Иҫке Яҡуп (Йылайыр районы)
{{ТП-Рәсәй|Иҫке Яҡуп
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Иҫке Яҡуп
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 52 | lat_min =  | lat_sec = 
  |lon_deg = 58 | lon_min =  | lon_sec = 
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Йылайыр районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 50
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453694
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           = 34752 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80227825005
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Иҫке Яҡуп''' ({{lang-ru|Староякупово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Йылайыр районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 50 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.
Почта индексы — 453694, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80227825005.
 

== Халыҡ һаны ==
; Милли составы
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса [[башҡорттар]] 100 % тәшкил итә<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.</ref>.

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||146||72||74||49,3||50,7
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||203||93||110||45,8||54,2
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||211||100||111||47,4||52,6
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||152||74||78||48,7||51,3
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||110||49||61||44,5||55,5
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||80||36||44||45,0||55,0
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||50||23||27||46,0||54,0
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
Яҡуп ауылы Һаҡмар йылғаһының һул ярында, райондың көньяҡ-көнсығыш өлөшөнөң тау-урман зонаһының матур урынында, Крепостная (Дала) Йылайыр йылғаһының Һаҡмар йылғаһына ҡойған урынында урынлашҡан.

* Район үҙәгенә тиклем ([[Йылайыр]]): 70 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Матрай (Башҡортостан)|Матрай]]): 16 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 112 км

== Урамдары ==
* И.Дилмөхәмәтов урамы ({{lang-ru|И.Дильмухаметова (улица)}})
* С.Халтурин урамы ({{lang-ru|С.Халтурина (улица)}})
* Мәктәп урамы ({{lang-ru|Школьная (улица)}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/053/000017.html Улицы]</ref>

== Тарихы ==
[[Башҡортостан|Башҡортостандың]] Йылайыр районында бөгөн Яҡуп исеме менән ике ауыл билдәле: Иҫке Яҡуп һәм [[Яңы Яҡуп (Йылайыр районы)|Яңы Яҡуп]]. Тәүҙә бер ауыл — Яҡуп була, икенсеһенә коллективлаштырыу йылдарында нигеҙ һалына.

Яҡуп ауылы тарихы тәүгә өйрәнелә. Район энциклопедияһында хаталы мәғлүмәт бар — ауыл Бөрйән улусы ауылы булараҡ күрһәтелгән һәм йәнәһе лә [[1795 йыл]]да Йылайыр районы теркәлгән.

Уның килеп сығыу ваҡыты һәм сәбәптәре тураһында мәғлүмәт юҡ. 1795—1834 йылдарҙағы ревизияларҙа билдәләнмәгән. X ревизия документтарында ғына ([[1859 йыл|1859]]) һаҡланған, унда [[Ырымбур губернаһы]] Яҡуп ауылы һәм 3-сө юрттың 4-се башҡорт кантоны (Түңгәүер улусы) өйәҙе билдәләнгән[ЦРУ РБ. Ф.-138. Оп.2. Д.646. Л.2-19]. Әммә уның [[1850 йыл|1850 йылдағы]] IX ревизияһында иҫәпкә алыныуы тураһында күрһәтмә лә бар, шулай итеп, Яҡуп ауылы 1834—1850 йылдар арауығында барлыҡҡа килгән.

Шуны билдәләп үтергә кәрәк: XIX быуат картаһында ауыл [[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар]] йылғаһының уң ярында, уға Йылайыр (Степной) йылғаһы ҡойған урында күрһәтелгән һәм ауылды ике өлөшкә бүлгән кеүек тойола [Европа Рәсәйенең махсус картаһы].

[[1859 йыл]]да Яҡуп ауылы административ үҙәккә әйләнә. 1-се Ырымбур кантоны Түңгәүер Йорт ойошмаһының унынсы халыҡ иҫәбен алыуға ингән башҡорттарҙың йән башына бәйле исемлек түбәндәгеләрҙе теркәгән: "Яҡуп ауыл йәмғиәте: Яҡуп, Ғәҙел (һуңыраҡ Вәлит ауыл йәмғиәтенә ҡараған), Ишембәт, Мәҡсүт. 1863—1864 йылдарҙа Яҡуп ауыл йәмғиәте 3 ауылды берләштергән: «Яҡуп, Ишембәт, Мәҡсүт ауылдары»[ЦРУ РБ. Ф. И-2. Оп.1. Д. 15158. Л.37; Административ-территориаль бүленеш тарихы, 2003. с.374].

Көньяҡ түңгәүерҙәре ауылы Яҡупҡа 1834—1850 йылдарҙа Ейәнғолов нигеҙ һалған. X ревизияла (1859 йыл) Яҡуп Мәҡсүтов үҙенең ауылында йәшәгән, уға 82 йәш булған.

1860 йылдар башында Яҡуп ауылында 55 йорт хужалығы һәм 180 ир-ат була. Был ауыл халҡы [[малсылыҡ]] һәм [[ауыл хужалығы]] менән шөғөлләнгән, Йәйләүгә сыҡҡан. '''Тулыһынса һылтанма буйынса уҡығыҙ'''<ref>http://urgaza.ru/library-portal/articles/210/1976/</ref>.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Дилмөхәмәтов Ишмулла Ишҡәле улы]] ([[15 сентябрь]] [[1928 йыл]] — [[19 октябрь]] [[1984 йыл]]) — [[башҡорт]] актёры, атаҡлы [[ҡурай]]сы, йырсы һәм композитор. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1975), [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ (1973) артисы.
* [[Дилмөхәмәтов Ишҡәле Шәмсетдин улы]] ({{lang-ru|Дильмухаметов Ишкали Шамсутдинович}}) ([[1 июнь]] [[1901 йыл]] — [[7 ноябрь]] [[1974 йыл]]) — ҡурайсы, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, [[Ленинград блокадаһы]]н өҙөүҙә ҡатнашыусы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре<ref name="Ғәйнетдинов Ю.И.">{{китап |автор= Ғәйнетдинов Ю.И.  |заглавие=«Ҡурай һәм ҡурайсылар» |место=Өфө |издательство=«АльфаРеклама» |год=2014 й |страницы=424-се б. }}</ref>

== Матбуғатта ==
* Түңгәүер<ref>[https://amanat.su/articles/bash-ort-yryu-ary/2019-08-15/t-g-er-38676 Аманат]</ref>

== Видеофильмдар ==
* Ишҡәле Дилмөхәмәтов улдары менән. 1971 йыл<ref>https://www.youtube.com/watch?v=y0nX2sCb1vY 1971г. Курай. Ишгали Дильмухаметов с сыновьями. с. Староякупово. Башкортостан</ref>

== Сығанаҡтар ==
<references/>

{{Йылайыр районы ауылдары}}

[[Категория:Йылайыр районы ауылдары]]
[[Категория:Һаҡмар буйындағы тораҡ пункттар]]
Иҫке Яҡуп () — Башҡортостандың Йылайыр районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 50 кеше.
Почта индексы — 453694, ОКАТО коды — 80227825005.
 

 Халыҡ һаны 
 Милли составы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 100 % тәшкил итәЕдиный электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — приложение в формате Excel ..

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар146727449,350,7 1959 йыл 15 ғинуар2039311045,854,2 1970 йыл 15 ғинуар21110011147,452,6 1979 йыл 17 ғинуар152747848,751,3 1989 йыл 12 ғинуар110496144,555,5 2002 йыл 9 октябрь80364445,055,0 2010 йыл 14 октябрь50232746,054,0

 Географик урыны 
Яҡуп ауылы Һаҡмар йылғаһының һул ярында, райондың көньяҡ-көнсығыш өлөшөнөң тау-урман зонаһының матур урынында, Крепостная (Дала) Йылайыр йылғаһының Һаҡмар йылғаһына ҡойған урынында урынлашҡан.

 Район үҙәгенә тиклем (Йылайыр): 70 км
 Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Матрай): 16 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 112 км

 Урамдары 
 И.Дилмөхәмәтов урамы ()
 С.Халтурин урамы ()
 Мәктәп урамы ()Улицы

 Тарихы 
Башҡортостандың Йылайыр районында бөгөн Яҡуп исеме менән ике ауыл билдәле: Иҫке Яҡуп һәм Яңы Яҡуп. Тәүҙә бер ауыл — Яҡуп була, икенсеһенә коллективлаштырыу йылдарында нигеҙ һалына.

Яҡуп ауылы тарихы тәүгә өйрәнелә. Район энциклопедияһында хаталы мәғлүмәт бар — ауыл Бөрйән улусы ауылы булараҡ күрһәтелгән һәм йәнәһе лә 1795 йылда Йылайыр районы теркәлгән.

Уның килеп сығыу ваҡыты һәм сәбәптәре тураһында мәғлүмәт юҡ. 1795—1834 йылдарҙағы ревизияларҙа билдәләнмәгән. X ревизия документтарында ғына (1859) һаҡланған, унда Ырымбур губернаһы Яҡуп ауылы һәм 3-сө юрттың 4-се башҡорт кантоны (Түңгәүер улусы) өйәҙе билдәләнгән[ЦРУ РБ. Ф.-138. Оп.2. Д.646. Л.2-19]. Әммә уның 1850 йылдағы IX ревизияһында иҫәпкә алыныуы тураһында күрһәтмә лә бар, шулай итеп, Яҡуп ауылы 1834—1850 йылдар арауығында барлыҡҡа килгән.

Шуны билдәләп үтергә кәрәк: XIX быуат картаһында ауыл Һаҡмар йылғаһының уң ярында, уға Йылайыр (Степной) йылғаһы ҡойған урында күрһәтелгән һәм ауылды ике өлөшкә бүлгән кеүек тойола [Европа Рәсәйенең махсус картаһы].

1859 йылда Яҡуп ауылы административ үҙәккә әйләнә. 1-се Ырымбур кантоны Түңгәүер Йорт ойошмаһының унынсы халыҡ иҫәбен алыуға ингән башҡорттарҙың йән башына бәйле исемлек түбәндәгеләрҙе теркәгән: "Яҡуп ауыл йәмғиәте: Яҡуп, Ғәҙел (һуңыраҡ Вәлит ауыл йәмғиәтенә ҡараған), Ишембәт, Мәҡсүт. 1863—1864 йылдарҙа Яҡуп ауыл йәмғиәте 3 ауылды берләштергән: «Яҡуп, Ишембәт, Мәҡсүт ауылдары»[ЦРУ РБ. Ф. И-2. Оп.1. Д. 15158. Л.37; Административ-территориаль бүленеш тарихы, 2003. с.374].

Көньяҡ түңгәүерҙәре ауылы Яҡупҡа 1834—1850 йылдарҙа Ейәнғолов нигеҙ һалған. X ревизияла (1859 йыл) Яҡуп Мәҡсүтов үҙенең ауылында йәшәгән, уға 82 йәш булған.

1860 йылдар башында Яҡуп ауылында 55 йорт хужалығы һәм 180 ир-ат була. Был ауыл халҡы малсылыҡ һәм ауыл хужалығы менән шөғөлләнгән, Йәйләүгә сыҡҡан. Тулыһынса һылтанма буйынса уҡығыҙhttp://urgaza.ru/library-portal/articles/210/1976/.

 Билдәле шәхестәре 
 Дилмөхәмәтов Ишмулла Ишҡәле улы (15 сентябрь 1928 йыл — 19 октябрь 1984 йыл) — башҡорт актёры, атаҡлы ҡурайсы, йырсы һәм композитор. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1975), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1973) артисы.
 Дилмөхәмәтов Ишҡәле Шәмсетдин улы () (1 июнь 1901 йыл — 7 ноябрь 1974 йыл) — ҡурайсы, Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, Ленинград блокадаһын өҙөүҙә ҡатнашыусы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре

 Матбуғатта 
 ТүңгәүерАманат

 Видеофильмдар 
 Ишҡәле Дилмөхәмәтов улдары менән. 1971 йылhttps://www.youtube.com/watch?v=y0nX2sCb1vY 1971г. Курай. Ишгали Дильмухаметов с сыновьями. с. Староякупово. Башкортостан

 Сығанаҡтар 

Категория:Йылайыр районы ауылдары
Категория:Һаҡмар буйындағы тораҡ пункттар