Бишбүләк районы
{{Ук}}

[[File:По дороге в Бижбуляк - panoramio.jpg|thumb|Бишбүләк районына илткән юл]]
'''Бишбүләк районы''' ({{lang-ru|Бижбулякский район}}) — [[Башҡортостан]]дағы муниципаль район. Административ үҙәге — [[Бишбүләк]] ауылы.

Башҡортостандың көньяҡ-көнбайышда урынлашҡан, [[Ырымбур өлкәһе]] менән сиктәш. Өфөнән — 230 км, Приют тимер юл станцияһынанан 40 км алыҫлыҡта ята. 1930 ойошторолған. Майҙаны 2134 км². 2010 йылда халҡы 27,5 мең кеше (1970 — 38,4 мең, 1979 — 32,9, 1989 — 27,8 мең, 1995 — 27,6 мең). Күпселек [[башҡорттар]], [[сыуаштар]], [[татарҙар]] йәшәй. Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 1 км²-ға 13 кеше. Районда 91 ауыл. Иң ҙурҙары — [[Бишбүләк]] (5,2 мең кеше, 1989), [[Дим (Бишбүләк районы)|Дим]] ауылы (1,4 мең), [[Ҡыңғыр-Мәнәүез]] (1,3 мең), Айыт ауылы (1,2 мең).

== Географияһы ==
Район [[Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы]]ның көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Ер аҫты байлыҡтарынан нефть (Шкапово, Дим, Сатай, Аҙнай ятҡылыҡтары), эзбизташ (Сулпан), ҡом ҡатыш ҡырсынташ (Сулпан), балсыҡ (Айыт) запастары асылған.

Климаты континенталь, уртаса дымлы. Яҙ һәм йәй көндәре йыш ҡоролоҡ, ҡыш ҡар бурандары була. Райондың төньяҡ-көнбайышында [[Ыҡ]] йылғаһы башлана, көньяҡнан [[Дим (йылға)|Дим]] йылғаһы ([[Мәнәүез]], [[Өйәҙе]], [[Сиҙәк]] ҡушылдыҡтары менән) аға.

Ере һелтеле һәм карбонатлы ҡара тупраҡлы, урыны-урыны менән ҡара-һоро урман тупрағы осрай. Бишбүләк районы Урал алды дала зонаһы сиктәрендә урынлашҡан. [[Йүкә]], [[саған]], [[имән]], [[ҡайын]] урмандары райондың 11% майҙанын алып тора.

== Иҡтисад ==
Бишбүләк районының иҡтисадында төп тармаҡ — [[ауыл хужалығы]], ул иген культуралары, шәкәр сөгөлдөрө, көнбағыш үҫтереүгә, мөгөҙлө эре малдар, сусҡа һәм һарыҡ үрсетеүгә махсуслашҡан. [[Умартасылыҡ]] ҙур ғына урын тота.

Нефть ятҡылыҡтарын “Аксаковнефть" НГДУ-һы үҙләштерә. Бишбүләктә һөт заводы, хужалыҡ-ара ҡатнаш аҙыҡ заводы, инкубатор-ҡошсолоҡ станцияһы, урман хужалығы, ДРСУ, РТП һ.б. предприятиелар эшләй.

== Транспорт ==
Төньяҡ-көнбайыш сигендә район територияһын Һамар—Өфө—Силәбе тимер юлы киҫеп үтә. Автомобиль юлдары районды Бәләбәй, Туймазы, Өфө ҡалалары менән тоташтыра.

== Социаль-мәҙәни өлкә ==
49 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 18 урта мәктәп; ПУ, 31 дөйөм китапхана, 45 клуб учреждениеһы, 3 дауахана, [[Дүсән]] ауылында [[Хәкимов Кәрим Әбдрәүеф улы|Кәрим Хәкимовтың]] йорт-музейы бар.

Урыҫ, татар, сыуаш телдәрендә «Светлый путь» — «Якты юл» — «Сута сул» гәзите сыға.

== Билдәле шәхестәр ==
* [[Васильев Павел Ефимович]] (14.01.1899—29.07.1978), [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). [[Бөйөк Ватан һуғышы]] һәм 1945 йылдағы совет‑япон һуғышы яугиры. 1947—1963 йылдарҙа партия һәм совет органдары хеҙмәткәре. [[Башҡорт АССР-ы]]ның III һәм IV саҡырылыш [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Ерекле (Бишбүләк районы)|Ерекле]] ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5208-vasilev-pavel-efimovich Башҡорт энциклопедияһы — Васильев Павел Ефимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421140055/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5208-vasilev-pavel-efimovich |date=2016-04-21 }}{{V|13|01|2018}}</ref>.
* [[Имашев Булат Ғөбәйҙулла улы]] — театр актёры һәм режиссёр.
* [[Кәлимуллина Дилара Хәтим ҡыҙы]] (6.05.1959), ғалим-терапевт, гематолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2004), профессор (2005). Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2005). [[Айыт (Бишбүләк районы)|Айыт]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/7210-k-limullina-dilara-kh-tim-y-y Башҡорт энциклопедияһы — Кәлимуллина Дилара Хәтим ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421170328/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/7210-k-limullina-dilara-kh-tim-y-y |date=2016-04-21 }}{{V|3|05|2019}}</ref>.
* [[Ниғмәтуллин Тимербәк Ғәзиз улы]] (20.05.1929—16.04.2006), ғалим-биохимик. 1964—2002 йылдарҙа «Иммунопрепарат» предприятиеһының лаборатория мөдире. Биология фәндәреә докторы (1984), профессор (1991). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1987), СССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1977), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1983). [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1980). [[Туҡай (Бишбүләк районы)|Туҡай]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/10557-ni-m-tullin-timerb-k-ziz-uly Башҡорт энциклопедияһы — Ниғмәтуллин Тимербәк Ғәзиз улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421080759/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/10557-ni-m-tullin-timerb-k-ziz-uly |date=2016-04-21 }}{{V|16|05|2019}}</ref>.
* [[Парамонов Константин Ефимович]] (3.06.1908—26.11.1943), Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкының рота командиры, гвардия лейтенанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң). [[Милисоновка]] ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/11082-paramonov-konstantin-efimovich Башҡорт энциклопедияһы — Парамонов Константин Ефимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406000703/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/11082-paramonov-konstantin-efimovich |date=2016-04-06 }}{{V|2|05|2018}}</ref>. 
* [[Прокопьев Герман Терентьевич]] (1922—1999) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, артиллерист-төҙәүсе, гвардия сержанты. Дан орденының тулы кавалеры<ref>[http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/11143-prokopev-german-terentevich Башҡорт энциклопедияһы — Прокопьев Герман Терентьевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421145203/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/11143-prokopev-german-terentevich |date=2016-04-21 }}{{V|07|10|2017}}</ref>. 
* [[Сафиуллин Марс Ғәлим улы]] (12.03.1952—16.09.2019), бейеүсе, юғары һәм махсус урта мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1989). [[Ҡыңғыр-Мәнәүез]] ауылынан.
* [[Холмов Владимир Илларионович]] (16.11.1948), журналистика ветераны, «Светлый путь» район гәзитенең элекке мөхәррире, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
* [[Юлдашев Марс Тимербулат улы]]-Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре, медицина фәндәре докторы, профессор.

== Халыҡ һаны ==
== Халыҡ һаны ==
'''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):'''
{{Wikidata/Population}}

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{{ Население | Бижбулякский район | Столбцов=8}}

{{ Население | Бижбулякский район | График }}

Халыҡтың уртаса тығыҙлығы 13 кеше -  км² (2010).

; Милли состав
2010 йылғы Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса : [[сыуаштар]] — 35,3 %, [[татарҙар]] — 26,1 %, [[башҡорттар]] — 22 %, [[урыҫтар]] — 11,8 %, [[мордва]]-[[эрзя]] — 3,6 %, лица других национальностей — 0,9 %<ref name="ВПН-2010">{{cite web|url=http://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/Итоги%20Всероссийской%20переписи%20населения%202010%20года%20по%20Республике%20Башкортостан.pdf|title=Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан|format=pdf|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан|accessdate=2013-03-05|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EzC0FMGq?url=http://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/%D0%98%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B8%20%D0%92%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%25|archivedate=2013-03-09}}{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.

'''Халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса:'''
{|border=1
!Йыл
!башҡорттар
!татарҙар
!урыҫтар
!сыуаштар
|-
|1970
|8,0 %
|31,4 %
|
|
|-
|1989
|10,4 %
|35,0 %
|
|
|-
|2002
|21,5 %
|26,3 %
|11,0 %
|35.7 %
|-
|2010
|22 %
|26,1 %
|11,8 %
|35.3 %
|-
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/2734-bishb-l-k-rajony}} {{V|7|01|2019}}
* [http://adm-bizhbulyak.ru/ Администрация муниципального района Бижбулякский район Республики Башкортостан]
* [http://bizhbulyak.ru/ Бижбулякский район]

{{Бишбүләк районы ауылдары}} 
{{Бишбүләк районы муниципаль берәмектәре}}
{{Башҡортостан райондары}}

[[Категория:Башҡортостан райондары]]
[[Категория:Бишбүләк районы]]
Бишбүләк районы () — Башҡортостандағы муниципаль район. Административ үҙәге — Бишбүләк ауылы.

Башҡортостандың көньяҡ-көнбайышда урынлашҡан, Ырымбур өлкәһе менән сиктәш. Өфөнән — 230 км, Приют тимер юл станцияһынанан 40 км алыҫлыҡта ята. 1930 ойошторолған. Майҙаны 2134 км². 2010 йылда халҡы 27,5 мең кеше (1970 — 38,4 мең, 1979 — 32,9, 1989 — 27,8 мең, 1995 — 27,6 мең). Күпселек башҡорттар, сыуаштар, татарҙар йәшәй. Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 1 км²-ға 13 кеше. Районда 91 ауыл. Иң ҙурҙары — Бишбүләк (5,2 мең кеше, 1989), Дим ауылы (1,4 мең), Ҡыңғыр-Мәнәүез (1,3 мең), Айыт ауылы (1,2 мең).

 Географияһы 
Район Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығының көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Ер аҫты байлыҡтарынан нефть (Шкапово, Дим, Сатай, Аҙнай ятҡылыҡтары), эзбизташ (Сулпан), ҡом ҡатыш ҡырсынташ (Сулпан), балсыҡ (Айыт) запастары асылған.

Климаты континенталь, уртаса дымлы. Яҙ һәм йәй көндәре йыш ҡоролоҡ, ҡыш ҡар бурандары була. Райондың төньяҡ-көнбайышында Ыҡ йылғаһы башлана, көньяҡнан Дим йылғаһы (Мәнәүез, Өйәҙе, Сиҙәк ҡушылдыҡтары менән) аға.

Ере һелтеле һәм карбонатлы ҡара тупраҡлы, урыны-урыны менән ҡара-һоро урман тупрағы осрай. Бишбүләк районы Урал алды дала зонаһы сиктәрендә урынлашҡан. Йүкә, саған, имән, ҡайын урмандары райондың 11% майҙанын алып тора.

 Иҡтисад 
Бишбүләк районының иҡтисадында төп тармаҡ — ауыл хужалығы, ул иген культуралары, шәкәр сөгөлдөрө, көнбағыш үҫтереүгә, мөгөҙлө эре малдар, сусҡа һәм һарыҡ үрсетеүгә махсуслашҡан. Умартасылыҡ ҙур ғына урын тота.

Нефть ятҡылыҡтарын “Аксаковнефть" НГДУ-һы үҙләштерә. Бишбүләктә һөт заводы, хужалыҡ-ара ҡатнаш аҙыҡ заводы, инкубатор-ҡошсолоҡ станцияһы, урман хужалығы, ДРСУ, РТП һ.б. предприятиелар эшләй.

 Транспорт 
Төньяҡ-көнбайыш сигендә район територияһын Һамар—Өфө—Силәбе тимер юлы киҫеп үтә. Автомобиль юлдары районды Бәләбәй, Туймазы, Өфө ҡалалары менән тоташтыра.

 Социаль-мәҙәни өлкә 
49 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 18 урта мәктәп; ПУ, 31 дөйөм китапхана, 45 клуб учреждениеһы, 3 дауахана, Дүсән ауылында Кәрим Хәкимовтың йорт-музейы бар.

Урыҫ, татар, сыуаш телдәрендә «Светлый путь» — «Якты юл» — «Сута сул» гәзите сыға.

 Билдәле шәхестәр 
 Васильев Павел Ефимович (14.01.1899—29.07.1978), Советтар Союзы Геройы (1945). Бөйөк Ватан һуғышы һәм 1945 йылдағы совет‑япон һуғышы яугиры. 1947—1963 йылдарҙа партия һәм совет органдары хеҙмәткәре. Башҡорт АССР-ының III һәм IV саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Ерекле ауылынанБашҡорт энциклопедияһы — Васильев Павел Ефимович .
 Имашев Булат Ғөбәйҙулла улы — театр актёры һәм режиссёр.
 Кәлимуллина Дилара Хәтим ҡыҙы (6.05.1959), ғалим-терапевт, гематолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2004), профессор (2005). Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2005). Айыт ауылынанБашҡорт энциклопедияһы — Кәлимуллина Дилара Хәтим ҡыҙы .
 Ниғмәтуллин Тимербәк Ғәзиз улы (20.05.1929—16.04.2006), ғалим-биохимик. 1964—2002 йылдарҙа «Иммунопрепарат» предприятиеһының лаборатория мөдире. Биология фәндәреә докторы (1984), профессор (1991). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1987), СССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1977), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1983). Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры (1980). Туҡай ауылынанБашҡорт энциклопедияһы — Ниғмәтуллин Тимербәк Ғәзиз улы .
 Парамонов Константин Ефимович (3.06.1908—26.11.1943), Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкының рота командиры, гвардия лейтенанты. Советтар Союзы Геройы (1944, үлгәндән һуң). Милисоновка ауылынанБашҡорт энциклопедияһы — Парамонов Константин Ефимович . 
 Прокопьев Герман Терентьевич (1922—1999) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, артиллерист-төҙәүсе, гвардия сержанты. Дан орденының тулы кавалерыБашҡорт энциклопедияһы — Прокопьев Герман Терентьевич . 
 Сафиуллин Марс Ғәлим улы (12.03.1952—16.09.2019), бейеүсе, юғары һәм махсус урта мәктәп уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1989). Ҡыңғыр-Мәнәүез ауылынан.
 Холмов Владимир Илларионович (16.11.1948), журналистика ветераны, «Светлый путь» район гәзитенең элекке мөхәррире, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
 Юлдашев Марс Тимербулат улы-Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре, медицина фәндәре докторы, профессор.

 Халыҡ һаны 
 Халыҡ һаны 
1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)

Халыҡтың уртаса тығыҙлығы 13 кеше -  км² (2010).

 Милли состав
2010 йылғы Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса : сыуаштар — 35,3 %, татарҙар — 26,1 %, башҡорттар — 22 %, урыҫтар — 11,8 %, мордва-эрзя — 3,6 %, лица других национальностей — 0,9 %.

Халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса:
Йылбашҡорттартатарҙарурыҫтарсыуаштар19708,0 %31,4 %198910,4 %35,0 %200221,5 %26,3 %11,0 %35.7 %201022 %26,1 %11,8 %35.3 %

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
  
 Администрация муниципального района Бижбулякский район Республики Башкортостан
 Бижбулякский район

 

Категория:Башҡортостан райондары
Категория:Бишбүләк районы