Джордано Бруно
{{Учёный
 |Имя                  = Джордано Бруно
 |Оригинал имени       = Giordano Bruno
| Изображение = Giordano Bruno.jpg
 |Ширина               = 
 |Описание изображения = Джордано Бруно портреты (гравюра копияһы, [[XVIII быуат]] башы)
| Дата рождения = 1548
| Место рождения = {{ТУ|Нола|Италияла}}, [[Неаполь]] янында
| Дата смерти = 17.2.1600
| Место смерти = Кампо деи Фиори, {{ВБУ|Рим|Римда}}
 |Гражданство          = 
 |Научная сфера        = [[философия|философ]], [[космология|космолог]],
 |Место работы         = 
 |Знаменитые ученики   = 
 |Известен как         = 
|Награды и премии     = 
 |Роспись              = 
 |Ширина росписи       = 
 |Викитека             = 
 |Викисклад            = Giordano Bruno
}}

'''Джорда́но Бру́но''' ({{lang-it|Giordano Bruno}}; исеме: ''Филиппо'', ҡушаматы — ''Бруно Ноланец''; [[1548]] йылда, [[Неаполь]] янындағы [[Нола]] ҡалаһында тыуған — [[1600]] йылдың [[17 февраль|17 февралендә]] [[Рим]]дә вафат булған) — [[Италия]] [[философ]]ы һәм шағиры, [[пантеизм]] вәкиле.
Католик дини хеҙмәткәре булараҡ, Джордано Бруно [[неоплатони́зм]] йүнәлешен үҫтерә, [[Николай Коперник|Коперник]] тәғлимәтенә яңы аңлатма бирә.
Бруно үҙе йәшәгән заманды күпкә үҙып киткән күҙаллауҙар биргән, был фараздар һуңынан астрономик асыштар менән нигеҙләнгән: [[йыһан]]дың сикһеҙ булыуы, йыһандағы [[йондоҙ]]ҙар алыҫтағы ҡояш кеүек, [[Ҡояш]] системаһында әлегәсә асылмаған планеталар булыуы, [[йыһан]]да беҙҙең [[Ҡояш]] кеүек есемдәрҙең сикһеҙ булыуы, сит [[планета]]ларҙа [[Ер]]ҙәге кеүек «йәшәү» мөмкин булыуы.

=== Бала сағы ===
Филиппо Бруно [[1548]] йылда Неаполдән йыраҡ түгел Нола тигән төбәктә тыуа. 11 йәшендә уны [[әҙәбиәт]], [[логика]] һәм [[диалектика]]ны өйрәнергә Неаполгә алып киләләр. [[1563]] йылда 15 йәшендә ул Изге Доминака монастырына уҡырға килә. Бына [[1565]] йылда монах дәрәжәһен һәм Джоржано ҡушаматын ала. Тиҙҙән йәндең кәүҙәлә булыуына, [[Дева Мария]]ның яралғыланыуына шикләнгәне өсөн етәкселәр уның эшмәкәрлеген тикшерә башлай. Тикшереү һөҙөмтәләрен көтөп тормайса, ул [[Рим]]ға ҡаса, хәүефһеҙерәк тип [[Италия]]ның төньяғына күсенә. Бында ул дәрес биреп эшләй башлай, бер урында ярты йылдан артыҡ булмай.

=== Европа буйлап гиҙеү ===
Башта 35 йәшлек фәлсәфәсе [[Лондон]]да, һуңынан Оксфордта, ундағы профессорҙар менән бәхәсләшкәндән һуң киренән [[Лондон]]ға күсә. Бер нисә хеҙмәтен яҙа, улар араһында иң мөһиме — «Ғаләмдең һәм донъяның сикһеҙ булыуы тураһында» ([[1584]] йыл). Уны [[Англия]] хөкүмәте ҡурсалауға ҡарамаҫтан, ул ике йылдан [[Франция]]ға ҡасырға мәжбүр була. Һуңынан [[Германия]]ла уға лекциялар уҡыу тыйыла. Бруно үҙенә дошмандар таба торған иҫ киткес һәләткә эйә була. Ул аҡылы ҡабул итмәгән барлыҡ ғөрөф-ғәҙәттән баш тарта, бәхәсләшеүсегә туранан-тура уның ахмаҡ, йүләр булыуын әйтә. Үҙен донъя гражданины, Ҡояш һәм Ер улы, академияһыҙ академик тип иҫәпләй.

=== Хөкөмө һәм үлеме ===
[[1591]] йылда йәш аристократ Джованни Мочениго саҡырыуы буйынса [[Венеция]]ға [[мнемоника]] (хәтерҙе үҫтереү сәнғәте) буйынса дәрес бирергә килә.
Тиҙҙән Джованни Мочениго менән мөнәсәбәттәре боҙола. [[1592]] йылдың [[25 май]]ында Мочениго [[Венеция]] [[инквизиция]]һына ялыу ебәрә.<ref>[http://www.lib.ru/HRISTIAN/ATH/inquisit.txt Инквизиция Тарих хөкөмө алдында]</ref><ref>Джордано Бруно перед судом инквизиции (Краткое изложение следственного дела Джордано Бруно) // Вопросы истории религии и атеизма, [[1958]], с. 349—416.</ref> Бынан һуң [[фәйләсуф]] ҡулға алына. Урындағы [[инквизиция|инквизиторҙар]] уны, фекеренән баш тартырға күндерә алмай, [[Рим]]дағы коллегаларына тапшыра.

7 йыл буйы төрмәлә ултырып сыҡҡас, [[1600]] йылдың 17 февралендә Джордано Бруно хөр фекерлелек өсөн [[католик сиркәү]] тарафынан [[ересь|еретик]] булараҡ [[инквизиция]] усағында яндырыла. [[Файл:Relief Bruno Campo dei Fiori n1.jpg|thumb|left|250px|border| Джордано Бруно Рим [[инквизиция]]һы хөкөмөндә. Эдот Феррари эшләгән бронза барельеф.]]
Өс йөҙ йыл үткәс, [[1889]] йылда Джодано Бруно яндырылған урында уға һәйкәл ҡуйыла.

Әммә дүрт йөҙ йыл үткәс тә Рим [[католик сиркәү]]енең башлығы уңы аҡлау мәсьәләһе менән килешмәй.<ref>«Папа Иоанн-Павел минең менән русса һөйләште. Ул миңә минең Джордано Бруноны аҡлау тәҡдимемде ҡабул итергә ярамай, сөнки, Галилейҙан айырмалы рәүештә, Бруно дөрөҫ булмаған, уның тереклек булған донъяларҙың күплеге тураһында тәғлимәте Изге Яҙмаға ҡаршы килмәй, тигән теологик раҫлауы өсөн хөкөм ителгән, тине. „Бына, йәнәһе лә, сит планета йән эйәләрен табығыҙ — шул ваҡытта Бруноның тәғлимәте дәллилләнәсәк һәм аҡлау тураһындағы һорауҙы күтәрергә мөмкин буласаҡ“». Андрей Ваганов [http://www.ng.ru/education/2001-12-27/11_jazz.html Джаз тарихы — Алгебра курсы урынына]. Академик Владимир Арнольд менән интервью // «Независимая газета», 2001-12-27</ref><ref>«В. ГИНЗБУРГ: Джордано Бруноны ны аҡламанылар, сөнки…». Светлана Сорокина [http://echo.msk.ru/programs/sorokina/41192/ «Эхо Москвы» радиостанцияһының тура эфиры]. Академик Виталий Гинзбург менән интервью // «Эхо Москвы», 15.01.2006</ref>
[[Файл:brunostatue.jpg|thumb|Рим майҙанында Бруно яндырылған урынға ҡуйылған һәйкәл.]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Антоновский Ю. М. Джордано Бруно. Его жизнь и философская деятельность. СПб., 1892.
* Барбур И. Религия и наука: история и современность. М.: ББИ, 2000.
* Горфункель А. Х. Джордано Бруно. М., 1973. −175 с. (Мыслители прошлого).
* Джордано Бруно. Избранное. Самара: Агни, 2000.
* Йейтс Ф. Джордано Бруно и герметическая традиция. М.: Новое литературное обозрение, 2000.
* Карсавин Л. П. Джордано Бруно. Берлин, 1923.
* Кузнецов Б. Г. [http://www.zipsites.ru/books/dz_bruno_i_genezis_klass_nauki/ Джордано Бруно и генезис классической науки.]
* Койре А. От замкнутого мира к бесконечной вселенной: Пер. с англ. Серия: Сигма. 2001. [http://www.sacred-texts.com/astro/cwiu/cwiu05.htm In English: The New Astronomy and the New Metaphysics] (глава из книги, посвященная космологии Джоржано Бруно)
* Лавджой А. Великая цепь бытия. М.: Дом интеллектуальной книги, 2001. [http://psylib.org.ua/books/lovejoy/txt04.htm Лекция IV. Принцип изобилия и новая космография] (в значительной мере посвящена космологическим идеям Дж. Бруно)
* Менцин Ю. Л. «Земной шовинизм» и звёздные миры Джордано Бруно //Вопросы истории естествознания и техники. 1994, № 1.
* Философско-религиозные истоки науки. Отв. редактор П. П. Гайденко. М.: Мартис, 1997.
* Ордине Нуччо. Границы тени. Литература, философия и живопись у Джордано Бруно. Пер. с итальянского А. А. Россиуса. Спб., 2008.-407 с.
* Gatti H. Giordano Bruno and Renaissance Science, 2002 (содержит критику взгляда на Дж. Бруно как на герметиста).

== Һылтанмалар ==
* Джордано Бруно. [http://sophia.nau.edu.ua/library/text/bruno_ob.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090218213938/http://sophia.nau.edu.ua/library/text/bruno_ob.html |date=2009-02-18 }} О бесконечности, Вселенной и мирах]
* ''[http://renaissance.rchgi.spb.ru/Bruno/autor.rus.htm Джордано Бруно]'' Ренессанс Фәлсәфә китапханаһында. Биографияһы, хеҙмәттәре, библиография, тикшереүҙәр.
* ''[http://renaissance.rchgi.spb.ru/Bruno/autor.rus.htm Джордано Бруно]'' в библиотеке о. Якова Кротова
* [http://renaissance.rchgi.spb.ru/Bruno/PROCESS.htm Протоколы судебного допроса Джордано Бруно]
* Франсес Йейтс. [http://psylib.org.ua/books/yates03/index.htm Джордано Бруно и герметическая традиция]. — М.: Новое литературное обозрение, 2000
* Менцин Ю. Л. [http://www.astronet.ru/db/author/10867 Загадки процесса Джордано Бруно]
* Менцин Ю. Л. [http://vivovoco.rsl.ru/VV/PAPERS/HISTORY/VV_HI11W.HTM «Земной шовинизм» и звездные миры Джордано Бруно.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110820150832/http://vivovoco.rsl.ru/VV/PAPERS/HISTORY/VV_HI11W.HTM |date=2011-08-20 }}
* Лернер Л., Госселин Э. [http://vivovoco.rsl.ru/VV/JOURNAL/SCIAM/GALILEO/GALILEO.HTM Галилей и призрак Джордано Бруно] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070514212101/http://vivovoco.rsl.ru/VV/JOURNAL/SCIAM/GALILEO/GALILEO.HTM |date=2007-05-14 }}
* Легойда В. [http://old.foma.ru/index.php?issue=1&section=64&article=1197 За что сожгли Джордано Бруно] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080922150600/http://old.foma.ru/index.php?issue=1&section=64&article=1197 |date=2008-09-22 }}
* Левитан Е. [http://nauka.relis.ru/35/9811/35811072.htm За что сожгли Джордано Бруно]
* Оренина И. [http://www.atheism.ru/library/Orenina_8.phtml Тайна гибели Джордано Бруно]
* [http://faces.ng.ru/printed/necropolis/2000-09-21/6_jbruno.html Искры и пепел от костра Джордано Бруно] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051219220257/http://faces.ng.ru/printed/necropolis/2000-09-21/6_jbruno.html |date=2005-12-19 }}
* Философские труды Джордано Бруно: [http://www.newacropol.ru/library/Bruno/ О героическом энтузиазме. О причине, начале и едином. О бесконечности, вселенной и мирах]
* [ftp://ftp.predanie.ru/mp3/Lekcii_diakona_Anderja_Kuraeva/Kopernik.mp3 Кураев А. Коперник, Бруно, Галилей: Аудиолекция]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.positiveatheism.org/hist/bruno00.htm D. W. Singer D. W. Giordano Bruno: His life and thought] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141020033541/http://www.positiveatheism.org/hist/bruno00.htm |date=2014-10-20 }}
* [http://www.infidels.org/library/historical/john_kessler/giordano_bruno.html Kessler J. Giordano Bruno: The Forgotten Philosopher]
* [http://www.giordanobruno.info/ Giordano Bruno.info]
* [http://www.newadvent.org/cathen/03016a.htm Giordano Bruno // Catholic Encyclopedia]
* [http://www.theosophy-nw.org/theosnw/world/modeur/ph-holli.htm Hollister W. Giordano Bruno and the Infinite Universe]
* [http://www-astronomy.mps.ohio-state.edu/~pogge/Essays/Bruno.html Pogge R. W. The Folly of Giordano Bruno] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070406002249/http://www-astronomy.mps.ohio-state.edu/~pogge/Essays/Bruno.html |date=2007-04-06 }}
* [http://german.imdb.com/title/tt0070109/ Giordano Bruno] на [[IMDB]]

{{Викиөҙөмтә|ru:Джордано Бруно|Джордано Бруно}}

[[Категория:Герметизм]]
[[Категория:Италия астрономдары]]
[[Категория:XVI быуат астрономдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]]
[[Категория:Итальян яҙыусылары]]
[[Категория:Латин яҙыусылары]]
[[Категория:Италия яҙыусылары]]
[[Категория:XVI быуат яҙыусылары]]
[[Категория:Итальян шағирҙары]]
[[Категория:Латин шағирҙары]]
[[Категория:Италия шағирҙары]]
[[Категория:XVI быуат шағирҙары]]
[[Категория:XVI быуат драматургтары]]
[[Категория:Италия философтары]]
[[Категория:XVI быуат философтары]]
[[Категория:Натурфилософтар]]
[[Категория:Утта яндырылғандар]]
[[Категория:Доминик ордены ағзалары]]
Джорда́но Бру́но (; исеме: Филиппо, ҡушаматы — Бруно Ноланец; 1548 йылда, Неаполь янындағы Нола ҡалаһында тыуған — 1600 йылдың 17 февралендә Римдә вафат булған) — Италия философы һәм шағиры, пантеизм вәкиле.
Католик дини хеҙмәткәре булараҡ, Джордано Бруно неоплатони́зм йүнәлешен үҫтерә, Коперник тәғлимәтенә яңы аңлатма бирә.
Бруно үҙе йәшәгән заманды күпкә үҙып киткән күҙаллауҙар биргән, был фараздар һуңынан астрономик асыштар менән нигеҙләнгән: йыһандың сикһеҙ булыуы, йыһандағы йондоҙҙар алыҫтағы ҡояш кеүек, Ҡояш системаһында әлегәсә асылмаған планеталар булыуы, йыһанда беҙҙең Ҡояш кеүек есемдәрҙең сикһеҙ булыуы, сит планеталарҙа Ерҙәге кеүек «йәшәү» мөмкин булыуы.

 Бала сағы 
Филиппо Бруно 1548 йылда Неаполдән йыраҡ түгел Нола тигән төбәктә тыуа. 11 йәшендә уны әҙәбиәт, логика һәм диалектиканы өйрәнергә Неаполгә алып киләләр. 1563 йылда 15 йәшендә ул Изге Доминака монастырына уҡырға килә. Бына 1565 йылда монах дәрәжәһен һәм Джоржано ҡушаматын ала. Тиҙҙән йәндең кәүҙәлә булыуына, Дева Марияның яралғыланыуына шикләнгәне өсөн етәкселәр уның эшмәкәрлеген тикшерә башлай. Тикшереү һөҙөмтәләрен көтөп тормайса, ул Римға ҡаса, хәүефһеҙерәк тип Италияның төньяғына күсенә. Бында ул дәрес биреп эшләй башлай, бер урында ярты йылдан артыҡ булмай.

 Европа буйлап гиҙеү 
Башта 35 йәшлек фәлсәфәсе Лондонда, һуңынан Оксфордта, ундағы профессорҙар менән бәхәсләшкәндән һуң киренән Лондонға күсә. Бер нисә хеҙмәтен яҙа, улар араһында иң мөһиме — «Ғаләмдең һәм донъяның сикһеҙ булыуы тураһында» (1584 йыл). Уны Англия хөкүмәте ҡурсалауға ҡарамаҫтан, ул ике йылдан Францияға ҡасырға мәжбүр була. Һуңынан Германияла уға лекциялар уҡыу тыйыла. Бруно үҙенә дошмандар таба торған иҫ киткес һәләткә эйә була. Ул аҡылы ҡабул итмәгән барлыҡ ғөрөф-ғәҙәттән баш тарта, бәхәсләшеүсегә туранан-тура уның ахмаҡ, йүләр булыуын әйтә. Үҙен донъя гражданины, Ҡояш һәм Ер улы, академияһыҙ академик тип иҫәпләй.

 Хөкөмө һәм үлеме 
1591 йылда йәш аристократ Джованни Мочениго саҡырыуы буйынса Венецияға мнемоника (хәтерҙе үҫтереү сәнғәте) буйынса дәрес бирергә килә.
Тиҙҙән Джованни Мочениго менән мөнәсәбәттәре боҙола. 1592 йылдың 25 майында Мочениго Венеция инквизицияһына ялыу ебәрә.Инквизиция Тарих хөкөмө алдындаДжордано Бруно перед судом инквизиции (Краткое изложение следственного дела Джордано Бруно) // Вопросы истории религии и атеизма, 1958, с. 349—416. Бынан һуң фәйләсуф ҡулға алына. Урындағы инквизиторҙар уны, фекеренән баш тартырға күндерә алмай, Римдағы коллегаларына тапшыра.

7 йыл буйы төрмәлә ултырып сыҡҡас, 1600 йылдың 17 февралендә Джордано Бруно хөр фекерлелек өсөн католик сиркәү тарафынан еретик булараҡ инквизиция усағында яндырыла. thumb|left|250px|border| Джордано Бруно Рим инквизицияһы хөкөмөндә. Эдот Феррари эшләгән бронза барельеф.
Өс йөҙ йыл үткәс, 1889 йылда Джодано Бруно яндырылған урында уға һәйкәл ҡуйыла.

Әммә дүрт йөҙ йыл үткәс тә Рим католик сиркәүенең башлығы уңы аҡлау мәсьәләһе менән килешмәй.«Папа Иоанн-Павел минең менән русса һөйләште. Ул миңә минең Джордано Бруноны аҡлау тәҡдимемде ҡабул итергә ярамай, сөнки, Галилейҙан айырмалы рәүештә, Бруно дөрөҫ булмаған, уның тереклек булған донъяларҙың күплеге тураһында тәғлимәте Изге Яҙмаға ҡаршы килмәй, тигән теологик раҫлауы өсөн хөкөм ителгән, тине. „Бына, йәнәһе лә, сит планета йән эйәләрен табығыҙ — шул ваҡытта Бруноның тәғлимәте дәллилләнәсәк һәм аҡлау тураһындағы һорауҙы күтәрергә мөмкин буласаҡ“». Андрей Ваганов Джаз тарихы — Алгебра курсы урынына. Академик Владимир Арнольд менән интервью // «Независимая газета», 2001-12-27«В. ГИНЗБУРГ: Джордано Бруноны ны аҡламанылар, сөнки…». Светлана Сорокина «Эхо Москвы» радиостанцияһының тура эфиры. Академик Виталий Гинзбург менән интервью // «Эхо Москвы», 15.01.2006
thumb|Рим майҙанында Бруно яндырылған урынға ҡуйылған һәйкәл.

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Антоновский Ю. М. Джордано Бруно. Его жизнь и философская деятельность. СПб., 1892.
 Барбур И. Религия и наука: история и современность. М.: ББИ, 2000.
 Горфункель А. Х. Джордано Бруно. М., 1973. −175 с. (Мыслители прошлого).
 Джордано Бруно. Избранное. Самара: Агни, 2000.
 Йейтс Ф. Джордано Бруно и герметическая традиция. М.: Новое литературное обозрение, 2000.
 Карсавин Л. П. Джордано Бруно. Берлин, 1923.
 Кузнецов Б. Г. Джордано Бруно и генезис классической науки.
 Койре А. От замкнутого мира к бесконечной вселенной: Пер. с англ. Серия: Сигма. 2001. In English: The New Astronomy and the New Metaphysics (глава из книги, посвященная космологии Джоржано Бруно)
 Лавджой А. Великая цепь бытия. М.: Дом интеллектуальной книги, 2001. Лекция IV. Принцип изобилия и новая космография (в значительной мере посвящена космологическим идеям Дж. Бруно)
 Менцин Ю. Л. «Земной шовинизм» и звёздные миры Джордано Бруно //Вопросы истории естествознания и техники. 1994, № 1.
 Философско-религиозные истоки науки. Отв. редактор П. П. Гайденко. М.: Мартис, 1997.
 Ордине Нуччо. Границы тени. Литература, философия и живопись у Джордано Бруно. Пер. с итальянского А. А. Россиуса. Спб., 2008.-407 с.
 Gatti H. Giordano Bruno and Renaissance Science, 2002 (содержит критику взгляда на Дж. Бруно как на герметиста).

 Һылтанмалар 
 Джордано Бруно.  О бесконечности, Вселенной и мирах
 Джордано Бруно Ренессанс Фәлсәфә китапханаһында. Биографияһы, хеҙмәттәре, библиография, тикшереүҙәр.
 Джордано Бруно в библиотеке о. Якова Кротова
 Протоколы судебного допроса Джордано Бруно
 Франсес Йейтс. Джордано Бруно и герметическая традиция. — М.: Новое литературное обозрение, 2000
 Менцин Ю. Л. Загадки процесса Джордано Бруно
 Менцин Ю. Л. «Земной шовинизм» и звездные миры Джордано Бруно. 
 Лернер Л., Госселин Э. Галилей и призрак Джордано Бруно 
 Легойда В. За что сожгли Джордано Бруно 
 Левитан Е. За что сожгли Джордано Бруно
 Оренина И. Тайна гибели Джордано Бруно
 Искры и пепел от костра Джордано Бруно 
 Философские труды Джордано Бруно: О героическом энтузиазме. О причине, начале и едином. О бесконечности, вселенной и мирах
 Кураев А. Коперник, Бруно, Галилей: Аудиолекция
 D. W. Singer D. W. Giordano Bruno: His life and thought 
 Kessler J. Giordano Bruno: The Forgotten Philosopher
 Giordano Bruno.info
 Giordano Bruno // Catholic Encyclopedia
 Hollister W. Giordano Bruno and the Infinite Universe
 Pogge R. W. The Folly of Giordano Bruno 
 Giordano Bruno на IMDB

Категория:Герметизм
Категория:Италия астрономдары
Категория:XVI быуат астрономдары
Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар
Категория:Алфавит буйынса шағирҙар
Категория:Итальян яҙыусылары
Категория:Латин яҙыусылары
Категория:Италия яҙыусылары
Категория:XVI быуат яҙыусылары
Категория:Итальян шағирҙары
Категория:Латин шағирҙары
Категория:Италия шағирҙары
Категория:XVI быуат шағирҙары
Категория:XVI быуат драматургтары
Категория:Италия философтары
Категория:XVI быуат философтары
Категория:Натурфилософтар
Категория:Утта яндырылғандар
Категория:Доминик ордены ағзалары