Иҫке Сәсҡаб
{{Ук}}

'''Иҫке Сәсҡаб''' ({{lang-tt|Иске Чәчкаб}}, {{lang-ru|Старые Чечкабы}}) — [[Татарстан]]дың [[Ҡайбыҫ районы]]ндағы татар ауылы. [[2010]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 450 кеше.

== Географик урыны ==

* Район үҙәгенә тиклем ([[Оло Ҡайбыҫ]]): 5 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Оло Ҡайбыҫ): 5 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Ҡоланғы): 25 км

== Халыҡ һаны ==

{| class='standard' style='text-align: center;' width=60%
| colspan=18 | '''Халыҡ һаны'''
|- class='shadow'
| '''Йылдар'''
|[[1646]]
|[[1721]]
|[[1744]]
|[[1762]]
|[[1795]]
|[[1834]]
|[[1858]]
|[[1900]]
|[[1913]]
|[[1920]]
|[[1923]]
|[[1926]]
|[[1928]]
|[[1941]]
|[[1957]]
|[[2000]]
|[[2010]]
|-
| '''Бөтәһе'''
|
|
|
|
|325
|309
|463
|999
|1120
|1009
|519
|726
|819
|984
|901
|461
|442
|-
| '''Ир-егеттәр'''
|5 
|59 
|62 
|74 
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| '''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|}
Ауылдың милли составы татарҙарҙан ғына тора. Ауылда 146 йортта 463 кеше йәшәй.<ref>[http://bkaybic-kaybici.tatarstan.ru/tat/info.php?id=408299 ТАТАРСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ МУНИЦИПАЛЬ БЕРӘМЛЕКЛӘРЕ СОВЕТЫ.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2010 йылда даими йәшәүселәр һаны 442 кеше.

Был яҡҡа килеп урынлашҡан беренсе "сәскәлеләр" Болгар дәүләте кешеләренән булалар, был хаҡта ҡәбер өҫтөндәге бер яҡ ситендә төҙөп сығылған таштар дәлилләй. Ләкин шул уҡ ваҡытта ауылда мишәр халҡы ла нигеҙ һалыуы билдәле. Элек ауылда шулай уҡ татарҙар менән бергә мордва (Агиш яғы), сыуаштар йәшәгән. Ауылда бөгөн дә мордваларға хас текст ҡулланыла, мәҫәлән: лапаҫ, тирмән, ырҙын табағы, аҡ бал, штат, эшләпә, миләш, баҡраҡ, аксай, каки һ.б. Ләкин был халыҡтар йә һуңыраҡ күсенеп киткәндәр, йәғни Ислам дине тәьҫирендә татарлашҡан.<ref name="Эзле Чәчкаб">Кадыйр Галим. «Эзле Чәчкаб». Казан. 2004.</ref>

1593-1630 йылдарҙа ауылдың халҡы күп Быуа яҡтарына күсенә. Мәҫәлән, унда Яңы Сәсҡап тигән татар ауылынана нигеҙ һалалар. Шулай уҡ, ҡайһы бер сығанаҡтарҙа  Сәсҡаб ауылынан сыуаштар хәҙерге Быуа районы Сураҡ ауылы ерҙәренә күсенгән тип тә уйланыла.<ref name="Эзле Чәчкаб"/>

== Билдәле шәхстәре ==
Иҫке Сәсҡаб ауылынан өс кеше Татар энциклопедияһына лә индерелгән, улар – [[Ғабделлатиф Алкин]] дин көрәшсеһе булараҡ, [[Шәйхулла Алкин]] – милләт көрәшсеһе, яҙыусы булғанға. Һәм Рәйес Борһанов ғалим булараҡ.<ref name="Эзле Чәчкаб"/>

* Шәйхулла Алкин — ижтимағи эшлекле ҡәләм ияһы.
* Ғабделлатиф Алкин — күренекле дин әһеле.
* Касим Ғиләжев — шағир.
* Ағзам Тимершин — шағир.
* [[Ғәлимов Ҡадир Ғәлимжан улы]]
* [[Борханов Рәйес Абрар улы]]

== Тел ==
Иҫке Иҫке Сәсҡаб ауылы халҡы [[Тау яғы]]нда таралған [[татар теле]]нең норлат һөйләшендә һөйләшә. 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса халыҡтың 100% - ы ла татарса, 80.5% - ы (387 кеше) урыҫса белә.

== Климат ==
Климат уртаса континенталь. [[Кёппен климаттар классификация|Кёппен-Гейгер климаттар классификацияһы]] буйынса климаттың коды: Dfb<ref>[http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/present.htm#data World Map of the Köppen-Geiger climate classification, Institute for Veterinary Public Health, University of Veterinary Medicine Vienna]</ref>. Уртаса йыллык һауа температураһы 4.3&nbsp;°C.<ref>[http://www.retscreen.net NASA Surface meteorology and Solar Energy Data Set, RETScreen International]</ref>

== Иҡтисады ==
Ауыл халҡының күбеһе район үҙәгенә барып, Закиров ис. хужалыҡта эшләй, йорт яны хужалыгында ауыл хужалығы менән шөғөлләнә. Шулай уҡ шәхси магазин тотоусылар ла бар.

Ауылда бөгөнгәсә колхоз һаҡланып килә. Шулай уҡ фермер хужалыҡтары ла бар. Ауыл хужалыгында төп тармаҡтар: һөт-ит тереклеге, һарыҡсылыҡ, бал етештереү, иген игеү.<ref name="ТЭ">Татар энциклопедиясе. Беренче том – Казан, 2002, 111-112 битләр.</ref>

== Социаль өлкә ==
* Иҫке Сәсҡаб ауылы мәҙәниәт йорто;
* Китапхана;
* Фельдшер - акушерлыҡ пункты;
* Аш бүлмәһе.
* Мәсет
* [[Иҫке Сәсҡаб балалар баҡсаһы]]

=== Ауыл мәсете ===
Иҫке Сәсҡаб мәсеттең Әбей батша заманына булыуын уҡ 1771 йылғы "Май айы Приговоры"нда әйтелә. Ул мәсет соҡорҙа була, сөнки был ваҡыт тау өҫтөнә мәсет төҙөү рөхсәт ителмәгән. Мулла вазифаһын Ғәбделвәли Габдрахманов үтә.<ref name="Эзле Чәчкаб"/>

Рәсми рәүештә мәхәлләнең барлыҡҡа килеүе 1790 йылдың йәйе.<ref name="Эзле Чәчкаб"/>

=== Сәсҡаб мәктәбе ===
Ауылда беренсе мәктәп 1890 йылда асыла. 

[[Бөйөк Ватан һуғышы]]нан һуң яңы урында 8 йыллыҡ мәктәп йорто төҙөлә.<ref name="Чәчкаб мәктәбе">[http://sch-chechkab.edusite.ru/p15aa1.html Кайбыч районы Чәчкаб урта мәктәбе сайты.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426042022/http://sch-chechkab.edusite.ru/p15aa1.html |date=2012-04-26 }}</ref>

1995 йылда беренсе тапҡыр мәктәп урта дөйөм белем биреү статусын ала һәм 1997 йылда беренсе уҡыуҙыҙар мәктәпте тамамлай. 1997 йылдан яңы урында "Альфа" төҙөлөш фирмаһы тарафынан 108 кешелек яңы ике ҡатлы бина һалына. Бында, был мәктәп, балалар баҡсаһы урынлашҡан.<ref name="Чәчкаб мәктәбе1">[http://sch-chechkab.edusite.ru/p7aa1.html Кайбыч районы Чәчкаб урта мәктәбе сайты.]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2011 йылдан 9 йыллыҡ мәктәп.<ref>[http://www.tatar-gazeta.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=1123:2011-12-16-17-38-41&catid=46:2011-01-20-16-16-05&Itemid=102 Фәүзия Бәйрәмова. "Чәчкаб мәктәбе ябылмаячак, авыл яшәячәк, иншаллаһ!"]</ref>

=== Сәсҡаб балалар баҡсаһы ===
[[Иҫке Сәсҡаб балалар баҡсаһы|Сәсҡаб балалар баҡсаһы]] 1968 йылдың 29 ноябренән эшләй башлай.<ref name="Эзле Чәчкаб"/> Балалар баҡсаһының төп маҡсаты: балалар сәләмәтлеген һаҡлау һәм һау-сәләмәт йәшәү рәуеше формалаштырыу. Бында бер генә идарасы һәм ике тәрбиәсе эшләй. Төрлө йәштәге бер балалар төркөмдә шөғөлләнәләр. Тәрбиә һәм уҡыу-уҡытыу эштәре татар телендә алып барыла.<ref name="Чәчкаб мәктәбе"/>

== Рәсемдәр ==
<gallery>
File:Чәчкаб_авылы_күренеше.jpg|Иҫке Иҫке Сәсҡаб, быуа яры.
File:Чәчкаб урта мәктәбе.jpg|Иҫке Сәсҡаб урта мәктәбе.
File:чэчкаб_мэктэбе.jpg|Иҫке Сәсҡаб урта мәктәбе.
File:олан_тавы.jpg|Олан яғы.
File:Чэчкаб.карама.jpg|Ҡарама соҡоро.
File:Чэчкаб.мэктэб.jpg|Мәктәп баҡсаһы.
File:Чэчкаб.кулэвек.jpg|Күләүек ере.
File:Чэчкаб.буа.jpg|Ауыл быуаһы.
File:Ччка.зирекле.jpg|Ерекле урманы.
File:Иген кыры1.jpg|Иген баҫыуы.
file:Түгәрәк тау.jpg|Түңәрәк тау. 
File:Түгәрәк тау3.jpg|Ҡарама тауы. 
File:Иске купер1.jpg|Иҫке күпер.
file:Иген кыры2.jpg|Ауыл янындағы иген баҫыуы.
File:Тугэрэк_тау.jpg|Түңәрәк тау.
File:Иске_Чәчкаб_янында.jpg|Ауыл янынан үтүсе Ҡазан ҡаймаһы.
</gallery>

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар ==
* Кадыйр Галим. «Эзле Чәчкаб». Казан. 2004.

[[Категория:Ҡайбыҫ районы тораҡ пункттары]]
Иҫке Сәсҡаб (, ) — Татарстандың Ҡайбыҫ районындағы татар ауылы. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 450 кеше.

 Географик урыны 

 Район үҙәгенә тиклем (Оло Ҡайбыҫ): 5 км
 Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Оло Ҡайбыҫ): 5 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Ҡоланғы): 25 км

 Халыҡ һаны 

 Халыҡ һаны Йылдар16461721174417621795183418581900191319201923192619281941195720002010 Бөтәһе32530946399911201009519726819984901461442 Ир-егеттәр5 59 62 74  Ҡатын-ҡыҙҙар
Ауылдың милли составы татарҙарҙан ғына тора. Ауылда 146 йортта 463 кеше йәшәй.ТАТАРСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ МУНИЦИПАЛЬ БЕРӘМЛЕКЛӘРЕ СОВЕТЫ. 2010 йылда даими йәшәүселәр һаны 442 кеше.

Был яҡҡа килеп урынлашҡан беренсе "сәскәлеләр" Болгар дәүләте кешеләренән булалар, был хаҡта ҡәбер өҫтөндәге бер яҡ ситендә төҙөп сығылған таштар дәлилләй. Ләкин шул уҡ ваҡытта ауылда мишәр халҡы ла нигеҙ һалыуы билдәле. Элек ауылда шулай уҡ татарҙар менән бергә мордва (Агиш яғы), сыуаштар йәшәгән. Ауылда бөгөн дә мордваларға хас текст ҡулланыла, мәҫәлән: лапаҫ, тирмән, ырҙын табағы, аҡ бал, штат, эшләпә, миләш, баҡраҡ, аксай, каки һ.б. Ләкин был халыҡтар йә һуңыраҡ күсенеп киткәндәр, йәғни Ислам дине тәьҫирендә татарлашҡан.Кадыйр Галим. «Эзле Чәчкаб». Казан. 2004.

1593-1630 йылдарҙа ауылдың халҡы күп Быуа яҡтарына күсенә. Мәҫәлән, унда Яңы Сәсҡап тигән татар ауылынана нигеҙ һалалар. Шулай уҡ, ҡайһы бер сығанаҡтарҙа  Сәсҡаб ауылынан сыуаштар хәҙерге Быуа районы Сураҡ ауылы ерҙәренә күсенгән тип тә уйланыла.

 Билдәле шәхстәре 
Иҫке Сәсҡаб ауылынан өс кеше Татар энциклопедияһына лә индерелгән, улар – Ғабделлатиф Алкин дин көрәшсеһе булараҡ, Шәйхулла Алкин – милләт көрәшсеһе, яҙыусы булғанға. Һәм Рәйес Борһанов ғалим булараҡ.

 Шәйхулла Алкин — ижтимағи эшлекле ҡәләм ияһы.
 Ғабделлатиф Алкин — күренекле дин әһеле.
 Касим Ғиләжев — шағир.
 Ағзам Тимершин — шағир.
 Ғәлимов Ҡадир Ғәлимжан улы
 Борханов Рәйес Абрар улы

 Тел 
Иҫке Иҫке Сәсҡаб ауылы халҡы Тау яғында таралған татар теленең норлат һөйләшендә һөйләшә. 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса халыҡтың 100% - ы ла татарса, 80.5% - ы (387 кеше) урыҫса белә.

 Климат 
Климат уртаса континенталь. Кёппен-Гейгер климаттар классификацияһы буйынса климаттың коды: DfbWorld Map of the Köppen-Geiger climate classification, Institute for Veterinary Public Health, University of Veterinary Medicine Vienna. Уртаса йыллык һауа температураһы 4.3 °C.NASA Surface meteorology and Solar Energy Data Set, RETScreen International

 Иҡтисады 
Ауыл халҡының күбеһе район үҙәгенә барып, Закиров ис. хужалыҡта эшләй, йорт яны хужалыгында ауыл хужалығы менән шөғөлләнә. Шулай уҡ шәхси магазин тотоусылар ла бар.

Ауылда бөгөнгәсә колхоз һаҡланып килә. Шулай уҡ фермер хужалыҡтары ла бар. Ауыл хужалыгында төп тармаҡтар: һөт-ит тереклеге, һарыҡсылыҡ, бал етештереү, иген игеү.Татар энциклопедиясе. Беренче том – Казан, 2002, 111-112 битләр.

 Социаль өлкә 
 Иҫке Сәсҡаб ауылы мәҙәниәт йорто;
 Китапхана;
 Фельдшер - акушерлыҡ пункты;
 Аш бүлмәһе.
 Мәсет
 Иҫке Сәсҡаб балалар баҡсаһы

 Ауыл мәсете 
Иҫке Сәсҡаб мәсеттең Әбей батша заманына булыуын уҡ 1771 йылғы "Май айы Приговоры"нда әйтелә. Ул мәсет соҡорҙа була, сөнки был ваҡыт тау өҫтөнә мәсет төҙөү рөхсәт ителмәгән. Мулла вазифаһын Ғәбделвәли Габдрахманов үтә.

Рәсми рәүештә мәхәлләнең барлыҡҡа килеүе 1790 йылдың йәйе.

 Сәсҡаб мәктәбе 
Ауылда беренсе мәктәп 1890 йылда асыла. 

Бөйөк Ватан һуғышынан һуң яңы урында 8 йыллыҡ мәктәп йорто төҙөлә.Кайбыч районы Чәчкаб урта мәктәбе сайты. 

1995 йылда беренсе тапҡыр мәктәп урта дөйөм белем биреү статусын ала һәм 1997 йылда беренсе уҡыуҙыҙар мәктәпте тамамлай. 1997 йылдан яңы урында "Альфа" төҙөлөш фирмаһы тарафынан 108 кешелек яңы ике ҡатлы бина һалына. Бында, был мәктәп, балалар баҡсаһы урынлашҡан.Кайбыч районы Чәчкаб урта мәктәбе сайты. 2011 йылдан 9 йыллыҡ мәктәп.Фәүзия Бәйрәмова. "Чәчкаб мәктәбе ябылмаячак, авыл яшәячәк, иншаллаһ!"

 Сәсҡаб балалар баҡсаһы 
Сәсҡаб балалар баҡсаһы 1968 йылдың 29 ноябренән эшләй башлай. Балалар баҡсаһының төп маҡсаты: балалар сәләмәтлеген һаҡлау һәм һау-сәләмәт йәшәү рәуеше формалаштырыу. Бында бер генә идарасы һәм ике тәрбиәсе эшләй. Төрлө йәштәге бер балалар төркөмдә шөғөлләнәләр. Тәрбиә һәм уҡыу-уҡытыу эштәре татар телендә алып барыла.

 Рәсемдәр 

 Иҫкәрмәләр 

 Сығанаҡтар 
 Кадыйр Галим. «Эзле Чәчкаб». Казан. 2004.

Категория:Ҡайбыҫ районы тораҡ пункттары