан ҡалалары араһында ҙурлығы һәм әһәмиәте буйынса икенсе урында торған ҡала.

Ҡазан менән араһы 225 км, Түбәнге Кама менән — 35 км, Алабуға менән — 20 км, Өфө менән — 250 км.

Туҡай районының (1930—1976 йылдарҙа Саллы районының) үҙәге. Ҙур автомобиль юлдары үҙәге, йылға порты бар.

Ҡалала машиналар төҙөү сәнәғәте әһәмиәтле. Рәсәйҙә төҙөлгән сит ил машиналары заводтары бар (Fiat, Mercedes-Benz Actros, Mercedes-Benz Axor, Ford Kuga, Ford Galaxy, Ford Transit, Ford S-MAX, Ford Explorer).

 Тарих 
 1626 йылдан бирле хәҙерге Яр Саллы урынында беренсе тораҡ йортар булыуы билдәле
 XIX быуатта Яр Саллы пристане — ҙур икмәк һатыу үҙәге булған
 1920 йылға тиклем — Өфө губернаһының Минзәлә өйәҙендә; Татар АССР-ы ойошторолғас, уның составына инә.
 1922—1930 йылдарҙа Саллы кантонының үҙәге
 1982—1988 йылдарҙа ҡала «Брежнев» исемен йөрөтә.

 Ҡала етәкселәре 
 1991—1999 йылдарҙа — Рәфғәт Алтынбаев
 1999—2003 йылдарҙа — Рәшит Хәмәҙиев
 2003—2010 йылдарҙа — Илдар Халиков
 2010—2015 йылдарҙа — Вәсил Шәйхразиев
 2015 йылдан — Наил Мәһәҙиев 

 Билдәле шәхестәре 
 Сәҙертдинов Зөфәр Сәҙертдин улы (8.03.1924—21.04.2017), совет дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре, 1975—1986 йылдарҙа СССР-ҙың монтаж һәм махсус төҙөлөш эштәре министры урынбаҫары. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Кама автомобиль заводы төҙөлөшө етәксеһе, Яр Саллы ҡалаһына нигеҙ һалыусы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе, Ленин, Октябрь Революцияһы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, «Почёт Билдәһе», ике Ҡыҙыл Йондоҙ, 3-сө дәрәжә Дан һәм 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры. 
 Тамара Танһыҡҡужина (11.12.1978), Рәсәй шашкасыһы. Башҡортостан Республикаһының Шашка федерацияһының башҡарма комитет рәйесе, 2012 йылдан Рәсәйҙең Халыҡ-ара шашка федерацияһы президенты. 1996 йылдан Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Халыҡ‑ара шашка уйындары буйынса халыҡ‑ара гроссмейстер (2001), Рәсәй гроссмейстеры (1998). Күп тапҡыр донъя, Европа һәм Рәсәй чемпионы.  Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2001). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2001).

 Халыҡ 
thumb|300px|right|Туфан мәсете

 Халҡы 
Халыҡ һаны 508 700 кеше (2009 йыл уртаһына) Татарстандың 13,5 % халҡын тәшкил итә, Рәсәй ҡалалары араһында 31-се урында тора.

Яр Саллы ҡалаһының халыҡ һаны үҙгәреүе динамикаһы (халыҡ һанын алыуҙар нигеҙендә)Мой город:

 Милли составы
По данным Всероссийской переписи населения 2010 года в городе представлены: татары — 47,42 % (242,3 тыс. человек), русские — 44,87 % (229,3 тыс.), чуваши — 1,95 % (10,0 тыс.), украинцы — 1,31 % (6,7 тыс.), башкиры — 1,16 % (5,9 тыс.), марийцы — 0,66 % (3,4 тыс.), удмурты — 0,39 % (2,0 тыс.), мордва — 0,39 % (2,0 тыс.) и др. — 1,82 % (9,3 тыс.).

 Мәғариф 
 Ҡазан (Волга буйы) федераль университеты филмалы
 Яр Саллы дәүләт педагогика институты
 Кама дәүләт физик культура, спорт һәм туризм академияһы
 Яр Саллы дәүләт технология институты
 Яр Саллы педагогика колледжы
 Яр Саллы медицина колледжы
 Кама дәүләт автомеханика техникумы
 Яр Саллы сәнғәт училищеһы

 Мәҙәниәт 
thumb|300px|right|Саллы татар дәүләт драма театры
thumb|300px|right|Яр Саллы Орган залы бинаһы
 Яр Саллы Татар дәүләт драма театры
 Яр Саллы дәүләт ҡурсак театры
 Яр Саллы ҡала тарихы музейы
 Сара Садыҡова исемендәге концерт залы
 Балалар һәм йәштәр ижады ҡала һарайы
 «КамАЗ» мәҙәниәт йорто
 «Энергетик» мәҙәниәт һарайы
 Яр Саллы Орган залы
 «Мастеровые» урыҫ драма театры
 «Айгөл» циркы

 Спорт 

 Спорт менән шөгөлләнеү урындары 
 «Олимпийский» олимпик резерв спорт мәктәбе: йөҙөү, көрәш, дзюдо, самбо, акробатика, бокс
 «Дельфин» спорт мәктәбе: йөҙөү, синхрон йөҙөү, туризм, көрәш, бокс
 «Витязь» спорт мәктәбе: көрәш, армспорт, йөҙөү
 «Афалина» бассейны: йөҙөү, синхрон йөҙөү
 «Яр Саллы» спорт мәктәбе : еңел атлетика, гимнастика, велоспорт, теннис
 «Камаз» футбол клубы: футбол
 «Виктория» спорт мәктәбе: футбол, велоспорт, ауыр атлетика
 «Строитель» спорт мәктәбе: бокс, футбол
 «Комсомолец» олимпик резерв спорт мәктәбе: гимнастика
 «Заря» спорт мәктәбе: футбол, волейбол, мини-футбол, ҙур теннис, атлетик гимнастика
 11 -се спорт мәктәбе: волейбол, көрәш, ҙур теннис
 12 -се олимпик резерв спорт мәктәбе: еңел атлетика, милли көрәш, дзюдо, синхрон йөҙөү
 Рәшит Хәмәҙиев исемендәге «Толпар» ат спорт мәктәбе: атлы спорт
 «Яр буйы» паркы: ҡышҡы айҙарҙа саңғы спорты, башҡа ваҡытта кросс, велоспорт
thumb|300px|right|«Яр буйы» паркында «Лыжня России — 2008» ярыштары уҙа
 «Мәҙәниәт» паркы: ҡышҡы айҙарҙа саңғы спорты, башҡа ваҡытта кросс, велоспорт
 «Титан» спорт мәктәбе: саңғы спорты, еңел атлетика, бию
 Боз спорт һарайы: хоккей, тимераяҡта шыуыу
 «Берҙәм Рәсәй» боҙ һарайы: хоккей, тимераяҡта шыуыу
 «Федотово»   саңғы базаһы (Саллынан сығып): таулы саңғы спорты, сноуборд, пейнтбол,
 Шахмат-шашка клубы  ның «Этюд» спорт мәктәбе: шахмат, шашка
 «Челны-Экстрим» спорт техника мәктәбе: картинг, регби, парус спорты, авиамодель спорты
 Олег Кухаренко исемендәге картодром: картинг
 «Планета фитнес»   фитнес клубы: фитнес, бию, йөҙөү
 «FitLand»   фитнес клубы: фитнес
 «Идеал» фитнес клубы: фитнес, аэробика, йога
 «Гармония» фитнес клубы: фитнес, аэробика, йога, бодибилдинг
 «Ника» фитнес клубы: фитнес, аэробика, йога, бию
 «Лидер» фитнес клубы: фитнес, аэробика, йога, бию

 Спорт командалары 
thumb|300px|right|КАМАЗ-МАСТЕР командаһы машинаһы ярышта
 «КАМАЗ-МАСТЕР» командаһы  — йөклө машиналар уҙышыу буйынса дөньякүләм лидер
 «Камаз» футбол клубы  — Рәсәй беренселегенең I лигаһында алдынғыларҙан һанала
 «Челны» хоккей клубы   — Рәсәй беренселегенең I лигаһында уйнай

 Ял итеү, күңел асыу урындары 
 Дельфинарий. Анапа дельфинарийы филиалы булған Саллы дельфинарийында дельфиндар һәм диңгеҙ арыҫланы менән ҡуйылған ҡыҙыҡлы шоу-программа ҡарап була.
 Энтузиасттар бульвары — саллылыларҙың яратҡан ял итеү урындарының береһе. Бульварҙа фонтандар, кафе-ресторандар, төнге клубдар, кибеттәр бар.
 "Яр буйы " паркы майҙаны.
 Ипподром

 Кинотеатрҙар 
 «Иллюзиум»  
 «СИНЕМА ПАРК»  

 Төнгө клубтар 
 «Батыр»  
 «Колизей»  
 «Brooklyn»  
 «Джумба»  
 «Opera»
 «Brooklyn»
 «Galaxy»

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Яр Саллы
Категория:Исемдәре алыштырылған тораҡ пункттар
Категория:Кама буйындағы ҡалалар