Арый
{{НП-Россия
 |статус                   = ауыл
 |русское название         = Ариево
 |оригинальное название    = {{lang-ba|Арый}} 
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 |lat_deg = 55|lat_min = 36|lat_sec = 42.66
 |lon_deg = 58|lon_min = 12|lon_sec =  32.55
 |CoordScale = 
 |регион                   = Башҡортостан
 |регион в таблице         = Башҡортостан
 |вид района               = муниципаль район
 |район                    = Дыуан районы
 |район в таблице          = Дуванский район{{!}}Дыуан районы 
 |вид поселения            = ауыл биләмәһе
 |поселение                = Арый ауыл Советы (Дыуан районы)
 |поселение в таблице      = Арый ауыл Советы 
 |внутреннее деление       = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         = 
 |население               = {{ Население | Ариево | тс }}
 |год переписи            = {{ Население | Ариево | г }}
 |плотность               = 
 |агломерация             = 
 |национальный состав     = 
 |конфессиональный состав = 
 |этнохороним             = 
 |почтовый индекс          = 452539
 |почтовые индексы         = 
 |телефонный код           = 
 |цифровой идентификатор   = 80223804001
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}

'''Арый''' ({{lang-ru|Ариево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Дыуан районы]]ндағы ауыл. [[Арый ауыл Советы (Дыуан районы)|Арый ауыл Советыны]]ң административ үҙәге. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 385 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.
Почта индексы — 452539, [[ОКАТО|ОКА]]

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Мәсәғүт (Дыуан районы)|Мәсәғүт]]): 18 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]]): 93 км

Арый ауылы [[Әй (йылға)|Әй]] йылғаһы ҡушылдығы Әнйәк йылғаһы буйында, район үҙәге [[Мәсәғүт (Дыуан районы)|Мәсәғүт]] ауылынан төньяҡҡа 18 километрҙа һәм [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] ([[Силәбе өлкәһе]]) тимер юл стацияһынан төньяҡ-көнбайышҡа 93 километр алыҫлыҡта урынлашҡан<ref>{{БЭ2013|81794}}</ref>.

== Тарихы ==
Арый ауылына XVIII быуатта [[Себер даруғаһы]] [[Һарт]] улусы башҡорттары үҙҙәренең [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] ерҙәрендә нигеҙ һалған.

Ауыл атамаһы уға нигеҙ һалыусы кеше исеменә бәйле. Сығанаҡтарҙа Арый исеме күренмәй. [[1816 йыл]]ғы VII рәүиз материалдарында билдәләнгәнсә, Арыйҙың ике улы булған. Олоһо — Әмин Ариев 1776 йылғы, уның улы — Сафиулла. Арыйҙың кесе улы — Ниғмәтулла Ариев 1779 йылғы, уның ике балаһы: Мөлхиә һәм Алмашәкәр, һәм уларҙың 1894 йылда әле иҫән булыуҙары тураһында мәғлүмәттәр бар.

[[1795 йыл]]да Арый ауылындағы 13 йортта 76 кеше, [[1816 йыл]]да 14 йортта — 114 кеше, [[1834 йыл]]да 30 йортта — 188 кеше йәшәгән.

Ауылда йәшәүселәр [[арыш]], [[һоло]], [[арпа]] һәм [[бойҙай]] сәскән. Иген үҫтереү бик файҙалы булған. Ашлыҡты аттар менән көнсығыш төбәктәргә алып барып һатыр булғандар. Көнбайышҡа иһә [[Әй (йылға)|Әй йылғаһындағы]] [[Мәтәле (Дыуан районы)|Мәтәле]] пристаненән һыу юлы менән оҙатҡандар. Картуф ултыртыу ҙа күптәрҙең хәлен еңеләйткән.

Арыйҙа 1 һуҡҡыс һәм елгәрткес, тирмән булған. Халыҡ күпләп мал да тотҡан.

== Биләмә берәмектәренә инеүе ==
<!-- {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100 %;margin:0;" --><!-- Төрөлөп ҡуйыла торған таблица башы -->
{| class="wikitable"
|-
! Теркәү йылы !! Улус, ауыл советы !! Өйәҙ, кантон, район !! Губерна, Республика !! Дәүләт
|-
| [[1784]] ||Һарт улусы || Троицк өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй Империяһы
|-
| [[1816]] || 7-се йорт || 4-се Загорный Башҡорт кантоны || Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
| [[1834]] || -се йорт || 4-се Башҡорт кантоны || Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1847]] || -се йорт || 4-се Башҡорт кантоны ||  Өфө өйәҙе Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1859]] || -се йорт || 4-се Башҡорт кантоны || Өфө өйәҙе Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1895]] || Мырҙалар улусы || Златоуст өйәҙе || Өфө губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1920]] || Үрге Ҡыйғы биләмәһе || Дыуан-Ҡошсо кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы (Бәләкәй Башҡортостан) ||[[Файл:Emblem of the Russian SFSR (1978–1991), Emblem of Russia (1991–1992).svg|20px]] РСФСР
|-
|[[1926]] || Мырҙалар-Мәсетле улусы || Мәсәғүт кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||{{СССР}} СССР
|-
|[[1935]] || Мәсәғүт ауыл Советы || Дыуан районы || Башҡорт АССР-ы ||{{СССР}} СССР
|-
|[[1941]] || Мәсәғүт ауыл Советы|| Дыуан районы|| Башҡорт АССР-ы || {{СССР}} СССР
|-
|[[1990]] || Мәсәғүт ауыл Советы || Дыуан районы ||[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] ||{{Россия}} Рәсәй Федерацияһы
|-
|[[2008]] || Мәсәғүт ауыл Советы || Дыуан районы ||[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] ||{{Россия}} Рәсәй Федерацияһы
|-

|-
| || || || ||
|}

== Арый ауылының XIX быуатта артабанғы үҫеше ==
[[1842 йыл]]да 188 кешегә 53 сирек ужым һәм 274 сирек яҙғы ашлыҡ сәселгән, шулай уҡ 7 сирек, йәки 56 бот картуф ултыртылған. Быуат аҙағында өс баҫыу сәсеү әйләнеше еңгән. [[Арыш]], [[һоло]], [[арпа]], [[бойҙай]] сәскәндәр. Баҫыуҙарҙы тиреҫ менән ашлағандар. 1-әр һуҡҡыс һәм [[елгәргес]], тирмән булған. Урындағы тоҡом малы үрсетелгән. Үҙҙәре әҙерләгән [[бесән]] етмәгән, шуның өсөн 20 бот бесән йөгөн 1 һумға [[Мәсәғүт (Дыуан районы)|Мәсәғүт]] ауылы баҙарынан һатып алғандар.

[[1859 йыл]]да Арый ауылындағы 29 йортта — 256, [[1870 йыл]]да 37 йортта — 119, [[1920 йыл]]да 89 йортта — 461 кеше йәшәгән.

[[1865 йыл]]да 37 йортта 255 кешк йәшәгән. [[Игенселек]], [[малсылыҡ]], [[умартасылыҡ]] менән шөғөлләнгәндәр.

== Ауылдың XX быуаттағы үҫеше ==
[[1906 йыл]]да [[1878 йыл]]да уҡ төҙөлгән [[мәсет]], мәҙрәсә, мануфактура кибете теркәлгән.

Әлеге ваҡытта ауылда 1-се һанлы Мәсәғүт лицейы филиалы — Арый төп мәктәбе, [[балалар баҡсаһы]], фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана бар<ref>{{БЭ2013|81794}}</ref>.

== Халыҡ һаны ==
Арыйҙа башҡорттар йәшәй (2002)

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||461||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||271||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||294||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||399||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||361||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||385||187||198||48,6||51,4
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Билдәле кешеләре ==
* [[Ҡотипов Зиннәт Ҡотип улы]] ([[Ҡотипов Зиннәт Ҡотип улы|Зиннәт Ҡотип]]) ([[1918]]—[[1944]]) — шағир, [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 1944 йылда Белоруссияны азат иткән алыштарҙа һәләк була.
* [[Хәлит Дәүләтов]] (1785—?) — хәрби эшмәкәр. [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда һәм [[Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтары]]нда ҡатнашыусы.
* [[Әхмәҙиев Әнүәр Хәким улы]] (3.01.1914—24.12.1996), халыҡ бейеүҙәрен башҡарыусы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985). 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/17598-khm-iev-n-r-kh-kim-uly Башҡорт энциклопедияһы — Әхмәҙиев Әнүәр Хәким улы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|29|12|2018}}</ref>.
* [[Кәбиров Артур Зиннур улы]] (1985, Арыйҙа тыуған) — [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. 2007 йылда Мәскәүҙә М. С. Щепкин исемендәге Бөтә Рәсәй юғары театр училищеһын (В. П. Селезнёв оҫтаханаһы) тамамлаған. Шәйхзада Бабич исемендәге дәүләт йәштәр премияһы лауеаты<ref>[https://kulturarb.ru/ru/spetsproekty/intervyu/intervyu-s-aktyorom-badt-im-m-gafuri-arturom-kabirovym]</ref>.

== Хәтер ==

== Урамдары ==
{{Колонки|2}}
* Яңы урамы ({{lang-ru|}} Новая (улица)
* Мәктәп урамы ({{lang-ru|}} Школьная (улица)
* Салауат Юлаев урамы ({{lang-ru|}} Салавата Юлаева (улица)
* Үҙәк урам ({{lang-ru|}} Центральная (улица)<ref>[https://mapdata.ru/bashkortostan/duvanskiy-rayon/selo-arievo/ Карта д. Ариево. Улицы]</ref>{{Колонки|конец}}

== Тирә-яҡ мөхит ==
; Ер-һыу атамалары'''

''Тауҙар:''
'''Сейәлетау'''

''Йылғалар:''
* [[Ҡушҡаяҡ]]
''Шишмәләр:''

''Ялан-бесәнлектәр:''

'''Тәбиғәт һәйкәле'''
Арый янындағы тауҙа үҫкән дала сейәһе ҡыуаҡлыҡтары тәбиғәт һәйкәле булып тора<ref>[https://infourok.ru/prezentaciya-na-temu-pamyatniki-prirodi-duvanskogo-rayona-respubliki-bashkortostan-1483238.html Памятники природы Дуванского района]</ref>.

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.

== Һылтанмалар ==
* {{ИСДБ|страницы=497}}
* {{БЭ2013|81794}}
* [https://kulturarb.ru/ru/spetsproekty/intervyu/intervyu-s-aktyorom-badt-im-m-gafuri-arturom-kabirovym Кабиров Артур]
* [https://www.youtube.com/watch?v=knbzH2CiCkc Артур Кәбиров «Теге өсәү» тапшырыуында]
* [https://infourok.ru/prezentaciya-na-temu-pamyatniki-prirodi-duvanskogo-rayona-respubliki-bashkortostan-1483238.html Памятники природы Дуванского района]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}
{{Дыуан районы ауылдары}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Дыуан районы ауылдары]]
Арый () — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл. Арый ауыл Советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 385 кеше.
Почта индексы — 452539, ОКА

 Географик урыны 
 Район үҙәгенә тиклем (Мәсәғүт): 18 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Һилейә): 93 км

Арый ауылы Әй йылғаһы ҡушылдығы Әнйәк йылғаһы буйында, район үҙәге Мәсәғүт ауылынан төньяҡҡа 18 километрҙа һәм Һилейә (Силәбе өлкәһе) тимер юл стацияһынан төньяҡ-көнбайышҡа 93 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

 Тарихы 
Арый ауылына XVIII быуатта Себер даруғаһы Һарт улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған.

Ауыл атамаһы уға нигеҙ һалыусы кеше исеменә бәйле. Сығанаҡтарҙа Арый исеме күренмәй. 1816 йылғы VII рәүиз материалдарында билдәләнгәнсә, Арыйҙың ике улы булған. Олоһо — Әмин Ариев 1776 йылғы, уның улы — Сафиулла. Арыйҙың кесе улы — Ниғмәтулла Ариев 1779 йылғы, уның ике балаһы: Мөлхиә һәм Алмашәкәр, һәм уларҙың 1894 йылда әле иҫән булыуҙары тураһында мәғлүмәттәр бар.

1795 йылда Арый ауылындағы 13 йортта 76 кеше, 1816 йылда 14 йортта — 114 кеше, 1834 йылда 30 йортта — 188 кеше йәшәгән.

Ауылда йәшәүселәр арыш, һоло, арпа һәм бойҙай сәскән. Иген үҫтереү бик файҙалы булған. Ашлыҡты аттар менән көнсығыш төбәктәргә алып барып һатыр булғандар. Көнбайышҡа иһә Әй йылғаһындағы Мәтәле пристаненән һыу юлы менән оҙатҡандар. Картуф ултыртыу ҙа күптәрҙең хәлен еңеләйткән.

Арыйҙа 1 һуҡҡыс һәм елгәрткес, тирмән булған. Халыҡ күпләп мал да тотҡан.

 Биләмә берәмектәренә инеүе 

 Теркәү йылы  Улус, ауыл советы  Өйәҙ, кантон, район  Губерна, Республика  Дәүләт 1784 Һарт улусы  Троицк өйәҙе  Ырымбур губернаһы  Рәсәй Империяһы 1816  7-се йорт  4-се Загорный Башҡорт кантоны  Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы 1834  -се йорт  4-се Башҡорт кантоны  Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1847  -се йорт  4-се Башҡорт кантоны   Өфө өйәҙе Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1859  -се йорт  4-се Башҡорт кантоны  Өфө өйәҙе Ырымбур губернаһы  Рәсәй империяһы1895  Мырҙалар улусы  Златоуст өйәҙе  Өфө губернаһы  Рәсәй империяһы1920  Үрге Ҡыйғы биләмәһе  Дыуан-Ҡошсо кантоны  Автономлы Башҡорт ССР-ы (Бәләкәй Башҡортостан) 20px РСФСР1926  Мырҙалар-Мәсетле улусы  Мәсәғүт кантоны  Автономлы Башҡорт ССР-ы  СССР1935  Мәсәғүт ауыл Советы  Дыуан районы  Башҡорт АССР-ы  СССР1941  Мәсәғүт ауыл Советы Дыуан районы Башҡорт АССР-ы   СССР1990  Мәсәғүт ауыл Советы  Дыуан районы Башҡортостан Республикаһы  Рәсәй Федерацияһы2008  Мәсәғүт ауыл Советы  Дыуан районы Башҡортостан Республикаһы  Рәсәй Федерацияһы    

 Арый ауылының XIX быуатта артабанғы үҫеше 
1842 йылда 188 кешегә 53 сирек ужым һәм 274 сирек яҙғы ашлыҡ сәселгән, шулай уҡ 7 сирек, йәки 56 бот картуф ултыртылған. Быуат аҙағында өс баҫыу сәсеү әйләнеше еңгән. Арыш, һоло, арпа, бойҙай сәскәндәр. Баҫыуҙарҙы тиреҫ менән ашлағандар. 1-әр һуҡҡыс һәм елгәргес, тирмән булған. Урындағы тоҡом малы үрсетелгән. Үҙҙәре әҙерләгән бесән етмәгән, шуның өсөн 20 бот бесән йөгөн 1 һумға Мәсәғүт ауылы баҙарынан һатып алғандар.

1859 йылда Арый ауылындағы 29 йортта — 256, 1870 йылда 37 йортта — 119, 1920 йылда 89 йортта — 461 кеше йәшәгән.

1865 йылда 37 йортта 255 кешк йәшәгән. Игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр.

 Ауылдың XX быуаттағы үҫеше 
1906 йылда 1878 йылда уҡ төҙөлгән мәсет, мәҙрәсә, мануфактура кибете теркәлгән.

Әлеге ваҡытта ауылда 1-се һанлы Мәсәғүт лицейы филиалы — Арый төп мәктәбе, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана бар.

 Халыҡ һаны 
Арыйҙа башҡорттар йәшәй (2002)

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август461 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар271 1959 йыл 15 ғинуар294 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар399 2002 йыл 9 октябрь361 2010 йыл 14 октябрь38518719848,651,4

 Билдәле кешеләре 
 Ҡотипов Зиннәт Ҡотип улы (Зиннәт Ҡотип) (1918—1944) — шағир, СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1944 йылда Белоруссияны азат иткән алыштарҙа һәләк була.
 Хәлит Дәүләтов (1785—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
 Әхмәҙиев Әнүәр Хәким улы (3.01.1914—24.12.1996), халыҡ бейеүҙәрен башҡарыусы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985). 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985)Башҡорт энциклопедияһы — Әхмәҙиев Әнүәр Хәким улы.
 Кәбиров Артур Зиннур улы (1985, Арыйҙа тыуған) — Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. 2007 йылда Мәскәүҙә М. С. Щепкин исемендәге Бөтә Рәсәй юғары театр училищеһын (В. П. Селезнёв оҫтаханаһы) тамамлаған. Шәйхзада Бабич исемендәге дәүләт йәштәр премияһы лауеаты.

 Хәтер 

 Урамдары 

 Яңы урамы ( Новая (улица)
 Мәктәп урамы ( Школьная (улица)
 Салауат Юлаев урамы ( Салавата Юлаева (улица)
 Үҙәк урам ( Центральная (улица)Карта д. Ариево. Улицы

 Тирә-яҡ мөхит 
 Ер-һыу атамаларыТауҙар:СейәлетауЙылғалар:
 Ҡушҡаяҡ
Шишмәләр:

Ялан-бесәнлектәр:Тәбиғәт һәйкәле'''
Арый янындағы тауҙа үҫкән дала сейәһе ҡыуаҡлыҡтары тәбиғәт һәйкәле булып тораПамятники природы Дуванского района.

 Әҙәбиәт 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.

 Һылтанмалар 
 
 
 Кабиров Артур
 Артур Кәбиров «Теге өсәү» тапшырыуында
 Памятники природы Дуванского района

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Дыуан районы ауылдары