Архангел (Архангел районы)
{{ТП-Рәсәй|Архангел
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Архангел
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 54 | lat_min = 24 | lat_sec = 14
  |lon_deg = 56 | lon_min = 46 | lon_sec = 47
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Архангел районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 5697
  |иҫәп алыу йылы       = 2009
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453030
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           = 34774 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80203810001
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}
{{Башҡа мәғәнәләре| Архангел (мәғәнәләр)}}
'''Архангел''' ({{lang-ru|Архангельское}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Архангел районы]]ндағы ауыл. [[2009]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 5697 кеше<ref name='белешмә китабы'>[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>..
Почта индексы — 453030, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80203810001.
Ауыл 1753 йылда Архангел баҡыр иретеү заводы ҡасабаһы тип һалынды<ref name="Архангел заводы. Көньяҡ Урал">[http://yuzhnyj-ural.ru/kraevedenie/gornye-zavody/332-arhangelskij-zavod.html Архангел заводы. Көньяҡ Урал]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.

== Транспорт ==
Ауылда [[Өфө]]—[[Белорет]], Архангел—[[Красноусол]]—[[Петровский (Ишембай районы)|Петровск]] автомобиль юлдары мөһим роль уйнай.

== Архангел баҡыр иретеү заводы ==
Архангел баҡыр иретеү заводы, 1753 йылда [[Нуғай даруғаһы]] Күрпәс‑Табын улусы Шәке аҫаба башҡорттарынан һатып алынған ерҙәрҙә [[Аҫҡын]] йылғаһы ([[Инйәр (йылға)|Инйәр]] йылғаһы ҡушылдығы) буйында И. Б. Твердышев һәм И. С. Мясников тарафынан нигеҙ һалына.

=== Хужалары ===
# Твердышевтар һәм Мясниковтар
# 1783 йылдан алып Е. И. Козицкая
# 1824 йылдан — графиня А. Г. Лаваль
# 1851 йылдан — А. И. Коссаковская
# 1886 йылдан — С. С. Коссаковский
# 1889 йылдан — ҡаҙна ҡарамағында.

Архангел тау сәнәғәте округына ингән. 1753 йылда эшләй башлай. 4 баҡыр иретеү мейесе була, 1857 йылға ҡарай — 6 баҡыр иретеү мейесе, 4 һыу тәгәрмәсе иҫәпләнә. Заводҡа 7 рудник ҡарай. [[XVIII быуат]] аҙағында Архангел баҡыр иретеү заводында яҡынса 67 мең дисәтинә ер биләй. 1772 йылда заводта 454 крепостной крәҫтиән иҫәпләнә, [[XIX быуат]] уртаһына ҡарай — 1465 крәҫтиән иҫәпләнә (''ҡара'': {{тәржемәһеҙ 3|Тау сәнәғәте крәҫтиәндәре||ru|Горнозаводские крестьяне}}).

Эшләү дәүерендә яҡынса 1,1 млн бот баҡыр иретелә; уртаса етештереүсәнлек — йылына 10 мең бот, максималь — 17,4 мең бот (1865 йыл). {{тәржемәһеҙ 3|Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—1775 йылдар)||ru|Крестьянская война под предводительством Емельяна Пугачёва}} барышында завод яндырыла, крәҫтиәндәрҙең бер өлөшө баш күтәреүселәр яғына сыға. 1776 йылда тергеҙелә. 1860 йылда Архангел баҡыр иретеү заводында сыуалыштар була (яҡынса 450 кеше ҡатнаша), эш хаҡын арттырыу, завод хөкүмәте баш-баштаҡлыҡтарын бөтөрөү талаптары ҡуйыла. [[1891 йыл]]да (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1892 йыл) завод ябыла (яна). Хәҙер завод ҡасабаһы урынында Архангел районының шундай уҡ исемдәге ауылы урынлашҡан<ref name="Архангел заводы. Көньяҡ Урал" /><ref>{{ИСДБ|страница=118}}</ref>.

== Халыҡ һаны ==
; Милли составы
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәттәре буйынса [[башҡорттар]] 98 % тәшкил итә.

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||5310||2660||2650
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||4791||2151||2640
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||4596||2074||2522
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||5494||2643||2851
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||5281||2434||2847
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||5641||2679||2962
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||5819||2734||3085
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Сығанаҡтар ==
<references/>
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}
<references/>

{{Архангел районы ауылдары}}

[[Категория:Архангел районы ауылдары]]
[[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]]
Архангел () — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 5697 кешеБашҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы ..
Почта индексы — 453030, ОКАТО коды — 80203810001.
Ауыл 1753 йылда Архангел баҡыр иретеү заводы ҡасабаһы тип һалындыАрхангел заводы. Көньяҡ Урал.

 Транспорт 
Ауылда Өфө—Белорет, Архангел—Красноусол—Петровск автомобиль юлдары мөһим роль уйнай.

 Архангел баҡыр иретеү заводы 
Архангел баҡыр иретеү заводы, 1753 йылда Нуғай даруғаһы Күрпәс‑Табын улусы Шәке аҫаба башҡорттарынан һатып алынған ерҙәрҙә Аҫҡын йылғаһы (Инйәр йылғаһы ҡушылдығы) буйында И. Б. Твердышев һәм И. С. Мясников тарафынан нигеҙ һалына.

 Хужалары 
 Твердышевтар һәм Мясниковтар
 1783 йылдан алып Е. И. Козицкая
 1824 йылдан — графиня А. Г. Лаваль
 1851 йылдан — А. И. Коссаковская
 1886 йылдан — С. С. Коссаковский
 1889 йылдан — ҡаҙна ҡарамағында.

Архангел тау сәнәғәте округына ингән. 1753 йылда эшләй башлай. 4 баҡыр иретеү мейесе була, 1857 йылға ҡарай — 6 баҡыр иретеү мейесе, 4 һыу тәгәрмәсе иҫәпләнә. Заводҡа 7 рудник ҡарай. XVIII быуат аҙағында Архангел баҡыр иретеү заводында яҡынса 67 мең дисәтинә ер биләй. 1772 йылда заводта 454 крепостной крәҫтиән иҫәпләнә, XIX быуат уртаһына ҡарай — 1465 крәҫтиән иҫәпләнә (ҡара: ).

Эшләү дәүерендә яҡынса 1,1 млн бот баҡыр иретелә; уртаса етештереүсәнлек — йылына 10 мең бот, максималь — 17,4 мең бот (1865 йыл).  барышында завод яндырыла, крәҫтиәндәрҙең бер өлөшө баш күтәреүселәр яғына сыға. 1776 йылда тергеҙелә. 1860 йылда Архангел баҡыр иретеү заводында сыуалыштар була (яҡынса 450 кеше ҡатнаша), эш хаҡын арттырыу, завод хөкүмәте баш-баштаҡлыҡтарын бөтөрөү талаптары ҡуйыла. 1891 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1892 йыл) завод ябыла (яна). Хәҙер завод ҡасабаһы урынында Архангел районының шундай уҡ исемдәге ауылы урынлашҡан.

 Халыҡ һаны 
 Милли составы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса башҡорттар 98 % тәшкил итә.

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙар 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар531026602650 1959 йыл 15 ғинуар479121512640 1970 йыл 15 ғинуар459620742522 1979 йыл 17 ғинуар549426432851 1989 йыл 12 ғинуар528124342847 2002 йыл 9 октябрь564126792962 2010 йыл 14 октябрь581927343085

 Сығанаҡтар 

Категория:Архангел районы ауылдары
Категория:Башҡортостан район үҙәктәре