Рио-де-Жанейро
{{значения}}
{{НП
|статус                  = Ҡала
|русское название        = Рио-де-Жанейро
|оригинальное название   = {{lang-pt|Rio de Janeiro}}
|изображение             = Montagem RJ.jpg
|страна                  = Бразилия
|герб                    = Brasão da cidade do Rio de Janeiro.svg
|флаг                    = Rio de Janeiro (RJ) - Bandeira.svg
|описание герба          = Герб Рио-де-Жанейро
|описание флага          = Флаг Рио-де-Жанейро
|ширина герба            = x100
|ширина флага            = x100
|lat_dir                 = S|lat_deg = 22|lat_min = 54|lat_sec = 30
|lon_dir                 = W|lon_deg = 43|lon_min = 11|lon_sec = 47
|CoordScale              =
|вид региона             = Бразилияның административ бүленеше{{!}}Штат
|регион                  = Рио-де-Жанейро
|регион в таблице        = Рио-де-Жанейро (штат){{!}}Рио-де-Жанейро
|вид района              = Муниципалитет
|район                   = Рио-де-Жанейро
|район в таблице         = Рио-де-Жанейро
|внутреннее деление      = 
|вид главы               = Префект
|глава                   = [[Паэс, Эдуардо|Эдуардо Паэс]]
|дата основания          = [[1565 йыл]]
|первое упоминание       = [[1502 йыл]]
|прежние имена           =
|статус с                =
|площадь                 = 1265
|вид высоты              = высота НУМ
|высота центра НП        = 31
|климат                  = тропикй<ref name="автоссылка1">{{книга|заглавие=Географический атлас|место=М.|издательство=ГУГК|год=1982|страницы=42|страниц=238|тираж=227000}}</ref><ref name="автоссылка2">[https://bigenc.ru/geography/text/3770255 тропический пассатный] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210421034053/https://bigenc.ru/geography/text/3770255 |date=2021-04-21 }}</ref>
|население               = 
|год переписи            = 
|плотность               = 5334
|население агломерации   = {{увеличение}} 12 581 369 кеше (2018)<ref>{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/brazil-metro.php|title=BRAZIL: Metropolitan Areas}}</ref>
|часовой пояс            = -3
|DST                     = есть
|этнохороним             = риодежанейрцы, риодежанейрец, риодежанейрка<ref>{{книга|автор=Лопатин, В.|заглавие=Слитно, раздельно или через дефис? Орфографический словарь |ссылка=http://books.google.ru/books?id=BSCFAQAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false|место=Москва|издательство=Эксмо|год=2013|страницы=352|isbn=}}</ref> <br> [[кариока]] (ед. ч.),<br> кариокас (мн. ч.)
|телефонный код          = +55 21
|почтовый индекс         = 20000-000
|почтовые индексы        =
|автомобильный код       =
|вид идентификатора      =
|цифровой идентификатор  =
|сайт                    = http://www.rio.rj.gov.br/
|язык сайта              = pt
|add1n                   = Рәсми булмаған исеме
|add1                    = Чудесный город<ref>{{книга|автор=Вольский, В. В. и др.|заглавие=Бразилия|ссылка=|место=|издательство=Изд-во геогр. лит-ры|год=1956|страницы=83|isbn=}}</ref>
}}
'''Рио-де-Жанейро''' — ([[Большая советская энциклопедия|БСЭ]] ярашлы, «дөрөҫөрәк Риу-де-Жанейру»<ref>{{БСЭ1|Бразилия|7|287|rsl=174}}</ref>; ҡыҫҡаса '''Рио''', {{lang-pt|Rio de Janeiro — январская река}}<ref name="магидович">{{книга|автор=[[Магидович, Иосиф Петрович|Магидович И. П.]]|заглавие=История открытия и исследования Центральной и Южной Америки|место=М|издательство=[[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]]|год=1965|серия=[[Открытие Земли]]|страницы=91}}</ref>) Бразилия дәүләте территорияһында урынлашҡан ҡала. Шул уҡ исемле Рио-де-Жанейро штатының административ үҙәге.

Халҡы — 6,7 млн кеше (2018 йылға ҡарата), ҙурлығы буйынса был илдә икенсе һәм Көньяҡ Америкала дүртенсе ҡала. 12,5 млн артығыраҡ кешеһе менән (2018 йыл) агломерация хасил итә. Континентта иң эре финанс үҙәге һәм диңгеҙ порты, ғилми үҙәк.

[[Атлантик океан]]дың [[Гуанабара]] ҡултығында, ике яҡтан тауҙар һәм диңгеҙ уратып алған тар тигеҙлектә урынлашҡан. Климаты тропик<ref name="автоссылка1" /><ref name="автоссылка2" />. Урынды Португалия диңгеҙсеһе Гашпар ди Лемуш аса, Гуанабара ҡултығын йылға тамағы тип ҡабул итә, йылғаны Ғинуар йылғаһы тип атайҙар. 1531 йылда Сан-Себастьян де-Рио-де-Жанейро португал форты төҙөлә. 1763 йылдан — Бразилия вице-короллегенең баш ҡалаһы, 1822 йылдан — бойондооҡһоҙ Бразилия империяһының баш ҡалаһы, 1889—1960 йылдарҙа — Бразилия Ҡушма штаттары республикаһының баш ҡалаһы.

[[XVI быуат|XVI]]—[[XIX быуат]] ҡоролмалары менән тарихи үҙәк, Копакабана пляжы менән яр буйы, Шәкәрле Баш тауы һәм Христос һыны [[ЮНЕСКО]]-ның [[Бөтә донъя мираҫы]] исемлегенә индерелгән<ref>{{cite web| author=| date=| url=http://whc.unesco.org/en/list/1100| title=Rio de Janeiro: Carioca Landscapes between the Mountain and the Sea| publisher=// whc.unesco.org| accessdate=2014-03-17}}</ref>.

== Тарихы ==
Гуанабара ҡултығы [[1502 йыл]]дың [[1 ғинуар]]ында Португалия диңгеҙсеһе Гашпар ди Лемуш тарафынан асыла. Португалдар ҡултыҡты йылға тамағы тип уйлай — ошонан ҡала атамаһының өлөшө, португал теленән тәржемәлә ''ғинуар йылғаһы'' тигәнде аңлата<ref name="магидович" />. [[1555 йыл]]да хәҙерге Рио-де-Жанейро районын аҙ ваҡытҡа француздар биләй, әммә тиҙҙән португалдар территория өҫтөнән контролде үҙ ҡулдарына ала. Рио-де-Жанейро ҡалаһына [[1565 йыл]]дың [[1 март]]ында Эштасиу ди Са менән Жозе ди Аншиет бергә нигеҙ һала һәм ҡала башта Португалия короле [[Себастьян I]] хөрмәтенә ''Сан-Себастьян де Рио-де-Жанейро'' тип атала ({{lang-pt|São Sebastião de Rio de Janeiro}}).

[[Файл:The Slave market at Rio.jpg|240px|мини|слева|Риола ҡолдар баҙары, 1824 йыл]]

[[1763 йыл]]да колониаль хакимиәт Салвадор ҡалаһынан Рио-де-Жанейроға күсерелә, ике быуат тиерлек ҡала Бразилияның баш ҡалаһы була. Португалия һарайының эмиграцияһы осоронда [[1808 йыл]]дан [[1815 йыл]]ға тиклем Рио-де-Жанейро шулай уҡ [[Португалия]] һәм Алгарве Берләшкән короллегенең баш ҡалаһы, ә [[1815 йыл]]дан [[1821 йыл]]ға тиклем Португалия, Бразилия һәм Алгарве берләшкән короллегенең баш ҡалаһы була.

[[1960 йыл]]да баш ҡала Бразилия баш ҡалаһы илдең үҙәгенә, [[Бразилиа]] ҡалаһына күсерелә. Ҡала ҡала-штат (Гуанабара штаты) статусын ала. [[1975 йыл]]да Гуанабара штаты Рио-де-Жанейро штаты менән берләштерелә, һәм ҡала берләштерелгән штаттың баш ҡалаһы һәм административ үҙәге була.

[[1992 йыл]]да Рио-де-Жанейрола тирә-яҡ мөхит һәм үҫеш буйынса [[БМО]] конференцияһы үтә. 2014 йылда футбол буйынса донъя чемпионаты, ә [[2016 йыл]]да Рио-де-Жанейрола XXXI Йәйге Олимпия уйындары үтә.

== Физик-географик ҡылыҡһырлама ==
[[Файл:View of Rio de Janeiro.jpg|thumb|left|240px|Рио ландшафты]]
Рио-де-Жанейро Бразилияның Атлантик яры буйы һыҙатында, Кәзәмөгөҙ Тропигынан алыҫ түгел, 22°54" Ю. Ш. 43°14" З. Д киңлектә урынлашҡан. Ҡала башлыса көньяҡҡа йүнәлеш алған. [[Гуанабара]] бухтаһы янында төҙөлгән, уға инеү урынын ҡаланың визит карточкаһы булған Шәкәрле Баш тауы аса.

Рио үҙәге Гуанабара бухтаһының көнбайыш ярында тигеҙлектәрҙә урынлашҡан. Ҡаланың Төньяҡ зона тип аталған ҙур өлөшө төньяҡ-көнбайыш тигеҙлектәрҙә, ҡалҡыулыҡтарҙа һәм ҙур булмаған ҡаялы тауҙарҙа ята. Ҡаланың көньяҡ өлөшө — диңгеҙҙе уртаып алған пляждар, ҡаланың үҙәк һәм төньяҡ өлөшөнән яр буйы тауҙары менән айырылып тора. Был тауҙар һәм ҡалҡыулыҡтар Бразилияның көньяҡ-көнсығыш өлөшөндәге боронғо тау системаһы [[Серра-ду-Мар]]ҙың тармағы булып тора, Бразилия яйлаһының көньяҡ битләүҙәрен хасил итә.

Тау һырттары менән киҫкеләнгән киң Көнбайыш зонаға ирекле инеү урыны [[XX быуат]]тың аҙағында яңы юлдар һәм туннелдәр барлыҡҡа килеү менән мөмкин була.

Ҡала 1260 км² майҙанды биләй. Рио-де-Жанейро 1960 йылға тиклем баш ҡала [[Бразилиа]] ҡалаһына күсерерлгәнгә тиклем Бразилияның баш ҡалаһы була.

Рио-де-Жанейро аша Акари йылғаһы аға.

=== Климаты ===
Рио-де-Жанейро тропик климатлы<ref name="автоссылка1" /><ref name="автоссылка2" />. Шуның менән бергә яуым-төшөм бөтә йыл буйына тигеҙ, температура шулай уҡ һиҙелерлек үҙгәрмәй. Июль айында ғинуар айына ҡарағанда бер аҙ һалҡынсараҡ һәм ҡорораҡ.

{{Ҡала климаты
| Ширина    = 60%
| Город_род = Рио-де-Жанейро
| Источник  =[http://climate-charts.com/Locations/b/BZ83743.php World Climate], [http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=064738&refer=&cityname=Rio-De-Janeiro-Rio-De-Janeiro-Brazil Weatherbase], [http://svali.ru/catalog~17~83746~index.htm Туристический портал]
| Янв_ср=26.2          | Янв_ср_осад=114.1
| Фев_ср=26.5          | Фев_ср_осад=105.3
| Мар_ср=26.0          | Мар_ср_осад=103.3
| Апр_ср=24.5          | Апр_ср_осад=107.4
| Май_ср=23.0          | Май_ср_осад=85.6
| Июн_ср=21.5          | Июн_ср_осад=80.4
| Июл_ср=21.3          | Июл_ср_осад=86
| Авг_ср=21.8          | Авг_ср_осад=100
| Сен_ср=21.8          | Сен_ср_осад=87.1
| Окт_ср=22.8          | Окт_ср_осад=88.2
| Ноя_ср=24.2          | Ноя_ср_осад=95.6
| Дек_ср=25.2          | Дек_ср_осад=119.0
| Год_ср=23.7          | Год_ср_осад=1172.9
| Янв_ср_мин=23.3      | Янв_ср_макс=29.4
| Фев_ср_мин=23.5      | Фев_ср_макс=30.2
| Мар_ср_мин=23.3      | Мар_ср_макс=29.4
| Апр_ср_мин=21.9      | Апр_ср_макс=27.8
| Май_ср_мин=20.4      | Май_ср_макс=26.4
| Июн_ср_мин=18.7      | Июн_ср_макс=25.2
| Июл_ср_мин=18.4      | Июл_ср_макс=25.3
| Авг_ср_мин=18.9      | Авг_ср_макс=25.6
| Сен_ср_мин=19.2      | Сен_ср_макс=25.0
| Окт_ср_мин=20.2      | Окт_ср_макс=26.0
| Ноя_ср_мин=21.4      | Ноя_ср_макс=27.4
| Дек_ср_мин=22.4      | Дек_ср_макс=28.6
| Год_ср_мин=21.0      | Год_ср_макс=27.2
| Янв_а_макс=42        | Янв_а_мин=17
| Фев_а_макс=42        | Фев_а_мин=17
| Мар_а_макс=40        | Мар_а_мин=17
| Апр_а_макс=40        | Апр_а_мин=15
| Май_а_макс=38        | Май_а_мин=10
| Июн_а_макс=37        | Июн_а_мин=6
| Июл_а_макс=38        | Июл_а_мин=11
| Авг_а_макс=42        | Авг_а_мин=10
| Сен_а_макс=42        | Сен_а_мин=13
| Окт_а_макс=42        | Окт_а_мин=12
| Ноя_а_макс=43        | Ноя_а_мин=13
| Дек_а_макс=41        | Дек_а_мин=17
| Год_а_макс=43        | Год_а_мин=6
| Янв_вода=25
| Фев_вода=25
| Мар_вода=22
| Апр_вода=22
| Май_вода=20
| Июн_вода=20
| Июл_вода=20
| Авг_вода=20
| Сен_вода=20
| Окт_вода=20
| Ноя_вода=23
| Дек_вода=23
| Год_вода=22
|}}

== Административ бүленеш ==
[[Файл:Map of Rio de Janeiro city Administrative Regions.svg|left|240px|мини|Административ райондар]]
{{main|Рио-де-Жанейроның административ бүленеше}}
Рио-де-Жанейро ҡалаһы муниципалитеты 2008 йылға тиклем 6 районға бүленә (субпрефектура, {{lang-pt|subprefeituras}})<ref>{{Cite web |url=http://www0.rio.rj.gov.br/pcrj/estrutura_nova/subprefeituras.shtm |title=Prefeitura da Cidade do Rio de Janeiro :: Orgãos Municipais |accessdate=2013-09-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130927195537/http://www0.rio.rj.gov.br/pcrj/estrutura_nova/subprefeituras.shtm |archivedate=2013-09-27 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927195537/http://www0.rio.rj.gov.br/pcrj/estrutura_nova/subprefeituras.shtm |date=2013-09-27 }}</ref>. 2010 йылдың майында тағы бер субпрефектура — [[Губернатор утрауы]]<ref>[http://www.rio.rj.gov.br/web/sihdg/exibeconteudo?article-id=1799385 exibeconteudo — rio.rj.gov.br]</ref> өҫтәлә, һәм хәҙерге ваҡытта муниципалитет составында 7 субпрефектура була: [[Бара-и-Жакарепагуа]], Үҙәк һәм тарихи үҙәк, [[Гранде Тижука]], Губернатор утрауы, Көньяҡ зона, Көнбайыш зона, Төньяҡ зона.

Субпрефектуралар 33 административ районға бүленә ({{lang-pt|Regiões Administrativas}}, RAs)<ref>[http://www.armazemdedados.rio.rj.gov.br/arquivos/1721_breve%20relato%20sobre%20a%20forma%C3%A7%C3%A3o%20das%20divis%C3%B5es%20administrativas%20na%20cidade%20do%20rio%20de%20janeiro.PDF Breve relato sobre a formação das divisões administrativas na cidade do rio de janeiro]</ref>, улар үҙ сиратында тарихи райондарға айырыла ({{lang-pt|bairros}}), хәҙерге ваҡытта улар 162<ref name="BC2">{{Cite web |url=http://portalgeo.rio.rj.gov.br/bairroscariocas/index_bairro.htm |title=Bairros Cariocas — Armazém de Dados |accessdate=2013-09-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130902085039/http://portalgeo.rio.rj.gov.br/bairroscariocas/index_bairro.htm |archivedate=2013-09-02 |deadlink=yes }}</ref>.

== Демографияһы ==
{|align="right"
|-
| align="center" |'''Халыҡ иҫәбе<br><small>1872—2010 йылдар, млн кеше</small>'''<ref>{{книга|автор=Брун С. и др.|заглавие=Cities of the World: World Regional Urban Development|ссылка=https://books.google.ru/books?id=wPZq1ZTaVQoC&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false|место=США|издательство=Rowman & Littlefield Publishing group|год=2003|страницы=140|isbn=}}</ref>
|-
|<timeline>
Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey value:gray(0.7)
  id:canvas value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:300 height:200
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:700
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late

ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0
BackgroundColors = canvas:canvas

BarData=
  bar:1872 text:1872
  bar:1900 text:1900
  bar:1940 text:1940
  bar:1960 text:1960
  bar:1980 text:1980
  bar:2010 text:2010

PlotData=
  color:barra     width:15 anchor:till align:center shift:(0,5)
  bar:1872     from:0 till:27 text:0,3
  bar:1900     from:0 till:81 text:0,8
  bar:1940     from:0 till:176 text:1,8
  bar:1960     from:0 till:328 text:3,3
  bar:1980     from:0 till:509 text:5,1
  bar:2010     from:0 till:632 text:6,3

TextData=
  pos:(10,196) fontsize:XS text:
  pos:(145,1) fontsize:XS text:
  pos:(30,15) fontsize:S text:
  pos:(25,49) fontsize:S text:
  pos:(25,83) fontsize:S text:
  pos:(25,115) fontsize:S text:
  pos:(25,148) fontsize:S text:

</timeline>
|}

Халҡы — 6,4 млн кеше ([[2014]]), Ҙур Риола — 16 млн тирәһе кеше. Ҡала халҡы үҙен «кариока» тип атай ({{lang-pt|carioca}}).

== Иҡтисады ==
[[Файл:Centro do-Rio de Janeiro.jpg|255px|мини|слева|<center>Рионың эш районы</center>]]

1960 йылға тиклем баш ҡала булып, Рио-де-Жанейро күп компаниялар өсөн уңайлы урын була, сөнки унда административ үҙәктәр һәм хөкүмәт урынлаша. Ҡалала Petrobras, Elektrobras һәм башҡалар кеүек эре дәүләт компанияларының төп офистары була. Баш ҡаланы Бразилиа ҡалаһына күсергәс тә әле, Рио күп компанияларҙы йәлеп итә, бигерәк тә Бразилиялағы нефттең дөйөм күләменең ҙур өлөшө табылған Кампо Басинда нефть ятҡылығын тапҡандан һуң. Һөҙөмтәлә Риола Royal Dutch Shell, EBX, Esso кеүек компанияларҙы филиалдары урынлаша. Элекке халыҡ-ара Кока-Кола, IBM һәм El Paso кеүек ҙур компанияларҙың офистары ла — шулай уҡ Рио-де-Жанейрола.

Рио сәнәғәт производствоһы буйынса милли кимәлдә икенсе урында һәм финанс үҙәге ҙурлығы буйынса [[Сан-Паулу]]нан ҡалыша икенсе тора. Ҡаланың сәнәғәт предприятиелары аҙыҡ-түлек, химия һәм нефть продукттары, дарыу, металдан әйберҙәр, караптар, текстиль һәм мебель етештерә. Ләкин иҡтисадта өҫтөнлөклө сектор булып, банк эше һәм Бразилияла әүҙемлеге буйынса икенсе булған фонд баҙарын индереп, хеҙмәттәр күрһәтеү өлкәһе тора. Туризм һәм күңел асыу өлкәһе шулай уҡ ҡаланың һәм илдең иҡтисады өсөн мөһим.
[[Файл:CEFET 2.png|thumb|right|255px|<center> CEFET/RJ кампусы күренеше</center>]]

Эшмәкәрлектең төп йүнәлештәренең береһе шулай уҡ төҙөлөш, ул квалификациялы булмаған күп һанлы эшселәрҙе эш менән тәьмин итә. Производствоны үҫтереү өсөн ҡайһы бер ҡала ситтәрендә хөкүмәт тарафынан үҫешкән инфраструктура һәм ер участкаларын һатып алыу өсөн махсус шарттар менән сәнәғәт райондары ойошторолған.

Рио-де-Жанейро Көньяҡ Америкала иң эре порттарҙың береһе, унан аша Рио-де-Жанейро, Минас-Жерайс, өлөшләтә Сан-Паулу штаттарынан илдә импорттың 1/3 өлөшө (күмер, нефть, цемент, машиналар, бойҙай) һәм экспорттың байтаҡ өлөшө (кофе, шәкәр, тире, ҡиммәтле ағас, марганец мәғдәне, мамыҡ, емеш-еләк) үтә<ref>{{Из БСЭ|заглавие=Рио-де-Жанейро (город в Бразилии)}}</ref>.

Мараканда «Селсу Сукко да Фонсека» техник белемдең Федераль үҙәгенең күп кампуслы штаб-квартираһы урынлашҡан.

== Транспорты ==
[[Файл:Metro Rio 01 2013 Ipanema Osorio 5408.JPG|240px|мини|Рио-де-Жанейро метроһы]]
[[Файл:Public transport map of Rio de Janeiro.svg|240px|thumb]]
[[1979 йыл]]дан ҡалала метрополитен эшләй.

;Аэропорттар
* [[Сантос-Дюмон (аэропорт)|Сантос-Дюмон]] аэропорты ҡала үҙәге менән йәнәш урынлашҡан.
* Ҡала үҙәгенән 20 километрах алыҫлыҡта халыҡ-ара [[Рио-де-Жанейро/Галеан (аэропорт)|Галеан]] аэропорты урынлашҡан.
* Шулай уҡ [[Жакарепагуа (аэропорт)|Жакарепагуа]] аэропорты бар.

== Мәҙәниәте ==
[[Файл:Uniaodailha2014.jpg|240px|мини|Карнавал]]
Рио-де-Жанейро бөтәһенән дә бигерәк карнавалы менән дан тота. Ҡалала бер нисә тиҫтә [[Самба (танец)|самба]] мәктәбе бар, улар йыл һайын карнавал көнөндә [[самбодром]]да сағыу тамашалар, шулай уҡ ҡаланың төрлө райондарында тантаналы йөрөштәр үткәрә.

2013 йылдың 21 июленән алып 28 июленә тиклем Риола Йәштәрҙең XXVIII Бөтә донъя көнө — бөтә донъя католик йәштәренең осрашыуы үткәрелә. Бының сиктәрендә Рио-де-Жанейроға [[Рим Папаһы]] Франциск килә.

Ҡаланың иҫтәлекле урындары араһында Португалия король китапханаһын телгә алырға мөмкин.

== Архитектура һәм иҫтәлекле урындары ==
Сан-Жуан ҡәлғәһе ҡаланың иң боронғо ҡоролмаларынан һанала.
[[Файл:Biblioteca nacional rio janeiro.jpg|мини|240px|[[Бразилияның Милли китапханаһы]]]]
Урындағы халыҡ ҡаланы Иҫке һәм Яңы ҡалаға, ҡала янына айыра.
* Иҫке ҡалала таможня, доктар, арсенал, биржа, Сәнғәттәрҙең милли академияһы, ҡала ратушаһы һәм театр һәм барлыҡ музейҙар менән мәҙәни учреждениелар урынлашҡан.
* Яңы ҡала тәңкә һарайы, төрмә, төп вокзал һәм Инвалидтар йорто менән билдәле.
Башҡа иҫтәлекле урындары [[Корковадо (Рио-де-Жанейро)|Корковадо]], Шәкәрле Баш тауы ({{lang-pt|Pão de Açucar}}),  [[Маракана]] стадионы ({{lang-pt|Maracanã}}).

Ҡаланың архитектура ҡомартҡылары: колониаль сиркәүҙәр, Сан-Бенто монастыры, Сан-Антонио һәм капуциндар ордены монастырҙары, шулай уҡ элекке император [[Кинта-да-Боа-Виста]] резиденцияһы.

Богородица Лампедос сиркәүе XVIII быуатта неоклассик стилдәге элекке сиркәү урынында 1929 йылда Урта диңгеҙҙә [[Лампедуза]] утрауы хөрмәтенә төҙөлә. 1732 йылда Изге Лусия сиркәүенең төп иҫтәлекле урыны — тәбиғи фонтан, уның һыуы шифалы һанала. Шулай уҡ [[Церковь Канделария (Рио-де-Жанейро)|Канделария сиркәүе]] бар.

Рио-де-Жанейроның урамдары һәм яр буйҙары йәшеллеккә күмелһә лә, ҡалала ботаника баҡсаһы бар һәм парктар күп. 1808 йылда ойошторлған ботаника баҡсаһында бөтә донъянан килтерелгән үҫемлектәрҙең 7000 төрө иҫәпләнә. Бында шулай уҡ данлыҡлы пальма аллеяһы бар, һәм йәнлек һәм ҡоштарҙың экзотик коллекцияһы тупланған. Корковаду түбәһе урынлашҡан Тижука Милли паркы урманы донъяла иң ҙур урман массивы булып тора. Бында маймылдарҙы һәм экзотик ҡоштарҙы күрергә мөмкин. Ҡала ситтәренең береһендә зоология баҡсаһы урынлашҡан.

Миили китапханала, яҡынса иҫәпләүҙәр буйынса, ике миллионға яҡын һирәк китап һәм манускриптар бар.
Нәфис сәнғәттәр Милли музейында төрлө рәссамдарҙың 800-гә яҡын картиналары урынлашҡан. Бразилияның Милли тарих музейында 278 меңдән ашыу экспонат һаҡлана.

{|class="graytable" style="text-align:center"
|+

|width="25%"|[[Файл:Ponte Rio-Niterói 01.jpg|240x160px]]
|width="25%"|[[Файл:Teatro Municipal Rio de Janeiro.jpg|260x160px]]
|width="25%"|[[Файл:Corcovado statue01 2005-03-14.jpg|240x160px]]
|width="25%"|[[Файл:Copacabana Rooftop View.jpg|240x160px]]
|-
|[[Рио-Нитерой]] күпере
|[[Городской театр Рио-де-Жанейро|Ҡала театры]]
|Христос һыны
|[[Авенида Атлантика]]
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Рио-де-Жанейро, столица Бразилии}}
* {{Из БСЭ|заглавие=Рио-де-Жанейро}}
* [https://britannica.com/place/Rio-de-Janeiro-Brazil ''Rio de Janeiro''] — статья из энциклопедии «[[Британника]]»{{ref-en}}
* {{книга|автор=Маршалл, Оливер и др.|заглавие=Rio de Janeiro|ссылка=https://books.google.ru/books?id=xfYttQtDENwC&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false|место=|издание=Путеводитель|издательство=|год=2009|страницы=|isbn=}}{{ref-en}}
* {{книга|автор=Карвалью, Д.|часть=|заглавие=История Рио-де-Жанейро|оригинал=Historia da Cidade do Rio de Janeiro|ссылка=http://www.rio.rj.gov.br/dlstatic/10112/4204210/4101378/historia_cidade_rio_janeiro.pdf|ответственный=|издание=|место=|издательство=Biblioteca Carioca|год=1990|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=|тираж=}}{{ref-por}}
* {{книга|автор=Морайс Феррейра, М.|часть=|заглавие=Рио-де-Жанейро: город в истории|оригинал=Rio de Janeiro: uma cidade na história|ссылка=http://bibliotecadigital.fgv.br/dspace/bitstream/handle/10438/6710/151.pdf?sequence=1|ответственный=|издание=|место=Рио-де-Жанейро|издательство=FGV|год=2000|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=|тираж=}} {{Wayback|url=http://bibliotecadigital.fgv.br/dspace/bitstream/handle/10438/6710/151.pdf?sequence=1 |date=20140318162146 }}{{ref-por}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.rio.rj.gov.br/ Сайт мэрии Рио-де-Жанейро]
* [http://www.airpano.ru/files/Brasil-Rio-de-Janeiro/1-2 360-градусная панорама Рио-де-Жанейро]
* [https://www.earthcam.com/brazil/riodejaneiro/?cam=rio_copacabana Web-камера, транслирующая в режиме реального времени вид на пляж Копакабана в Рио-де-Жанейро.]
* [http://rgssamachupicchu.blogspot.com.au/2014/07/lets-go-b-ack-to-rio-dynamic-aspect-of.html 'let’s go back to Rio', RGSSA blog post on Rio in 1904]
* [http://brazil.qc.cuny.edu/gallery/rio/ Rio de Janeiro Photo Gallery — Year of Brazil at Queens College, CUNY] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428020058/http://brazil.qc.cuny.edu/gallery/rio/ |date=2014-04-28 }}{{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20051221051314/http://eayearbooks.com/rio_images.htm Images of Rio—Hundreds of images from the 1920s to the present]{{ref-en}}
* [http://www.rio.tours Rio de Janeiro | Places to Go and Tourist Attractions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211102135352/http://www.rio.tours/ |date=2021-11-02 }}{{ref-en}}
* [http://www.aboutbrasil.com/modules/brazil-brasil/rio-de-janeiro_sao-paulo_fortaleza.php?hoofd=3&sub=10&art=94 AboutBrasil/Rio de Janeiro — The Marvellous City] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130213143239/http://www.aboutbrasil.com/modules/brazil-brasil/rio-de-janeiro_sao-paulo_fortaleza.php?hoofd=3&sub=10&art=94 |date=2013-02-13 }}{{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20180904192015/http://www.thebrazilguide.com/rio-de-janeiro-articles/things-to-do-in-rio-de-janeiro/ TheBrazilGuide/Rio de Janeiro — Things to do]{{ref-en}}

{{Йәйге Олимпия уйындары башҡалалары}}

[[Категория:Бразилия ҡалалары]]
[[Категория:Атлантик океан порттары]]
[[Категория:Тарихи дәүләттәрҙең баш ҡалалары]]
Рио-де-Жанейро — (БСЭ ярашлы, «дөрөҫөрәк Риу-де-Жанейру»; ҡыҫҡаса Рио, ) Бразилия дәүләте территорияһында урынлашҡан ҡала. Шул уҡ исемле Рио-де-Жанейро штатының административ үҙәге.

Халҡы — 6,7 млн кеше (2018 йылға ҡарата), ҙурлығы буйынса был илдә икенсе һәм Көньяҡ Америкала дүртенсе ҡала. 12,5 млн артығыраҡ кешеһе менән (2018 йыл) агломерация хасил итә. Континентта иң эре финанс үҙәге һәм диңгеҙ порты, ғилми үҙәк.

Атлантик океандың Гуанабара ҡултығында, ике яҡтан тауҙар һәм диңгеҙ уратып алған тар тигеҙлектә урынлашҡан. Климаты тропик. Урынды Португалия диңгеҙсеһе Гашпар ди Лемуш аса, Гуанабара ҡултығын йылға тамағы тип ҡабул итә, йылғаны Ғинуар йылғаһы тип атайҙар. 1531 йылда Сан-Себастьян де-Рио-де-Жанейро португал форты төҙөлә. 1763 йылдан — Бразилия вице-короллегенең баш ҡалаһы, 1822 йылдан — бойондооҡһоҙ Бразилия империяһының баш ҡалаһы, 1889—1960 йылдарҙа — Бразилия Ҡушма штаттары республикаһының баш ҡалаһы.

XVI—XIX быуат ҡоролмалары менән тарихи үҙәк, Копакабана пляжы менән яр буйы, Шәкәрле Баш тауы һәм Христос һыны ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән.

 Тарихы 
Гуанабара ҡултығы 1502 йылдың 1 ғинуарында Португалия диңгеҙсеһе Гашпар ди Лемуш тарафынан асыла. Португалдар ҡултыҡты йылға тамағы тип уйлай — ошонан ҡала атамаһының өлөшө, португал теленән тәржемәлә ғинуар йылғаһы тигәнде аңлата. 1555 йылда хәҙерге Рио-де-Жанейро районын аҙ ваҡытҡа француздар биләй, әммә тиҙҙән португалдар территория өҫтөнән контролде үҙ ҡулдарына ала. Рио-де-Жанейро ҡалаһына 1565 йылдың 1 мартында Эштасиу ди Са менән Жозе ди Аншиет бергә нигеҙ һала һәм ҡала башта Португалия короле Себастьян I хөрмәтенә Сан-Себастьян де Рио-де-Жанейро тип атала ().

240px|мини|слева|Риола ҡолдар баҙары, 1824 йыл

1763 йылда колониаль хакимиәт Салвадор ҡалаһынан Рио-де-Жанейроға күсерелә, ике быуат тиерлек ҡала Бразилияның баш ҡалаһы була. Португалия һарайының эмиграцияһы осоронда 1808 йылдан 1815 йылға тиклем Рио-де-Жанейро шулай уҡ Португалия һәм Алгарве Берләшкән короллегенең баш ҡалаһы, ә 1815 йылдан 1821 йылға тиклем Португалия, Бразилия һәм Алгарве берләшкән короллегенең баш ҡалаһы була.

1960 йылда баш ҡала Бразилия баш ҡалаһы илдең үҙәгенә, Бразилиа ҡалаһына күсерелә. Ҡала ҡала-штат (Гуанабара штаты) статусын ала. 1975 йылда Гуанабара штаты Рио-де-Жанейро штаты менән берләштерелә, һәм ҡала берләштерелгән штаттың баш ҡалаһы һәм административ үҙәге була.

1992 йылда Рио-де-Жанейрола тирә-яҡ мөхит һәм үҫеш буйынса БМО конференцияһы үтә. 2014 йылда футбол буйынса донъя чемпионаты, ә 2016 йылда Рио-де-Жанейрола XXXI Йәйге Олимпия уйындары үтә.

 Физик-географик ҡылыҡһырлама 
thumb|left|240px|Рио ландшафты
Рио-де-Жанейро Бразилияның Атлантик яры буйы һыҙатында, Кәзәмөгөҙ Тропигынан алыҫ түгел, 22°54" Ю. Ш. 43°14" З. Д киңлектә урынлашҡан. Ҡала башлыса көньяҡҡа йүнәлеш алған. Гуанабара бухтаһы янында төҙөлгән, уға инеү урынын ҡаланың визит карточкаһы булған Шәкәрле Баш тауы аса.

Рио үҙәге Гуанабара бухтаһының көнбайыш ярында тигеҙлектәрҙә урынлашҡан. Ҡаланың Төньяҡ зона тип аталған ҙур өлөшө төньяҡ-көнбайыш тигеҙлектәрҙә, ҡалҡыулыҡтарҙа һәм ҙур булмаған ҡаялы тауҙарҙа ята. Ҡаланың көньяҡ өлөшө — диңгеҙҙе уртаып алған пляждар, ҡаланың үҙәк һәм төньяҡ өлөшөнән яр буйы тауҙары менән айырылып тора. Был тауҙар һәм ҡалҡыулыҡтар Бразилияның көньяҡ-көнсығыш өлөшөндәге боронғо тау системаһы Серра-ду-Марҙың тармағы булып тора, Бразилия яйлаһының көньяҡ битләүҙәрен хасил итә.

Тау һырттары менән киҫкеләнгән киң Көнбайыш зонаға ирекле инеү урыны XX быуаттың аҙағында яңы юлдар һәм туннелдәр барлыҡҡа килеү менән мөмкин була.

Ҡала 1260 км² майҙанды биләй. Рио-де-Жанейро 1960 йылға тиклем баш ҡала Бразилиа ҡалаһына күсерерлгәнгә тиклем Бразилияның баш ҡалаһы була.

Рио-де-Жанейро аша Акари йылғаһы аға.

 Климаты 
Рио-де-Жанейро тропик климатлы. Шуның менән бергә яуым-төшөм бөтә йыл буйына тигеҙ, температура шулай уҡ һиҙелерлек үҙгәрмәй. Июль айында ғинуар айына ҡарағанда бер аҙ һалҡынсараҡ һәм ҡорораҡ.

 Административ бүленеш 
left|240px|мини|Административ райондар

Рио-де-Жанейро ҡалаһы муниципалитеты 2008 йылға тиклем 6 районға бүленә (субпрефектура, ) . 2010 йылдың майында тағы бер субпрефектура — Губернатор утрауыexibeconteudo — rio.rj.gov.br өҫтәлә, һәм хәҙерге ваҡытта муниципалитет составында 7 субпрефектура була: Бара-и-Жакарепагуа, Үҙәк һәм тарихи үҙәк, Гранде Тижука, Губернатор утрауы, Көньяҡ зона, Көнбайыш зона, Төньяҡ зона.

Субпрефектуралар 33 административ районға бүленә (, RAs)Breve relato sobre a formação das divisões administrativas na cidade do rio de janeiro, улар үҙ сиратында тарихи райондарға айырыла (), хәҙерге ваҡытта улар 162.

 Демографияһы 
Халыҡ иҫәбе1872—2010 йылдар, млн кеше

Халҡы — 6,4 млн кеше (2014), Ҙур Риола — 16 млн тирәһе кеше. Ҡала халҡы үҙен «кариока» тип атай ().

 Иҡтисады 
255px|мини|слева|Рионың эш районы

1960 йылға тиклем баш ҡала булып, Рио-де-Жанейро күп компаниялар өсөн уңайлы урын була, сөнки унда административ үҙәктәр һәм хөкүмәт урынлаша. Ҡалала Petrobras, Elektrobras һәм башҡалар кеүек эре дәүләт компанияларының төп офистары була. Баш ҡаланы Бразилиа ҡалаһына күсергәс тә әле, Рио күп компанияларҙы йәлеп итә, бигерәк тә Бразилиялағы нефттең дөйөм күләменең ҙур өлөшө табылған Кампо Басинда нефть ятҡылығын тапҡандан һуң. Һөҙөмтәлә Риола Royal Dutch Shell, EBX, Esso кеүек компанияларҙы филиалдары урынлаша. Элекке халыҡ-ара Кока-Кола, IBM һәм El Paso кеүек ҙур компанияларҙың офистары ла — шулай уҡ Рио-де-Жанейрола.

Рио сәнәғәт производствоһы буйынса милли кимәлдә икенсе урында һәм финанс үҙәге ҙурлығы буйынса Сан-Паулунан ҡалыша икенсе тора. Ҡаланың сәнәғәт предприятиелары аҙыҡ-түлек, химия һәм нефть продукттары, дарыу, металдан әйберҙәр, караптар, текстиль һәм мебель етештерә. Ләкин иҡтисадта өҫтөнлөклө сектор булып, банк эше һәм Бразилияла әүҙемлеге буйынса икенсе булған фонд баҙарын индереп, хеҙмәттәр күрһәтеү өлкәһе тора. Туризм һәм күңел асыу өлкәһе шулай уҡ ҡаланың һәм илдең иҡтисады өсөн мөһим.
thumb|right|255px| CEFET/RJ кампусы күренеше

Эшмәкәрлектең төп йүнәлештәренең береһе шулай уҡ төҙөлөш, ул квалификациялы булмаған күп һанлы эшселәрҙе эш менән тәьмин итә. Производствоны үҫтереү өсөн ҡайһы бер ҡала ситтәрендә хөкүмәт тарафынан үҫешкән инфраструктура һәм ер участкаларын һатып алыу өсөн махсус шарттар менән сәнәғәт райондары ойошторолған.

Рио-де-Жанейро Көньяҡ Америкала иң эре порттарҙың береһе, унан аша Рио-де-Жанейро, Минас-Жерайс, өлөшләтә Сан-Паулу штаттарынан илдә импорттың 1/3 өлөшө (күмер, нефть, цемент, машиналар, бойҙай) һәм экспорттың байтаҡ өлөшө (кофе, шәкәр, тире, ҡиммәтле ағас, марганец мәғдәне, мамыҡ, емеш-еләк) үтә.

Мараканда «Селсу Сукко да Фонсека» техник белемдең Федераль үҙәгенең күп кампуслы штаб-квартираһы урынлашҡан.

 Транспорты 
240px|мини|Рио-де-Жанейро метроһы
240px|thumb
1979 йылдан ҡалала метрополитен эшләй.

Аэропорттар
 Сантос-Дюмон аэропорты ҡала үҙәге менән йәнәш урынлашҡан.
 Ҡала үҙәгенән 20 километрах алыҫлыҡта халыҡ-ара Галеан аэропорты урынлашҡан.
 Шулай уҡ Жакарепагуа аэропорты бар.

 Мәҙәниәте 
240px|мини|Карнавал
Рио-де-Жанейро бөтәһенән дә бигерәк карнавалы менән дан тота. Ҡалала бер нисә тиҫтә самба мәктәбе бар, улар йыл һайын карнавал көнөндә самбодромда сағыу тамашалар, шулай уҡ ҡаланың төрлө райондарында тантаналы йөрөштәр үткәрә.

2013 йылдың 21 июленән алып 28 июленә тиклем Риола Йәштәрҙең XXVIII Бөтә донъя көнө — бөтә донъя католик йәштәренең осрашыуы үткәрелә. Бының сиктәрендә Рио-де-Жанейроға Рим Папаһы Франциск килә.

Ҡаланың иҫтәлекле урындары араһында Португалия король китапханаһын телгә алырға мөмкин.

 Архитектура һәм иҫтәлекле урындары 
Сан-Жуан ҡәлғәһе ҡаланың иң боронғо ҡоролмаларынан һанала.
мини|240px|Бразилияның Милли китапханаһы
Урындағы халыҡ ҡаланы Иҫке һәм Яңы ҡалаға, ҡала янына айыра.
 Иҫке ҡалала таможня, доктар, арсенал, биржа, Сәнғәттәрҙең милли академияһы, ҡала ратушаһы һәм театр һәм барлыҡ музейҙар менән мәҙәни учреждениелар урынлашҡан.
 Яңы ҡала тәңкә һарайы, төрмә, төп вокзал һәм Инвалидтар йорто менән билдәле.
Башҡа иҫтәлекле урындары Корковадо, Шәкәрле Баш тауы (),  Маракана стадионы ().

Ҡаланың архитектура ҡомартҡылары: колониаль сиркәүҙәр, Сан-Бенто монастыры, Сан-Антонио һәм капуциндар ордены монастырҙары, шулай уҡ элекке император Кинта-да-Боа-Виста резиденцияһы.

Богородица Лампедос сиркәүе XVIII быуатта неоклассик стилдәге элекке сиркәү урынында 1929 йылда Урта диңгеҙҙә Лампедуза утрауы хөрмәтенә төҙөлә. 1732 йылда Изге Лусия сиркәүенең төп иҫтәлекле урыны — тәбиғи фонтан, уның һыуы шифалы һанала. Шулай уҡ Канделария сиркәүе бар.

Рио-де-Жанейроның урамдары һәм яр буйҙары йәшеллеккә күмелһә лә, ҡалала ботаника баҡсаһы бар һәм парктар күп. 1808 йылда ойошторлған ботаника баҡсаһында бөтә донъянан килтерелгән үҫемлектәрҙең 7000 төрө иҫәпләнә. Бында шулай уҡ данлыҡлы пальма аллеяһы бар, һәм йәнлек һәм ҡоштарҙың экзотик коллекцияһы тупланған. Корковаду түбәһе урынлашҡан Тижука Милли паркы урманы донъяла иң ҙур урман массивы булып тора. Бында маймылдарҙы һәм экзотик ҡоштарҙы күрергә мөмкин. Ҡала ситтәренең береһендә зоология баҡсаһы урынлашҡан.

Миили китапханала, яҡынса иҫәпләүҙәр буйынса, ике миллионға яҡын һирәк китап һәм манускриптар бар.
Нәфис сәнғәттәр Милли музейында төрлө рәссамдарҙың 800-гә яҡын картиналары урынлашҡан. Бразилияның Милли тарих музейында 278 меңдән ашыу экспонат һаҡлана.

+240x160px260x160px240x160px240x160pxРио-Нитерой күпереҠала театрыХристос һыныАвенида Атлантика

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 
 
 Rio de Janeiro — статья из энциклопедии «Британника»
 
 
  

 Һылтанмалар 
 Сайт мэрии Рио-де-Жанейро
 360-градусная панорама Рио-де-Жанейро
 Web-камера, транслирующая в режиме реального времени вид на пляж Копакабана в Рио-де-Жанейро.
 'let’s go back to Rio', RGSSA blog post on Rio in 1904
 Rio de Janeiro Photo Gallery — Year of Brazil at Queens College, CUNY 
 Images of Rio—Hundreds of images from the 1920s to the present
 Rio de Janeiro | Places to Go and Tourist Attractions 
 AboutBrasil/Rio de Janeiro — The Marvellous City 
 TheBrazilGuide/Rio de Janeiro — Things to do

Категория:Бразилия ҡалалары
Категория:Атлантик океан порттары
Категория:Тарихи дәүләттәрҙең баш ҡалалары