Үрге Ҡаръяуҙы
{{НП-Россия|Үрге Ҡаръяуҙы}}
'''Үрге Ҡаръяуҙы''' ({{lang-ru|Верхние Карьявды}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Саҡмағош районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 34 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.
Почта индексы — 452221, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80256825007; ОКТМО коды - 80 656 425 106; ГКГН номеры - 0520717.

== Тарихы ==
Аҫаба башҡорттар биләгән биләмәләрҙә бер нисә Ҡаръяуҙы ауылы булған. Унда, нигеҙҙә, [[Ҡыр-Йылан]] ырыуы аҫабалары йәшәгән. Хәҙерге заманда Үрге Ҡаръяуҙы һәм Яңы Ҡаръяуҙы ауылдары [[Саҡмағош]] районына ҡарай. Атамаһы кеше исеменән алынған. Мәҫәлән, [[XIX быуат]] башында Бүләк ауылында [[1812 йыл]]ғы Ватан һуғышы яугиры, көмөш миҙал кавалеры, аҫаба башҡорт Мөхәмәтша Ҡаръяуҙин һәм улуста ышаныслы кеше булараҡ танылған Вәлиша Ҡаръяуҙиндың йәшәүе билдәле<ref name="асф">{{Китап:История сёл и деревень Башкортостана}} стр.393</ref>.

Ҡаръяуҙы ауылы тураһындағы тәүге мәғлүмәт [[1673 йыл]]дағы документта бирелә. Унда типтәр Хөсәйен Ҡасаев атай-олатайҙарының [[1673 йыл]]дың 23 февралендә төҙөлгән Килешеү нигеҙендә был ерҙәргә башҡорт Супты Ҡолһарин тарафынан индерелеүен билдәләп үтә. Ҡыр-Йылан улусының Ҡаръяуҙы ауылы башҡорто Китап Тләнсиев, иптәштәре менән бергә, 1723 йылдың 8 авгусында Байбулат ауылы типтәре Ишем Кинзинды үҙенең аҫаба ерҙәренә индерә һәм унда йорт һәм башҡа ҡаралтылар төҙөргә рөхсәт итә. Шул уҡ Китап Тләнсиев һәм уның ауылдашы Бикҡол Шардыбаев, улус кешеләре менән бергә, [[1737 йыл]]дың 10 декабрендә Байбулат ауылынан яһаҡ татары Ҡуҙмаш Күҫәковты балалары һәм туғанының улы Юмай Йосопов менән бергә үҙҙәренең аҫаба ерҙәренә индерә<ref name="асф""Үрге Ҡаръяуҙы" />.

Тәүҙә ауыл Ҡаръяуҙы, артабан Иҫке ҡаръяуҙы, ә бөгөн иһә Үрге Ҡаръяуҙы тип атала. [[XVIII]] быуат аҙағында үткәрелгән V рәүиз материалдарында 17 ихатала 125 башҡорттоң һәм алпауыт Тәфкилевтың 17 ихатаһында 37 татарҙың йәшәүе теркәлә. Ни сәбәптәндер типтәрҙәр тураһынеда мәғлүмәт бирелмәй. Уның ҡарауы [[1834 йыл]]да типтәрҙәр һаны 118 кешегә етә, ә башҡорттар 211 кеше була. [[1870 йыл]]да ауылдағы 103 ихатала 566 башҡорт һәм 92 татар йәшәй. 1920 йылғы совет халыҡ иҫәбен алыуҙа ауылда йәшәгән 804 кеше үҙҙәрен башҡорт тип күрһәтә<ref name="асф""Үрге Ҡаръяуҙы" />.

[[1843 йыл]]да 211 башҡортҡа 272 бот ужым, 552 бот яҙғы иген сәселә, 4 бот картуф ултыртыла. 1909 йылда министрлыҡ училищеһында 19 уҡыусы белем ала<ref name="асф""Үрге Ҡаръяуҙы" />.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||34||17||17||50,0||50,0
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Саҡмағош]]): 24 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Яңы Ҡаръяуҙы (Саҡмағош районы)|Яңы Ҡаръяуҙы]]): 2 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Бүздәк]]): 69 км

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Усманов Салауат Мөҙәрис улы]] (17.09.1947—24.04.2020), юғары мәктәп һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим. [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның Бөрө филиалы директоры. [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты, [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]]ның башҡарма комитет ағзаһы. Физика-математика фәндәре докторы (1996), профессор. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы фән һәм техника эшмәкәре (2007), юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2005), почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1999), РСФСР-ҙың халыҡ мәғариф отличнигы (1989), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1997), мәғариф отличнигы (1997), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2007)<ref>[http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/13611-usmanov-salauat-m-ris-uly Усманов Салауат Мөҙәрис улы — Башҡорт энциклопедияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200808200144/http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/13611-usmanov-salauat-m-ris-uly |date=2020-08-08 }}{{V|13|09|2017}}</ref><ref>[http://www.bashinform.ru/news/1443621-skonchalsya-direktor-birskogo-filiala-bashgu-salavat-usmanov/ Скончался директор Бирского филиала БашГУ Салават Усманов. ИА «Башинформ», 25 апреля 2020 года]{{ref-ru}}{{V|25|04|2020}}</ref><ref>[https://www.ufa.kp.ru/online/news/3850411/ Директор филиала БашГУ в Бирске Салават Усманов погиб при трагических обстоятельствах. 72-летнего ученого не стало накануне. Сайт «Комсомольская правда»  Уфа, 25 апреля 2020 года]{{ref-ru}}{{V|25|04|2020}}</ref>.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар ==
* {{китап |автор=Коллектив авторов |заглавие=История башкирских родов. Елан. |ответственный=Хамидуллин С. И. |ссылка=http://ihtika.ru/index.php/book/istoriya-bashkirskih-rodov-yelan-tom-9-ch-1-ufa-2015/page/120 |место=Уфа |издательство=Китап |год=2015 |том=9|ч. 1|страниц=720 |страницы=120 |тираж = 3 500 |isbn= 978-5-85051 605 5 |ref= }}.
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.].


<references/>

{{Саҡмағош районы ауылдары}}

[[Категория:Саҡмағош районы ауылдары]]
Үрге Ҡаръяуҙы () — Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 34 кеше.
Почта индексы — 452221, ОКАТО коды — 80256825007; ОКТМО коды - 80 656 425 106; ГКГН номеры - 0520717.

 Тарихы 
Аҫаба башҡорттар биләгән биләмәләрҙә бер нисә Ҡаръяуҙы ауылы булған. Унда, нигеҙҙә, Ҡыр-Йылан ырыуы аҫабалары йәшәгән. Хәҙерге заманда Үрге Ҡаръяуҙы һәм Яңы Ҡаръяуҙы ауылдары Саҡмағош районына ҡарай. Атамаһы кеше исеменән алынған. Мәҫәлән, XIX быуат башында Бүләк ауылында 1812 йылғы Ватан һуғышы яугиры, көмөш миҙал кавалеры, аҫаба башҡорт Мөхәмәтша Ҡаръяуҙин һәм улуста ышаныслы кеше булараҡ танылған Вәлиша Ҡаръяуҙиндың йәшәүе билдәле стр.393.

Ҡаръяуҙы ауылы тураһындағы тәүге мәғлүмәт 1673 йылдағы документта бирелә. Унда типтәр Хөсәйен Ҡасаев атай-олатайҙарының 1673 йылдың 23 февралендә төҙөлгән Килешеү нигеҙендә был ерҙәргә башҡорт Супты Ҡолһарин тарафынан индерелеүен билдәләп үтә. Ҡыр-Йылан улусының Ҡаръяуҙы ауылы башҡорто Китап Тләнсиев, иптәштәре менән бергә, 1723 йылдың 8 авгусында Байбулат ауылы типтәре Ишем Кинзинды үҙенең аҫаба ерҙәренә индерә һәм унда йорт һәм башҡа ҡаралтылар төҙөргә рөхсәт итә. Шул уҡ Китап Тләнсиев һәм уның ауылдашы Бикҡол Шардыбаев, улус кешеләре менән бергә, 1737 йылдың 10 декабрендә Байбулат ауылынан яһаҡ татары Ҡуҙмаш Күҫәковты балалары һәм туғанының улы Юмай Йосопов менән бергә үҙҙәренең аҫаба ерҙәренә индерә.

Тәүҙә ауыл Ҡаръяуҙы, артабан Иҫке ҡаръяуҙы, ә бөгөн иһә Үрге Ҡаръяуҙы тип атала. XVIII быуат аҙағында үткәрелгән V рәүиз материалдарында 17 ихатала 125 башҡорттоң һәм алпауыт Тәфкилевтың 17 ихатаһында 37 татарҙың йәшәүе теркәлә. Ни сәбәптәндер типтәрҙәр тураһынеда мәғлүмәт бирелмәй. Уның ҡарауы 1834 йылда типтәрҙәр һаны 118 кешегә етә, ә башҡорттар 211 кеше була. 1870 йылда ауылдағы 103 ихатала 566 башҡорт һәм 92 татар йәшәй. 1920 йылғы совет халыҡ иҫәбен алыуҙа ауылда йәшәгән 804 кеше үҙҙәрен башҡорт тип күрһәтә.

1843 йылда 211 башҡортҡа 272 бот ужым, 552 бот яҙғы иген сәселә, 4 бот картуф ултыртыла. 1909 йылда министрлыҡ училищеһында 19 уҡыусы белем ала.

 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар 1959 йыл 15 ғинуар 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар 2002 йыл 9 октябрь 2010 йыл 14 октябрь34171750,050,0

 Географик урыны 
 Район үҙәгенә тиклем (Саҡмағош): 24 км
 Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Яңы Ҡаръяуҙы): 2 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Бүздәк): 69 км

 Билдәле шәхестәре 
 Усманов Салауат Мөҙәрис улы (17.09.1947—24.04.2020), юғары мәктәп һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим. Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалы директоры. Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитет ағзаһы. Физика-математика фәндәре докторы (1996), профессор. Рәсәй Федерацияһының почётлы фән һәм техника эшмәкәре (2007), юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2005), почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1999), РСФСР-ҙың халыҡ мәғариф отличнигы (1989), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1997), мәғариф отличнигы (1997), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2007)Усманов Салауат Мөҙәрис улы — Башҡорт энциклопедияһы Скончался директор Бирского филиала БашГУ Салават Усманов. ИА «Башинформ», 25 апреля 2020 годаДиректор филиала БашГУ в Бирске Салават Усманов погиб при трагических обстоятельствах. 72-летнего ученого не стало накануне. Сайт «Комсомольская правда»  Уфа, 25 апреля 2020 года.

 Иҫкәрмәләр 

 Сығанаҡтар 
 .
 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4..

Категория:Саҡмағош районы ауылдары