Айыутабан
{{Таксон
 | name              = 
 | image file        = 2006-10-18Aconitum01.jpg
 | image title       = Айыутабан
 | image descr       = {{bt-ruslat|Борец клобучковый|Aconitum napellus}} <br />— [[типовой вид]] рода
 | regnum            = Үҫемлектәр
 | parent            = Delphinieae
 | rang              = Ырыу
 | latin             = Aconitum
 | author            = [[L.]], (1753)
 | syn               = 
 | children          = [[#Список видов|см. текст]]
 | typus             = {{bt-latrus|Aconitum napellus|aut=[[L.]]|Борец клобучковый}}
 | range map         = 
 | range map caption = 
 | range map width   = 
 | range legend      = 
 | iucnstatus        = 
 | wikispecies       = Aconitum 
 | commons           = Category:Aconitum
 | iucn              = 
 | itis              = 18411
 | ncbi              = 49188
 | eol               = 53012
 | grin              = 112
 | ipni              = 326013-2
}}


'''Айыутабан''' ({{lang-ru|Боре́ц, Акони́т}}, {{lang-la|Aconítum}}) — лютиктар ғаиләһенә ингән уҡ япраҡлы, төрлө төҫтәге өйкөм сәскәле күп йыллыҡ үҫемлек; бал ҡорттары уның татын һәм һеркәһен яратып йыя.
{{Биофото|Illustration Aconitum napellus0 clean.jpg|left|ш=225|[[Йомғаҡлы айыутабан]]. {{Бот.илл.|Томе}}}}
{{Фотоколонка|Aconitum carmichaelli 'arendsii' 27-10-2005 16.09.56.JPG|Aconitum napellus flowerdiagram.png|текст=Сәскә һәм уның диаграммаһы.|color=#BBDD99|ш=140}}

[[Рәсем:Aconitum variegatum 110807.jpg|thumb|250px|{{bt-ruslat|Сыбар айыутабан|Aconitum variegatum}}]]
== Таралышы ==
Яҡынса 300 төрө билдәле, Төньяҡ ярымшарҙың уртаса бүлкәтендә таралған. Башҡортостанда 2 төрө үҫә: имәнлек айыутабаны һәм бүре айыутабаны. Имәнлек айыутабаны ҡоро болонда һәм ташлы далала, бүре айыутабаны урманда, аҡланда, урман буйында, тау болононда үҫә; республиканың бөтә биләмәһендә, йышыраҡ урманлы һәм таулы райондарҙа таралған.

== Ботаник яҙма ==
Күп йыллыҡ үлән. Һабағы төҙ, бейеклеге 80—200 см. Япрағы бармаҡ бүленешле йәки теленмә. Сәскәһе торҡа һымаҡ, һары, шәмәхә төҫөндә, сәскәлеге — тәлгәш, июнь—июлдә сәскә ата. Емеше күп япраҡлы, июль—августа өлгөрә.

Декоратив һәм ағыулы үҫемлек. Составында алкалоидтар бар, медицинала ҡулланыла.



== Төрҙәр теҙмәһе ==
Ырыу үҙенә 250—300 [[төр|төрҙө]] берләштерә. Улар Төньяҡ ярымшарҙа  таралған. Рәсәй биләмәләрендә 75 төрө билдәле. Шуларҙың бер нисәһе:
* {{bt-latrus|Aconitum ajanense|aut=[[Steinb.]]|Борец аянский}}

* {{bt-latrus|Aconitum alboviolaceum|aut=[[Kom.]]|Борец бело-фиолетовый}}
* {{bt-latrus|Aconitum altaicum|aut=[[Steinb.]]|Борец алтайский}}
* {{bt-latrus|Aconitum ambiguum|aut=[[Rchb.]]|Борец сомнительный}}
* {{bt-latrus|Aconitum angusticassidatum|aut=[[Steinb.]]|Борец узко-шлемовый}}
* {{bt-latrus|Aconitum anthora|aut=[[L.]]|Борец противоядный}}
* {{bt-latrus|Aconitum apetalum|aut=([[Huth]]) [[B.Fedtsch.]]|Борец мелколепестный}}
* {{bt-latrus|Aconitum arcuatum|aut=[[Maxim.]]|Борец извилистый}}
* {{bt-latrus|Aconitum baicalense|aut=[[Turcz.]] [[Ex (таксономия)#ex|ex]] [[Rapaics]]|Борец байкальский}}
* {{bt-latrus|Aconitum barbatum|aut=[[Pers.]]|Борец бородатый|Борец степной}}
* {{bt-latrus|Aconitum biflorum|aut=[[Fisch.]] [[Ex (таксономия)#ex|ex]] [[DC.]]|Борец двуцветковый}}
* {{bt-latrus|Aconitum carmichaelii|aut=[[Debeaux.]]|Борец Кармихеля}}
* {{bt-latrus|Aconitum crassifolium|aut=[[Steinb.]]|Борец толстолистный}}
* {{bt-latrus|Aconitum cymbulatum|aut=([[Schmalh.]]) [[Lipsky]]|Борец ладьевидный}}
* {{bt-latrus|Aconitum czekanovskyi|aut=[[Steinb.]]|Борец Чекановского}}
* {{bt-latrus|Aconitum decipiens|aut=[[Worosch.]] & [[Anfalov]]|Борец обманчивый}}
* {{bt-latrus|Aconitum delphinifolium|aut=[[DC.]]|Борец живокостнолистный}}
* {{bt-latrus|Aconitum ferox|aut=[[Wall.]] [[Ex (таксономия)#ex|ex]] [[Ser.]]|Борец свирепый}}
* {{bt-latrus|Aconitum fischeri|aut=[[Rchb.]]|Борец Фишера}}
* {{bt-latrus|Aconitum flagellare|aut=([[F.Schmidt]]) [[Steinb.]]|Борец плетевидный}}
* {{bt-latrus|Aconitum flerovii|aut=[[Steinb.]]|Борец Флёрова}}
* {{bt-latrus|Aconitum jaluense|aut=[[Kom.]]|Борец ялусский}}
* {{bt-latrus|Aconitum karakolicum|aut=[[Rapaics]]|Борец каракольский}}
* {{bt-latrus|Aconitum kirinense|aut=[[Takeda]]|Борец гиринский}}
* {{bt-latrus|Aconitum komarovii|aut=[[Steinb.]]|Борец Комарова}}
* {{bt-latrus|Aconitum krylovii|aut=[[Steinb.]]|Борец Крылова}}
* {{bt-latrus|Aconitum kusnezoffii|aut=[[Rchb.]]|Борец Кузнецова}}
* {{bt-latrus|Aconitum lasiostomum|aut=[[Rchb.]]|Борец шерстистоусый}}
* {{bt-latrus|Aconitum leucostomum|aut=[[Worosch.]]|Борец белоустный}}
* {{bt-latrus|Aconitum macrorhynchum|aut=[[Turcz.]] [[Ex (таксономия)#ex|ex]] [[Ledeb.]]|Борец крупноносый}}
* {{bt-latrus|Aconitum maximum|aut=[[Pall.]] [[Ex (таксономия)#ex|ex]] [[DC.]]|Борец крупный|Агат (растение){{!}}Агат}}
* {{bt-latrus|Aconitum monticola|aut=[[Steinb.]]|Борец горный}}
* {{bt-latrus|Aconitum napellus|aut=[[L.]]|Борец клобучковый|Борец синий}}
* {{bt-latrus|Aconitum nasutum|aut=[[Fisch.]] [[Ex (таксономия)#ex|ex]] [[Rchb.]]|Борец носатый}}
* {{bt-latrus|Aconitum nemorum|aut=[[M.Pop.]]|Борец лесной}}
* {{bt-latrus|Aconitum noveboracense|aut=[[A.Gray]] [[Ex (таксономия)#ex|ex]] [[Coville]]|Борец новеборацензе}}
* {{bt-latrus|Aconitum orientale|aut=[[Mill.]]|Борец восточный}}
* {{bt-latrus|Aconitum pubiceps|aut=([[Rupr.]]) [[Trautv.]]|Борец опушённый}}
* {{bt-latrus|Aconitum raddeanum|aut=[[Regel]]|Борец Радде}}
* {{bt-latrus|Aconitum ranunculoides|aut=[[Turcz.]] [[Ex (таксономия)#ex|ex]] [[Ledeb.]]|Борец лютиковидный}}
* {{bt-latrus|Aconitum rotundifolium|aut=[[Kar.]] & [[Kir.]]|Борец круглолистный}}
* {{bt-latrus|Aconitum sachalinense|aut=[[F.Schmidt]]|Борец сахалинский}}
* {{bt-latrus|Aconitum saposhnikovii|aut=[[В.Fedtsch.]]|Борец Сапожникова}}
* {{bt-latrus|Aconitum septentrionale|aut=[[Koelle]]|Борец северный|Борец высокий}}
* {{bt-latrus|Aconitum sichotense|aut=[[Kom.]]|Борец сихотинский}}
* {{bt-latrus|Aconitum smirnovii|aut=[[Steinb.]]|Борец Смирнова}}
* {{bt-latrus|Aconitum soongaricum|aut=[[Stapf]]|Борец джунгарский}}
* {{bt-latrus|Aconitum stoerkianum|aut=[[Rchb.]]|Борец Штёрка}}
* {{bt-latrus|Aconitum sukaczevii|aut=[[Steinb.]]|Борец Сукачёва}}
* {{bt-latrus|Aconitum talassicum|aut=[[M.Pop.]]|Борец таласский}}
* {{bt-latrus|Aconitum tranzschelii|aut=[[Steinb.]]|Борец Траншеля}}
* {{bt-latrus|Aconitum umbrosum|aut=([[Korsh.]]) [[Kom.]]|Борец тенелюбивый}}
* {{bt-latrus|Aconitum variegatum|aut=[[L.]]|Борец пёстрый}}
* {{bt-latrus|Aconitum villosum|aut=[[Rchb.]]|Борец мохнатый}}
* {{bt-latrus|Aconitum volubile|aut=[[Pallas]] [[Ex (таксономия)#ex|ex]] [[Koelle]]|Борец вьющийся}}
* {{bt-latrus|Aconitum zeravschanicum|aut=[[Steinb.]]|Борец зеравшанский}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Г. Д.Зәйнуллина.''Умартасылыҡ һүҙлеге. 2001 й. Өфө. 255 бит. ISBN 5-295-02 844-5
* ''Агапова Н. Д.'' Семейство лютиковые (Ranunculaceae) // Жизнь растений. В 6-ти т. Т. 5. Ч. 1. Цветковые растения / Под ред. А. Л. Тахтаджяна. — М.: Просвещение, 1980. — С. 210—216.
* {{ФлораСССР|том=7|автор=Штейнберг Е. И.|часть=Род 525. АКОНИТ или БОРЕЦ — ACONITUM L.|стр=183—236}}
* {{книга|автор = Гиляров М. С.|заглавие = Биологический энциклопедический словарь|место = М.|издательство = Советская энциклопедия|год = 1986|страницы = 15|страниц = 831}}
* {{книга|автор=Гаммерман А. Ф., Гром И. И.|заглавие= Дикорастущие лекарственные растения СССР|ссылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/gammerman1976_dikorast_lekarstv_rasten_sssr.djvu |место=М.|издательство=Медицина|год=1976|страницы=|страниц=288}}
* ''Gardeners’ Encyclopedia of Plants & Flowers''. — Dorling Kindersley Limited, London, 1995.

== Һылтанмалар ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Аконит}} {{v|12|7|2011}}
* {{Из БСЭ|http://slovari.yandex.ru/Аконит%20/БСЭ/Аконит/|Аконит}} {{v|31|8|2009}}
* [http://flower.onego.ru/other/aconitum.html Аконит на сайте Энциклопедия декоративных садовых растений]{{v|31|8|2009}}
* Забелина Н. Аконит — красивый, строгий, ядовитый. [http://read.bestgarden.ru/articles/My_flowers/2007-07-06/ Часть 1.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927112033/http://read.bestgarden.ru/articles/My_flowers/2007-07-06/ |date=2013-09-27 }} [http://read.bestgarden.ru/articles/My_flowers/2007-08-06/ Часть 2.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101218093103/http://read.bestgarden.ru/ |date=2010-12-18 }} На сайте [http://read.bestgarden.ru Мир увлечений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101218093103/http://read.bestgarden.ru/ |date=2010-12-18 }}


[[Төркөм:Баллы үҫемлектәр]]
[[Категория:Ағыулы үҫемлектәр]]
[[Төркөм:Умартасылыҡ]]
Айыутабан (, ) — лютиктар ғаиләһенә ингән уҡ япраҡлы, төрлө төҫтәге өйкөм сәскәле күп йыллыҡ үҫемлек; бал ҡорттары уның татын һәм һеркәһен яратып йыя.

thumb|250px|
 Таралышы 
Яҡынса 300 төрө билдәле, Төньяҡ ярымшарҙың уртаса бүлкәтендә таралған. Башҡортостанда 2 төрө үҫә: имәнлек айыутабаны һәм бүре айыутабаны. Имәнлек айыутабаны ҡоро болонда һәм ташлы далала, бүре айыутабаны урманда, аҡланда, урман буйында, тау болононда үҫә; республиканың бөтә биләмәһендә, йышыраҡ урманлы һәм таулы райондарҙа таралған.

 Ботаник яҙма 
Күп йыллыҡ үлән. Һабағы төҙ, бейеклеге 80—200 см. Япрағы бармаҡ бүленешле йәки теленмә. Сәскәһе торҡа һымаҡ, һары, шәмәхә төҫөндә, сәскәлеге — тәлгәш, июнь—июлдә сәскә ата. Емеше күп япраҡлы, июль—августа өлгөрә.

Декоратив һәм ағыулы үҫемлек. Составында алкалоидтар бар, медицинала ҡулланыла.

 Төрҙәр теҙмәһе 
Ырыу үҙенә 250—300 төрҙө берләштерә. Улар Төньяҡ ярымшарҙа  таралған. Рәсәй биләмәләрендә 75 төрө билдәле. Шуларҙың бер нисәһе:
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Г. Д.Зәйнуллина.Умартасылыҡ һүҙлеге. 2001 й. Өфө. 255 бит. ISBN 5-295-02 844-5
 Агапова Н. Д. Семейство лютиковые (Ranunculaceae) // Жизнь растений. В 6-ти т. Т. 5. Ч. 1. Цветковые растения / Под ред. А. Л. Тахтаджяна. — М.: Просвещение, 1980. — С. 210—216.
 
 
 
 Gardeners’ Encyclopedia of Plants & Flowers. — Dorling Kindersley Limited, London, 1995.

 Һылтанмалар 
  
  
 Аконит на сайте Энциклопедия декоративных садовых растений
 Забелина Н. Аконит — красивый, строгий, ядовитый. Часть 1.  Часть 2.  На сайте Мир увлечений 

Төркөм:Баллы үҫемлектәр
Категория:Ағыулы үҫемлектәр
Төркөм:Умартасылыҡ