Ҡалҡан (ауыл)
{{НП-Россия
 | статус                   = ауыл
 | башкирское название         = Ҡалҡан
 | оригинальное название    = {{lang-ru|Калҡаново}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 54|lat_min = 24|lat_sec = 39
 | lon_deg                  = 59|lon_min = 18|lon_sec = 35
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башкортостан
 | вид района               = 
 | район                    = Учалы районы{{!}}Учалы
 | район в таблице          = 
 | вид поселения            = Ауыл советы
 | поселение                = Учалы ауыл Советы (Учалы районы){{!}}Учалы
 | поселение в таблице      = 
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Калканово | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Калканово | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = 
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 453732
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 80253896002
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
 
{{Башҡа мәғәнәләре|Ҡалҡан (мәғәнәләр)}}
'''Ҡалҡан''' ({{lang-ru|Калканово}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Учалы районы]]ндағы ауыл.
[[Учалы ауыл Советы (Учалы районы)|Учалы ауыл Советына]] ҡарай. [[Ҡалҡан (күл)|Ҡалҡан]] күле һәм [[Яйыҡ]] йылғаһы буйҙарында урынлашҡан.

[[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 332 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.
Почта индексы — 453732, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80253896002.

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Учалы (ҡала)|Учалы]]): 26 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Учалы (ауыл)|Учалы]]): 16 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Учалы (станция)|Учалы]]): 18 км

Ҡалҡан ауылы [[Урал йылғаһы]] буйында урынлашҡан<ref>{{БЭ2013|86840}}</ref>.

== Тарихы ==
[[1736 йылдың 11 февралендәге Указдар|1736 йыл]]дың 11 февраль указына ярашлы, ҡаҙна мәнфәғәтенә тартып алынған [[Себер даруғаһы]] Ҡаратабын улусы [[башҡорттар]]ының [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] ерҙәрендә [[типтәрҙәр]] Шәмәр ауылына нигеҙ һала. [[XVIII быуат]] аҙағынан ауыл хәҙерге Ҡалҡан атамаһы менән билдәле<ref name="Ҡалҡан">{{БЭ2013|86840}}</ref>. Беренсе исеме гидронимдан, икенсеһе — антропонимдан тип аңлаталар. Әммә рәүиз материалдарында Ҡалҡан исемле йәки фамилиялы кеше юҡ. Шулай уҡ Ҡалдан булараҡ теркәлгән.

[[1795 йыл]]да 30 йортта 208 кеше, 1859—1866 йылдарҙа 121 йортта — 703 кеше йәшәгән.
[[XX быуат]]тың 20-се йылдарында ауылда Ғәлиуллин һәм Абраменконың тирмәндәре була<ref>{{ИСДБ|страница=28}}</ref>.

[[Игенселек]], [[малсылыҡ]] менән шөғөлләнгәндәр. [[Мәсет]] булған. [[1900 йыл]]да шулай уҡ һыу тирмәне теркәлгән<ref name="Ҡалҡан" />.

[[1920 йыл]]да Ҡалҡанда 1269 кеше иҫәпләнгән.

Әлеге ваҡытта ауылда Учалы ауылы гимназияһының филиалы — Ҡалҡан башланғыс мәктәбе, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар<ref name="Ҡалҡан" />.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||1139||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||1269||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||670||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||382||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||392||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||332||160||172||48,2||51,8
|-
|}
;Милли составы
[[2002 йыл]]ғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (95 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}</ref>.

{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

[[Пётр Рычков]] үҙенең «Топография Оренбургская» китабында Ҡалҡан исеме тураһында былай тип яҙған<ref name="to">Рычков Пётр Иванович: «Топография Оренбургская» СПб., 1762 стр.223—224</ref>:
<blockquote> Яикъ вершину имьетъ за Уралскими горами на Сибирской дорогъ, въ Купаканской волости, изъ горы называемой Калганъ Тау, что значитъ: Крайняя или Остальная гора въ Уралъ
<br> Сія река изстари разделяетъ Башкирцовъ съ Киргисъ Кайсаками</blockquote>
<blockquote> Яйыҡ Урал аръяғында, Себер юлында, Купакан <!-- Ҡыуаҡан тип яҙырға әйтте тиер инең, Яйыҡ унда аҡмай --> улусында, Ҡалҡан-тауҙа сыға. Ҡалҡан — ҡалған, һуңғы тау.
<br> Ошо йылға борондан башҡорт һәм ҡаҙаҡ ерҙәрен айырып ята</blockquote>

== Ревизия материалдары ==
1795<ref>[https://basharchive.ru/census/reviz/72879/ ревизия материалдары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220124134247/https://basharchive.ru/census/reviz/72879/ |date=2022-01-24 }}</ref>,
1811<ref>[https://basharchive.ru/census/reviz/86835/ ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> һәм
1859 йылдарҙа<ref>[https://basharchive.ru/census/reviz/73918/ ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ҡалҡан ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Баталин Юрий Петрович]] (28.07.[[1927]]—22.07.[[2013]]), дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре, 1985—1989 йылдарҙа [[СССР]] Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары. [[Ленин]] (1980) һәм СССР Министрҙар Советы (1974) премиялары лауреаты, ике [[Ленин ордены|Ленин]] (1973, 1987), өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1967, 1971, 1977), Дуҫлыҡ (1999) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1957) ордендары кавалеры.

== Иҫтәлекле урындары ==
* Көньяҡ Уралдағы [[Ҡалҡан (күл)|Ҡалҡан күле]] — ҡалҡан кеүек түңәрәк формалы, йоморо. Туристик иҫтәлекле урын. [[XVIII]]—[[XIX быуат]]тарҙа йәшмә сығарыу үҙәге була. [[Башҡортостан]]дың [[Учалы районы]]нда, Ҡалҡан ауылы эргәһендә, [[Учалы]] ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 10 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref>[http://ru.esosedi.org/RU/BA/2285444/ozero_kalkan/ Озеро Калкан]</ref>.

== Урамдары ==
{{Колонки|2}}
* Партизан урамы ({{lang-ru|Партизанская улица}})
* Мәктәп урамы ({{lang-ru|Школьная улица}})
* Үҙәк урам ({{lang-ru|Центральная улица}})
* Шоссе урамы ({{lang-ru|Шоссейная улица}})
* Яйыҡ урамы ({{lang-ru|Яицкая улица}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/046/000084.html Госсправка сайтында урамдар исеме]</ref>{{Колонки|конец}}.

== Тирә-яҡ мөхит ==
* Ҡалҡан күле
* Урал йылғаһы
* Ҡалҡан тауы
* Еләкле һәм Әүәләк һырттары<ref>[https://nature-tour.livejournal.com/5155.html Ургун, Калкан и Ахун]</ref>
* Бирсә йылғаһы<ref>[https://vk.com/doc-73607076_317281216?hash=INwlBoOE7UGfkhhUdkWBBi2QVL8ffS8fggrOoQOLqfT&dl=KiWE8k9GLg0xKmMxk4AxLMhMgRAHAVq69iZ8EmLVYVk Башҡортостан Республикаһының топонимдар һүҙлеге]</ref>

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|86840}}
* {{ИСДБ|страница=28}}
* 1795 йылғы [https://basharchive.ru/census/reviz/72879/ ревизия материалдары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220124134247/https://basharchive.ru/census/reviz/72879/ |date=2022-01-24 }}
* 1811 йылғы [https://basharchive.ru/census/reviz/86835/ ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* 1859 йылғы [https://basharchive.ru/census/reviz/73918/ ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://ufagen.ru/places/uchalinskiy/kalkanovo.html Калканово (Шамарово) на портале «Генеалогия и Архивы»]
{{Учалы районы ауылдары}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Учалы районы ауылдары]]
Ҡалҡан () — Башҡортостан Республикаһының Учалы районындағы ауыл.
Учалы ауыл Советына ҡарай. Ҡалҡан күле һәм Яйыҡ йылғаһы буйҙарында урынлашҡан.

2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 332 кеше.
Почта индексы — 453732, ОКАТО коды — 80253896002.

 Географик урыны 
 Район үҙәгенә тиклем (Учалы): 26 км
 Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Учалы): 16 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Учалы): 18 км

Ҡалҡан ауылы Урал йылғаһы буйында урынлашҡан.

 Тарихы 
1736 йылдың 11 февраль указына ярашлы, ҡаҙна мәнфәғәтенә тартып алынған Себер даруғаһы Ҡаратабын улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә типтәрҙәр Шәмәр ауылына нигеҙ һала. XVIII быуат аҙағынан ауыл хәҙерге Ҡалҡан атамаһы менән билдәле. Беренсе исеме гидронимдан, икенсеһе — антропонимдан тип аңлаталар. Әммә рәүиз материалдарында Ҡалҡан исемле йәки фамилиялы кеше юҡ. Шулай уҡ Ҡалдан булараҡ теркәлгән.

1795 йылда 30 йортта 208 кеше, 1859—1866 йылдарҙа 121 йортта — 703 кеше йәшәгән.
XX быуаттың 20-се йылдарында ауылда Ғәлиуллин һәм Абраменконың тирмәндәре була.

Игенселек, малсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. 1900 йылда шулай уҡ һыу тирмәне теркәлгән.

1920 йылда Ҡалҡанда 1269 кеше иҫәпләнгән.

Әлеге ваҡытта ауылда Учалы ауылы гимназияһының филиалы — Ҡалҡан башланғыс мәктәбе, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.

 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)1139 1920 йыл 26 август1269 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар670 1959 йыл 15 ғинуар382 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар 2002 йыл 9 октябрь392 2010 йыл 14 октябрь33216017248,251,8
Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (95 %)Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — Excel форматында ҡушымта.

Пётр Рычков үҙенең «Топография Оренбургская» китабында Ҡалҡан исеме тураһында былай тип яҙғанРычков Пётр Иванович: «Топография Оренбургская» СПб., 1762 стр.223—224:
 Яикъ вершину имьетъ за Уралскими горами на Сибирской дорогъ, въ Купаканской волости, изъ горы называемой Калганъ Тау, что значитъ: Крайняя или Остальная гора въ Уралъ
 Сія река изстари разделяетъ Башкирцовъ съ Киргисъ Кайсаками
 Яйыҡ Урал аръяғында, Себер юлында, Купакан  улусында, Ҡалҡан-тауҙа сыға. Ҡалҡан — ҡалған, һуңғы тау.
 Ошо йылға борондан башҡорт һәм ҡаҙаҡ ерҙәрен айырып ята

 Ревизия материалдары 
1795ревизия материалдары ,
1811ревизия материалдары һәм
1859 йылдарҙаревизия материалдары Ҡалҡан ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.

 Билдәле шәхестәре 
 Баталин Юрий Петрович (28.07.1927—22.07.2013), дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре, 1985—1989 йылдарҙа СССР Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары. Ленин (1980) һәм СССР Министрҙар Советы (1974) премиялары лауреаты, ике Ленин (1973, 1987), өс Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1967, 1971, 1977), Дуҫлыҡ (1999) һәм «Почёт Билдәһе» (1957) ордендары кавалеры.

 Иҫтәлекле урындары 
 Көньяҡ Уралдағы Ҡалҡан күле — ҡалҡан кеүек түңәрәк формалы, йоморо. Туристик иҫтәлекле урын. XVIII—XIX быуаттарҙа йәшмә сығарыу үҙәге була. Башҡортостандың Учалы районында, Ҡалҡан ауылы эргәһендә, Учалы ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 10 км алыҫлыҡта урынлашҡанОзеро Калкан.

 Урамдары 

 Партизан урамы ()
 Мәктәп урамы ()
 Үҙәк урам ()
 Шоссе урамы ()
 Яйыҡ урамы ()Госсправка сайтында урамдар исеме.

 Тирә-яҡ мөхит 
 Ҡалҡан күле
 Урал йылғаһы
 Ҡалҡан тауы
 Еләкле һәм Әүәләк һырттарыУргун, Калкан и Ахун
 Бирсә йылғаһыБашҡортостан Республикаһының топонимдар һүҙлеге

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 
 
 1795 йылғы ревизия материалдары 
 1811 йылғы ревизия материалдары
 1859 йылғы ревизия материалдары
 Калканово (Шамарово) на портале «Генеалогия и Архивы»

Категория:Учалы районы ауылдары