Тутағас
{{ТП-Рәсәй|Тутағас
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Тутағас
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 56 | lat_min = 5 | lat_sec = 4
  |lon_deg = 55 | lon_min = 57 | lon_sec = 43
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Балтас районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 308
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 452982
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           = 34753 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80208822006
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Тутағас''' ({{lang-ru|Тутагачево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Балтас районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 308 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.
Почта индексы — 452982, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80208822006.
 
Ауылға нигеҙҙе XIX быуатта Ҡыр Унлар ([[Ун]] ҡәбиләһе) ырыуы башҡорттары һалған.
==Тарихы ==
Ауыл [[XIX быуат]]тың икенсе яртыһында шул уҡ исемле күл янында барлыҡҡа килгән. Тәүге тапҡыр X ревизия ваҡытында (1859) иҫәпкә алына. <ref name="А.Асфандияров. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий">[http://ihtika.ru/index.php/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/201  А.Асфандияров. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220419131113/http://ihtika.ru/index.php/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/201 |date=2022-04-19 }}</ref> Был урында үҙ ерҙәрендә Ҡыр Унлар ырыуы ([[Ун]] ҡәбиләһе) башҡорттары төпләнә. [[XVI быуат]]ҡа тиклем улар Ағиҙел йылғаһы буйҙарында йәшәйҙәр, артабан бер өлөшө төньяҡҡа күсергә мәжбүр була. Унларҙың бер өлөшө әле Ҡариҙел йылғаһы буйында, уға Йүрүҙән ҡойған ерҙә йәшәй. Уларҙың туғандары — Кәшкәләү, Яңы Киҙгән, Дауытлар, [[Борай районы]]ның Баҡалы ауылдары, шулай уҡ [[Асҡын районы|Асҡын]], [[Ҡариҙел районы|Ҡариҙел]] һәм башҡа райондарҙа ла бар. [[Балтас районы]]нда Имән ауылына унлар нигеҙ һалған, һуңынан ул Ҡыр Танып улусы старшинаһы ҡулына эләккән.

1906 йылда ауылда 409 башҡорт йәшәгән (76 йорт, ҡайһы бер ихатала бер нисә йорт булған). 1920 йылда — 612 кеше (104 йорт).<ref name="А.Асфандияров. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий"/>.

[[2010 йыл]]ға тиклем ауылда тулы булмаған урта мәктәп эшләй. Хәҙер балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ станцияһы, ауыл клубы, магазиндар бар.

Күлдең һәм ауылдың атамаһы, фараз ителеүенсә, «тут ағасы» (рус.шелковица)<ref name="Словарь топонимов Республики Башкортостан">[ https://kitaptar.bashkort.org/storage/books/iVH0prU9PG1vCkam1CLGHljaQSY0QnUJVyc7ck9E.pdf   Словарь топонимов Республики Башкортостан ]</ref  (с.148) һүҙенән килеп сыҡҡан. «Тут» һүҙе «тутыҡ» мәғәнәһендә лә ҡулланыла.</ref>

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||308||155||153||50,3||49,7
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]]): 10 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Түбәнге һикеяҙ]]): 6 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйөҙе): 55 км
== Билдәле кешеләр ==
* Мәғзүмов Айрат Муллый улы (1959—2006), Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы вәкилдәре палатаһы депутаты (1994-1996), Башҡортостан Республикаһының Балтас районы башлығы (1996-2006), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе.
* Хамаева Рая Мәснәүи ҡыҙы — педагог, балалар сәнғәт мәктәбе уҡытыусыһы, хормейстер, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

== Урамдар==
Киров урамы

Ҡыҙылармеецтар урамы

Крупская урамы

Пионерҙар урамы

Эшселәр урамы

Совет урамы

== Һылтанмалар ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} 
* Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с.  ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Балтас районы ауылдары}}

[[Категория:Балтас районы ауылдары]]
Тутағас () — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 308 кеше.
Почта индексы — 452982, ОКАТО коды — 80208822006.
 
Ауылға нигеҙҙе XIX быуатта Ҡыр Унлар (Ун ҡәбиләһе) ырыуы башҡорттары һалған.
Тарихы 
Ауыл XIX быуаттың икенсе яртыһында шул уҡ исемле күл янында барлыҡҡа килгән. Тәүге тапҡыр X ревизия ваҡытында (1859) иҫәпкә алына.  А.Асфандияров. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий  Был урында үҙ ерҙәрендә Ҡыр Унлар ырыуы (Ун ҡәбиләһе) башҡорттары төпләнә. XVI быуатҡа тиклем улар Ағиҙел йылғаһы буйҙарында йәшәйҙәр, артабан бер өлөшө төньяҡҡа күсергә мәжбүр була. Унларҙың бер өлөшө әле Ҡариҙел йылғаһы буйында, уға Йүрүҙән ҡойған ерҙә йәшәй. Уларҙың туғандары — Кәшкәләү, Яңы Киҙгән, Дауытлар, Борай районының Баҡалы ауылдары, шулай уҡ Асҡын, Ҡариҙел һәм башҡа райондарҙа ла бар. Балтас районында Имән ауылына унлар нигеҙ һалған, һуңынан ул Ҡыр Танып улусы старшинаһы ҡулына эләккән.

1906 йылда ауылда 409 башҡорт йәшәгән (76 йорт, ҡайһы бер ихатала бер нисә йорт булған). 1920 йылда — 612 кеше (104 йорт)..

2010 йылға тиклем ауылда тулы булмаған урта мәктәп эшләй. Хәҙер балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ станцияһы, ауыл клубы, магазиндар бар.

Күлдең һәм ауылдың атамаһы, фараз ителеүенсә, «тут ағасы» (рус.шелковица)<ref name="Словарь топонимов Республики Башкортостан">[ https://kitaptar.bashkort.org/storage/books/iVH0prU9PG1vCkam1CLGHljaQSY0QnUJVyc7ck9E.pdf   Словарь топонимов Республики Башкортостан ]</ref  (с.148) һүҙенән килеп сыҡҡан. «Тут» һүҙе «тутыҡ» мәғәнәһендә лә ҡулланыла.</ref>

 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар) 1920 йыл 26 август 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар 1959 йыл 15 ғинуар 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар 2002 йыл 9 октябрь 2010 йыл 14 октябрь30815515350,349,7

 Географик урыны 
 Район үҙәгенә тиклем (Иҫке Балтас): 10 км
 Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Түбәнге һикеяҙ): 6 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйөҙе): 55 км
 Билдәле кешеләр 
 Мәғзүмов Айрат Муллый улы (1959—2006), Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы вәкилдәре палатаһы депутаты (1994-1996), Башҡортостан Республикаһының Балтас районы башлығы (1996-2006), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе.
 Хамаева Рая Мәснәүи ҡыҙы — педагог, балалар сәнғәт мәктәбе уҡытыусыһы, хормейстер, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

 Урамдар
Киров урамы

Ҡыҙылармеецтар урамы

Крупская урамы

Пионерҙар урамы

Эшселәр урамы

Совет урамы

 Һылтанмалар 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
 Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с.  ISBN 978–5–295–04683–4

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Балтас районы ауылдары