Мәскәү (Дүртөйлө районы)
{{Башҡа мәғәнәләре| Мәскәү (мәғәнәләр)}}
{{Ук}}
'''Мәскәү''' ({{lang-ru|Москово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Дүртөйлө районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1879 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.
Почта индексы — 452311, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80224822001.

== Тарихы ==
Мәскәү ауылына нигеҙ һалған аҫаба башҡорт Мәскәү Аҡъегетов [[Шамшаҙы улусы]] башҡорттары Русай Иванаев, Әкәнәй Бишенбаев һәм тағы ла бер нисә иптәше менән [[1709 йыл]]да Ағиҙел йылғаһы буйында урынлашҡан ерҙәрен Бөрөнөң дин әһелдәренә ауыл булдырыу хоҡуғы менән ҡуртымға бирә<ref name="Мәскәү (Дүртөйлө районы)">{{китап |автор=А. З. Асфандияров |часть= |тираж= 5000 экз.|заглавие=История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= Уфа |издательство=ГУП РБ БИ Китап |год=2009 |страниц= 742|страница= 404 |columns= |allpages= |серия= |isbn=978-5-295-04683-4 |тираж= 5000 |ref= }}</ref>.

[[1739 йыл]]дың 27 июнендә башҡорттар Биккенә Дәүләтов, Абдрахман Яҡаев, Ҡонор Үмәров һәм Шамшаҙы улусының Итекәй, Әкәнәй ауылдары аҫабалары менән бергә, башҡорттарға йыл һайын һалынған яһаҡты (40 тин) түләп тороуҙа ярҙам иткән өсөн, Яубаҙы йылғаһы буйындағы һөрөнтө ерҙәрен Бөрө гарнизоны канониры Г. И. Погореловҡа һәм уның ҡустыһына ҡуртым биреү тураһында килешеү төҙөй, һәм шул документта Мәскәү ауылы тәүге тапҡыр атала<ref name="Мәскәү (Дүртөйлө районы)" />. 

Биш йылдан һуң Абдрахман Яҡаев Ҡаршын улусы башҡорто Шәриф Мораҡовтан (Мрятов) бурысҡа 30 һум алып торған татарға (Һарыһаҙ ауылынан) яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә алыусы булараҡ сығыш яһай. Тап ошо факттар Мәскәү ауылының [[XVIII быуат]]та барлыҡҡа килеүен раҫлай<ref name="Мәскәү (Дүртөйлө районы)" />.

[[1789 йыл]]да ауыл халҡы Ишмән һәм Күҫәдек ауылдары кешеләрен бер ниндәй документтарһыҙ үҙ ерҙәренә индерә. [[1795 йыл]]да Мәскәү ауылында 349 башҡорт, 52 типтәр, 43 мари, 1816 йылда ярашлы рәүештә 420 башҡорт, 124 типтәр һәм мари, 1834 й. — 546 башҡорт, 168 типтәр һәм мари, 1859 й. — 852 башҡорт, 266 типтәр һәм мари, [[1920 йыл]]да 2 мең 512 [[башҡорт]] һәм 520 [[типтәр]]ҙәрҙең йәшәүе теркәлә<ref name="Мәскәү (Дүртөйлө районы)" />.

[[1920 йыл]]да ауылда башҡорттарҙың һәм типтәрҙәрҙең йәшәүе дөрөҫ күрһәтелә. Мәскәү ауылы — Бөрө кантонының Бөрө улусы үҙәге һәм 10-сы Башҡорт кантонының штаб-квартираһы ла була. 1836 - 1839 йылдарҙа бында хорунжий Әбделбасир Әбделвәхит улы Сәфәров кантон начальнигы вазифаһын башҡара. Уның улдары: Әбделхан, Абдулла, Ғатаулла, Сибәғәтулла 1873 йылда дворянлыҡ титулына лайыҡ була.

[[1843 йыл]]да 546 башҡорттоң һәм типтәрҙең һәр береһенә 6,6 бот ужым игене, 7,9 бот яҙғы иген сәселә. Башҡорттар һәм типтәрҙәрҙең 200 дисәтинә һөрөнтө ере була, улар шулай уҡ 629 ат, 534 һыйыр, 789 һарыҡ, 461 кәзә аҫырай<ref name="Мәскәү (Дүртөйлө районы)" />.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||1879||948||931||50,5||49,5
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Дүртөйлө (ҡала)|Дүртөйлө]]): 25 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Өфө]]): 97 км

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Ғәлимханов Кенәз Ғәле улы]] (25.09.1909-13.10.1991), ғалим-инженер-механик. 1946—1989 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1960—1971 йылдарҙа — материалдар ҡаршылығы кафедраһы мөдире, 1969—1973 йылдарҙа — авиация двигателдәре факультеты деканы. Техник фәндәр кандидаты (1951). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1967), СССР‑ҙың юғары мәктәп отличнигы (1972)<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/3661-limkhanov-ken-z-le-uly Башҡорт энциклопедияһы — Ғәлимханов Кенәз Ғәле улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421194223/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/3661-limkhanov-ken-z-le-uly |date=2016-04-21 }}{{V|8|09|2019}}</ref>.
* [[Ҡаһарманова Фәүзиә Ҡаһарман ҡыҙы]] (14.12.1914—1993), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы. 1933—1950 йылдарҙа Дүртөйлө МТС-ының ҡатын-ҡыҙ тракторсылар бригадаһы етәксеһе. [[Ленин ордены|Ленин]] (1942) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1935) ордендары кавалеры. [[Башҡорт АССР-ы|Республикала]] «Почёт Билдәһе» орденына лайыҡ булған иң беренсе ҡатын-ҡыҙ.
* [[Мәғәсүмова Бәғиә Мәғәсүм ҡыҙы]] (17.01.1913—1.01.1995), [[СССР|совет]] һәм [[Рәсәй]] педагог-методисы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (1948). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1971) кавалеры. Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Сәфәровтар]] — башҡорт дворян нәҫеле.
* [[Хәбирйәнов Илфир Хәбирйән улы]] (16.09.1934—14.01.2007), хеҙмәт алдынғыһы. 1966—1996 йылдарҙа [[Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе]] ташсыһы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1989). СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1982)<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/15353-kh-birj-nov-ilfir-kh-birj-n-uly Башҡорт энциклопедияһы — Хәбирйәнов Илфир Хәбирйән улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190905181100/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/15353-kh-birj-nov-ilfir-kh-birj-n-uly |date=2019-09-05 }}{{V|5|09|2019}}</ref>.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{V|5|09|2019}}
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] {{ref-ru}} {{V|5|09|2019}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|89183 }}{{V|5|09|2019}}

{{Дүртөйлө районы ауылдары}}

[[Категория:Дүртөйлө районы ауылдары]]
Мәскәү () — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1879 кеше.
Почта индексы — 452311, ОКАТО коды — 80224822001.

 Тарихы 
Мәскәү ауылына нигеҙ һалған аҫаба башҡорт Мәскәү Аҡъегетов Шамшаҙы улусы башҡорттары Русай Иванаев, Әкәнәй Бишенбаев һәм тағы ла бер нисә иптәше менән 1709 йылда Ағиҙел йылғаһы буйында урынлашҡан ерҙәрен Бөрөнөң дин әһелдәренә ауыл булдырыу хоҡуғы менән ҡуртымға бирә.

1739 йылдың 27 июнендә башҡорттар Биккенә Дәүләтов, Абдрахман Яҡаев, Ҡонор Үмәров һәм Шамшаҙы улусының Итекәй, Әкәнәй ауылдары аҫабалары менән бергә, башҡорттарға йыл һайын һалынған яһаҡты (40 тин) түләп тороуҙа ярҙам иткән өсөн, Яубаҙы йылғаһы буйындағы һөрөнтө ерҙәрен Бөрө гарнизоны канониры Г. И. Погореловҡа һәм уның ҡустыһына ҡуртым биреү тураһында килешеү төҙөй, һәм шул документта Мәскәү ауылы тәүге тапҡыр атала. 

Биш йылдан һуң Абдрахман Яҡаев Ҡаршын улусы башҡорто Шәриф Мораҡовтан (Мрятов) бурысҡа 30 һум алып торған татарға (Һарыһаҙ ауылынан) яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә алыусы булараҡ сығыш яһай. Тап ошо факттар Мәскәү ауылының XVIII быуатта барлыҡҡа килеүен раҫлай.

1789 йылда ауыл халҡы Ишмән һәм Күҫәдек ауылдары кешеләрен бер ниндәй документтарһыҙ үҙ ерҙәренә индерә. 1795 йылда Мәскәү ауылында 349 башҡорт, 52 типтәр, 43 мари, 1816 йылда ярашлы рәүештә 420 башҡорт, 124 типтәр һәм мари, 1834 й. — 546 башҡорт, 168 типтәр һәм мари, 1859 й. — 852 башҡорт, 266 типтәр һәм мари, 1920 йылда 2 мең 512 башҡорт һәм 520 типтәрҙәрҙең йәшәүе теркәлә.

1920 йылда ауылда башҡорттарҙың һәм типтәрҙәрҙең йәшәүе дөрөҫ күрһәтелә. Мәскәү ауылы — Бөрө кантонының Бөрө улусы үҙәге һәм 10-сы Башҡорт кантонының штаб-квартираһы ла була. 1836 - 1839 йылдарҙа бында хорунжий Әбделбасир Әбделвәхит улы Сәфәров кантон начальнигы вазифаһын башҡара. Уның улдары: Әбделхан, Абдулла, Ғатаулла, Сибәғәтулла 1873 йылда дворянлыҡ титулына лайыҡ була.

1843 йылда 546 башҡорттоң һәм типтәрҙең һәр береһенә 6,6 бот ужым игене, 7,9 бот яҙғы иген сәселә. Башҡорттар һәм типтәрҙәрҙең 200 дисәтинә һөрөнтө ере була, улар шулай уҡ 629 ат, 534 һыйыр, 789 һарыҡ, 461 кәзә аҫырай.

 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар) 1920 йыл 26 август 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар 1959 йыл 15 ғинуар 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар 2002 йыл 9 октябрь 2010 йыл 14 октябрь187994893150,549,5

 Географик урыны 
 Район үҙәгенә тиклем (Дүртөйлө): 25 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Өфө): 97 км

 Билдәле шәхестәре 
 Ғәлимханов Кенәз Ғәле улы (25.09.1909-13.10.1991), ғалим-инженер-механик. 1946—1989 йылдарҙа Өфө авиация институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1960—1971 йылдарҙа — материалдар ҡаршылығы кафедраһы мөдире, 1969—1973 йылдарҙа — авиация двигателдәре факультеты деканы. Техник фәндәр кандидаты (1951). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1967), СССР‑ҙың юғары мәктәп отличнигы (1972)Башҡорт энциклопедияһы — Ғәлимханов Кенәз Ғәле улы .
 Ҡаһарманова Фәүзиә Ҡаһарман ҡыҙы (14.12.1914—1993), ауыл хужалығы алдынғыһы. 1933—1950 йылдарҙа Дүртөйлө МТС-ының ҡатын-ҡыҙ тракторсылар бригадаһы етәксеһе. Ленин (1942) һәм «Почёт Билдәһе» (1935) ордендары кавалеры. Республикала «Почёт Билдәһе» орденына лайыҡ булған иң беренсе ҡатын-ҡыҙ.
 Мәғәсүмова Бәғиә Мәғәсүм ҡыҙы (17.01.1913—1.01.1995), совет һәм Рәсәй педагог-методисы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (1948). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971) кавалеры. Сәйәси золом ҡорбаны.
 Сәфәровтар — башҡорт дворян нәҫеле.
 Хәбирйәнов Илфир Хәбирйән улы (16.09.1934—14.01.2007), хеҙмәт алдынғыһы. 1966—1996 йылдарҙа Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе ташсыһы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1989). СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1982)Башҡорт энциклопедияһы — Хәбирйәнов Илфир Хәбирйән улы .

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.  

 Һылтанмалар 
 

Категория:Дүртөйлө районы ауылдары