Математика
[[Файл:Euclid.jpg|right|thumb|250px|<center>[[Евклид]]. Деталь «Афинской школы» [[Рафаэль Санти|Рафаэля]]</center>]]
'''Математика''' ({{lang-grc|μᾰθημᾰτικά}}<ref>{{Cite web|url=http://www.classes.ru/all-greek/dictionary-greek-russian-old-term-39609.htm|title=μαθηματικα, μαθηματικα перевод|publisher=www.classes.ru|accessdate=2017-09-20}}</ref> < {{lang-grc2|μάθημα}} «өйрәнеү; фән») — [[һандар]], структуралар, арауыҡтар һәм әүерелдереүҙәрҙе өйрәнгән [[фән]]. Тәүге осорҙа математика иҫәп, иҫәпләү, үлсәү өсөн, шулай уҡ дедуктив фекерләү һәм абстракциялар ярҙамында физик объекттарҙың формаларын һәм хәрәкәттәрен өйрәнеү өсөн ҡулланылған.

Математика формаль аралашыу телен тәҡдим итә, ул математика белеменең асылын уңышлы төшөндөрөү өсөн файҙаланыла. Шуға күрә математика — [[Тәбиғи фәндәр|тәбиғи фәндәрҙе]] өйрәнеү өсөн, проектлау һәм [[иҡтисад]] өсөн мөһим һәм кәрәкле сара булып тора.

== Этимологияһы ==
«Математика» һүҙе {{lang-grc|μάθημα}} һүҙенән сыҡҡан, был «өйрәнеү», «ғилем»(''изучение'', ''знание'', ''наука'') тигәнде аңлата, һәм {{lang-grc|μαθηματικός}}, башта «аңлап барыусы», «өлгөрөүсе» (''восприимчивый, успевающий'')<ref>{{Cite web|url=http://slovarus.info/grk.php|title=Большой древнегреческий словарь (αω)|publisher=slovarus.info|accessdate=2017-09-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130131222613/http://www.slovarus.info/grk.php |date=2013-01-31 }}</ref>, һуңыраҡ «өйрәнергә тейешле» (''относящийся к изучению''), тағы ла бер аҙ ваҡыттан «математикаға ҡараған» (''относящийся к математике''). Мәҫәлән , {{polytonic|μαθηματικὴ τέχνη}}, [[латин]] телендә ''ars mathematica''— «математика сәнғәте» (''искусство математики''). Хәҙерге мәғәнәлә был термин ({{lang-grc|μᾰθημᾰτικά}}) («математика») [[Аристотель]] (беҙҙең быуатҡа тиклемге IV быуат) хеҙмәттәрендә үк осрай. [[Фасмер, Макс|Фасмер]] фекеренсә рус теленә {{lang-pl|matematyka}}, йәки {{lang-lat|mathematica}} аша килә<ref>{{Cite web|url=http://www.classes.ru/all-russian/russian-dictionary-Vasmer-term-7485.htm|publisher=classes.ru|accessdate=2017-09-20|title=Математика}}</ref>.

[[Урыҫ телендә]] «математика» йәғи «маѳематика» XVII быуаттан башлап, мәҫәлән, Николай Спафарийҙың «Книга избранной вкратце о девяти мусах и о седмих свободных художествах» (1672 йыл) китабында осрай<ref>{{книга|ответственный=Гл. ред. [[Филин, Федот Петрович|Ф. П. Филин]]|заглавие=Словарь русского языка XI—XVII вв. Выпуск 9|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1982|страницы=41}}</ref>

== Математика фәне бүлектәре ==
{{main|Математика фәне бүлектәре}}
1. Математика уҡытыу дисциплинаһы булараҡ [[Россия|Рәсәй Федерация]]һында урта мәктәптә өйрәнелгән һәм дисциплиналар буйынса барлыҡҡа килгән [[элементар математика|элементар математикаға]] бүленә:
* [[арифметика]]
* [[элементар алгебра]]
* [[Евклид геометрияһы|элементар геометрия]]: [[:ru:Планиметрия|планиметрия]] һәм [[стереометрия]]
* Элементар функциялар теорияһы һәм анализ башланғыстары.
Һәм [[юғары математика]] математика факультетынан башҡа вуздарҙа белгестәр әҙерләү фәне. Юғары математика составына белем алыу йүнәлешенә ҡарап төрлө бүлектәр инә.

Математика белгестәре әҙерләү программаһына ингән бүлектәр<ref>Государственный образовательный стандарт высшего профессионального образования. Специальность 01.01.00. «Математика». Квалификация — Математик. Москва, 2000 (Составлено под руководством [[Лупанов, Олег Борисович|О. Б. Лупанова]])</ref> :
* [[Математик анализ]]
* [[Алгебра]]
* [[Аналитик геометрия]]
* [[Һыҙыҡлы алгебра]] һәм [[геометрия]]
* [[Дискрет математика]]
* [[Математик логика]]
* [[Дифференциаль тигеҙләмәләр]]
* [[Дифференциаль геометрия]]
* [[Топология]]
* [[Функциональ анализ]] һәм [[интеграль тигеҙләмәләр]]
* [[Комплекслы үҙгәреүсән функциялары теорияһы]]
* [[Айырым сығарылмалы тигеҙләмәләр]] (был курс урынына физиктарға [[математик физика]] ысулдарын уҡыйҙар)
* [[Ихтималлыҡ теорияһы]]
* [[Математик статистика]]
* [[Осраҡлы процесстар теорияһы]]
* [[Вариацион иҫәпләүҙәр]] һәм [[оптималләштереү ысулдары]]
* Иҫәпләү ысулдары, йәғни [[һан ысулдары]]
* [[Һандар теорияһы]]

2. Рәсәй Федерацияһының мәғариф һәм фән министрлығы раҫлаған ''фәнни хеҙмәткәр белгестәр'' өсөн математика<ref>[https://web.archive.org/web/20111127142124/http://vak.ed.gov.ru/common/img/uploaded/files/vak/norm_doc/2010/Prilozhenie_k_prikazu_N59_ot_25.02.2009.doc Номенклатура специальностей научных работников], утверждённая приказом Минобрнауки России от 25.02.2009 № 59</ref> түбәндәге бүлектәр буйынса билдәләнә:
* [[Вещественный анализ|Ысын]], комплекслы һәм [[функциональ анализ]]
* Дифференциаль тигеҙләмәләр, [[динамик системалар]] һәм [[оптималь тигеҙләмә]]
* [[Математик физика]]
* [[Геометрия]] һәм [[топология]]
* [[Ихтималлыҡ теорияһы]] һәм [[математик статистика]]
* [[Математик логика]], [[алгебра]] һәм [[һандар теорияһы]]
* [[Иҫәпләү математикаһы]]
* [[Дискрет математика]] һәм математик [[кибернетика]]

3. ''Фәнни эштәрҙе системалаштырыу'' өсөн «Математика» бүлеге бар<ref>[http://www.teacode.com/online/udc/51/51.html УДК 51 Математика]</ref> [[:ru:Универсальная_десятичная_классификация|универсаль ун классификация]] (УДК).

4. АҠШ математиктары йәмғиәте ([http://www.ams.org/home/page AMS]) математика бүлектәрен классификациялау буйынса үҙ стандартын булдырҙы. Уның атамаһы [http://www.ams.org/mathscinet/msc/msc2010.html Mathematics Subject Classification]. Был стандарт яңыртылып тора. Әлеге ваҡыттағы версия — [http://www.ams.org/mathscinet/msc/msc2010.html MSC 2010]. Элекке версия — [http://www.ams.org/mathscinet/msc/msc.html MSC 2000].

== Иҫкәрмәләр ==

{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==

; Энциклопедиялар
* {{ВТ-ЭСБЕ|Математика}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Россия/Русская наука/Математика}}
* Математическая энциклопедия : в 5 т. / гл. ред. И. М. Виноградов. — {{М.}} : Советская энциклопедия, 1977—85. — (Энциклопедии. Словари. Справочники).
:: Т. 1 : А — Г. — 1977. — 1152 стлб. : ил.
:: Т. 2 : Д — К. — 1979. — 1104 стлб. : ил.
:: Т. 3 : К — О. — 1982. — 1184 стлб. : ил.
:: Т. 4 : О — С. — 1984. — 1216 стлб. : ил.
:: Т. 5 : С — Я. — 1985. — 1248 стлб. : ил.
* {{Книга|автор=Кондаков Н. И.|заглавие=Логический словарь-справочник|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Наука|год=1975|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}
* [http://dz-srv1.sub.uni-goettingen.de/sub/digbib/loader?did=D183743 Энциклопедия математических наук и их приложений]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-de}} 1899—1934 гг. (крупнейший обзор литературы XIX века)

; Белешмәләр
* {{Книга|автор=А. А. Адамов, А. П. Вилижанин, Н. М. Гюнтер, А. Н. Захаров, В. М. Мелиоранский, В. Ф. Точинский, Я. В. Успенский|заглавие=Сборник задач по высшей математике преподавателей Института Инженеров Путей Сообщения|ответственный=|издание=|место=СПб.|издательство=|год=1912|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}
* {{Книга|автор=[[Шахно, Константин Устинович|Шахно К. У.]]|заглавие=Справочник по элементарной математике|ответственный=|издание=|место=Л.|издательство=|год=1955|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}
* {{Книга|автор=Г. Корн, Т. Корн|заглавие=Справочник по математике для научных работников и инженеров|ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Korn1973ru.djvu|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=|год=1973|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}

; Китаптар
* {{книга|автор=[[Клайн, Морис|Клайн М.]]|заглавие=Математика. Утрата определённости|ссылка=http://djvu.504.com1.ru:8019/WWW/673fd31efac2253c4781be62fb9ba2fc.djvu|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Мир|год=1984|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}
* {{книга |автор=[[Клайн, Морис|Клайн М.]] |заглавие=Математика. Поиск истины
  |ссылка=http://www.117.mhost.ru/books/science/matem_poisk_istini.zip
  |издательство=Мир |место=М. |год=1988 |страниц=295 |ref=Клайн М. Математика. Поиск истины }}
* {{Книга|автор=Клейн Ф.|заглавие=Элементарная математика с точки зрения высшей|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}
:* {{Книга|автор=|заглавие=Том I. Арифметика. Алгебра. Анализ|ссылка=http://ilib.mccme.ru/djvu/klejn-1.htm|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Наука|год=1987|страницы=|страниц=432|isbn=|isbn2=}}
:* {{Книга|автор=|заглавие=Том II. Геометрия|ссылка=http://ilib.mccme.ru/djvu/klejn-2.htm|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Наука|год=1987|страницы=|страниц=416|isbn=|isbn2=}}
* {{Книга|автор=[[Курант, Рихард|Р. Курант]], Г. Роббинс|заглавие=Что такое математика?|ссылка=http://www.mccme.ru/free-books/pdf/kurant.htm|ответственный=|издание=3-e изд., испр. и доп.|место=М.|издательство=|год=2001|страницы=|страниц=568|isbn=|isbn2=}}
* {{книга |автор= Писаревский  Б. М., Харин В. Т. |заглавие     = О математике, математиках и не только
  |место= М. |издательство = Бином. Лаборатория знаний |год= 2012 |страниц = 302 }}
* {{Книга|автор=[[Пуанкаре, Анри|Пуанкаре А.]]|заглавие=Наука и метод|оригинал=Science et methode|ссылка=http://sokolwlad.narod.ru/france/texts/philosophy/poin00.html|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}{{ref-ru}}{{ref-fr}}

; [[Популяризация науки#Математика|Занимательная математика]]
* {{Книга|автор=Бобров С. П.|заглавие=Волшебный двурог|ссылка=http://www.math.ru/lib/book/djvu/dvurog.djvu|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Детская литература|год=1967|страницы=|страниц=496|isbn=|isbn2=}}
* {{Книга|автор=Дьюдени Г. Э.|заглавие=Кентерберийские головоломки; 200 знаменитых головоломок мира; Пятьсот двадцать головоломок|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}
* {{Книга|автор=[[Льюис Кэрролл|Кэррол Л.]]|заглавие=История с узелками; Логическая игра|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}
* {{Книга|автор=Таунсенд Чарлз Барри|заглавие=Звёздные головоломки; Самые весёлые головоломки; Самые трудные головоломки из старинных журналов|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}
* {{Книга|автор=Перельман Я. И.|заглавие=Занимательная математика|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}

[[Категория:Математика]]
[[Категория:Формаль фәндәр]]
Математика ( <  «өйрәнеү; фән») — һандар, структуралар, арауыҡтар һәм әүерелдереүҙәрҙе өйрәнгән фән. Тәүге осорҙа математика иҫәп, иҫәпләү, үлсәү өсөн, шулай уҡ дедуктив фекерләү һәм абстракциялар ярҙамында физик объекттарҙың формаларын һәм хәрәкәттәрен өйрәнеү өсөн ҡулланылған.

Математика формаль аралашыу телен тәҡдим итә, ул математика белеменең асылын уңышлы төшөндөрөү өсөн файҙаланыла. Шуға күрә математика — тәбиғи фәндәрҙе өйрәнеү өсөн, проектлау һәм иҡтисад өсөн мөһим һәм кәрәкле сара булып тора.

 Этимологияһы 
«Математика» һүҙе  һүҙенән сыҡҡан, был «өйрәнеү», «ғилем»(изучение, знание, наука) тигәнде аңлата, һәм , башта «аңлап барыусы», «өлгөрөүсе» (восприимчивый, успевающий) , һуңыраҡ «өйрәнергә тейешле» (относящийся к изучению), тағы ла бер аҙ ваҡыттан «математикаға ҡараған» (относящийся к математике). Мәҫәлән , , латин телендә ars mathematica— «математика сәнғәте» (искусство математики). Хәҙерге мәғәнәлә был термин () («математика») Аристотель (беҙҙең быуатҡа тиклемге IV быуат) хеҙмәттәрендә үк осрай. Фасмер фекеренсә рус теленә , йәки  аша килә.

Урыҫ телендә «математика» йәғи «маѳематика» XVII быуаттан башлап, мәҫәлән, Николай Спафарийҙың «Книга избранной вкратце о девяти мусах и о седмих свободных художествах» (1672 йыл) китабында осрай

 Математика фәне бүлектәре 

1. Математика уҡытыу дисциплинаһы булараҡ Рәсәй Федерацияһында урта мәктәптә өйрәнелгән һәм дисциплиналар буйынса барлыҡҡа килгән элементар математикаға бүленә:
 арифметика
 элементар алгебра
 элементар геометрия: планиметрия һәм стереометрия
 Элементар функциялар теорияһы һәм анализ башланғыстары.
Һәм юғары математика математика факультетынан башҡа вуздарҙа белгестәр әҙерләү фәне. Юғары математика составына белем алыу йүнәлешенә ҡарап төрлө бүлектәр инә.

Математика белгестәре әҙерләү программаһына ингән бүлектәрГосударственный образовательный стандарт высшего профессионального образования. Специальность 01.01.00. «Математика». Квалификация — Математик. Москва, 2000 (Составлено под руководством О. Б. Лупанова) :
 Математик анализ
 Алгебра
 Аналитик геометрия
 Һыҙыҡлы алгебра һәм геометрия
 Дискрет математика
 Математик логика
 Дифференциаль тигеҙләмәләр
 Дифференциаль геометрия
 Топология
 Функциональ анализ һәм интеграль тигеҙләмәләр
 Комплекслы үҙгәреүсән функциялары теорияһы
 Айырым сығарылмалы тигеҙләмәләр (был курс урынына физиктарға математик физика ысулдарын уҡыйҙар)
 Ихтималлыҡ теорияһы
 Математик статистика
 Осраҡлы процесстар теорияһы
 Вариацион иҫәпләүҙәр һәм оптималләштереү ысулдары
 Иҫәпләү ысулдары, йәғни һан ысулдары
 Һандар теорияһы

2. Рәсәй Федерацияһының мәғариф һәм фән министрлығы раҫлаған фәнни хеҙмәткәр белгестәр өсөн математикаНоменклатура специальностей научных работников, утверждённая приказом Минобрнауки России от 25.02.2009 № 59 түбәндәге бүлектәр буйынса билдәләнә:
 Ысын, комплекслы һәм функциональ анализ
 Дифференциаль тигеҙләмәләр, динамик системалар һәм оптималь тигеҙләмә
 Математик физика
 Геометрия һәм топология
 Ихтималлыҡ теорияһы һәм математик статистика
 Математик логика, алгебра һәм һандар теорияһы
 Иҫәпләү математикаһы
 Дискрет математика һәм математик кибернетика

3. Фәнни эштәрҙе системалаштырыу өсөн «Математика» бүлеге барУДК 51 Математика универсаль ун классификация (УДК).

4. АҠШ математиктары йәмғиәте (AMS) математика бүлектәрен классификациялау буйынса үҙ стандартын булдырҙы. Уның атамаһы Mathematics Subject Classification. Был стандарт яңыртылып тора. Әлеге ваҡыттағы версия — MSC 2010. Элекке версия — MSC 2000.

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 

 Энциклопедиялар
 
 
 Математическая энциклопедия : в 5 т. / гл. ред. И. М. Виноградов. —  : Советская энциклопедия, 1977—85. — (Энциклопедии. Словари. Справочники).
 Т. 1 : А — Г. — 1977. — 1152 стлб. : ил.
 Т. 2 : Д — К. — 1979. — 1104 стлб. : ил.
 Т. 3 : К — О. — 1982. — 1184 стлб. : ил.
 Т. 4 : О — С. — 1984. — 1216 стлб. : ил.
 Т. 5 : С — Я. — 1985. — 1248 стлб. : ил.
 
 Энциклопедия математических наук и их приложений 1899—1934 гг. (крупнейший обзор литературы XIX века)

 Белешмәләр
 
 
 

 Китаптар
 
 
 
 
 
 
 
 

 Занимательная математика
 
 
 
 
 

Категория:Математика
Категория:Формаль фәндәр