Наурыҙ (Учалы районы)
{{НП-Россия
 | статус                   = ауыл 
 | башкирское название         = Наурыҙ 
 | оригинальное название    = {{lang-ru|Наурыҙ}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 54.046048
 | lon_deg                  = 59.085727
 | CoordAddon               = source:yandexmaps_type:city_region:RU-BA
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан 
 | регион в таблице         = Башкортостан 
 | вид района               = 
 | район                    = Учалы районы{{!}}Учалы 
 | район в таблице          = 
 | вид поселения            = ауыл советы 
 | поселение                = Наурыҙ ауыл Советы (Учалы районы){{!}}Наурыҙ 
 | поселение в таблице      = 
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = Ғарипов Закир Ғадинан улы
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = Ҡушкилде
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Наурузово (Башкортостан) | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Наурузово (Башкортостан) | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | милли состав      = [[башҡорттар]] 
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 453747 
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 34791
 | цифровой идентификатор   = 80253850001 
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
 
'''Наурыҙ''' ({{lang-ru|Наурузово}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Учалы районы]]ндағы ауыл. [[Наурыҙ ауыл Советы (Учалы районы)|Наурыҙ ауыл Советы]]ның административ үҙәге. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 410 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.
Почта индексы — 453747, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80253850001.

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Учалы (ҡала)|Учалы]]): 60 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Учалы): 70 км<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref>

Район үҙәгенән көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай һәм Учалы тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 70 км алыҫлыҡта, [[Урал|Яйыҡ]] йылғаһы буйында урынлашҡан<ref> {{БЭ2013|88909}}</ref>. 

== Тарихы ==
Наурыҙ ауылына [[Нуғай даруғаһы]] [[Теләү (башҡорт ырыуы )|Теләү]] улусы [[башҡорттар]]ы үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Ауылға тәүге төпләнеүсенең исеме бирелгән. 1795 йылғы V рәүиз ваҡытына Наурыҙ ауылындағы 26 йортта 149 кеше йәшәгән. [[XIX быуат]] уртаһына 59 йортта 309 кеше теркәлгән. [[1920 йыл]]да 102 йортта 513 кеше иҫәпләнгән. Рәүиз материалдарында Наурыҙдың улдары һәм ейәндәре күрһәтелә. Йәйләүҙәр ауылдан 2—3 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан була. Йәйләүгә 59 йортта йәшәгән 304 кеше сыҡҡан. Уларҙың 155 [[ат]]ы, 100 [[һыйыр]]ы, 450 [[һарыҡ|һарығы]], 35 [[кәзә]]һе булған. [[Малсылыҡ]], кәсепселек, [[игенселек]] менән шөғөлләнгәндәр. Бөтә йорттар ҙа 32 бот ужым һәм 2432 бот яҙғы [[Иген культуралары|иген]] сәскәндәр<ref>{{ИСДБ|страница=23}}</ref><ref> {{БЭ2013|88909}}</ref>.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||410||191||219||46,6||53,4
|-
|}
;Милли составы
[[2002 йыл]]ғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, ауылда [[башҡорттар]] (100 %) йәшәй<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>.

{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Ревизия материалдары ==
[[1816 йыл|1816 йыл]]да<ref>[https://basharchive.ru/census/reviz/55983/ ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Наурыҙ ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Ғабдрахманов Абрар Хаҡ улы]] (1.01.1935—15.10.2013) — башҡорт композиторы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1995).
* [[Ғәйфуллин Вәҡиф Шәһиморат улы]] (21.09.1938), педагог, [[СССР|совет]] [[КПСС|партия]] һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1988—1991 йылдарҙа КПСС-тың [[Учалы]] ҡала комитетының икенсе һәм беренсе секретары, 1994—1997 йылдарҙа Учалы ҡалаһы һәм [[Учалы районы]] хакимиәте башлығы. 1990—1995 йылдарҙа [[БАССР Юғары Советы|Башҡортостандың Юғары Советы]] депутаты. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. Райондың почётлы гражданы<ref>[https://uchaly.bashkortostan.ru/about/honorary/261888/ Муниципальный район Учалинский район Республики Башкортостан. Официальный сайт. Главная / Район / Почетные граждане: Гайфуллин Вакиф Шагимуратович]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|17|09|2018}}</ref>.
* [[Низаметдинов Рәйес Йәүҙәт улы]] (10.10.1964) — бейеүсе, балетмейстер, режиссёр-ҡуйыусы, ҡурайсы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005) һәм мәғариф отличнигы (1997). [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] (2000) һәм [[Учалы районы]]ның [[Муса Мортазин]] исемендәге премияһы (1996) лауреаты.
* [[Солтанова Рәшиҙә Искәндәр ҡыҙы]] (19.07.1947) — партия, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, Башҡортостандың Ҡатын-ҡыҙҙар союзы рәйесе.  Башҡортостан Республикаһының 3-сө саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* [[Шәһәрова Сания Вәли ҡыҙы]] (1947) — дәүләт хеҙмәте, юғары мәктәп һәм һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны, табип-педиатр. 1999 йылдан Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау министры, 2001 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университетының Өҫтәлмә белем биреү институты хеҙмәткәре. Медицина фәндәре докторы (2004). Рәсәй Федерацияһының (2000) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған табибы<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/96035/ Шәһәрова Сания Вәли ҡыҙы]</ref>.
* [[Янбаев Юлай Әғләм улы]] (21.01.1962) — ғалим-биолог, юғары мәктәп эшмәкәре. Башҡорт дәүләт университеты ректорының уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Фәндәр Академияһында ғилми хеҙмәткәре.

== Урамдары ==
{{Колонки|2}}
* Абрар Ғабдрахманов урамы ({{lang-ru|улица Абрара Габдрахманова}})
* Байым урамы ({{lang-ru|улица Баим}})
* Зәки Вәлиди урамы ({{lang-ru|улица Заки Валиди}})
* Комсомол урамы ({{lang-ru|улица Комсомольская}})
* Мадъяров урамы ({{lang-ru|улица Мадъярова}})
* Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru|улица Мира}})
* Еңеү урамы ({{lang-ru|улица Победы}})
* Салауат Юлаев урамы ({{lang-ru|улица Салавата Юлаева}})
* Суҡтал урамы ({{lang-ru|улица Суктал}})
* Тирәк урамы ({{lang-ru|Тополиная улица}})
* Үҙәк урамы ({{lang-ru|Центральная улица}}) 
* Мәктәп урамы ({{lang-ru|Школьная улица}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/046/000056.html Госсправка сайтында урамдар исеме]</ref>
{{Колонки|конец}}

== Тирә-яҡ мөхит ==
{{Колонки|3}} 
===Тау-таштар===
* Йөрәктау 
* Ишегалды тауы
* Туғын бүкән 
* Урыҫ мунсаһы 
* Ҡапсығай тауы 
* Ерәнат тауы 
* Бөркөтоя тауы 
* Өйташ
* Күбә таш
* Һандыҡ таш
* Ҡыуаҡан тауы
* Боғасты тауы

===Йылға-күлдәр, шишмәләр===
* Балэскән йылғаһы
* Баҡшай йылғаһы
* Яйыҡ йылғаһы
* Кәлтәй йылғаһы
* Ҡаран йылғаһы
* Соңғор йылға
* Ҡарағай күле
* Бөтөкәй йылғаһы
* Дыуанай шишмәһе
* Бөркөтоя йылғаһы

===Башҡа урын-ер исемдәре === 
* Ғәйнетдин сауҡаһы
* Быйма баҫыуы
* Өскисеү
* Һәнәктәр кисеүе  
* Ҡаҙаҡтар кисеүе 
* Сыбарат кисеүе 
* Осоҡүҙәк
* Ҡасығай
* Шамил кисеүе
* Әбей юлы<ref>[https://vk.com/doc-73607076_317281216?hash=INwlBoOE7UGfkhhUdkWBBi2QVL8ffS8fggrOoQOLqfT&dl=KiWE8k9GLg0xKmMxk4AxLMhMgRAHAVq69iZ8EmLVYVk Башҡортостан Республикаһының топонимдар һүҙлеге]</ref>
{{Колонки|конец}}

== Тарихи ҡомартҡылар ==
* Андрон мәҙәниәте кешеләре ҡалдырған ҡәберҙәрҙең береһе Наурыҙ ауылы янында Ҡантүбә тауында табылған. Ерләү диаметры 18—20 метрлыҡ, бейеклеге 1 метрлыҡ бер нисә ҡурғандан тора. Андрондар ҡалдырған ғәжәйеп ҡомартҡыларҙың береһе булып торған ҡаласыҡтар-ҡәлғәләр<ref>[https://www.uchaly-biblioteka.ru/istoriya-uchalinskogo-rayona История Учалинского района]</ref>.

== Иҫтәлекле урындары ==
* Машина таш

== Видеофильмдарҙа==
* [https://yandex.ru/video/preview/?text=Наурузово%20Учалинского%20района%20в%20видеофильмах&path=yandex_search&parent-reqid=1648239776838751-5599964705910991148-sas6-5244-da7-sas-l7-balancer-8080-BAL-3826&from_type=vast&filmId=6780268387621724724 Наурузово / Наурыҙ]
* [https://yandex.ru/video/preview/?text=Наурузово%20Учалинского%20района%20в%20видеофильмах&path=yandex_search&parent-reqid=1648239776838751-5599964705910991148-sas6-5244-da7-sas-l7-balancer-8080-BAL-3826&from_type=vast&filmId=14925712822274939975 село Наурузово Учалинского района]

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Ҡаҙаҡтар аймағы – Наурыҙ ауылының бер шәжәрәһе.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} 
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. —] ISBN 978-5-295-04683-4. {{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|88909}}
* 1816 йылғы [https://basharchive.ru/census/reviz/55983/ ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://vk.com/doc-73607076_317281216?hash=3a3dc19730813ca9a8&dl=0c923caefb6bc60428  Башҡортостан Республикаһы топонимдар һүҙлеге]
* {{ИСДБ|страница=23}}
{{Учалы районы ауылдары}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Учалы районы ауылдары]]
Наурыҙ () — Башҡортостан Республикаһының Учалы районындағы ауыл. Наурыҙ ауыл Советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 410 кеше булған.
Почта индексы — 453747, ОКАТО коды — 80253850001.

 Географик урыны 
 Район үҙәгенә тиклем (Учалы): 60 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Учалы): 70 км

Район үҙәгенән көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай һәм Учалы тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 70 км алыҫлыҡта, Яйыҡ йылғаһы буйында урынлашҡан . 

 Тарихы 
Наурыҙ ауылына Нуғай даруғаһы Теләү улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Ауылға тәүге төпләнеүсенең исеме бирелгән. 1795 йылғы V рәүиз ваҡытына Наурыҙ ауылындағы 26 йортта 149 кеше йәшәгән. XIX быуат уртаһына 59 йортта 309 кеше теркәлгән. 1920 йылда 102 йортта 513 кеше иҫәпләнгән. Рәүиз материалдарында Наурыҙдың улдары һәм ейәндәре күрһәтелә. Йәйләүҙәр ауылдан 2—3 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан була. Йәйләүгә 59 йортта йәшәгән 304 кеше сыҡҡан. Уларҙың 155 аты, 100 һыйыры, 450 һарығы, 35 кәзәһе булған. Малсылыҡ, кәсепселек, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Бөтә йорттар ҙа 32 бот ужым һәм 2432 бот яҙғы иген сәскәндәр .

 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар) 1920 йыл 26 август 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар 1959 йыл 15 ғинуар 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар 2002 йыл 9 октябрь 2010 йыл 14 октябрь41019121946,653,4
Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, ауылда башҡорттар (100 %) йәшәйЕдиный электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — Excel форматында ҡушымта .

 Ревизия материалдары 
1816 йылдаревизия материалдары Наурыҙ ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.

 Билдәле шәхестәре 
 Ғабдрахманов Абрар Хаҡ улы (1.01.1935—15.10.2013) — башҡорт композиторы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1995).
 Ғәйфуллин Вәҡиф Шәһиморат улы (21.09.1938), педагог, совет партия һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1988—1991 йылдарҙа КПСС-тың Учалы ҡала комитетының икенсе һәм беренсе секретары, 1994—1997 йылдарҙа Учалы ҡалаһы һәм Учалы районы хакимиәте башлығы. 1990—1995 йылдарҙа Башҡортостандың Юғары Советы депутаты. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Райондың почётлы гражданыМуниципальный район Учалинский район Республики Башкортостан. Официальный сайт. Главная / Район / Почетные граждане: Гайфуллин Вакиф Шагимуратович.
 Низаметдинов Рәйес Йәүҙәт улы (10.10.1964) — бейеүсе, балетмейстер, режиссёр-ҡуйыусы, ҡурайсы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005) һәм мәғариф отличнигы (1997). Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы (2000) һәм Учалы районының Муса Мортазин исемендәге премияһы (1996) лауреаты.
 Солтанова Рәшиҙә Искәндәр ҡыҙы (19.07.1947) — партия, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, Башҡортостандың Ҡатын-ҡыҙҙар союзы рәйесе.  Башҡортостан Республикаһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
 Шәһәрова Сания Вәли ҡыҙы (1947) — дәүләт хеҙмәте, юғары мәктәп һәм һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны, табип-педиатр. 1999 йылдан Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау министры, 2001 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университетының Өҫтәлмә белем биреү институты хеҙмәткәре. Медицина фәндәре докторы (2004). Рәсәй Федерацияһының (2000) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған табибыШәһәрова Сания Вәли ҡыҙы.
 Янбаев Юлай Әғләм улы (21.01.1962) — ғалим-биолог, юғары мәктәп эшмәкәре. Башҡорт дәүләт университеты ректорының уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Фәндәр Академияһында ғилми хеҙмәткәре.

 Урамдары 

 Абрар Ғабдрахманов урамы ()
 Байым урамы ()
 Зәки Вәлиди урамы ()
 Комсомол урамы ()
 Мадъяров урамы ()
 Тыныслыҡ урамы ()
 Еңеү урамы ()
 Салауат Юлаев урамы ()
 Суҡтал урамы ()
 Тирәк урамы ()
 Үҙәк урамы () 
 Мәктәп урамы ()Госсправка сайтында урамдар исеме

 Тирә-яҡ мөхит 
 
Тау-таштар
 Йөрәктау 
 Ишегалды тауы
 Туғын бүкән 
 Урыҫ мунсаһы 
 Ҡапсығай тауы 
 Ерәнат тауы 
 Бөркөтоя тауы 
 Өйташ
 Күбә таш
 Һандыҡ таш
 Ҡыуаҡан тауы
 Боғасты тауы

Йылға-күлдәр, шишмәләр
 Балэскән йылғаһы
 Баҡшай йылғаһы
 Яйыҡ йылғаһы
 Кәлтәй йылғаһы
 Ҡаран йылғаһы
 Соңғор йылға
 Ҡарағай күле
 Бөтөкәй йылғаһы
 Дыуанай шишмәһе
 Бөркөтоя йылғаһы

Башҡа урын-ер исемдәре  
 Ғәйнетдин сауҡаһы
 Быйма баҫыуы
 Өскисеү
 Һәнәктәр кисеүе  
 Ҡаҙаҡтар кисеүе 
 Сыбарат кисеүе 
 Осоҡүҙәк
 Ҡасығай
 Шамил кисеүе
 Әбей юлыБашҡортостан Республикаһының топонимдар һүҙлеге

 Тарихи ҡомартҡылар 
 Андрон мәҙәниәте кешеләре ҡалдырған ҡәберҙәрҙең береһе Наурыҙ ауылы янында Ҡантүбә тауында табылған. Ерләү диаметры 18—20 метрлыҡ, бейеклеге 1 метрлыҡ бер нисә ҡурғандан тора. Андрондар ҡалдырған ғәжәйеп ҡомартҡыларҙың береһе булып торған ҡаласыҡтар-ҡәлғәләрИстория Учалинского района.

 Иҫтәлекле урындары 
 Машина таш

 Видеофильмдарҙа
 Наурузово / Наурыҙ
 село Наурузово Учалинского района

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Ҡаҙаҡтар аймағы – Наурыҙ ауылының бер шәжәрәһе.

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4. 

 Һылтанмалар 
 
 1816 йылғы ревизия материалдары
  Башҡортостан Республикаһы топонимдар һүҙлеге
 

Категория:Учалы районы ауылдары