Арлар
{{ТП-Рәсәй|Арлар
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Арлар
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 53 | lat_min = 25 | lat_sec = 11
  |lon_deg = 56 | lon_min = 18 | lon_sec = 53
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Ишембай районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл Советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = Һайран ауыл советы (Ишембай районы)
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 210
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453222
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           = 34794 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80231860002
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}


'''Арлар''' ({{lang-ru|Арларово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ишембай районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 210 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. [[Һайран ауыл советы (Ишембай районы)|Һайран ауыл Советы]] составына инә.
Почта индексы — 453222, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80231860002.

== Атамаһының килеп сығыуы ==
[[Башҡорт АССР-ы]] топонимдар һүҙлеге былай тип аңлата: ''Арлар'' '''ар''' (удмурт) + -нар ([[суффикс]]) һүҙҙәренән.
Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы фекеренсә:
{{начало цитаты}}Бындай аңлатма ярайһы уҡ яраҡлы, сөнки бәләкәй ҡәбилә подразделениелары атамалары — башҡорт-юрматыларҙың аралары араһында ысынлап та муҡша этнонимдары (мордва өлөшө), ҡалмык, ар һ. б. булған. Әммә был ауылға удмурттар нигеҙ һалған тигәнде аңлатмай. Уларҙың араһынан кемдер ҡасандыр башҡорт общинаһына ингән һәм уның тулы хоҡуҡлы ағзаһы булған, һуңыраҡ был удмурттың туғандарының бер төркөмө арлар тип аталырға мөмкин.
{{конец цитаты|источник=http://ufagen.ru/places/ishimbayskiy/arlarovo.html}}.

== Тарихы ==
Арлар — азнайҙар ҡасабаһы, [[XVIII быуат]]тың 80-се йылдарында [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]]нең [[Юрматы]] улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙләгәндәр. 1865 йылда 38 ихатала 202 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ, саналар эшләү менән шөғөлләнгәндәр. Мәсете, 4 һыу тирмәне булған. 1906 йылда мәсет, ике һыу тирмәне, мөгәзәй иҫәпкә алынған. Шөғөлдәр араһында урман кәсебе, септә һуғыу булған. V ревизия уны типтәрҙәр ауылы тип теркәмәгән. Һуңынан башҡорттарҙан барлыҡ 18 типтәр ҙа үҙҙәренең «тәүтормош» ҡатламына ҡайтарыла (55-се йорт). 1834 йылда 27 йорт хужалығында 88 ир-ат һәм 79 ҡатын-ҡыҙ йәшәй, улар араһында — 6 күп ҡатынлы ғаилә. Быуат уртаһында ихаталар һаны үҙгәрмәй, халыҡ һаны 58 кешегә арта. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 373 кеше һәм 75 йорт күрһәтелгән.

1839 йылда 167 кеше йәшәгән 25 йорт хужалығында 292 ат, 267 һыйыр, 59 һарыҡ, 68 кәзә булған. Айырым арларҙарҙың хужалыҡтарында 12 умарта һәм 50 солоҡ була. 1842 йылда 120 бот ҡышҡы һәм 278 бот яҙғы ашлыҡ сәселә. Ауылда ике һыу тирмәне булған<ref>[http://ufagen.ru/places/ishimbayskiy/arlarovo.html Арларово]</ref>.

== Хәҙерге осор ==
Ауыл [[Һайран ауыл советы (Ишембай районы)|Һайран ауыл Советы]]на ҡарай. [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса — [[башҡорттар]] (99 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}</ref>. Халыҡ «Коммунар» ауыл хужалығы кооперативында шөғөлләнә. Башланғыс мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб бар.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||373||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||375||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||227||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||211||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||210||94||116||44,8||55,2
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
Арлар ауылы сиктәрендә [[Ҡарамалыҡ]] йылғаһы [[Шиҙе (Һәләүек ҡушылдығы)|Шиҙе]] йылғаһына ҡоя. [[Арлар]] ауылы янындағы Тереһыу шишмәһе дауалау-һауыҡтырыу сифатына эйә булған һыу сығанағы.

Алыҫлығы:<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref>
* Район үҙәгенә тиклем ([[Ишембай (ҡала)|Ишембай]]): 32 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Һайран (Башҡортостан)|Һайран]]): 2 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһына тиклем ([[Салауат (станция)|Салауат]]): 52 км


== Урамдары ==
Урам исеме<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/026/000006.html «Налог Белешмәһе» системаһында Арлар ауылы]</ref>:
* Пролетар урамы {{lang-ru|улица Пролетарская}})
* Яр буйы урамы {{lang-ru|улица Береговая}})
* Тау урамы {{lang-ru|улица Горная}})

== Арҙаҡлы шәхестәре ==
* [[Әсәҙуллин Мөхәмәт Зөфәр улы]] ([[16 июль]] [[1955 йыл]], [[Арлар]] ауылы Маҡар районы [[Башҡорт АССР-ы]] (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ишембай районы]]) — [[1 декабрь]] [[2009 йыл]], Өфө) — Рәсәй инженеры һәм топ-менеджеры. Рәсәй Федерацияһының фән һәм техника өлкәһендә хөкүмәт премияһы лауреаты. «Баштрансгаз» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең генераль директоры урынбаҫары. Техник фәндәр кандидаты.

== Сығанаҡтар ==
<references/>


== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=[[Хисамитдинова, Фирдаус Гильмитдиновна|Хисаметдинова Ф. Г.]], [[Сиразитдинов, Зиннур Амирович|Сиразитдинов З. А.]]|заглавие=Русско-башкирский словарь справочник названий населенных пунктов Республики Башкортостан|ответственный=|место=[[Уфа]]|издательство=[[Китап (издательство)|Китап]]|год=2001|страницы=171|страниц=320|isbn=978-5-88185-205-4|тираж=10000}}
* Словарь топонимов Башкирской АССР. — Уфа, 1980. С. 25
* Арларово//{{книга|автор=|заглавие=[[Ишимбайская энциклопедия]]|ответственный=|место=[[Уфа]]|издательство=[[Башкирская энциклопедия (издательство)|Башкирская энциклопедия]]|год=2015|страницы=72|страниц=656|isbn=978-5-88185-205-4|тираж=3000}}

== Һылтанмалар ==
* [http://asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110904130629/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2011-09-04 }}
* [http://ufagen.ru/places/ishimbayskiy/arlarovo.html Страница Арларово на портале «Генеалогия и Архивы»]
* [https://www.gosspravka.ru/02/026/000006.html «Налог Белешмәһе» системаһында Арлар ауылы]

{{Ишембай районы ауылдары}}

[[Категория:Ишембай районы ауылдары]]
Арлар () — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 210 кеше. Һайран ауыл Советы составына инә.
Почта индексы — 453222, ОКАТО коды — 80231860002.

 Атамаһының килеп сығыуы 
Башҡорт АССР-ы топонимдар һүҙлеге былай тип аңлата: Арлар ар (удмурт) + -нар (суффикс) һүҙҙәренән.
Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы фекеренсә:
Бындай аңлатма ярайһы уҡ яраҡлы, сөнки бәләкәй ҡәбилә подразделениелары атамалары — башҡорт-юрматыларҙың аралары араһында ысынлап та муҡша этнонимдары (мордва өлөшө), ҡалмык, ар һ. б. булған. Әммә был ауылға удмурттар нигеҙ һалған тигәнде аңлатмай. Уларҙың араһынан кемдер ҡасандыр башҡорт общинаһына ингән һәм уның тулы хоҡуҡлы ағзаһы булған, һуңыраҡ был удмурттың туғандарының бер төркөмө арлар тип аталырға мөмкин.
.

 Тарихы 
Арлар — азнайҙар ҡасабаһы, XVIII быуаттың 80-се йылдарында Стәрлетамаҡ өйәҙенең Юрматы улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙләгәндәр. 1865 йылда 38 ихатала 202 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ, саналар эшләү менән шөғөлләнгәндәр. Мәсете, 4 һыу тирмәне булған. 1906 йылда мәсет, ике һыу тирмәне, мөгәзәй иҫәпкә алынған. Шөғөлдәр араһында урман кәсебе, септә һуғыу булған. V ревизия уны типтәрҙәр ауылы тип теркәмәгән. Һуңынан башҡорттарҙан барлыҡ 18 типтәр ҙа үҙҙәренең «тәүтормош» ҡатламына ҡайтарыла (55-се йорт). 1834 йылда 27 йорт хужалығында 88 ир-ат һәм 79 ҡатын-ҡыҙ йәшәй, улар араһында — 6 күп ҡатынлы ғаилә. Быуат уртаһында ихаталар һаны үҙгәрмәй, халыҡ һаны 58 кешегә арта. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 373 кеше һәм 75 йорт күрһәтелгән.

1839 йылда 167 кеше йәшәгән 25 йорт хужалығында 292 ат, 267 һыйыр, 59 һарыҡ, 68 кәзә булған. Айырым арларҙарҙың хужалыҡтарында 12 умарта һәм 50 солоҡ була. 1842 йылда 120 бот ҡышҡы һәм 278 бот яҙғы ашлыҡ сәселә. Ауылда ике һыу тирмәне булғанАрларово.

 Хәҙерге осор 
Ауыл Һайран ауыл Советына ҡарай. Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — башҡорттар (99 %)Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — Excel форматында ҡушымта. Халыҡ «Коммунар» ауыл хужалығы кооперативында шөғөлләнә. Башланғыс мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб бар.

 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август373 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар 1959 йыл 15 ғинуар375 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар227 2002 йыл 9 октябрь211 2010 йыл 14 октябрь2109411644,855,2

 Географик урыны 
Арлар ауылы сиктәрендә Ҡарамалыҡ йылғаһы Шиҙе йылғаһына ҡоя. Арлар ауылы янындағы Тереһыу шишмәһе дауалау-һауыҡтырыу сифатына эйә булған һыу сығанағы.

Алыҫлығы:
 Район үҙәгенә тиклем (Ишембай): 32 км
 Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Һайран): 2 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһына тиклем (Салауат): 52 км

 Урамдары 
Урам исеме«Налог Белешмәһе» системаһында Арлар ауылы:
 Пролетар урамы )
 Яр буйы урамы )
 Тау урамы )

 Арҙаҡлы шәхестәре 
 Әсәҙуллин Мөхәмәт Зөфәр улы (16 июль 1955 йыл, Арлар ауылы Маҡар районы Башҡорт АССР-ы (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы) — 1 декабрь 2009 йыл, Өфө) — Рәсәй инженеры һәм топ-менеджеры. Рәсәй Федерацияһының фән һәм техника өлкәһендә хөкүмәт премияһы лауреаты. «Баштрансгаз» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең генераль директоры урынбаҫары. Техник фәндәр кандидаты.

 Сығанаҡтар 

 Әҙәбиәт 
 
 Словарь топонимов Башкирской АССР. — Уфа, 1980. С. 25
 Арларово//

 Һылтанмалар 
 Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан 
 Страница Арларово на портале «Генеалогия и Архивы»
 «Налог Белешмәһе» системаһында Арлар ауылы

Категория:Ишембай районы ауылдары