Балаҡатай районы
{{Административная единица
|Цвет1 = {{Цвет|Россия}}
|Цвет2 =
|Русское название = Балаҡатай районы
|Оригинальное название = 
|Герб = Coat_of_Arms_of_Belokatai_rayon_(Bashkortostan).png
|Флаг = Flag of Belokataysky rayon.svg
|Страна = [[Рәсәй]]
|Статус = [[муниципаль район]]
|Гимн =
|Входит в = [[Башҡортостан]]
|Включает = 14 ауыл советы
|Столица =  [[Яңы Балаҡатай]] ауылы
|КрупныйГород =
|КрупныеГорода =
|Дата = 1930
|Глава = Мехоношин Павел Иванович
  |Название главы                 = Муниципаль район башлығы
|Глава2 = Ҡәйүмов Нәғим Харис улы
  |Название главы2                = Муниципаль район Советы рәйесе
|ВВП =
  |Год ВВП                        = 
  |Место по ВВП                   = 
  |ВВП на душу населения          = 
  |Место по ВВП на душу населения = 
|Язык =
|Языки =
|Население = 21 277
  |Год переписи                   = 2010
  |Место по населению             = 
  |Плотность                      = 
  |Место по плотности             = 
  |Национальный состав            = 
  |Конфессиональный состав        = 
|Площадь = 3037
  |Место по площади               = 15
|Максимальная высота =
|Средняя высота =
|Минимальная высота =
|Широта =
|Долгота =
|Карта = Location of Belokatayskiy rayon (Bashkortostan).svg
|ЧасовойПояс ={{MSK+2}}
|Аббревиатура =
|ISO =
|FIPS =
|Код автомобильных номеров = 02, 102
|Сайт =
|Параметр1 =
|Название параметра1 =
|Примечания =
}}
'''Балаҡатай районы''' ({{lang-ru|Белокатайский район}}) – [[Башҡортостан]]дағы муниципаль район. Республиканың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, [[Силәбе өлкәһе|Силәбе]] һәм [[Свердловск өлкәһе|Свердловск]] өлкәләре менән сиктәш урынлашҡан. 1930 йылда Иҫке-Балаҡатай районы ойошторолған, 1933 йылда хәҙерге исеме бирелгән. Майҙаны — 3037 км². Район үҙәге — [[Яңы Балаҡатай]] ауылы, Өфөнән 341 км, иң яҡын тимер юл станцияһы Үңкерҙенән (Силәбе өлкәһе) 35 км.

Халҡы — 22,6 мең (2010) кеше (1970 — 27,5 мең; 1979 — 24,9 мең; 1989 — 22,1 мең; 1995 — 23,0 мең кеше). Халыҡтың уртаса тығыҙлығы 1 км²-ға 8 кеше. Күпселек [[урыҫтар]] һәм [[башҡорттар]] йәшәй. Районда барлығы 46 ауыл. Кешеләрҙең күбеһе (1989 халыҡ иҫәбен алыу буйынса) [[Яңы Балаҡатай]] (5,3 мең), [[Ҡарлыхан]] (1,7 мең), [[Урғалы]] (1,5 мең), [[Ямаш (Балаҡатай районы)|Ямаш]] (1,2 мең) ауылдарында көн итә.

== Географияһы ==
Район территорияһы [[Ҡариҙел]] менән [[Әй]] йылғаларының түбәнге ағымы араһында ята. Диңгеҙ кимәленән 300—400 метр өҫтә. Ул ерҙәр йылға туғайҙары, ҡулауыҡтар менән ныҡ ҡына бүлгеләнгән. Көнсығыш яғын Уралдың көнбайыш битләүендәге алғы һырттар теҙмәһе (Масҡары арҡа, Ҡарауылтау, Һараяҡ, Аҡҡашҡа һ. б.) биләй. Орографик факторҙар тәьҫире арҡаһында яуым-төшөм күләме 550—600 мм-ға барып етә, йылы ваҡыт 90—100 көндән артмай.

Һоро һәм ҡарағусҡыл һоро урман тупрағы, ә көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә һоро һәм ҡарағусҡыл һоро тау-урман тупрағы өҫтөнлөк итә. Райондың 46,8% ерен ҡатнаш урмандар алып тора. [[Ҡондоҙ]], [[шәшке]], ҡама, ҡырағай йәнлек һәм ҡош-ҡорттоң башҡа һунар-промысла төрҙәрен һаҡлау маҡсатында Ҡарлыхан менән Балаҡатай заказниктары ойошторолған.

Районда ҡомташ (Яңы Балаҡатай), кирбес балсығы (Атарша), ҡом, ҡомло ҡырсынташ кеүек материалдар ҡатнашмаһы, агрономик рудалар: эзбизташ, күл эзбизе, торф туфы (Аҡсаған) ятҡылыҡтары табылған. Уларҙың бер ни тиклем өлөшө урындағы ихтыяж өсөн ҡулланыла.

== Халыҡ һаны ==
'''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):'''
{{Wikidata/Population}}
== Иҡтисад ==
[[Ауыл хужалығы]] ерҙәре майҙаны 124,7 мең га (район територияһының 41,1%), шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр — 84,2 мең га, сабынлыҡ — 17,2, көтөүлек — 23,3 мең га. [[Ауыл хужалығы]] малсылыҡ һәм игенселек буйынса махсуслашҡан, сусҡасылыҡ үҫешкән, Балаҡатай май-сыр комбинатыты — Районда [[ауыл хужалығы]] сеймалын эшкәртеүсе берҙән-бер предприятие.
Урман ресурстары Ҡарлыхан леспромхозы, Урғалы һәм Ҡаҙыр ағас әҙерләү участкалары тарафынан файҙаланыла.

[[Урғалы]] ауылында «Газпром трансгаз Өфө» яуаплығы сикләнғән йәмғиәтенең юл етештереү идаралығы (ЛПУ)урынлашҡан. Идаралыҡ [[Төмән өлкәһе]]нән барған нефть һәм газ торбаларзы хеҙмәтләндерә.

== Транспорт ==
Районды транспорт менән хеҙмәтләндереүҙә ике тимер юл станцияһы: Үңкерҙе (район территорияһынан ситтә) һәм Урғалы (район территорияһында) ҡатнаша. Үңкерҙенән Яңы Балаҡатай ауылынана автомобиль юлы бара. Яңы Балаҡатай—Үрге Ҡыйғы һәм Яңы Балаҡатай—Ҡарлыхан—Оло Устьикин автомобиль юлдары районды республика әһәмиәтендәге Өфө—Бөрө—Сулея—Һатҡы, Мәсәғүт—Красноуфимск автомобиль магистралдәре менән тоташтыра. Урғалы тимер юл станцияһында «Уренгой—Силәбе—Петровск» газ үткәргесенең газ ҡыуҙырыу станцияһы урынлашҡан. [[Яңы Балаҡатай]]ҙа аэропорт эшләй.

== Социаль-мәҙәни өлкә ==
Районда 38 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 12 урта мәктәп; 1 музыка мәктәбе, 1 ПУ, 21 дөйөм китапхана, 42 клуб учреждениеһы, үҙәк район, 3 участка дауаханаһы бар.

Урыҫ һәм башҡорт телдәрендә «Новый Белокатай» — «Яны Балакатай» гәзите сыға.
 
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
* [https://disk.yandex.ru/i/8RiwBH3nztgPzQ Белокатайский район история и современность.pdf / Историко-краеведческое издание. / Автор-составитель В. А. Ощепков. — Уфа : Издательство «Диалог», 2004. — 476 с. — ISBN 5-94524-028-1.]{{ref-ru}} {{V|7|04|2021}}   
* [https://yadi.sk/i/YPkG5_hJfYnZEQ В Карлыханово поют, а в Емаше слышно...]{{ref-ru}} {{V|7|04|2021}}
* [https://yadi.sk/i/OHEnVeGizCf65g История православных и старообрядческих храмов и молитвенных домов Уфимской губернии Белокатайский район]{{ref-ru}} {{V|7|04|2021}}
* [https://yadi.sk/i/SkHSl8DL0srhAw Из истории Белокатайского района и с. Карлыханово] {{ref-ru}} {{V|7|04|2021}}
* [https://yadi.sk/i/exFaCpZ2EkPNbQ Здесь отчизна моя...] {{ref-ru}} {{V|7|04|2021}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|80525}} {{V|29|01|2021}}   
* [https://belokatai.bashkortostan.ru/district/ Администрация муниципального района Белокатайский район Республики Башкортостан. Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210202233754/https://belokatai.bashkortostan.ru/district/ |date=2021-02-02 }}{{ref-ru}}{{V|29|01|2021}}   
* [http://белокатай.рф Белокатайский портал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118062122/http://xn--80aabqwdgy2b.xn--p1ai/ |date=2012-01-18 }}
* Белокатайский район: история и современность / Историко-краеведческое издание. / Автор-составитель В. А. Ощепков. — Уфа : Издательство «Диалог», 2004. — 476 с. — ISBN 5-94524-028-1. {{ref-ru}} {{V|29|01|2021}}  

{{Балаҡатай районы ауылдары}} 
{{Балаҡатай районы муниципаль берәмектәре}}
{{Башҡортостан райондары}}

[[Категория:Башҡортостан райондары]]
[[Категория:Балаҡатай районы]]
Балаҡатай районы () – Башҡортостандағы муниципаль район. Республиканың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Силәбе һәм Свердловск өлкәләре менән сиктәш урынлашҡан. 1930 йылда Иҫке-Балаҡатай районы ойошторолған, 1933 йылда хәҙерге исеме бирелгән. Майҙаны — 3037 км². Район үҙәге — Яңы Балаҡатай ауылы, Өфөнән 341 км, иң яҡын тимер юл станцияһы Үңкерҙенән (Силәбе өлкәһе) 35 км.

Халҡы — 22,6 мең (2010) кеше (1970 — 27,5 мең; 1979 — 24,9 мең; 1989 — 22,1 мең; 1995 — 23,0 мең кеше). Халыҡтың уртаса тығыҙлығы 1 км²-ға 8 кеше. Күпселек урыҫтар һәм башҡорттар йәшәй. Районда барлығы 46 ауыл. Кешеләрҙең күбеһе (1989 халыҡ иҫәбен алыу буйынса) Яңы Балаҡатай (5,3 мең), Ҡарлыхан (1,7 мең), Урғалы (1,5 мең), Ямаш (1,2 мең) ауылдарында көн итә.

 Географияһы 
Район территорияһы Ҡариҙел менән Әй йылғаларының түбәнге ағымы араһында ята. Диңгеҙ кимәленән 300—400 метр өҫтә. Ул ерҙәр йылға туғайҙары, ҡулауыҡтар менән ныҡ ҡына бүлгеләнгән. Көнсығыш яғын Уралдың көнбайыш битләүендәге алғы һырттар теҙмәһе (Масҡары арҡа, Ҡарауылтау, Һараяҡ, Аҡҡашҡа һ. б.) биләй. Орографик факторҙар тәьҫире арҡаһында яуым-төшөм күләме 550—600 мм-ға барып етә, йылы ваҡыт 90—100 көндән артмай.

Һоро һәм ҡарағусҡыл һоро урман тупрағы, ә көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә һоро һәм ҡарағусҡыл һоро тау-урман тупрағы өҫтөнлөк итә. Райондың 46,8% ерен ҡатнаш урмандар алып тора. Ҡондоҙ, шәшке, ҡама, ҡырағай йәнлек һәм ҡош-ҡорттоң башҡа һунар-промысла төрҙәрен һаҡлау маҡсатында Ҡарлыхан менән Балаҡатай заказниктары ойошторолған.

Районда ҡомташ (Яңы Балаҡатай), кирбес балсығы (Атарша), ҡом, ҡомло ҡырсынташ кеүек материалдар ҡатнашмаһы, агрономик рудалар: эзбизташ, күл эзбизе, торф туфы (Аҡсаған) ятҡылыҡтары табылған. Уларҙың бер ни тиклем өлөшө урындағы ихтыяж өсөн ҡулланыла.

 Халыҡ һаны 
1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):

 Иҡтисад 
Ауыл хужалығы ерҙәре майҙаны 124,7 мең га (район територияһының 41,1%), шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр — 84,2 мең га, сабынлыҡ — 17,2, көтөүлек — 23,3 мең га. Ауыл хужалығы малсылыҡ һәм игенселек буйынса махсуслашҡан, сусҡасылыҡ үҫешкән, Балаҡатай май-сыр комбинатыты — Районда ауыл хужалығы сеймалын эшкәртеүсе берҙән-бер предприятие.
Урман ресурстары Ҡарлыхан леспромхозы, Урғалы һәм Ҡаҙыр ағас әҙерләү участкалары тарафынан файҙаланыла.

Урғалы ауылында «Газпром трансгаз Өфө» яуаплығы сикләнғән йәмғиәтенең юл етештереү идаралығы (ЛПУ)урынлашҡан. Идаралыҡ Төмән өлкәһенән барған нефть һәм газ торбаларзы хеҙмәтләндерә.

 Транспорт 
Районды транспорт менән хеҙмәтләндереүҙә ике тимер юл станцияһы: Үңкерҙе (район территорияһынан ситтә) һәм Урғалы (район территорияһында) ҡатнаша. Үңкерҙенән Яңы Балаҡатай ауылынана автомобиль юлы бара. Яңы Балаҡатай—Үрге Ҡыйғы һәм Яңы Балаҡатай—Ҡарлыхан—Оло Устьикин автомобиль юлдары районды республика әһәмиәтендәге Өфө—Бөрө—Сулея—Һатҡы, Мәсәғүт—Красноуфимск автомобиль магистралдәре менән тоташтыра. Урғалы тимер юл станцияһында «Уренгой—Силәбе—Петровск» газ үткәргесенең газ ҡыуҙырыу станцияһы урынлашҡан. Яңы Балаҡатайҙа аэропорт эшләй.

 Социаль-мәҙәни өлкә 
Районда 38 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 12 урта мәктәп; 1 музыка мәктәбе, 1 ПУ, 21 дөйөм китапхана, 42 клуб учреждениеһы, үҙәк район, 3 участка дауаханаһы бар.

Урыҫ һәм башҡорт телдәрендә «Новый Белокатай» — «Яны Балакатай» гәзите сыға.
 
 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Белокатайский район история и современность.pdf / Историко-краеведческое издание. / Автор-составитель В. А. Ощепков. — Уфа : Издательство «Диалог», 2004. — 476 с. — ISBN 5-94524-028-1.    
 В Карлыханово поют, а в Емаше слышно... 
 История православных и старообрядческих храмов и молитвенных домов Уфимской губернии Белокатайский район 
 Из истории Белокатайского района и с. Карлыханово  
 Здесь отчизна моя...  

 Һылтанмалар 
     
 Администрация муниципального района Белокатайский район Республики Башкортостан. Официальный сайт    
 Белокатайский портал 
 Белокатайский район: история и современность / Историко-краеведческое издание. / Автор-составитель В. А. Ощепков. — Уфа : Издательство «Диалог», 2004. — 476 с. — ISBN 5-94524-028-1.    

 

Категория:Башҡортостан райондары
Категория:Балаҡатай районы