Монас
{{ТП-Рәсәй|Монас
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Монас
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 55 | lat_min = 45 | lat_sec = 13
  |lon_deg = 58 | lon_min = 35 | lon_sec = 31
 |CoordAddon            = region:RU-BA
 |CoordScale            = 30000
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Балаҡатай районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 123
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 452594
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           =34750 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80210840003
 |Commons-тағы категория = Munasovo
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Монас''' ({{lang-ru|Мунасово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Балаҡатай районы]]ндағы ауыл. [[Яңыбай ауыл Советы (Балаҡатай районы)|Яңыбай ауыл Советы]]на ҡарай. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 123 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452594, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80210840003.
[[Рәсем:Munasovo.jpg|мини|none|300пкс|Монас — Ҡайынлы урамы]]

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Яңы Балаҡатай]]): 30 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Яңыбай (Балаҡатай районы)|Яңыбай]]): 10 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Үңкерҙе): 66 км

Монас ауылы [[Әй (йылға)|Әй]] йылғаһы ҡушылдығы [[Оло Ыҡ]] йылғаһы буйында, район үҙәге Яңы Балаҡатай ауылынан көнбайышҡа табан 30 километр һәм Үңкерҙе (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 66 километр алыҫлыҡта урынлашҡан<ref>{{БЭ2013|89228}}</ref>.

== Тарихы ==
Хәҙерге [[Балаҡатай районы]]ның өс ауылы — Монас, [[Миҙәт]], [[Яңыбай (Балаҡатай районы)|Яңыбай]] Дыуан улусына ҡараған. Яңыбай ауылына [[XVIII быуат]]тың 2-се яртыһында [[Себер даруғаһы]] Дыуан улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған.

Дыуан улусы сотнигы Монас Иманов исеме бирелгән. Шулай уҡ Мәрйәмғул (Мерзенгулово, Мурженгулово), Манасово, Со(у)колино) тип тә теркәлгән. Мәрйәмғул атамалы өс ауыл — [[Һарт]], [[Дыуан]], [[Ҡошсо]] улустарында — булған. 

[[XVIII быуат]] аҙағында, [[1795 йыл]]да, 20 йортта 84 кеше йәшәгән.

Тәүге төпләнеүсенең улы — [[1805 йыл]]да тыуған Юлдаш Монасов булғаны билдәле<ref>{{ИСДБ|страница=565}} 565 б.</ref>.

== Биләмә берәмектәренә инеүе ==
<!-- {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100 %;margin:0;" --><!-- Төрөлөп ҡуйыла торған таблица башы -->
{| class="wikitable"
|-
! Теркәү йылы !! Улус, ауыл советы !! Өйәҙ, кантон, район !! Губерна, Республика !! Дәүләт
|-
| [[1757]] || Дыуан улусы улусы || Себер даруғаһы || Ырымбур губернаһы || Рәсәй Империяһы
|-
| [[1816]] || -сы йорт || -се Башҡорт кантоны || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
| [[1834]] || -сы йорт || -се Башҡорт кантоны|| Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1847]] || -сы йорт || -се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе ||  Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1859]] || -сы йорт || -се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1895]] || Дыуан улусы || Златоуст өйәҙе || Өфө губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1920]] || Дыуан улус Советы (1918 й.), Яңыбай ауыл Советы || Мәсәғүт кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||[[Файл:Emblem of the Russian SFSR (1978–1991), Emblem of Russia (1991–1992).svg|20px]] РСФСР
|-
|[[1926]] || Яңыбай ауыл Советы (1923 йылдан) || Мәсәғүт кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||{{СССР}} СССР
|-
|[[1935]] || Яңыбай ауыл Советы || Балаҡатай районы || Башҡорт АССР-ы ||{{СССР}} СССР
|-
|[[1941]] || Яңыбай ауыл Советы|| Балаҡатай районы|| Башҡорт АССР-ы || {{СССР}} СССР
|-
|[[1990]] || Әлкә ауыл советы || Балаҡатай районы ||[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] ||{{Россия}} Рәсәй Федерацияһы
|-

|-
| || || || ||
|}

== Монас ауылының XIX быуатта артабанғы үҫеше ==
[[1834 йыл]]да Монас ауылындағы 19 йортта 101 кеше, 1859 йылда — 25 йортта 150 кеше, 1865 йылда 30 йортта — 163 кеше йәшәгән. МАлсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. 

[[1895 йыл]]да 48 йортта 269 кеше йәшәгән<ref>{{ИСДБ|страница=565}} 565 б.</ref>.

== Ауылдың XX быуаттағы һәм хәҙерге үҫеше ==
Монас ауылында [[1905 йыл]]да — 58 йортта 320 кеше, 1920 йылда — 75 йортта 439 кеше йәшәгән.

[[1906 йыл]]да 2 бакалея кибете теркәлгән<ref>{{ИСДБ|страница=565}} 565 б.</ref>. 

Ауылда [[Яңыбай (Балаҡатай районы)|Яңыбай]] урта мәктәбе филиалы — Монас башланғыс мәктәбе, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб бар<ref>{{БЭ2013|89228}}</ref>.

== Халыҡ һаны ==
Монас ауылында башҡорттар йәшәй (2002).

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||439||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||348||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||318||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||196||94||102||48,0 %||52,0 %
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||193||87||106||45,1 %||54,9 %
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||123||55||68||44,7 %||55,3 %
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Билдәле кешеләре ==
* [[Ислахов Фазлетдин Фәррәх улы]] ([[17 июнь]] [[1944 йыл]] — [[18 апрель]] [[2016 йыл]]) — график. Башҡортостандың дәүләт гербы авторы. 1979 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2000).
* [[Хәйруллина Вәҡифә Ғилман ҡыҙы]] (1947 т.) — философ. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1983), фәлсәфә фәндәре докторы (2008).
* [[Байышев Фәнил Нафиҡ улы]] ([[15 ғинуар]] [[1956 йыл]] — [[6 ғинуар]] [[1993 йыл]]) — [[Тел белеме|тел белгесе]], [[шәрҡиәт]]се. 1987 йылдан [[ТТӘИ|СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] хеҙмәткәре, 1992 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. [[Ҡөрьән]]де [[башҡорт теле]]ндә баҫтырып сығарыуҙа ҡатнашыусы (1993). Тарих фәндәре кандидаты (1992). [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1994, үлгәндән һуң).

{{Фоторяд|Bridge over Bol'shoy Ik.jpg|Bol'shoy Ik River (inflow of Ay).jpg|Bol'shoy Ik river in Munasovo.jpg|ш=250|текст=Монас ауылы янында [[Оло Ыҡ]]  йылғаһы}}

== Урамдары ==
{{Колонки|1}}
* Ҡайынлы урамы ({{lang-ru|}} Берёзовая (улица)<ref>[https://mapdata.ru/bashkortostan/belokatayskiy-rayon/derevnya-munasovo/ Карта д. Мунасово. Улица]</ref>{{Колонки|конец}}

== Тирә-яҡ мөхит ==
; Ер-һыу атамалары

''Тауҙар:''

''Йылғалар:'' 
* '''Ыҡ''', '''Исҡуш'''

''Шишмәләр:''

''Ялан-бесәнлектәр:''

''Таусыҡтар, түбәләр:''
* '''Ҡыҙылъяр'''

''Башҡа урын-ер атамалары:''
* '''Тирмәнғул'''

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} 
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|89228}}
* {{ИСДБ|страница=565}} 565 б.
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 120—121 с. — 304 с. — ISBN 5—295—02843—7{{ref-ru}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Балаҡатай районы ауылдары}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Балаҡатай районы ауылдары]]
Монас () — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы ауыл. Яңыбай ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 123 кеше. Почта индексы — 452594, ОКАТО коды — 80210840003.
мини|none|300пкс|Монас — Ҡайынлы урамы

 Географик урыны 
 Район үҙәгенә тиклем (Яңы Балаҡатай): 30 км
 Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Яңыбай): 10 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Үңкерҙе): 66 км

Монас ауылы Әй йылғаһы ҡушылдығы Оло Ыҡ йылғаһы буйында, район үҙәге Яңы Балаҡатай ауылынан көнбайышҡа табан 30 километр һәм Үңкерҙе (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 66 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

 Тарихы 
Хәҙерге Балаҡатай районының өс ауылы — Монас, Миҙәт, Яңыбай Дыуан улусына ҡараған. Яңыбай ауылына XVIII быуаттың 2-се яртыһында Себер даруғаһы Дыуан улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған.

Дыуан улусы сотнигы Монас Иманов исеме бирелгән. Шулай уҡ Мәрйәмғул (Мерзенгулово, Мурженгулово), Манасово, Со(у)колино) тип тә теркәлгән. Мәрйәмғул атамалы өс ауыл — Һарт, Дыуан, Ҡошсо улустарында — булған. 

XVIII быуат аҙағында, 1795 йылда, 20 йортта 84 кеше йәшәгән.

Тәүге төпләнеүсенең улы — 1805 йылда тыуған Юлдаш Монасов булғаны билдәле 565 б..

 Биләмә берәмектәренә инеүе 

 Теркәү йылы  Улус, ауыл советы  Өйәҙ, кантон, район  Губерна, Республика  Дәүләт 1757  Дыуан улусы улусы  Себер даруғаһы  Ырымбур губернаһы  Рәсәй Империяһы 1816  -сы йорт  -се Башҡорт кантоны  Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы 1834  -сы йорт  -се Башҡорт кантоны Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1847  -сы йорт  -се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе   Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1859  -сы йорт  -се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе  Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1895  Дыуан улусы  Златоуст өйәҙе  Өфө губернаһы  Рәсәй империяһы1920  Дыуан улус Советы (1918 й.), Яңыбай ауыл Советы  Мәсәғүт кантоны  Автономлы Башҡорт ССР-ы 20px РСФСР1926  Яңыбай ауыл Советы (1923 йылдан)  Мәсәғүт кантоны  Автономлы Башҡорт ССР-ы  СССР1935  Яңыбай ауыл Советы  Балаҡатай районы  Башҡорт АССР-ы  СССР1941  Яңыбай ауыл Советы Балаҡатай районы Башҡорт АССР-ы   СССР1990  Әлкә ауыл советы  Балаҡатай районы Башҡортостан Республикаһы  Рәсәй Федерацияһы    

 Монас ауылының XIX быуатта артабанғы үҫеше 
1834 йылда Монас ауылындағы 19 йортта 101 кеше, 1859 йылда — 25 йортта 150 кеше, 1865 йылда 30 йортта — 163 кеше йәшәгән. МАлсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. 

1895 йылда 48 йортта 269 кеше йәшәгән 565 б..

 Ауылдың XX быуаттағы һәм хәҙерге үҫеше 
Монас ауылында 1905 йылда — 58 йортта 320 кеше, 1920 йылда — 75 йортта 439 кеше йәшәгән.

1906 йылда 2 бакалея кибете теркәлгән 565 б.. 

Ауылда Яңыбай урта мәктәбе филиалы — Монас башланғыс мәктәбе, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб бар.

 Халыҡ һаны 
Монас ауылында башҡорттар йәшәй (2002).

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август439 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар348 1959 йыл 15 ғинуар318 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар1969410248,0 %52,0 % 2002 йыл 9 октябрь1938710645,1 %54,9 % 2010 йыл 14 октябрь123556844,7 %55,3 %

 Билдәле кешеләре 
 Ислахов Фазлетдин Фәррәх улы (17 июнь 1944 йыл — 18 апрель 2016 йыл) — график. Башҡортостандың дәүләт гербы авторы. 1979 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2000).
 Хәйруллина Вәҡифә Ғилман ҡыҙы (1947 т.) — философ. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1983), фәлсәфә фәндәре докторы (2008).
 Байышев Фәнил Нафиҡ улы (15 ғинуар 1956 йыл — 6 ғинуар 1993 йыл) — тел белгесе, шәрҡиәтсе. 1987 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты хеҙмәткәре, 1992 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. Ҡөрьәнде башҡорт телендә баҫтырып сығарыуҙа ҡатнашыусы (1993). Тарих фәндәре кандидаты (1992). Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1994, үлгәндән һуң).

 Урамдары 

 Ҡайынлы урамы ( Берёзовая (улица)Карта д. Мунасово. Улица

 Тирә-яҡ мөхит 
 Ер-һыу атамалары

Тауҙар:

Йылғалар: 
 Ыҡ, Исҡуш

Шишмәләр:

Ялан-бесәнлектәр:

Таусыҡтар, түбәләр:
 Ҡыҙылъяр

Башҡа урын-ер атамалары:
 Тирмәнғул

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 

 Әҙәбиәт 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.

 Һылтанмалар 
 
  565 б.
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 120—121 с. — 304 с. — ISBN 5—295—02843—7

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Балаҡатай районы ауылдары