Энәғараҡтар
{{Taxobox
| name          = Энәғараҡтар
| image file    = Sympetrum flaveolum - side (aka).jpg
| image title   = Sympetrum flaveolum
| image descr   = Стрекоза ''[[Sympetrum flaveolum]]'' (Libellulidae)
| regnum        = Хайуандар
| superphylum   = [[Ecdysozoa|Төләүселәр]]
| phylum        = [[Arthropoda|Быуынтыҡ аяҡлылар]]
| subphylum     = [[Tracheata|Трахейялылар]]
| superclassis  = [[Hexapoda|Алты аяҡлылар]]
| classis       = [[Insecta|Бөжәктәр]]
| subclassis    = [[Pterygota|Ҡанатлы бөжәктәр]]
| ordo          = '''Энәғараҡтар'''
| latin         = {{btname|Odonata|[[Fabricius]], [[1793]]}}
| section name = Подотряды
| section text =
* [[Zygoptera|Равнокрылые]] (''Zygoptera'')
* [[Anisoptera|Разнокрылые]] (''Anisoptera'')
* ''[[Anisozygoptera]]''
| wikispecies = Odonata
| commons = Category:Odonata
| ncbi = 6961
| itis = 101593
}}
{{Международная Красная книга|LC|158686}}
'''Энәғараҡтар''' ({{lang-la|Odonata}}) — йыртҡыстар отряды нан булған яҡшы осоусы бөжәк. Башы ла күҙҙәре лә ҙур. Яңаҡтарында мыйыҡтары бар. Дүрт үтә күренмәле ҡанаттары ҡуйы ептәр селтәре менән тоташҡан. Ҡорһағы оҙонса. Энәғараҡтарҙы өйрәнеү энтомология бүлеге, [[одонатология]] тип атала. 5600 ашыу төрө билдәле.(февраль [[2008 йыл]])<ref>{{книга|автор = Robert G. Foottit, Peter H. Adler|часть = |заглавие = Insect Biodiversity: science and society |оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место =  |издательство = Blackwell Publishing Ltd |год = 2009 |том = |страницы = 31 |страниц = 642 |серия = |isbn = 978-1-4051-5142-9 |тираж = }}</ref>), Күпселеге тропикла һәм дымлы субтропикала үрсей. Рәсәйҙә энәғараҡтар бөтә биләмәлә таралған.), фауна иҫәпләүе буйынса [[Рәсәйҙә энәғәрәҡтар теҙмәһе|150 төр]] иҫәпләнә<ref name=key>[http://www.odonata.su/content-view-104.html Определитель пресноводных беспозвоночных России и сопредельных территорий] на ''odonata.su''</ref>
<ref name=specieslist>[http://www.odonata.su/content-view-142.html Список таксонов отряда Стрекозы (''Odonata'') Российской Федерации] на ''odonata.su''</ref>.

== Классификация ==
Энәғараҡтарҙы өс аҫҡы отрядҡа бүлеп йөрөтәләр: [[Тигеҙ ҡанатлы энәғараҡтар|тигеҙ ҡанатлыларға]] (''Zygoptera''), [[Тигеҙ булмаған ҡанатлылар|төрлө ҡанатлылар]] (''Anisoptera'') һәм ''[[Epiophlebia|Anisozygoptera]]'' (2 хәҙерге төрҙәре Японияла, Һиндостанда).

== Яҙма ==

Осҡан ваҡытта энәғараҡтар артҡы һәм алғы ҡанаттарын сиратлаштырып елпей алалар. Улар ошо рәүешле төрлө хәрәкәттәр яһай, йә тиҙлектәрен арттыра. Тигеҙ ҡанатлы энәғараҡтарҙың артҡы һәм алғы ҡанаттары бер тигеҙ тиерлек, улар ҡыҫҡа. Осмаған саҡта өҫкә күтәрелеп бер-береһенә ҡыҫылып тора. Төрлө оҙонлоҡтағы энәғараҡтарҙың ҡанаттары формаһы менән алғылары артҡыларынан айырыла. Осмаған саҡта ҡанаттары ян-яҡҡа ҡарап торалар.

Кәүҙә оҙонлоғо 7 см-ға етә, ҡанат ҡоласы 10 см ҡәҙәр, төҫө ҡыҙыл көрән. Күҙҙәре ҙур, ялтырап тора, баш артында тоташалар. Аҡмай торған һыулыҡтарҙа янында йәшәйҙәр. Бер көсәйеп, бер әкренләп, тиҙ осалар. Йыртҡыстар. Энәғарағы бөжәктәр менән туҡлана, ҡорбанын осҡчканда тота. Инә заттар йоморҡаларҙы һыуға, һыу үҫентеләре туҡымаларына, һирәк кенә дымлы яр буйы тупрағына һала. Личинкалары [[үҫемлектәр]] менән ҡапланған аҡмай торған йәки аҡрын аҡҡан һыуҙа үҫә; сүмесбаштарға һәм балыҡ маймыстарына һөжүм итәләр.

Ҡанаттарының оҙонлоҡтары 10—94 мм, ҡорһағы 14—120 мм. Максималь осоу тиҙлеге сәғәтенә 50 км-ғаса етергә мөмкин<ref>Секреты природы. «Reader`s Digest», — С. 184 — ISBN 5-89355-008-0</ref>. Ҡанаттарының алғы өлөшөндә, осо яғында, ҡалынайыуы беленә. Ул — [[птеростигма]], бар булған һелкенеүҙәрҙе баҫа, сөнки ныҡ елпенеүҙән, тиҙлекте арттырыуҙан ҡанаттарға зыян килергә мөмкин.<ref>''Акимушкин И. И.'' Мир животных: Насекомые. Пауки, домашние животные. — 4-е изд., испр. и доп. — {{М.}}: «Мысль», 1998. — 445[1]с.: ил. — С. 30. — ISBN 5-244-00806-4</ref>.

== Туҡланыуы ==
[[Рәсем:Стрекозе интересно.jpg|left|thumb|200px|Энәғараҡтар Африкала]][[Рәсем:MosaikJungferExuvie09.JPG|thumb]]
Өлкән энәғараҡтар бөжәктәр менән туҡдана, улар ҡорбандарын осҡан саҡта тота. Серәкәйҙәр, ләпәкәйҙәр, башҡа зарарлы бөжәктәргә һөжүм итә. Энәғараҡтарҙың эре личинкалары балыҡ ыуылдырыҡтары менән туҡланып, зыян килтерә. Шулай уҡ йорт ҡоштарына [[протогонимоз]] тигән зарарлы ауырыу йоҡторорға мөмкин.

== Күҙҙәре һәм күреүе ==
[[Рәсем:Dragonfly eye 3811.jpg|thumb|200px|Энәғараҡтың[[күп күҙәнәкле күҙҙәр]]е|left]]
Башҡа күп кенә бөжәктәрҙеке шикелле, энәғараҡтарҙың ҡүҙҙәре лә күп күҙәнәкле (фасеточные). Энәғараҡтың һәр күҙе 30 000 айырым күҙәнәктәрҙән(бәләкәс кенә күҙҙәр) тора. Күҙҙәренең аҫҡы өлөшө төҫтәрҙе айырһа, өҫкө яғы предметтың формаһын ғына күрә. Күҙҙәренең үҙенсәлеге бар: улар иефраҡыҙыл төҫтәрҙе күрә ала, һәм температураһына ҡарап, предметтарҙы һәм хайуандарҙы айыра. Был уларға аҙыҡ табыуҙа ныҡ ярҙам итә.

== Үрсеүе һәм үҫеше ==
[[Рәсем:Стрекоза3.jpg|thumb|200px|right| Үҫеп еткән энәғараҡ уҡра тиреһенән сыға]]
[[Рәсем:Стрекоза6.jpg|left|thumb|200px|Уҡранан сыҡҡан энәғараҡ. Уның әлегә тиреһе бик йоҡа, сөнки үҫешеп өлгөрмәгән]]
Энәғараҡтар осҡан саҡта аталана. Йомортҡаларын һыуға йәки һыу үҫемлектәре өҫтөнә һала. Бик һирәк осраҡта дымлы ергә лә һалалар. Аталанған осорҙа, күп кенә инә энәғараҡтар, ата бөжәк ҡиәфәтенә күсә, сөнки ул аталаныуҙан туҡтаә, һәм башҡаса ата энәғараҡтарҙы үҙенә ылыҡтырыу ваҡыты сыға. Һәм ул йомортҡа һалырға керешә.<ref>Секреты природы. «Reader`s Digest», — С. 311 — ISBN 5-89355-008-0</ref>. [[Ҡурсаҡтары]] һыуҙа үҫешә һәм айғолаҡтары менән һулайҙар. Айғолаҡтары тигеҙ ҡанатлыларҙың ҡойроҡ осонда булһа, тигеҙ булмаған ҡанатлыларҙа туры эсәктә урынлашҡан.

Энәғараҡтар ҡурсаҡтары ла шулай уҡ йыртҡыстар. Улар һыуҙа йәшәгән бөжәктәрҙең ҡурсаҡтарын ашай. Ҡайһы саҡта сүмесбаштарға, балыҡ селбәрәләренә ла һөжүм итә. Үҫешенең аҙағында һыуҙан сыға һәм үҫемлектәргә, ҡоро ергә йәбешеп ҡала. Һуңғы төләүе һыу ятҡылыҡтары эргәһендәге ҡоро ерҙә үтә.

Энәғараҡтарҙың ҡайһы бер төрҙәре һыу ятҡылыҡтарынан алыҫтарға ла осоп китә. Дүрт төҫтәге энәғараҡтар {{btname|Libellula quadrimaculata}} күмәкләп күсенгән саҡта ун километрҙарғаса һуҙылған һыҙат барлыҡҡа килтерә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Мордкович В. М.'' Фауна и экология стрекоз. — Наука, 1989. — ISBN 5-02-028931-0

== Һылтанмалар ==
* [http://www.odonata.su/content-view-4.html Определители стрекоз по имаго и личинкам] на атая добычу на лету. Истребляют комаров, мошек и др. вредных насекомых. Могут распространять''odonata.su''

[[Категория:Энәғараҡтар]]
[[Категория:Быуынтыҡ аяҡлылар]]
Энәғараҡтар () — йыртҡыстар отряды нан булған яҡшы осоусы бөжәк. Башы ла күҙҙәре лә ҙур. Яңаҡтарында мыйыҡтары бар. Дүрт үтә күренмәле ҡанаттары ҡуйы ептәр селтәре менән тоташҡан. Ҡорһағы оҙонса. Энәғараҡтарҙы өйрәнеү энтомология бүлеге, одонатология тип атала. 5600 ашыу төрө билдәле.(февраль 2008 йыл)), Күпселеге тропикла һәм дымлы субтропикала үрсей. Рәсәйҙә энәғараҡтар бөтә биләмәлә таралған.), фауна иҫәпләүе буйынса 150 төр иҫәпләнәОпределитель пресноводных беспозвоночных России и сопредельных территорий на odonata.su
Список таксонов отряда Стрекозы (Odonata) Российской Федерации на odonata.su.

 Классификация 
Энәғараҡтарҙы өс аҫҡы отрядҡа бүлеп йөрөтәләр: тигеҙ ҡанатлыларға (Zygoptera), төрлө ҡанатлылар (Anisoptera) һәм Anisozygoptera (2 хәҙерге төрҙәре Японияла, Һиндостанда).

 Яҙма 

Осҡан ваҡытта энәғараҡтар артҡы һәм алғы ҡанаттарын сиратлаштырып елпей алалар. Улар ошо рәүешле төрлө хәрәкәттәр яһай, йә тиҙлектәрен арттыра. Тигеҙ ҡанатлы энәғараҡтарҙың артҡы һәм алғы ҡанаттары бер тигеҙ тиерлек, улар ҡыҫҡа. Осмаған саҡта өҫкә күтәрелеп бер-береһенә ҡыҫылып тора. Төрлө оҙонлоҡтағы энәғараҡтарҙың ҡанаттары формаһы менән алғылары артҡыларынан айырыла. Осмаған саҡта ҡанаттары ян-яҡҡа ҡарап торалар.

Кәүҙә оҙонлоғо 7 см-ға етә, ҡанат ҡоласы 10 см ҡәҙәр, төҫө ҡыҙыл көрән. Күҙҙәре ҙур, ялтырап тора, баш артында тоташалар. Аҡмай торған һыулыҡтарҙа янында йәшәйҙәр. Бер көсәйеп, бер әкренләп, тиҙ осалар. Йыртҡыстар. Энәғарағы бөжәктәр менән туҡлана, ҡорбанын осҡчканда тота. Инә заттар йоморҡаларҙы һыуға, һыу үҫентеләре туҡымаларына, һирәк кенә дымлы яр буйы тупрағына һала. Личинкалары үҫемлектәр менән ҡапланған аҡмай торған йәки аҡрын аҡҡан һыуҙа үҫә; сүмесбаштарға һәм балыҡ маймыстарына һөжүм итәләр.

Ҡанаттарының оҙонлоҡтары 10—94 мм, ҡорһағы 14—120 мм. Максималь осоу тиҙлеге сәғәтенә 50 км-ғаса етергә мөмкинСекреты природы. «Reader`s Digest», — С. 184 — ISBN 5-89355-008-0. Ҡанаттарының алғы өлөшөндә, осо яғында, ҡалынайыуы беленә. Ул — птеростигма, бар булған һелкенеүҙәрҙе баҫа, сөнки ныҡ елпенеүҙән, тиҙлекте арттырыуҙан ҡанаттарға зыян килергә мөмкин.Акимушкин И. И. Мир животных: Насекомые. Пауки, домашние животные. — 4-е изд., испр. и доп. — : «Мысль», 1998. — 445[1]с.: ил. — С. 30. — ISBN 5-244-00806-4.

 Туҡланыуы 
left|thumb|200px|Энәғараҡтар Африкалаthumb
Өлкән энәғараҡтар бөжәктәр менән туҡдана, улар ҡорбандарын осҡан саҡта тота. Серәкәйҙәр, ләпәкәйҙәр, башҡа зарарлы бөжәктәргә һөжүм итә. Энәғараҡтарҙың эре личинкалары балыҡ ыуылдырыҡтары менән туҡланып, зыян килтерә. Шулай уҡ йорт ҡоштарына протогонимоз тигән зарарлы ауырыу йоҡторорға мөмкин.

 Күҙҙәре һәм күреүе 
thumb|200px|Энәғараҡтыңкүп күҙәнәкле күҙҙәре|left
Башҡа күп кенә бөжәктәрҙеке шикелле, энәғараҡтарҙың ҡүҙҙәре лә күп күҙәнәкле (фасеточные). Энәғараҡтың һәр күҙе 30 000 айырым күҙәнәктәрҙән(бәләкәс кенә күҙҙәр) тора. Күҙҙәренең аҫҡы өлөшө төҫтәрҙе айырһа, өҫкө яғы предметтың формаһын ғына күрә. Күҙҙәренең үҙенсәлеге бар: улар иефраҡыҙыл төҫтәрҙе күрә ала, һәм температураһына ҡарап, предметтарҙы һәм хайуандарҙы айыра. Был уларға аҙыҡ табыуҙа ныҡ ярҙам итә.

 Үрсеүе һәм үҫеше 
thumb|200px|right| Үҫеп еткән энәғараҡ уҡра тиреһенән сыға
left|thumb|200px|Уҡранан сыҡҡан энәғараҡ. Уның әлегә тиреһе бик йоҡа, сөнки үҫешеп өлгөрмәгән
Энәғараҡтар осҡан саҡта аталана. Йомортҡаларын һыуға йәки һыу үҫемлектәре өҫтөнә һала. Бик һирәк осраҡта дымлы ергә лә һалалар. Аталанған осорҙа, күп кенә инә энәғараҡтар, ата бөжәк ҡиәфәтенә күсә, сөнки ул аталаныуҙан туҡтаә, һәм башҡаса ата энәғараҡтарҙы үҙенә ылыҡтырыу ваҡыты сыға. Һәм ул йомортҡа һалырға керешә.Секреты природы. «Reader`s Digest», — С. 311 — ISBN 5-89355-008-0. Ҡурсаҡтары һыуҙа үҫешә һәм айғолаҡтары менән һулайҙар. Айғолаҡтары тигеҙ ҡанатлыларҙың ҡойроҡ осонда булһа, тигеҙ булмаған ҡанатлыларҙа туры эсәктә урынлашҡан.

Энәғараҡтар ҡурсаҡтары ла шулай уҡ йыртҡыстар. Улар һыуҙа йәшәгән бөжәктәрҙең ҡурсаҡтарын ашай. Ҡайһы саҡта сүмесбаштарға, балыҡ селбәрәләренә ла һөжүм итә. Үҫешенең аҙағында һыуҙан сыға һәм үҫемлектәргә, ҡоро ергә йәбешеп ҡала. Һуңғы төләүе һыу ятҡылыҡтары эргәһендәге ҡоро ерҙә үтә.

Энәғараҡтарҙың ҡайһы бер төрҙәре һыу ятҡылыҡтарынан алыҫтарға ла осоп китә. Дүрт төҫтәге энәғараҡтар  күмәкләп күсенгән саҡта ун километрҙарғаса һуҙылған һыҙат барлыҡҡа килтерә.

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Мордкович В. М. Фауна и экология стрекоз. — Наука, 1989. — ISBN 5-02-028931-0

 Һылтанмалар 
 Определители стрекоз по имаго и личинкам на атая добычу на лету. Истребляют комаров, мошек и др. вредных насекомых. Могут распространятьodonata.su

Категория:Энәғараҡтар
Категория:Быуынтыҡ аяҡлылар