Ағиҙел (йылға)
{{Башҡа мәғәнәләре|Ағиҙел}}
{{БМ|Иҙел}}
{{Река
|Название = Ағиҙел
 |Оригинальное название = {{lang-ru|Белая}}
 |Изображение           = Мост через реку Белую (Ишимбай).jpg 
  |Ширина изображения   = 
  |Подпись              = Ишембайҙа Ағиҙел аша күпер
 |Карта                 = Belaya_basin.png
  |Ширина карты         = 
  |Подпись карты        = Ағиҙел бассейны
 |Длина                 = 1430
 |Площадь бассейна      = 142&nbsp;000
 |Бассейн               = Кама/Волга/Каспий диңгеҙе
 |Бассейн рек           = 
 |Расход воды           = 858
  |Место измерения      = Бөрө ҡ.
 |Расход воды           = 950
  |Место измерения      = тамағында
 |Исток                 = [[Ирәмәл]], Көньяҡ Урал
  |Местоположение истока = 
  |Высота истока         = 
  |s_lat_dir = N|s_lat_deg =54 |s_lat_min =32 |s_lat_sec = 20.4
  |s_lon_dir = E|s_lon_deg =59 |s_lon_min =2 |s_lon_sec =58.7 
 |Устье                 = [[Түбәнге Кама һыуһаҡлағысы]]
  |Местоположение устья = 
  |Высота устья         = 
  |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 55|m_lat_min = 53|m_lat_sec = 14
  |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 53|m_lon_min = 36|m_lon_sec = 14
 |Уклон реки            = 
 |Страна                = Рәсәй
  |Регион               = [[Башҡортостан]]
 |Категория на Викискладе = Belaya River
}}

'''Ағиҙел''' ({{Audio|ba-Ағиҙел.ogg|''(тыңлау)''}}; шулай уҡ ''Иҙел''<ref>{{начало цитаты}}«В башкирском фольклоре и в разговорной речи ''Иҙел''»{{конец цитаты|источник=Словарь топонимов Республики Башкортостан. Уфа: Китап, 2002. — 256 с. — С. 23.}}</ref>; {{lang-ru|Белая}}; {{lang-tt|{{Audio-IPA|tt-Агыйдел.ogg|Агыйдел}}}}) — [[Башҡортостан|Башҡортостандағы]] иң ҙур йылға һәм төп һыу юлы.

== География ==
[[Файл:Ufa rail bridge.jpg|left|thumb| Инженер [[:ru:Белелюбский, Николай Аполлонович| Николай Белелюбский]] проекты буйынса [[Өфө]]лә [[Ағиҙел (йылға)|Aғиҙел]] аша беренсе [[Металл конструкциялар|тимер]] [[күпер]] асыу, 1888 йылдың 8 сентябре.|380 px]]

[[Файл:Ағиҙел йылғаһының башланған ере.jpg|left|thumb|Ағиҙелдең инешендәге таҡтаташ|260 px]]

[[Кама]] йылғаһының һул яҡ ҡушылдығы. [[Урал]] тауы итәгенән башлана. Оҙонлоғо — 1430 км, бассейнының майҙаны — 141900 км<sup>2</sup>. Көмөштәй аҡ был йылға [[Ирәмәл|Ирәмәл тауы]] тирәһенән баш ала. Үрендә һаҙамыҡлы үҙәндәрҙән үтә, [[Тирлән]] ҡасабаһынан түбәндәрәк ҡырҡа тарая, иңкеүҙәре текәрә. [[Белорет]], [[Бөрйән]] ерҙәренән [[Урал (тау)|Урал]] тауҙары, ҡаялар араһынан аға. Уң ҡушылдығы [[Нөгөш (йылға)|Нөгөштө]] юлдаш итеп китә биргәс, иркен туғайлыҡтарға барып сығыр ерҙәрҙә үҙәне яйлап киңәйә. [[Ҡариҙел (йылға)|Ҡариҙел]] ҡушылғандан һуң Ағиҙел тигеҙлектәрҙән йәйрәп аға, иркен туғайҙарҙа ағымында боролмалар, бөгөлдәр яһап, тармаҡланып та киткеләй. Күп урында уң яҡ яры ҡалҡыуыраҡ.

Иң ҙур ҡушылдыҡтары:
* уң яҡтан: [[Нөгөш (йылға)|Нөгөш]], [[Эҫем (Ағиҙел ҡушылдығы)|Эҫем]], [[Ҡариҙел (йылға)|Ҡариҙел]], [[Бөрө]], [[Тере Танып]];
* һул яҡтан: [[Ашҡаҙар (йылға)|Ашҡаҙар]], [[Өршәк (йылға)|Өршәк]], [[Дим (йылға)|Дим]], [[Ҡармасан (Ағиҙел ҡушылдығы)|Ҡармасан]], [[Сәрмәсән (Ағиҙел ҡушылдығы)|Сәрмәсән]], [[Баҙы]], [[Сөн|Сөн]].
 
Йылға тамағынан [[Өфө]]гә тиклем суднолар даими, [[Мәләүез (ҡала)|Мәләүез]] пристаненә хәтлем өҙөклөк менән йөрөй.

Борон-борондан ҡан-ҡәрҙәштәребеҙ Ағиҙел буйлатып торлаҡ ҡороп, түлләп, ишәйеп, ҡотайып донъя көтә. Ағиҙел буйында бихисап ауылдар, [[Белорет (ҡала)|Белорет]], [[Мәләүез (ҡала)|Мәләүез]], [[Салауат (ҡала)|Салауат]], [[Ишембай (ҡала)|Ишембай]], [[Стәрлетамаҡ (ҡала)|Стәрлетамаҡ]], [[Өфө]], [[Благовещен (ҡала)|Благовещен]], [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]], [[Дүртөйлө (ҡала)|Дүртөйлө]], [[Ағиҙел (ҡала)|Ағиҙел]] ҡалалары урынлашҡан.

== Гидроним ==
[[Урта быуаттар]]ҙа [[Волга]] йылғаһы ''Иҙел'' тип аталған, әммә ул хәҙерге [[Ҡариҙел (йылға)|Ҡариҙел]] һәм Ағиҙел йылғалары ҡушылған урында ([[Өфө]] ҡалаһы янында) башланған.

Башҡорт халыҡ ижадында һәм йәнле һөйләштә йылға Иҙел тип тә йөрөтөлә. «[[Урал батыр]]» ҡобайырында «Көмөштәй бер аҡ йылға», «[[Иҙел (мифология)|Иҙел]] батыр таҡҡан, ай, Аҡ йылғаһы» тигән юлдар бар.

Боронғо төрки халыҡтарында Иҙел «һыу, йылға» тигәнде аңлата. Ағиҙелдең русса «Белая» тигән аты башҡортсанан туры күсермә: 1627 йылда сыҡҡан "Ҙур һыҙма китабы"нда һәм башҡа тарихи яҙмаларҙа Ағиҙел «Белая Воложка» тип атала<ref>Словарь топонимов Республики Башкортостан. Уфа: Китап, 2002. — 256 с. — С. 23.</ref>.

[[Файл:Ағиҙел йылғаһында яҙғы ташҡын.jpg|мини|Ағиҙел йылғаһы Бөрйән районы Ишдәүләт ауылы эргәһендә]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* [[Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия]]. Урыҫсанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе / Баш мөхәррир [[Рәшит Шәкүр|Р. З.Шәкүров]]. Өфө: [[Башҡорт энциклопедияһы]] дәүләт ғилми нәшриәте, 1997. 696 бит, һүрәттәре менән.
* Сәлимйән Бәҙретдинов. [[Башҡортостан]] календары 2008 йылға.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/403-a-i-el-jyl-a|автор=Балков В. А.}}

{{Bashkir-geo-stub}}
{{Ағиҙел (йылға)}}
[[Категория:Ағиҙел (йылға)]]
[[Категория:Ишембай районы йылғалары]]
[[Категория:Өфө районы йылғалары]]
[[Категория:Стәрлетамаҡ районы йылғалары]]
[[Категория:Татарстан йылғалары]]
[[Категория:Кама ҡушылдыҡтары]]
[[Категория:Башҡортостанда туризм]]
[[Категория:Башҡортостан милли паркы]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
Ағиҙел (; шулай уҡ Иҙел«В башкирском фольклоре и в разговорной речи Иҙел»; ; ) — Башҡортостандағы иң ҙур йылға һәм төп һыу юлы.

 География 
left|thumb| Инженер  Николай Белелюбский проекты буйынса Өфөлә Aғиҙел аша беренсе тимер күпер асыу, 1888 йылдың 8 сентябре.|380 px

left|thumb|Ағиҙелдең инешендәге таҡтаташ|260 px

Кама йылғаһының һул яҡ ҡушылдығы. Урал тауы итәгенән башлана. Оҙонлоғо — 1430 км, бассейнының майҙаны — 141900 км2. Көмөштәй аҡ был йылға Ирәмәл тауы тирәһенән баш ала. Үрендә һаҙамыҡлы үҙәндәрҙән үтә, Тирлән ҡасабаһынан түбәндәрәк ҡырҡа тарая, иңкеүҙәре текәрә. Белорет, Бөрйән ерҙәренән Урал тауҙары, ҡаялар араһынан аға. Уң ҡушылдығы Нөгөштө юлдаш итеп китә биргәс, иркен туғайлыҡтарға барып сығыр ерҙәрҙә үҙәне яйлап киңәйә. Ҡариҙел ҡушылғандан һуң Ағиҙел тигеҙлектәрҙән йәйрәп аға, иркен туғайҙарҙа ағымында боролмалар, бөгөлдәр яһап, тармаҡланып та киткеләй. Күп урында уң яҡ яры ҡалҡыуыраҡ.

Иң ҙур ҡушылдыҡтары:
 уң яҡтан: Нөгөш, Эҫем, Ҡариҙел, Бөрө, Тере Танып;
 һул яҡтан: Ашҡаҙар, Өршәк, Дим, Ҡармасан, Сәрмәсән, Баҙы, Сөн.
 
Йылға тамағынан Өфөгә тиклем суднолар даими, Мәләүез пристаненә хәтлем өҙөклөк менән йөрөй.

Борон-борондан ҡан-ҡәрҙәштәребеҙ Ағиҙел буйлатып торлаҡ ҡороп, түлләп, ишәйеп, ҡотайып донъя көтә. Ағиҙел буйында бихисап ауылдар, Белорет, Мәләүез, Салауат, Ишембай, Стәрлетамаҡ, Өфө, Благовещен, Бөрө, Дүртөйлө, Ағиҙел ҡалалары урынлашҡан.

 Гидроним 
Урта быуаттарҙа Волга йылғаһы Иҙел тип аталған, әммә ул хәҙерге Ҡариҙел һәм Ағиҙел йылғалары ҡушылған урында (Өфө ҡалаһы янында) башланған.

Башҡорт халыҡ ижадында һәм йәнле һөйләштә йылға Иҙел тип тә йөрөтөлә. «Урал батыр» ҡобайырында «Көмөштәй бер аҡ йылға», «Иҙел батыр таҡҡан, ай, Аҡ йылғаһы» тигән юлдар бар.

Боронғо төрки халыҡтарында Иҙел «һыу, йылға» тигәнде аңлата. Ағиҙелдең русса «Белая» тигән аты башҡортсанан туры күсермә: 1627 йылда сыҡҡан "Ҙур һыҙма китабы"нда һәм башҡа тарихи яҙмаларҙа Ағиҙел «Белая Воложка» тип аталаСловарь топонимов Республики Башкортостан. Уфа: Китап, 2002. — 256 с. — С. 23..

мини|Ағиҙел йылғаһы Бөрйән районы Ишдәүләт ауылы эргәһендә

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 

 Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия. Урыҫсанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе / Баш мөхәррир Р. З.Шәкүров. Өфө: Башҡорт энциклопедияһы дәүләт ғилми нәшриәте, 1997. 696 бит, һүрәттәре менән.
 Сәлимйән Бәҙретдинов. Башҡортостан календары 2008 йылға.

 Һылтанмалар 
 

Категория:Ағиҙел (йылға)
Категория:Ишембай районы йылғалары
Категория:Өфө районы йылғалары
Категория:Стәрлетамаҡ районы йылғалары
Категория:Татарстан йылғалары
Категория:Кама ҡушылдыҡтары
Категория:Башҡортостанда туризм
Категория:Башҡортостан милли паркы
Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы