Ямғыр
{{Ук}}
[[Рәсем:22 Regen ubt.jpeg|thumb|300px|Ямғыр]]
'''Ямғыр''' — [[болот]]тарҙан һыу тамсылары рәүешендә яуа торған яуым-төшөм<ref>[http://slovari.yandex.ru/dict/krugosvet/article/2/28/1000375.htm Дождь. Энциклопедия «Кругосвет», Яндекс] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090814182112/http://slovari.yandex.ru/dict/krugosvet/article/2/28/1000375.htm |date=2009-08-14 }}</ref><ref>[http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00024/24700.htm?text=%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%B4%D1%8C&stpar1=1.1.2 Дождь. Большая Советская Энциклопедия, Яндекс]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
Һыу тамсылары 0,5 — 6-7 мм була. Вағыраҡ тамсылы ямғырҙы ''быҫҡаҡ ямғыр'' ([[:ru:Морось]]) тип йөрөтәләр. Көсөргәнешлелеге буйынса 0,25 мм/сәғ ямғыр ваҡ ямғыр, 100 мм/сәғ тиклем ''ҡойма ямғыр'' ([[:ru:Ливень]]) тип арала.

== Хасил булыу механизмы ==
Ҡағиҙә булараҡ, ямғыр 0&nbsp;°C температуранан түбәнерәк булған һалҡын тамсылар һәм боҙло кристалдарҙан торған ҡатнаш болоттарҙа (нигеҙҙә, ҡатлы ямғыр болоттарында һәм ҡалын ҡатламлы болоттарҙа) хасил була. Һыу парының туйыныу һығылмалылығы боҙ кристалдары өҫтөндәгегә ҡарағанда һыу тамсылары өҫтөндә ҙурыраҡ, шуға ла болот, һыу парҙары менән туйынмаған булһа ла, уның кристалдары күберәк була. Кристалдар, бер-береһенә йәбешеп, эреләнә бара, өҫтәүенә һыуынған һыу тамсыларын да үҙенә йәлеп итә, шулай ауырая барып, улар болоттоң түбәнге өлөшөнә, йәғни температураһы 0&nbsp;°C булған ҡатламына төшөп ирей һәм ямғыр тамсыһына әүерелә. Шулай итеп, болоттарҙағы һыу тамсыларының берләшеүе ямғыр хасил итеүҙә ҡатнашмай тип әйтерлек, ҡатнашһа ла бик аҙ ғына миҡдарҙа.

Әгәр ҡояш нурҙары болоттан яуған тамсылар аша үтһә, билдәле бер шарттарҙа [[йәйғор]] барлыҡҡа килә.

[[Ләйсән]] ямғыры — [[яҙ]] көнө беренсе яуған ямғыр.

Ҡояшлы ямғырҙан һуң [[йәйғор]] сыға.

Ямғыр оҙаҡ яумай торһа, [[ҡоролоҡ]] башлана.

=== Хасил булыу шарттары ===
Ямғыр [[планета]]лар атмосфераһында тик билдәле бер температура булған осраҡта ғына барлыҡҡа килә. [[Ер]] планетаһында һәм [[Сатурн]]дың юлдашы [[Титан (юлдаш)|Титанда]] шундай шарттар бар. Атап үтелгән күк есемдәре атмосфераларының түбәнге ҡатламдарындағы температура ниндәй ҙә булһа матдәне ике йәки өс [[агрегат хәл]]ендә тота ала. [[Ер]]ҙә — ул [[һыу]], ер атмосфераһының түбәнге ҡатламдары һыуҙың өс ҡатында ла булыуын тәьмин итә ала. [[Титан (юлдаш)|Титанда]] температура шарттары метан ямғырҙарының яуыуын тәьмин итә, сөнки метан шул шарттарҙа [[шыйыҡлыҡ]] та, [[газ]] да була ала.

== Ямғыр болоттарының барлыҡҡа килеүе ==
[[Файл:Konvektionsregen.jpg|thumb|right|200px|Конвектив яуым-төшөм:<br>дымлы һауа уны уратып алған ҡоро һауаға ҡарағанда нығыраҡ йылына һәм үргә табан хәрәкәт итә; һөҙөмтәлә ҡыҫҡа ваҡытлы ҡойма ямғырҙар яуа]]
[[Файл:Steigungsregen.jpg|thumb|right|200px|Орографик яуым-төшөм:<br>Һауа тәүҙә океан өҫтөндә дымлана, шунан һуң, тау һырттарында һыуынып һәм ямғырҙар яуҙырып, ҡоро ер буйлап үтә]]
Ҡуйырыуға яҡын, ләкин температуралары буйынса төрлө булған ике төрлө һауа массаһы буталғанда йәки дымлы һауа һыуығыраҡ ер өҫтөнә килеп тейгән саҡта, шулай уҡ юғарыға күтәрелеүсе һауа ағымында ямғыр болоттары хасил була. Беренсе осраҡта ҡушылманың дымлылығы һәр ваҡыт буталыусы массалар дымлылығынан юғарыраҡ була, ул сағында һауаның ҡуйырыуы ихтимал; шул сәбәпле барлыҡҡа килгән ямғыр талғын ғына яуа, әммә бик оҙаҡ яуһа, яуған һыу миҡдары бик күп булыуы ла бар. Европа илдәрендәге көҙгө оҙайлы ямғырҙарҙы шул категорияға индерергә мөмкин. Икенсе сәбәптән хасил булған ямғырҙар йылдың һыуыҡ осоронда диңгеҙ еле иҫкәндә яр буйында урынлашҡан илдәрҙә йыш яуа. Һауа юғары күтәрелгәндә көслө ямғырҙар яуа, был күренеш һыу парҙары миҡдары үтә күп булған йылы илдәрҙә күҙәтелә. Һауа, атмосфераның юғары, шыйығайтылған ҡатламдарына барып еткәс, киңәйә, ә уның температураһы төшә, һыу парҙарының бер өлөшө ҡуйыра башлай. Дымлы һауа өҫкә күтәрелгәндә [[тау]] һырттары буйлап яуған яуым-төшөм, шулай уҡ [[циклон]]дар формалашҡан өлкәләрҙәге яуым-төшөм шундай типҡа ҡарай.

== Яуым-төшөмдөң бүленеше ==
Ямғырҙарҙың һәм яуым-төшөмдөң [[Ер йөҙө]] һәм йыл миҙгелдәре буйынса бүленеүе бик мөһим климатик әһәмиәткә эйә.

=== Төбәктәр буйынса ===
[[Һил, тып-тын|Елһеҙ һыҙатта]] [[пассат]]тар килтергән йылы һәм парға бай һауаның өҫкә күтәрелеүе һөҙөмтәһендә океан өҫтәрендә йыл әйләнәһенә ярайһы уҡ күп миҡдарҙа ямғыр яуа. [[Атлантик океан]] өҫтөнән елһеҙ һыҙат (экваториаль ямғырҙар өлкәһе) йыл буйы көньяҡ киңлектең 5° һәм төньяҡ киңлектең 12° [[Параллель|параллелдәре]] араһында әле төньяҡҡа, әле көньяҡҡа хәрәкәт итә. Бында йылдың күп өлөшөндә ямғырҙар көндөҙ яуа, ә төнөн күк йөҙө асыла. Яуым-төшөмдөң иң күп яуыуы бында түгел, ә дымлы елдәргә перпендикуляр булып ҡаршы торған тау һырттарында күҙәтелә. Миҫал итеп [[Бенгаль ҡултығы]]нан төньяҡҡа табан [[Кхаси (тауҙар)|Кхаси]] тауҙарының көньяҡ һырты [[Черапунджи]]ны атап үтергә була. Бында алты ай буйына (апрелдән сентябргә тиклем) көньяҡ-көнбайыш [[муссон]]дар иҫә; ул [[Һинд океаны]]нан килә, үтә юғары температурала, һыу парҙарына үтә бай була, ә дымлы һәм эҫе һаҙлыҡлы тигеҙлектән үткәндә тағы ла күберәк дым туплай. Тау һырттарына бер аҙ күтәрелгәс, ул яуым-төшөм булып яуа башлай. Черапунджила йыл һайын (йәғни алты йылы айҙа), уртаса 11 777 мм ямғыр яуа<ref name=klimat>[http://www.klimadiagramme.de/Asien/cherrapunji.html Климатограмма. Черапунджи]{{ref-de}}</ref>. Кхаси тауҙарынан тыш тағы ла түбәндәгеләрҙе ямғырлы урындар тип атап үтергә була: [[Һиндостан]]дың көньяғындағы [[Малабар яры]] (ярҙа йыл һайын 3000 мм яуым-төшөм, тау һыртында — 6000-дән ашыу мм яуым-төшөм), [[Амазонка]] тигеҙлектәре, [[Үҙәк Америка]]ның бер өлөшө, [[Зонд утрауҙары|Зонд]] һәм [[Молукку]] утрауҙары (1500-ҙән ашыу мм).

Урта киңлектәрҙәге бик ямғырлы төбәктәр — [[Ҡытай]]ҙың күп өлөшө һәм [[Япония]] тотош. Яуым-төшөм бик аҙ миҡдарҙа яуған урындар: [[Сахара]], [[Калахари]], [[Ғәрәбстан]], [[Иран]]дың күп өлөшө, [[Арал-Каспий уйһыулығы]], Азия ҡалҡыулығының күп өлөшө, эске [[Австралия]], [[Төньяҡ Америка|Төньяҡ]] һәм [[Көньяҡ Америка]]ның көнбайыштағы ҡалҡыулыҡтары, [[төньяҡ ярымшар]]ҙың юғары киңлектәре, океандарҙағы пассаттар. Бының сәбәптәре төрлө; мәҫәлән, Сахарала һәм Арал-Каспий уйһыулығында йылдың күп өлөшөндә төньяҡтан иҫкән елдәр көньяҡҡа хәрәкәт итеү барышында ҡуйыра бара һәм шуға ла бик ҡоро; бында барометрик минимумдар бик һирәк була, булған осраҡта ла һауа бик ҡоро булыу сәбәпле, мул яуым-төшөм күҙәтелмәй. Азия ҡалҡыулығы елдәр килтергән дымды үҙенә йыйып торған тауҙар менән уратып алынған, эскә ҡоро елдәр генә үтә ала. [[Пассат]]тар эҫе илдәргә табан хәрәкәт иткәндә әкренләп йылына, ә океандар аша үткәндә бер аҙ парҙы үҙенә һеңдерә, ләкин етерлек кимәлдә булмағанға күрә, улар барыбер ҡоро булып ҡала. Бында ямғырҙар [[Тропик циклон|дауылдар]] үткәндә генә яуа, өҫтәүенә был мәлдә ҡот осҡос ҡойма ямғырҙар яуа.

[[Файл:MeanMonthlyP.gif|thumb|right|340px|<center>Донъяның төрлө төбәгендә яуым-төшөмдөң бүленеше]]
Уртаса киңлектәрҙә яуым-төшөмдөң бүленеше, нигеҙҙә, [[циклон]]дар һәм [[антициклон]]дарҙың (барометрик минимумдар һәм максимумдар) хәрәкәт итеү йүнәлешенә һәм ҡабатланыуына бәйле. Бынан тыш тау һырттары ла ҡоролоҡҡа һәм һыу бүленешенә йоғонто яһай. Европала ямғырлы өлкәләрҙе ғәҙәттә циклон төрлө яҡлап уратып алына. Үтә мул яуым-төшөм циклон янында булмай, ә уның сиктәрендә генә күҙәтелә.

=== Рәсәйҙә ===
[[Рәсәй]]гә яуым-төшөмдө, башлыса, [[Кесе Азия]]нан, [[Урта диңгеҙ|Урта]], [[Ҡара диңгеҙ]]ҙәрҙән, бер аҙ — [[Атлантика|Төньяҡ Атлантиканан]] килгән циклондар алып килә. Ил буйынса яуым-төшөм тигеҙ таралмай, иң ҙур контраст [[Кавказ тауҙары]]ның төрлө тарафында күҙәтелә: яуым-төшөмдөң йыллыҡ миҡдары Ҡара диңгеҙҙең көнсығыш яр буйҙарына һәм [[Кавказ]]ға (2000 мм-нан ашыу) тура килә, ә [[Каспий диңгеҙе]]нең төньяҡ яр буйҙарында яуым-төшөм бик һирәк була (йылына 200 мм).

Рәсәйҙең төньяҡ-көнбайыш Европа өлөшөндә лә яуым-төшөм мул — атап әйткәндә, [[Санкт-Петербург]]та. Ундағы климатҡа Төньяҡ Атлантиканың дымлы [[Һауа массаһы|һауа массалары]] йоғонто яһай. [[Воркута]] районында яуым-төшөм күп, унда Атлантиканың дымлы һауа массалары [[Поляр Урал]]дың көнбайыш битләүҙәрендә һалҡын арктик масса менән ҡушыла. [[Алтай тауҙары]]ның төньяҡ-көнбайыш битләүҙәрендә һәм [[Салаир һырты]] буйлап яуым-төшөм бик күп була.

[[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙә [[Алыҫ Көнсығышы|Алыҫ Көнсығыш]]та [[Сахалин]]да һәм [[Курил утрауҙары]]нда яуым-төшөм мул яуа.

Рәсәйҙең [[Ҡалмыҡстан]]дан алып [[Алтай край]]ының [[Ҡулынды тигеҙлеге]]нә тиклемге көньяҡ дала зонаһында яуым-төшөм бик аҙ. Был өлкәләр Атлантика һауа массаһының килеүе өсөн асыҡ булһа ла тигеҙлек рельефы яуым-төшөмдө тотоп ҡалыу өсөн шарттар тыуҙыра алмай. Алтай һәм Салаир һыртынан көнсығышҡа табан да яуым-төшөм аҙ, сәбәбе — дымлы һауа массаларының бында тиклем килеп етмәүе.

Алыҫ Көнсығышта яуым-төшөмдөң аҙлығы ҡоро ерҙең [[Тымыҡ океан|Тихого океандан]] көнбайышҡа табан урынлашыуына бәйле, һәм һауа массаларын дөйөм [[Атмосфера циркуляцияһы]] ярҙамында бер урындан икенсе урынға күсереү мөмкин түгел. Бында яуым-төшөм муссондар менән генә килә.
  
[[Төньяҡ Боҙло океан]] ярҙарында һәм утрауҙарында ла яуым-төшөм миҡдары бик аҙ, сөнки бында һауа массаһында һалҡын һыу пары бик аҙ.

=== Йыл миҙгеленә ҡарап ===
Ерҙәге яуым-төшөм, тотош алғанда, йыл әйләнәһенә тигеҙ итеп бүленмәгән. Муссондар өлкәләре лә (Көньяҡ Азия, Көнсығыш Азия, Африка һәм Австралия) шулай урынлашҡан. Унда һыуыҡ айҙарҙа ҡоро елдәр иҫә, һәм яуым-төшөм бөтөнләй булмай, йәки бер аҙ ғына яуа; ә бына йылы айҙар киреһенсә ямғырлы була. Уртаса киңлектең көньяғындағы ([[Субтропиктар|субтропик илдәр]]) шундайҙарға ҡарай, уларҙа йәйен ҡоро, ә ҡыш, йәй һәм көҙ көндәре ямырлы була. Был һауаның төньяҡтан пассаттарҙың поляр сиктәрендә урынлашҡан юғары атмосфера баҫымы өлкәләренән көньяҡҡа табан хәрәкәт итеүенә бәйле. Көньяҡта был һыҙат [[Месопотамия]], [[Иран]], [[Кавказ аръяғы]]ның көнсығышы һәм [[Үҙәк Азия|Үҙәк Азииның]] уйһыуыраҡ урындарын үҙ эсенә ала.

Уртаса киңлектәрҙә йыл миҙгеленә ҡарап яуым-төшөмдөң бүленеше бөтөнләй һиҙелмәй. Иң күп яуым-төшөм Европаға тура килә: [[Норвегия]]ла — сентябрь—декабрҙә, [[Шотландия]]ла һәма [[Фарер утрауҙары]]нда — декабре—ғинуарҙа, [[Швеция]]ла — августа,[[Дания|Даниила]] — август—сентябрҙә, [[Нидерланд]]та һәм төньяҡ [[Германия]]ла — августа, урта һәм көньяҡ Германияла — июнь—августа, [[Бельгия]]ла — сентябрҙә, көнбайыш һәм төньяҡ [[Франция]]ла — октябрь-ноябрҙә, көньяҡ Францияла һәм [[Италия]]ның күп өлөшөндә — октябрҙә, урта һәм көнсығыш Европала — йәй, төньяҡ [[Швейцария]]ла — августа, [[Австрия]]ла, [[Венгрия]]ла һәм [[Чехия]]ла — июндә, в западной и южной частях [[Пиреней ярымутрауы]]нда — ҡыш, эске яҫы таулыҡта — көҙ һәм яҙ, [[Балкан ярымутрауы]]нда — ҡыш һәм көҙ.

Дөйөм алғанда Рәсәйҙә уртаса климатҡа хас булғанса яуым-төшөм йәйгеһен күп була: иң ямғырлы ай — [[июнь]]. Әммә Алыҫ Көнсығышта, муссон климамына бәйле, яуым-төшөм көҙ айҙарына тура килә, ә [[Кавказдың Ҡара диңгеҙ буйы]]нда — ҡыш һәм яҙға.

== Ямғыр тамсылары ==
[[Файл:Raindrops sizes.svg|thumb|right|300px|Ямғыр тамсыларының типтары

A — тамсыларҙың булмаған тибы (тамыр алдынан тамсының формаһы);

B — 2 миллиметрҙан бәләкәйерәк ҙурлыҡтағы тамсылар (түңәрәк тип әйтерлек);

C — 2 миллиметрҙан ҙурыраҡ тамсылар (һауаға ышҡылыу сәбәпле бер аҙ йәйеңке);

D — 5 миллиметрҙан бәләкәйерәк тамсылар (ышҡылыу тамсының формаһын нығыраҡ үҙгәртә);

E — 5 миллиметрҙан ҙурыраҡ тамсыларҙың бер нисәгә бүленеү процесы.

]]
Бәләкәй һыу тамсылары эрерәктәре менән ҡушылған, йәки һыу тамсылары боҙ кристалына ҡушылып туңған осраҡта (ул Бержерон—Финдайзен процесы булараҡ билдәле) тамсылар ергә тамырға әҙер. Әммә һауаның ҡаршылығы ғәҙәттә тамсыларҙың болотта йыйылып тороуын тәьмин итә. Һауа турбулентлығы ваҡытында һыу тамсылары бер-береһе менән бәрелешә, һәм ҙур тамсылар хасил була. Эре һыу тамсылары түбәнерәк төшә бара һәм бер-береһенә ҡушылыу дауам итә, шулай итеп, тамсылар һауа ҡаршылығын йырып сығыу һәм ямғыр булып яуыу хәленә етә. Температура юғарыраҡ булған болоттарҙа тамсылар, [[Туңыу|һыуҙың туңыу нөктәһенә]] еткәс, берләшә башлай<ref>{{cite web|author=Glossary of Meteorology|date=2000-06|url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=warm-rain-process1|title=Warm Rain Process|publisher=American Meteorological Society|archiveurl=https://www.webcitation.org/69g1V8P3B?url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=warm-rain-process1|archivedate=2012-08-04|lang=en}}</ref>. Температура һыуҙың туңыу нөктәһенән түбәнәйгән, боҙ кристалдары тейешле массаға еткән болоттарҙа тамсылар ергә яуа башлай. Ҡағиҙә булараҡ, түбәнгә яуыу өсөн боҙ кристалдарының ҙур массала булыуын шарт. Был процесс температураға бәйле, сөнки һыуытылған һыу тамсылары һыуҙың туңыу нөктәһенән түбәнәйгән осраҡта ғына болоттарҙа туплана ала. Бынан тыш болоттоң һәм ерҙең температураларында ҙур айырма булыу сәбәпле, был боҙ кристалдарының ямғыр булып яуғанда иреүе ихтимал<ref>{{cite web|author=Paul Sirvatka|year=2003|url=http://weather.cod.edu/sirvatka/bergeron.html|title=Cloud Physics: Collision/Coalescence; The Bergeron Process|publisher=College of DuPage|archiveurl=https://www.webcitation.org/69g1Vd1zi?url=http://weather.cod.edu/sirvatka/bergeron.html|archivedate=2012-08-04|lang=en}}</ref>.

Ямғыр тамсылары диаметрының уртаса үлсәме 0,1 миллиметрҙан 6-7 миллиметрға тиклем, ҡағиҙә булараҡ, шулнан артһа, улар тарҡала. Вағыраҡ тамсыларп болот тамсылары тип атала, һәм улар [[Сфера|сферик]] формала була. Үлсәмдәре арта барыу менән һәм ҡаршы килгән һауа ағымының баҫымы аҫтында тамсының формаһы йәйеңке булып китә. Ямғырҙың ҙур тамсыларының түбәнге өлөшө йәйеңкерәк була. Бик эре тамсылар парашют формаһын ала<ref>{{cite web|title=Bad Meteorology: Raindrops are shaped like teardrops.|url=http://www.ems.psu.edu/~fraser/Bad/BadRain.html|author=Alistair B. Fraser|date=2003-01-15|publisher=Pennsylvania State University|archiveurl=https://www.webcitation.org/69g1W4DUu?url=http://www.ems.psu.edu/~fraser/Bad/BadRain.html|archivedate=2012-08-04|lang=en}}</ref>. Был юлы халыҡ араһында киң таралған фекер раҫланмай: ямғыр тамсыларының формаһы күҙ йәше тамсыһына оҡшамаған<ref>{{cite web|author=United States Geological Survey|year=2009|url=http://ga.water.usgs.gov/edu/raindropshape.html|title=Are raindrops tear shaped?|publisher=United States Department of the Interior|archiveurl=https://www.webcitation.org/69g1WWkiS?url=http://ga.water.usgs.gov/edu/raindropshape.html|archivedate=2012-08-04|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131114143451/http://ga.water.usgs.gov/edu/raindropshape.html |date=2013-11-14 }}</ref>. 2004 йылда [[Бразилия]]ла һәм Маршалл утрауҙарында Ергә иң эре ямғыр тамсылары яуыу теркәлә — ҡайһы берҙәренең диаметры 10 миллиметрға етә. Уларҙың шул тиклем ҙур булыуы [[Конденсация|конденсаттың]] төтөндөң һауала эре киҫәксәләрендә хасил булыуы, йәки һауала уғата күп тамсыларҙың бәрелешеүе менән аңлатыла<ref>{{cite news|title=Monster raindrops delight experts|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3898305.stm|author=Paul Rincon|publisher=British Broadcasting Company|date=2004-07-16|lang=en}}</ref>.
{{викицитатник|Дождевая капля}}
Ҡағиҙә булараҡ, ямғырҙың интенсивлығы һәм оҙайлығы бер-береһенә ҡапма-ҡаршы пропорционал, йәғни юғары интенсивлыҡтағы ямғыр, моғайын, ҡыҫҡа ваҡытлы булыр, ә бына әкрен генә баҫылып яуған ямғырҙың оҙаҡҡа һуҙылыуы ихтимал<ref>{{Статья|автор=Oguntoyinbo J.S., Akintola F.O.|заглавие=Rainstorm characteristics affecting availability for agriculture|ссылка=https://iahs.info/uploads/dms/iahs_140_0063.pdf|язык=en|издание=Hamburg Symposium, 1983, Hydrology of Humid Tropical Regions|тип=сборник|год=1983|месяц=|число=|том=140|номер=|страницы=63—74|issn=}}</ref><ref>{{статья |ссылка=http://ams.allenpress.com/archive/1520-0477/78/10/pdf/i1520-0477-78-10-2179.pdf |заглавие=Stratiform Precipitation in Regions of Convection: A Meteorological Paradox? |издание={{Нп3|Bulletin of the American Meteorological Society}} |том=78 |страницы=2179—2196 |номер=10 |doi=10.1175/1520-0477(1997)078<2179:SPIROC>2.0.CO;2 |issn=1520-0477 |bibcode=1997BAMS...78.2179H |язык=en |тип=journal |автор=Robert A. Houze Jr |месяц=10 |год=1997}}</ref>. Ирегән борсаҡтан хасил булған ямғыр тамсылары, ҡағиҙә булараҡ, башҡа тамсыларҙан ҙурыраҡ<ref>{{cite web|author=Norman W. Junker|year=2008|url=http://www.hpc.ncep.noaa.gov/research/mcs_web_test_test_files/Page882.htm|title=An ingredients based methodology for forecasting precipitation associated with MCS’s|publisher=Hydrometeorological Prediction Center|archiveurl=https://www.webcitation.org/69g1X4BL4?url=http://www.hpc.ncep.noaa.gov/research/mcs_web_test_test_files/Page882.htm|archivedate=2012-08-04|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121007220415/http://www.hpc.ncep.noaa.gov/research/mcs_web_test_test_files/Page882.htm |date=2012-10-07 }}</ref>. Диаметры 0,5 мм булған ямғыр тамсыларының диңгеҙ кимәлендә һәм ел иҫмәгән саҡта яуыу тиҙлеге 2 м/с, тәшкил итә, шул уҡ ваҡытта диаметры 5 мм булған тамсыларҙың тиҙлеге 9 м/секундан юғарыраҡ булыуы ла ихтимал. Ямғыр тамсыларының һыу өҫтөнә төшкәндә сыҡҡан өндө һыу өҫтөндә хасил булған һауа ҡыуыҡтары барлыҡҡа килтерә<ref>{{статья |заглавие=The impact of drops on liquid surfaces and the underwater noise of rain |издание={{Нп3|Annual Review of Fluid Mechanics}} |том=25 |страницы=577—602 |doi=10.1146/annurev.fl.25.010193.003045 |ссылка=http://arjournals.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev.fl.25.010193.003045 |bibcode=1993AnRFM..25..577P |язык=en |тип=journal |автор=Andrea Prosperetti and Hasan N. Oguz |год=1993 |издательство=[[Annual Reviews]] }}</ref><ref>{{cite web|url=http://ffden-2.phys.uaf.edu/311_fall2004.web.dir/Ryan_Rankin/bubble%20resonance.htm|title=Bubble Resonance|accessdate=2006-12-09|author=Ryan C. Rankin|year=2005|month=June|work=The Physics of Bubbles, Antibubbles, and all That|archiveurl=https://www.webcitation.org/69g1XXANI?url=http://ffden-2.phys.uaf.edu/311_fall2004.web.dir/Ryan_Rankin/bubble%20resonance.htm|archivedate=2012-08-04|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191121085916/http://ffden-2.phys.uaf.edu/311_fall2004.web.dir/ryan_rankin/bubble%20resonance.htm |date=2019-11-21 }}</ref>.

== Кислоталы ямғырҙар ==

Ғәҙәти ямғырҙың кислоталылығы pH — 5,6. Ә бына кислоталы ямғырҙа ул күрһәткес түбәнерәк була. Әгәр һыуҙың кислоталылығы pH 5,5 булһа, һыу ятҡылығындағы файҙалы [[бактериялар]] үлә, был күрһәткес pH 4,5-кә етһә, [[балыҡтар]] тотошо менән, ер хайуандарының һәм [[Бөжәктәр]]ҙең күбеһе юҡҡа сыға.

Төрлө [[кислота]]лар, шул иҫәптән иң көслө азот һәм көкөрт кислоталарынан барлыҡҡа килгән көкөрт оксидтарын һәм азотты һауаға сығарған сәнәғәт предприятиелары булған күп кенә төбәктәр өсөн кислоталы ямғырҙар ҙур проблема булып тора.

== Ямғыр төрҙәре һәм атамалары ==
* Бәшмәк ямғыры — бәшмәк өлгөргән мәлдә ҡояш нурҙары аҫтында түбәндә йөҙгән болоттарҙан яуған ваҡ, тупырлаҡ ямғыр.
* Һуҡыр ямғыр — ҡояш нурҙары аҫтында яуған ямғыр; Рәсәйҙә был ямғыр ваҡытында : «''Батша ҡыҙы илай''» тиҙәр<ref name="Паустовский" />, Японила: «''Төлкө кеүек хәйләкәр ҡатын иренең йортона бара''» тиҙәр<ref>''лорд Митфорд, Алджернон'' Легенды о самураях: традиции Старой Японии. — {{М.}}: Центрполиграф, 2010. — С. 220. — ISBN 978-5-227-02180-9</ref>.
* Йәшенле ямғыр.
* Борсаҡлы ямғыр.
* Ҡар ҡатыш ямғыр.
* Ҡойондороусы ямғыр.
* Ҡойма ямғыр.
* Быҫҡаҡлап яуған ямғыр.
* Һыҙатлы ямғыр.
* Ҡыя ямғыр<ref>Словарь русских синонимов и сходных по смыслу выражений. / Под. ред. Н. Абрамова. — {{М.}}: Русские словари, 1999.</ref>.
* Ваҡ ямғыр, «[[иләк]]тән иләнгәнгә» оҡшаған.
* Оҙайлы ямғыр.
* Күҙәнәкле ямғыр<ref name="Паустовский">''[[Паустовский, Константин Георгиевич|Паустовский К. Г.]]'' [http://paustovskiy.niv.ru/paustovskiy/text/zolotaya-roza/roza_12.htm Золотая роза. Язык и природа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120603205011/http://paustovskiy.niv.ru/paustovskiy/text/zolotaya-roza/roza_12.htm |date=2012-06-03 }}</ref>.
* Муссон ямғыры.

Шулай уҡ таш, ҡанлы, ҡара, һары, һөт, һоло, арыш бөртөктәренән, япраҡ, сәскә, хатта [[Хайуандарҙан ямғыр|бөжәктәр, балыҡтарҙан һәм тәлмәрйендәрҙән]] дә ямғырҙар була.

== Мәҙәниәттә һәм хужалыҡта ямғыр ==
[[Файл:Konstantin Makovsky - Children running from a thunderstorm - 1872.jpg|thumb|left|180px|<center>«[[Йәшендән ҡасыусы балалар]]» ([[Маковский, Константин Егорович|К. Е. Маковский]], 1872)]]
[[Файл:Goyō Hashiguchi-Rain at Yabakei.jpg|thumb|right|250px|"Ябакэе"ла ямғыр ([[Хасигути Гоё]], 1918)]]

Кешеләрҙең ямғырға ҡарата мөнәсәбәте донъяла төрлөсә. [[Европа]] кеүек уртаса климатлы төбәктәрҙә ямғыр моңһоулата: «Ҡалала ямғыр илаған кеүек ул минең минең йөрәгемдә лә илай» — тип яҙа [[Верлен, Поль|Поль Верлен]], ә бына [[ҡояш]] [[шатлыҡ]] булып күҙ алдына баҫа<ref>{{статья|автор=A. G. Barnston|заглавие=The effect of weather on mood, productivity, and frequency of emotional crisis in a temperate continental climate|год=1986|язык=en|издание={{Нп3|International Journal of Biometeorology}}|тип=journal|месяц=12|число=10|том=32|номер=4|страницы=134—143|issn=|doi=10.1007/BF01044907|bibcode=1988IJBm...32..134B}}</ref>.

Ҡоролоҡло райондарҙа — мәҫәлән, [[Африка]]ның, [[Һиндостан]]дың<ref>{{cite web|url=http://www.thaindian.com/newsportal/enviornment/sudden-spell-of-rain-lifts-mood-in-delhi_100172192.html|publisher=Thaindian news|title=Sudden spell of rain lifts mood in Delhi|date=2009-03-23|author=IANS|archiveurl=https://www.webcitation.org/69g1Y6sQy?url=http://www.thaindian.com/newsportal/enviornment/sudden-spell-of-rain-lifts-mood-in-delhi_100172192.html|archivedate=2012-08-04|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121016051410/http://www.thaindian.com/newsportal/enviornment/sudden-spell-of-rain-lifts-mood-in-delhi_100172192.html |date=2012-10-16 }}</ref>, [[Алыҫ Көнсығыш]]тың ҡайһы бер өлөштәрендә (был хаҡта [[Библия]]ла яҙылған) — ямғыр Аллаһтан килгән фатиха тип иҫәпләнә<ref>{{cite web|url=http://www.mysanantonio.com/business/Rain_lifts_mood_of_farmers.html|title=Rain lifts moods of farmers|date=2009-09-11|author=William Pack|publisher=San Antonio Express-News|archiveurl=https://www.webcitation.org/69g1YYFe8?url=http://www.mysanantonio.com/business/local/article/Rain-lifts-mood-of-farmers-843592.php|archivedate=2012-08-04|lang=en}}</ref>, сөнки хәҙерге заманда яуым-төшөм эсә торған һәм һуғарыуҙа ҡулланылған һыу ямғыр яуыуға бәйле, шуға ла иҡтисади әһәмиәткә эйә. [[Ботсвана]]ла, [[сетсвана]] телендә, «ямғыр» һүҙе — «''пула''» тип атала — был ҡоролоҡло илдә яуым-төшөмдөң ни тиклем әһәмиәткә эйә булыуын белдереү өсөн милли валюта ла шул һүҙ менән атап йөрөтөлә<ref>{{cite web|url=http://www.pulapulapula.co.uk/Glossary.html|title=Glossary of Setswana and Other Words|author=Robyn Cox|year=2007|archiveurl=https://www.webcitation.org/69g1Zh0vv?url=http://www.pulapulapula.co.uk/Glossary.html|archivedate=2012-08-04|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120801074955/http://www.pulapulapula.co.uk/Glossary.html |date=2012-08-01 }}</ref>.

Күп мәҙәниәттәрҙә ямғырҙан һаҡланыу өсөн кейемдәр һәм ысулдар уйлап табылған (курткалар, ямғырҙан һаҡлағыс бөркәнсектәр, [[зонт]]тар), дренаж системалары ([[Һыу ағыҙыусы улаҡ|улаҡтар]], һыу ағыҙғыстар, канауҙар, каналдар). Яуым-төшөм йыл әйләнәһенә йәки миҙгел-миҙгел күп булған урындарҙа йорттар ямғыр һыуҙары үтмәҫлек итеп төҙөлә<ref>{{книга |ссылка=http://unix.eng.ua.edu/~rpitt/Publications/BooksandReports/Stormwater%20Effects%20Handbook%20by%20%20Burton%20and%20Pitt%20book/chp1.pdf |страницы=4 |год=2002 |заглавие=Stormwater Effects Handbook: A Toolbox for Watershed Managers, Scientists, and Engineers |издательство=[[CRC Press|CRC Press, LLC]] |язык=en |автор=Allen Burton and Robert Pitt}}</ref>.

Күптәр ямғыр яуған мәлдә һәм ямғырҙан һуң бик һәйбәт еҫ таралыуын билдәләй. Еҫтең сығанағы — үҫемлек майҙары. Был еҫте тупраҡ үҙенә һеңдерә һәм ямғыр яуған ваҡытта ул һауаға тарала<ref name="Bear1964">{{статья |том=201 |номер=4923 |страницы=993—995 |заглавие=Nature of argillaceous odour |издание=Nature |doi=10.1038/201993a0 |bibcode=1964Natur.201..993B |язык=en |тип=journal |автор=Bear, I.J.; R.G. Thomas |месяц=3 |год=1964}}</ref>. Йәшенле ямғырҙан һуң һауаға [[озон]] тарала<ref>{{Cite web|url=http://www.rosbalt.ru/style/2013/06/27/1145791.html|title=Учёные объяснили, почему людям нравится запах дождя}}</ref>.

Борондан уҡ ямғыр һыуының [[ауыл хужалығы]]на файҙа килтереүе һәм үләндәрҙең үҫеүенә тәьҫир итеүе билдәле, шуға күрә ер эшкәртеүсе, шулай уҡ [[мал үрсетеү]] менән шөғөлләнгән [[халыҡ]]тарҙың йәшәү кимәле ямғыр яуыуға бәйле булған. Ҡайһы бер халыҡтарҙа һәм [[башҡорттар]]ҙа ямғыр саҡырыу [[йолалар|йола]]һы бар.

== Астрономияла ямғырҙар ==
{{main|Метеоритный дождь}}
[[Ер атмосфераһы]]на килеп ингәндә [[метеор]]ҙар ағымы [[йондоҙҙар ямғыры]], йәки [[йондоҙ аталыуы]] тип аталған күренеште барлыҡҡа килтерә. Падение Метеориттарҙың Ергә килеп төшөүе [[метеорит ямғыры]] (тимер, таш, утлы ямғыр) тип атала. Борон метеор һәм метеорит ямғырҙарын айырмағандар, шуға күрә ике күренеш тә утлы ямғыр тип аталған.

== Башҡа күк есемдәрендәге ямғырҙар ==
Ямғырҙар Ерҙә генә яумай, ул башҡа планеталарҙа була. Яуым-төшөмдөң составы һәм характеры планета атмосфераһындағы физик шарттарға һәм уның составына бәйле.

* [[Сулпан]]да, нигеҙҙә, [[көкөрт кислотаһы]]нан торған ямғырҙар яуа, составында көкөрттән тыш [[хлор]] һәм [[фтор]] ҡушылмалары бар, әммә улар ергә төшөп етмәй, ә атмосфераның түбәнге ҡатламдарындағы юғары температураларҙа парға әйләнә (ямғырҙың бындай төрө [[вирга]] тип атала)<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4335628.stm|author=Paul Rincon|accessdate=2010-01-25|title=Planet Venus: Earth's 'evil twin'|publisher=BBC News|date=2005-11-07|lang=en}}</ref>.
* Элек [[Марс]]та һыу ямғырҙары яуған<ref name="Марс дождь">{{Cite web |url=http://www.membrana.ru/particle/12738 |title=На Марсе шли дожди, Мембрана.ру |access-date=2011-07-06 |archive-date=2011-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111107192121/http://www.membrana.ru/particle/12738 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111107192121/http://www.membrana.ru/particle/12738 |date=2011-11-07 }}</ref>.
* [[Сатурн]]дың юлдашы [[Титан (юлдаш)|Титанда]] даими рәүештә [[метан]] ямғырҙары яуа. Был мәғлүмәттәр «[[Кассини-Гюйгенс]]» миссияһы барышында раҫлана<ref name="титан-луна">{{Cite web |url=http://www.computerra.ru/science/399125/ |title=Дожди на Титане, компьютерра.ру |accessdate=2011-07-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090322015632/http://www.computerra.ru/science/399125/ |archivedate=2009-03-22 |deadlink=yes }}</ref>.
* [[Газ гиганттары]]ның атмосфераларында төрлө матдәләрҙән торған ямғырҙарҙың яуыу ихтималлығы, шулай уҡ улаҙың атмосфераларының түбәнге ҡатламдарында шыйыҡ [[неон]]дың яуыуы фараз итәләр<ref name="galileo_ms">{{cite web|author=Paul Mahaffy|url=http://ael.gsfc.nasa.gov/jupiterHighlights.shtml|title=Highlights of the Galileo Probe Mass Spectrometer Investigation|publisher=NASA Goddard Space Flight Center, Atmospheric Experiments Laboratory|accessdate=2007-06-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/68cx37Y8U?url=http://science.gsfc.nasa.gov/sed/index.cfm?fuseAction=home.main|archivedate=2012-06-23|lang=en}}</ref><ref>{{статья |заглавие=Jupiter Formed with More Tar than Ice |издание=[[The Astrophysical Journal]] |том=611 |номер=1 |страницы=587—597 |ссылка=http://www.journals.uchicago.edu/doi/full/10.1086/421970 |doi=10.1086/421970 |accessdate=2007-07-03 |bibcode=2004ApJ...611..587L |язык=en |тип=journal |автор=Katharina Lodders |год=2004 |издательство=[[IOP Publishing]] }}</ref>.
* [[Уҡсы (йондоҙлоҡ)]] йондоҙлоғона ҡараған [[OGLE-TR-56 b|OGLE-TR-56b]] [[экзопланета]]һында [[Тимер|тимер ямғырҙар]] тураһында хәбәрҙәр булды<ref>{{статья |ссылка=http://www.astrobio.net/pressrelease/352/new-world-of-iron-rain |заглавие=New World of Iron Rain |издание={{Нп3|Astrobiology Magazine}} |accessdate=2010-01-25 |язык=en |тип=magazine |автор=[[Гарвардский университет|Harvard University]] and [[Смитсоновский институт|Smithsonian Institution]] |число=8 |месяц=1 |год=2003}}</ref>.

== Галерея ==
<gallery class="center">
Heavy Rain.jpg|<center>Көслө ҡойма ямғыр
File:Vihmane Mustla keskväljak.jpg|Малый [[ҡасаба]] [[Мустла]] ямғыр аҫтында. [[Эстония]]
</gallery>

== Шулай уҡ ҡара ==
{{Навигация
| Тема = Дождь
| Портал =
| Викисловарь = дождь
| Викиучебник =
| Викицитатник =  
| Викитека = Дождь
| Викиновости =
| Метавики =
| Проект =
}}
* [[Микропорыв]]
* [[Вирга]] — ер өҫтөнә төшөп етә алмаған ямғыр
* [[Дождь из животных]]
* [[Цветной дождь]]
* [[Заклички про дождь]]
* [[Обряд вызывания дождя]]
* [[Амэ-онна]] и [[Амэфури-кодзо]] — япон фольклорында ямғыр менән бәйле рухтар.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Ҡарағыҙ ==
* [[Йәй ташы]]

== Һылтанмалар ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Дождь|[[Броунов, Пётр Иванович|Броунов П. И.]]}}
* [http://festival.1september.ru/articles/417973/ ''Людмила Николаевна Грошева'' «Художественный образ дождя»]

{{внешние ссылки}}
{{Погода}}

[[Категория:Һауа торошо]]
[[Категория:Тәбиғәт]]
[[Категория:Геология]]
[[Категория:Климат]]
[[Категория:Ямғыр]]
Ямғыр — болоттарҙан һыу тамсылары рәүешендә яуа торған яуым-төшөмДождь. Энциклопедия «Кругосвет», Яндекс Дождь. Большая Советская Энциклопедия, Яндекс.
Һыу тамсылары 0,5 — 6-7 мм була. Вағыраҡ тамсылы ямғырҙы быҫҡаҡ ямғыр (:ru:Морось) тип йөрөтәләр. Көсөргәнешлелеге буйынса 0,25 мм/сәғ ямғыр ваҡ ямғыр, 100 мм/сәғ тиклем ҡойма ямғыр (:ru:Ливень) тип арала.

 Хасил булыу механизмы 
Ҡағиҙә булараҡ, ямғыр 0 °C температуранан түбәнерәк булған һалҡын тамсылар һәм боҙло кристалдарҙан торған ҡатнаш болоттарҙа (нигеҙҙә, ҡатлы ямғыр болоттарында һәм ҡалын ҡатламлы болоттарҙа) хасил була. Һыу парының туйыныу һығылмалылығы боҙ кристалдары өҫтөндәгегә ҡарағанда һыу тамсылары өҫтөндә ҙурыраҡ, шуға ла болот, һыу парҙары менән туйынмаған булһа ла, уның кристалдары күберәк була. Кристалдар, бер-береһенә йәбешеп, эреләнә бара, өҫтәүенә һыуынған һыу тамсыларын да үҙенә йәлеп итә, шулай ауырая барып, улар болоттоң түбәнге өлөшөнә, йәғни температураһы 0 °C булған ҡатламына төшөп ирей һәм ямғыр тамсыһына әүерелә. Шулай итеп, болоттарҙағы һыу тамсыларының берләшеүе ямғыр хасил итеүҙә ҡатнашмай тип әйтерлек, ҡатнашһа ла бик аҙ ғына миҡдарҙа.

Әгәр ҡояш нурҙары болоттан яуған тамсылар аша үтһә, билдәле бер шарттарҙа йәйғор барлыҡҡа килә.

Ләйсән ямғыры — яҙ көнө беренсе яуған ямғыр.

Ҡояшлы ямғырҙан һуң йәйғор сыға.

Ямғыр оҙаҡ яумай торһа, ҡоролоҡ башлана.

 Хасил булыу шарттары 
Ямғыр планеталар атмосфераһында тик билдәле бер температура булған осраҡта ғына барлыҡҡа килә. Ер планетаһында һәм Сатурндың юлдашы Титанда шундай шарттар бар. Атап үтелгән күк есемдәре атмосфераларының түбәнге ҡатламдарындағы температура ниндәй ҙә булһа матдәне ике йәки өс агрегат хәлендә тота ала. Ерҙә — ул һыу, ер атмосфераһының түбәнге ҡатламдары һыуҙың өс ҡатында ла булыуын тәьмин итә ала. Титанда температура шарттары метан ямғырҙарының яуыуын тәьмин итә, сөнки метан шул шарттарҙа шыйыҡлыҡ та, газ да була ала.

 Ямғыр болоттарының барлыҡҡа килеүе 
thumb|right|200px|Конвектив яуым-төшөм:дымлы һауа уны уратып алған ҡоро һауаға ҡарағанда нығыраҡ йылына һәм үргә табан хәрәкәт итә; һөҙөмтәлә ҡыҫҡа ваҡытлы ҡойма ямғырҙар яуа
thumb|right|200px|Орографик яуым-төшөм:Һауа тәүҙә океан өҫтөндә дымлана, шунан һуң, тау һырттарында һыуынып һәм ямғырҙар яуҙырып, ҡоро ер буйлап үтә
Ҡуйырыуға яҡын, ләкин температуралары буйынса төрлө булған ике төрлө һауа массаһы буталғанда йәки дымлы һауа һыуығыраҡ ер өҫтөнә килеп тейгән саҡта, шулай уҡ юғарыға күтәрелеүсе һауа ағымында ямғыр болоттары хасил була. Беренсе осраҡта ҡушылманың дымлылығы һәр ваҡыт буталыусы массалар дымлылығынан юғарыраҡ була, ул сағында һауаның ҡуйырыуы ихтимал; шул сәбәпле барлыҡҡа килгән ямғыр талғын ғына яуа, әммә бик оҙаҡ яуһа, яуған һыу миҡдары бик күп булыуы ла бар. Европа илдәрендәге көҙгө оҙайлы ямғырҙарҙы шул категорияға индерергә мөмкин. Икенсе сәбәптән хасил булған ямғырҙар йылдың һыуыҡ осоронда диңгеҙ еле иҫкәндә яр буйында урынлашҡан илдәрҙә йыш яуа. Һауа юғары күтәрелгәндә көслө ямғырҙар яуа, был күренеш һыу парҙары миҡдары үтә күп булған йылы илдәрҙә күҙәтелә. Һауа, атмосфераның юғары, шыйығайтылған ҡатламдарына барып еткәс, киңәйә, ә уның температураһы төшә, һыу парҙарының бер өлөшө ҡуйыра башлай. Дымлы һауа өҫкә күтәрелгәндә тау һырттары буйлап яуған яуым-төшөм, шулай уҡ циклондар формалашҡан өлкәләрҙәге яуым-төшөм шундай типҡа ҡарай.

 Яуым-төшөмдөң бүленеше 
Ямғырҙарҙың һәм яуым-төшөмдөң Ер йөҙө һәм йыл миҙгелдәре буйынса бүленеүе бик мөһим климатик әһәмиәткә эйә.

 Төбәктәр буйынса 
Елһеҙ һыҙатта пассаттар килтергән йылы һәм парға бай һауаның өҫкә күтәрелеүе һөҙөмтәһендә океан өҫтәрендә йыл әйләнәһенә ярайһы уҡ күп миҡдарҙа ямғыр яуа. Атлантик океан өҫтөнән елһеҙ һыҙат (экваториаль ямғырҙар өлкәһе) йыл буйы көньяҡ киңлектең 5° һәм төньяҡ киңлектең 12° параллелдәре араһында әле төньяҡҡа, әле көньяҡҡа хәрәкәт итә. Бында йылдың күп өлөшөндә ямғырҙар көндөҙ яуа, ә төнөн күк йөҙө асыла. Яуым-төшөмдөң иң күп яуыуы бында түгел, ә дымлы елдәргә перпендикуляр булып ҡаршы торған тау һырттарында күҙәтелә. Миҫал итеп Бенгаль ҡултығынан төньяҡҡа табан Кхаси тауҙарының көньяҡ һырты Черапунджины атап үтергә була. Бында алты ай буйына (апрелдән сентябргә тиклем) көньяҡ-көнбайыш муссондар иҫә; ул Һинд океанынан килә, үтә юғары температурала, һыу парҙарына үтә бай була, ә дымлы һәм эҫе һаҙлыҡлы тигеҙлектән үткәндә тағы ла күберәк дым туплай. Тау һырттарына бер аҙ күтәрелгәс, ул яуым-төшөм булып яуа башлай. Черапунджила йыл һайын (йәғни алты йылы айҙа), уртаса 11 777 мм ямғыр яуаКлиматограмма. Черапунджи. Кхаси тауҙарынан тыш тағы ла түбәндәгеләрҙе ямғырлы урындар тип атап үтергә була: Һиндостандың көньяғындағы Малабар яры (ярҙа йыл һайын 3000 мм яуым-төшөм, тау һыртында — 6000-дән ашыу мм яуым-төшөм), Амазонка тигеҙлектәре, Үҙәк Американың бер өлөшө, Зонд һәм Молукку утрауҙары (1500-ҙән ашыу мм).

Урта киңлектәрҙәге бик ямғырлы төбәктәр — Ҡытайҙың күп өлөшө һәм Япония тотош. Яуым-төшөм бик аҙ миҡдарҙа яуған урындар: Сахара, Калахари, Ғәрәбстан, Ирандың күп өлөшө, Арал-Каспий уйһыулығы, Азия ҡалҡыулығының күп өлөшө, эске Австралия, Төньяҡ һәм Көньяҡ Американың көнбайыштағы ҡалҡыулыҡтары, төньяҡ ярымшарҙың юғары киңлектәре, океандарҙағы пассаттар. Бының сәбәптәре төрлө; мәҫәлән, Сахарала һәм Арал-Каспий уйһыулығында йылдың күп өлөшөндә төньяҡтан иҫкән елдәр көньяҡҡа хәрәкәт итеү барышында ҡуйыра бара һәм шуға ла бик ҡоро; бында барометрик минимумдар бик һирәк була, булған осраҡта ла һауа бик ҡоро булыу сәбәпле, мул яуым-төшөм күҙәтелмәй. Азия ҡалҡыулығы елдәр килтергән дымды үҙенә йыйып торған тауҙар менән уратып алынған, эскә ҡоро елдәр генә үтә ала. Пассаттар эҫе илдәргә табан хәрәкәт иткәндә әкренләп йылына, ә океандар аша үткәндә бер аҙ парҙы үҙенә һеңдерә, ләкин етерлек кимәлдә булмағанға күрә, улар барыбер ҡоро булып ҡала. Бында ямғырҙар дауылдар үткәндә генә яуа, өҫтәүенә был мәлдә ҡот осҡос ҡойма ямғырҙар яуа.

thumb|right|340px|<center>Донъяның төрлө төбәгендә яуым-төшөмдөң бүленеше
Уртаса киңлектәрҙә яуым-төшөмдөң бүленеше, нигеҙҙә, циклондар һәм антициклондарҙың (барометрик минимумдар һәм максимумдар) хәрәкәт итеү йүнәлешенә һәм ҡабатланыуына бәйле. Бынан тыш тау һырттары ла ҡоролоҡҡа һәм һыу бүленешенә йоғонто яһай. Европала ямғырлы өлкәләрҙе ғәҙәттә циклон төрлө яҡлап уратып алына. Үтә мул яуым-төшөм циклон янында булмай, ә уның сиктәрендә генә күҙәтелә.

 Рәсәйҙә 
Рәсәйгә яуым-төшөмдө, башлыса, Кесе Азиянан, Урта, Ҡара диңгеҙҙәрҙән, бер аҙ — Төньяҡ Атлантиканан килгән циклондар алып килә. Ил буйынса яуым-төшөм тигеҙ таралмай, иң ҙур контраст Кавказ тауҙарының төрлө тарафында күҙәтелә: яуым-төшөмдөң йыллыҡ миҡдары Ҡара диңгеҙҙең көнсығыш яр буйҙарына һәм Кавказға (2000 мм-нан ашыу) тура килә, ә Каспий диңгеҙенең төньяҡ яр буйҙарында яуым-төшөм бик һирәк була (йылына 200 мм).

Рәсәйҙең төньяҡ-көнбайыш Европа өлөшөндә лә яуым-төшөм мул — атап әйткәндә, Санкт-Петербургта. Ундағы климатҡа Төньяҡ Атлантиканың дымлы һауа массалары йоғонто яһай. Воркута районында яуым-төшөм күп, унда Атлантиканың дымлы һауа массалары Поляр Уралдың көнбайыш битләүҙәрендә һалҡын арктик масса менән ҡушыла. Алтай тауҙарының төньяҡ-көнбайыш битләүҙәрендә һәм Салаир һырты буйлап яуым-төшөм бик күп була.

Рәсәйҙә Алыҫ Көнсығышта Сахалинда һәм Курил утрауҙарында яуым-төшөм мул яуа.

Рәсәйҙең Ҡалмыҡстандан алып Алтай крайының Ҡулынды тигеҙлегенә тиклемге көньяҡ дала зонаһында яуым-төшөм бик аҙ. Был өлкәләр Атлантика һауа массаһының килеүе өсөн асыҡ булһа ла тигеҙлек рельефы яуым-төшөмдө тотоп ҡалыу өсөн шарттар тыуҙыра алмай. Алтай һәм Салаир һыртынан көнсығышҡа табан да яуым-төшөм аҙ, сәбәбе — дымлы һауа массаларының бында тиклем килеп етмәүе.

Алыҫ Көнсығышта яуым-төшөмдөң аҙлығы ҡоро ерҙең Тихого океандан көнбайышҡа табан урынлашыуына бәйле, һәм һауа массаларын дөйөм Атмосфера циркуляцияһы ярҙамында бер урындан икенсе урынға күсереү мөмкин түгел. Бында яуым-төшөм муссондар менән генә килә.
  
Төньяҡ Боҙло океан ярҙарында һәм утрауҙарында ла яуым-төшөм миҡдары бик аҙ, сөнки бында һауа массаһында һалҡын һыу пары бик аҙ.

 Йыл миҙгеленә ҡарап 
Ерҙәге яуым-төшөм, тотош алғанда, йыл әйләнәһенә тигеҙ итеп бүленмәгән. Муссондар өлкәләре лә (Көньяҡ Азия, Көнсығыш Азия, Африка һәм Австралия) шулай урынлашҡан. Унда һыуыҡ айҙарҙа ҡоро елдәр иҫә, һәм яуым-төшөм бөтөнләй булмай, йәки бер аҙ ғына яуа; ә бына йылы айҙар киреһенсә ямғырлы була. Уртаса киңлектең көньяғындағы (субтропик илдәр) шундайҙарға ҡарай, уларҙа йәйен ҡоро, ә ҡыш, йәй һәм көҙ көндәре ямырлы була. Был һауаның төньяҡтан пассаттарҙың поляр сиктәрендә урынлашҡан юғары атмосфера баҫымы өлкәләренән көньяҡҡа табан хәрәкәт итеүенә бәйле. Көньяҡта был һыҙат Месопотамия, Иран, Кавказ аръяғының көнсығышы һәм Үҙәк Азииның уйһыуыраҡ урындарын үҙ эсенә ала.

Уртаса киңлектәрҙә йыл миҙгеленә ҡарап яуым-төшөмдөң бүленеше бөтөнләй һиҙелмәй. Иң күп яуым-төшөм Европаға тура килә: Норвегияла — сентябрь—декабрҙә, Шотландияла һәма Фарер утрауҙарында — декабре—ғинуарҙа, Швецияла — августа,Даниила — август—сентябрҙә, Нидерландта һәм төньяҡ Германияла — августа, урта һәм көньяҡ Германияла — июнь—августа, Бельгияла — сентябрҙә, көнбайыш һәм төньяҡ Францияла — октябрь-ноябрҙә, көньяҡ Францияла һәм Италияның күп өлөшөндә — октябрҙә, урта һәм көнсығыш Европала — йәй, төньяҡ Швейцарияла — августа, Австрияла, Венгрияла һәм Чехияла — июндә, в западной и южной частях Пиреней ярымутрауында — ҡыш, эске яҫы таулыҡта — көҙ һәм яҙ, Балкан ярымутрауында — ҡыш һәм көҙ.

Дөйөм алғанда Рәсәйҙә уртаса климатҡа хас булғанса яуым-төшөм йәйгеһен күп була: иң ямғырлы ай — июнь. Әммә Алыҫ Көнсығышта, муссон климамына бәйле, яуым-төшөм көҙ айҙарына тура килә, ә Кавказдың Ҡара диңгеҙ буйында — ҡыш һәм яҙға.

 Ямғыр тамсылары 
thumb|right|300px|Ямғыр тамсыларының типтары

A — тамсыларҙың булмаған тибы (тамыр алдынан тамсының формаһы);

B — 2 миллиметрҙан бәләкәйерәк ҙурлыҡтағы тамсылар (түңәрәк тип әйтерлек);

C — 2 миллиметрҙан ҙурыраҡ тамсылар (һауаға ышҡылыу сәбәпле бер аҙ йәйеңке);

D — 5 миллиметрҙан бәләкәйерәк тамсылар (ышҡылыу тамсының формаһын нығыраҡ үҙгәртә);

E — 5 миллиметрҙан ҙурыраҡ тамсыларҙың бер нисәгә бүленеү процесы.
Бәләкәй һыу тамсылары эрерәктәре менән ҡушылған, йәки һыу тамсылары боҙ кристалына ҡушылып туңған осраҡта (ул Бержерон—Финдайзен процесы булараҡ билдәле) тамсылар ергә тамырға әҙер. Әммә һауаның ҡаршылығы ғәҙәттә тамсыларҙың болотта йыйылып тороуын тәьмин итә. Һауа турбулентлығы ваҡытында һыу тамсылары бер-береһе менән бәрелешә, һәм ҙур тамсылар хасил була. Эре һыу тамсылары түбәнерәк төшә бара һәм бер-береһенә ҡушылыу дауам итә, шулай итеп, тамсылар һауа ҡаршылығын йырып сығыу һәм ямғыр булып яуыу хәленә етә. Температура юғарыраҡ булған болоттарҙа тамсылар, һыуҙың туңыу нөктәһенә еткәс, берләшә башлай. Температура һыуҙың туңыу нөктәһенән түбәнәйгән, боҙ кристалдары тейешле массаға еткән болоттарҙа тамсылар ергә яуа башлай. Ҡағиҙә булараҡ, түбәнгә яуыу өсөн боҙ кристалдарының ҙур массала булыуын шарт. Был процесс температураға бәйле, сөнки һыуытылған һыу тамсылары һыуҙың туңыу нөктәһенән түбәнәйгән осраҡта ғына болоттарҙа туплана ала. Бынан тыш болоттоң һәм ерҙең температураларында ҙур айырма булыу сәбәпле, был боҙ кристалдарының ямғыр булып яуғанда иреүе ихтимал.

Ямғыр тамсылары диаметрының уртаса үлсәме 0,1 миллиметрҙан 6-7 миллиметрға тиклем, ҡағиҙә булараҡ, шулнан артһа, улар тарҡала. Вағыраҡ тамсыларп болот тамсылары тип атала, һәм улар сферик формала була. Үлсәмдәре арта барыу менән һәм ҡаршы килгән һауа ағымының баҫымы аҫтында тамсының формаһы йәйеңке булып китә. Ямғырҙың ҙур тамсыларының түбәнге өлөшө йәйеңкерәк була. Бик эре тамсылар парашют формаһын ала. Был юлы халыҡ араһында киң таралған фекер раҫланмай: ямғыр тамсыларының формаһы күҙ йәше тамсыһына оҡшамаған . 2004 йылда Бразилияла һәм Маршалл утрауҙарында Ергә иң эре ямғыр тамсылары яуыу теркәлә — ҡайһы берҙәренең диаметры 10 миллиметрға етә. Уларҙың шул тиклем ҙур булыуы конденсаттың төтөндөң һауала эре киҫәксәләрендә хасил булыуы, йәки һауала уғата күп тамсыларҙың бәрелешеүе менән аңлатыла.

Ҡағиҙә булараҡ, ямғырҙың интенсивлығы һәм оҙайлығы бер-береһенә ҡапма-ҡаршы пропорционал, йәғни юғары интенсивлыҡтағы ямғыр, моғайын, ҡыҫҡа ваҡытлы булыр, ә бына әкрен генә баҫылып яуған ямғырҙың оҙаҡҡа һуҙылыуы ихтимал. Ирегән борсаҡтан хасил булған ямғыр тамсылары, ҡағиҙә булараҡ, башҡа тамсыларҙан ҙурыраҡ . Диаметры 0,5 мм булған ямғыр тамсыларының диңгеҙ кимәлендә һәм ел иҫмәгән саҡта яуыу тиҙлеге 2 м/с, тәшкил итә, шул уҡ ваҡытта диаметры 5 мм булған тамсыларҙың тиҙлеге 9 м/секундан юғарыраҡ булыуы ла ихтимал. Ямғыр тамсыларының һыу өҫтөнә төшкәндә сыҡҡан өндө һыу өҫтөндә хасил булған һауа ҡыуыҡтары барлыҡҡа килтерә .

 Кислоталы ямғырҙар 

Ғәҙәти ямғырҙың кислоталылығы pH — 5,6. Ә бына кислоталы ямғырҙа ул күрһәткес түбәнерәк була. Әгәр һыуҙың кислоталылығы pH 5,5 булһа, һыу ятҡылығындағы файҙалы бактериялар үлә, был күрһәткес pH 4,5-кә етһә, балыҡтар тотошо менән, ер хайуандарының һәм Бөжәктәрҙең күбеһе юҡҡа сыға.

Төрлө кислоталар, шул иҫәптән иң көслө азот һәм көкөрт кислоталарынан барлыҡҡа килгән көкөрт оксидтарын һәм азотты һауаға сығарған сәнәғәт предприятиелары булған күп кенә төбәктәр өсөн кислоталы ямғырҙар ҙур проблема булып тора.

 Ямғыр төрҙәре һәм атамалары 
 Бәшмәк ямғыры — бәшмәк өлгөргән мәлдә ҡояш нурҙары аҫтында түбәндә йөҙгән болоттарҙан яуған ваҡ, тупырлаҡ ямғыр.
 Һуҡыр ямғыр — ҡояш нурҙары аҫтында яуған ямғыр; Рәсәйҙә был ямғыр ваҡытында : «Батша ҡыҙы илай» тиҙәр, Японила: «Төлкө кеүек хәйләкәр ҡатын иренең йортона бара» тиҙәрлорд Митфорд, Алджернон Легенды о самураях: традиции Старой Японии. — : Центрполиграф, 2010. — С. 220. — ISBN 978-5-227-02180-9.
 Йәшенле ямғыр.
 Борсаҡлы ямғыр.
 Ҡар ҡатыш ямғыр.
 Ҡойондороусы ямғыр.
 Ҡойма ямғыр.
 Быҫҡаҡлап яуған ямғыр.
 Һыҙатлы ямғыр.
 Ҡыя ямғырСловарь русских синонимов и сходных по смыслу выражений. / Под. ред. Н. Абрамова. — : Русские словари, 1999..
 Ваҡ ямғыр, «иләктән иләнгәнгә» оҡшаған.
 Оҙайлы ямғыр.
 Күҙәнәкле ямғырПаустовский К. Г. Золотая роза. Язык и природа .
 Муссон ямғыры.

Шулай уҡ таш, ҡанлы, ҡара, һары, һөт, һоло, арыш бөртөктәренән, япраҡ, сәскә, хатта бөжәктәр, балыҡтарҙан һәм тәлмәрйендәрҙән дә ямғырҙар була.

 Мәҙәниәттә һәм хужалыҡта ямғыр 
thumb|left|180px|<center>«Йәшендән ҡасыусы балалар» (К. Е. Маковский, 1872)
thumb|right|250px|"Ябакэе"ла ямғыр (Хасигути Гоё, 1918)

Кешеләрҙең ямғырға ҡарата мөнәсәбәте донъяла төрлөсә. Европа кеүек уртаса климатлы төбәктәрҙә ямғыр моңһоулата: «Ҡалала ямғыр илаған кеүек ул минең минең йөрәгемдә лә илай» — тип яҙа Поль Верлен, ә бына ҡояш шатлыҡ булып күҙ алдына баҫа.

Ҡоролоҡло райондарҙа — мәҫәлән, Африканың, Һиндостандың , Алыҫ Көнсығыштың ҡайһы бер өлөштәрендә (был хаҡта Библияла яҙылған) — ямғыр Аллаһтан килгән фатиха тип иҫәпләнә, сөнки хәҙерге заманда яуым-төшөм эсә торған һәм һуғарыуҙа ҡулланылған һыу ямғыр яуыуға бәйле, шуға ла иҡтисади әһәмиәткә эйә. Ботсванала, сетсвана телендә, «ямғыр» һүҙе — «пула» тип атала — был ҡоролоҡло илдә яуым-төшөмдөң ни тиклем әһәмиәткә эйә булыуын белдереү өсөн милли валюта ла шул һүҙ менән атап йөрөтөлә .

Күп мәҙәниәттәрҙә ямғырҙан һаҡланыу өсөн кейемдәр һәм ысулдар уйлап табылған (курткалар, ямғырҙан һаҡлағыс бөркәнсектәр, зонттар), дренаж системалары (улаҡтар, һыу ағыҙғыстар, канауҙар, каналдар). Яуым-төшөм йыл әйләнәһенә йәки миҙгел-миҙгел күп булған урындарҙа йорттар ямғыр һыуҙары үтмәҫлек итеп төҙөлә.

Күптәр ямғыр яуған мәлдә һәм ямғырҙан һуң бик һәйбәт еҫ таралыуын билдәләй. Еҫтең сығанағы — үҫемлек майҙары. Был еҫте тупраҡ үҙенә һеңдерә һәм ямғыр яуған ваҡытта ул һауаға тарала. Йәшенле ямғырҙан һуң һауаға озон тарала.

Борондан уҡ ямғыр һыуының ауыл хужалығына файҙа килтереүе һәм үләндәрҙең үҫеүенә тәьҫир итеүе билдәле, шуға күрә ер эшкәртеүсе, шулай уҡ мал үрсетеү менән шөғөлләнгән халыҡтарҙың йәшәү кимәле ямғыр яуыуға бәйле булған. Ҡайһы бер халыҡтарҙа һәм башҡорттарҙа ямғыр саҡырыу йолаһы бар.

 Астрономияла ямғырҙар 

Ер атмосфераһына килеп ингәндә метеорҙар ағымы йондоҙҙар ямғыры, йәки йондоҙ аталыуы тип аталған күренеште барлыҡҡа килтерә. Падение Метеориттарҙың Ергә килеп төшөүе метеорит ямғыры (тимер, таш, утлы ямғыр) тип атала. Борон метеор һәм метеорит ямғырҙарын айырмағандар, шуға күрә ике күренеш тә утлы ямғыр тип аталған.

 Башҡа күк есемдәрендәге ямғырҙар 
Ямғырҙар Ерҙә генә яумай, ул башҡа планеталарҙа була. Яуым-төшөмдөң составы һәм характеры планета атмосфераһындағы физик шарттарға һәм уның составына бәйле.

 Сулпанда, нигеҙҙә, көкөрт кислотаһынан торған ямғырҙар яуа, составында көкөрттән тыш хлор һәм фтор ҡушылмалары бар, әммә улар ергә төшөп етмәй, ә атмосфераның түбәнге ҡатламдарындағы юғары температураларҙа парға әйләнә (ямғырҙың бындай төрө вирга тип атала).
 Элек Марста һыу ямғырҙары яуған .
 Сатурндың юлдашы Титанда даими рәүештә метан ямғырҙары яуа. Был мәғлүмәттәр «Кассини-Гюйгенс» миссияһы барышында раҫлана.
 Газ гиганттарының атмосфераларында төрлө матдәләрҙән торған ямғырҙарҙың яуыу ихтималлығы, шулай уҡ улаҙың атмосфераларының түбәнге ҡатламдарында шыйыҡ неондың яуыуы фараз итәләр.
 Уҡсы (йондоҙлоҡ) йондоҙлоғона ҡараған OGLE-TR-56b экзопланетаһында тимер ямғырҙар тураһында хәбәрҙәр булды.

 Галерея 

 Шулай уҡ ҡара 

 Микропорыв
 Вирга — ер өҫтөнә төшөп етә алмаған ямғыр
 Дождь из животных
 Цветной дождь
 Заклички про дождь
 Обряд вызывания дождя
 Амэ-онна и Амэфури-кодзо — япон фольклорында ямғыр менән бәйле рухтар.

 Иҫкәрмәләр 

 Ҡарағыҙ 
 Йәй ташы

 Һылтанмалар 
 
 Людмила Николаевна Грошева «Художественный образ дождя»

Категория:Һауа торошо
Категория:Тәбиғәт
Категория:Геология
Категория:Климат
Категория:Ямғыр