Өмбәт
{{НП-Россия
 |статус                   = деревня
 |башкирское название         = Өмбәт
 |оригинальное название    = {{lang-ru|Умбетово}}
 |герб                     =
 |флаг                     =
 |lat_deg = 52 |lat_min = 3 |lat_sec = 49
 |lon_deg = 56 |lon_min = 48 |lon_sec = 27
 |CoordScale =
 |размер карты региона     =
 |размер карты района      =
 |регион                   = Башҡортостан
 |регион в таблице         = Башкортостан
 |вид района               =
 |район                    = Ейәнсура районы{{!}}Ейәнсура
 |район в таблице          =
 |вид поселения            = Ауыл советы
 |поселение                = Муйнаҡ ауыл Советы (Ейәнсура районы){{!}}Муйнаҡ
 |поселение в таблице      =
 |внутреннее деление       =
 |глава                    =
 |дата основания           =
 |первое упоминание        =
 |прежние имена            =
 |статус с                 =
 |площадь                  =
 |высота центра НП         =
 |население               = {{ Население | Умбетово | тс }}
 |год переписи            = {{ Население | Умбетово | г }}
 |плотность               =
 |агломерация             =
 |милли состав     = [[башҡорттар]]
 |конфессиональный состав =
 |этнохороним             =
 |почтовый индекс          = 453390
 |почтовые индексы         =
 |телефонный код           =
 |цифровой идентификатор   = 80226822007
 |категория в Commons      =
 |сайт                     =
}}
'''Өмбәт''' ({{lang-ru|Умбетово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ейәнсура районы]]ндағы ауыл. Муйнаҡ ауыл Советына ҡарай.
Почта индексы — 453390, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80226822007.

== Тарихы ==
Марат Түләбәаевтың «Үҫәргәндәр ере- Ейәнсура» китабында «Үҫәргәндең бишенсе быуыны Толобайҙан Тәүәкәй-Бикбау тыуған, тиелә. '''Өмбәт''', Яҡшыбай, Бикжан, Әлмөхәмәт, Йәрмөхәмәт шунан таралған.
Бынан биш йөҙ йылдар элек үҫәргән башҡорттарының бер өлөшө [[Һамар]] буйында йәшәгән. Уларға йыш ҡына үҙҙәренең аҫаба ерҙәрен [[Ҡаҙан ханлығы|Ҡазан ханлығы]]нан ҡурсалап торорға тура килгән, һамар башҡорттары яуҙарҙы берҙәм ҡайтарған. Ҡор башында үҫәргән батыры Өмбәт торған. Өмбәт батыр, олоғая төшкәс, үҙ иленә ҡайтып йәшәмәк була. Уны ололап оҙаталар. Үҫәргәндәр Өмбәтте бик хөрмәтләп ҡаршы ала. Уға [[Өҫкәлек]] буйынан ауҡан ерҙәрҙе бирәләр. Өмбәт ир ҡорона ингән бер нисә улы менән шунда төйәкләнә. Был тирәгә ҡаҙаҡтар, ҡалмыҡтар йыш ҡына сапҡын яһап
торған. Өмбәт, олоғайыуына ҡарамаҫтан, өйҙә тыныс ҡына ята алмай. Үҙенең улдарын башлыҡ итеп тәғәйенләп, ғәскәр йыя. Ҡаҙаҡтарҙың һәм ҡалмыҡтарҙың килер юлына шәйләктәр билдәләй. Хәҙерге Муйнаҡ ауылы эргәһендәге Тишектауҙың башына ҡарауыл итеп үҙенең улы Муйнаҡты ҡуя.
Ҡарауыл, дошман килеүен шәйләү менән, усаҡ яғып хәүеф тураһында хәбәр итә торған булған. Бер ваҡыт ҡалмыҡтар бик күп ғәскәре менән Өмбәт ҡарт йәшәгән Ҡаратау йәйләүенә үк килеп етә. Үҫәргәндәр был яуҙы ҙур ҡыйынлыҡ менән ҡайтара. Бала-саға, бисә-сәсә дошмандан урман, тау араларына ҡасып ҡотола торған булған. Хәҙерге Өмбәт ауылы эргәһендәге Ауылҡасҡан урманының атамаһы ана шул замандарҙан тороп ҡалған. Өмбәт ҡарт, байтаҡ йәшәп, вафат була. Уны хәҙерге Өмбәт ауылының зыяратына ерләйҙәр»<ref>[https://vk.com/bookmarks?from_menu=1&w=wall-205614669_99%2F7ec9a33b7ed1810d58 Түләбаев М. С. Үҫәргәндәр ере — Ейәнсура.— Өфө, 2000. — 240 бит. ISBN 5-85051-175-Х.]</ref>.

Шәжәрә буйынса ла, ауыл тәүге төпләнеүсе Өмбәт батыр исеме менән аталған. Шулай уҡ Имбәт, Өрмәт, Өмөтбай булараҡ теркәлгән. [[1795 йыл]]да 21 йортта 172 кеше йәшәгән, 1866 йылда 55 йортта 363 кеше иҫәпләнгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған<ref name="Ө">[http://bashenc.online/ba/articles/77457/ Өмбәт]</ref>

== Халыҡ һаны ==
Халҡы: 1900 йылда– 480 кеше, [[1920 йыл]]да – 543, [[1939 йыл]]да – 413; [[1959 йыл]]да – 360, [[1989 йыл]]да 494 кеше иҫәпләнгән<ref name="Ө" />. 
{{население|Умбетово}}
;Милли составы
[[2002 йыл]]ғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - башҡорттар (100 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>.

== Ревизия материалдарында==
1816 йылда<ref>[https://basharchive.ru/census/reviz/68545/ ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Өмбәт ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.

== Географик урыны ==
Өмбәт ауылы [[Өҫкәлек]] йылғаһы (Һаҡмар йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан.
* Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫәнғол]]): 35 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Үрге Муйнак]]): 7 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Һарыҡташ): 71 км

== Билдәле шәхестәр ==
* [[Бәкеров Ҡадир Ғади улы|Бакиров (Әбүбакиров) Ҡадир Һаҙый улы]] (9.01.1905—3.10,1970) — режиссёр, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған сəнғəт эшмəкəре (1935). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1965), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) ордендары кавалеры.
* [[Ғафаров Булат Баҡый улы]] (27.08.1938—26.01.2003) — башҡорт педагог-методисы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1978), профессор (1995). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1996), БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1984), [[РСФСР]]‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1979), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (1998).
* [[Ҡотошов Рәйес Рәхимйән улы]] (7.08.1948) — ғалим-тарихсы, 1975—1994 йылдарҙа [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (РФА Өфө фәнни үҙәге)|Өфө фәнни үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының]] ғилми хеҙмәткәре, 1998—2003 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]]нең ЗАГС идаралығы етәксеһе урынбаҫары, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2017). 
* [[Муйнаҡ Сөләймәнов]] — [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]]нда ҡатнашҡан [[Үҫәргән]] улусы старшинаһы. Пугачёв полковнигы.

== Урамдар ==
* Аръяҡ урамы  ({{lang-ru|улица Аръяк}})
* Б.Ғафаров урамы  ({{lang-ru|улица Б.Гафарова}})
* Гөләйшә урамы  ({{lang-ru|улица Гулейши}})
* Ерекле урамы  ({{lang-ru|улица Ерекле}})
* Йәштәр урамы  ({{lang-ru|Молодежная улица}})
* Мәктәп урамы  ({{lang-ru|Школьная улица}})
* Үҙәк урам  ({{lang-ru|Центральная улица}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/022/000038.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 25 по Республике Башкортостан]</ref>

== Тирә-яҡ мөхит ==
;Ер-һыу атамалары:
{{Колонки|2}}
''Йылға-күлдәр''
* Ҙур Ерекле йылғаһы
* Ҡоруй йылғаһы
* Әзәт йылғаһы
* Дөрдөр йылғаһы
* Ҙур Ҡасауара йылғаһы
* Ҙур Мунсағәле йылғаһы
''Тауҙар''
* Ҡаратау тауы
* Казарма һырты
''Башҡа урындар''
* Ауылҡасҡан урманы
* Ҡаратау йәйләүе<ref>[https://vk.com/doc-73607076_317281216?hash=INwlBoOE7UGfkhhUdkWBBi2QVL8ffS8fggrOoQOLqfT&dl=KiWE8k9GLg0xKmMxk4AxLMhMgRAHAVq69iZ8EmLVYVk Башҡортостан Республикаһының топонимдар һүҙлеге]</ref>
{{Колонки|конец}}

== Видеояҙмаларҙа ==
[https://yandex.ru/video/preview/?text=деревня%20Умбетово%20зианчуринский%20район%20в%20видеофильмах&path=yandex_search&parent-reqid=1647883046628276-15774541296153415363-sas2-0212-sas-l7-balancer-8080-BAL-748&from_type=vast&filmId=9777343996631613137 Видео от Хабира Идрисова]
== Башҡорт халыҡ ижады информаторҙары == 
* Башҡорт халыҡ ижадының II томына ингән "Өмбәт батыр" риүәйәте 1967 йылда Ейәнсура районыны Өмбәт ауылы Бикбулатов Ғибәдулла һибәтулла улынан (82 йәшлек, Үҫәргән ырыуы башҡорто) М. Сәғитов яҙып алған.
* "Шәкирә һаҙаҡ атҡан йәйләүе" 1966 йылда Ейәнсура районыны Өмбәт ауылы Хәмҙиә Абдуллинанан (1906 йылғы) Ш. Баязитова яҙып алған<ref>[https://kitaptar.bashkort.org/storage/files/Башҡорт%20халыҡ%20ижады.%20Икенсе%20том.pdf Баҡорт халыҡ ижады. ΙΙ том.]</ref>.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://basharchive.ru/census/reviz/68545/ ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{БЭ2013|77457}} {{V|3|01|2019}}
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с.  ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Ейәнсура районы ауылдары}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Ейәнсура районы ауылдары]]
Өмбәт () — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Муйнаҡ ауыл Советына ҡарай.
Почта индексы — 453390, ОКАТО коды — 80226822007.

 Тарихы 
Марат Түләбәаевтың «Үҫәргәндәр ере- Ейәнсура» китабында «Үҫәргәндең бишенсе быуыны Толобайҙан Тәүәкәй-Бикбау тыуған, тиелә. Өмбәт, Яҡшыбай, Бикжан, Әлмөхәмәт, Йәрмөхәмәт шунан таралған.
Бынан биш йөҙ йылдар элек үҫәргән башҡорттарының бер өлөшө Һамар буйында йәшәгән. Уларға йыш ҡына үҙҙәренең аҫаба ерҙәрен Ҡазан ханлығынан ҡурсалап торорға тура килгән, һамар башҡорттары яуҙарҙы берҙәм ҡайтарған. Ҡор башында үҫәргән батыры Өмбәт торған. Өмбәт батыр, олоғая төшкәс, үҙ иленә ҡайтып йәшәмәк була. Уны ололап оҙаталар. Үҫәргәндәр Өмбәтте бик хөрмәтләп ҡаршы ала. Уға Өҫкәлек буйынан ауҡан ерҙәрҙе бирәләр. Өмбәт ир ҡорона ингән бер нисә улы менән шунда төйәкләнә. Был тирәгә ҡаҙаҡтар, ҡалмыҡтар йыш ҡына сапҡын яһап
торған. Өмбәт, олоғайыуына ҡарамаҫтан, өйҙә тыныс ҡына ята алмай. Үҙенең улдарын башлыҡ итеп тәғәйенләп, ғәскәр йыя. Ҡаҙаҡтарҙың һәм ҡалмыҡтарҙың килер юлына шәйләктәр билдәләй. Хәҙерге Муйнаҡ ауылы эргәһендәге Тишектауҙың башына ҡарауыл итеп үҙенең улы Муйнаҡты ҡуя.
Ҡарауыл, дошман килеүен шәйләү менән, усаҡ яғып хәүеф тураһында хәбәр итә торған булған. Бер ваҡыт ҡалмыҡтар бик күп ғәскәре менән Өмбәт ҡарт йәшәгән Ҡаратау йәйләүенә үк килеп етә. Үҫәргәндәр был яуҙы ҙур ҡыйынлыҡ менән ҡайтара. Бала-саға, бисә-сәсә дошмандан урман, тау араларына ҡасып ҡотола торған булған. Хәҙерге Өмбәт ауылы эргәһендәге Ауылҡасҡан урманының атамаһы ана шул замандарҙан тороп ҡалған. Өмбәт ҡарт, байтаҡ йәшәп, вафат була. Уны хәҙерге Өмбәт ауылының зыяратына ерләйҙәр»Түләбаев М. С. Үҫәргәндәр ере — Ейәнсура.— Өфө, 2000. — 240 бит. ISBN 5-85051-175-Х..

Шәжәрә буйынса ла, ауыл тәүге төпләнеүсе Өмбәт батыр исеме менән аталған. Шулай уҡ Имбәт, Өрмәт, Өмөтбай булараҡ теркәлгән. 1795 йылда 21 йортта 172 кеше йәшәгән, 1866 йылда 55 йортта 363 кеше иҫәпләнгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булғанӨмбәт

 Халыҡ һаны 
Халҡы: 1900 йылда– 480 кеше, 1920 йылда – 543, 1939 йылда – 413; 1959 йылда – 360, 1989 йылда 494 кеше иҫәпләнгән. 

Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - башҡорттар (100 %)Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — Excel форматында ҡушымта .

 Ревизия материалдарында
1816 йылдаревизия материалдары Өмбәт ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.

 Географик урыны 
Өмбәт ауылы Өҫкәлек йылғаһы (Һаҡмар йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан.
 Район үҙәгенә тиклем (Иҫәнғол): 35 км
 Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Үрге Муйнак): 7 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Һарыҡташ): 71 км

 Билдәле шәхестәр 
 Бакиров (Әбүбакиров) Ҡадир Һаҙый улы (9.01.1905—3.10,1970) — режиссёр, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған сəнғəт эшмəкəре (1935). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1965), Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) ордендары кавалеры.
 Ғафаров Булат Баҡый улы (27.08.1938—26.01.2003) — башҡорт педагог-методисы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1978), профессор (1995). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1996), БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1984), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1979), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1998).
 Ҡотошов Рәйес Рәхимйән улы (7.08.1948) — ғалим-тарихсы, 1975—1994 йылдарҙа Өфө фәнни үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми хеҙмәткәре, 1998—2003 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең ЗАГС идаралығы етәксеһе урынбаҫары, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2017). 
 Муйнаҡ Сөләймәнов — 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашҡан Үҫәргән улусы старшинаһы. Пугачёв полковнигы.

 Урамдар 
 Аръяҡ урамы  ()
 Б.Ғафаров урамы  ()
 Гөләйшә урамы  ()
 Ерекле урамы  ()
 Йәштәр урамы  ()
 Мәктәп урамы  ()
 Үҙәк урам  ()Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 25 по Республике Башкортостан

 Тирә-яҡ мөхит 
Ер-һыу атамалары

Йылға-күлдәр
 Ҙур Ерекле йылғаһы
 Ҡоруй йылғаһы
 Әзәт йылғаһы
 Дөрдөр йылғаһы
 Ҙур Ҡасауара йылғаһы
 Ҙур Мунсағәле йылғаһы
Тауҙар
 Ҡаратау тауы
 Казарма һырты
Башҡа урындар
 Ауылҡасҡан урманы
 Ҡаратау йәйләүеБашҡортостан Республикаһының топонимдар һүҙлеге

 Видеояҙмаларҙа 
Видео от Хабира Идрисова
 Башҡорт халыҡ ижады информаторҙары  
 Башҡорт халыҡ ижадының II томына ингән "Өмбәт батыр" риүәйәте 1967 йылда Ейәнсура районыны Өмбәт ауылы Бикбулатов Ғибәдулла һибәтулла улынан (82 йәшлек, Үҫәргән ырыуы башҡорто) М. Сәғитов яҙып алған.
 "Шәкирә һаҙаҡ атҡан йәйләүе" 1966 йылда Ейәнсура районыны Өмбәт ауылы Хәмҙиә Абдуллинанан (1906 йылғы) Ш. Баязитова яҙып алғанБаҡорт халыҡ ижады. ΙΙ том..

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 ревизия материалдары
  
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
 Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с.  ISBN 978-5-295-04683-4

Категория:Ейәнсура районы ауылдары