Ҡандракүл
{{Башҡа мәғәнәләре|Ҡандракүл (мәғәнәләр)}}
{{Озеро
 |Название        = Ҡандракүл
 |Национальное название = 
 |Изображение       = 
 |Подпись        = 
 |lat_dir=N|lat_deg=54|lat_min=30|lat_sec=10
 |lon_dir=E|lon_deg=54|lon_min=03|lon_sec=50
 |CoordScale = 
 |Регион         = Башҡортостан
 |Высота над уровнем моря= 167
 |Длина         = 8
 |Ширина         = 3,6
 |Площадь         = 15,6
 |Объём          = 0,1127 
 |Длина береговой линии  = 
 |Наибольшая глубина   = 16,5
 |Средняя глубина    = 7,2
 |Тип минерализации    = 
 |Солёность       = 
 |Прозрачность      = 
 |Площадь водосбора    = 
 |Впадающие реки     = 
 |Вытекающая река    = 
 |Страна         = Рәсәй
 |Регион         = Башҡортостан
 |Категория на Викискладе = 
}}
'''Ҡандракүл''' ({{lang-ru|Кандры-Куль, Кандракул}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Туймазы районы]]нда урынлашҡан, ҙурлығы буйынса [[Асылыкүл]]дән ҡалыша икенсе урында торған күл. [[Туймазы]]нан 25 км көньяҡ-көнсығышта, Башҡортостандың урман-дала зонаһында урынлашҡан.

== Тасуирламаһы ==
Карст убылыу сәбәпле барлыҡҡа килгән. Яры ике террасалы, ҡомташтан, балсыҡ ҡатыш ҡомташтан, ҡатып ҡалған тау тоҡомдары ярсыҡтарынан тора. Төньяҡ-көнсығыш һәм көнсығыш ярҙары һөҙәк, ҡомло пляж һыҙаты бар. Ярының ҡалған өлөшө ҡалҡыуыраҡ.
Күлдең иң тәрән урыны — 16, 5 м, уртаса тәрәнлеге — 7,2 м, һыу күләме — 113 млн. м³<ref>http://www.kandrykul.ru/ozero/opisanie/ Кандрыкуль — описание озера</ref>. Күлгә ҡойған да, ағып сыҡҡан да йылға юҡ. Күлдең өҫкө йөҙөнөң уртаса майҙаны 15,6 км² тәшкил итә.

Күл яуым-төшөм, ағып төшкән шишмәләр менән туйына.

Күл уртаһында төньяҡ-көнбайышта һирәк осрай торған үҫемлектәре менән дан тотҡан утрау бар. Күлде өс яҡтан тауҙар уратҡан. Көньяҡта Гөлбикә менән Ҡыҙылтау. Уларҙың ярҙары текә.

Күл дә, тирә яғы-ла, утрау ҙа үҫемлектәргә, ҡош-ҡортҡа бай.

Күлдең һыуы саф, үтә күренмәле, йомшаҡ. Химик составы буйынса магний төркөмөнең сульфат класлы сульфат-натрий тибына ҡарай.

Яр буйында ял йорттары урынлашҡан. Төньяҡ яры буйлап {{Табличка дороги|Урал (автомагистраль)|М5 «Урал»|#0090ff|white|-}} автомобиль юлы үтә.

Күл һаҡлауға алынған тәбиғәт объекты — 1995 йылдың 18 ғинуарында — «Ҡандракүл» тәбиғәт паркы булдырылды.

== Атамаһы ==
Күлдең исеме «хан» һәм «тора» (боронғо төрки теле — ''ҡәлғә''), «күл» (''озеро'') һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән, йәғни һүҙмә-һүҙ — ''«Хан ҡәлғәһе торған күл»'' тигәнде аңлата<ref>Словарь топонимов Республики Башкортостан. Уфа: Китап, 2002. 256 с. — С.115.</ref>. Б. А. Моратов фекренсә, Ҡандра атамаһы был күл эргәһендә йәшәгән '''ҡандра йылан''' [[башҡорт]]тары менән бәйле, был исем 'ҡондоҙ йылғаһынан күсеп килгән йыландар' тигәнде аңлата. Ҡондоҙ йылғаһы — [[Ҡондорса]]<ref>{{cite web|author = |url = http://www.kraeved-samara.ru/archives/554 |title = Преображенская Кондурчинская слобода или история села Кошки |lang = ru |website = www.kraeved-samara.ru |date = |accessdate = 2020-02-08 |deadlink = no}}</ref> — ҡандра йылан (ҡондорса йылан) ырыуы ата-бабаларының XIV быуатта беренсе ултырған урынының атамаһы.

Башҡорттарҙа йылға-күлдәргә, шул иҫәптән Ҡандракүлгә лә бәйле төрлө миф-риүәйәттәр күп. Күлде бүлеп торған «Гөбәкә Ҡандра» тауы булған. Бер заман был тау түбәнәйгән, һәм күл һыуы хәҙерге урынына ағып төшкән; унан ҡырағай аттар өйөрө сыҡҡан, сөнки күл буйында аттар йәшәгән арандар йәки атлыҡсалар торған, йыш ҡына Ҡандра-Ҡотой ярҙарының бер өлөшөн әлегә тиклем «Йылҡы туплауы» («Стойло коней»)» тип йөрөтәләр. Ә икенсе бер легендала телгә алынған һыу батшаһы ике күлгә: Ҡандра һәм Асылы күлдәренә эйә булған тиелә.

Асылыкүл менән Ҡандракүл һыу аҫты юлы менән бәйләнгән тигән фараз да йәшәй ауыҙ-тел ижадында.

== Ҡыҙыҡлы факттар ==
1833 йылда рус яҙыусыһы [[Даль Владимир Иванович|Владимир Иванович Даль]] башҡорттар араһында була һәм ентекле тасуирламалар яҙып ҡалдыра. Башҡорт риүәйәттәрен яҙып ала — Йылҡысыҡҡан күле, Тауса ҡаяларындағы мәмерйә, [[Асылыкүл]] менән Ҡандракүлдең эйәһе — һыу аҫты батшаһының ҡыҙы Һауһылыуға Заятүләктең мөхәббәте («[[Заятүләк менән Һыуһылыу]] (Башкирская русалка)») тураһында яҙа<ref>{{cite web|author = |url = http://spivakvadim.narod.ru/dal.htm |title = Владимир Иванович Даль |lang = ru |website = spivakvadim.narod.ru |date = |accessdate = 2020-02-08 |deadlink = no}}</ref>:
<blockquote>На северо — западе от Ачуллы, верстах в 50 за вершинами речек: Черемсана, Чукады или Нугуша, лежит такое же дивное озеро Кандра-куль. На юге от него горы с редким лесом; на западе обрывы и увал каймой; тут же мыс и островок, на котором башкиры пасут лучших коней своих, потому что они здесь в беспечности, даже и без пастуха; на севере — песчаная, кочковатая, поросшая травою покатость и далее степной кряж уступом; тут же тянется ров или овраг, от самого озера до лощины реки Нугуша, — и вода течет. Во время разлива озера, по этому рукаву; на востоке мочажина, болотце, и далее холмистый увал. На Кандры-куле стоят три аула или три деревни, все три Кандры.</blockquote>

== Әҙәбиәт ==
* Газета «Выбор» № 118—119 (10044-10045) от 11.08.2015. Статья «Край тысячи озёр».
* Кузеев, Раиль. Иске йорт — старая родина / Р. Кузеев // Созвездие курая : Духовное наследие Башкортостана. — М., 1997. — С. 32-36. — (Памятники Отечества. Вып. 38).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/7927-andrak-l-k-l|автор=Гәрәев Ә. М.}}
* [http://www.kandri-kul.ru Официальный сайт природного парка Кандры-Куль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180403090358/http://kandri-kul.ru/ |date=2018-04-03 }}
* [http://www.kandrykul.ru/ozero/opisanie/ Кандрыкуль — описание озера]
* [http://102ozera.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=6&Itemid=14 Озеро Кандры-Куль относится к числу крупнейших озёр лесостепной зоны Европы и является вторым по площади в Башкортостане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191206161411/http://102ozera.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=6&Itemid=14 |date=2019-12-06 }}
* {{cite web |author = |url = http://102ozera.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=6&Itemid=14 |title = Озеро Кандры-Куль |lang = ru |website = 102ozera.ru |date = |accessdate = 2020-02-08 |deadlink = no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191206161411/http://102ozera.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=6&Itemid=14 |date=2019-12-06 }}

{{ООПТ Башкортостана}}
[[Категория:Башҡортостан күлдәре]]
[[Категория:Туймазы районы күлдәре]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:Башҡортостандың тәбиғәт ҡомартҡылары]]
Ҡандракүл () — Башҡортостандың Туймазы районында урынлашҡан, ҙурлығы буйынса Асылыкүлдән ҡалыша икенсе урында торған күл. Туймазынан 25 км көньяҡ-көнсығышта, Башҡортостандың урман-дала зонаһында урынлашҡан.

 Тасуирламаһы 
Карст убылыу сәбәпле барлыҡҡа килгән. Яры ике террасалы, ҡомташтан, балсыҡ ҡатыш ҡомташтан, ҡатып ҡалған тау тоҡомдары ярсыҡтарынан тора. Төньяҡ-көнсығыш һәм көнсығыш ярҙары һөҙәк, ҡомло пляж һыҙаты бар. Ярының ҡалған өлөшө ҡалҡыуыраҡ.
Күлдең иң тәрән урыны — 16, 5 м, уртаса тәрәнлеге — 7,2 м, һыу күләме — 113 млн. м³http://www.kandrykul.ru/ozero/opisanie/ Кандрыкуль — описание озера. Күлгә ҡойған да, ағып сыҡҡан да йылға юҡ. Күлдең өҫкө йөҙөнөң уртаса майҙаны 15,6 км² тәшкил итә.

Күл яуым-төшөм, ағып төшкән шишмәләр менән туйына.

Күл уртаһында төньяҡ-көнбайышта һирәк осрай торған үҫемлектәре менән дан тотҡан утрау бар. Күлде өс яҡтан тауҙар уратҡан. Көньяҡта Гөлбикә менән Ҡыҙылтау. Уларҙың ярҙары текә.

Күл дә, тирә яғы-ла, утрау ҙа үҫемлектәргә, ҡош-ҡортҡа бай.

Күлдең һыуы саф, үтә күренмәле, йомшаҡ. Химик составы буйынса магний төркөмөнең сульфат класлы сульфат-натрий тибына ҡарай.

Яр буйында ял йорттары урынлашҡан. Төньяҡ яры буйлап  автомобиль юлы үтә.

Күл һаҡлауға алынған тәбиғәт объекты — 1995 йылдың 18 ғинуарында — «Ҡандракүл» тәбиғәт паркы булдырылды.

 Атамаһы 
Күлдең исеме «хан» һәм «тора» (боронғо төрки теле — ҡәлғә), «күл» (озеро) һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән, йәғни һүҙмә-һүҙ — «Хан ҡәлғәһе торған күл» тигәнде аңлатаСловарь топонимов Республики Башкортостан. Уфа: Китап, 2002. 256 с. — С.115.. Б. А. Моратов фекренсә, Ҡандра атамаһы был күл эргәһендә йәшәгән ҡандра йылан башҡорттары менән бәйле, был исем 'ҡондоҙ йылғаһынан күсеп килгән йыландар' тигәнде аңлата. Ҡондоҙ йылғаһы — Ҡондорса — ҡандра йылан (ҡондорса йылан) ырыуы ата-бабаларының XIV быуатта беренсе ултырған урынының атамаһы.

Башҡорттарҙа йылға-күлдәргә, шул иҫәптән Ҡандракүлгә лә бәйле төрлө миф-риүәйәттәр күп. Күлде бүлеп торған «Гөбәкә Ҡандра» тауы булған. Бер заман был тау түбәнәйгән, һәм күл һыуы хәҙерге урынына ағып төшкән; унан ҡырағай аттар өйөрө сыҡҡан, сөнки күл буйында аттар йәшәгән арандар йәки атлыҡсалар торған, йыш ҡына Ҡандра-Ҡотой ярҙарының бер өлөшөн әлегә тиклем «Йылҡы туплауы» («Стойло коней»)» тип йөрөтәләр. Ә икенсе бер легендала телгә алынған һыу батшаһы ике күлгә: Ҡандра һәм Асылы күлдәренә эйә булған тиелә.

Асылыкүл менән Ҡандракүл һыу аҫты юлы менән бәйләнгән тигән фараз да йәшәй ауыҙ-тел ижадында.

 Ҡыҙыҡлы факттар 
1833 йылда рус яҙыусыһы Владимир Иванович Даль башҡорттар араһында була һәм ентекле тасуирламалар яҙып ҡалдыра. Башҡорт риүәйәттәрен яҙып ала — Йылҡысыҡҡан күле, Тауса ҡаяларындағы мәмерйә, Асылыкүл менән Ҡандракүлдең эйәһе — һыу аҫты батшаһының ҡыҙы Һауһылыуға Заятүләктең мөхәббәте («Заятүләк менән Һыуһылыу (Башкирская русалка)») тураһында яҙа:
На северо — западе от Ачуллы, верстах в 50 за вершинами речек: Черемсана, Чукады или Нугуша, лежит такое же дивное озеро Кандра-куль. На юге от него горы с редким лесом; на западе обрывы и увал каймой; тут же мыс и островок, на котором башкиры пасут лучших коней своих, потому что они здесь в беспечности, даже и без пастуха; на севере — песчаная, кочковатая, поросшая травою покатость и далее степной кряж уступом; тут же тянется ров или овраг, от самого озера до лощины реки Нугуша, — и вода течет. Во время разлива озера, по этому рукаву; на востоке мочажина, болотце, и далее холмистый увал. На Кандры-куле стоят три аула или три деревни, все три Кандры.

 Әҙәбиәт 
 Газета «Выбор» № 118—119 (10044-10045) от 11.08.2015. Статья «Край тысячи озёр».
 Кузеев, Раиль. Иске йорт — старая родина / Р. Кузеев // Созвездие курая : Духовное наследие Башкортостана. — М., 1997. — С. 32-36. — (Памятники Отечества. Вып. 38).

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 
 Официальный сайт природного парка Кандры-Куль 
 Кандрыкуль — описание озера
 Озеро Кандры-Куль относится к числу крупнейших озёр лесостепной зоны Европы и является вторым по площади в Башкортостане 
  

Категория:Башҡортостан күлдәре
Категория:Туймазы районы күлдәре
Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы
Категория:Башҡортостандың тәбиғәт ҡомартҡылары