Тимерғазин Ҡадир Рәхим улы
[[File:Timergazin.jpg|575px|thumb|upright|Ҡадир Тимерғазин]]
{{Ук}}
'''Тимерғазин Ҡадир Рәхим улы''' ([[5 февраль]] [[1913 йыл]] — [[4 апрель]] [[1963 йыл]]) — ғалим-нефтсе-геолог. [[Башҡорттар]]ҙан тәүге геология-минералогия фәндәре докторы, [[БАССР]]-ҙың йәмәғәт һәм дәүләт эшмәкәре. [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумы рәйесе.

== Биографияһы ==
Ҡадир Рәхим улы Тимерғәзин 1913 йылдың 5 февралендә Пермь губернаһы Шадринск өйәҙе [[Аҡсыуаш]] (хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]] [[Себәкүл]] (Аҡсабаҡ)) ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә туғыҙынсы бала булып тыуған. Бала сағынан уҡ көтөүсе, батрак була. 14 йәшендә ата-әсәһенән ҡасып китеп, Арғаяштағы интернат-мәктәпкә уҡырға инә.

1930—1935 — [[Ҡазан]] университетының геология факультетында уҡый.

1935—1937 — Университетты тамамлағас, Башнефтекомбинаттың Үҙәк фәнни-тикшеренеү лабораторияһында эксперименталь промысла геологияһы лабораторияһында геолог, петрография кабинетында петрограф булып эшләй.

[[1937]]—[[1941]] — «[[Башнефть]]» берекмәһенең Үҙәк фәнни лабораторияһының геология кабинетында начальник.

[[1941]]—[[1943]] — Ҡыҙыл Армия сафында: башта [[Монголия]]ла Забайкальский фронт артиллерия взводы командиры, һуңыраҡ ике йыллыҡ Хәрби -юридик академияға Ашхабад ҡалаһына күсерелә.

[[1943]]—[[1945]] — 1-се Белорус фронтының 397-се уҡсылар дивизияһында һуғыша. [[Белоруссия]], Балтик буйын,[[Польша]]ны азат итеүҙә, Көнсығыш Германияны алыуҙа, [[Берлин]]ды штурмлауҙа ҡатнаша, Америка армияһы менән Эльбалағы осрашыуҙа ҡатнаша. Орден һәм миҙалдар менән бүләкләнгән.

[[1945]]—[[1946]] — Германияла Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.

[[1946]]—[[1947]] — «[[Башнефть]]» Үҙәк фәнни- тикшеренеү интитуты директоры (уның нигеҙендә Өфө нефть эшкәртеү заводы Үҙәк лабораторияһы ҡатнашлығында Өфө нефть фәнни-тикшеренеү институты ойошторола).

[[1947]]—[[1950]] — Өфө нефть фәнни- тикшеренеү институтының литология һәм геохимия лабораторияһы мөдире .

[[1949]] — «Терригенные отложения девона Бавлинско-Туймазинского нефтеносного района» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.

[[1950]]—[[1951]] — Өфө нефть фәнни-тикшеренеү институтының геология бүлеге начальнигы.

[[1951]]—[[1953]] — СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Тау геологияһы институты директоры

Һуңыраҡ — Тау геологияһы институтының нефть һәм газ лабораторияһы мөдире (хәҙерге Рәсәй фәндәр академияһының Өфө фәнни үҙәге Геология институты)<ref>[http://www.anrb.ru/geol/IG_history.htm Институт геологии УНЦ РАН: К 50-летию Института: исторический обзор] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070905111648/http://www.anrb.ru/geol/IG_history.htm |date=2007-09-05 }}</ref>.

[[1958]] — геология-минералогия фәндәре докторы, диссертация темаһы: «Додевонские образования Западной Башкирии и перспективы их нефтегазоносности».

[[1959]]—[[1963]] — [[БАССР]]-ҙың Юғары Советы депутаты һәм Президиум рәйесе.

[[1960]] йылдан — профессор.

[[1963]] — РСФСР Юғары Советы депутаты.

1963 йылдың 4 апрелендә фронтта окопта алған нефрит сиренән Мәскәүҙә вафат була .

[[Файл:Timerazin-plaque.jpeg|thumb|200px|Мемориальная доска на доме где жил К. Р. Тимергазин]]

== Фәнни ҡаҙаныштары ==
Тәүгеләрҙән булып, Ишембай нефть ятҡылығы тау тоҡомдарының литология, карбондың коллектор сифаттарын, Көньяҡ Уралдың көнбайыш һыртындағы Нөгөш киҫелешендә ҡыҙыл төҫтәге өфө ҡатламдарының характеристикаһын бирә.

Башҡортостандың Туймазы районындағы пермь осоро ташкүмер һәм девон ҡатламдарының комплекслы (төрлө яҡлап) тикшерә. Был эштәрҙең һөҙөмтәһендә: нефть һәм газ ятҡылыҡтарында эҙләнеү-разведка эштәренең эффекты арта, Башҡортостан нефть табыу буйынса СССР-ҙа беренсе урынға сыға.<ref>[http://www.agidel.ru/?param1=11545&tab=5 Шарова Е. «Ая Тимергазина: Отец жёг свечу жизни с двух концов. В феврале профессору Тимергазину исполнилось бы 95 лет.» Газета «Республика Башкортостан» № 23, 5 февраля 2008 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181021024728/http://www.agidel.ru/?param1=11545&tab=5 |date=2018-10-21 }}</ref>. Ул девондың терриген ҡатламының үҫеү майҙанында скважиналар быраулауҙы тәҡдм итә. Туймазы, Баулы, Шкапов, Серафимовка нефть ятҡылыҡтарын асыуҙа ҡатнаша. 70 фәнни хеҙмәт авторы.

== Наградалары ==

* « Почёт билдәһе» ордены, дважды, в 1948 и 1957 годах,
* «Ватан һуғышы» ордены, II дәрәжә,1945
* «Ҡыҙыл йондоҙ» ордены,29.12.1944
* « Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы,
* « Берлинды алған өсөн» миҙалы,
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы,
* «Фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы, <!-- 1951 -->
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре ([[6 июнь]], [[1957]]) — ''геология фәнен үҫтереүгә ҙур өлөш индергән өсөн''
[[Файл:Timerghazinding-haykale-2.jpg|thumb|right|Бюст К. Р. Тимергазину установленный у здания средней школы в селе Аминева, Кунашакский район, Челябинкская обл. Скульптор И. И. Юнусов.|200x200px]]

== Китаптары ==
* Тимергазин К. Р. Очерки по истории башкирской нефти. Уфа: Башгосиздат, 1956
* Тимергазин К. Р. Додевонские образования западной Башкирии и перспективы их нефтегазоносности. — Уфа: Горно-геол. ин-т БФАН СССР, 1959. 331 с.
* Стратиграфическая схема досреднедевонских отложений Волго-Уральской нефтяной провинции: проект унифицированной схемы, под ред. К. Р. Тимергазина, Уфа: Изд. БФАН СССР, 1959, 21 c.
<!-- Stratigraficheska︠i︡a skhema dosrednedevonskikh otlozheniĭ Volgo-Uralʹskoĭ neftenosnoĭ provin︠t︡sii : proekt unifizirovannoĭ skhemy, pod redak︠t︡sieĭ Timergazina Ufa : Akademi︠i︡a nauk SSSR, Bashkirskiĭ filial, Gorno-geologicheskiĭ in-t, 1959, 21 c. http://catalog.crl.edu/record=b1354320~S35 -->
* Тимергазин К. Р. Башкирская нефть, история и перспективы её развития. — Уфа: Башкнигоиздат, 1959, 111 с. (на [[Башкирский язык|башк. языке]])
* Древние отложения Западной Башкирии, отв. редактор К. Р. Тимергазин, Мск.: Изд. АН СССР, 1960, 119 с. <!-- https://catalog.library.cornell.edu/cgi-bin/Pwebrecon.cgi?BBID=365391&DB=local -->
* Тимергазин К. Р. Избранные труды. Книга 1: «Терригенные отложения девона Бавлинско-Туймазинского нефтеносного района». — Уфа: Гилем, 2000. 184 c. ISBN 5-7501-0188-6
* Тимергазин К. Р. Избранные труды. Книга 2. «Додевонские образования Западной Башкирии и перспективы их нефтегазоносности».- Уфа: Гилем, 2006

== Әҙәбиәт ==

* Профессор К. Р. Тимергазин в воспоминаниях современников, Сост., отв. ред., авт. вступ. ст. Р. Г. Кузеев, Уфа: Башк. кн. изд-во, 1984, 152 с. ил. 3000 экз.
* {{китап |автор=Юрий Узиков |заглавие=Исторические памятники Уфы. |ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584|язык=на русском языке |издание=издательство «Китап»  |тип= |год=1999 |номер= |страницы=52 |isbn=5-295-02294-3}}.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|93518}}{{V|2|02|2021}}   
* [http://outp.ru/book_view.jsp?idn=005534&page=68&format=html М. А. Камалетдинов, «Первопроходец нефтегазовой геологии и основоположник академической науки в Башкортостане», в «Геологическая служба и горное дело Башкортостана на рубеже веков: Материалы Республиканской научно-практической конференции», Уфа, 13-14 октября 2000 года. — Уфа: Тау, 2000, сс. 68-80] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141215064610/http://outp.ru/book_view.jsp?idn=005534&page=68&format=html |date=2014-12-15 }}
* [http://www.bashvest.ru/showinf.php?id=12504 Подвиг геолога Тимергазина]
* [http://bashkortostan.km.ru/magazin/view.asp?id=59287C59E08249E4B0B2EA63528AC37F Основоположник. Так можно назвать выдающегося учёного Кадыра Рахимовича Тимергазина]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.agidel.ru/?param1=5050&tab=21 Из поколения первопроходцев. Такие учёные, как Кадыр Тимергазин, принесли Башкирии славу нефтеносной республики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141213023222/http://www.agidel.ru/?param1=5050&tab=21 |date=2014-12-13 }}
* [http://www.agidel.ru/?param1=11545&tab=5 Ая Тимергазина: Отец жёг свечу жизни с двух концов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181021024728/http://www.agidel.ru/?param1=11545&tab=5 |date=2018-10-21 }}
* [http://www.bashinform.ru/index.php?id=63494 В Уфе открыта мемориальная доска, посвященная первооткрывателю нефтяных богатств республики Кадыру Тимергазину]
* [http://www.vatandash.ru/index.php?article=1876 Первый геолог Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141213010409/http://www.vatandash.ru/index.php?article=1876 |date=2014-12-13 }}

{{Башҡортостан парламенттарының етәкселәре}}

[[Категория:Башҡортостан ғалимдары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Ҡазан университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Геология-минералогия фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:БАССР Юғары Советы Рәйестәре]]
[[Категория:РСФСР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Ҡоншаҡ районында тыуғандар]]
Тимерғазин Ҡадир Рәхим улы (5 февраль 1913 йыл — 4 апрель 1963 йыл) — ғалим-нефтсе-геолог. Башҡорттарҙан тәүге геология-минералогия фәндәре докторы, БАССР-ҙың йәмәғәт һәм дәүләт эшмәкәре. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы рәйесе.

 Биографияһы 
Ҡадир Рәхим улы Тимерғәзин 1913 йылдың 5 февралендә Пермь губернаһы Шадринск өйәҙе Аҡсыуаш (хәҙерге Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы Себәкүл (Аҡсабаҡ)) ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә туғыҙынсы бала булып тыуған. Бала сағынан уҡ көтөүсе, батрак була. 14 йәшендә ата-әсәһенән ҡасып китеп, Арғаяштағы интернат-мәктәпкә уҡырға инә.

1930—1935 — Ҡазан университетының геология факультетында уҡый.

1935—1937 — Университетты тамамлағас, Башнефтекомбинаттың Үҙәк фәнни-тикшеренеү лабораторияһында эксперименталь промысла геологияһы лабораторияһында геолог, петрография кабинетында петрограф булып эшләй.

1937—1941 — «Башнефть» берекмәһенең Үҙәк фәнни лабораторияһының геология кабинетында начальник.

1941—1943 — Ҡыҙыл Армия сафында: башта Монголияла Забайкальский фронт артиллерия взводы командиры, һуңыраҡ ике йыллыҡ Хәрби -юридик академияға Ашхабад ҡалаһына күсерелә.

1943—1945 — 1-се Белорус фронтының 397-се уҡсылар дивизияһында һуғыша. Белоруссия, Балтик буйын,Польшаны азат итеүҙә, Көнсығыш Германияны алыуҙа, Берлинды штурмлауҙа ҡатнаша, Америка армияһы менән Эльбалағы осрашыуҙа ҡатнаша. Орден һәм миҙалдар менән бүләкләнгән.

1945—1946 — Германияла Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.

1946—1947 — «Башнефть» Үҙәк фәнни- тикшеренеү интитуты директоры (уның нигеҙендә Өфө нефть эшкәртеү заводы Үҙәк лабораторияһы ҡатнашлығында Өфө нефть фәнни-тикшеренеү институты ойошторола).

1947—1950 — Өфө нефть фәнни- тикшеренеү институтының литология һәм геохимия лабораторияһы мөдире .

1949 — «Терригенные отложения девона Бавлинско-Туймазинского нефтеносного района» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.

1950—1951 — Өфө нефть фәнни-тикшеренеү институтының геология бүлеге начальнигы.

1951—1953 — СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Тау геологияһы институты директоры

Һуңыраҡ — Тау геологияһы институтының нефть һәм газ лабораторияһы мөдире (хәҙерге Рәсәй фәндәр академияһының Өфө фәнни үҙәге Геология институты)Институт геологии УНЦ РАН: К 50-летию Института: исторический обзор .

1958 — геология-минералогия фәндәре докторы, диссертация темаһы: «Додевонские образования Западной Башкирии и перспективы их нефтегазоносности».

1959—1963 — БАССР-ҙың Юғары Советы депутаты һәм Президиум рәйесе.

1960 йылдан — профессор.

1963 — РСФСР Юғары Советы депутаты.

1963 йылдың 4 апрелендә фронтта окопта алған нефрит сиренән Мәскәүҙә вафат була .

thumb|200px|Мемориальная доска на доме где жил К. Р. Тимергазин

 Фәнни ҡаҙаныштары 
Тәүгеләрҙән булып, Ишембай нефть ятҡылығы тау тоҡомдарының литология, карбондың коллектор сифаттарын, Көньяҡ Уралдың көнбайыш һыртындағы Нөгөш киҫелешендә ҡыҙыл төҫтәге өфө ҡатламдарының характеристикаһын бирә.

Башҡортостандың Туймазы районындағы пермь осоро ташкүмер һәм девон ҡатламдарының комплекслы (төрлө яҡлап) тикшерә. Был эштәрҙең һөҙөмтәһендә: нефть һәм газ ятҡылыҡтарында эҙләнеү-разведка эштәренең эффекты арта, Башҡортостан нефть табыу буйынса СССР-ҙа беренсе урынға сыға.Шарова Е. «Ая Тимергазина: Отец жёг свечу жизни с двух концов. В феврале профессору Тимергазину исполнилось бы 95 лет.» Газета «Республика Башкортостан» № 23, 5 февраля 2008 года . Ул девондың терриген ҡатламының үҫеү майҙанында скважиналар быраулауҙы тәҡдм итә. Туймазы, Баулы, Шкапов, Серафимовка нефть ятҡылыҡтарын асыуҙа ҡатнаша. 70 фәнни хеҙмәт авторы.

 Наградалары 

 « Почёт билдәһе» ордены, дважды, в 1948 и 1957 годах,
 «Ватан һуғышы» ордены, II дәрәжә,1945
 «Ҡыҙыл йондоҙ» ордены,29.12.1944
 « Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы,
 « Берлинды алған өсөн» миҙалы,
 «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы,
 «Фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы, 
 РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (6 июнь, 1957) — геология фәнен үҫтереүгә ҙур өлөш индергән өсөн
thumb|right|Бюст К. Р. Тимергазину установленный у здания средней школы в селе Аминева, Кунашакский район, Челябинкская обл. Скульптор И. И. Юнусов.|200x200px

 Китаптары 
 Тимергазин К. Р. Очерки по истории башкирской нефти. Уфа: Башгосиздат, 1956
 Тимергазин К. Р. Додевонские образования западной Башкирии и перспективы их нефтегазоносности. — Уфа: Горно-геол. ин-т БФАН СССР, 1959. 331 с.
 Стратиграфическая схема досреднедевонских отложений Волго-Уральской нефтяной провинции: проект унифицированной схемы, под ред. К. Р. Тимергазина, Уфа: Изд. БФАН СССР, 1959, 21 c.

 Тимергазин К. Р. Башкирская нефть, история и перспективы её развития. — Уфа: Башкнигоиздат, 1959, 111 с. (на башк. языке)
 Древние отложения Западной Башкирии, отв. редактор К. Р. Тимергазин, Мск.: Изд. АН СССР, 1960, 119 с. 
 Тимергазин К. Р. Избранные труды. Книга 1: «Терригенные отложения девона Бавлинско-Туймазинского нефтеносного района». — Уфа: Гилем, 2000. 184 c. ISBN 5-7501-0188-6
 Тимергазин К. Р. Избранные труды. Книга 2. «Додевонские образования Западной Башкирии и перспективы их нефтегазоносности».- Уфа: Гилем, 2006

 Әҙәбиәт 

 Профессор К. Р. Тимергазин в воспоминаниях современников, Сост., отв. ред., авт. вступ. ст. Р. Г. Кузеев, Уфа: Башк. кн. изд-во, 1984, 152 с. ил. 3000 экз.
 .

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
    
 М. А. Камалетдинов, «Первопроходец нефтегазовой геологии и основоположник академической науки в Башкортостане», в «Геологическая служба и горное дело Башкортостана на рубеже веков: Материалы Республиканской научно-практической конференции», Уфа, 13-14 октября 2000 года. — Уфа: Тау, 2000, сс. 68-80 
 Подвиг геолога Тимергазина
 Основоположник. Так можно назвать выдающегося учёного Кадыра Рахимовича Тимергазина
 Из поколения первопроходцев. Такие учёные, как Кадыр Тимергазин, принесли Башкирии славу нефтеносной республики 
 Ая Тимергазина: Отец жёг свечу жизни с двух концов 
 В Уфе открыта мемориальная доска, посвященная первооткрывателю нефтяных богатств республики Кадыру Тимергазину
 Первый геолог Башкортостана 

Категория:Башҡортостан ғалимдары
Категория:Силәбе өлкәһе башҡорттары
Категория:Ҡазан университетын тамамлаусылар
Категория:Геология-минералогия фәндәре докторҙары
Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар
Категория:БАССР Юғары Советы Рәйестәре
Категория:РСФСР Юғары Советы депутаттары
Категория:Ҡоншаҡ районында тыуғандар