Аҡбаш сыпҡай
{{Башҡа мәғәнәләре|Аҡбаш (мәғәнәләр)}}
{{Таксон
| name = Аҡбаш сыпҡай
| regnum = Хайуандар
| image file = Podicepsgrisegena.jpg
| image title = Аҡбаш сыпҡай туй ҡиәфәтендә
| image descr =
| parent = Podiceps
| rang = Ырыу
| latin = Podiceps grisegena
| author = <br />([[Боддерт, Питер|Boddaert]], [[1783]])
| syn =
| typus =
| children =
| range map = Podiceps grisegena -range map-undistorted.png
| range legend =
{{легенда|#fdfa07|<small>Оялау ареалы</small>}}
{{легенда|#0030ff|<small>Ҡышҡы ареал</small>}}
| iucnstatus = LC
| wikispecies = Podiceps grisegena
| commons = Category:Podiceps grisegena
| iucn = 106003638
| itis = 174479
| ncbi = 80367
| eol = 1047338
}}
'''Аҡбаш сыпҡай''' (''сыпҡай, сумҡа, тирҫаяҡ''), ({{lang-ru|Серощёкая пога́нка}})), ({{lang-la|Podiceps grisegena}})<ref>{{Книга:Пятиязычный словарь названий животных. Птицы|страницы=14}}</ref><ref name="BirdList">{{книга|автор=Коблик Е. А.; Редькин Я. А.; Архипов В. Ю.|заглавие=Список птиц Российской Федерации|год=2006|место=М.|издательство=Т-во научных изданий КМК|страницы=82}}</ref> сыпҡай һымаҡтар (Поганкообразные, Podicipediformes) отрядының сыпҡайҙар ғаиләһенә ҡараған һыу ҡошо. Төньяҡ ярымшарҙа, күберәген урман зонаһында таралған, әммә шулай уҡ төньяҡ ҡыуаҡлыҡлы тундраларға һәм көньяҡ сүлдәргә тиклем үтеп инә.  Күҙгә ташланып бармаған ҡош яңғыҙ, йә булмаһа пар менән осрай, оя ҡорған осорҙа бәләкәй һирәк төркөм барлыҡҡа килтерә. Ҙур булмаған һыу ятҡылыҡтары әрәмәлегендә оя ҡора. Күп ваҡытын һыу өҫтөндәге ҡамышлыҡта, күрәнлектә үткәрә. Хәүеф тыуғанда үлән араһында боҫоп ҡалырға тырыша йәки, сумып, алыҫлаша. Үрсеү миҙгеле арауыҡлы, ареалдың көньяҡ өлөшөндә — апрелдән июлгә тиклем, төньяҡ өлөшөндә — майҙан августҡа ҡәҙәр. Ғәҙәттә, 3-4 аҡ йомортҡаһы була. Күсер ҡош. Ҡышты диңгеҙҙең литораль өлөшөндә үткәрә. Диңгеҙҙә көслө тулҡынланыу булмағанда сағыштырмаса һай урындарҙа, йәки туңмаған күлдәрҙә аҙыҡ таба.

Оялау осорондағы туҡланыу характеры яҡын ҡәрҙәше урҙандың йәнәш булыуына ҡарап үҙгәрә: уларҙың йәшәү ареалы киҫешкәндә, уның аҙығын умыртҡаһыҙҙар<nowiki/>ҙар тәшкил итә. Икенсе яҡтан, төп аҙығы балыҡ булған күршеһе булмаған ерҙәрҙә (ә ул [[Европа]]<nowiki/>ның төньяҡ-көнбайышы һәм [[Төньяҡ Америка]]), нигеҙҙә рационы [[Балыҡтар|балыҡ]]<nowiki/>тан тора.

[[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]<nowiki/>ҙә аҡбаш сыпҡай — һирәк осраған ояласы төр, һәм шуға күрә Федерацияһының бер нисә субъектында Ҡыҙыл китабына<nowiki/> индерелгән, шул иҫәптән [[Мәскәү өлкәһе|Мәскәү]] һәм [[Ленинград өлкәһе|Ленинград]] өлкәләрендә. Ҡош  шулай уҡ [[Беларусь|Беларусь Республикаһы]]<nowiki/>ның Ҡыҙыл китабы һағы аҫтында.

== Ҡылыҡһырлама ==
Аҡбаш сыпҡайҙы уртаса ҙурлыҡтағы өйрәктәр менән сағыштырырға мөмкин, мәҫәлән, ҡашҡа өйрәк йәки ҡылғойроҡ менән<ref name="Ryabitsev" />. Аҡбаш сыпҡай сыпҡайҙар ғаиләһенең эре вәкиле, ҙурлығы буйынса бер аҙыраҡ Евразия урҙанынан ҡалыша, ә Төньяҡ Америка һәм [[Поганка Кларка|Кларк]] сыпҡайҙарынан бәләкәйерәк<ref name="Snow17">Snow & Perrins (1998), pp. 17—20.</ref><ref>Sibley (2000), p. 9.</ref>. Урҙан менән сағыштырғанда уның муйыны йыуан, ауыр һәм ҡыҫҡа, елкәһендә йыш ҡына ҡыҫҡа, туранан-тура киҫелгән өлпө үҫешкән, ҡош ҡуҙғыған саҡта ул яҡшы күҙгә ташлана<ref name="Mullarney" />. Өлкән ҡоштоң тән оҙонлоғо {{S|40—50 см}}, ҡанат  йәйеме{{S|77—85 см}}, ауырлығы <ref name="Snow20">Snow & Perrins (1998), pp. 20—22.</ref>.
[[Файл:Podiceps grisegena -chick in Alaska-6-4c.jpg|thumb|left|Мамыҡлы ҡошсоҡ]]
Суҡышы тура, оҙон, һары төплө тоноҡ төҫтә, ҡышҡыһын бигерәк тә тоноҡ. Ҡауырһын төҫтәрендә енси диморфизм сағылмаған, әммә ата һәм инә ҡоштарҙың ҙурлыҡтарында айырма  күренә: ата ҡош ҙурыраҡ. Ҡарығыу осоронда ике заттың да түбә һәм елкә өлөшөндә күҙҙәренә ҡәҙәр етеп торған ҡара башлыҡ, ул сикәләренең көл төҫө менән  контраст.  Башындағы  ҡара һәм аҡ төҫтәге ҡауырһындарының аныҡ сиктәре бар, был сик буйлап аҡһыл ҡайма үтә. Күкрәгенең өҫтө һәм муйынының алғы өлөшө ерәнһыу-көрән; күкрәгенең ҡалған өлөшө , шулай уҡ ҡорһағы һоро таплы көлһыу-аҡ. Муйынының артҡы өлөшө, арҡаһы, яурындары, ҡанаттарын көпләүсе ҡауырһындар ҡара-ҡуңыр. Беренсел елпеүес һәм ҡрйроҡ ҡауырһындары шундай уҡ төҫтә (ҡойроғонда аҡ төҫ ҡушылған), икенсел елпеүестәр һәм ҡанаттарҙың аҫҡы яҡтары аҡ. Күҙҙәренең төҫлө шекәрәһе ҡыҙғылт-көрән. Тышҡы яҡтан аяҡтары ҡара-һоро, эске яҡтан - йәшкелт һары<ref name="USSR321">Ильичёв, Флинт (1982), стр. 321.</ref>..

Ҡыш ҡош ҡауырһындарының сағыу төҫөн һәм төҫтәр араһындағы аныҡ сиктәрҙе юғалта, башҡа сыпҡайҙарға ҡарағанда күркһеҙерәккә әүерелә. Елкәһендәге биҙәүсе ҡауырһындар юҡҡа сыға, муйыныдағы һәм түшендәге ерән төҫ уңып бөтә. Ҡара башлыҡ көрәнһыу-һороға әйләнә, сикәләрендәге һоро төҫ менән сиктәре йыуыла<ref name="USSR321" /><ref name="Koblik">{{книга|автор=Коблик Е.&nbsp;А.|заглавие=Разнообразие птиц (по материалам экспозиции Зоологического музея МГУ|том=Ч. 2 (Отряды Курообразные, Трёхпёрсткообразные, Журавлеобразные, Ржанкообразные, Рябкообразные, Голубеобразные, Попугаеобразные, Кукушкообразные)|год=2001|издательство=Изд. МГУ|страниц=358|isbn=5-211-04072-4}}</ref>. Муйыны алдан  һәм ян-яҡтан аҡһыл йәки аҡһыл-һоро, ә арттан - ҡара-һоро төҫтә. Йәй аҡбаш сыпҡайҙы еңел айырып булһа, ҡышын уны башҡа ҡәрҙәштәре менән еңел бутарға мөмкин. Күҙҙәре өҫтөндә аҡ һыҙат булмай, бының менән ул урҙандан айырыла<ref name="Ryabitsev" /><ref name="Mullarney" />. 

Мамыҡлы ҡошсоҡтоң өҫкө яғы ҡарағусҡыл-көрән, хатта ҡара тиерлек, ә аҫҡы өлөшө һорғолт-аҡ.  Башының ике яҡ ҡырында аҡ буй һыҙаттар, муйынының алды һәм ҡыры аҡ буй һүрәтле.Суҡышы һары. Көҙ себештең мамығы тәүге ҡауырһынға алмашына (оялағы кейем): ул өлкән ҡоштоң ҡышҡы кейеме менән оҡшаш, тик башындағы буйлы һүрәте, муйынының алды һәм ҡырыйҙары ҡыҙғылт-ҡара, суҡышында һары төҫтөң күп булыуы менән айырыла<ref name="Ryabitsev" /><ref name="USSR322">Ильичёв, Флинт (1982), стр. 322.</ref>.

Ике төрсәгә бүленгән, улар кәүҙә ҙурлыҡтары менән бер аҙ айырылалар; икеһе лә Рәсәй территорияһында бар. Р. g. holbollii төрсәһе номинатив P.g. grisegena төрсәһенән ҙурыраҡ: уның оҙонлоғо 43—56 см, ҡанат йәйеме 61—88 см, ауырлығы 750—1600 г<ref>Ogilvie & Rose (2002), p. 92.</ref>. Ҡауырһын төҫөндә айырма юҡ, әммә  holbollii төрсәһенең  суҡышында һары төҫ ҙур майҙанды биләй. Бынан тыш,  P.g. grisegena төрсәһенә ҡарағанда инә һәм ата ҡош ҙурлыҡтары буйынса айырылалар<ref name="Ogilvie57">Ogilvie & Rose (2002), pp. 57—60.</ref>.

Аҡбаш сыпҡай  ер өҫтөнән, ғәҙәттә, 20—30 м бейеклектә оса<ref name="USSR321" />. Бик тиҙ һәм тура һыҙыҡ буйынса оса, әммә кәрәк саҡта  ҡош манёвр яһай ала<ref name="USSR321" />. Һауала оҙон муйынын алға һуҙа,  ә аяҡтарын — киреһенсә артҡа, хатта улар ҡыҫҡа ҡойроғо ситенә сығып торалар, былай килеш ҡош оҙонораҡ булып күренә<ref name="Fjeldsa140">Fjeldsa (2004), p. 140.</ref>. Сағыштырмаса ҡыҫҡа ҡанаттары, уларҙың алғы ситендә бер-береһе менән тоташмаған ике тап күренә,  уларҙың береһе  "көҙгө" булараҡ билдәле (урҙанда был таптар ҡушылған). Ғөмүмән, ҡанаттарының майҙаны ҙур булмауы уға урынынан йәки ҡоро ерҙән осоп китергә мөмкинлек бирмәй<ref>Fjeldsa (2004), p. 31.</ref>; һыуҙан осоп һауаға күтәрелер алдынан, һыуҙа ҡанаттарын йәйеп оҙайлы йүгереү яһай<ref>{{книга|автор=Johnsgard, Paul A.|заглавие=Diving Birds of North America|ссылка=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1005&context=bioscidivingbirds|место=Lincoln|издательство=University of Nebraska|год=1987|pages=26—36|isbn=0803225660}}</ref>. Бүтән төр сыпҡайҙар кеүек үк аҡбаш сыпҡай ҙа яҡшы йөҙә һәм сума. Ынтылышлы хәрәкәткә бармаҡтарындағы ярылары ярҙамында этелеп өлгә, әйләнмәле — тәпәйҙәре күсәрен бороу менән; бик ҡыҫҡа ҡойроҡ был маҡсатта ҡулланылмай<ref>Fjeldsa (2004), p. 10.</ref>. Аҡбаш сыпҡай һыу аҫтында 50-60 м араны 3 м/с тиҙлек менән йөҙөп үтә ала<ref name="Koblik" />.  Күп кенә һыу ҡоштары кеүек, уға ҡоро ер буйлап йөрөүе ауыр, сөнки ҡыҫҡа тәпәйҙәре кәүҙәһенең ауырлыҡ үҙәгенән күпкә артта урынлашҡандар.

{{Фоторяд|Podiceps griseigena 1 (Marek Szczepanek).jpg|Podiceps cristatus 2.jpg|Flickr - Rainbirder - Slavonian Grebe (Podiceps auritus).jpg|Podiceps nigricollis (Marek Szczepanek)2.jpg|ш1=232|ш2=195|ш3=215|ш4=197|текст=Аҡбаш сыпҡай (һулда) [[урҙан]], [[ҡолаҡлы сыпҡай]] һәм [[ҡарамуйын сыпҡай]]|color=#E8E8E8}}

== Тауышы ==
[[Файл:Bird of species podiceps grisegena in denmark.jpg|thumb|left|Ҡарығыу алды төләүе]]
Тауышы яҙғыһын яңғырауыҡлы ғына. Ҡарығыу осорҙа иң шаулы сыпҡайҙарҙың береһе, әммә башҡа ваҡытта  ғаиләнең бүтән''' '''вәкилдәре кеүек үк тауышһыҙ. Ҡош уйын ваҡытында  тирбәлеүсе  сыңғырлау сығара: «иһа-һа-һай-ҡр-ҡыр». Орнитолог Вадим Рябицев фекере буйынса, бер үк ваҡытта ат кешнәүен, сусҡа хорҡолдауын, сусҡа бәрәсенең сыйылдауын ишетергә мөмкин<ref name="Ryabitsev" />. Сыңғырлау тауышын  һыу үҫемлектәре араһында йәшеренгән яңғыҙ ҡош йәки икеһе лә көндәҙ йә ҡараңғыла сығара. Башҡа ваҡытта аҡбаш сыпҡай башҡа төр тауыш та бирә: тауыҡ ҡытҡылдауы, ыҫылдау, зыңлау, ырылдау кеүек: «кейк-кейк»<ref name="Snow20" />.  Атап әйткәндә, ҡуҙғыған ҡош ҡарлыҡҡан тауыш бирә<ref name="Ryabitsev" />. 

== Төләү ==
Өлкән ҡоштоң төләүе йылына ике тапҡыр үтә — өлөшләтә үрсеү башланғанға тиклем һәм тулыһынса ул тамамлағандан һуң. Декабрь — май айҙарында япма ҡауырһындар, шулай уҡ ҡанаттың эске икенсел елпеү һәм япма ҡауырһындары алмашына. Июлдән сентябргә ҡауырһындар тулыһынса алмашына, һөҙөмтәлә ҡарығыу осоро ҡауырһындары ҡышҡыларына әүерелә.  Сентябрҙән ғинуар аҙағына ҡәҙәр ағымдағы йылда тыуған ҡоштарҙың баш, муйын, арҡа һәм өлөшләтә ҡабырға, күкрәктең өҫкө өлөшө ҡауырһындары алмашына<ref name="USSR322"/>.

== Таралыуы ==
'''Оялау ареалы'''
[[Файл:Wallnau area.JPG|thumb|right|Заповедник [[Валльнау]] (Wallnau), Германия, аҡбаш сыпҡай оя ҡорған урын]]
[[Евразия]]<nowiki/>ла һәм [[Төньяҡ Америка]]<nowiki/>ла оялау өлкәһе бер нисә участканан тора. Лапландия, [[Саха Республикаһы|Яҡутстан]], Чукотка һәм [[Аляска]] тундра һыҙатынан,  [[Каспий диңгеҙе|Каспий]], [[Арал диңгеҙе|Арал]] яны һәм Аризона сүлдәренә тиклемге төрлө климат зоналарында оя ҡора<ref name="Koblik" />.

Халыҡ-ара ойошма International BirdLife баһаһы буйынса, төньяҡ төрсәнең тиҫтәгә яҡын пар төркөмөнөң оялары [[Бөйөк Британия]], [[Франция]], [[Нидерланд]], [[Чехия]], [[Словакия]], [[Хорватия]], [[Словения]] , [[Македония Республикаһы|Македония]] ерҙәрендә билдәләнгән. Ике йөҙгә яҡын пар [[Венгрия]]л<nowiki/>а, [[Болгария]]<nowiki/>ла, [[Литва]]<nowiki/>ла, Беларусияла, ике йөҙҙән меңгә тиклем пар — [[Эстония]]<nowiki/>ла, [[Швеция]]<nowiki/>ла, [[Румыния]]<nowiki/>ла һәм [[Төркиә]]<nowiki/>лә оя ҡора. Байтаҡ күп, 1000-дән ашыу пар популяцияһы [[Германия]], [[Дания]], [[Финляндия]], [[Латвия]], [[Польша]], [[Украина]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] (12 - 25 мең пар) территорияларында оялай<ref name="BirdsInEuropeII">{{cite web|url=http://www.birdlife.org/datazone/userfiles/file/Species/BirdsInEuropeII/BiE2004Sp3638.pdf|title=Podiceps grisegena Red-necked Grebe|publisher=[[BirdLife International]]|lang=en|accessdate=2011-05-30|archiveurl=http://www.webcitation.org/614hV8XHn|archivedate=2011-08-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140109030532/http://www.birdlife.org/datazone/userfiles/file/Species/BirdsInEuropeII/BiE2004Sp3638.pdf |date=2014-01-09 }}</ref>.
Оялау ареалының төньяҡ сиге [[Финляндия]]<nowiki/>ла 65<sup>0</sup>т.к. буйлап,  [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]<nowiki/>ҙең төньяҡ-көнсығыш биләмәләрендә Кандалакша һәм [[Архангельск]]<nowiki/>иҙың тирә-яғы буйлап үтә. Көнсығыш сиге көньяҡтараҡ  [[Кама]] түбәне киңлеге, [[Өфө йылғаһы|Өфө]] үҙәндәре һәм  [[Тубыл]] тамағы, тағы ла көнсығыштараҡ 61<sup>0</sup>т.к.  буйлап үтә. Ҡөньяҡ сиге [[Франция]]<nowiki/>ның уртаһына, [[Югославия]]<nowiki/>ның элекке республикалары, [[Болгария]]<nowiki/>ға, [[Төркиә]]<nowiki/>гә,  [[Амударъя]]<nowiki/>ның түбәнге ағымына,  [[Һырдаръя]]<nowiki/>ның  урта ағымына һәм [[Ысыҡ-Күл]]<nowiki/>гә тиклемге биләмәләрҙә ята<ref name="Stepanyan" />.

Көнсығыш төрсәнең (holbollii) оялау ареалы өлөшләтә Көнсығыш Себер, өлөшләтә [[Төньяҡ Америка]]<nowiki/>ның төньяҡ-көнбайыш өлөшө һанала. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] сиктәрендә был төрсә материкта түбәнге [[Вилюйка (Косец ҡушылдығы)|Вилюй]] үҙәндәрендә, түбәнге Витим һәм [[Байкал]]<nowiki/>дан<nowiki/> көнсығыштараҡ, шулай уҡ [[Сахалин өлкәһе|Сахалин]]<nowiki/>да һәм төньяҡ  Курил утрауҙарында оя ҡора.  Шулай уҡ был төрсә [[Япония]] утрауы [[Хоккайдо]]<nowiki/>ла оялай. Оялау ареалының төньяҡ сиге [[Чукот автономиялы округы|Чукотка]], [[Саха Республикаһы|Яҡутстан]] ҡыуаҡлы тундраһы биләмәләрендә ята<ref name="Stepanyan" />. Көньяҡ сиге Рәсәй сигенән ситкә сығып көньяҡтараҡ Маньчжурияны үҙ эсенә ала. Аҡбаш сыпҡай [[Америка]]<nowiki/>ла [[Канада]]<nowiki/>ның көнбайыш һәм үҙәк өлкәләрендә, [[Канада]] менән сиктәш штаттарҙан көнсығышҡараҡ Миннесотаға тиклемге биләмәләрҙә оялай<ref name="Stepanyan" />.

== Ҡышлау урындары ==
[[Ҡоштарҙың миграцияһы|Күсер ҡоштар]]. Әгәр бала сығарыуы һәр ваҡыт сөсө һыу ятҡылыҡтары менән бәйле булһа, аҡбаш сыпҡайҙар  башҡа ваҡыттарын тик диңгеҙҙә, балыҡ өйөрө һыу өҫтөнә яҡын булған ҡултыҡтарҙа,   эстуарийҙарҙа, утрауҙар янындағы һайлыҡтарҙа үткәрәләр. Ҡөнбайыш төрсәгә ингән ҡоштар [[Атлантик океан]] яр буйҙарына — уларҙың ҙур өлөшө [[Төньяҡ диңгеҙ|Төньяҡ]] һәм [[Балтик диңгеҙе|Балтик]] диңгеҙҙәренәсә, әҙерәк өлөшө Урта диңгеҙ, [[Ҡара диңгеҙ|Ҡара]] һәм [[Каспий диңгеҙе|Каспий]] диңгеҙҙәренәсә үтеп инә<ref name="Harrison217">Harrison (1988), p. 217.</ref>. Ҡоштарҙың бер аҙы туңмаусы Женева күлендә һәм [[Ысыҡ-Күл|Ысыҡ-күл]]<nowiki/>дә ҡышлай<ref name="USSR324" />. Көнсығыш Себер популяцияһы [[Япон диңгеҙе|Япон]] һәм [[Көнсығыш Ҡытай диңгеҙе|Көнсығыш Ҡытай]] диңгеҙҙәрендә, Америка сыпҡайҙары— [[Тымыҡ океан]] ярҙары буйында (көньяҡ Аляскала, Британия Колумбияһында, уларҙың бер аҙы көньяҡтараҡ [[Калифорния ҡултығы|Калифорния]]<nowiki/>ға тиклем) һәм [[Атлантик океан|Атлантик]] ( Ньюфаундленд һәм [[Лабрадор диңгеҙе|Лабрадор]]<nowiki/>ҙан алып  көньяҡта [[Флорида боғаҙы|Флорида]]<nowiki/>ға тиклем) океан ярҙары буйында ҡышлай. Ҙур булмаған һанлы сыпҡайҙар материк эсендә ҡала. Улар туңмаусы [[Бөйөк күлдәр]] ярҙарында тупланалар<ref name="Harrison217" />. Һирәк осраҡта [[Израиль]]<ref>{{cite web|url=http://www.freewebs.com/seawatching-israel/Species1.htm|title=Birdwatching in the Mediterranean coast of Israel|lang=en|date=2005-10|accessdate=2011-05-30|archiveurl=http://www.webcitation.org/614hVdB17|archivedate=2011-08-20|deadlink=410}} {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/614hVdB17?url=http://www.freewebs.com/seawatching-israel/Species1.htm |date=2011-08-20 }}</ref>, [[Афғанстан]], [[Пакистан]] һәм [[Һиндостан]] биләмәләрендә ҡышлауҙарының һирәк осраҡтары билдәле<ref>{{книга|автор=Rasmussen, P.&nbsp;C. & J.&nbsp;C. Anderton.|заглавие=Birds of South Asia: The Ripley Guide|издательство=Smithsonian Institution and Lynx Edicions|год=2005|allpages=384|isbn=84-87334-67-9}}</ref>.
[[Файл:Lütt-Witt Moor-2.jpg|thumb|right|Аҡбаш сыпҡайҙың оя ҡоған ғәҙәти биотобы

== Йәшәү урындары ==
Аҡбаш сыпҡай бала сығарған ваҡытта йәшерен тормош алып бара һәм шул сәбәпле ул төпләнгән һыу ятҡылығы [[ҡамыш]], [[екән]] һәм башҡа үҫемлектәргә бай, шулай уҡ урманлы күләгәле ярҙар буйы(тундра һыҙаттарында — ҡыуаҡлыҡ)<ref name="Handbook192" />. Йәй торғон йәки әҙ ағымлы сөсө һыу ятҡылыҡтары уның төйәге — ҙур булмаған күл, быуа, һаҙлыҡ<ref name="Dementiev" />, майҙаны 3 гектар<nowiki/>ҙан {{S|(0,03 км²)}}  һәм һыу тәрәнлеге — 2 метрҙан ашмаған ҙур йылғаларҙың тымыҡ ҡултыҡтары<ref name="Handbook192">Llimona, Francesc & del Hoyo (1992), pp. 192—193.</ref>. Номинатив төрсәләргә ҡараған ҡоштар күләгәле ҡуйы булмаған ҡамышлыҡ араһында көн үткәрәләр,  йыш ҡына улар хаҡында тауыштары буйынса ғына белергә мөмкин<ref name="Ryabitsev" />. Киреһенсә, көнсығыш төрсә оя урынын һайлауҙа үтә һаҡ түгел, Төньяҡ Америкала йыш ҡына асыҡ күлдәрҙә төпләнә<ref name="Johnsgard130">Johnsgard, PA (1987), pp. 130—135.</ref>. Осоп үткәндә һәм ҡышлауҙа аҡбаш сыпҡай төбө ҡомло-ташлы һәм диңгеҙ ылымыҡтарына<nowiki/> бай, ҡалынлығы 15 м тәшкил иткән һыу ятҡылыҡтарын өҫтөн күрә<ref name="Fjeldsa140" />.

== Туҡланыуы ==

Йәйге осорҙа туҡланған аҙығының нигеҙен умыртҡаһыҙҙар, шул иҫәптән имаго, ҡарышлауыҡтар, һыу бөжәктәре (һыу [[Ҡаты ҡанатлылар|ҡуңыҙҙар]]<nowiki/>ы һәм [[ҡандалалар]],  [[Энәғараҡтар|энәғараҡ,]] серәкәй ҡарышлауыҡтары), [[моллюскалар]], [[үрмәкселәр]] тәшкил итә.

Башҡа ҡәрҙәш төрҙәренән айырмалы рәүештә,  ашҡаҙандарында ҡайһы саҡта осоусы бөжәктәрҙе табалар — ҙур энәғараҡты һәм ҡамҡаны<ref name="USSR332">Ильичёв, Флинт (1982), стр. 332.</ref>. Балыҡ аҡбаш сыпҡайҙың рационында, башҡа сыпҡайҙарҙан айырмалы рәүештә, ҙур булмаған өлөш биләй — шул сәбәпле балыҡ запасы әҙ булған һыу ятҡылыҡтарында ла төпләнәләр<ref name="Gladkov">{{книга|автор=Гладков Н.&nbsp;А., Дементьев Г.&nbsp;П., Михеев А.&nbsp;В., Иноземцев А.&nbsp;А.|заглавие=Жизнь животных|том=5. Птицы|год=1970|место=М.|издательство=Просвещение|страницы=63}}</ref>. Әммә айырым осраҡта, миҙгелле күренеш булараҡ, күрше булып урҙан ояламаған осраҡта балыҡ уның туҡланыуында ҙур роль уйнай. Шулай итеп, Нидерландтың [[Эйсселмер]] күлендә сыпҡай аҙығының күп өлөшөн диңгеҙ сабағының, ҡормандың, йылға сабағының, йылға алабуғаһының селбәрәләре тәшкил итә<ref>{{статья|автор=T. Piersma.|заглавие=Body size, nutrient reserves and diet of red-necked and Slavonian grebes ''Podiceps grisegena'' and ''P. auritus'' on Lake IJsselmeer, The Netherlands|издание=Bird Studies|год=1988|volume=35|выпуск=1|pages=13—24|doi=10.1080/00063658809476975|ссылка=http://pdfserve.informaworld.com/557606__912670850.pdf}} {{deadlink}}</ref>. Шундай уҡ хәл Төньяҡ Америкала, урҙан бөтөнләй булмаған урындарҙа: мәҫәлән, Канадалағы [[Альберта]] биҫтәһе күлдәрендә уның төп аҙығы балыҡ<ref name="Klatt">{{статья|автор=Klatt, Paul H. & Paszkowski, Cynthia A.|заглавие=Intruder pressure explains more of the variation in territory size than fish abundance for Red-necked Grebes (Podiceps grisegena) breeding on small boreal lakes|ссылка=http://www.ornisfennica.org/pdf/vol82-4/1Klatt2510.pdf|издание=Ornis Fennica|год=2005|volume=82|pages=129—136}} {{deadlink}}</ref>. Орнитологтар билдәләүенсә, был ике төрҙөң оялау ареалдары киҫешмәгән урындарҙа, аҡбаш сыпҡай балыҡ тотоуға нығыроҡ яраҡлашҡан, уның суҡышы оҙон һәм тар, мускулдары яҡшы үҙешкән һәм шыумалаҡ балыҡты яҡшыраҡ эләктерә ала<ref>Llimona, Francesc & del Hoyo (1992), pp. 175—176.</ref>. Урыны менән ҡоштар күл тәлмәрйенен һәм уның сүмешбаштарын, һыу селәүҙәрен ашайҙар<ref name="USSR332" />. Йәйге осорҙа икенсе төр аҙыҡ һайлауҙарына ҡарамаҫтан, ҡыш диңгеҙҙә тик балыҡ аулайҙар<ref name="Johnsgard130" /><ref>{{статья|автор=Fjeldsa, Jon.|заглавие=The adaptive significance of local variations in the bill and jaw anatomy of North European red-necked grebes Podiceps grisegena|издание=Ornis Fennica|год=1982|volume=59|выпуск=2—3|pages=84—89}}</ref>.

Аҙығының 10-15 % үҫемлектәрҙән тора, әммә тәрлә төбәктәрҙә уларҙың составында  айырма ҙур була: мәҫәлән,  Ҡалмыҡтағы Маныч йылғаһында уның төп үҫемлек аҙығын йөҙөүсе һыу ебәгенең вегетатив өлөштәре тәшкил итә, ә [[Краснодар крайы]] Челбас йылғаһында  — хара ылымыҡтары Chara fragilis<ref name="USSR332" />. Бынан тыш, билдәле булыуынса, аҡбаш сыпҡай үҙенең бик күп ҡауырһынын йота<ref name="allaboutbirds">{{cite web|url=http://www.allaboutbirds.org/guide/Red-necked_Grebe/lifehistory|title=Red-necked Grebe (Podiceps grisegena)|author=Stout, B.&nbsp;E., & G.&nbsp;L. Nuechterlein.|date=1999|work=The Birds of North America|publisher=Cornell Laboratory of Ornithology|lang=en|accessdate=2011-06-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/614hW6Jvl|archivedate=2011-08-20}}</ref>. Был оло ҡошҡа ғына ҡағылмай, сөнки себештәре лә моронлап сыҡҡандың беренсе көнөнән үк аҙыҡ менән бергә мамыҡтарын йоталар. Ул ашҡаҙанда кейеҙ массаны барлыҡҡа килтерә. 

== Аҙыҡ табыуы ==
Белгестәр аҙыҡ табыу ысулын өс төргә бүләләр: ҡорбанын сумғанда эләктереп ала, һыуға башын һәм муйынын тығып суҡып ала, һыу өҫтөндә үләндәрҙе сүпләй<ref name="Snow20" /><ref name="USSR332" />. Һуңғы осраҡ, ғәҙәттә, һыу өҫтө үҫемлектәре булғанда ғына ҡулланыла. Күҙҙәренән суҡышының түбәнге яртыһына тиклем һыҙат һуҙылған, уның буйынса, күрәһең,  ҡош ҡорбанына табан йүнәлеште билдәләй<ref>{{статья|автор=Ficken, Robert W.; Matthiae, Paul E.; Horwich Robert.|заглавие=Eye Marks in Vertebrates: Aids to Vision|издание=Science|год=1971|volume=173|выпуск=4000|pages=936—939|doi=10.1126/science.173.4000.936|pmid=17751319}}</ref>. Аҙыҡҡа ҡытлыҡ ваҡытында ҡоштар баҫып ултырған йомортҡаларын ташлап китергә, йәки һуңғы сыҡҡан себештәрен аҙыҡтан мәхрүм итеп, уларҙы һәләкәткә килтерергә мөмкиндәр<ref>{{статья|автор=Kloskowski, Janusz.|заглавие=Food provisioning in red-necked grebes (Podiceps grisegena) at common carp (Cyprinus carpio) ponds|издательство=Hydrobiologia|год=2004|volume=525|выпуск=1—3|pages=131—138|doi=10.1023/B:HYDR.0000038860.37405.d0}}</ref>.

== Үрсеүе ==
[[Файл:Grèbejougrisparade.jpg|thumb|right|upright|Уйын мәлендәге һын «Аҙыҡ күрһәтеү»]]
[[File:Podiceps grisegena MHNT.ZOO.2010.11.39.10.jpg|thumb|''Podiceps grisegena'']]
Аҡбаш сыпҡай, күрәһең, ике йәшендә енси өлгөрә<ref name="Cramp">{{книга|автор=Cramp S., Simmons K.&nbsp;E.&nbsp;L.|заглавие=The Birds of the Western Palearctic|часть=Volume 1. Ostrich to ducks|год=1977|издательство=Oxford University Press|место=Oxford}}</ref><ref name="USSR328">Ильичёв, Флинт (1982), стр. 328.</ref>. Оя янында урҙандан бер аҙ һуңыраҡ, һыу ятҡылыҡтары тулыһынса боҙҙан әрселгәс<ref name="Ryabitsev" />, күренә башлай — Рәсәйҙең көньяҡ ареалында марттың икенсе йәки өсөнсө декадаһында, төньяҡ өлөшөндә — апрель аҙағында — май уртаһында<ref name="USSR328" />. Туптар барлыҡҡа килтермәйҙәр, ҡош яңғыҙ зат йәки пар менән ҡайта<ref name="Dementiev" />. Оя өсөн, ҡағиҙә булараҡ, үҙемлек баҫҡан һәм уртаса ҙурлыҡтағы һыу ятҡылыҡтары йәки йылға ҡултыҡтары һайланыла. Шулай уҡ, алыштырғыһыҙ шарттарҙың береһе  - үткән йылдан ҡалған үҫемлек ҡалдыҡтарының  булыуы. Әммә ирекле коридор яһап,  ҡамыш баштарының өлөшләтә сабылыуы оя төҙөү өсөн өҫтәмә стимул  булып тора<ref name="USSR330">Ильичёв, Флинт (1982), стр. 330.</ref>.
[[Файл:Podiceps grisegena male and female courtship.jpg|thumb|left|Уйын]]
[[Моногамия|Моногам ҡош]]; парҙар бер миҙгелгә апрель, май айҙарында осоп килгән мәлдә йәки туранан-тура оялау биләмәһендә формалаша<ref name="Snow20" />. Уйындар һыу өҫтөндә парҙың ике ағзаһының көслө ҡысҡырыуынан һәм башҡа ҡатмарлы элементтарҙан тора<ref name="USSR328" />. Уйындар оҙайлы ваҡыт дауам итергә мөмкин һәм һәр ваҡытта аҙғы ҡарығыу менән тамамланмай<ref>Ильичёв, Флинт (1982), стр. 344.</ref>. 

Ғәҙәттә айырым парҙар булып оялайҙар, күрше парҙар бер-береһенән 50 метрҙан кәм булмаған алыҫлыҡта урынлашалар<ref name="Fjeldsa140" /><ref name="BirdLife">{{cite web|url=http://www.birdlife.org/datazone/speciesfactsheet.php?id=3638|title=Red-necked Grebe Podiceps grisegena|publisher=[[BirdLife International]]|lang=en|accessdate=2011-06-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/614hXSU9C|archivedate=2011-08-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161021202128/http://www.birdlife.org/datazone/speciesfactsheet.php?id=3638 |date=2016-10-21 }}</ref>. Һирәк осраҡта, уңайлы шарттар булғанда, 20-гә тиклем пар иҫәпләнгән колониялар барлыҡҡа килтерәләр, йәки аҡсарлаҡтар һәм башҡа колониаль ҡоштар менән йәнәш урынлашалар<ref name="Snow20" />. Араһында 10 метрҙан артмаған күрше ояларҙың урынлашыуы, ғәҙәттә, ҙур майҙанлы ярға берекмәгән күтерҙәрҙә мөмкин. Бындай урындар йыртҡыс йәнлектәр яҡын юлай алмаҫлыҡ һәм көслө ел-дауылдан, тулҡындарҙан ышыҡланған<ref>{{статья|автор=Sachs, Joel l.; Hughes, Colin R.; Nuechterlein, Gary L.; Buitron, Deborah.|заглавие=Evolution of coloniality in birds: a test of hypotheses with the red-necked grebe (Podiceps grisena)|издание=The Auk|год=2007|volume=124|выпуск=2|pages=628—642|doi=10.1642/0004-8038(2007)124[628:EOCIBA]2.0.CO;2}}</ref>. Ғәҙәттә колонияларҙа йомортҡалар  күберәк һәм тереклек итеү мөмкинселеге юғары кимәлдә<ref>{{статья|автор=Nuechterlein, Gary L.; Buitron, Deborah; Sachs, Joel L.; Hughes, Colin R.|заглавие=Red-necked grebes become semicolonial when prime nesting substrate is available|издание=The Condor|год=2003|volume=105|выпуск=1|pages=80—94|doi=10.1650/0010-5422(2003)105[80:RNGBSW]2.0.CO;2}}</ref>. Ҡайһы берҙәре  ояһы ҡашҡабаш (таҙбаш) ояһы эргәһендә үк урынлаша<ref name="USSR328" />.

Үрсеү миҙгелдәрендә аҡбаш сыпҡайҙар — ҡәтғи территориаль  ҡоштар,  аҙыҡ һәм оя биләмәләрен һаҡлайҙар<ref name="Klatt" />.  Сит ҡош килеп ингәндә, хужа ҡоштар янаған һын алалар: был ваҡытта баш яурынға тартыла, ауыш йәки горизонталь урынлашҡан суҡышы  ҡайһы берҙә һыуға ҡағыла, арҡа һәм ҡанат ҡаурыйҙары үрә тора. Ваҡыты менән суҡышын күтәрә биреп,  муйынын һуҙа һәм ҡош дошманға табан ынтыла<ref name="USSR328" />.

== Йәшәүе ==

Үҫемлектәргә бай күлдәрҙә, һыу [[бөжәк]]тәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Һирәк осрай. Ояһы һыу өҫтөндә, ҡамыш, үлән араларында була. 4-5 бөртөк йәшкелт аҡ йомортҡа һала. Тиреһе өсөн аулайҙар.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Ильичёв В.&nbsp;Д.; Флинт В.&nbsp;Е. (отв. ред.)|часть=История изучения. Гагары, Поганки, Трубконосые|заглавие=Птицы СССР|место=М.|издательство=Наука|год=1982|страницы=321—333}}
* {{книга|автор=Завьялов Е.&nbsp;В.; Шляхтин Г.&nbsp;В.; Табачишин В.&nbsp;Г.; Якушев Н.&nbsp;Н.; Хрустов И.&nbsp;А.|часть=Книга I. История изучения, общая характеристика и состав орнитофауны|заглавие=Птицы севера Нижнего Поволжья|место=Саратов|издательство=Издательство Саратовского университета|год=2005|страниц=296|isbn=5-292-03351-0}}
* {{книга|автор=Рябицев В.&nbsp;К.|заглавие=Птицы Урала, Приуралья и Западной Сибири: Справочник-определитель|место=Екатеринбург|издательство=Изд-во Уральского университета|год=2001|страницы=26|isbn=5-7525-0825-8}}
* {{книга|автор=Степанян Л.&nbsp;С.|заглавие=Конспект орнитологической фауны России и сопредельных территорий|место=М.|издательство=Академкнига|год=2003}}
* {{книга|автор=Harrison, Peter.|заглавие=Seabirds: An Identification Guide|место=London|издательство=Christopher Helm|год=1988|allpages=448|isbn=0747014108}}{{ref-en}}
* {{книга|автор=Jobling, James А.|заглавие=A Dictionary of Scientific Bird Names|место=United States|издательство=Oxford University Press|год=1992|isbn=0198546343}}{{ref-en}}
* {{книга|автор=Llimona, Francesc & del Hoyo, Josep 1992. Family Podicipedidae (Grebes) in del Hoyo, J., Elliott, A., & Sargatal, J., eds.|часть=Vol. 1.|заглавие=Handbook of the birds of the world|место=Barcelona|издательство=Lynx Edicions|год=1992|allpages=696}}{{ref-en}}
* {{книга|автор=Mullarney, Killian; Lars Svensson; Dan Zetterström & Peter J. Grant.|часть=|заглавие=Birds of Europe|место=United States|издательство=Princeton University Press|год=2000|allpages=400|isbn=978-0-691-05054-6}}{{ref-en}}
* {{книга|автор=Ogilvie, M.&nbsp;A.; Rose, Chris.|заглавие=Grebes of the World|место=New York|издательство=Bruce Coleman Books|год=2002|isbn=1872842038}}{{ref-en}}
* {{книга|автор=Sibley, David.|заглавие=The North American Bird Guide|место=Oxford|издательство=Pica Press|год=2000|isbn=0873403984}}{{ref-en}}
* {{книга|автор=Snow, David; Perrins, Christopher M. (editors)|заглавие=The Birds of the Western Palearctic (BWP) concise edition (2 volumes)|место=Oxford|издательство=Oxford University Press|год=1998|isbn=0-19-854099-X}}{{ref-en}}

== Һылтанмалар ==
* {{cite web|url=http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?birds/9.html|title=Podiceps grisegena (Boddaert, 1783)&nbsp;— Серощекая поганка|work=Позвоночные животные России|publisher=[[Институт проблем экологии и эволюции имени А. Н. Северцова РАН|Институт РАН имени А&nbsp;Н. Северцова]]|accessdate=2011-06-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/614herF3u|archivedate=2011-08-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201026073731/http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?birds%2F9.html |date=2020-10-26 }}
* {{cite web|url=http://ibc.lynxeds.com/species/red-necked-grebe-podiceps-grisegena|title=Red-necked Grebe (Podiceps grisegena)|publisher=The Internet Bird Collection|accessdate=2011-06-01|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/614hfWkgL|archivedate=2011-08-20}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110524142019/http://ibc.lynxeds.com/species/red-necked-grebe-podiceps-grisegena |date=2011-05-24 }}

[[Категория:Ҡоштар]]
[[Категория:Башҡортостан ҡоштары]]
[[Категория:Төньяҡ Америка ҡоштары]]
[[Категория:Евразия ҡоштары]]
[[Категория:Сыпҡайҙар]]
[[Категория:Башҡортостандың Ҡыҙыл китабы:Ҡоштар]]
Аҡбаш сыпҡай (сыпҡай, сумҡа, тирҫаяҡ), ()), () сыпҡай һымаҡтар (Поганкообразные, Podicipediformes) отрядының сыпҡайҙар ғаиләһенә ҡараған һыу ҡошо. Төньяҡ ярымшарҙа, күберәген урман зонаһында таралған, әммә шулай уҡ төньяҡ ҡыуаҡлыҡлы тундраларға һәм көньяҡ сүлдәргә тиклем үтеп инә.  Күҙгә ташланып бармаған ҡош яңғыҙ, йә булмаһа пар менән осрай, оя ҡорған осорҙа бәләкәй һирәк төркөм барлыҡҡа килтерә. Ҙур булмаған һыу ятҡылыҡтары әрәмәлегендә оя ҡора. Күп ваҡытын һыу өҫтөндәге ҡамышлыҡта, күрәнлектә үткәрә. Хәүеф тыуғанда үлән араһында боҫоп ҡалырға тырыша йәки, сумып, алыҫлаша. Үрсеү миҙгеле арауыҡлы, ареалдың көньяҡ өлөшөндә — апрелдән июлгә тиклем, төньяҡ өлөшөндә — майҙан августҡа ҡәҙәр. Ғәҙәттә, 3-4 аҡ йомортҡаһы була. Күсер ҡош. Ҡышты диңгеҙҙең литораль өлөшөндә үткәрә. Диңгеҙҙә көслө тулҡынланыу булмағанда сағыштырмаса һай урындарҙа, йәки туңмаған күлдәрҙә аҙыҡ таба.

Оялау осорондағы туҡланыу характеры яҡын ҡәрҙәше урҙандың йәнәш булыуына ҡарап үҙгәрә: уларҙың йәшәү ареалы киҫешкәндә, уның аҙығын умыртҡаһыҙҙарҙар тәшкил итә. Икенсе яҡтан, төп аҙығы балыҡ булған күршеһе булмаған ерҙәрҙә (ә ул Европаның төньяҡ-көнбайышы һәм Төньяҡ Америка), нигеҙҙә рационы балыҡтан тора.

Рәсәйҙә аҡбаш сыпҡай — һирәк осраған ояласы төр, һәм шуға күрә Федерацияһының бер нисә субъектында Ҡыҙыл китабына индерелгән, шул иҫәптән Мәскәү һәм Ленинград өлкәләрендә. Ҡош  шулай уҡ Беларусь Республикаһының Ҡыҙыл китабы һағы аҫтында.

 Ҡылыҡһырлама 
Аҡбаш сыпҡайҙы уртаса ҙурлыҡтағы өйрәктәр менән сағыштырырға мөмкин, мәҫәлән, ҡашҡа өйрәк йәки ҡылғойроҡ менән. Аҡбаш сыпҡай сыпҡайҙар ғаиләһенең эре вәкиле, ҙурлығы буйынса бер аҙыраҡ Евразия урҙанынан ҡалыша, ә Төньяҡ Америка һәм Кларк сыпҡайҙарынан бәләкәйерәкSnow & Perrins (1998), pp. 17—20.Sibley (2000), p. 9.. Урҙан менән сағыштырғанда уның муйыны йыуан, ауыр һәм ҡыҫҡа, елкәһендә йыш ҡына ҡыҫҡа, туранан-тура киҫелгән өлпө үҫешкән, ҡош ҡуҙғыған саҡта ул яҡшы күҙгә ташлана. Өлкән ҡоштоң тән оҙонлоғо , ҡанат  йәйеме, ауырлығы Snow & Perrins (1998), pp. 20—22..
thumb|left|Мамыҡлы ҡошсоҡ
Суҡышы тура, оҙон, һары төплө тоноҡ төҫтә, ҡышҡыһын бигерәк тә тоноҡ. Ҡауырһын төҫтәрендә енси диморфизм сағылмаған, әммә ата һәм инә ҡоштарҙың ҙурлыҡтарында айырма  күренә: ата ҡош ҙурыраҡ. Ҡарығыу осоронда ике заттың да түбә һәм елкә өлөшөндә күҙҙәренә ҡәҙәр етеп торған ҡара башлыҡ, ул сикәләренең көл төҫө менән  контраст.  Башындағы  ҡара һәм аҡ төҫтәге ҡауырһындарының аныҡ сиктәре бар, был сик буйлап аҡһыл ҡайма үтә. Күкрәгенең өҫтө һәм муйынының алғы өлөшө ерәнһыу-көрән; күкрәгенең ҡалған өлөшө , шулай уҡ ҡорһағы һоро таплы көлһыу-аҡ. Муйынының артҡы өлөшө, арҡаһы, яурындары, ҡанаттарын көпләүсе ҡауырһындар ҡара-ҡуңыр. Беренсел елпеүес һәм ҡрйроҡ ҡауырһындары шундай уҡ төҫтә (ҡойроғонда аҡ төҫ ҡушылған), икенсел елпеүестәр һәм ҡанаттарҙың аҫҡы яҡтары аҡ. Күҙҙәренең төҫлө шекәрәһе ҡыҙғылт-көрән. Тышҡы яҡтан аяҡтары ҡара-һоро, эске яҡтан - йәшкелт һарыИльичёв, Флинт (1982), стр. 321...

Ҡыш ҡош ҡауырһындарының сағыу төҫөн һәм төҫтәр араһындағы аныҡ сиктәрҙе юғалта, башҡа сыпҡайҙарға ҡарағанда күркһеҙерәккә әүерелә. Елкәһендәге биҙәүсе ҡауырһындар юҡҡа сыға, муйыныдағы һәм түшендәге ерән төҫ уңып бөтә. Ҡара башлыҡ көрәнһыу-һороға әйләнә, сикәләрендәге һоро төҫ менән сиктәре йыуыла. Муйыны алдан  һәм ян-яҡтан аҡһыл йәки аҡһыл-һоро, ә арттан - ҡара-һоро төҫтә. Йәй аҡбаш сыпҡайҙы еңел айырып булһа, ҡышын уны башҡа ҡәрҙәштәре менән еңел бутарға мөмкин. Күҙҙәре өҫтөндә аҡ һыҙат булмай, бының менән ул урҙандан айырыла. 

Мамыҡлы ҡошсоҡтоң өҫкө яғы ҡарағусҡыл-көрән, хатта ҡара тиерлек, ә аҫҡы өлөшө һорғолт-аҡ.  Башының ике яҡ ҡырында аҡ буй һыҙаттар, муйынының алды һәм ҡыры аҡ буй һүрәтле.Суҡышы һары. Көҙ себештең мамығы тәүге ҡауырһынға алмашына (оялағы кейем): ул өлкән ҡоштоң ҡышҡы кейеме менән оҡшаш, тик башындағы буйлы һүрәте, муйынының алды һәм ҡырыйҙары ҡыҙғылт-ҡара, суҡышында һары төҫтөң күп булыуы менән айырылаИльичёв, Флинт (1982), стр. 322..

Ике төрсәгә бүленгән, улар кәүҙә ҙурлыҡтары менән бер аҙ айырылалар; икеһе лә Рәсәй территорияһында бар. Р. g. holbollii төрсәһе номинатив P.g. grisegena төрсәһенән ҙурыраҡ: уның оҙонлоғо 43—56 см, ҡанат йәйеме 61—88 см, ауырлығы 750—1600 гOgilvie & Rose (2002), p. 92.. Ҡауырһын төҫөндә айырма юҡ, әммә  holbollii төрсәһенең  суҡышында һары төҫ ҙур майҙанды биләй. Бынан тыш,  P.g. grisegena төрсәһенә ҡарағанда инә һәм ата ҡош ҙурлыҡтары буйынса айырылаларOgilvie & Rose (2002), pp. 57—60..

Аҡбаш сыпҡай  ер өҫтөнән, ғәҙәттә, 20—30 м бейеклектә оса. Бик тиҙ һәм тура һыҙыҡ буйынса оса, әммә кәрәк саҡта  ҡош манёвр яһай ала. Һауала оҙон муйынын алға һуҙа,  ә аяҡтарын — киреһенсә артҡа, хатта улар ҡыҫҡа ҡойроғо ситенә сығып торалар, былай килеш ҡош оҙонораҡ булып күренәFjeldsa (2004), p. 140.. Сағыштырмаса ҡыҫҡа ҡанаттары, уларҙың алғы ситендә бер-береһе менән тоташмаған ике тап күренә,  уларҙың береһе  "көҙгө" булараҡ билдәле (урҙанда был таптар ҡушылған). Ғөмүмән, ҡанаттарының майҙаны ҙур булмауы уға урынынан йәки ҡоро ерҙән осоп китергә мөмкинлек бирмәйFjeldsa (2004), p. 31.; һыуҙан осоп һауаға күтәрелер алдынан, һыуҙа ҡанаттарын йәйеп оҙайлы йүгереү яһай. Бүтән төр сыпҡайҙар кеүек үк аҡбаш сыпҡай ҙа яҡшы йөҙә һәм сума. Ынтылышлы хәрәкәткә бармаҡтарындағы ярылары ярҙамында этелеп өлгә, әйләнмәле — тәпәйҙәре күсәрен бороу менән; бик ҡыҫҡа ҡойроҡ был маҡсатта ҡулланылмайFjeldsa (2004), p. 10.. Аҡбаш сыпҡай һыу аҫтында 50-60 м араны 3 м/с тиҙлек менән йөҙөп үтә ала.  Күп кенә һыу ҡоштары кеүек, уға ҡоро ер буйлап йөрөүе ауыр, сөнки ҡыҫҡа тәпәйҙәре кәүҙәһенең ауырлыҡ үҙәгенән күпкә артта урынлашҡандар.

 Тауышы 
thumb|left|Ҡарығыу алды төләүе
Тауышы яҙғыһын яңғырауыҡлы ғына. Ҡарығыу осорҙа иң шаулы сыпҡайҙарҙың береһе, әммә башҡа ваҡытта  ғаиләнең бүтән вәкилдәре кеүек үк тауышһыҙ. Ҡош уйын ваҡытында  тирбәлеүсе  сыңғырлау сығара: «иһа-һа-һай-ҡр-ҡыр». Орнитолог Вадим Рябицев фекере буйынса, бер үк ваҡытта ат кешнәүен, сусҡа хорҡолдауын, сусҡа бәрәсенең сыйылдауын ишетергә мөмкин. Сыңғырлау тауышын  һыу үҫемлектәре араһында йәшеренгән яңғыҙ ҡош йәки икеһе лә көндәҙ йә ҡараңғыла сығара. Башҡа ваҡытта аҡбаш сыпҡай башҡа төр тауыш та бирә: тауыҡ ҡытҡылдауы, ыҫылдау, зыңлау, ырылдау кеүек: «кейк-кейк».  Атап әйткәндә, ҡуҙғыған ҡош ҡарлыҡҡан тауыш бирә. 

 Төләү 
Өлкән ҡоштоң төләүе йылына ике тапҡыр үтә — өлөшләтә үрсеү башланғанға тиклем һәм тулыһынса ул тамамлағандан һуң. Декабрь — май айҙарында япма ҡауырһындар, шулай уҡ ҡанаттың эске икенсел елпеү һәм япма ҡауырһындары алмашына. Июлдән сентябргә ҡауырһындар тулыһынса алмашына, һөҙөмтәлә ҡарығыу осоро ҡауырһындары ҡышҡыларына әүерелә.  Сентябрҙән ғинуар аҙағына ҡәҙәр ағымдағы йылда тыуған ҡоштарҙың баш, муйын, арҡа һәм өлөшләтә ҡабырға, күкрәктең өҫкө өлөшө ҡауырһындары алмашына.

 Таралыуы 
Оялау ареалы
thumb|right|Заповедник Валльнау (Wallnau), Германия, аҡбаш сыпҡай оя ҡорған урын
Евразияла һәм Төньяҡ Америкала оялау өлкәһе бер нисә участканан тора. Лапландия, Яҡутстан, Чукотка һәм Аляска тундра һыҙатынан,  Каспий, Арал яны һәм Аризона сүлдәренә тиклемге төрлө климат зоналарында оя ҡора.

Халыҡ-ара ойошма International BirdLife баһаһы буйынса, төньяҡ төрсәнең тиҫтәгә яҡын пар төркөмөнөң оялары Бөйөк Британия, Франция, Нидерланд, Чехия, Словакия, Хорватия, Словения , Македония ерҙәрендә билдәләнгән. Ике йөҙгә яҡын пар Венгрияла, Болгарияла, Литвала, Беларусияла, ике йөҙҙән меңгә тиклем пар — Эстонияла, Швецияла, Румынияла һәм Төркиәлә оя ҡора. Байтаҡ күп, 1000-дән ашыу пар популяцияһы Германия, Дания, Финляндия, Латвия, Польша, Украина һәм Рәсәй (12 - 25 мең пар) территорияларында оялай .
Оялау ареалының төньяҡ сиге Финляндияла 650т.к. буйлап,  Рәсәйҙең төньяҡ-көнсығыш биләмәләрендә Кандалакша һәм Архангельскиҙың тирә-яғы буйлап үтә. Көнсығыш сиге көньяҡтараҡ  Кама түбәне киңлеге, Өфө үҙәндәре һәм  Тубыл тамағы, тағы ла көнсығыштараҡ 610т.к.  буйлап үтә. Ҡөньяҡ сиге Францияның уртаһына, Югославияның элекке республикалары, Болгарияға, Төркиәгә,  Амударъяның түбәнге ағымына,  Һырдаръяның  урта ағымына һәм Ысыҡ-Күлгә тиклемге биләмәләрҙә ята.

Көнсығыш төрсәнең (holbollii) оялау ареалы өлөшләтә Көнсығыш Себер, өлөшләтә Төньяҡ Американың төньяҡ-көнбайыш өлөшө һанала. Рәсәй сиктәрендә был төрсә материкта түбәнге Вилюй үҙәндәрендә, түбәнге Витим һәм Байкалдан көнсығыштараҡ, шулай уҡ Сахалинда һәм төньяҡ  Курил утрауҙарында оя ҡора.  Шулай уҡ был төрсә Япония утрауы Хоккайдола оялай. Оялау ареалының төньяҡ сиге Чукотка, Яҡутстан ҡыуаҡлы тундраһы биләмәләрендә ята. Көньяҡ сиге Рәсәй сигенән ситкә сығып көньяҡтараҡ Маньчжурияны үҙ эсенә ала. Аҡбаш сыпҡай Америкала Канаданың көнбайыш һәм үҙәк өлкәләрендә, Канада менән сиктәш штаттарҙан көнсығышҡараҡ Миннесотаға тиклемге биләмәләрҙә оялай.

 Ҡышлау урындары 
Күсер ҡоштар. Әгәр бала сығарыуы һәр ваҡыт сөсө һыу ятҡылыҡтары менән бәйле булһа, аҡбаш сыпҡайҙар  башҡа ваҡыттарын тик диңгеҙҙә, балыҡ өйөрө һыу өҫтөнә яҡын булған ҡултыҡтарҙа,   эстуарийҙарҙа, утрауҙар янындағы һайлыҡтарҙа үткәрәләр. Ҡөнбайыш төрсәгә ингән ҡоштар Атлантик океан яр буйҙарына — уларҙың ҙур өлөшө Төньяҡ һәм Балтик диңгеҙҙәренәсә, әҙерәк өлөшө Урта диңгеҙ, Ҡара һәм Каспий диңгеҙҙәренәсә үтеп инәHarrison (1988), p. 217.. Ҡоштарҙың бер аҙы туңмаусы Женева күлендә һәм Ысыҡ-күлдә ҡышлай. Көнсығыш Себер популяцияһы Япон һәм Көнсығыш Ҡытай диңгеҙҙәрендә, Америка сыпҡайҙары— Тымыҡ океан ярҙары буйында (көньяҡ Аляскала, Британия Колумбияһында, уларҙың бер аҙы көньяҡтараҡ Калифорнияға тиклем) һәм Атлантик ( Ньюфаундленд һәм Лабрадорҙан алып  көньяҡта Флоридаға тиклем) океан ярҙары буйында ҡышлай. Ҙур булмаған һанлы сыпҡайҙар материк эсендә ҡала. Улар туңмаусы Бөйөк күлдәр ярҙарында тупланалар. Һирәк осраҡта Израиль , Афғанстан, Пакистан һәм Һиндостан биләмәләрендә ҡышлауҙарының һирәк осраҡтары билдәле.
[[Файл:Lütt-Witt Moor-2.jpg|thumb|right|Аҡбаш сыпҡайҙың оя ҡоған ғәҙәти биотобы

 Йәшәү урындары 
Аҡбаш сыпҡай бала сығарған ваҡытта йәшерен тормош алып бара һәм шул сәбәпле ул төпләнгән һыу ятҡылығы ҡамыш, екән һәм башҡа үҫемлектәргә бай, шулай уҡ урманлы күләгәле ярҙар буйы(тундра һыҙаттарында — ҡыуаҡлыҡ). Йәй торғон йәки әҙ ағымлы сөсө һыу ятҡылыҡтары уның төйәге — ҙур булмаған күл, быуа, һаҙлыҡ, майҙаны 3 гектарҙан   һәм һыу тәрәнлеге — 2 метрҙан ашмаған ҙур йылғаларҙың тымыҡ ҡултыҡтарыLlimona, Francesc & del Hoyo (1992), pp. 192—193.. Номинатив төрсәләргә ҡараған ҡоштар күләгәле ҡуйы булмаған ҡамышлыҡ араһында көн үткәрәләр,  йыш ҡына улар хаҡында тауыштары буйынса ғына белергә мөмкин. Киреһенсә, көнсығыш төрсә оя урынын һайлауҙа үтә һаҡ түгел, Төньяҡ Америкала йыш ҡына асыҡ күлдәрҙә төпләнәJohnsgard, PA (1987), pp. 130—135.. Осоп үткәндә һәм ҡышлауҙа аҡбаш сыпҡай төбө ҡомло-ташлы һәм диңгеҙ ылымыҡтарына бай, ҡалынлығы 15 м тәшкил иткән һыу ятҡылыҡтарын өҫтөн күрә.

 Туҡланыуы 

Йәйге осорҙа туҡланған аҙығының нигеҙен умыртҡаһыҙҙар, шул иҫәптән имаго, ҡарышлауыҡтар, һыу бөжәктәре (һыу ҡуңыҙҙары һәм ҡандалалар,  энәғараҡ, серәкәй ҡарышлауыҡтары), моллюскалар, үрмәкселәр тәшкил итә.

Башҡа ҡәрҙәш төрҙәренән айырмалы рәүештә,  ашҡаҙандарында ҡайһы саҡта осоусы бөжәктәрҙе табалар — ҙур энәғараҡты һәм ҡамҡаныИльичёв, Флинт (1982), стр. 332.. Балыҡ аҡбаш сыпҡайҙың рационында, башҡа сыпҡайҙарҙан айырмалы рәүештә, ҙур булмаған өлөш биләй — шул сәбәпле балыҡ запасы әҙ булған һыу ятҡылыҡтарында ла төпләнәләр. Әммә айырым осраҡта, миҙгелле күренеш булараҡ, күрше булып урҙан ояламаған осраҡта балыҡ уның туҡланыуында ҙур роль уйнай. Шулай итеп, Нидерландтың Эйсселмер күлендә сыпҡай аҙығының күп өлөшөн диңгеҙ сабағының, ҡормандың, йылға сабағының, йылға алабуғаһының селбәрәләре тәшкил итә . Шундай уҡ хәл Төньяҡ Америкала, урҙан бөтөнләй булмаған урындарҙа: мәҫәлән, Канадалағы Альберта биҫтәһе күлдәрендә уның төп аҙығы балыҡ . Орнитологтар билдәләүенсә, был ике төрҙөң оялау ареалдары киҫешмәгән урындарҙа, аҡбаш сыпҡай балыҡ тотоуға нығыроҡ яраҡлашҡан, уның суҡышы оҙон һәм тар, мускулдары яҡшы үҙешкән һәм шыумалаҡ балыҡты яҡшыраҡ эләктерә алаLlimona, Francesc & del Hoyo (1992), pp. 175—176.. Урыны менән ҡоштар күл тәлмәрйенен һәм уның сүмешбаштарын, һыу селәүҙәрен ашайҙар. Йәйге осорҙа икенсе төр аҙыҡ һайлауҙарына ҡарамаҫтан, ҡыш диңгеҙҙә тик балыҡ аулайҙар.

Аҙығының 10-15 % үҫемлектәрҙән тора, әммә тәрлә төбәктәрҙә уларҙың составында  айырма ҙур була: мәҫәлән,  Ҡалмыҡтағы Маныч йылғаһында уның төп үҫемлек аҙығын йөҙөүсе һыу ебәгенең вегетатив өлөштәре тәшкил итә, ә Краснодар крайы Челбас йылғаһында  — хара ылымыҡтары Chara fragilis. Бынан тыш, билдәле булыуынса, аҡбаш сыпҡай үҙенең бик күп ҡауырһынын йота. Был оло ҡошҡа ғына ҡағылмай, сөнки себештәре лә моронлап сыҡҡандың беренсе көнөнән үк аҙыҡ менән бергә мамыҡтарын йоталар. Ул ашҡаҙанда кейеҙ массаны барлыҡҡа килтерә. 

 Аҙыҡ табыуы 
Белгестәр аҙыҡ табыу ысулын өс төргә бүләләр: ҡорбанын сумғанда эләктереп ала, һыуға башын һәм муйынын тығып суҡып ала, һыу өҫтөндә үләндәрҙе сүпләй. Һуңғы осраҡ, ғәҙәттә, һыу өҫтө үҫемлектәре булғанда ғына ҡулланыла. Күҙҙәренән суҡышының түбәнге яртыһына тиклем һыҙат һуҙылған, уның буйынса, күрәһең,  ҡош ҡорбанына табан йүнәлеште билдәләй. Аҙыҡҡа ҡытлыҡ ваҡытында ҡоштар баҫып ултырған йомортҡаларын ташлап китергә, йәки һуңғы сыҡҡан себештәрен аҙыҡтан мәхрүм итеп, уларҙы һәләкәткә килтерергә мөмкиндәр.

 Үрсеүе 
thumb|right|upright|Уйын мәлендәге һын «Аҙыҡ күрһәтеү»
thumb|Podiceps grisegena
Аҡбаш сыпҡай, күрәһең, ике йәшендә енси өлгөрәИльичёв, Флинт (1982), стр. 328.. Оя янында урҙандан бер аҙ һуңыраҡ, һыу ятҡылыҡтары тулыһынса боҙҙан әрселгәс, күренә башлай — Рәсәйҙең көньяҡ ареалында марттың икенсе йәки өсөнсө декадаһында, төньяҡ өлөшөндә — апрель аҙағында — май уртаһында. Туптар барлыҡҡа килтермәйҙәр, ҡош яңғыҙ зат йәки пар менән ҡайта. Оя өсөн, ҡағиҙә булараҡ, үҙемлек баҫҡан һәм уртаса ҙурлыҡтағы һыу ятҡылыҡтары йәки йылға ҡултыҡтары һайланыла. Шулай уҡ, алыштырғыһыҙ шарттарҙың береһе  - үткән йылдан ҡалған үҫемлек ҡалдыҡтарының  булыуы. Әммә ирекле коридор яһап,  ҡамыш баштарының өлөшләтә сабылыуы оя төҙөү өсөн өҫтәмә стимул  булып тораИльичёв, Флинт (1982), стр. 330..
thumb|left|Уйын
Моногам ҡош; парҙар бер миҙгелгә апрель, май айҙарында осоп килгән мәлдә йәки туранан-тура оялау биләмәһендә формалаша. Уйындар һыу өҫтөндә парҙың ике ағзаһының көслө ҡысҡырыуынан һәм башҡа ҡатмарлы элементтарҙан тора. Уйындар оҙайлы ваҡыт дауам итергә мөмкин һәм һәр ваҡытта аҙғы ҡарығыу менән тамамланмайИльичёв, Флинт (1982), стр. 344.. 

Ғәҙәттә айырым парҙар булып оялайҙар, күрше парҙар бер-береһенән 50 метрҙан кәм булмаған алыҫлыҡта урынлашалар . Һирәк осраҡта, уңайлы шарттар булғанда, 20-гә тиклем пар иҫәпләнгән колониялар барлыҡҡа килтерәләр, йәки аҡсарлаҡтар һәм башҡа колониаль ҡоштар менән йәнәш урынлашалар. Араһында 10 метрҙан артмаған күрше ояларҙың урынлашыуы, ғәҙәттә, ҙур майҙанлы ярға берекмәгән күтерҙәрҙә мөмкин. Бындай урындар йыртҡыс йәнлектәр яҡын юлай алмаҫлыҡ һәм көслө ел-дауылдан, тулҡындарҙан ышыҡланған. Ғәҙәттә колонияларҙа йомортҡалар  күберәк һәм тереклек итеү мөмкинселеге юғары кимәлдә. Ҡайһы берҙәре  ояһы ҡашҡабаш (таҙбаш) ояһы эргәһендә үк урынлаша.

Үрсеү миҙгелдәрендә аҡбаш сыпҡайҙар — ҡәтғи территориаль  ҡоштар,  аҙыҡ һәм оя биләмәләрен һаҡлайҙар.  Сит ҡош килеп ингәндә, хужа ҡоштар янаған һын алалар: был ваҡытта баш яурынға тартыла, ауыш йәки горизонталь урынлашҡан суҡышы  ҡайһы берҙә һыуға ҡағыла, арҡа һәм ҡанат ҡаурыйҙары үрә тора. Ваҡыты менән суҡышын күтәрә биреп,  муйынын һуҙа һәм ҡош дошманға табан ынтыла.

 Йәшәүе 

Үҫемлектәргә бай күлдәрҙә, һыу бөжәктәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Һирәк осрай. Ояһы һыу өҫтөндә, ҡамыш, үлән араларында була. 4-5 бөртөк йәшкелт аҡ йомортҡа һала. Тиреһе өсөн аулайҙар.

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 Һылтанмалар 
  
 

Категория:Ҡоштар
Категория:Башҡортостан ҡоштары
Категория:Төньяҡ Америка ҡоштары
Категория:Евразия ҡоштары
Категория:Сыпҡайҙар
Категория:Башҡортостандың Ҡыҙыл китабы:Ҡоштар