Йосоп (Ҡыйғы районы)
{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл 
 | русское название         = Юсупово 
 | оригинальное название    = {{lang-ba|Йосоп}} 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 55 |lat_min = 37 |lat_sec = 31 
 | lon_deg                  = 58 |lon_min = 25 |lon_sec = 49 
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан 
 | регион в таблице         = Башҡортостан 
 | вид района               = 
 | район                    = Ҡыйғы районы{{!}}Ҡыйғы районы 
 | район в таблице          = 
 | вид поселения            = ауыл биләмәһе
 | поселение                = Кандаковка ауыл Советы (Ҡыйғы районы){{!}}Кандаковка ауыл Советы  
 | поселение в таблице      = 
 | C в регион               = нет
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Юсупово (Кигинский район) | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Юсупово (Кигинский район) | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = башҡорттар 
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 452508 
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 80236835004 
 | цифровой идентификатор 2 = 
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
{{БМ|Йосоп}}

'''Йосоп''' ({{lang-ru|Юсупово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ҡыйғы районы]]ндағы ауыл. Йосоп ауылы [[Кандаковка ауыл Советы (Ҡыйғы районы)|Кандаковка ауыл Советы]] составына инә. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 529 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.
Почта индексы — 452508, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80236835004.

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Үрге Ҡыйғы]]): 29 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Кандаковка (Ҡыйғы районы)|Кандаковка]]): 4 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]]): 72 км

Йосоп ауылы Ҡыйғы йылғаһы буйында, район үҙәге [[Үрге Ҡыйғы]] ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа 29 километрҙа һәм тимер юл станцияһы [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]]нән ([[Силәбе өлкәһе]]) төньяҡ-көнбайышҡа 72 километрҙа урынлашҡан<ref> {{БЭ2013|87334}}</ref>.

== Тарихы ==
Йосоп ауылына [[XVIII быуат]]тың 1-се яртыһында [[Себер даруғаһы]] [[Дыуан]] улусы башҡорттары үҙҙәренең [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] ерҙәрендә нигеҙ һалған. Шулай уҡ Шүрәле, Косогорная исемдәре менән теркәлгән.

Йосоп ауылы исеме [[1735 йыл|1735]]—[[1736 йыл]]дарҙа [[Урал]] аръяғында башҡорт ихтилалы юлбашсыларының береһе булып танылған Дыуан улусының батыры [[Йосоп Арыҡов]] исеме менән тығыҙ бәйле. Ул [[1735 йыл]]да үҙенең отряды менән [[Верхнеурал]] ҡәлғәһен уратып алған һәм гарнизонды ҡәлғәне ҡалдырырға мәжбүр иткән<ref>{{ИСДБ|страницы=538—539}}</ref><ref>Гвоздикова И. М. Башкортостан накануне и в годы Кресть­янской войны под руководством Е. И. Пугачева. С. 195; Кресть­янская война 1773—1775 гг. на территории Башкирии. С. 70, 285, 435; МИБ. Т. 5. С. 35</ref>.<ref>МИБ. Т. 5. С. 35, 67, 69, 85</ref><ref>ЦГИА РБ. Ф. 138. Оп. 2. Д. 345, 485</ref>.

[[1795 йыл]]да 15 йортта 120 кеше йәшәгән: 60 ир-егет һәм 60 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. [[1816 йыл]]да 29 йортта — ярашлы 92 һәм 82, [[1834 йыл]]да 41 йортта — 113 һәм 135, [[1859 йыл]]да 38 йортта 155 ир-егет һәм 164 ҡыҙ-ҡатын йәшәгән<ref>{{ИСДБ|страницы=538—539}}</ref>.

== Биләмә берәмектәренә инеүе ==
<!-- {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100 %;margin:0;" --><!-- Төрөлөп ҡуйыла торған таблица башы -->
{| class="wikitable"
|-
! Теркәү йылы !! Улус, ауыл советы !! Өйәҙ, кантон, район !! Губерна, Республика !! Дәүләт
|-
| [[1757]] ||Әйле улусы || Троицк өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй Империяһы
|-
| [[1816]] || -се йорт || -се Башҡорт кантоны || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
| [[1834]] || -се йорт || -се Башҡорт кантоны|| Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1847]] || -се йорт || -се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе ||  Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1859]] || -се йорт || -се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1895]] ||Иҫке Балаҡатай улусы || Златоуст өйәҙе || Өфө губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1920]] || биләмәһе || Дыуан-Ҡошсо өйәҙе || Автономлы Башҡорт ССР-ы (Бәләкәй Башҡортостан) ||[[Файл:Emblem of the Russian SFSR (1978–1991), Emblem of Russia (1991–1992).svg|20px]] РСФСР
|-
|[[1926]] ||Дыуан улусы || Мәсәғүт кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||{{СССР}} СССР
|-
|[[1935]] || Кандаковка ауыл Советы || Ҡыйғы районы || Башҡорт АССР-ы ||{{СССР}} СССР
|-
|[[1941]] || Кандаковка ауыл Советы|| Ҡыйғы районы|| Башҡорт АССР-ы || {{СССР}} СССР
|-
|[[1990]] || Кандаковка ауыл Советы || Ҡыйғы районы ||[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] ||{{Россия}} Рәсәй Федерацияһы
|-

|-
| || || || ||
|}

== Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше ==
[[1842 йыл]]да 248 кешегә 39 сирек ужым һәм 362 сирек яҙғы ашлыҡ сәскәндәр. 

41 хужалыҡта 291 [[ат]], 185 [[һыйыр]], 232 [[һарыҡ]], 107 [[кәзә]] аҫырағандар. Бер нисә хужалыҡта барлығы 13 [[Умартасылыҡ|умарта]] һәм 16 [[солоҡ]] булған.

[[Дыуан]] улусы Йосоп ауылы [[башҡорттар]]ының [[1804 йыл]]ғы үтенесе ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра, унда [[Түбәнге Ҡыйғы]] ауылы старшинаһы Хәлил Юлсурин, үҙенең [[типтәрҙәр]]е һәм [[мишәрҙәр]]е менән, «[[Аҫабалыҡ|аҫаб]]а башҡорттарҙың [[Ыйыҡ (Әй ҡушылдығы)|Ыйыҡ]] һәм Ҡыйғы йылғаларының ике яғында урынлашҡан байтаҡ ерҙәрен көслөк менән баҫып алыуы» тураһында мәғлүмәт бирелгән<ref> {{ИСДБ|страницы=538—539}}</ref><ref>Акманов И. Г. Башкирия в составе Российского государст­ва в ХVII-первой четверти XVIII в. С. 111</ref>.

<!-- МИБ. Ч. 1. С. 335, 348.
НА УНЦ РАН. Ф. 3. Оп. 12. Д. 39. Л. 238; Д. 41. Л. 457, 458; Асфандияров А. 3. Башкирские источники XVI—XIX вв. о добро­ вольном присоединении края к Русскому государству // Исто­рическое значение добровольного присоединения Башкирии к Русскому государству. Материалы научной конференции. Уфа, 1982. С. 25; его же. Еще раз о характере присоединения Башкор­тостана к России // Международная конференция по проблеме «История и культура народов Евразии: древность, средневе­ ковье и современность» («Первые Валидовские чтения»). Ч. III. Уфа, 1992. С. 10.
ЦГИА РБ. Ф. 2. Оп. 1. Д. 125. Л. 5. -->
[[1865 йыл]]да 53 йортта 324 кеше йәшәгән. [[Малсылыҡ]], [[игенселек]], [[умартасылыҡ]], арба һәм сана яһау менән шөғөлләнгәндәр. 

[[1906 йыл]]да Йосоп ауылында [[мәсет]] теркәлгән.

== Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше ==
[[1920 йыл]]да 151 хужалыҡта 380 ир-егет һәм 463 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән.
Әлеге ваҡытта Йосоп ауылы халҡы «„Восход“ агрофирмаһы» ЯСЙ ағзаһы булып тора. 

Ауылда төп [[мәктәп]], [[балалар баҡсаһы]], Мәҙәниәт йорто, китапхана бар<ref> {{БЭ2013|87334}}</ref>.

== Халыҡ һаны ==
Йосоп ауылында [[башҡорттар]] йәшәй ([[2002 йыл|2002]])

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1906 йыл ||604||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||843||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||537||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||552||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||553||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||527||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||529||278||251||52,6||47,4
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Билдәле кешеләре ==
* [[Йосоп Арыҡов]] — [[1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары]] етәкселәренең береһе. [[Себер даруғаһы]] Ҡара-Табын улусы старшинаһы. Дыуан улусы батыры. Мулла.
* [[Ямалетдинова Линария Ғималетдин ҡыҙы]] (1976, Йосоп ауылында тыуған). Башҡортостан Республикаһы телевидениеһы һәм радиоһы дикторы. Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлаған<ref>[https://vk.com/topic-1615186_23982078 Знаменитые кигинцы]</ref>.

== Хәтер ==

== Урамдары ==
{{Колонки|3}}
* Йылға аръяғы урамы ({{lang-ru|}} Заречная (улица)
* Яр буйы урамы ({{lang-ru|}} Набережная (улица)
* Туғай урамы ({{lang-ru|}} Луговая (улица)
* Төҙөлөш урамы — ({{lang-ru|}} Строительная (улица)
* Күпер урамы ({{lang-ru|}} Мостовая (улица)
* Мәктәп урамы ({{lang-ru|}} Школьная (улица)<ref>[https://mapdata.ru/bashkortostan/kiginskiy-rayon/derevnya-yusupovo/ Карта д. Юсупово. Улицы]</ref>{{Колонки|конец}}

== Тирә-яҡ мөхит ==
; Ер-һыу атамалары
''Тауҙар:''

''Йылғалар:''

''Шишмәләр:''

''Ялан-бесәнлектәр:''

''Таусыҡтар, түбәләр:''

''Башҡа урын-ер атамалары:''

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Дыуан]]

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|87334}}
* {{ИСДБ|страницы=538—539}}
* [http://www.asmo-rb.ru Совет муниципальных образований Республики Башкортостан].
* [https://mapdata.ru/bashkortostan/kiginskiy-rayon/derevnya-yusupovo/ Карта д. Юсупово. Улицы]
* [https://yandex.ru/video/preview/?text=%D1%8E%D1%81%D1%83%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%BE%20%D0%BA%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD&path=yandex_search&parent-reqid=1648232753859484-13846964518370614609-sas3-0953-1d5-sas-l7-balancer-8080-BAL-613&from_type=vast&filmId=6910799779042971593 Йосоп ауылы Мәҙәниәт йортонда]
{{Bashkir-geo-stub}}
{{Населённые пункты Кигинского района}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Ҡыйғы районы ауылдары}}
{{Тышҡы һытанмалар}}

[[Категория:Ҡыйғы районы ауылдары]]
Йосоп () — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы ауыл. Йосоп ауылы Кандаковка ауыл Советы составына инә. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 529 кеше.
Почта индексы — 452508, ОКАТО коды — 80236835004.

 Географик урыны 
 Район үҙәгенә тиклем (Үрге Ҡыйғы): 29 км
 Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Кандаковка): 4 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Һилейә): 72 км

Йосоп ауылы Ҡыйғы йылғаһы буйында, район үҙәге Үрге Ҡыйғы ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа 29 километрҙа һәм тимер юл станцияһы Һилейәнән (Силәбе өлкәһе) төньяҡ-көнбайышҡа 72 километрҙа урынлашҡан .

 Тарихы 
Йосоп ауылына XVIII быуаттың 1-се яртыһында Себер даруғаһы Дыуан улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Шулай уҡ Шүрәле, Косогорная исемдәре менән теркәлгән.

Йосоп ауылы исеме 1735—1736 йылдарҙа Урал аръяғында башҡорт ихтилалы юлбашсыларының береһе булып танылған Дыуан улусының батыры Йосоп Арыҡов исеме менән тығыҙ бәйле. Ул 1735 йылда үҙенең отряды менән Верхнеурал ҡәлғәһен уратып алған һәм гарнизонды ҡәлғәне ҡалдырырға мәжбүр иткәнГвоздикова И. М. Башкортостан накануне и в годы Кресть­янской войны под руководством Е. И. Пугачева. С. 195; Кресть­янская война 1773—1775 гг. на территории Башкирии. С. 70, 285, 435; МИБ. Т. 5. С. 35.МИБ. Т. 5. С. 35, 67, 69, 85ЦГИА РБ. Ф. 138. Оп. 2. Д. 345, 485.

1795 йылда 15 йортта 120 кеше йәшәгән: 60 ир-егет һәм 60 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. 1816 йылда 29 йортта — ярашлы 92 һәм 82, 1834 йылда 41 йортта — 113 һәм 135, 1859 йылда 38 йортта 155 ир-егет һәм 164 ҡыҙ-ҡатын йәшәгән.

 Биләмә берәмектәренә инеүе 

 Теркәү йылы  Улус, ауыл советы  Өйәҙ, кантон, район  Губерна, Республика  Дәүләт 1757 Әйле улусы  Троицк өйәҙе  Ырымбур губернаһы  Рәсәй Империяһы 1816  -се йорт  -се Башҡорт кантоны  Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы 1834  -се йорт  -се Башҡорт кантоны Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1847  -се йорт  -се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе   Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1859  -се йорт  -се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе  Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1895 Иҫке Балаҡатай улусы  Златоуст өйәҙе  Өфө губернаһы  Рәсәй империяһы1920  биләмәһе  Дыуан-Ҡошсо өйәҙе  Автономлы Башҡорт ССР-ы (Бәләкәй Башҡортостан) 20px РСФСР1926 Дыуан улусы  Мәсәғүт кантоны  Автономлы Башҡорт ССР-ы  СССР1935  Кандаковка ауыл Советы  Ҡыйғы районы  Башҡорт АССР-ы  СССР1941  Кандаковка ауыл Советы Ҡыйғы районы Башҡорт АССР-ы   СССР1990  Кандаковка ауыл Советы  Ҡыйғы районы Башҡортостан Республикаһы  Рәсәй Федерацияһы    

 Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше 
1842 йылда 248 кешегә 39 сирек ужым һәм 362 сирек яҙғы ашлыҡ сәскәндәр. 

41 хужалыҡта 291 ат, 185 һыйыр, 232 һарыҡ, 107 кәзә аҫырағандар. Бер нисә хужалыҡта барлығы 13 умарта һәм 16 солоҡ булған.

Дыуан улусы Йосоп ауылы башҡорттарының 1804 йылғы үтенесе ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра, унда Түбәнге Ҡыйғы ауылы старшинаһы Хәлил Юлсурин, үҙенең типтәрҙәре һәм мишәрҙәре менән, «аҫаба башҡорттарҙың Ыйыҡ һәм Ҡыйғы йылғаларының ике яғында урынлашҡан байтаҡ ерҙәрен көслөк менән баҫып алыуы» тураһында мәғлүмәт бирелгән Акманов И. Г. Башкирия в составе Российского государст­ва в ХVII-первой четверти XVIII в. С. 111.

1865 йылда 53 йортта 324 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ, арба һәм сана яһау менән шөғөлләнгәндәр. 

1906 йылда Йосоп ауылында мәсет теркәлгән.

 Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше 
1920 йылда 151 хужалыҡта 380 ир-егет һәм 463 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән.
Әлеге ваҡытта Йосоп ауылы халҡы «„Восход“ агрофирмаһы» ЯСЙ ағзаһы булып тора. 

Ауылда төп мәктәп, балалар баҡсаһы, Мәҙәниәт йорто, китапхана бар .

 Халыҡ һаны 
Йосоп ауылында башҡорттар йәшәй (2002)

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1906 йыл 604 1920 йыл 26 август843 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар537 1959 йыл 15 ғинуар552 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар553 2002 йыл 9 октябрь527 2010 йыл 14 октябрь52927825152,647,4

 Билдәле кешеләре 
 Йосоп Арыҡов — 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары етәкселәренең береһе. Себер даруғаһы Ҡара-Табын улусы старшинаһы. Дыуан улусы батыры. Мулла.
 Ямалетдинова Линария Ғималетдин ҡыҙы (1976, Йосоп ауылында тыуған). Башҡортостан Республикаһы телевидениеһы һәм радиоһы дикторы. Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлағанЗнаменитые кигинцы.

 Хәтер 

 Урамдары 

 Йылға аръяғы урамы ( Заречная (улица)
 Яр буйы урамы ( Набережная (улица)
 Туғай урамы ( Луговая (улица)
 Төҙөлөш урамы — ( Строительная (улица)
 Күпер урамы ( Мостовая (улица)
 Мәктәп урамы ( Школьная (улица)Карта д. Юсупово. Улицы

 Тирә-яҡ мөхит 
 Ер-һыу атамалары
Тауҙар:

Йылғалар:

Шишмәләр:

Ялан-бесәнлектәр:

Таусыҡтар, түбәләр:

Башҡа урын-ер атамалары:

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Дыуан

 Әҙәбиәт 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4

 Һылтанмалар 
 
 
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.
 Карта д. Юсупово. Улицы
 Йосоп ауылы Мәҙәниәт йортонда

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Ҡыйғы районы ауылдары