Ҡыҙрас
{{НП-Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Ҡыҙрас
 | оригинальное название    = {{lang-ru|Кидрячево}}
 |изображение              = Ҡыҙрас ауыл Советы.jpg
 |описание изображения     =  Күп функциялы мәҙәниәт йорто
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 54 |lat_min = 19 |lat_sec = 13
 | lon_deg                  = 54 |lon_min = 27 |lon_sec = 18
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = 
 | район                    = Дәүләкән районы
 | район в таблице          = 
 | вид поселения            = Сельсовет
 | поселение                = Ҡыҙрас ауыл Cоветы
 | поселение в таблице      = 
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 1741
 | первое упоминание        = 1795
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Кидрячево | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Кидрячево | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | милли состав = башҡорттар
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 453412
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 80222825001
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
 
'''Ҡыҙрас''' ({{lang-ru|Кидрячево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Дәүләкән районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 487 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.
Почта индексы — 453412, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80222825001.
 

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||487||242||245||49,7||50,3
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Тарихы ==
Ҡыҙрас ауыл Советы үҙәге. Район үҙәгенән һәм Дәүләкән тимер юл станцияһынан төньяҡ‑көнбайышҡа табан 50 саҡрым алыҫлыҡта Шландыҡурғы йылғаһы ([[Сәрмәсән]] йылғаһы ҡушылдығы) тамағында, Асылыкүл тәбиғи паркы территорияһында урынлашҡан.
Ауылды Ҡазан даруғаһы Ҡыр‑Ҡаңлы улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә [[1741 йыл]]да керҙәшлек килешеүе буйынса [[Себер даруғаһы]] Ҡара‑Табын улусы башҡорттары нигеҙләй. [[Ҡыҙрас Муллаҡаев]] исеме менән аталған. 1795 йылда 17 йортта 80 кеше йәшәгән, 1865 йылда 62 йортта — 413 кеше. Ауыл кешеләре малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡҡ, һунарсылыҡ менән шөғөлләнгән. Мәсет булған. 1906 йылда һыу тирмәне, бакалея кибете теркәлгән.
Халҡы: 1906 йылда — 769 кеше; 1920—804; 1939—785; 1959—608; 1989—441; 2002—449; 2010—487 кеше. Башҡорттар йәшәй (2002). Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар<ref>[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/472 Асфандияров А.З «История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий» стр.472] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220411100108/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/472 |date=2022-04-11 }}</ref><ref>{{китап |автор= А.Казанцев |заглавие=«История населённых пунктов Давлекановского района» |место=Өфө  |издательство= «Издательские решения. По лицензии Ridero»|год=2021 й |страницы=192—195 б.б. }}</ref><ref>[http://elib.uraic.ru/bitstream/123456789/12430/1/0016931.pdf Список населённых пунктов БашРеспублики (составлен Центральным Статическим Управлением) издание «Башкниги» Уфа-1926 г. Кидрячево № 58 стр.25 ]</ref>.

== Урамдары ==
Исемдәре<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/059/000036.html «Налог Белешмәһе» статистикаһында Ҡыҙрас ауылы]</ref>:
{{колонки|2}}
* Көнсығыш урам ({{lang-ru|Восточная (улица)}})
* Йылға аръяғы урамы ({{lang-ru|Заречная (улица)}})
* Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru| Мира (улица)}})
* Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодёжная (улица)}})
* Мәктәп урамы ({{lang-ru| Школьная (улица)}})
{{конец|колонки}}

== Ер-һыу атамалары ==
Исемдәре:
{{колонки|3}}
* Балғажы тауы
* Ҡырлытау
* Емеректау
* Ҡаршытау
* Ҡарауыл тау
* Мәтәү тау
* Үрсәкә тау
* Яланғас тау
* Уртатау
* Сәүкә тау
* [[Сәрмәсән (йылға)]]
{{конец|колонки}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Дәүләкән (ҡала)|Дәүләкән]]): 50 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Дәүләкән (ҡала)|Дәүләкән]]): 50 км

== Халыҡ ижады информаторҙары ==
* «Хеҙмәт, кәсеп йолалары. Еләккә барғанда» һамаҡты 1989 йылда Әҡимбәтова Ғәйшә Мостафа ҡыҙынан (1930 йылғы) Г. Р.Хөсәйенова яҙып алған."Башҡорт халыҡ ижады / Йола фольклоры" I том ингән<ref>{{китап |автор= Әхмәт Сөләймәнов, Розалия Солтәнгәрәеева  |заглавие=«Башҡорт халыҡ ижады» Йола фольклоры I том |место=Өфө |издательство=«Китап» |год=1995 й |страницы=244—245-сө ( 215Ғ,216В)}}</ref>.

== Билдәле кешеләре ==
* [[Ҡыҙрас Муллаҡаев]] — [[Нуғай даруғаһы]]ның төп башҡорт старшинаһы, [[Табын|Ҡара Табын]] улусы старшинаһы, тархан.
* [[Әкимбәтова Ғәйшә Мостафа ҡыҙы]] ([[19 сентябрь]] [[1930 йыл]]) — Башҡорт АССР-ының Дәүләкән районы Ҡыҙрас ауыл Советы башҡарма комитетының элекке рәйесе, СССР-ҙың VIII саҡырылыш Юғары Советы депутаты, КПСС-тың XXIII һәм XXIV съездары делегаты.
* Зәйнуллин Фәрит Ғариф улы ([[1918 йыл]]— ?)— Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы, РСФСР-ҙың мәғариф алдынғыһы, 1938—1971 йылдарҙа Ҡыҙрас ете йыллыҡ мәктәбе директоры<ref name="С."> {{китап |автор= Давлекановский район  |заглавие=«Наши славные педагоги» |место=Уфа |издательство=«Валькирия» |год=2016 г. |страницы=176 }}
</ref>.
* Әминева Гәүһәр Мәхәмәтдин ҡыҙы ([[5 октябрь]] [[1933 йыл]]—?) — РСФСР-ҙың мәғариф алдынғыһы, «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән<ref name="С." />.
* Юсеева Тәнзилә Ғалимарҙан ҡыҙы (16 июнь 1952 йыл — октябрь 2017 йыл) — педагогик хеҙмәт ветераны, шағир, «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән, «Дим тулҡындары», «Йөрәк аһәңе» һ.б. йыйынтыҡтарға шиғырҙары ингән<ref name="С." />.
* Миниғәлина Флүзә Ғәли ҡыҙы (10 февраль 1964 йыл) — педагогик хеҙмәт ветераны, 1999—2020 йылдарҙа Ҡыҙрас урта дөйөм белем биреү мәктәбе директоры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы<ref name="С." />.
* Нурмөхәмәтова Рита Вәрис ҡыҙы (8 февраль 1958 йыл) — педагогик хеҙмәт ветераны, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы<ref name="С." />.
== Видеояҙмаларҙа ==
* {{YouTube|O-qm7hedVV8|logo=1}} Ҡыҙрас ауылы

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|85312}}{{V|16|03|2022}}
* [http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/472 Асфандияров А.З «История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий» стр.472] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220411100108/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/472 |date=2022-04-11 }}
* {{китап |автор= А.М.Хәкимйәнова, Р.Ғ.Мөхәмәтғәлин |заглавие=«Дәүләкән ынйылары» |место=Өфө  |издательство= «Эшлекле династия»|год=2008 й |страницы=328 }}
* {{китап |автор= А.Казанцев |заглавие=«История населённых пунктов Давлекановского района» |место=Өфө  |издательство= «Издательские решения. По лицензии Ridero»|год=2021 й |страницы=192—195 б.б. }}
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* [https://vk.com/video/@1davlekanovotv?z=video-132282709_456239248%2Fclub132282709%2Fpl_-132282709_-2 «Давлеканово ТV» Телевидение. Видео/Ҡыҙрас ауыл Советы/ Буранғол, Ҡыҙрас. Сапай ауылдары]
* [https://vk.com/video/@1davlekanovotv?z=video-132282709_456240027%2Fclub132282709%2Fpl_-132282709_-2 «Давлеканово ТV» Тлевидение. Видео. Ҡыҙрас ауыл Советы]
* {{китап |автор= Әхмәт Сөләймәнов, Розалия Солтәнгәрәеева  |заглавие=«Башҡорт халыҡ ижады» Йола фольклоры I том |место=Өфө |издательство=«Китап» |год=1995 й |страницы=444-сө (ТЙ-153)}}
* {{китап |автор= Давлекановский район  |заглавие=«Наши славные педагоги» |место=Уфа |издательство=«Валькирия» |год=2016 г. |страницы=176 }}
* [http://elib.uraic.ru/bitstream/123456789/12430/1/0016931.pdf Список населённых пунктов БашРеспублики (составлен Центральным Статическим Управлением) издание «Башкниги» Уфа-1926 г. Кидрячево № 58 стр.25 ]
* [https://www.gosspravka.ru/02/059/000036.html «Налог Белешмәһе» статистикаһында Ҡыҙрас ауылы]
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = Дәүләкән районы Ҡыҙрас ауылы топонимдәре
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}
{{Дәүләкән районы ауылдары}}

[[Категория:Дәүләкән районы ауылдары]]
Ҡыҙрас () — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 487 кеше.
Почта индексы — 453412, ОКАТО коды — 80222825001.
 

 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар 1959 йыл 15 ғинуар 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар 2002 йыл 9 октябрь 2010 йыл 14 октябрь48724224549,750,3

 Тарихы 
Ҡыҙрас ауыл Советы үҙәге. Район үҙәгенән һәм Дәүләкән тимер юл станцияһынан төньяҡ‑көнбайышҡа табан 50 саҡрым алыҫлыҡта Шландыҡурғы йылғаһы (Сәрмәсән йылғаһы ҡушылдығы) тамағында, Асылыкүл тәбиғи паркы территорияһында урынлашҡан.
Ауылды Ҡазан даруғаһы Ҡыр‑Ҡаңлы улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә 1741 йылда керҙәшлек килешеүе буйынса Себер даруғаһы Ҡара‑Табын улусы башҡорттары нигеҙләй. Ҡыҙрас Муллаҡаев исеме менән аталған. 1795 йылда 17 йортта 80 кеше йәшәгән, 1865 йылда 62 йортта — 413 кеше. Ауыл кешеләре малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡҡ, һунарсылыҡ менән шөғөлләнгән. Мәсет булған. 1906 йылда һыу тирмәне, бакалея кибете теркәлгән.
Халҡы: 1906 йылда — 769 кеше; 1920—804; 1939—785; 1959—608; 1989—441; 2002—449; 2010—487 кеше. Башҡорттар йәшәй (2002). Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет барАсфандияров А.З «История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий» стр.472 Список населённых пунктов БашРеспублики (составлен Центральным Статическим Управлением) издание «Башкниги» Уфа-1926 г. Кидрячево № 58 стр.25 .

 Урамдары 
Исемдәре«Налог Белешмәһе» статистикаһында Ҡыҙрас ауылы:

 Көнсығыш урам ()
 Йылға аръяғы урамы ()
 Тыныслыҡ урамы ()
 Йәштәр урамы ()
 Мәктәп урамы ()

 Ер-һыу атамалары 
Исемдәре:

 Балғажы тауы
 Ҡырлытау
 Емеректау
 Ҡаршытау
 Ҡарауыл тау
 Мәтәү тау
 Үрсәкә тау
 Яланғас тау
 Уртатау
 Сәүкә тау
 Сәрмәсән (йылға)

 Географик урыны 
 Район үҙәгенә тиклем (Дәүләкән): 50 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Дәүләкән): 50 км

 Халыҡ ижады информаторҙары 
 «Хеҙмәт, кәсеп йолалары. Еләккә барғанда» һамаҡты 1989 йылда Әҡимбәтова Ғәйшә Мостафа ҡыҙынан (1930 йылғы) Г. Р.Хөсәйенова яҙып алған."Башҡорт халыҡ ижады / Йола фольклоры" I том ингән.

 Билдәле кешеләре 
 Ҡыҙрас Муллаҡаев — Нуғай даруғаһының төп башҡорт старшинаһы, Ҡара Табын улусы старшинаһы, тархан.
 Әкимбәтова Ғәйшә Мостафа ҡыҙы (19 сентябрь 1930 йыл) — Башҡорт АССР-ының Дәүләкән районы Ҡыҙрас ауыл Советы башҡарма комитетының элекке рәйесе, СССР-ҙың VIII саҡырылыш Юғары Советы депутаты, КПСС-тың XXIII һәм XXIV съездары делегаты.
 Зәйнуллин Фәрит Ғариф улы (1918 йыл— ?)— Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы, РСФСР-ҙың мәғариф алдынғыһы, 1938—1971 йылдарҙа Ҡыҙрас ете йыллыҡ мәктәбе директоры .
 Әминева Гәүһәр Мәхәмәтдин ҡыҙы (5 октябрь 1933 йыл—?) — РСФСР-ҙың мәғариф алдынғыһы, «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән.
 Юсеева Тәнзилә Ғалимарҙан ҡыҙы (16 июнь 1952 йыл — октябрь 2017 йыл) — педагогик хеҙмәт ветераны, шағир, «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән, «Дим тулҡындары», «Йөрәк аһәңе» һ.б. йыйынтыҡтарға шиғырҙары ингән.
 Миниғәлина Флүзә Ғәли ҡыҙы (10 февраль 1964 йыл) — педагогик хеҙмәт ветераны, 1999—2020 йылдарҙа Ҡыҙрас урта дөйөм белем биреү мәктәбе директоры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.
 Нурмөхәмәтова Рита Вәрис ҡыҙы (8 февраль 1958 йыл) — педагогик хеҙмәт ветераны, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.
 Видеояҙмаларҙа 
  Ҡыҙрас ауылы

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 
 Асфандияров А.З «История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий» стр.472 
 
 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
 «Давлеканово ТV» Телевидение. Видео/Ҡыҙрас ауыл Советы/ Буранғол, Ҡыҙрас. Сапай ауылдары
 «Давлеканово ТV» Тлевидение. Видео. Ҡыҙрас ауыл Советы
 
 
 Список населённых пунктов БашРеспублики (составлен Центральным Статическим Управлением) издание «Башкниги» Уфа-1926 г. Кидрячево № 58 стр.25 
 «Налог Белешмәһе» статистикаһында Ҡыҙрас ауылы

Категория:Дәүләкән районы ауылдары