Дүшәмбикә
{{НП-Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Душанбеково
 | оригинальное название    = {{lang-ba|Дүшәмбикә}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 55 |lat_min = 26 |lat_sec = 28
 | lon_deg                  = 58 |lon_min = 30 |lon_sec = 4
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = 
 | район                    = Ҡыйғы районы{{!}}Ҡыйғы районы 
 | район в таблице          = 
 | вид поселения            = ауыл биләмәһе
 | поселение                = Дүшәмбикә ауыл Советы ( Ҡыйғы районы){{!}}Дүшәмбикә ауыл Советы 
 | поселение в таблице      = 
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Душанбеково | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Душанбеково | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = татарҙар
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 452509
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 80236825001
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}

'''Дүшәмбикә''' ({{lang-ru|Душанбеково}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ҡыйғы районы]]ндағы ауыл. [[Дүшәмбикә ауыл Советы (Ҡыйғы районы)|Дүшәмбикә ауыл Советы]]ның административ үҙәге. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 622 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.
Почта индексы — 452509, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80236825001.

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Үрге Ҡыйғы]]): 11 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә)]]: 52 км

Дүшәмбикә ауылы Ҡыйғы йылғаһы ҡушылдығы Дүшәмбикә йылғаһы буйында, район үҙәге Үрге Ҡыйғы ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 11 километрҙа һәм [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә)]] ([[Силәбе өлкәһе]]) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 52 километрҙа урынлашҡан<ref>{{БЭ2013|81668}}</ref>.

== Тарихы ==
Дүшәмбикә ауылына [[Себер даруғаһы]] [[Тырнаҡлы]] [[башҡорттар]]ының [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] ерҙәрендә [[Керҙәштәр|керҙәш]] (припущенник) [[мишәрҙәр]] [[1752 йыл]]да нигеҙ һалған. Керҙәшлек килешеүендә ауылды, унда тәүге төпләнеүсе Хәлил Әлкәнәев исеме менән, Хәлил тип атағандар. Хәлил Әлкәнәев Боғҙан ауылынан (Богданово, хәҙерге Балтач районы биләмәһендә) сыҡҡан.

Керҙәшлек килешеүе:
{{начало цитаты}} «[[1752 йыл]]дың [[5 ноябрь|5 ноябренд]]ә [[Өфө өйәҙе]] [[Себер даруғаһы]] [[Тырнаҡлы]] улусы старшинаһы ''Ғабдулла Теләпбирҙин'', сотник ''Әйтеш Таңатаров'', һайланған (выборной) ''Мөхәмәт Көсәләков'', ''Мостай Теләпбирҙин'', ''Ғайса Васҡын'', ''Йәнгилде Иткинин'', ''[[Яуын Сыуашев]]'', ''Муса Сәйетов'', ''Ишем Ишкинин'', ''Ғәли Усманов'', ''Йыуай Сискәнбаев'', ''Мөҡмин Сәфәров'', ''Сағыр Ҡайдауов'', ''Йылҡыбай Мостаев'', ''Ҡалмаҡ Аҡбашев'', ''Һутлы Яманғужин'', ''Ибраһим Иткинин'', ''Мортаза Ибраһимов'', ''Йылҡыбай Көгөшов'', ''Хөсәйен Мөҡминов'', ''Байсура Илекәев'', ''Сейәнғол Ғосманов'', ''Әбүшахман Ғайсин'', ''Мәғәш Абдраҡаев'', ''Әйүп Ғабдуллин'', ''Иҫәнғол Солтангилдин'', ''Билал Ҡайҡаев'', ''Иманғол Үтәғолов'', ''Мөхәмәт Ҡосаҡов'', уның улы ''Аблай'', ''Әлшәй Мөҡминов'', ''Мәмшан Ишбулатов'', ''Ғәбдрәшит Ғайсин'', ''Ҡәҙербай Әлкәев'', ''Нияз Аҡбашев'', ''Тәүбай Торбин'', ''Ниғәш Ғурпин'', ''Мәсәғүт Теләүлин'', ''Зәйсан Солтангилдин'', ''Рәш Ағышев'', ''Абзай Баймөхәмәтов'', ''Һары Аҡбашев'', беҙ бөтәбеҙ ҙә… старшиналар, сотниктар, һайланғандар (выборной) һәм күрһәтелгән [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] башҡорттар, тамғаларыбыҙҙы ҡуйып, [[Өфө өйәҙе]] [[Себер даруғаһы]] стар­шина Солтанморат Янышев командаһында тороусылар, Боғҙан ауылы (хәҙер — Балтач районы) хеҙмәтле (служилый) [[Мишәрҙәр|мишәр]] Хәлил Әлкәнәевкә беҙ, башҡорттар борондан эйә булған ерҙәребеҙҙе, Ҡыйғы йылғаһы ҡушылдығы Дүшәмбикә һәм көнсығыш яҡтан Талай шишмәһе һәм ҡоро үҙәне, имәнлеге менән, [[Ҡәҙер (Дыуан районы)|Ҡәҙер]] ауылы йәйләүенә, бейек түбәләге Йомарт шар эсендәге Баланлыҡыуаҡҡа тиклем; [[Әнйәк (Ҡушҡаяҡ ҡушылдығы)|Әнйәк]] йылғаһы менән Һарығул сағылына, [[Һарт]] улусы межаһына (сик) тиклем; Тәнтәк айыу һуғанлығы (черемша) ҡалҡыулығынан [[Мырҙалар]] межаһына тиклем; Убыр (Уверь) йылғаһы тамағынан Кәрәкле урманы менән Дыуан улусы Ҡара урманға тиклем, 10 йорттағы иптәштәре менән мишәр Әлкәнәевкә, яҙылған сиктәрҙә, 100 йылға, файҙалы тотонорға: ер һөрөргә, бесән сабырға, балыҡ һәм йәнлек тоторға, ҡомалаҡ йыйырға, ихтыяжына ярашлы, урман киҫергә, оҡшаған урында тирмән ҡороуҙы рөхсәт итеп, Әлкәнәевкә һәм уның керҙәштәренә беҙгә, башҡорттарға, балаларыбыҙға һәм беҙҙең вариҫтарыбыҙға тыйыуҙар ҡулланмаҫҡа, шулай уҡ Әлкәнәевкә һәм иптәштәренә беҙгә, башҡорттарға солоҡтарҙы ҡарарға ҡамасауламаҫҡа, яңы биләмәләр бүлеүҙә ҡатнашмаҫҡа, ҡондоҙ һәм бөркөттәрҙе тотмаҫҡа. Һәм һәр йорттан 20 тин һалым түләтергә килешелде… килешеү ҡағыҙы тултырғанда, Әлкәнәев 200 һум түләргә тейеш булғанлыҡтан, ул 100 һум аҡса түләне. Тағы 100 һумын керҙәшлек килешеүен үтәү барышында (бер кемгә лә ерҙе һатмау, закладҡа һалмау, һалымға (оброк) бирмәү шарты менән; әгәр ер биләмәһе 10 йорт хужаларынан арта ҡалһа, башҡаларҙы ла индереү рөхсәте менән файҙаланыу һ. б.). Купчая яҙмаһына (килешеү) ярашлы, яңы кергән кешеләрҙән беҙгә, башҡорттарға, беҙҙең балаларыбыҙға, вприҫтарыбыҙға, бөлгөнлөк килергә тейеш түгел, әгәр беҙ уларға зыян килтерһәк, улар беҙҙән, башҡорттарҙан, кире ҡайтарыуҙы талап итә ала. Шуны раҫлап юғарыла исемдәре аталған аҫаба башҡорттар имза һалабыҙ. Ғәрәп графикаһы менән ҡул ҡуйғандар һәм, яҙа белмәгән 53 кеше тырнаҡлы тамғаһын ҡуйған; шул иҫәптән [[Яуын Сыуашев]] — [[Ҡыйғы районы]] [[Яуын (Ҡыйғы районы)|Яуын]] ауылына нигеҙ һалыусы, Сағыр Ҡайдауов — [[Сағыр]] ауылында тәүге төпләнеүсе, Аблай Мөхәмәтов, Әлшәй Мөхәмәтов, Ҡәҙербай Илкәев, Байсура Илкәев, Мөхәмәт Ҡосаҡов — [[Ҡыйғы районы]] [[Иҫке Мөхәмәт]] ауылына нигеҙ һалыусы, Абзай Баймөхәмәтов, старшина Ғабдулла Теләпбирҙин ҡул ҡуйған һәм улус мисәте баҫылған»<ref> {{ИСДБ|страницы=542—543}}</ref>.{{oq|ru|
«1752 года ноября 5-го дня Уфим­ского уезду Сибирской дороги Тырналинской волости старшина Габдулла Тляпбердин, сотник Айтыш Танатаров, выборной Мухамет Кучаляков, Мустай Тляпбердин, Гайса Васкин, Зянгильда Иткинин, Явун Чувашев, Муса Сеитов, Ишим Ишкинин, Гали Усманов, Евай Чичканбаев, Мукмин Сафаров, Сагыр Кайдавов, Елкибай Мустаев, Калмак Акбашев, Чутли Емангузин, Ибрагим Иткинин, Муртаза Ибрагимов, Елкибай Кугушев, Усеин Мукминов, Байчура Илыкеев, Сиянгул Гусманов, Абушахман Гайсин, Магаш Абдракаев, Аюп Габдуллин, Исенгул Солтангильдин, Билял Кайкаев, Имангул Утягулов, Мухамет Кучаков, его сын Аблай, Альшей Мукминов, Мамшан Ишбулатов, Габдрашит Гайсин, Кадырбай Алькеев, Нияз Акбашев, Тявбай Турбин, Нигаш Гурпин, Масягут Тлявлин, Зайсан Солтангильдин, Ряш Агушев, Абзай Байму­ хаметов, Сары Акбашев, все мы... старшины, сотники, выборной и с показанными вотчинниками-башкирцами с приложением своих тамог, дали сие договорное письмо оного Уфимского уезду Сибирской дороги команды стар­ шины Солтанмурата Янышева деревни Богдановой (ныне Балтачевский район) служилому мещеряку Халилю Алькенееву в том, что отдали мы башкирцы изстари владеемую нами землю сроком на 100 лет с нижеписанными выгодами речку Душамбику от противу устья р. Кизи (надо понимать — приток р. Киги) Талаевым Ключом восточной стороны суходолом идти по дубрав­ному сырту восточной же стороны до Кадырова летнего кочевья, куст Баланлы, внутри Юмарта шары (?) высокий бугр, суходол Сары кул с р. Анзяком Сартовская межа (т.е. Сартской волости), в вершине Тентяка Чермошника до Мурзаларской (т.е. волости) межи, устье р. Уверь до ее вершины, Черный лес до Дуванской (т.е. волости) межи с потребным лесом и волен он припущенник мещеряк Алькенеев, поселясь 10 дворами в написанных межах пашню пахать, сено косить, рыбу и зверей ловить, хмель щипать, потребный лес рубить и где поглянится в построении мельницы и окромя онаго ему Алькенееву с припущенни­ками в продовольствии и во изворотах нам, башкирцам, детям и по наследникам, никакого воспрещения не иметь, также и ему Халилю Алькенееву с припущенни­ками нам, башкирцам, от зделанных бортных деревьев во владении воспрещения не чинить же и во вновь разделенныя не вступатца, бобров и беркутов не ловить, за что со оных дворов и договорились получить оброку с каждого двора по 20 коп., что и сочинив оное ... он 200 рублей и которого числа при написании договорного письма с помянутого Алькенеева и получили 100 руб. с таким условием, чтобы остальных 100 руб. деньги получить нам по происшествии срочного времени напредь же сего вышеписанная отданная по межам земля никому не продана и в заклад не заложена да и впредь ни за что никому не продавать, в оброк не отдавать, а есть ли оная земля сверх десяти дворов, ко извороту будет оставаться с излишеством, то он, Халил, волен и еще людей припус­кать во время же срочного времени и по происшествии онаго окромя ево, Халиля, тое земли никому не продавать и по сему со обеих сторон договорному условию мы, башкирцы, беспрекословно на оную землю ему, Халилю с товарищами, от крепостных дел запись дать имеем, если кто в том отданную нами землю будет по крепостям (т.е. договорная запись и купчая запись о продаже земли) или без крепостей вступаться, то нам, вотчинникам и башкирцам, детям ли и наследникам нашим от тех вступщиков его, Алькенеева с товарищи, очищать и до убытка не доводить, а есть ли по неочищению нашему от тех последуют какие убытки, то оныя взыскать имеет с нас, башкирцов, по ево сказке все сполна, что скажет, тому и верить беспрекословно, в чем мы все вышеписанные вотчинники-башкирцы к сему договорному письму зна­ющие писать руки (т.е. подписались на арабской графике), а неумеющие тамги свои приложили» (подпи­сались 6, тамги поставили 53 башкира-тырнаклинца, в т.ч. Яун Чувашев — первопоселенец д. Ягуново Кигинского района, Сагыр Кайдавов — основатель одноимен­ного селения того же района, Аблай Мухаметов, Альшей Мухаметов, Кадырбай Илькеев, Байчура Илькеев, Мухамет Кучаков — первопоселенец одноименной деревни того же района, Абзай Баймухаметов, старшина Габдулла Тляпбердин и печать волости)<ref> {{ИСДБ|страницы=542—543}}</ref><ref> ЦГИА РБ. Ф. 2. Оп. 1. Д. 13088. Л. 17.</ref>}}
{{конец цитаты}}.

[[1795 йыл]]да Дүшәмбикә ауылындағы 4 йортта 29 кеше йәшәгән. Ҡатын-ҡыҙҙар һаны ла яҡынса шул сама булған, тимәк, барлығы — 60 кеше.

[[1798 йыл|1798]]—[[1865 йыл]]дарҙа Дүшәмбикә 3-сө мишәр кантонының 16-сы йортона ҡараған.

[[1816 йыл]]да Дүшәмбикә (Хәлил) ауылында — 56 ир-ат, 1834 йылда — 80 ир-ат (90 ҡатын-ҡыҙ) йәшәгән.

[[1842 йыл]]да 170 мишәргә өсөн 88 сирек ужым һәм 176 сирек яҙғы иген сәселгән. [[Картуф]] әлегә бында билдәһеҙ булған<ref>{{ИСДБ|страницы=542—543}}
</ref>.

== Биләмә берәмектәренә инеүе ==
<!-- {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100 %;margin:0;" --><!-- Төрөлөп ҡуйыла торған таблица башы -->
{| class="wikitable"
|-
! Теркәү йылы !! Улус, ауыл советы !! Өйәҙ, кантон, район !! Губерна, Республика !! Дәүләт
|-
| [[1757]] ||Дыуан улусы || Троицк өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй Империяһы
|-
| [[1816]] || 16-сы йорт || 3-сө Мишәр кантоны || Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
| [[1834]] || 16-сы йорт || 3-сө Мишәр кантоны || Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1847]] || 16-сы йорт || 3-сө Мишәр кантоны ||  Өфө өйәҙе Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1859]] || 16-сы йорт || 3-сө Мишәр кантоны || Өфө өйәҙе Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1895]] || Иҫке Балаҡатай улусы || Златоуст өйәҙе || Өфө губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1920]] || биләмәһе || Үрге Ҡыйғы өйәҙе || Автономлы Башҡорт ССР-ы (Бәләкәй Башҡортостан) ||[[Файл:Emblem of the Russian SFSR (1978–1991), Emblem of Russia (1991–1992).svg|20px]] РСФСР
|-
|[[1926]] || Дыуан улусы || Мәсәғүт кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||{{СССР}} СССР
|-
|[[1935]] || Дүшәмбикә ауыл Советы || Ҡыйғы районы || Башҡорт АССР-ы ||{{СССР}} СССР
|-
|[[1941]] || Дүшәмбикә ауыл Советы|| Ҡыйғы районы|| Башҡорт АССР-ы || {{СССР}} СССР
|-
|[[1990]] || Дүшәмбикә ауыл Советы || Ҡыйғы районы ||[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] ||{{Россия}} Рәсәй Федерацияһы
|-

|-
| || || || ||
|}

== Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше ==
[[1859 йыл]]да Дүшәмбикә ауылында 124 йортта 184 ир-ат булған.
[[1865 йыл]]да 61 йортта 429 кеше йәшәгән. Игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ, балта эше, сабата үреү менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище булған.

[[1895 йыл]]да Дүшәмбикә ауылындағы 3 йортта [[башҡорттар]] йәшәгән.

Ауыл халҡының [[1897 йыл]]ғы хужалыҡ тормошо тураһында түбәндәге мәғлүмәттәр бар. «Бүленгән ерҙәрҙе улар [[1892 йыл]]ғы махсус ыҙанлау планы буйынса [[Сағыр]] ауылы башҡорттарынан алған, ул ике участканан торған: береһе ауыл эргәһендә, ә икенсеһе — унан 4 саҡрым алыҫлыҡта». «Таулы, тигеҙ ерҙә һөрөлгән, күптән һөрөлгән, тупраҡ — 4-тән 6-ға тиклем ҡарыш тәрәнлектәге уртаса тығыҙлыҡтағы ҡомло балсыҡ. Сәсеү әйләнеше өс баҫыулы. Арыш, һоло, борай, бойҙай, арпа сәсәләр. Ауылда 6 һуҡҡыс һәм 9 елгәргес бар». Мал иҫәбе тураһында беҙҙә мәғлүмәттәр юҡ. Хужалыҡ малсылығы булған<ref>ЦГИА Ф. 172. Оп. 1. Д. 34. Л. 40-43</ref>.

Килешеү материалдарынан күренеүенсә, [[мишәрҙәр]] ерҙе һатып алмаған («купчая» төҙөмәгән), уларға ер ҡуртымға бирелгән. Һәм был «Башҡортостан тарихы буйынса аҙ өйрәнелгән сығанаҡтар» йыйынтығындағы (325 б.) яҙмаға ҡаршы килә: «[[1752 йыл]]ғы килешеү буйынса Тырнаҡлы улусы башҡорттарынан мәңге файҙаланыу маҡсатында һатып алынған ергә эйә». Тауар тәғәйенләнешендә булмаған ер һатып алғанда һәр йорттан 20-25 тин ҡуртым хаҡын бер кем дә түләмәгән. Көтөүлек уйһыу тигеҙлек һәм таулы урын буйлап урынлашҡан. Бесәнлек биләмәләре Ҡыйғы йылғаһы һуғарған тигеҙ урындарҙа урынлашҡан. Әммә үҙ бесәне етерлек булмаған, сабынлыҡтарҙы ҡуртымға алғандар. Ағас [[1890 йыл]]да ҡулаҡса менән иҫәпләнгән, шул рәүешле һәр кем үҙенең участкаһы менән файҙаланған. Өйҙәрҙе һалам, тиҙәк, утын менән йылытҡандар<ref>{{ИСДБ|страницы=542—543}}</ref><ref>ЦГИА Ф. 2. Оп. 1. Д. 4873. Л. 185</ref>.

== Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше ==
[[1906 йыл]]да мәсет, тимерлек, бакалея кибете теркәлгән.

[[1920 йыл]]да 261 йортта 483 ир-ат һәм 773 ҡатын-ҡыҙ (бөтәһе 1061 кеше) йәшәгән<ref>{{ИСДБ|страницы=542—543}}</ref>.

Әлеге ваҡытта Дүшәмбикәлә урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана бар<ref>{{БЭ2013|81668}}</ref>.

== Халыҡ һаны ==
Дүшәмбикә ауылында [[татарҙар]] йәшәй ([[2002 йыл|2002]]).

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||1061||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||935||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||818||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||573||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||644||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||622||304||318||48,9||51,1
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Билдәле кешеләре ==
* [[Вәлиев Тәүкәлүн Хаммат улы]] (19.11.1896—10.10.1959) — педагог. 1934—1957 йылдарҙа [[Башҡорт АССР‑ы]]ның Ҡыйғы һәм [[Салауат районы|Салауат]] райондарында дөйөм белем биреү мәктәптәре директоры. РСФСР мәктәбенең (1952) һәм Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1949). Ике [[Ленин ордены]] (1939, 1949) кавалеры.

== Урамдары ==
{{Колонки|2}}
* Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru| Мира (улица)}})
* Октябрь урамы ({{lang-ru| Октябрьская (улица)}})
* 1-се Таулы урамы ({{lang-ru| 1-я Нагорная (улица)}})
* 2-се Таулы урамы ({{lang-ru| 2-я Нагорная (улица)}})
* Коммунистик урамы ({{lang-ru| Коммунистическая (улица)}})
* Совет урамы ({{lang-ru| Советская (улица)}})<ref>[https://mapdata.ru/bashkortostan/kiginskiy-rayon/selo-dushanbekovo/ Карта д. Душанбеково. Улицы]</ref>{{Колонки|конец}}

== Тирә-яҡ мөхит ==
'''Ер-һыу атамалары'''
''Тауҙар:''

''Урмандар:''

''Йылғалар:''
[[Әй (йылға)|Әй]]

''Шишмәләр:''

''Ялан-бесәнлектәр:''

''Таусыҡтар, түбәләр:''

''Тәбиғәт һәйкәлдәре:''

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Әйле]]

== Әҙәбиәт ==
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, с.
* Хисамитдинова Ф. Г. Башкирская ойконимия XVI—XIX вв. Уфа, Башкирское книжное издательство, 1991

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|81668}}
* {{ИСДБ|страницы=542—543}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Ҡыйғы районы ауылдары}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:Ҡыйғы районы ауылдары]]
Дүшәмбикә () — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы ауыл. Дүшәмбикә ауыл Советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 622 кеше.
Почта индексы — 452509, ОКАТО коды — 80236825001.

 Географик урыны 
 Район үҙәгенә тиклем (Үрге Ҡыйғы): 11 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Һилейә): 52 км

Дүшәмбикә ауылы Ҡыйғы йылғаһы ҡушылдығы Дүшәмбикә йылғаһы буйында, район үҙәге Үрге Ҡыйғы ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 11 километрҙа һәм Һилейә) (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 52 километрҙа урынлашҡан.

 Тарихы 
Дүшәмбикә ауылына Себер даруғаһы Тырнаҡлы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә керҙәш (припущенник) мишәрҙәр 1752 йылда нигеҙ һалған. Керҙәшлек килешеүендә ауылды, унда тәүге төпләнеүсе Хәлил Әлкәнәев исеме менән, Хәлил тип атағандар. Хәлил Әлкәнәев Боғҙан ауылынан (Богданово, хәҙерге Балтач районы биләмәһендә) сыҡҡан.

Керҙәшлек килешеүе:
 «1752 йылдың 5 ноябрендә Өфө өйәҙе Себер даруғаһы Тырнаҡлы улусы старшинаһы Ғабдулла Теләпбирҙин, сотник Әйтеш Таңатаров, һайланған (выборной) Мөхәмәт Көсәләков, Мостай Теләпбирҙин, Ғайса Васҡын, Йәнгилде Иткинин, Яуын Сыуашев, Муса Сәйетов, Ишем Ишкинин, Ғәли Усманов, Йыуай Сискәнбаев, Мөҡмин Сәфәров, Сағыр Ҡайдауов, Йылҡыбай Мостаев, Ҡалмаҡ Аҡбашев, Һутлы Яманғужин, Ибраһим Иткинин, Мортаза Ибраһимов, Йылҡыбай Көгөшов, Хөсәйен Мөҡминов, Байсура Илекәев, Сейәнғол Ғосманов, Әбүшахман Ғайсин, Мәғәш Абдраҡаев, Әйүп Ғабдуллин, Иҫәнғол Солтангилдин, Билал Ҡайҡаев, Иманғол Үтәғолов, Мөхәмәт Ҡосаҡов, уның улы Аблай, Әлшәй Мөҡминов, Мәмшан Ишбулатов, Ғәбдрәшит Ғайсин, Ҡәҙербай Әлкәев, Нияз Аҡбашев, Тәүбай Торбин, Ниғәш Ғурпин, Мәсәғүт Теләүлин, Зәйсан Солтангилдин, Рәш Ағышев, Абзай Баймөхәмәтов, Һары Аҡбашев, беҙ бөтәбеҙ ҙә… старшиналар, сотниктар, һайланғандар (выборной) һәм күрһәтелгән аҫаба башҡорттар, тамғаларыбыҙҙы ҡуйып, Өфө өйәҙе Себер даруғаһы стар­шина Солтанморат Янышев командаһында тороусылар, Боғҙан ауылы (хәҙер — Балтач районы) хеҙмәтле (служилый) мишәр Хәлил Әлкәнәевкә беҙ, башҡорттар борондан эйә булған ерҙәребеҙҙе, Ҡыйғы йылғаһы ҡушылдығы Дүшәмбикә һәм көнсығыш яҡтан Талай шишмәһе һәм ҡоро үҙәне, имәнлеге менән, Ҡәҙер ауылы йәйләүенә, бейек түбәләге Йомарт шар эсендәге Баланлыҡыуаҡҡа тиклем; Әнйәк йылғаһы менән Һарығул сағылына, Һарт улусы межаһына (сик) тиклем; Тәнтәк айыу һуғанлығы (черемша) ҡалҡыулығынан Мырҙалар межаһына тиклем; Убыр (Уверь) йылғаһы тамағынан Кәрәкле урманы менән Дыуан улусы Ҡара урманға тиклем, 10 йорттағы иптәштәре менән мишәр Әлкәнәевкә, яҙылған сиктәрҙә, 100 йылға, файҙалы тотонорға: ер һөрөргә, бесән сабырға, балыҡ һәм йәнлек тоторға, ҡомалаҡ йыйырға, ихтыяжына ярашлы, урман киҫергә, оҡшаған урында тирмән ҡороуҙы рөхсәт итеп, Әлкәнәевкә һәм уның керҙәштәренә беҙгә, башҡорттарға, балаларыбыҙға һәм беҙҙең вариҫтарыбыҙға тыйыуҙар ҡулланмаҫҡа, шулай уҡ Әлкәнәевкә һәм иптәштәренә беҙгә, башҡорттарға солоҡтарҙы ҡарарға ҡамасауламаҫҡа, яңы биләмәләр бүлеүҙә ҡатнашмаҫҡа, ҡондоҙ һәм бөркөттәрҙе тотмаҫҡа. Һәм һәр йорттан 20 тин һалым түләтергә килешелде… килешеү ҡағыҙы тултырғанда, Әлкәнәев 200 һум түләргә тейеш булғанлыҡтан, ул 100 һум аҡса түләне. Тағы 100 һумын керҙәшлек килешеүен үтәү барышында (бер кемгә лә ерҙе һатмау, закладҡа һалмау, һалымға (оброк) бирмәү шарты менән; әгәр ер биләмәһе 10 йорт хужаларынан арта ҡалһа, башҡаларҙы ла индереү рөхсәте менән файҙаланыу һ. б.). Купчая яҙмаһына (килешеү) ярашлы, яңы кергән кешеләрҙән беҙгә, башҡорттарға, беҙҙең балаларыбыҙға, вприҫтарыбыҙға, бөлгөнлөк килергә тейеш түгел, әгәр беҙ уларға зыян килтерһәк, улар беҙҙән, башҡорттарҙан, кире ҡайтарыуҙы талап итә ала. Шуны раҫлап юғарыла исемдәре аталған аҫаба башҡорттар имза һалабыҙ. Ғәрәп графикаһы менән ҡул ҡуйғандар һәм, яҙа белмәгән 53 кеше тырнаҡлы тамғаһын ҡуйған; шул иҫәптән Яуын Сыуашев — Ҡыйғы районы Яуын ауылына нигеҙ һалыусы, Сағыр Ҡайдауов — Сағыр ауылында тәүге төпләнеүсе, Аблай Мөхәмәтов, Әлшәй Мөхәмәтов, Ҡәҙербай Илкәев, Байсура Илкәев, Мөхәмәт Ҡосаҡов — Ҡыйғы районы Иҫке Мөхәмәт ауылына нигеҙ һалыусы, Абзай Баймөхәмәтов, старшина Ғабдулла Теләпбирҙин ҡул ҡуйған һәм улус мисәте баҫылған» .
.

1795 йылда Дүшәмбикә ауылындағы 4 йортта 29 кеше йәшәгән. Ҡатын-ҡыҙҙар һаны ла яҡынса шул сама булған, тимәк, барлығы — 60 кеше.

1798—1865 йылдарҙа Дүшәмбикә 3-сө мишәр кантонының 16-сы йортона ҡараған.

1816 йылда Дүшәмбикә (Хәлил) ауылында — 56 ир-ат, 1834 йылда — 80 ир-ат (90 ҡатын-ҡыҙ) йәшәгән.

1842 йылда 170 мишәргә өсөн 88 сирек ужым һәм 176 сирек яҙғы иген сәселгән. Картуф әлегә бында билдәһеҙ булған.

 Биләмә берәмектәренә инеүе 

 Теркәү йылы  Улус, ауыл советы  Өйәҙ, кантон, район  Губерна, Республика  Дәүләт 1757 Дыуан улусы  Троицк өйәҙе  Ырымбур губернаһы  Рәсәй Империяһы 1816  16-сы йорт  3-сө Мишәр кантоны  Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы 1834  16-сы йорт  3-сө Мишәр кантоны  Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1847  16-сы йорт  3-сө Мишәр кантоны   Өфө өйәҙе Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1859  16-сы йорт  3-сө Мишәр кантоны  Өфө өйәҙе Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1895  Иҫке Балаҡатай улусы  Златоуст өйәҙе  Өфө губернаһы  Рәсәй империяһы1920  биләмәһе  Үрге Ҡыйғы өйәҙе  Автономлы Башҡорт ССР-ы (Бәләкәй Башҡортостан) 20px РСФСР1926  Дыуан улусы  Мәсәғүт кантоны  Автономлы Башҡорт ССР-ы  СССР1935  Дүшәмбикә ауыл Советы  Ҡыйғы районы  Башҡорт АССР-ы  СССР1941  Дүшәмбикә ауыл Советы Ҡыйғы районы Башҡорт АССР-ы   СССР1990  Дүшәмбикә ауыл Советы  Ҡыйғы районы Башҡортостан Республикаһы  Рәсәй Федерацияһы    

 Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше 
1859 йылда Дүшәмбикә ауылында 124 йортта 184 ир-ат булған.
1865 йылда 61 йортта 429 кеше йәшәгән. Игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ, балта эше, сабата үреү менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище булған.

1895 йылда Дүшәмбикә ауылындағы 3 йортта башҡорттар йәшәгән.

Ауыл халҡының 1897 йылғы хужалыҡ тормошо тураһында түбәндәге мәғлүмәттәр бар. «Бүленгән ерҙәрҙе улар 1892 йылғы махсус ыҙанлау планы буйынса Сағыр ауылы башҡорттарынан алған, ул ике участканан торған: береһе ауыл эргәһендә, ә икенсеһе — унан 4 саҡрым алыҫлыҡта». «Таулы, тигеҙ ерҙә һөрөлгән, күптән һөрөлгән, тупраҡ — 4-тән 6-ға тиклем ҡарыш тәрәнлектәге уртаса тығыҙлыҡтағы ҡомло балсыҡ. Сәсеү әйләнеше өс баҫыулы. Арыш, һоло, борай, бойҙай, арпа сәсәләр. Ауылда 6 һуҡҡыс һәм 9 елгәргес бар». Мал иҫәбе тураһында беҙҙә мәғлүмәттәр юҡ. Хужалыҡ малсылығы булғанЦГИА Ф. 172. Оп. 1. Д. 34. Л. 40-43.

Килешеү материалдарынан күренеүенсә, мишәрҙәр ерҙе һатып алмаған («купчая» төҙөмәгән), уларға ер ҡуртымға бирелгән. Һәм был «Башҡортостан тарихы буйынса аҙ өйрәнелгән сығанаҡтар» йыйынтығындағы (325 б.) яҙмаға ҡаршы килә: «1752 йылғы килешеү буйынса Тырнаҡлы улусы башҡорттарынан мәңге файҙаланыу маҡсатында һатып алынған ергә эйә». Тауар тәғәйенләнешендә булмаған ер һатып алғанда һәр йорттан 20-25 тин ҡуртым хаҡын бер кем дә түләмәгән. Көтөүлек уйһыу тигеҙлек һәм таулы урын буйлап урынлашҡан. Бесәнлек биләмәләре Ҡыйғы йылғаһы һуғарған тигеҙ урындарҙа урынлашҡан. Әммә үҙ бесәне етерлек булмаған, сабынлыҡтарҙы ҡуртымға алғандар. Ағас 1890 йылда ҡулаҡса менән иҫәпләнгән, шул рәүешле һәр кем үҙенең участкаһы менән файҙаланған. Өйҙәрҙе һалам, тиҙәк, утын менән йылытҡандарЦГИА Ф. 2. Оп. 1. Д. 4873. Л. 185.

 Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше 
1906 йылда мәсет, тимерлек, бакалея кибете теркәлгән.

1920 йылда 261 йортта 483 ир-ат һәм 773 ҡатын-ҡыҙ (бөтәһе 1061 кеше) йәшәгән.

Әлеге ваҡытта Дүшәмбикәлә урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана бар.

 Халыҡ һаны 
Дүшәмбикә ауылында татарҙар йәшәй (2002).

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август1061 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар935 1959 йыл 15 ғинуар818 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар573 2002 йыл 9 октябрь644 2010 йыл 14 октябрь62230431848,951,1

 Билдәле кешеләре 
 Вәлиев Тәүкәлүн Хаммат улы (19.11.1896—10.10.1959) — педагог. 1934—1957 йылдарҙа Башҡорт АССР‑ының Ҡыйғы һәм Салауат райондарында дөйөм белем биреү мәктәптәре директоры. РСФСР мәктәбенең (1952) һәм Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1949). Ике Ленин ордены (1939, 1949) кавалеры.

 Урамдары 

 Тыныслыҡ урамы ()
 Октябрь урамы ()
 1-се Таулы урамы ()
 2-се Таулы урамы ()
 Коммунистик урамы ()
 Совет урамы ()Карта д. Душанбеково. Улицы

 Тирә-яҡ мөхит 
Ер-һыу атамалары
Тауҙар:

Урмандар:

Йылғалар:
Әй

Шишмәләр:

Ялан-бесәнлектәр:

Таусыҡтар, түбәләр:

Тәбиғәт һәйкәлдәре:

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Әйле

 Әҙәбиәт 
 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, с.
 Хисамитдинова Ф. Г. Башкирская ойконимия XVI—XIX вв. Уфа, Башкирское книжное издательство, 1991

 Һылтанмалар 
 
 

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Ҡыйғы районы ауылдары