Ҡараһаҡал
{{Infobox
 | стиль = 3
 | башлыҡ =  Ҡараһаҡал
 | рәсем исеме  = | рәсем тексы  = Миҫал ғына

 | тасуирлама1 = - | мәғлүмәт1 = 1740 йылғы Башҡорт ихтилалы етәксеһе
 | тасуирлама2 = Ысын исеме | мәғлүмәт2 = Миңдеғол Юлаев 
 | тасуирлама3 = Тыуған: | мәғлүмәт3 = билдәһеҙ

 | тасуирлама4 = Вафат: | мәғлүмәт4 = 1741 й. (башҡа сығанаҡтар буйынса 1749 й.)

 | тасуирлама5 = тасуирлама6 | мәғлүмәт5 = 
 | тасуирлама6 =       | мәғлүмәт6 = 
 | тасуирлама7 = тасуирлама8 | мәғлүмәт7 = 
}}

'''Ҡараһаҡал''' — (ысын исеме Миндеғол Юлаев , ?-[[1741]], башҡа сығанаҡтар буйынса ?- [[1749.]]). ({{lang-ba|Ҡараһаҡал}}, {{lang-tt|Qarasaqal, Карасакал}}, {{lang-kk|Қарасақал}}). Ағаһының йәшерен мәкерлеге арҡаһында тәхеттән мәхрүм булған жунғар ханы тип, ялған исем менән йөрөүсе. Хәбәрһеҙ юғала.

Башҡорт фольклорында (йырҙарҙа, риүәйәттәрҙә) [[Салауат Юлаев]] кеүек киң билдәле.

[[1552]] йылда [[Иван IV]] [[Ҡазан ханлығы|Ҡазанды]] алып, уның ханлығын еңгәндән һуң, Иван батша башҡорттарҙың ергә аҫабалыҡ хоҡуғын, динен, йолаларын һаҡларға вәғәҙә бирә. Әммә уның заты, [[Рюриковичтар династияһы]] власть башынан китеүе була — [[Романовтар династияһы]] тәхеткә килә ([[1613]] йыл). Шунан башлап башҡорттарҙың [[Иван IV|Аҡ бей батша]] таныған хоҡуҡтары сикләнә бара, ер тәләфләнә, властар баш-баштаҡлыҡ итә, Башҡортостанға башҡа халыҡтар күсереп ултыртыла. Унда заводтар, ҡәлғәләр төҙөй башлайҙар. Һөҙөмтәлә башҡорт халҡы [[Башҡорт ихтилалдары|ихтилалдарға]] күтәрелә: XVII—XVIII быуаттар буйы Башҡортостанда тынғылыҡ бөтә.

Академик [[:ru:Любавский, Матвей Кузьмич|М. К. Любавский]] яҙыуынса,
{{Цитата|шул дәүер эсендә, үҙҙәренең хоҡуҡтарын даулап, башҡорттар һымаҡ ихтилалға күп күтәрелгән халыҡ Рәсәйҙә бер ҡайҙа ла бер ҡасан да булмаған.}}
{{Listen 
| Имя_файла = karahakal.ogg
| Название = Ҡараһаҡал.  Далан төркөмө йыры.
}}
[[Медиа: karahakal.ogg]]

Ҡараһаҡал тураһында танылған урыҫ ғалимы [[:ru:Рычков, Пётр Иванович|П. И. Рычков]]
{{Цитата|«аҡыллы, мауыҡтырғыс һәм дәлилле итеп һөйләүсе, дөрөҫ йәшәүсе, динле»,}}тип яҙа, ә XIX быуатта йәшәгән [[:ru:Игнатьев, Руф Гаврилович|Р. Г. Игнатьев]]{{Цитата| «яҡшы фекерләүсе, ҡыйыу, динле, [[Ҡөрьән]]де һәм ғәрәп телен яҡшы белгән башҡорт»}} тип яҙып ҡалдырған. Ҡараһаҡал — 30-сы йылдарҙа Мәккә менән Мәҙинәгә [[хаж]] ҡылған мосолман.

== Ихтилалға күтәрелеү сәбәптәре ==
1739 йылда халыҡ иҫәбен алыу башлана. Ә башҡорттарҙың иҫәбен белһәләр, шунса һалым талап итәсәктәр. Шуға иҫәп алыусыларҙы ҡыуып ебәргәндәр. Икенсенән, быға тиклем булған ихтилалда ҡатнашҡан кешеләрҙең аттарын тартып ала башлайҙар. Штраф аттарын йыйыу тип аталған ул. Ә был йорт хайуаны башҡорттоң көндәлек тормошонда — иң кәрәклеһе. Был да ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Урыҫтар башҡорттоң ерен талап ала, һалымды арттыра. Шулай итеп, [[башҡорттар|халыҡ]] ере, теле, дине өсөн көрәшә.

Ҡараһаҡал был күтәрелеште үҙ ҡулына ала. Башҡорттарға Жунғария һәм ҡаҙаҡтарҙан үҙе яҡлы кешеләрҙе ярҙамға саҡырып килтерәсәге хаҡында әйтә, өҫтәүенә Төрөк солтанынан да ҙур ярҙам киләсәге тураһында вәғәҙә ала. Башҡорттар быға ышана, һәм 1740 йылда яңынан ҙур башҡорт [[Башҡорт ихтилалдары|ихтилалы]] башлана. Ҡараһаҡалдың был болаһы еңеүгә өлгәшһә, [[Әстерхан ханлығы|Әстерхан]] һәм [[Ҡаҙан ханлығы]]н тергеҙеүгә өмөт ителә.

== Ихтилалды баҫтырыу ==
Ҡараһаҡал бик аҡыллы, һалҡын ҡанлы, һуғышҡа оҫта башлыҡ булһа ла, беренсенән, баш күтәреүселәрҙең юғары ҡатламы менән түбән массаһы араһында ихтилалдың маҡсаттары төрлө була, икенсенән, башҡорттар араһында һөнәрселек яҡшылап үҫешмәгәнлектән уларҙың ҡоралдарының насар булыуы сәбәпле, ихтилал бик ҙур ҡатылыҡ менән баҫтырыла.

[[1740]] йылдың июнендә Ҡараһаҡал яралана, һәм уны ҡаҙаҡ далаларына алып китәләр. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Карателдәр ғәскәре етәксеһе Урусов, 300-гә яҡын башҡорт әсиренән һорау алып, Ҡараһаҡал ысынын да иһә — [[Нуғай даруғаһы]] [[Юрматы]] ырыуы башҡорто тигән һығымтаға килә. Ҡараһаҡалды Хан итеп таныу уйына килгән һәм шуны ғәмәлгә ашырған Алан Ейәнғол старшина, батша ғәскәрҙәре ҡулына эләккәс, бик ҡаты язалау аҫтында Ҡараһаҡалдың кем булыуын һөйләп бирергә мәжбүр була. Уның һүҙҙәренсә, Ҡараһаҡал — Нуғай юлы Юрматы олоҫо башҡорто Миңлеғол Юлаев. Атаһы Ныязғол, Һәләүек буйында өйө, ғаиләһе бар. Унда әсәһе Емеш, ҡатыны Ҡышбикә, ҡыҙы Рәхимбикә, туғандары Ситембәт менән Бикбулат йәшәй (был кешеләр, аҙаҡ тотолоп, язалап үлтерелә)<ref>Ғайса Хөсәйенов. Батырҙар ҡиссаһы. Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 269-сы бит</ref>. 

Рәсми хисаптарға ҡарағанда ла был боланы баҫтырғанда һәм баҫтырғас, барлығы 696 башҡорт ауылы таланып, яндырыла, 16634 башҡорт үлтерелеп, 4 меңе төрлө ерҙәргә урыҫ араларына каторгаға ебәрелә, 9200 ҡатын-ҡыҙ һәм балалар эске Рәсәйҙәге урыҫ баярҙарына таратыла; башҡорттарҙан 20 меңләп йылҡы-һыйыр тартып алына һәм байтаҡ аҡса штраф итеп түләтелә. Был хисаптар һаналып бары рәсми ҡағыҙҙарға теркәлгәндәре генә, талау һәм үлтереүҙәр байтаҡҡа артыҡ булған, әлбиттә. Быларҙан тыш, боласылар меңәрләп-меңәрләп Себергә оҙатыла, түрә, купец һәм урыҫ крәҫтиәндәренә ҡол ителеп һатыла.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.bashqort.com/site/index.php?option=com_content&view=article&id=66:katajzar-karahakal&catid=72:tarih&Itemid=Ҡатайҙар Ҡараһаҡал яуында]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8209-ara-a-al БСЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190401082620/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8209-ara-a-al |date=2019-04-01 }}
* Әхмәт-Гәрәй Йәнғәлин. [http://agidel-rb.ru/assets/files/arxiv/2009/agidel-9-2009.pdf Һуңғы башҡорт ханы йәки Аҡай-Ҡараһаҡал яуына яңы ҡараш (башы). Ағиҙел журналы, 2009 йыл, 9-сы һан.] [http://agidel-rb.ru/assets/files/arxiv/2009/agidel-10-2009.pdf Һуңғы башҡорт ханы йәки Аҡай-Ҡараһаҡал яуына яңы ҡараш (аҙағы). Ағиҙел журналы, 2009 йыл, 10-сы һан.]

== Әҙәбиәт ==
* Рафиков Б. Ҡараһаҡал. Роман.- Өфө, 1989.
* Ҡараһаҡал библиографик һүҙлектә online [http://www.rulex.ru/01110589.htm]
* Ҡыҫҡаса башҡорт энциклопедияһы [http://encycl.bash-portal.ru/karasakal.htm]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.vatandash.ru/pics/pdf/576.pdf Ғайса Хөсәйенов. Батырша. Тарихи роман] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304194933/http://www.vatandash.ru/pics/pdf/576.pdf |date=2016-03-04 }}
*  Ғайса Хөсәйенов. Батырҙар ҡиссаһы. Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 1986 й., 295 бит

== Иҫкәрмәләр ==

[[Категория:Башҡорт хандары]]
[[Категория:Башҡорт ихтилалдары етәкселәре]]
Ҡараһаҡал — (ысын исеме Миндеғол Юлаев , ?-1741, башҡа сығанаҡтар буйынса ?- 1749.). (, , ). Ағаһының йәшерен мәкерлеге арҡаһында тәхеттән мәхрүм булған жунғар ханы тип, ялған исем менән йөрөүсе. Хәбәрһеҙ юғала.

Башҡорт фольклорында (йырҙарҙа, риүәйәттәрҙә) Салауат Юлаев кеүек киң билдәле.

1552 йылда Иван IV Ҡазанды алып, уның ханлығын еңгәндән һуң, Иван батша башҡорттарҙың ергә аҫабалыҡ хоҡуғын, динен, йолаларын һаҡларға вәғәҙә бирә. Әммә уның заты, Рюриковичтар династияһы власть башынан китеүе була — Романовтар династияһы тәхеткә килә (1613 йыл). Шунан башлап башҡорттарҙың Аҡ бей батша таныған хоҡуҡтары сикләнә бара, ер тәләфләнә, властар баш-баштаҡлыҡ итә, Башҡортостанға башҡа халыҡтар күсереп ултыртыла. Унда заводтар, ҡәлғәләр төҙөй башлайҙар. Һөҙөмтәлә башҡорт халҡы ихтилалдарға күтәрелә: XVII—XVIII быуаттар буйы Башҡортостанда тынғылыҡ бөтә.

Академик М. К. Любавский яҙыуынса,

Медиа: karahakal.ogg

Ҡараһаҡал тураһында танылған урыҫ ғалимы П. И. Рычков
тип яҙа, ә XIX быуатта йәшәгән Р. Г. Игнатьев тип яҙып ҡалдырған. Ҡараһаҡал — 30-сы йылдарҙа Мәккә менән Мәҙинәгә хаж ҡылған мосолман.

 Ихтилалға күтәрелеү сәбәптәре 
1739 йылда халыҡ иҫәбен алыу башлана. Ә башҡорттарҙың иҫәбен белһәләр, шунса һалым талап итәсәктәр. Шуға иҫәп алыусыларҙы ҡыуып ебәргәндәр. Икенсенән, быға тиклем булған ихтилалда ҡатнашҡан кешеләрҙең аттарын тартып ала башлайҙар. Штраф аттарын йыйыу тип аталған ул. Ә был йорт хайуаны башҡорттоң көндәлек тормошонда — иң кәрәклеһе. Был да ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Урыҫтар башҡорттоң ерен талап ала, һалымды арттыра. Шулай итеп, халыҡ ере, теле, дине өсөн көрәшә.

Ҡараһаҡал был күтәрелеште үҙ ҡулына ала. Башҡорттарға Жунғария һәм ҡаҙаҡтарҙан үҙе яҡлы кешеләрҙе ярҙамға саҡырып килтерәсәге хаҡында әйтә, өҫтәүенә Төрөк солтанынан да ҙур ярҙам киләсәге тураһында вәғәҙә ала. Башҡорттар быға ышана, һәм 1740 йылда яңынан ҙур башҡорт ихтилалы башлана. Ҡараһаҡалдың был болаһы еңеүгә өлгәшһә, Әстерхан һәм Ҡаҙан ханлығын тергеҙеүгә өмөт ителә.

 Ихтилалды баҫтырыу 
Ҡараһаҡал бик аҡыллы, һалҡын ҡанлы, һуғышҡа оҫта башлыҡ булһа ла, беренсенән, баш күтәреүселәрҙең юғары ҡатламы менән түбән массаһы араһында ихтилалдың маҡсаттары төрлө була, икенсенән, башҡорттар араһында һөнәрселек яҡшылап үҫешмәгәнлектән уларҙың ҡоралдарының насар булыуы сәбәпле, ихтилал бик ҙур ҡатылыҡ менән баҫтырыла.

1740 йылдың июнендә Ҡараһаҡал яралана, һәм уны ҡаҙаҡ далаларына алып китәләр. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Карателдәр ғәскәре етәксеһе Урусов, 300-гә яҡын башҡорт әсиренән һорау алып, Ҡараһаҡал ысынын да иһә — Нуғай даруғаһы Юрматы ырыуы башҡорто тигән һығымтаға килә. Ҡараһаҡалды Хан итеп таныу уйына килгән һәм шуны ғәмәлгә ашырған Алан Ейәнғол старшина, батша ғәскәрҙәре ҡулына эләккәс, бик ҡаты язалау аҫтында Ҡараһаҡалдың кем булыуын һөйләп бирергә мәжбүр була. Уның һүҙҙәренсә, Ҡараһаҡал — Нуғай юлы Юрматы олоҫо башҡорто Миңлеғол Юлаев. Атаһы Ныязғол, Һәләүек буйында өйө, ғаиләһе бар. Унда әсәһе Емеш, ҡатыны Ҡышбикә, ҡыҙы Рәхимбикә, туғандары Ситембәт менән Бикбулат йәшәй (был кешеләр, аҙаҡ тотолоп, язалап үлтерелә)Ғайса Хөсәйенов. Батырҙар ҡиссаһы. Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 269-сы бит. 

Рәсми хисаптарға ҡарағанда ла был боланы баҫтырғанда һәм баҫтырғас, барлығы 696 башҡорт ауылы таланып, яндырыла, 16634 башҡорт үлтерелеп, 4 меңе төрлө ерҙәргә урыҫ араларына каторгаға ебәрелә, 9200 ҡатын-ҡыҙ һәм балалар эске Рәсәйҙәге урыҫ баярҙарына таратыла; башҡорттарҙан 20 меңләп йылҡы-һыйыр тартып алына һәм байтаҡ аҡса штраф итеп түләтелә. Был хисаптар һаналып бары рәсми ҡағыҙҙарға теркәлгәндәре генә, талау һәм үлтереүҙәр байтаҡҡа артыҡ булған, әлбиттә. Быларҙан тыш, боласылар меңәрләп-меңәрләп Себергә оҙатыла, түрә, купец һәм урыҫ крәҫтиәндәренә ҡол ителеп һатыла.

 Һылтанмалар 
 Ҡараһаҡал яуында
 БСЭ 
 Әхмәт-Гәрәй Йәнғәлин. Һуңғы башҡорт ханы йәки Аҡай-Ҡараһаҡал яуына яңы ҡараш (башы). Ағиҙел журналы, 2009 йыл, 9-сы һан. Һуңғы башҡорт ханы йәки Аҡай-Ҡараһаҡал яуына яңы ҡараш (аҙағы). Ағиҙел журналы, 2009 йыл, 10-сы һан.

 Әҙәбиәт 
 Рафиков Б. Ҡараһаҡал. Роман.- Өфө, 1989.
 Ҡараһаҡал библиографик һүҙлектә online 
 Ҡыҫҡаса башҡорт энциклопедияһы 
 Ғайса Хөсәйенов. Батырша. Тарихи роман 
  Ғайса Хөсәйенов. Батырҙар ҡиссаһы. Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 1986 й., 295 бит

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Башҡорт хандары
Категория:Башҡорт ихтилалдары етәкселәре