Үҙәк федераль округ
{{Федеральный округ РФ
| Название = Үҙәк ФО
| Изображение = Map of Russia - Central Federal District.svg
| Центр ФО = [[Мәскәү]]
| Территория = 650, 7 мең.км² ( 2007 йыл аҙағына)<br />(3,82 %  РФ)
| Население = 38 456 865 кеше (2011 йылдың 1 ғинуары )<br />(26,91 % от РФ), шул иҫәптән:<br />-ҡала халҡы - 31 338 115 кеше<br />-ауыл халҡы - 7 118 750 кеше.
| Плотность = 56,9 кеше/км².
| Количество субъектов = 18
| Количество городов = 300
| Объём пром. производства = 1300 млрд һум. ([[2002]])
| Доходы на душу населения = 5284 һум. ([[2002]])
| ВРП = 10305 млрд һум. ([[2007]])
| ВРП на душу населения = 165,41 мең һум/кеше. ([[2005]])
| Полпред = [[Полтавченко Георгий Сергеевич]]
| Официальный сайт = 
}}
'''Үҙәк федераль округ''' ({{lang-ru|Центральный федеральный округ}}) — [[Рәсәй]]ҙең көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан административ ойошма 2000-се йылдың 13-сө майында [[Рәсәй Президенты]] указы менән ойошторолған.
== Хоҡуҡи-административ торошо ==
Федераль округ Рәсәй Федерацияһының административ берәмеге булып хисапланмай, йәғни Рәсәй Федерацияһының субъекты түгел<ref> Российская Федерация состоит из республик, краев, областей, городов федерального значения, автономной области, автономных округов — равноправных субъектов Российской Федерации (Конституция РФ, ст.5, п.1)</ref>.

== География ==
Округ территорияһы 650 700 км², йәғни Рәсәй Федерацияһының 3,82 % майҙанын биләй.

Көнсығыш-Европа тигеҙлегендә урынлашҡан;Валдай, Смоленск-Мәскәү, Уртаурыҫ ҡалҡыулыҡтары бар;Мещёра һәм Ока-Дон уйһыулыҡтары бар. Иң юғары нөктәһе&nbsp;— 347&nbsp;м (Валдай түбәһе).

Тышҡы сиктәре: көнбатышта Белорусь менән, көньяҡ-көнбатышта Украина менән. Көньяҡта Көньяҡ, көнсығышта Волга буйы, төньяҡта Төньяҡ-Көнбайыш федераль округтары менән эске сиктәре бар.

Иң ҙур йылғалары (йәйәләр эсендә ҡушылдыҡтары): [[Иҙел|Волга]] (Ока), Дон (Воронеж), Днепр (Десна, Сейм), Көнбайыш Двина. Диңгеҙгә сығышы юҡ.

Тәбиғи зоналар (төньяҡтан көньяҡҡа): тайга, ҡатнаш урман, киң япраҡлы урман, урманлы дала.

Тәбиғи ресурстар: тимер рудһы (Курск магнит аномалияһы)&nbsp;— запастар 40&nbsp;млрд т. (рәсәйҙекенән 60 %), фосфориттар (25 %), бокситтар (15 %), һоро күмер&nbsp;— сығарыу 1,5&nbsp;млн т, цемент сеймалы (25 %), торф, урман, ҡара тупраҡ, һыу ресурстары.

Тимер юлдары оҙонлоғо&nbsp;— 17 291 км (рәсәйҙекенән 19,9 %), ҡаты ҡатламлы&nbsp;шоссе — 117 926 км (22,3 %).

== Халҡы ==

ҮФО-та Рәсәйҙәге иң юғары халыҡ тығыҙлығы (57,09 кеше/км² 2007 йыл аҙағында). Халыҡ һаны буйынса округ иң алдынғыларҙа тора — 37 121 812 кеше (РФ-һынан 26,16 %), шул иҫәптән: ҡалаларҙа — 29 994 175 кеше, ауылдарҙа — 7 127 637 кеше (2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата). Шулай уҡ ҮФО [[Урыҫтар|урыҫ]] халыҡының өлөшө иң күбе (91,32 % 2002 йылда). Был, исмаһам бер генә националь федерация субъекты ла булмаған, берҙән-бер федераль округ. Күбеһенсә ҙур булмаған, әммә халыҡ бик тығыҙ урынлашҡан өлкә, халҡының яртыһы тирәһе [[Мәскәү|Мәскәүҙә]] һәм Мәскәү янында йәшәй.

== Округтың составы ==
{| class="standard"
|-
! colspan="4"| [[Файл:Central Federal District (numbered).svg|center|400px|Үҙәк федераль округ]]
|- style="text-align:left"
! №
! Флаг
! Федерация субъекты
! Административ үҙәк
|-
! 1
|  [[Файл:Flag of Belgorod Oblast.svg|50px|border]]
|  [[Белгород өлкәһе]]
|  [[Белгород]]
|-
! 2
|  [[Файл:Flag of Bryansk Oblast.svg|50px|border]]
|  [[Брянск өлкәһе]]
|  [[Брянск]]
|-
! 3
|  [[Файл:Flag of Vladimirskaya Oblast.svg|50px|border]]
|  [[Владимир өлкәһе]]
|  [[Владимир (ҡала)|Владимир]]
|-
! 4
|  [[Файл:Flag of Voronezh Oblast.svg|50px|border]]
|  [[Воронеж өлкәһе]]
|  [[Воронеж]]
|-
! 5
|  [[Файл:Flag of Ivanovo Oblast.svg|50px|border]]
|  [[Иваново өлкәһе]]
|  [[Иваново]]
|-
! 6
|  [[Файл:Flag of Kaluga Oblast.svg|50px|border]]
|  [[Калуга өлкәһе]]
|  [[Калуга]]
|-
! 7
|  [[Файл:Flag of Kostroma Oblast.svg|50px|border]]
|  [[Кострома өлкәһе]]
|  [[Кострома]]
|-
! 8
|  [[Файл:Flag of Kursk Oblast.svg|50px|border]]
|  [[Курск өлкәһе]]
|  [[Курск]]
|-
! 9
|  [[Файл:Flag of Lipetsk Oblast.svg|50px|border]]
|  [[Липецк өлкәһе]]
|  [[Липецк]]
|-
! 10
|  [[Файл:Flag of Moscow, Russia.svg|50px|border]]
|  colspan="2" style="text-align:center"| '''[[Мәскәү]]'''
|-
! 11
|  [[Файл:Flag of Moscow oblast.svg|50px|border]]
|  [[Мәскәү өлкәһе]]
|  [[Мәскәү]] , Красногорск
|-
! 12
|  [[Файл:Flag of Oryol Oblast.svg|50px|border]]
|  [[Орёл өлкәһе]]
|  [[Орёл]]
|-
! 13
|  [[Файл:Flag of Ryazan Oblast.svg|50px|border]]
|  [[Рязань өлкәһе]]
|  [[Рязань]]
|-
! 14
|  [[Файл:Flag of Smolensk oblast.svg|50px|border]]
|  [[Смоленск өлкәһе]]
|  [[Смоленск]]
|-
! 15
|  [[Файл:Flag of Tambov Oblast.svg|50px|border]]
|  [[Тамбов өлкәһе]]
|  [[Тамбов]]
|-
! 16
|  [[Файл:Flag of Tver Oblast.svg|50px|border]]
|  [[Тверь өлкәһе]]
|  [[Тверь]]
|-
! 17
|  [[Файл:Flag of Tula Oblast.svg|50px|border]]
|  [[Тула өлкәһе]]
|  [[Тула]]
|-
! 18
|  [[Файл:Flag of Yaroslavl Oblast.svg|50px|border]]
|  [[Ярославль өлкәһе]]
|  [[Ярославль]]
|}

== Халҡы һәм милли составы ==
2002 йылдағы халыҡ иҫәбе мәғлүмәтенә ҡарағанда Үҙәк федераль округында кеше һаны 38 000 652 тиң. Милли состав:
# [[Урыҫтар]] — 34 703 066 кеше (91,32 %)
# [[Украиндар]] — 756 087 кеше (1,99 %)
# Үҙ милләтен күрһәтмәгән кешеләр — 736 020 кеше (1,93 %)
# [[Татарҙар]] — 288 216 кеше (0,77 %)
# [[Әрмәндәр]] — 249 220 кеше (0,66 %)
# [[Белорустар]] — 186 326 кеше (0,49 %)
# [[Әзербайжандар|Әзербайджандар]] — 161 859 кеше (0,43 %)
# [[Йәһүдтәр]] — 103 710 кеше (0,27 %)
# [[Грузиндар]] — 80 651 кеше (0,21 %)
# Молдавандар — 67 811 кеше (0,18 %)
# [[Мордвалар]] — 67 497 кеше (0,18 %)
# Таджиктар — 46 738 кеше (0,12 %)
# [[Сыуаштар]] — 46 101 кеше (0,12 %)
# [[Сиғандар]] — 45 858 кеше (0,12 %)
# [[Үзбәктәр]] — 38 676 кеше (0,1 %)
# [[Немецтар]] — 33 190 кеше (0,09 %)
# [[Чечендар]] — 28 861 кеше (0,08 %)
# Осетиндар — 17 655 кеше (0,05 %)
# Башҡа милләттәге халыҡтар — 17 270 кеше (0,05 %)
# Корейҙар — 16 720 кеше (0,04 %)

== Иң ҙур ҡалалары ==
<div class="references-small">
* [[Мәскәү]]
* Воронеж
* Ярославль
* Липецк
* Рязань
* Тула
* Брянск
* Курск
* Тверь
* Иваново
* Белгород
* Владимир
* Калуга
* Орёл
* Иҫке Оскол
* Смоленск
* Тамбов
* Кострома
</div>

== Иҫкәрмәләр ==
<references/>

== Cығанаҡтар ==
* Центральный федеральный округ // ''Чепалыга А. Л., Чепалыга Г. И.'' Регионы России: Справочник.&nbsp;— 2-е изд., испр. и доп.&nbsp;— М.: Дашков и К°, 2004.&nbsp;— 100 с.&nbsp;— С. 26-39. ISBN 5-94798-490-3

== Һылтанмалар ==
* [http://www.oscfo.ru/ Общественный совет Центрального Федерального округа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110804064647/http://oscfo.ru/ |date=2011-08-04 }}
* [http://cfo-info.com/pravo/ Законодательство Центрального Федерального округа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100822155841/http://cfo-info.com/pravo/ |date=2010-08-22 }}

[[Категория:Рәсәй Федерацияһының федераль округтары]]
Үҙәк федераль округ () — Рәсәйҙең көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан административ ойошма 2000-се йылдың 13-сө майында Рәсәй Президенты указы менән ойошторолған.
 Хоҡуҡи-административ торошо 
Федераль округ Рәсәй Федерацияһының административ берәмеге булып хисапланмай, йәғни Рәсәй Федерацияһының субъекты түгел Российская Федерация состоит из республик, краев, областей, городов федерального значения, автономной области, автономных округов — равноправных субъектов Российской Федерации (Конституция РФ, ст.5, п.1).

 География 
Округ территорияһы 650 700 км², йәғни Рәсәй Федерацияһының 3,82 % майҙанын биләй.

Көнсығыш-Европа тигеҙлегендә урынлашҡан;Валдай, Смоленск-Мәскәү, Уртаурыҫ ҡалҡыулыҡтары бар;Мещёра һәм Ока-Дон уйһыулыҡтары бар. Иң юғары нөктәһе — 347 м (Валдай түбәһе).

Тышҡы сиктәре: көнбатышта Белорусь менән, көньяҡ-көнбатышта Украина менән. Көньяҡта Көньяҡ, көнсығышта Волга буйы, төньяҡта Төньяҡ-Көнбайыш федераль округтары менән эске сиктәре бар.

Иң ҙур йылғалары (йәйәләр эсендә ҡушылдыҡтары): Волга (Ока), Дон (Воронеж), Днепр (Десна, Сейм), Көнбайыш Двина. Диңгеҙгә сығышы юҡ.

Тәбиғи зоналар (төньяҡтан көньяҡҡа): тайга, ҡатнаш урман, киң япраҡлы урман, урманлы дала.

Тәбиғи ресурстар: тимер рудһы (Курск магнит аномалияһы) — запастар 40 млрд т. (рәсәйҙекенән 60 %), фосфориттар (25 %), бокситтар (15 %), һоро күмер — сығарыу 1,5 млн т, цемент сеймалы (25 %), торф, урман, ҡара тупраҡ, һыу ресурстары.

Тимер юлдары оҙонлоғо — 17 291 км (рәсәйҙекенән 19,9 %), ҡаты ҡатламлы шоссе — 117 926 км (22,3 %).

 Халҡы 

ҮФО-та Рәсәйҙәге иң юғары халыҡ тығыҙлығы (57,09 кеше/км² 2007 йыл аҙағында). Халыҡ һаны буйынса округ иң алдынғыларҙа тора — 37 121 812 кеше (РФ-һынан 26,16 %), шул иҫәптән: ҡалаларҙа — 29 994 175 кеше, ауылдарҙа — 7 127 637 кеше (2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата). Шулай уҡ ҮФО урыҫ халыҡының өлөшө иң күбе (91,32 % 2002 йылда). Был, исмаһам бер генә националь федерация субъекты ла булмаған, берҙән-бер федераль округ. Күбеһенсә ҙур булмаған, әммә халыҡ бик тығыҙ урынлашҡан өлкә, халҡының яртыһы тирәһе Мәскәүҙә һәм Мәскәү янында йәшәй.

 Округтың составы 
 center|400px|Үҙәк федераль округ № Флаг Федерация субъекты Административ үҙәк 1  50px|border  Белгород өлкәһе  Белгород 2  50px|border  Брянск өлкәһе  Брянск 3  50px|border  Владимир өлкәһе  Владимир 4  50px|border  Воронеж өлкәһе  Воронеж 5  50px|border  Иваново өлкәһе  Иваново 6  50px|border  Калуга өлкәһе  Калуга 7  50px|border  Кострома өлкәһе  Кострома 8  50px|border  Курск өлкәһе  Курск 9  50px|border  Липецк өлкәһе  Липецк 10  50px|border Мәскәү 11  50px|border  Мәскәү өлкәһе  Мәскәү , Красногорск 12  50px|border  Орёл өлкәһе  Орёл 13  50px|border  Рязань өлкәһе  Рязань 14  50px|border  Смоленск өлкәһе  Смоленск 15  50px|border  Тамбов өлкәһе  Тамбов 16  50px|border  Тверь өлкәһе  Тверь 17  50px|border  Тула өлкәһе  Тула 18  50px|border  Ярославль өлкәһе  Ярославль

 Халҡы һәм милли составы 
2002 йылдағы халыҡ иҫәбе мәғлүмәтенә ҡарағанда Үҙәк федераль округында кеше һаны 38 000 652 тиң. Милли состав:
 Урыҫтар — 34 703 066 кеше (91,32 %)
 Украиндар — 756 087 кеше (1,99 %)
 Үҙ милләтен күрһәтмәгән кешеләр — 736 020 кеше (1,93 %)
 Татарҙар — 288 216 кеше (0,77 %)
 Әрмәндәр — 249 220 кеше (0,66 %)
 Белорустар — 186 326 кеше (0,49 %)
 Әзербайджандар — 161 859 кеше (0,43 %)
 Йәһүдтәр — 103 710 кеше (0,27 %)
 Грузиндар — 80 651 кеше (0,21 %)
 Молдавандар — 67 811 кеше (0,18 %)
 Мордвалар — 67 497 кеше (0,18 %)
 Таджиктар — 46 738 кеше (0,12 %)
 Сыуаштар — 46 101 кеше (0,12 %)
 Сиғандар — 45 858 кеше (0,12 %)
 Үзбәктәр — 38 676 кеше (0,1 %)
 Немецтар — 33 190 кеше (0,09 %)
 Чечендар — 28 861 кеше (0,08 %)
 Осетиндар — 17 655 кеше (0,05 %)
 Башҡа милләттәге халыҡтар — 17 270 кеше (0,05 %)
 Корейҙар — 16 720 кеше (0,04 %)

 Иң ҙур ҡалалары 
 Мәскәү
 Воронеж
 Ярославль
 Липецк
 Рязань
 Тула
 Брянск
 Курск
 Тверь
 Иваново
 Белгород
 Владимир
 Калуга
 Орёл
 Иҫке Оскол
 Смоленск
 Тамбов
 Кострома

 Иҫкәрмәләр 

 Cығанаҡтар 
 Центральный федеральный округ // Чепалыга А. Л., Чепалыга Г. И. Регионы России: Справочник. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: Дашков и К°, 2004. — 100 с. — С. 26-39. ISBN 5-94798-490-3

 Һылтанмалар 
 Общественный совет Центрального Федерального округа 
 Законодательство Центрального Федерального округа 

Категория:Рәсәй Федерацияһының федераль округтары