Микеланджело
{{Художник
|фон              = 
|имя              = Микеланджело Буонарроти
|оригинал имени   = Michelangelo Buonarroti
|имя при рождении = Микеланджело де Франческо де Нери де Миниато дель Сера и Лодовико ди Леонардо ди Буонарроти Симони
|изображение          = Miguel Ángel, por Daniele da Volterra (detalle).jpg
|ширина           = 250px
|заголовок        =  Daniele da Volterra ([[1544]])
|дата рождения    = 06.03.1475
|место рождения   = {{ТУ|Капрезе-Микеланджело|Италияла}},  Ареццо янында
|дата смерти = 18.02.1564
|место смерти = {{ВБУ|Рим|Римда}}
|происхождение =
|подданство =
|гражданство =
|жанр = [[скульптура]]<br />[[һынлы һүрәт]]<br />[[архитектура]]<br />[[шиғриәт]]
|учёба = [[Гирландайо, Доменико|Доменико Гирландайо]]<br />[[Бертольдо ди Джованни]]
|стиль = [[возрождение]]<br />[[маньеризм]]
|работы = [[Пьета (Микеланджело)|Пьета]]<br />[[Давид (Микеланджело)|Давид]]<br />[[Сотворение Адама (фреска)|Сотворение Адама]]<br />[[Моисей (Микеланджело)|Моисей]]
|покровители = [[Лоренцо Великолепный]]<br />[[Юлий II (папа римский)]]<br />[[Павел III (папа римский)]]
|влияние =
|влияние на =
|награды =
|сайт =
|викисклад = Category:Michelangelo Buonarroti
}}

'''Микела́нджело Буонарро́ти''' (Тулы исеме — '''Микела́нджело де Франче́ско де Нери́ де Миниа́то де́ль Се́ра и Лодо́вико ди Леона́рдо ди Буонарро́ти Симо́ни''', ({{lang-it|Michelangelo di Francesci di Neri di Miniato del Sera i Lodovico di Leonardo di Buonarroti Simoni}}); [[1475]]—[[1564]]) — [[Италия]] [[скульптура|скульпторы]], [[һынлы һүрәт сәнғәте|рәссам]]ы, [[архитектура|архитекторы]], [[шиғриәт|шағиры]], аҡыл эйәһе. [[Ренессанс]] дәүеренең даһи  шәхесе.

== Биографияһы ==
Микеланджело [[1475]] йылдың [[6 март]]ында Капрезе ҡалаһының советнигы Лодовико Буонарроти ғаиләһендә тыуа. Бала сағы [[Флоренция]]ла үтә, һуңынан Сеттиньно ҡалаһына күсәләр.

[[1488]] йылда иң яҡын дуҫы Франческо Граначчи кәңәше буйынса, атаһының ихтиярынан тыш художник Доменико Гирландайоның оҫтаханаһына өйрәнсек булып килә һәм унда бер йыл шөғөлләнә. Бер йылдан һуң, Флоренцияның хакимы [[Лоренцо де Медичи]] ҡурсауында булған, скульптор Бертольдо ди Джованни мәктәбенә күсә.

Медичи Микеланжелоның һәләтле булыуын таный һәм уны яҡлай. Микеланжело бер ни тиклем ваҡыт Медичи һарайында йәшәй. [[1492]] йылда Мидичи үлгәс Микеланжело өйөнә ҡайта.

[[1496]] йылда кардинал Рафаэлле Риарио Микеланжело мәрмәрҙән эшләгән "[[Купидон]]"ды һатып ала һәм рәссамды [[Рим]]гә эшкә саҡыра.

Микеланжело [[1496]] йылда Римдә вафат була. Үлер алдынан үҙенә хас баҫалҡылыҡ менән «Йәнемде аллаға, кәүҙәмде ергә, мөлкәтемде туғандарыма бирәм» тигән васыят ҡалдыра.

Даһи Микеланжело [[Ренессанс]] [[сәнғәт]]ендә генә түгел, артабанғы бөтә донъя [[мәҙәниәт]]ендә эҙен ҡалдырҙы. Уның эшмәкәрлеге ике ҡала — [[Флоренция]] һәм [[Рим]] менән бәйләнгән. Был оҫтаның ғәҙәти булмаған нәфислек, күп яҡлы һын, аңлайышлы һәм көслө итеп әүәләп эшләгән һынлы сәнғәтендә һиҙелә.

[[Флоренция]]ла Микеланжело [[Яңырыу дәүере]]нең үлемһеҙ өлгөһө, күп быуаттар буйы кеше һынының эталоны булған —[[:Рәсем: Michelangelos David.jpg|«Давид»]] статуяһын (1501—1504), [[Рим]]дә тәүгеләрҙән булып үлгән кешенең кәүҙәләнешен башҡарған [[:Файл:Michelangelo's Pieta 5450 cropncleaned edit.jpg|«Пьета»]] (1498—1499) композицияһын әҫәр итә. Әммә үҙенең ғәйәт ҙур ниәттәрен һынлы һүрәттә тормошҡа ашыра. [[Рим папаһы]] [[Юлий II]] заказы буйынса [[:Рәсем:Lightmatter Sistine Chapel ceiling.jpg|Сикстин капеллаһы]]ның ([[Ватикан]]дағы [[сиркәү]]) түшәмен биҙәй (1508—1512). Донъя яралыу көнөнән алып туфан ҡалҡыу көнөнә тиклем [[Библия]] тарихын сағылдырған рәсемдә зоо кеше һыны һүрәтләгән. 1534—1541 йылдарҙа шул уҡ [[Сикстин капеллаһы]] стенаһында папа [[Павел III]] өсөн драматизм менән тулы [[:Файл:Lastjudgement.jpg|«Ҡиямәт көнө»]] фрескаһын (балсыҡ стенаға төшөрөлгән һүрәт) эшләй. [[Рим]]дә [[Изге Петр соборы]] һәм [[Капитолия]] майҙанындағы Микеланжело архитектуралары үҙенең матурлығы һәм бөйөклеге менән таң ҡалдыра.

=== Шиғри әҫәрҙәре ===
Беҙҙең көндәрҙә Микеланджело статуялар һәм асыҡ фрескалар авторы булараҡ билдәле.
Билдәле рәссамдың һоҡландырғыс [[шиғриәт|шиғырҙар]] ҙа яҙғанын һирәктәр генә белә.

Шиғри һәләте ғүмеренең аҙағында ғына асыла. Уның ҡайһы бер шиғырҙары үҙе йәшәгәндә үк көйгә һалына һәм халыҡ араһында танылыу яулай, әммә уның [[сонет]] һәм [[мадригал]]дары тик [[1623]] йылда ғына баҫылып сыға. Беҙҙең көндәрге тиклем Микеланджелоның 300-ге яҡын шиғыры һакланған.

Микеланджелоның ижадын немец яҙыусыһы [[Ланг, Вильгельм|Вильгельм Ланг]] өйрәнә, был темаға ул [[1861]] йылда диссертация яҡлай.<ref>{{cite web|url=http://openlibrary.org/works/OL5658966W/Michel_Angelo_Buonarroti_als_Dichter|title=Michel Angelo Buonarroti als Dichter.|author=Lang, Wilhelm.|date=1861|work=|publisher=Mäcken in Stuttgart .|accessdate=2012-11-02|lang=de|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BvTDs7Mc|archivedate=2012-11-04}}</ref>.

<gallery perrow=4 widths="160px" heights="160px">
Рәсем:Michelangelo Bacchus.jpg|Вакх. 1496—1497
Рәсем:Michelangelos David.jpg| Давид. 1501—1504
Рәсем:Martyrdom Michelangelo.jpg| Изге Петрҙың аяҡ-ҡулдарын тәрегә ҡағыу. 1542 — 1552
Рәсем:The Torment of Saint Anthony (Michelangelo).jpg|Изге Антонийҙы ғазаплау.1487—1489
</gallery>

== Билдәле эштәре ==
* [[:Рәсем: Michelangelos David.jpg|«Давид»]]. Мәрмәр. 1501—1504. [[Флоренция]], Нәфис сәнғэт академияһы.
* [[:Рәсем:Madonna of the stairs.jpg|Күтәрмә янында Мадонна]]. Мәрмәр. [[1491]]. [[Флоренция]], Буонарроти музейы.
* [[:Рәсем:Centau.jpg|Кентаврҙар көрәше]]. Мәрмәр. 1492. [[Флоренция]], Буонарроти музейы.
* [[:Рәсем:Michelangelo's Pieta 5450 cropncleaned edit.jpg|«Пьета»]]. Мәрмәр. [[1498]]—[[1499]]. Ватикан, Изге Петр соборы.
* '''Мадонна йәш бала менән.''' Мәрмәр. 1501. [[Брюгге]], Нотр-Дам сиркәүе.
* [[:Рәсем:Taddei Tondo.JPG|Мадонна Таддеи]]. Мәрмәр. [[1502]]—1504. [[Лондон]], Сәнғәт академияһы.
* '''Апостол Матфей.''' Мәрмәр. 1506. [[Флоренция]], Нәфис сәнғэт академияһы.
* [[:Рәсем:Michelangelo Buonarroti 046.jpg|Мадонна Дони]]. [[1503]]—1504. [[Флоренция]], Уффици галереяһы.
* [[:Рәсем:Michelangelo-tondo-pitti.jpg|Мадонна Питти]]. 1504—[[1505]]. [[Флоренция]], Барджелло.
* [[:Рәсем:Moises.jpg|'''Моисей''']]. [[1515]]. Рим, Сан Пьетро ин Винколи сиркәүе.
* [[:Рәсем:Cappelle Medicee, sagrestia nuova tomba di giuliano 5, Il giorno e la notte (Michelangelo).JPG|Медичи төрбәһе]]. [[1542]]—[[1545]]. Рим, Сан Пьетро ин Винколи сиркәүе.
* [[:Рәсем:Dying slave Louvre MR 1590.jpg|Үлеп барыусы ҡол.]] Мәрмәр. [[1513]]. [[Париж]], [[Лувр]].
* [[:Рәсем:Lightmatter Sistine Chapel ceiling.jpg|Сикстин капеллаһы]] түшәмен биҙәү. Ватикан.
* [[:Рәсем:God2-Sistine Chapel.png|Әҙәм яралыуы]]
* Мадонна. [[Флоренция]], Медичи Капеллаһы. Мәрмәр. [[1521]]—1534.
* [[Лауренциана китапханаһы]]. 1524—[[1534]], [[1549]]—[[1559]]. [[Флоренция]].
* [[:Рәсем:Lastjudgement.jpg|«Ҡиямәт көнө»]]. Сикстин капеллаһы. 1535—[[1541]]. [[Ватикан]].
* [[:Рәсем:Michelangelo-Buonarroti-Crouching Boy-Hermitage.jpg|Бөгәрләнгән малай]]. 153—-1534.Санкт-Петербург. Дәүләт Эрмитажы.
* [[:Рәсем:Santo Spirito, sagrestia, crocifisso di michelangelo 04.JPG|Ҡул-аяҡтары киреп ҡаҙаҡланған Иисус Христос һыны]].1497—1498. Испания, Монтсеррат монастыры.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
Микеланджело полотноларында грек мифологияһы персонажы [[Леда]]ны [[Зевс]] менән ҡушылған мәлдә йәки унан һуң һүрәтләгән.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* В. Д. Дажина Микеланджело. Рисунок в его творчестве. — М.: Искусство, 1987. — 215 с.
* Микеланджело. Поэзия. Письма. Суждения современников / сост. В. Н. Гращенков. — М.: 1983. — 176 с.
* Микеланджело. Жизнь. Творчество / Сост. В. Н. Гращенков; вступительная статья В. Н. Лазарева. — М.: Искусство, 1964.
* Ротенберг Е. И. Микеланджело. — М.: Искусство, 1964. — 180 с.
* Микеланджело и его время / Под ред. Е. И. Ротенберга, Н. М. Чегодаевой. — М.: Искусство, 1978. — 272 с. — 25 000 экз.
* Ирвинг Стоун Муки и радости. — М.: Художественная литература, 1971. — 760 с. — 150 000 экз.
* Wallace, William E. Michelangelo: Skulptur, Malerei, Archtektur. — Köln: DuMont, 1999. (Monte von DuMont)
* Tolnay K. Michelangelo. — Princeton: 1943—1960.
* Gilles Néret Michelangelo. — Köln: Taschen, 1999. — 96 с. — (Basic Art).
* Ромен Роллан «Жизнь Микеланджело»

== Һылтанмалар ==
* [http://www.artcyclopedia.com/artists/michelangelo_buonarroti.html на artcyclopedia.com]
* [http://www.wga.hu/frames-e.html?/html/m/michelan/index.html на wga.hu]
* [http://www.arthistory.ru/mikeland.htm Жизнь и творчество, коротко]
* [http://www.centre.smr.ru/win/artists/mikeland/biogr_mikeland.htm Жизнеописание '''Микеланджело Буонарроти'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090309040431/http://www.centre.smr.ru/win/artists/mikeland/biogr_mikeland.htm |date=2009-03-09 }}
* [http://lib.ru/INOOLD/MIKELANDZHELO/ Поэзия Микеланджело в переводе А. М. Эфроса]
* [http://www.hrono.ru/biograf/mikelanzh.html Жизнь и творчество]
* [http://www.malarze.walhalla.pl/galeria.php5?art=40 Art Gallery — Микеланджело] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200919213350/http://www.malarze.walhalla.pl/galeria.php5?art=40 |date=2020-09-19 }}
* [http://www.elrelojdesol.com/zoomable-paintings/michelangelo-buonarroti/index.htm Микеланджело, Zoomable Paintings]{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.elrelojdesol.com/michelangelo-buonarroti/gallery/index.htm Микеланджело’s Paintings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081108061637/http://www.elrelojdesol.com/michelangelo-buonarroti/gallery/index.htm |date=2008-11-08 }}
* [http://top.rbc.ru/society/09/12/2007/129136.shtml В архивах Ватикана найдена последняя работа Микеланджело] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071209192456/http://top.rbc.ru/society/09/12/2007/129136.shtml |date=2007-12-09 }}{{ref-ru}}

[[Категория:Алфавит буйынса архитекторҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса скульпторҙар]]
[[Категория:XV быуат рәссамдары]]
[[Категория:XVI быуат рәссамдары]]
[[Категория:Италия рәссамдары]]
[[Категория:Италия архитекторҙары]]
[[Категория:Яңырыу дәүере рәссамдары]]
[[Категория:Яңырыу дәүере архитекторҙары]]
[[Категория:XV быуат архитекторҙары]]
[[Категория:XVI быуат архитекторҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]]
[[Категория:Италия шағирҙары]]
[[Категория:XV быуат шағирҙары]]
[[Категория:XVI быуат шағирҙары]]
Микела́нджело Буонарро́ти (Тулы исеме — Микела́нджело де Франче́ско де Нери́ де Миниа́то де́ль Се́ра и Лодо́вико ди Леона́рдо ди Буонарро́ти Симо́ни, (); 1475—1564) — Италия скульпторы, рәссамы, архитекторы, шағиры, аҡыл эйәһе. Ренессанс дәүеренең даһи  шәхесе.

 Биографияһы 
Микеланджело 1475 йылдың 6 мартында Капрезе ҡалаһының советнигы Лодовико Буонарроти ғаиләһендә тыуа. Бала сағы Флоренцияла үтә, һуңынан Сеттиньно ҡалаһына күсәләр.

1488 йылда иң яҡын дуҫы Франческо Граначчи кәңәше буйынса, атаһының ихтиярынан тыш художник Доменико Гирландайоның оҫтаханаһына өйрәнсек булып килә һәм унда бер йыл шөғөлләнә. Бер йылдан һуң, Флоренцияның хакимы Лоренцо де Медичи ҡурсауында булған, скульптор Бертольдо ди Джованни мәктәбенә күсә.

Медичи Микеланжелоның һәләтле булыуын таный һәм уны яҡлай. Микеланжело бер ни тиклем ваҡыт Медичи һарайында йәшәй. 1492 йылда Мидичи үлгәс Микеланжело өйөнә ҡайта.

1496 йылда кардинал Рафаэлле Риарио Микеланжело мәрмәрҙән эшләгән "Купидон"ды һатып ала һәм рәссамды Римгә эшкә саҡыра.

Микеланжело 1496 йылда Римдә вафат була. Үлер алдынан үҙенә хас баҫалҡылыҡ менән «Йәнемде аллаға, кәүҙәмде ергә, мөлкәтемде туғандарыма бирәм» тигән васыят ҡалдыра.

Даһи Микеланжело Ренессанс сәнғәтендә генә түгел, артабанғы бөтә донъя мәҙәниәтендә эҙен ҡалдырҙы. Уның эшмәкәрлеге ике ҡала — Флоренция һәм Рим менән бәйләнгән. Был оҫтаның ғәҙәти булмаған нәфислек, күп яҡлы һын, аңлайышлы һәм көслө итеп әүәләп эшләгән һынлы сәнғәтендә һиҙелә.

Флоренцияла Микеланжело Яңырыу дәүеренең үлемһеҙ өлгөһө, күп быуаттар буйы кеше һынының эталоны булған —«Давид» статуяһын (1501—1504), Римдә тәүгеләрҙән булып үлгән кешенең кәүҙәләнешен башҡарған «Пьета» (1498—1499) композицияһын әҫәр итә. Әммә үҙенең ғәйәт ҙур ниәттәрен һынлы һүрәттә тормошҡа ашыра. Рим папаһы Юлий II заказы буйынса Сикстин капеллаһының (Ватикандағы сиркәү) түшәмен биҙәй (1508—1512). Донъя яралыу көнөнән алып туфан ҡалҡыу көнөнә тиклем Библия тарихын сағылдырған рәсемдә зоо кеше һыны һүрәтләгән. 1534—1541 йылдарҙа шул уҡ Сикстин капеллаһы стенаһында папа Павел III өсөн драматизм менән тулы «Ҡиямәт көнө» фрескаһын (балсыҡ стенаға төшөрөлгән һүрәт) эшләй. Римдә Изге Петр соборы һәм Капитолия майҙанындағы Микеланжело архитектуралары үҙенең матурлығы һәм бөйөклеге менән таң ҡалдыра.

 Шиғри әҫәрҙәре 
Беҙҙең көндәрҙә Микеланджело статуялар һәм асыҡ фрескалар авторы булараҡ билдәле.
Билдәле рәссамдың һоҡландырғыс шиғырҙар ҙа яҙғанын һирәктәр генә белә.

Шиғри һәләте ғүмеренең аҙағында ғына асыла. Уның ҡайһы бер шиғырҙары үҙе йәшәгәндә үк көйгә һалына һәм халыҡ араһында танылыу яулай, әммә уның сонет һәм мадригалдары тик 1623 йылда ғына баҫылып сыға. Беҙҙең көндәрге тиклем Микеланджелоның 300-ге яҡын шиғыры һакланған.

Микеланджелоның ижадын немец яҙыусыһы Вильгельм Ланг өйрәнә, был темаға ул 1861 йылда диссертация яҡлай..

 Билдәле эштәре 
 «Давид». Мәрмәр. 1501—1504. Флоренция, Нәфис сәнғэт академияһы.
 Күтәрмә янында Мадонна. Мәрмәр. 1491. Флоренция, Буонарроти музейы.
 Кентаврҙар көрәше. Мәрмәр. 1492. Флоренция, Буонарроти музейы.
 «Пьета». Мәрмәр. 1498—1499. Ватикан, Изге Петр соборы.
 Мадонна йәш бала менән. Мәрмәр. 1501. Брюгге, Нотр-Дам сиркәүе.
 Мадонна Таддеи. Мәрмәр. 1502—1504. Лондон, Сәнғәт академияһы.
 Апостол Матфей. Мәрмәр. 1506. Флоренция, Нәфис сәнғэт академияһы.
 Мадонна Дони. 1503—1504. Флоренция, Уффици галереяһы.
 Мадонна Питти. 1504—1505. Флоренция, Барджелло.
 Моисей. 1515. Рим, Сан Пьетро ин Винколи сиркәүе.
 Медичи төрбәһе. 1542—1545. Рим, Сан Пьетро ин Винколи сиркәүе.
 Үлеп барыусы ҡол. Мәрмәр. 1513. Париж, Лувр.
 Сикстин капеллаһы түшәмен биҙәү. Ватикан.
 Әҙәм яралыуы
 Мадонна. Флоренция, Медичи Капеллаһы. Мәрмәр. 1521—1534.
 Лауренциана китапханаһы. 1524—1534, 1549—1559. Флоренция.
 «Ҡиямәт көнө». Сикстин капеллаһы. 1535—1541. Ватикан.
 Бөгәрләнгән малай. 153—-1534.Санкт-Петербург. Дәүләт Эрмитажы.
 Ҡул-аяҡтары киреп ҡаҙаҡланған Иисус Христос һыны.1497—1498. Испания, Монтсеррат монастыры.

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
Микеланджело полотноларында грек мифологияһы персонажы Леданы Зевс менән ҡушылған мәлдә йәки унан һуң һүрәтләгән.

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 В. Д. Дажина Микеланджело. Рисунок в его творчестве. — М.: Искусство, 1987. — 215 с.
 Микеланджело. Поэзия. Письма. Суждения современников / сост. В. Н. Гращенков. — М.: 1983. — 176 с.
 Микеланджело. Жизнь. Творчество / Сост. В. Н. Гращенков; вступительная статья В. Н. Лазарева. — М.: Искусство, 1964.
 Ротенберг Е. И. Микеланджело. — М.: Искусство, 1964. — 180 с.
 Микеланджело и его время / Под ред. Е. И. Ротенберга, Н. М. Чегодаевой. — М.: Искусство, 1978. — 272 с. — 25 000 экз.
 Ирвинг Стоун Муки и радости. — М.: Художественная литература, 1971. — 760 с. — 150 000 экз.
 Wallace, William E. Michelangelo: Skulptur, Malerei, Archtektur. — Köln: DuMont, 1999. (Monte von DuMont)
 Tolnay K. Michelangelo. — Princeton: 1943—1960.
 Gilles Néret Michelangelo. — Köln: Taschen, 1999. — 96 с. — (Basic Art).
 Ромен Роллан «Жизнь Микеланджело»

 Һылтанмалар 
 на artcyclopedia.com
 на wga.hu
 Жизнь и творчество, коротко
 Жизнеописание Микеланджело Буонарроти 
 Поэзия Микеланджело в переводе А. М. Эфроса
 Жизнь и творчество
 Art Gallery — Микеланджело 
 Микеланджело, Zoomable Paintings
 Микеланджело’s Paintings 
 В архивах Ватикана найдена последняя работа Микеланджело 

Категория:Алфавит буйынса архитекторҙар
Категория:Алфавит буйынса скульпторҙар
Категория:XV быуат рәссамдары
Категория:XVI быуат рәссамдары
Категория:Италия рәссамдары
Категория:Италия архитекторҙары
Категория:Яңырыу дәүере рәссамдары
Категория:Яңырыу дәүере архитекторҙары
Категория:XV быуат архитекторҙары
Категория:XVI быуат архитекторҙары
Категория:Алфавит буйынса шағирҙар
Категория:Италия шағирҙары
Категория:XV быуат шағирҙары
Категория:XVI быуат шағирҙары