Панама каналы
{{coord|display=title|9|4|48|N|79|40|48|W|type:waterbody_region:PA}}
{{Канал
|Название = Панама каналы 
|Национальное название = 
|Изображение           = Panama Canal Gatun Locks.jpg
|Подпись              = Гатун шлюзалары
|Карта                = Panama_Canal_Map-ru.svg
|Подпись карты        = Панама каналы картаһы 
|Длина                = 81,6
|Максимальная глубина = 
|Расход воды          = 
|Место измерения      = 
|Вход                 = [[Тымыҡ океан]]
|Местоположение входа = 
|Высота входа         = 
|s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
|s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
|Устье                 = [[Атлантик океан]]
|Местоположение устья = 
|Высота устья         = 
|m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
|m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
|Уклон канала          = 
|Страна                = Панама
|Регион                = 
|Категория на Викискладе= Panama Canal
}}
'''Панама каналы''' ({{Lang-es|Canal de Panamá}}) — Панама ҡултығын [[Тымыҡ океан]]дың [[Кариб диңгеҙе]] һәм [[Атлантик океан]] менән тоташтырыусы суднолар йөрөү каналы [[Панама]] дәүләте территорияһындағы Панама муйынында урынлашҡан.

Оҙонлоғо — 81,6 км, шул иҫәптән ҡоро ерҙә 65,2 км һәм һыу төбөндә 16,4 км., суднолар үткәреү өсөнт төбө  Лимон ҡултыҡтары буйлап тәрәнәйә , дөйөм киңлеге — 150 метр (тарихи шлюз камераларының киңлеге — 33 метр), тәрәнлеге — 12 метр. Рәсми рәүештә 1920 йылдың 12 июнендә асыла<ref name="popmech">{{Cite web|url=https://www.popmech.ru/technologies/6134-panamskiy-kanal-2-0-shire-bezopasnee-tekhnologichney/#full|title=Панамский канал 2.0: Шире, безопаснее, технологичней|publisher=«[[Популярная механика]]»|date=2007-02-23|accessdate=2019-10-13}}</ref><ref name="Krugosvet">{{Cite web|url=https://www.krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geografiya/PANAMSKI_KANAL.html|title=Панамский канал|publisher=Энциклопедия «Кругосвет»|accessdate=2019-10-13}}</ref>.

Панама каналын төҙөү кешелек тарафынан тормошҡа ашырылған иң ҙур һәм ҡатмарлы төҙөлөш проекттарының береһенә әүерелә. Панама каналы Көнбайыш ярымшарҙа һәм бөтә донъяла суднолар йөрөшө үҫешенә һәм иҡтисадҡа баһалап бөткөһөҙ йоғонто яһай, был уның бик юғары геосәйәси әһәмиәткә эйә икәнен иҫбат итә. Панама каналы арҡаһында [[Көньяҡ Америка]]ны урап үтеү кәрәкмәй, ә [[Нью-Йорк]]тан [[Сан-Франциско]]ға диңгеҙ юлы 22,5 мең км-ҙан 9,5 мең км-ға тиклем ҡыҫҡартыла.

Канал аша төрлө типлы суднолар  үтә — шәхси яхталарҙан алып ғәйәт ҙур танкерҙарға һәм контейнер судноларына тиклем. Панама каналы аша үтә алған судноның максималь күләме ''панамакс'' тип аталған суднолар төҙөүҙә стандарт булып тора тиерлек. 2016 йылда тағы ла күләмлерәк өҫтәмә шлюздар эшләгендән һуң ҙурыраҡ суднолар өсөн өҫтәмә стандарт «Яңы Панамакс» стандарты барлыҡҡа килә. Океандар араһында йөрөгәндә «Панамакс» («Яңы Панаманан») ҙурыраҡ суднолар [[Латин Америкаһы]]н Горн мороно тирәләй урап үтергә мәжбүр була.

Судноларҙы Панама каналы аша оҙатыу Панама каналының лоцман хеҙмәте тарафынан башҡарыла. Судноның канал аша үтеү ваҡыты — 9 сәғәт, минимум — 4 сәғәт 10 минут. Максималь үткәреү һәләте — тәүлегенә 48 судно. Канал ҡоролмалары аша йыл һайын яҡынса 280 миллион тонна йөк ташыған яҡынса 14 мең судно үтә (донъя океан йөктәренең 5 проценты). Канал тығынлы, шуға күрә уның аша үтеү сираты аукциондарҙа һатыла. Судноны канал аша үткән өсөн дөйөм түләү 400 000 [[АҠШ доллары]]<nowiki/>на етергә мөмкин<ref name="popmech"/>. 2002 йылға торошло канал хеҙмәттәре менән 800 000 ашыу судно файҙаланған.

2010 йылдың декабрендә канал 95 йыл эсендә тәүге тапҡыр суднолар өсөн ябыла. Бер-бер туҡтауһыҙ яуған ҡойма ямғыр һөҙөмтәһендә һыу кимәле күтәрелә.

== Тарихы ==
[[Файл:Panama_Canal_Map-ru.svg|мини|Панама каналы картаһы]]
[[Файл:Сооружение_Панамского_канала,_1885.jpg|мини|1885 йылда төҙөлгән каналы]]
[[Файл:1888_canal_panama.JPG|мини|1888 йылда канал төҙөү]]
[[Файл:Акция_панамского_канала.JPG|мини|Панама каналы акцияһы]]
Ике океанды тоташтырыусы канал төҙөүҙең тәүге планы XVI быуатҡа ҡарай, әммә Испания короле Филипп II дини сәбәптәр арҡаһында бындай проекттарҙы ҡарауҙы тыя, сөнки «Алла берләштергәнде, кеше айырыла алмай» тип иҫәпләй. 1790-сы йылдарҙа канал проектын Алессандро Маласпина эшләй, уның бригадаһы хатта канал төҙөү маршрутын да өйрәнә.

Халыҡ-ара сауҙа үҫешкәнгә күрә каналға ҡыҙыҡһыныу [[XIX быуат]] башында уҡ барлыҡҡа килә; 1814 йылда [[Испания]] канал төҙөү тураһында закон ҡабул итә; 1825 йылда Үҙәк Америка дәүләттәре Конгресы ошондай уҡ ҡарар ҡабул итә. Калифорнияла алтын ятҡылыҡтарын асыу канал проблемаһына АҠШ-тың ҡыҙыҡһыныуын арттыра, ә 1848 йылда Гейс килешеүе буйынса АҠШ Никарагуала бөтә төр аралашыу юлдарын төҙөүгә монополия ала. Биләмәләре Никарагуа менән бәйләнешкә ингән Бөйөк Британия АҠШ-тың киңәйеүен тотҡарларға ашыға, улар менән 1850 йылдың 18 апрелендә төҙөләсәк каналдың нейтралитет һәм хәүефһеҙлек гарантиялары тураһында Клейтон-Бульвер килешеүе төҙөлә. Ун туғыҙынсы быуат дауамында канал йүнәлешенең ике төп варианты ҡарала: [[Никарагуа]] аша (ҡара: Никарагуа каналы) һәм [[Панама]] аша.<ref name="БСЭ12">«Панамский канал» // [[Большая советская энциклопедия]], 1 издание, — М.: Советская энциклопедия, 1939, Т. 44, С. 50—57</ref>.<ref name="БСЭ1">«Панамский канал» // [[Большая советская энциклопедия]], 1 издание, — М.: Советская энциклопедия, 1939, Т. 44, С. 50—57</ref>.

Шуға ҡарамаҫтан, Панама муйынында суднолар йөрөү [[канал]]<nowiki/>ын төҙөүгә тәүге ынтылыш 1879 йылда ғына була. Панама версияһын эшләү инициативаһы француздар тарафынан алға сығарыла. Ул ваҡытта АҠШ-тың иғтибарын башлыса Никарагуа версияһы ҡыҙыҡһындыра. 1879 йылда, [[Париж]]<nowiki/>да [[Суэц каналы]] төҙөлөшө етәксеһе Фердинанд Лессепс етәкселегендә «Океан-ара каналдың генераль компанияһы» булдырыла, уның акцияларын 800 меңдән ашыу кеше һатып ала, компания инженер Визенан 10 миллион франкҡа Панама каналын төҙөүгә ташлама һатып ала, уны 1878 йылда Колумбия хөкүмәтенән ала. Панама каналы компанияһы ойошторолғанға тиклем йыйылған халыҡ-ара конгресс канал диңгеҙ кимәлендә булырға тейеш тигән ҡарар сығара; эштең үҙҡиммәте 658 миллион франк, ҡаҙыу эштәре күләме 157 миллион куб ярд тип ҡарала. 

1887 йылда эш күләмен кәметеү маҡсатында шлюзһыҙ канал идеяһынан баш тартырға тура килә, сөнки компанияның аҡсаһы (1,5 млрд франк) башлыса гәзиттәргә һәм парламент ағзаларына ришүәт биреүгә тотонола; өстән бер өлөшө генә эшкә тотонолған. Һөҙөмтәлә, 1888 йылдың 14 декабрендә компания түләүҙәрҙе туҡтата, тиҙҙән эш тә туҡтатыла.<ref name="БСЭ1">«Панамский канал» // [[Большая советская энциклопедия]], 1 издание, — М.: Советская энциклопедия, 1939, Т. 44, С. 50—57</ref>.

1888 йылға канал төҙөүгә 300 миллион доллар тотонола (көтөлгәндән 2 тапҡырға тиерлек күберәк), эштең өстән бер өлөшө генә тамамлана. Сәбәбе - дөрөҫ булмаған проект (диңгеҙ кимәлендәге канал), эш ойоштороу менән идара итеү сифатының насар булыуы, уның үҙҡиммәтен кәмһетеү, шулай уҡ эшселәрҙе сабыу ауырыуҙары — малярия һәм һары биҙгәк менән ауырый  сәбәпсе була. Был сирҙәрҙән кәм тигәндә 20 мең кешенең вафат булыуы тураһында дәлилдәр бар. Төҙөлөш билдәлелек ала, шул ваҡыттағы гәзиттәрҙә эшселәрҙең ҡайһы бер төркөмдәре үҙҙәре менән Франциянан үҙ табуттарын алып килә, тип яҙа.<ref name="MDaniel">Даниэл М. — {{Cite web|lang=ru|url=http://www.sivatherium.narod.ru/library/Daniel/main.htm|title=Тайные тропы носителей смерти.|author=|date=|accessdate=2019-10-13}} — Прогресс, 1990. ISBN 5-01-002041-6</ref><ref>[https://www.malariasite.com/history-control/ Efforts of Malaria Control]</ref>

1892-1893 йылдарҙа [[Франция]]<nowiki/>ла билдәле ғауға сығыу сәбәпле 1889 йылда компанияны таратыу тураһында ҡарар сығарыла. Компанияның финанс көрсөгө һөҙөмтәһендә башланған тикшереү парламентарийҙарҙың, хөкүмәт ағзаларының һәм матбуғаттың ришүәтселектең ҙур системаһын асыҡлай. Парламенттың күп кенә ағзалары һәм властағы уртаса республиканлылар араһында Фрейцин, Рувье, шулай уҡ радикалдар (Флокет һәм башҡалар) компроматҡа эләгә.

Тикшереү күрһәтеүенсә, абруйлы сәйәсмәндәр ҙур ришүәт алыу өсөн асыҡтан-асыҡ тарҡалырға йыйынған компанияның законһыҙ ғәмәлдәренә рөхсәт биргән, был йөҙҙәрсә мең ваҡ вкладсыларҙың — акцияларҙың хужаларының бөлгөнлөккә төшөргән. Панама ыҙғышында ҡатнашҡан ҡайһы бер сәйәсмәндәр судҡа тарттырыла, әммә бик еңел язалар менән ҡаса йәки бөтөнләй азат ителәләр. Әммә илдә хакимлыҡ иткән  1893 йылғы парламент һайлауҙары һөҙөмтәһенә йоғонто яһай, һул оппозиция 80-гә яҡын тауыш йыя.<ref name="БСЭ1">«Панамский канал» // [[Большая советская энциклопедия]], 1 издание, — М.: Советская энциклопедия, 1939, Т. 44, С. 50—57</ref>. Проекттың банкротлығы һөҙөмтәһендә Лессепс, шулай уҡ [[Эйфель башняһы]]<nowiki/>н төҙөүсе Александр Густав Эйфель киң күләмле мутлашыуҙа, компания менән дөрөҫ идара итмәүҙә һәм аҡсаны тейешенсә тотоноуҙа ғәйепләнәләр һәм төрлө сроктарға һәм штрафтарға хөкөм ителәләр. Фердинанд Лессепс стрессты кисерә алмай һәм вафат була.

Панама ыҙғышы Өсөнсө Франция Республикаһының сәйәси һәм эшлекле элитаһының тарҡалыуының сағыу дәлиле була һәм матбуғат араһында коррупцияның масштабын асыҡлай. Шул ваҡыттан алып «Панама» чиновниктарҙың ришүәтселеге менән мутлашыуҙың көнкүреш атамаһына әүерелә. Компания бөлгөнлөккә төшә, был меңәрләгән ваҡ акционерҙарҙың да бөлгөнлөгөнә  килтерә. Был авантюра ''панамалы'' тип атала, һәм «Панама» һүҙе мутлашыу, ҙур масштабта мутлашыу синонимы булып китә. Панама каналы компанияһының суд тәғәйенләгән ликвидаторы 1894 йылда яңы Панама каналы компанияһын булдыра, иң баштан уҡ финанс ҡыйынлыҡтары һәм проекттың абруйы насар булыу сәбәпле, ул да торғонлоҡҡа дусар була.<ref name="БСЭ1">«Панамский канал» // [[Большая советская энциклопедия]], 1 издание, — М.: Советская энциклопедия, 1939, Т. 44, С. 50—57</ref>

[[1898 йыл]]<nowiki/>дағы Испания-Америка һуғышы АҠШ-тың Көнбайыш ярымшарҙа йоғонтоһон арттырыу маҡсатында Панама муйынында канал төҙөү ниәтен көсәйтә. 1899 йылда [[АҠШ]]-та муйын аша канал төҙөү буйынса комиссия булдырыла, сенат Никарагуа версияһын тормошҡа ашырыу өсөн 115 миллион доллар аҡса бүлә. Шул уҡ ваҡытта АҠШ [[Бөйөк Британия]]<nowiki/>нан канал менән берлектә идара итеү тураһындағы дәғүәләрҙе кире ҡағыуҙы эҙләй башлай һәм Англия-Боэр һуғышы (1899—1902) осорондағы Бөйөк Британия ауырлыҡтарынан файҙаланып, Клейтон-Бульвер килешеүен ҡайтанан ҡарау буйынса һөйләшеүҙәр башлай. 1901 йылда АҠШ Бөйөк Британия менән Хей-Пунсфот килешеүен төҙөй, уға ярашлы был каналды Бөйөк Британия ҡатнашлығынан тыш төҙөүгә дәүләттәр айырым хоҡуҡ ала.<ref name="БСЭ1">«Панамский канал» // [[Большая советская энциклопедия]], 1 издание, — М.: Советская энциклопедия, 1939, Т. 44, С. 50—57</ref> 
[[Файл:Миниатюрный_Панамский_канал._Репродукция._~1900-1903гг_ГИМ_e1t3.jpg|мини|Панама каналының Миниатюраһы. 1900-1903 йылдарҙа]]
[[Файл:Spanish_laborers_on_Panama_Canal_in_early_1900s.jpg|мини|Канал төҙөүсе испан эшселәре, 1900 йылдар башында]]
[[Файл:Pan_can_1911.JPG|мини|Канал төҙөлөшө, 1911]]
Каналды нейтраль тип иғлан итеү һәм тыныс ваҡытта ла, һуғыш ваҡытында ла бөтә халыҡтарҙың хәрби һәм сауҙа караптары канал аша ирекле үтеү гарантияһы Америка  тарафынан юҡҡа сығарыла, сөнки АҠШ Панаманы һаҡлау һәм каналда тәртип һаҡлау өсөн кәрәк тип һаналған сараларға ҡағылмай. Асылда, АҠШ ҡатнашасаҡ һуғышта уның хәрби нығытмалары һуғышҡан икенсе яҡ каналды тигеҙ нигеҙҙә файҙаланыу мөмкинлегенән мәхрүм итә. Гей-Пунсефот килешеүен ратификациялау Англия яғынан ҡамасаулыҡты бөтөрә.

Француз компанияһынан Панама каналын төҙөүгә концессия биреү мәсьәләһе сиратҡа баҫты. Концессияға эйә булған француз компанияһын ҡурҡытыу һәм конкуренцияға һәләтле канал төҙөү һәм хаҡты төшөрөү маҡсатында АҠШ Конгресы комиссияһы беренсе тапҡыр Никарагуа йүнәлеше файҙаһына сығыш яһай, ә Конгресс 1902 йылдың 9 ғинуарында тейешле Хепбёрн закон проектын ҡабул итә. 1902 йылдың июнендә француздар концессияны, башҡарылған эштәрҙе, байтаҡ ҡорамалдарҙы $40 млн-ға һатырға ризалашалар; шунан һуң американдар Хепбёрн тураһындағы закон проектын ғәмәлдән сығара һәм мәсьәләне Панама каналы файҙаһына хәл итә.<ref name="БСЭ1">«Панамский канал» // [[Большая советская энциклопедия]], 1 издание, — М.: Советская энциклопедия, 1939, Т. 44, С. 50—57</ref>

1902 йылдың 28 июнендә АҠШ Конгресы АҠШ Президентынан Канал төҙөү компанияһы мөлкәтен, Панама компанияһы тимер юлы акцияларын, колумбиянан каналды төҙөү, хеҙмәтләндереү һәм уға идара итеү өсөн 10 километр киңлектәге ер һыҙатын һатып алыуҙы талап иткән закон ҡабул итә. 1903 йылдың 22 ғинуарында Колумбия илсеһе Томас Херран һәм АҠШ-тың дәүләт секретары Джон Хей килешеү төҙөй, уның буйынса Колумбия Панама каналын төҙөү өсөн 100 йылға АҠШ-ҡа ер һыҙатын ҡуртымға бирә. Панама территорияһына хужа булған Колумбия хөкүмәтенең концессияны тапшырғаны өсөн АҠШ бер тапҡыр бирелә торған сумманы 10 миллион долларға, ә һуңынан 9 йылдан һуң — йыл һайын 250 мең долларға түләргә ризалаша, шул уҡ ваҡытта Панама каналы зонаһы өҫтөнән Колумбияның суверенитетын һаҡлай.

Был шарттар Хэй-Херрана килешеүендә рәсмиләштерелә, әммә Колумбия Сенаты уны [[1903 йыл]]<nowiki/>дың 12 авгусында ратификациялауҙан баш тарта, сөнки 1904 йылда француз компанияһы менән концессия килешеүе ғәмәлдән сыға. [[Франция]] һәм [[АҠШ]] был хәлдән сығыуҙың берҙән-бер юлы панама штатының Колумбиянан айырылыуын һәм бойондороҡһоҙ дәүләт булараҡ концессияны АҠШ-ҡа законлы тапшырыуҙы рәсмиләштереүҙән күрә. Француз Бунод-Вариа сепаратистар хәрәкәтен ойоштора һәм уға етәкселек итә һәм АҠШ Хәрби-диңгеҙ флотының туранан-тура ҡыҫылыуы менән 1903 йылдың 4 ноябрендә Панаманың бүленешен тормошҡа ашыра; 18 ноябрҙә «Бойондороҡһоҙ Панама Республикаһы» исеменән АҠШ менән Хай-Эрран килешеүе буйынса килешеү төҙөй. [[АҠШ]] менән [[Колумбия]] араһындағы конфликт тик 1921 йылда ғына яйға һалына.<ref name="БСЭ1">«Панамский канал» // [[Большая советская энциклопедия]], 1 издание, — М.: Советская энциклопедия, 1939, Т. 44, С. 50—57</ref>.

1903 йылғы Договорға ярашлы, АҠШ-ҡа договорҙың 2-се статьяһында ҡаралған «һыу аҫтындағы ер һәм ер зонаһын төҙөү, хеҙмәтләндереү, эксплуатациялау, санитар тәртип, һаҡлау өсөн» мәңгелек милек бирелә. 3-сө статья АҠШ-ҡа территорияның хакимы булараҡ бөтә хоҡуҡтар бирә. Бынан тыш, АҠШ Панама Республикаһының бойондороҡһоҙлоғо гаранты була һәм, АҠШ фекеренсә, Панама Республикаһы үҙаллы тәртип һаҡлай алмаһа, Панама һәм Колон ҡалаларында тәртип һаҡлау хоҡуғын ала. Договорҙың иҡтисади яғы Колумбия ратификацияламаған Хай-Херран килешеүен ҡабатланы. Панама исеменән килешеүгә Франция гражданины Филипп Буно-Вариа Вашингтонға Панаманың рәсми делегацияһы килергә 2 сәғәт ҡалғас ҡул ҡуя.

Төҙөлөш АҠШ Оборона департаменты эгидаһы аҫтында башлана, ә Панама һөҙөмтәле  АҠШ протекторатына әйләнә.<ref>Панама. История // Энциклопедия Кольера — Открытое общество. 2000.</ref>.

1900 йылда Гаванала Уолтер Рид һәм Джеймс Кэрролл эксперименталь рәүештә һары биҙгәктең москит [[Серәкәйҙәр|серекәй]]<nowiki/>е тешләүе аша бирелеүен иҫбатлай, уларҙың йәшәү мөхитендә москит личинкаларын юҡ итеп, һары биҙгәк хәүефен кәметеү ысулы уңышлы ҡулланыла. Каналды ҡаҙырға маташыуҙың уңышһыҙлыҡҡа осрауын күҙ уңында тотоп, американдар Уильям Кроуфорд Горгас етәкселегендәге ҙур экспедиция ебәрә. Баҫылып сыҡҡан мәғлүмәттәр уларҙың эшмәкәрлегенең масштабын иҫбатлай: 30 квадрат километр ҡыуаҡлыҡтарҙы һәм ваҡ ағастарҙы ҡырҡып яндырырға кәрәк була, Шул уҡ майҙанда үләнде сабырға һәм яндырға, 80 гектар һаҙлыҡ киптерергә, 76 км дренаж соҡорҙары ҡаҙыға һәм 600 км иҫке соҡорҙарҙы тергеҙергә,  москит серекәйе  личинкаларын  юҡҡа сығарыусы 150 мең галлон (570 мең литр) май һибергә. Был ысул Гаванала уңышлы ҡулланылған: һары биҙгәк менән [[малярия]]<nowiki/>ның таралыуы шул тиклем кәмегән, хатта ауырыуҙы ҡаршылыҡ тип  тә һанамағандар.

АҠШ-тың Хәрби департаменты каналды [[1904 йыл]]<nowiki/>да төҙөй башлай. Каналдың баш инженеры Джон Фрэнк Стивенс була. Был юлы дөрөҫ проект һайлана: шлюздар һәм күлдәр. Төҙөлөшкә 10 йыл, 400 миллион доллар һәм 70 мең эшсе кәрәк була, америка мәғлүмәттәре буйынса, 5600-гә яҡын кеше һәләк була. 1913 йылдың 13 октябрендә иртән АҠШ президенты Томас Вудро Уилсон Аҡ йортҡа йыйылған бик күп юғары дәрәжәле ҡунаҡтар алдында махсус өҫтәлгә сыға һәм мөһабәт ым-ишара менән алтын ялатылған төймәгә баҫа. Һәм шул уҡ мәлдә көслө шартлау [[Вашингтон (Колумбия федераль округы)|Вашингтондан]] дүрт мең саҡрым алыҫлыҡта, Панама муйынында дымлы тропик һауаны тетрәндерә. Егерме мең килограмм динамит Гамбоа ҡалаһы янында [[Атлантик океан|Атлантик]] һәм [[Тымыҡ океан]] һыуҙарын айырып торған һуңғы шлагбаумды емерә. Гамбоа линтель тәрәнлегендәге динамитты Аҡ йортҡа тоташтырыусы дүрт мең километр оҙонлоҡтағы трос президент ихтыярын үтәй.<ref>''Гальский Дезидер''. Великие авантюры. — Москва: Прогресс, 1986. — С. 287—288.</ref>.

Беренсе судно (океан пароходы СС Анкон) канал  буйлап 1914 йылдың 15 авгусында үтә, әммә 1914 йылдың октябрҙәге ҙур ишелмә каналдаң асылыуына ҡамасаулай. Канал ситендә оборонаны көсәйтеү өсөн АҠШ яҡын-тирәләге утрауҙарҙы һатып ала: Панаманан Тымыҡ океан утрауҙары — Маргарита, Перкет, Наос, Кулебра һәм Фламенко; Даниянан 1917 йылда 25 миллион долларға Изге Иоанн, Изге Круз һәм Изге Томас утрауҙарынан һатып ала; Никарагуала 1928 йылда кукуруз (Кукуруз) утрауҙары, Колумбиянан ситтә Ронкадор һәм Китазуэньо утрауҙары була. Каналды рәсми асыу 1920 йылдың 12 июнендә генә башҡарыла.

1945 йылдың авгусында Япония каналды бомбаға тотоуҙы планлаштыра.

1977 йылдың 7 сентябрендә [[Вашингтон (Колумбия федераль округы)|Вашингтон]]<nowiki/>да панама лидеры О. Торрихос һәм АҠШ президенты Д. Картер 2000 йылдан канал контролен [[Панама]] хөкүмәтенә тапшырыу тураһында килешеү төҙөй. Килешеү 1977 йылдың 23 октябрендә Панама парламенты, ә 1978 йылдың 18 апрелендә АҠШ Сенаты тарафынан ратификациялана.

Панама каналы АҠШ тарафынан 1999 йылдың 31 декабренә тиклем контролдә тотола, артабан Панама хөкүмәтенә тапшырыла.<ref>{{Мәҡәлә|автор=Ткачева Т. В.|заглавие=Обсуждение в конгрессе США договора о Панамском канале 1977 г.|ссылка=https://web.archive.org/web/20140226051853/http://wwwold.ugrasu.ru/science/journal/3/13/documents/97-103.pdf|язык=ru|издание=ВЕСТНИК ЮГОРСКОГО ГОСУДАРСТВЕННОГО УНИВЕРСИТЕТА|тип=|год=2006|том=|номер=3|страницы=97—103|issn=}}</ref>.
[[Файл:PanamaCanal1913a.jpg|центр|мини|600x600пкс|Панама каналында шлюз төҙөү. 1913 й.]]

== Канал конфигурацияһы ==
Атлантик океандан (төньяҡ-көнбайыш осонда) «Гатун» өс камералы шлюз Лимон ҡултығын Гатун күле менән тоташтыра. [[Тымыҡ океан]]<nowiki/>дан (көньяҡ-көнсығыш осонда) ике камералы шлюз «Мирафлорес» һәм «Педро Мигель» бер камералы щлюз Панама ҡултығын канал менән тоташтыра. Бөтә донъя океаны кимәле менән Панама каналы кимәленең айырмаһы — 25,9 метр. Өҫтәмә һыу үткәргесте тағы бер һыуһаҡлағыс — Аладжуэла һыуһаҡлағысы тәьмин итә.
[[Файл:Ship_passing_through_Panama_Canal_01.jpg|мини|220x220пкс|Йөк судноһы канал аша үтә]]
Каналдың бөтә шлюздары ла парлы, был канал буйлап караптарҙың бер үк ваҡытта ҡаршы хәрәкәт итеү мөмкинлеген бирә. Әммә ғәмәлдә, ғәҙәттә, ике шлюз линияһы ла судноларҙы бер йүнәлештә үтеү өсөн эшләй ала. Шлюз камераларының үлсәмдәре: киңлеге 33,53 м, оҙонлоғо 304,8 м, минималь тәрәнлеге 12,55 м. Һәр камерала 101 мең м3 һыу тотола. Ҙур судноларҙы шлюздар аша электр энергияһы менән эшләгән махсус тимер юл локомотивы тартып күсерә, локомотив мул тип атала ( быға тиклем мулдар баржаларҙы йылға буйлап күсереү өсөн төп ҡоротҡос көс булып хеҙмәт иткән).

Канал хакимиәте суднолар йөрөшө өсөн түбәндәге үлсәмдәрҙе билдәләй: оҙонлоғо — 294,1 м, киңлеге — 32,3 м, сөсө тропик һыуҙа батҡан өлөшө — 12 м, бейеклеге — 57,91 м (һыу һыҙығынан судноның иң бейек нөктәһенә тиклем ҙурлығы)<ref name="blackseatrans">{{Cite web|author=|url=http://www.blackseatrans.com/article.php?articleID=1216|title=Максимальные размеры, при которых судам разрешено проходить шлюзы Панамского канала|lang=|date=|accessdate=|archiveurl=https://archive.today/20071215024424/http://www.blackseatrans.com/article.php?articleID=1216|archivedate=2007-12-15}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20071215024424/http://www.blackseatrans.com/article.php?articleID=1216 |date=2007-12-15 }}</ref>.Айырым осраҡтарҙа судноларға 62,5 метр бейеклектә үтергә рөхсәт бирелеүе мөмкин.

Канал аша ике күпер үтә. Панама һәм Колон ҡалалары араһындағы канал буйлап юлдар һәм тимер юлдар бар.

== Каналдан үтеү өсөн түләү ==
Канал өсөн түләүҙәр рәсми рәүештә Панама каналы хакимиәте — Панаманың дәүләт учреждениеһы тарафынан алына. Түләү ставкалары судноның төрөнә ҡарап билдәләнә.

Контейнер судноларынан алынған түләү күләме уларҙың һыйҙырышлылығына ҡарап иҫәпләнә, ТЭУ-ла (стандарт 20 метрлыҡ контейнер күләме). 2006 йылдың 1 майына ҡарата ставка ТЭУ өсөн $49 тәшкил итә.

Башҡа судноларҙан түләү күләме уларҙың һыуһыйҙырышлығына ҡарап билдәләнә. 2006 йылда йыйым ставкабер  тонна өсөн 2,96 долларҙан алып 10 000 тоннаға тиклем, артабанғы 10 000 тоннаның һәр береһе өсөн 2,90 доллар, артабанғы һәр тонна өсөн 2,85 доллар тәшкил итә.

Бәләкәй суднолар өсөн түләү судноның оҙонлоғона ҡарап иҫәпләнә:
{| class="wikitable"
!Судноһының оҙонлоғо
!Ставка
|-
|15,24 м тиклем.
|500 $
|-
|15,24 м тиклем м алып 24,384
|750 $
|-
|24,384 м тиклем м алып 30,48
|2000 $
|-
|30,48 метрҙан ашыу
|2500 $
|}

== Каналды киңәйтеү ==
[[2006 йыл]]<nowiki/>дың 23 октябрендә [[Панама]] Панама каналын киңәйтеү буйынса референдум һөҙөмтәләрен йомғаҡлай, уны халыҡтың 79 проценты хуплай. Был планды ҡабул итеүгә канал менән идара итеүсе Ҡытай бизнес структуралары булышлыҡ иткән. 2016 йылға канал яңыртыла һәм 130 мең тоннанан ашыу  нефть танкерҙарын ҡабул итә башлай, был [[Венесуэла]] нефтен [[Ҡытай]]<nowiki/>ға оҙатыу ваҡытын күпкә ҡыҫҡарта. Ошо ваҡытта ғына Венесуэла Ҡытайға нефть биреүҙе тәүлегенә 1 миллион баррельгә тиклем арттырырға вәғәҙәләй.

Шлюздарҙың өсөнсө төркөмөн төҙөүҙе 2009 йылдың 25 авгусында башлау планлаштырыла. Панама каналы хакимиәте был эште ГУПК консорциумына (Grupo Unidos por el Canal) ышанып тапшыра, ул 2008 йылдың 15 июлендә төҙөлөш буйынса тендерҙа еңеп сыға һәм 3 миллиард долларға 118 миллион долларға тейешле эштәрҙе башҡарырға һәм төҙөлөштө 2014 йылдың уртаһына тамамларға тәҡдим ителә. Был консорциумдың төп ағзаһы булып испан компанияһы Sacyr Vallehermoso тора..

Реконструкция барышында каналдың төбөн тәрәнәйтеү эштәре башҡарыла һәм яңы, киңерәк шлюздар төҙөлә: Гатун шлюзына параллель рәүештә Агуа-Клара шлюздары һәм Мирафлорес һәм Педро Мигель шлюздарына төҙөлә.

2015 йылдың апрелендә Панама каналын реконструкциялау һәм киңәйтеү сиктәрендә һуңғы шлюз ҡапҡаһы ҡуйыла. Канал хакимиәте был ваҡиғаны тарихи тип атаны, яңы шлюздар судноларҙы 2016 йылдың икенсе кварталында ҡабул итә башлаясағын билдәләне.<ref>{{Cite web|author=|url=https://rg.ru/2015/04/29/kanal-anons.html|title=В рамках расширения Панамского канала установлены все шлюзовые ворота|lang=ru|date=|accessdate=2019-10-13}}</ref>. 2016 йылдың 26 июнендә яңыртылған һәм киңәйтелгән канал аша беренсе судно ҡытай контейнер судноһы үтте<ref>{{Cite web|author=|url=https://www.bbc.com/russian/news/2016/06/160626_panama_first_vessel|title=По новому Панамскому каналу прошло первое судно — BBC Русская служба|lang=|date=|accessdate=2019-10-13}}</ref>.

Һөҙөмтәлә [[2016 йыл]]<nowiki/>ға Панама каналы аша һыуһыйҙырылышлығы 170 мең тоннаға тиклем  супертанкерҙар үтә башлай. Каналдың максималь һыйҙырышлылығы йылына 18,8 мең судноға тиклем арта, йөк әйләнеше — 600 миллион ПКУМС-ҡа етә. Реконструкция 5,25 миллиард долларға төшә, шуға күрә 2017 йылға Панама бюджеты каналдан йыл һайын 2,5 миллиард доллар килем аласаҡ, ә 2025 йылға килем 4,3 миллиард долларға тиклем артасаҡ.

== Альтернатива ==
[[Никарагуа]] канал өсөн альтернатив маршрут булараҡ ҡарала. Никарагуа каналының тәүге алдан пландары XVII быуатта барлыҡҡа килгән.

2013 йылдың июнендә Никарагуаның Милли йыйылышы Панама каналы менән ярышасаҡ яңы канал төҙөү проектын хуплай; проект хаҡы — 40 миллиард доллар. 2014 йылда был проект раҫлана. 2017 йылда проект финанслау етмәү сәбәпле туңдырылған.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://panampost.com/adriana-peralta/2017/05/08/four-years-later-china-backed-nicaragua-canal-struggles-to-take-off-the-ground/?cn-reloaded=1|title=Four Years Later, China-Backed Nicaragua Canal Struggles to Take Off the Ground|author=|date=|publisher=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200710091509/https://panampost.com/adriana-peralta/2017/05/08/four-years-later-china-backed-nicaragua-canal-struggles-to-take-off-the-ground/?cn-reloaded=1 |date=2020-07-10 }}</ref>.

== Иҫкәрмә ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* {{Мәҡәлә|автор=Редакция журнала|заглавие=Панамский канал|ссылка=https://vivaldi.nlr.ru/pm000020491/view#page=79|издание=[[Всемирная иллюстрация]]|тип=журнал|год=1885|том=34|номер=856|страницы=75,78}}

== Һылтанмалар ==

** [http://www.pancanal.com/ Официальный сайт администрации Панамского канала]{{ref-es}}{{ref-en}}
** {{cite web|author=|url=http://www.coolpanama.com/panama-webcams.html|title=Веб-камеры Панамского канала|lang=en|website=www.coolpanama.com|date=|accessdate=2019-10-13|deadlink=no}}
** {{cite web|author=|url=http://samlib.ru/t/tonina_o_i/te_panamskiy_kanal.shtml|title=Панамский канал Статья из Технической Энциклопедии 1927-34 года|lang=ru|website=samlib.ru|date=|accessdate=2019-10-13|deadlink=no}}
** {{cite web|author=|url=https://www.popmech.ru/article/480-mezh-dvuh-okeanov/|title=Меж двух океанов: Ворота Посейдона на сайте журнала «Популярная механика»|lang=ru|website=www.popmech.ru|date=|accessdate=2019-10-13|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419155506/http://www.popmech.ru/article/480-mezh-dvuh-okeanov/ |date=2014-04-19 }}

[[Категория:Сауҙа юлдары]]
[[Категория:Панама каналдары]]
[[Категория:Панама географияһы]]
Панама каналы () — Панама ҡултығын Тымыҡ океандың Кариб диңгеҙе һәм Атлантик океан менән тоташтырыусы суднолар йөрөү каналы Панама дәүләте территорияһындағы Панама муйынында урынлашҡан.

Оҙонлоғо — 81,6 км, шул иҫәптән ҡоро ерҙә 65,2 км һәм һыу төбөндә 16,4 км., суднолар үткәреү өсөнт төбө  Лимон ҡултыҡтары буйлап тәрәнәйә , дөйөм киңлеге — 150 метр (тарихи шлюз камераларының киңлеге — 33 метр), тәрәнлеге — 12 метр. Рәсми рәүештә 1920 йылдың 12 июнендә асыла.

Панама каналын төҙөү кешелек тарафынан тормошҡа ашырылған иң ҙур һәм ҡатмарлы төҙөлөш проекттарының береһенә әүерелә. Панама каналы Көнбайыш ярымшарҙа һәм бөтә донъяла суднолар йөрөшө үҫешенә һәм иҡтисадҡа баһалап бөткөһөҙ йоғонто яһай, был уның бик юғары геосәйәси әһәмиәткә эйә икәнен иҫбат итә. Панама каналы арҡаһында Көньяҡ Американы урап үтеү кәрәкмәй, ә Нью-Йорктан Сан-Францискоға диңгеҙ юлы 22,5 мең км-ҙан 9,5 мең км-ға тиклем ҡыҫҡартыла.

Канал аша төрлө типлы суднолар  үтә — шәхси яхталарҙан алып ғәйәт ҙур танкерҙарға һәм контейнер судноларына тиклем. Панама каналы аша үтә алған судноның максималь күләме панамакс тип аталған суднолар төҙөүҙә стандарт булып тора тиерлек. 2016 йылда тағы ла күләмлерәк өҫтәмә шлюздар эшләгендән һуң ҙурыраҡ суднолар өсөн өҫтәмә стандарт «Яңы Панамакс» стандарты барлыҡҡа килә. Океандар араһында йөрөгәндә «Панамакс» («Яңы Панаманан») ҙурыраҡ суднолар Латин Америкаһын Горн мороно тирәләй урап үтергә мәжбүр була.

Судноларҙы Панама каналы аша оҙатыу Панама каналының лоцман хеҙмәте тарафынан башҡарыла. Судноның канал аша үтеү ваҡыты — 9 сәғәт, минимум — 4 сәғәт 10 минут. Максималь үткәреү һәләте — тәүлегенә 48 судно. Канал ҡоролмалары аша йыл һайын яҡынса 280 миллион тонна йөк ташыған яҡынса 14 мең судно үтә (донъя океан йөктәренең 5 проценты). Канал тығынлы, шуға күрә уның аша үтеү сираты аукциондарҙа һатыла. Судноны канал аша үткән өсөн дөйөм түләү 400 000 АҠШ долларына етергә мөмкин. 2002 йылға торошло канал хеҙмәттәре менән 800 000 ашыу судно файҙаланған.

2010 йылдың декабрендә канал 95 йыл эсендә тәүге тапҡыр суднолар өсөн ябыла. Бер-бер туҡтауһыҙ яуған ҡойма ямғыр һөҙөмтәһендә һыу кимәле күтәрелә.

 Тарихы 
мини|Панама каналы картаһы
мини|1885 йылда төҙөлгән каналы
мини|1888 йылда канал төҙөү
мини|Панама каналы акцияһы
Ике океанды тоташтырыусы канал төҙөүҙең тәүге планы XVI быуатҡа ҡарай, әммә Испания короле Филипп II дини сәбәптәр арҡаһында бындай проекттарҙы ҡарауҙы тыя, сөнки «Алла берләштергәнде, кеше айырыла алмай» тип иҫәпләй. 1790-сы йылдарҙа канал проектын Алессандро Маласпина эшләй, уның бригадаһы хатта канал төҙөү маршрутын да өйрәнә.

Халыҡ-ара сауҙа үҫешкәнгә күрә каналға ҡыҙыҡһыныу XIX быуат башында уҡ барлыҡҡа килә; 1814 йылда Испания канал төҙөү тураһында закон ҡабул итә; 1825 йылда Үҙәк Америка дәүләттәре Конгресы ошондай уҡ ҡарар ҡабул итә. Калифорнияла алтын ятҡылыҡтарын асыу канал проблемаһына АҠШ-тың ҡыҙыҡһыныуын арттыра, ә 1848 йылда Гейс килешеүе буйынса АҠШ Никарагуала бөтә төр аралашыу юлдарын төҙөүгә монополия ала. Биләмәләре Никарагуа менән бәйләнешкә ингән Бөйөк Британия АҠШ-тың киңәйеүен тотҡарларға ашыға, улар менән 1850 йылдың 18 апрелендә төҙөләсәк каналдың нейтралитет һәм хәүефһеҙлек гарантиялары тураһында Клейтон-Бульвер килешеүе төҙөлә. Ун туғыҙынсы быуат дауамында канал йүнәлешенең ике төп варианты ҡарала: Никарагуа аша (ҡара: Никарагуа каналы) һәм Панама аша.«Панамский канал» // Большая советская энциклопедия, 1 издание, — М.: Советская энциклопедия, 1939, Т. 44, С. 50—57.«Панамский канал» // Большая советская энциклопедия, 1 издание, — М.: Советская энциклопедия, 1939, Т. 44, С. 50—57.

Шуға ҡарамаҫтан, Панама муйынында суднолар йөрөү каналын төҙөүгә тәүге ынтылыш 1879 йылда ғына була. Панама версияһын эшләү инициативаһы француздар тарафынан алға сығарыла. Ул ваҡытта АҠШ-тың иғтибарын башлыса Никарагуа версияһы ҡыҙыҡһындыра. 1879 йылда, Парижда Суэц каналы төҙөлөшө етәксеһе Фердинанд Лессепс етәкселегендә «Океан-ара каналдың генераль компанияһы» булдырыла, уның акцияларын 800 меңдән ашыу кеше һатып ала, компания инженер Визенан 10 миллион франкҡа Панама каналын төҙөүгә ташлама һатып ала, уны 1878 йылда Колумбия хөкүмәтенән ала. Панама каналы компанияһы ойошторолғанға тиклем йыйылған халыҡ-ара конгресс канал диңгеҙ кимәлендә булырға тейеш тигән ҡарар сығара; эштең үҙҡиммәте 658 миллион франк, ҡаҙыу эштәре күләме 157 миллион куб ярд тип ҡарала. 

1887 йылда эш күләмен кәметеү маҡсатында шлюзһыҙ канал идеяһынан баш тартырға тура килә, сөнки компанияның аҡсаһы (1,5 млрд франк) башлыса гәзиттәргә һәм парламент ағзаларына ришүәт биреүгә тотонола; өстән бер өлөшө генә эшкә тотонолған. Һөҙөмтәлә, 1888 йылдың 14 декабрендә компания түләүҙәрҙе туҡтата, тиҙҙән эш тә туҡтатыла.«Панамский канал» // Большая советская энциклопедия, 1 издание, — М.: Советская энциклопедия, 1939, Т. 44, С. 50—57.

1888 йылға канал төҙөүгә 300 миллион доллар тотонола (көтөлгәндән 2 тапҡырға тиерлек күберәк), эштең өстән бер өлөшө генә тамамлана. Сәбәбе - дөрөҫ булмаған проект (диңгеҙ кимәлендәге канал), эш ойоштороу менән идара итеү сифатының насар булыуы, уның үҙҡиммәтен кәмһетеү, шулай уҡ эшселәрҙе сабыу ауырыуҙары — малярия һәм һары биҙгәк менән ауырый  сәбәпсе була. Был сирҙәрҙән кәм тигәндә 20 мең кешенең вафат булыуы тураһында дәлилдәр бар. Төҙөлөш билдәлелек ала, шул ваҡыттағы гәзиттәрҙә эшселәрҙең ҡайһы бер төркөмдәре үҙҙәре менән Франциянан үҙ табуттарын алып килә, тип яҙа.Даниэл М. —  — Прогресс, 1990. ISBN 5-01-002041-6Efforts of Malaria Control

1892-1893 йылдарҙа Францияла билдәле ғауға сығыу сәбәпле 1889 йылда компанияны таратыу тураһында ҡарар сығарыла. Компанияның финанс көрсөгө һөҙөмтәһендә башланған тикшереү парламентарийҙарҙың, хөкүмәт ағзаларының һәм матбуғаттың ришүәтселектең ҙур системаһын асыҡлай. Парламенттың күп кенә ағзалары һәм властағы уртаса республиканлылар араһында Фрейцин, Рувье, шулай уҡ радикалдар (Флокет һәм башҡалар) компроматҡа эләгә.

Тикшереү күрһәтеүенсә, абруйлы сәйәсмәндәр ҙур ришүәт алыу өсөн асыҡтан-асыҡ тарҡалырға йыйынған компанияның законһыҙ ғәмәлдәренә рөхсәт биргән, был йөҙҙәрсә мең ваҡ вкладсыларҙың — акцияларҙың хужаларының бөлгөнлөккә төшөргән. Панама ыҙғышында ҡатнашҡан ҡайһы бер сәйәсмәндәр судҡа тарттырыла, әммә бик еңел язалар менән ҡаса йәки бөтөнләй азат ителәләр. Әммә илдә хакимлыҡ иткән  1893 йылғы парламент һайлауҙары һөҙөмтәһенә йоғонто яһай, һул оппозиция 80-гә яҡын тауыш йыя.«Панамский канал» // Большая советская энциклопедия, 1 издание, — М.: Советская энциклопедия, 1939, Т. 44, С. 50—57. Проекттың банкротлығы һөҙөмтәһендә Лессепс, шулай уҡ Эйфель башняһын төҙөүсе Александр Густав Эйфель киң күләмле мутлашыуҙа, компания менән дөрөҫ идара итмәүҙә һәм аҡсаны тейешенсә тотоноуҙа ғәйепләнәләр һәм төрлө сроктарға һәм штрафтарға хөкөм ителәләр. Фердинанд Лессепс стрессты кисерә алмай һәм вафат була.

Панама ыҙғышы Өсөнсө Франция Республикаһының сәйәси һәм эшлекле элитаһының тарҡалыуының сағыу дәлиле була һәм матбуғат араһында коррупцияның масштабын асыҡлай. Шул ваҡыттан алып «Панама» чиновниктарҙың ришүәтселеге менән мутлашыуҙың көнкүреш атамаһына әүерелә. Компания бөлгөнлөккә төшә, был меңәрләгән ваҡ акционерҙарҙың да бөлгөнлөгөнә  килтерә. Был авантюра панамалы тип атала, һәм «Панама» һүҙе мутлашыу, ҙур масштабта мутлашыу синонимы булып китә. Панама каналы компанияһының суд тәғәйенләгән ликвидаторы 1894 йылда яңы Панама каналы компанияһын булдыра, иң баштан уҡ финанс ҡыйынлыҡтары һәм проекттың абруйы насар булыу сәбәпле, ул да торғонлоҡҡа дусар була.«Панамский канал» // Большая советская энциклопедия, 1 издание, — М.: Советская энциклопедия, 1939, Т. 44, С. 50—57

1898 йылдағы Испания-Америка һуғышы АҠШ-тың Көнбайыш ярымшарҙа йоғонтоһон арттырыу маҡсатында Панама муйынында канал төҙөү ниәтен көсәйтә. 1899 йылда АҠШ-та муйын аша канал төҙөү буйынса комиссия булдырыла, сенат Никарагуа версияһын тормошҡа ашырыу өсөн 115 миллион доллар аҡса бүлә. Шул уҡ ваҡытта АҠШ Бөйөк Британиянан канал менән берлектә идара итеү тураһындағы дәғүәләрҙе кире ҡағыуҙы эҙләй башлай һәм Англия-Боэр һуғышы (1899—1902) осорондағы Бөйөк Британия ауырлыҡтарынан файҙаланып, Клейтон-Бульвер килешеүен ҡайтанан ҡарау буйынса һөйләшеүҙәр башлай. 1901 йылда АҠШ Бөйөк Британия менән Хей-Пунсфот килешеүен төҙөй, уға ярашлы был каналды Бөйөк Британия ҡатнашлығынан тыш төҙөүгә дәүләттәр айырым хоҡуҡ ала.«Панамский канал» // Большая советская энциклопедия, 1 издание, — М.: Советская энциклопедия, 1939, Т. 44, С. 50—57 
мини|Панама каналының Миниатюраһы. 1900-1903 йылдарҙа
мини|Канал төҙөүсе испан эшселәре, 1900 йылдар башында
мини|Канал төҙөлөшө, 1911
Каналды нейтраль тип иғлан итеү һәм тыныс ваҡытта ла, һуғыш ваҡытында ла бөтә халыҡтарҙың хәрби һәм сауҙа караптары канал аша ирекле үтеү гарантияһы Америка  тарафынан юҡҡа сығарыла, сөнки АҠШ Панаманы һаҡлау һәм каналда тәртип һаҡлау өсөн кәрәк тип һаналған сараларға ҡағылмай. Асылда, АҠШ ҡатнашасаҡ һуғышта уның хәрби нығытмалары һуғышҡан икенсе яҡ каналды тигеҙ нигеҙҙә файҙаланыу мөмкинлегенән мәхрүм итә. Гей-Пунсефот килешеүен ратификациялау Англия яғынан ҡамасаулыҡты бөтөрә.

Француз компанияһынан Панама каналын төҙөүгә концессия биреү мәсьәләһе сиратҡа баҫты. Концессияға эйә булған француз компанияһын ҡурҡытыу һәм конкуренцияға һәләтле канал төҙөү һәм хаҡты төшөрөү маҡсатында АҠШ Конгресы комиссияһы беренсе тапҡыр Никарагуа йүнәлеше файҙаһына сығыш яһай, ә Конгресс 1902 йылдың 9 ғинуарында тейешле Хепбёрн закон проектын ҡабул итә. 1902 йылдың июнендә француздар концессияны, башҡарылған эштәрҙе, байтаҡ ҡорамалдарҙы $40 млн-ға һатырға ризалашалар; шунан һуң американдар Хепбёрн тураһындағы закон проектын ғәмәлдән сығара һәм мәсьәләне Панама каналы файҙаһына хәл итә.«Панамский канал» // Большая советская энциклопедия, 1 издание, — М.: Советская энциклопедия, 1939, Т. 44, С. 50—57

1902 йылдың 28 июнендә АҠШ Конгресы АҠШ Президентынан Канал төҙөү компанияһы мөлкәтен, Панама компанияһы тимер юлы акцияларын, колумбиянан каналды төҙөү, хеҙмәтләндереү һәм уға идара итеү өсөн 10 километр киңлектәге ер һыҙатын һатып алыуҙы талап иткән закон ҡабул итә. 1903 йылдың 22 ғинуарында Колумбия илсеһе Томас Херран һәм АҠШ-тың дәүләт секретары Джон Хей килешеү төҙөй, уның буйынса Колумбия Панама каналын төҙөү өсөн 100 йылға АҠШ-ҡа ер һыҙатын ҡуртымға бирә. Панама территорияһына хужа булған Колумбия хөкүмәтенең концессияны тапшырғаны өсөн АҠШ бер тапҡыр бирелә торған сумманы 10 миллион долларға, ә һуңынан 9 йылдан һуң — йыл һайын 250 мең долларға түләргә ризалаша, шул уҡ ваҡытта Панама каналы зонаһы өҫтөнән Колумбияның суверенитетын һаҡлай.

Был шарттар Хэй-Херрана килешеүендә рәсмиләштерелә, әммә Колумбия Сенаты уны 1903 йылдың 12 авгусында ратификациялауҙан баш тарта, сөнки 1904 йылда француз компанияһы менән концессия килешеүе ғәмәлдән сыға. Франция һәм АҠШ был хәлдән сығыуҙың берҙән-бер юлы панама штатының Колумбиянан айырылыуын һәм бойондороҡһоҙ дәүләт булараҡ концессияны АҠШ-ҡа законлы тапшырыуҙы рәсмиләштереүҙән күрә. Француз Бунод-Вариа сепаратистар хәрәкәтен ойоштора һәм уға етәкселек итә һәм АҠШ Хәрби-диңгеҙ флотының туранан-тура ҡыҫылыуы менән 1903 йылдың 4 ноябрендә Панаманың бүленешен тормошҡа ашыра; 18 ноябрҙә «Бойондороҡһоҙ Панама Республикаһы» исеменән АҠШ менән Хай-Эрран килешеүе буйынса килешеү төҙөй. АҠШ менән Колумбия араһындағы конфликт тик 1921 йылда ғына яйға һалына.«Панамский канал» // Большая советская энциклопедия, 1 издание, — М.: Советская энциклопедия, 1939, Т. 44, С. 50—57.

1903 йылғы Договорға ярашлы, АҠШ-ҡа договорҙың 2-се статьяһында ҡаралған «һыу аҫтындағы ер һәм ер зонаһын төҙөү, хеҙмәтләндереү, эксплуатациялау, санитар тәртип, һаҡлау өсөн» мәңгелек милек бирелә. 3-сө статья АҠШ-ҡа территорияның хакимы булараҡ бөтә хоҡуҡтар бирә. Бынан тыш, АҠШ Панама Республикаһының бойондороҡһоҙлоғо гаранты була һәм, АҠШ фекеренсә, Панама Республикаһы үҙаллы тәртип һаҡлай алмаһа, Панама һәм Колон ҡалаларында тәртип һаҡлау хоҡуғын ала. Договорҙың иҡтисади яғы Колумбия ратификацияламаған Хай-Херран килешеүен ҡабатланы. Панама исеменән килешеүгә Франция гражданины Филипп Буно-Вариа Вашингтонға Панаманың рәсми делегацияһы килергә 2 сәғәт ҡалғас ҡул ҡуя.

Төҙөлөш АҠШ Оборона департаменты эгидаһы аҫтында башлана, ә Панама һөҙөмтәле  АҠШ протекторатына әйләнә.Панама. История // Энциклопедия Кольера — Открытое общество. 2000..

1900 йылда Гаванала Уолтер Рид һәм Джеймс Кэрролл эксперименталь рәүештә һары биҙгәктең москит серекәйе тешләүе аша бирелеүен иҫбатлай, уларҙың йәшәү мөхитендә москит личинкаларын юҡ итеп, һары биҙгәк хәүефен кәметеү ысулы уңышлы ҡулланыла. Каналды ҡаҙырға маташыуҙың уңышһыҙлыҡҡа осрауын күҙ уңында тотоп, американдар Уильям Кроуфорд Горгас етәкселегендәге ҙур экспедиция ебәрә. Баҫылып сыҡҡан мәғлүмәттәр уларҙың эшмәкәрлегенең масштабын иҫбатлай: 30 квадрат километр ҡыуаҡлыҡтарҙы һәм ваҡ ағастарҙы ҡырҡып яндырырға кәрәк була, Шул уҡ майҙанда үләнде сабырға һәм яндырға, 80 гектар һаҙлыҡ киптерергә, 76 км дренаж соҡорҙары ҡаҙыға һәм 600 км иҫке соҡорҙарҙы тергеҙергә,  москит серекәйе  личинкаларын  юҡҡа сығарыусы 150 мең галлон (570 мең литр) май һибергә. Был ысул Гаванала уңышлы ҡулланылған: һары биҙгәк менән малярияның таралыуы шул тиклем кәмегән, хатта ауырыуҙы ҡаршылыҡ тип  тә һанамағандар.

АҠШ-тың Хәрби департаменты каналды 1904 йылда төҙөй башлай. Каналдың баш инженеры Джон Фрэнк Стивенс була. Был юлы дөрөҫ проект һайлана: шлюздар һәм күлдәр. Төҙөлөшкә 10 йыл, 400 миллион доллар һәм 70 мең эшсе кәрәк була, америка мәғлүмәттәре буйынса, 5600-гә яҡын кеше һәләк була. 1913 йылдың 13 октябрендә иртән АҠШ президенты Томас Вудро Уилсон Аҡ йортҡа йыйылған бик күп юғары дәрәжәле ҡунаҡтар алдында махсус өҫтәлгә сыға һәм мөһабәт ым-ишара менән алтын ялатылған төймәгә баҫа. Һәм шул уҡ мәлдә көслө шартлау Вашингтондан дүрт мең саҡрым алыҫлыҡта, Панама муйынында дымлы тропик һауаны тетрәндерә. Егерме мең килограмм динамит Гамбоа ҡалаһы янында Атлантик һәм Тымыҡ океан һыуҙарын айырып торған һуңғы шлагбаумды емерә. Гамбоа линтель тәрәнлегендәге динамитты Аҡ йортҡа тоташтырыусы дүрт мең километр оҙонлоҡтағы трос президент ихтыярын үтәй.Гальский Дезидер. Великие авантюры. — Москва: Прогресс, 1986. — С. 287—288..

Беренсе судно (океан пароходы СС Анкон) канал  буйлап 1914 йылдың 15 авгусында үтә, әммә 1914 йылдың октябрҙәге ҙур ишелмә каналдаң асылыуына ҡамасаулай. Канал ситендә оборонаны көсәйтеү өсөн АҠШ яҡын-тирәләге утрауҙарҙы һатып ала: Панаманан Тымыҡ океан утрауҙары — Маргарита, Перкет, Наос, Кулебра һәм Фламенко; Даниянан 1917 йылда 25 миллион долларға Изге Иоанн, Изге Круз һәм Изге Томас утрауҙарынан һатып ала; Никарагуала 1928 йылда кукуруз (Кукуруз) утрауҙары, Колумбиянан ситтә Ронкадор һәм Китазуэньо утрауҙары була. Каналды рәсми асыу 1920 йылдың 12 июнендә генә башҡарыла.

1945 йылдың авгусында Япония каналды бомбаға тотоуҙы планлаштыра.

1977 йылдың 7 сентябрендә Вашингтонда панама лидеры О. Торрихос һәм АҠШ президенты Д. Картер 2000 йылдан канал контролен Панама хөкүмәтенә тапшырыу тураһында килешеү төҙөй. Килешеү 1977 йылдың 23 октябрендә Панама парламенты, ә 1978 йылдың 18 апрелендә АҠШ Сенаты тарафынан ратификациялана.

Панама каналы АҠШ тарафынан 1999 йылдың 31 декабренә тиклем контролдә тотола, артабан Панама хөкүмәтенә тапшырыла..
центр|мини|600x600пкс|Панама каналында шлюз төҙөү. 1913 й.

 Канал конфигурацияһы 
Атлантик океандан (төньяҡ-көнбайыш осонда) «Гатун» өс камералы шлюз Лимон ҡултығын Гатун күле менән тоташтыра. Тымыҡ океандан (көньяҡ-көнсығыш осонда) ике камералы шлюз «Мирафлорес» һәм «Педро Мигель» бер камералы щлюз Панама ҡултығын канал менән тоташтыра. Бөтә донъя океаны кимәле менән Панама каналы кимәленең айырмаһы — 25,9 метр. Өҫтәмә һыу үткәргесте тағы бер һыуһаҡлағыс — Аладжуэла һыуһаҡлағысы тәьмин итә.
мини|220x220пкс|Йөк судноһы канал аша үтә
Каналдың бөтә шлюздары ла парлы, был канал буйлап караптарҙың бер үк ваҡытта ҡаршы хәрәкәт итеү мөмкинлеген бирә. Әммә ғәмәлдә, ғәҙәттә, ике шлюз линияһы ла судноларҙы бер йүнәлештә үтеү өсөн эшләй ала. Шлюз камераларының үлсәмдәре: киңлеге 33,53 м, оҙонлоғо 304,8 м, минималь тәрәнлеге 12,55 м. Һәр камерала 101 мең м3 һыу тотола. Ҙур судноларҙы шлюздар аша электр энергияһы менән эшләгән махсус тимер юл локомотивы тартып күсерә, локомотив мул тип атала ( быға тиклем мулдар баржаларҙы йылға буйлап күсереү өсөн төп ҡоротҡос көс булып хеҙмәт иткән).

Канал хакимиәте суднолар йөрөшө өсөн түбәндәге үлсәмдәрҙе билдәләй: оҙонлоғо — 294,1 м, киңлеге — 32,3 м, сөсө тропик һыуҙа батҡан өлөшө — 12 м, бейеклеге — 57,91 м (һыу һыҙығынан судноның иң бейек нөктәһенә тиклем ҙурлығы) .Айырым осраҡтарҙа судноларға 62,5 метр бейеклектә үтергә рөхсәт бирелеүе мөмкин.

Канал аша ике күпер үтә. Панама һәм Колон ҡалалары араһындағы канал буйлап юлдар һәм тимер юлдар бар.

 Каналдан үтеү өсөн түләү 
Канал өсөн түләүҙәр рәсми рәүештә Панама каналы хакимиәте — Панаманың дәүләт учреждениеһы тарафынан алына. Түләү ставкалары судноның төрөнә ҡарап билдәләнә.

Контейнер судноларынан алынған түләү күләме уларҙың һыйҙырышлылығына ҡарап иҫәпләнә, ТЭУ-ла (стандарт 20 метрлыҡ контейнер күләме). 2006 йылдың 1 майына ҡарата ставка ТЭУ өсөн $49 тәшкил итә.

Башҡа судноларҙан түләү күләме уларҙың һыуһыйҙырышлығына ҡарап билдәләнә. 2006 йылда йыйым ставкабер  тонна өсөн 2,96 долларҙан алып 10 000 тоннаға тиклем, артабанғы 10 000 тоннаның һәр береһе өсөн 2,90 доллар, артабанғы һәр тонна өсөн 2,85 доллар тәшкил итә.

Бәләкәй суднолар өсөн түләү судноның оҙонлоғона ҡарап иҫәпләнә:
Судноһының оҙонлоғоСтавка15,24 м тиклем.500 $15,24 м тиклем м алып 24,384750 $24,384 м тиклем м алып 30,482000 $30,48 метрҙан ашыу2500 $

 Каналды киңәйтеү 
2006 йылдың 23 октябрендә Панама Панама каналын киңәйтеү буйынса референдум һөҙөмтәләрен йомғаҡлай, уны халыҡтың 79 проценты хуплай. Был планды ҡабул итеүгә канал менән идара итеүсе Ҡытай бизнес структуралары булышлыҡ иткән. 2016 йылға канал яңыртыла һәм 130 мең тоннанан ашыу  нефть танкерҙарын ҡабул итә башлай, был Венесуэла нефтен Ҡытайға оҙатыу ваҡытын күпкә ҡыҫҡарта. Ошо ваҡытта ғына Венесуэла Ҡытайға нефть биреүҙе тәүлегенә 1 миллион баррельгә тиклем арттырырға вәғәҙәләй.

Шлюздарҙың өсөнсө төркөмөн төҙөүҙе 2009 йылдың 25 авгусында башлау планлаштырыла. Панама каналы хакимиәте был эште ГУПК консорциумына (Grupo Unidos por el Canal) ышанып тапшыра, ул 2008 йылдың 15 июлендә төҙөлөш буйынса тендерҙа еңеп сыға һәм 3 миллиард долларға 118 миллион долларға тейешле эштәрҙе башҡарырға һәм төҙөлөштө 2014 йылдың уртаһына тамамларға тәҡдим ителә. Был консорциумдың төп ағзаһы булып испан компанияһы Sacyr Vallehermoso тора..

Реконструкция барышында каналдың төбөн тәрәнәйтеү эштәре башҡарыла һәм яңы, киңерәк шлюздар төҙөлә: Гатун шлюзына параллель рәүештә Агуа-Клара шлюздары һәм Мирафлорес һәм Педро Мигель шлюздарына төҙөлә.

2015 йылдың апрелендә Панама каналын реконструкциялау һәм киңәйтеү сиктәрендә һуңғы шлюз ҡапҡаһы ҡуйыла. Канал хакимиәте был ваҡиғаны тарихи тип атаны, яңы шлюздар судноларҙы 2016 йылдың икенсе кварталында ҡабул итә башлаясағын билдәләне.. 2016 йылдың 26 июнендә яңыртылған һәм киңәйтелгән канал аша беренсе судно ҡытай контейнер судноһы үтте.

Һөҙөмтәлә 2016 йылға Панама каналы аша һыуһыйҙырылышлығы 170 мең тоннаға тиклем  супертанкерҙар үтә башлай. Каналдың максималь һыйҙырышлылығы йылына 18,8 мең судноға тиклем арта, йөк әйләнеше — 600 миллион ПКУМС-ҡа етә. Реконструкция 5,25 миллиард долларға төшә, шуға күрә 2017 йылға Панама бюджеты каналдан йыл һайын 2,5 миллиард доллар килем аласаҡ, ә 2025 йылға килем 4,3 миллиард долларға тиклем артасаҡ.

 Альтернатива 
Никарагуа канал өсөн альтернатив маршрут булараҡ ҡарала. Никарагуа каналының тәүге алдан пландары XVII быуатта барлыҡҡа килгән.

2013 йылдың июнендә Никарагуаның Милли йыйылышы Панама каналы менән ярышасаҡ яңы канал төҙөү проектын хуплай; проект хаҡы — 40 миллиард доллар. 2014 йылда был проект раҫлана. 2017 йылда проект финанслау етмәү сәбәпле туңдырылған. .

 Иҫкәрмә 

 Әҙәбиәт 

 

 Һылтанмалар 

 Официальный сайт администрации Панамского канала
 
 
  

Категория:Сауҙа юлдары
Категория:Панама каналдары
Категория:Панама географияһы