Суйынсы (Дәүләкән районы)
{{НП-Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Суйынсы
 | оригинальное название    = {{lang-ba| Чуюнчи}}
 | изображение   = 
 | описание изображения   = 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 54 |lat_min = 6 |lat_sec = 5
 | lon_deg                  = 55 |lon_min = 22 |lon_sec = 17
 | CoordAddon               = 
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = 
 | район                    = Дәүләкән районы
 | район в таблице          = 
 | вид поселения            = Ауыл биләмәһе
 | поселение                = Суйынсы ауыл Советы (Дәүләкән районы)
 | поселение в таблице      = 
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 1762
 | первое упоминание        = 1795
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Чуюнчи (Давлекановский район) | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Чуюнчи (Давлекановский район) | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | милли состав      = татарҙар — 88%
 | конфессиональный состав  = сөнни мосолмандар
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 453423
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 80222846001
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}} {{Другие значения|Суйынсы}}


'''Суйынсы''' ({{lang-ru|Чуюнчи}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Дәүләкән районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 475 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.
Почта индексы — 453423, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80222846001.
 
== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||475||220||255||46,3||53,7
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}
== Тарихы ==
Район үҙәгенән һәм Дәүләкән тимер юл станцияһынан көньяҡ‑көнсығышҡа табан 37 км алыҫлыҡта Суйынсы йылғаһы (Өршәк йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан. Ауыл Себер даруғаһы Яйыҡ-Ҫыбы-Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә 1762 йылда килешеү буйынса нигеҙ һалынған. Суйынсы-Мең улусы нигеҙендә барлыҡҡа килә. 1895—1913 йылдарҙа һәм 1923—1930 йылдарҙа [[Ниғмәтулла ауыл Советы (Әлшәй районы)|Ниғмәтулла]] улусы, 1930 йылдан Дәүләкән районы составында.1919 йылдан ауыл Советы үҙәге. Атамаһының килеп сығышы тураһында бер нисә легенда бар. Уларҙың береһе: суйын һүҙенән килеп сыҡҡан. Суйын ташыу йәки металл иретеү менән шөғөлләнгән кешеләрҙе чуюнчи — суйынсы тип атағандар. XVIII быуатта Сөгөнсө, Суйынсы һ. б. исемдәре булған. XVIII быуат аҙағында бында хеҙмәтле татарҙар йәшәй. 1795 йылда 69 йортта 592 кеше мишәр һәм 1 ихатала 9 керҙәшле татар йәшәй. 1834 йылда 178 йортта 1115 кеше иҫәпкә алынған, 1859 йылда 280 йортта — 1689 кеше, 1870 йылда 636 йортта — 3664 мишәр, 6 йортта — 23 кеше, 2 йортта — 7 урыҫ, бер йортта — 6 мордва. Өс йылда ауылда халыҡтың кәмеүе [[Яҫҡайын]] (1925 йылдан һуң), [[Сулпан (Өршәк ауыл советы, Ауырғазы районы)|Сулпан]], Энергия (1922), Берҙәм, [[Алға (Суйынсы ауыл советы, Дәүләкән районы)|Алға]], [[Батрак (Дәүләкән районы)|Батрак]] (1925 йылдан һуң) исемендә үҙ аллы торамалар төҙөлөүгә бәйле. Мишәрҙәрҙең бер өлөшө хәҙерге Башҡортостан Республиканың [[Йылайыр районы]] [[Суйынсы-Супан]] ауылына нигеҙ һала. 1896 йылда ауыл халҡының 5056 дисәтинә ере һәм 1071 дисәтинә урманы, 3 мәсете булған. Беренсе мәсет XVIII быуат урталарында, икенсеһе — 1773 йылда, өсөнсөһө — 1833—1850 йылдарҙа төҙөлгән. Мәсет эргәһендә мәктәп, мәҙрәсә эшләгән. XIX быуатта көньяҡ-көнбайыш Башҡортостанда Суйынсы мәҙрәсәһе, [[Стәрлебаш мәҙрәсәһе]] менән бер рәттән, билдәле мәҙрәсәләрҙең береһе булған. 1859 йылда мәсеттәрҙең береһендә училище асыла, 1873 йылда 29 уҡыусы татар телендә белем алған. 1901 йылда татар-башҡорт училищеһы асылған. 1930—2000 йылдарҙа М.Ғафури исемендәге колхозда эшләйҙәр. 1942 йылда урта мәктәп асыла, шәфҡәт туташтары әҙерләйҙәр. 1944 йылда етем балалар йорто асыла.<br>
Халҡы:1795 йылда — 592 кеше; 1834 йылда—  1115 кеше; 1870 йылда — 1837 кеше; 1906 йылда — 3822 кеше; 1920 йылда — 3131 кеше; 1939 йылда — 1563 кеше; 1959 йылда — 960 кеше; 1989 йылда — 472 кеше; 2002 йылда — 473 кеше; 2010 йылда — 475 кеше. Татарҙар — 88 % (2002). Суйынсы урта мәктәбе, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана, мәсет бар.<ref>[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/474 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий стр.474 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220402063526/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/474 |date=2022-04-02 }}</ref><ref>{{китап |автор= А.Казанцев |заглавие=«История населённых пунктов Давлекановского района» |место=Өфө  |издательство= «Издательские решения. По лицензии Ridero»|год=2021 й |страницы=333-335-се б.б. }}</ref>

== Урамдары ==
Исемдәре:<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/059/000087.html «Налог Белешмәһе» статистикаһында Суйынсы ауылы]</ref>
{{колонки|3}}
*  Баҙар урамы ({{lang-ru|Базарная (улица)}})
*  Арҡыры урам ({{lang-ru|Поперечная (улица)}}) 
*  Солтанов урамы  ({{lang-ru| Султанов (улица)}})
*  Туҡай урамы  ({{lang-ru|Туҡаев (улица)}}) 
*  Үҙәк урам ({{lang-ru|Центральная (улица)}}) 
*  Шишмә  урамы ({{lang-ru|Чишминская (улица)}}) 
*  Шоссе урамы {{lang-ru| Шоссейная (улица)}}
{{колонки|конец}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Дәүләкән (ҡала)|Дәүләкән]]): 37 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Дәүләкән (ҡала)|Дәүләкән]]): 37 км

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Камалов Миңлеғәли Хажиғәли улы]] (9.03.1928—8.04.1998), ғалим-табип-хирург, дәүләт һәм һаулыҡ һаҡлау өлкәһе эшмәкәре. Медицина фәндәре кандидаты (1959). [[Башҡорт АССР-ы]]ның 1960—1987 йылдарҙағы һаулыҡ һаҡлау министры һәм БАССР-ҙың 6—11 саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 12 саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998), [[СССР]]‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1975). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе» ордендары]] (1961, 1966) кавалеры.
* [[Сибәғәтуллин Нур Ғасим улы]] (29.11.1953), ғалим-кардиохирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2008). [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (2013), Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2007)<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/11735-sib-tullin-nur-asim-uly Башҡорт энциклопедияһы — Сибәғәтуллин Нур Ғасим улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421100144/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/11735-sib-tullin-nur-asim-uly |date=2016-04-21 }}{{V|26|11|2018}}</ref>.
* [[Фазлиәхмәтов Азат Миҙхәт улы]] (23.02.1967), [[Юлдаш (радио)|«Юлдаш» радиоһы]] журналисы һәм тапшырыуҙар алып барыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2015).
* [[Ғатауллин Хәй Ғатаулла улы]] ([[15 март]] [[1909 йыл]] —?) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ң ойоштороу-план бүлегендә ат ҡараусыһы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1945).
* [[Әлмәтов Мөхәмәтшакир Мөхәмәтйәр улы]] (1847—1907) — башҡорт дин әһеле.
* [[Әхмәтшин Сиражетдин Ғизетдин улы]] ([[3 июль]] [[1908 йыл]] — [[21 ноябрь]] [[1943 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, гвардия кесе лейтенанты, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның ҡылыссылар взводы командиры. [[Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры (икеһе лә [[1943]]).
== Матбуғатта ==
* [https://bashgazet.ru/articles/milli-proekttar/2021-05-30/suyynsy-hal-yn-yuandyrma-sylar-2255257 Башҡортостан/ «Суйынсы халҡын ҡыуандырмаҡсылар» ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220402173635/https://bashgazet.ru/articles/milli-proekttar/2021-05-30/suyynsy-hal-yn-yuandyrma-sylar-2255257 |date=2022-04-02 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} 

== Һылтанмалар ==
*{{БЭ2013|93005}} {{V|02|04|2022}}
* [http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/474 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий стр.474 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220402063526/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/474 |date=2022-04-02 }}
* [https://www.gosspravka.ru/02/059/000087.html «Налог Белешмәһе» статистикаһында Суйынсы ауылы]
* {{китап |автор= А.Казанцев |заглавие=«История населённых пунктов Давлекановского района» |место=Өфө  |издательство= «Издательские решения. По лицензии Ridero»|год=2021 й |страницы=333-335-се б.б. }} 

{{Дәүләкән районы ауылдары}}

[[Категория:Дәүләкән районы ауылдары]]
Суйынсы () — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 475 кеше.
Почта индексы — 453423, ОКАТО коды — 80222846001.
 
 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар) 1920 йыл 26 август 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар 1959 йыл 15 ғинуар 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар 2002 йыл 9 октябрь 2010 йыл 14 октябрь47522025546,353,7

 Тарихы 
Район үҙәгенән һәм Дәүләкән тимер юл станцияһынан көньяҡ‑көнсығышҡа табан 37 км алыҫлыҡта Суйынсы йылғаһы (Өршәк йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан. Ауыл Себер даруғаһы Яйыҡ-Ҫыбы-Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә 1762 йылда килешеү буйынса нигеҙ һалынған. Суйынсы-Мең улусы нигеҙендә барлыҡҡа килә. 1895—1913 йылдарҙа һәм 1923—1930 йылдарҙа Ниғмәтулла улусы, 1930 йылдан Дәүләкән районы составында.1919 йылдан ауыл Советы үҙәге. Атамаһының килеп сығышы тураһында бер нисә легенда бар. Уларҙың береһе: суйын һүҙенән килеп сыҡҡан. Суйын ташыу йәки металл иретеү менән шөғөлләнгән кешеләрҙе чуюнчи — суйынсы тип атағандар. XVIII быуатта Сөгөнсө, Суйынсы һ. б. исемдәре булған. XVIII быуат аҙағында бында хеҙмәтле татарҙар йәшәй. 1795 йылда 69 йортта 592 кеше мишәр һәм 1 ихатала 9 керҙәшле татар йәшәй. 1834 йылда 178 йортта 1115 кеше иҫәпкә алынған, 1859 йылда 280 йортта — 1689 кеше, 1870 йылда 636 йортта — 3664 мишәр, 6 йортта — 23 кеше, 2 йортта — 7 урыҫ, бер йортта — 6 мордва. Өс йылда ауылда халыҡтың кәмеүе Яҫҡайын (1925 йылдан һуң), Сулпан, Энергия (1922), Берҙәм, Алға, Батрак (1925 йылдан һуң) исемендә үҙ аллы торамалар төҙөлөүгә бәйле. Мишәрҙәрҙең бер өлөшө хәҙерге Башҡортостан Республиканың Йылайыр районы Суйынсы-Супан ауылына нигеҙ һала. 1896 йылда ауыл халҡының 5056 дисәтинә ере һәм 1071 дисәтинә урманы, 3 мәсете булған. Беренсе мәсет XVIII быуат урталарында, икенсеһе — 1773 йылда, өсөнсөһө — 1833—1850 йылдарҙа төҙөлгән. Мәсет эргәһендә мәктәп, мәҙрәсә эшләгән. XIX быуатта көньяҡ-көнбайыш Башҡортостанда Суйынсы мәҙрәсәһе, Стәрлебаш мәҙрәсәһе менән бер рәттән, билдәле мәҙрәсәләрҙең береһе булған. 1859 йылда мәсеттәрҙең береһендә училище асыла, 1873 йылда 29 уҡыусы татар телендә белем алған. 1901 йылда татар-башҡорт училищеһы асылған. 1930—2000 йылдарҙа М.Ғафури исемендәге колхозда эшләйҙәр. 1942 йылда урта мәктәп асыла, шәфҡәт туташтары әҙерләйҙәр. 1944 йылда етем балалар йорто асыла.
Халҡы:1795 йылда — 592 кеше; 1834 йылда—  1115 кеше; 1870 йылда — 1837 кеше; 1906 йылда — 3822 кеше; 1920 йылда — 3131 кеше; 1939 йылда — 1563 кеше; 1959 йылда — 960 кеше; 1989 йылда — 472 кеше; 2002 йылда — 473 кеше; 2010 йылда — 475 кеше. Татарҙар — 88 % (2002). Суйынсы урта мәктәбе, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана, мәсет бар.Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий стр.474  

 Урамдары 
Исемдәре:«Налог Белешмәһе» статистикаһында Суйынсы ауылы

  Баҙар урамы ()
  Арҡыры урам () 
  Солтанов урамы  ()
  Туҡай урамы  () 
  Үҙәк урам () 
  Шишмә  урамы () 
  Шоссе урамы 

 Географик урыны 
 Район үҙәгенә тиклем (Дәүләкән): 37 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Дәүләкән): 37 км

 Билдәле шәхестәре 
 Камалов Миңлеғәли Хажиғәли улы (9.03.1928—8.04.1998), ғалим-табип-хирург, дәүләт һәм һаулыҡ һаҡлау өлкәһе эшмәкәре. Медицина фәндәре кандидаты (1959). Башҡорт АССР-ының 1960—1987 йылдарҙағы һаулыҡ һаҡлау министры һәм БАССР-ҙың 6—11 саҡырылыш Юғары Советы һәм Башҡортостан Республикаһының 12 саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998), СССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1975). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971) һәм ике «Почёт Билдәһе» ордендары (1961, 1966) кавалеры.
 Сибәғәтуллин Нур Ғасим улы (29.11.1953), ғалим-кардиохирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2008). Татарстан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2013), Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2007)Башҡорт энциклопедияһы — Сибәғәтуллин Нур Ғасим улы .
 Фазлиәхмәтов Азат Миҙхәт улы (23.02.1967), «Юлдаш» радиоһы журналисы һәм тапшырыуҙар алып барыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2015).
 Ғатауллин Хәй Ғатаулла улы (15 март 1909 йыл —?) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһың ойоштороу-план бүлегендә ат ҡараусыһы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1945).
 Әлмәтов Мөхәмәтшакир Мөхәмәтйәр улы (1847—1907) — башҡорт дин әһеле.
 Әхмәтшин Сиражетдин Ғизетдин улы (3 июль 1908 йыл — 21 ноябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия кесе лейтенанты, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының ҡылыссылар взводы командиры. Ҡыҙыл Байраҡ һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры (икеһе лә 1943).
 Матбуғатта 
 Башҡортостан/ «Суйынсы халҡын ҡыуандырмаҡсылар»  

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 

 Һылтанмалар 
 
 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий стр.474  
 «Налог Белешмәһе» статистикаһында Суйынсы ауылы
  

Категория:Дәүләкән районы ауылдары