Иҫке Яппар
{{НП-Россия
| статус = ауыл
| русское название = Иҫке Яппар
| оригинальное название = {{lang-ru|Старояппарово}}
| герб = 
| флаг = 
| lat_deg = 54
| lat_min = 19
| lat_sec = 4
| lon_deg = 55
| lon_min = 14
| lon_sec = 12
| CoordScale = 
| регион = Башҡортостан
| регион в таблице = Башҡортостан
| вид района = Муниципаль район
| район = Дәүләкән районы
| район в таблице = 
| вид поселения = Ауыл биләмәһе
| поселение = Ҡаҙанғол ауыл Cоветы (Дәүләкән районы)
| поселение в таблице = 
| внутреннее деление = 
| глава = Мөхәмәтғәлин Ильшат Ринат улы
| дата основания = 1827
| первое упоминание = 1865
| прежние имена = 
| статус с = 
| площадь = 4
| высота центра НП = 11
| население = 236
| год переписи = 2010
| плотность = 1,7
| агломерация = 
| милли состав = башҡорттар — 100%
| конфессиональный состав = 
| этнохороним = 
| почтовый индекс = 453421
| почтовые индексы = 
| телефонный код = +7
| цифровой идентификатор = 80222822008
| категория в Commons = 
| сайт = 
}}
'''Иҫке Яппар''' ({{lang-ru|Старояппарово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Дәүләкән районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 242 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.
Почта индексы — 453421, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80222822008.
 

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||639||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар|||485|||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар|||387|||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||271||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||260||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||242||119||123||49,2||50,8
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Тарихы ==
Район үҙәгенән һәм Дәүләкән тимер юл станцияһынан төньяҡ‑көнсығышҡа табан 26 км алыҫлыҡта [[Дим]] йылғаһы буйында урынлашҡан. 1865 йылға тиклем Ҡырҡ-Өйлө-Мең , 1865—1867 һәм 1923—1926 йылдарҙа [[Дәүләкән]], 1867—1923 йылдарҙа [[Ҡаҙанғол ауыл Cоветы (Дәүләкән районы)|Ҡаҙанғол]], 1926—1930 йылдарҙа [[Өфө өйәҙе]] [[Абрай]] улустарында. 1930—1932 йылдарҙа [[Шишмә районы]] Иҫке Шишмә ауыл Советы, 1932 йылдан [[Дәүләкән районы]] составында 1919—1923 йылдарҙа Иҫке Яппар ауылы Советы үҙәге. 1932—1937 [[Исмәғил (Дәүләкән районы)|Исмәғил]] ауыл оветы, 1937 йылдан [[Ҡаҙанғол ауыл Cоветы (Дәүләкән районы)|Ҡаҙанғол ауыл Советы]] биләмәһендә. Ауылға [[Нуғай даруғаһы]] Ҡырҡ-Өйлө‑Мең улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала. Ауыл 1865 йылдан Яппар исеме менән билдәле. Яппарҙың улдары Көҙәш Яппаров (1741—1818), Аҙыҡай (1748—1827) билдәле. 1770 һәм 1827 йылдарҙа керҙәшлек килешеүе буйынса бында керҙәш башҡорттар килеп ултырған. 1795 йылда 36 йортта 237 кеше йәшәгән, 1865 йылда 145 йортта — 724 кеше. 1896 йылда 6306 дисәтинә ер һәм 1442 дисәтинә урман менән файҙаланғандар. Малсылыҡ, умартасылыҡ, игенселек, арба тәгәрмәстәре һәм туғындары яһау менәнн шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище булған. 1819 йылда Яңы Яппар бүлендек ауылы барлыҡҡа килгәндән һуң хәҙерге исемен ала. 1906 йылда мәсет теркәлгән. XIX—XX быуаттарҙа ерҙәрен урыҫтарға, украиндарға, немецтарға һатҡандар. Ҡымыҙ эшләү һәм ҡымыҙ менән дауалау менән шөғөлләнгәндәр. Йәйге осорҙа 15-ләп йорт ҡымыҙ менән дауаланыу өсөн йәшәргә тапшырылған. 60-тан артыҡ ырыу тамғалары билдәле. 1919 йылда аҡтар һәм ҡыҙылдар менән көслө алыштар булған. 1930 йылда Салауат исемендәге колхоз ойошторола.<br>
Халҡы:1795 йылда — 237 кеше; 1859 йылда — 739 кеше; 1870 йылда — 724 кеше; 1896 йылда — 204 кеше; 1906 йылда — 411 кеше; 1917 йылда — 665 кеше; 1920 йылда —639 кеше; 1939 йылда — 485 кеше; 1959 йылда —387 кеше; 1989 йылда —271 кеше; 2002 йылда —260 кеше; 2010 йылда —249 кеше. Башҡорттар — 100 % (2002). Башланғыс мәктәп (Ҡаҙанғол урта мәктәбе филиалы) бар.<ref>[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/47А. З. Асфандияров «История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий» 471-се б.]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="К.">{{китап |автор= А.Казанцев |заглавие=«История населённых пунктов Давлекановского района» |место=Өфө  |издательство= «Издательские решения. По лицензии Ridero»|год=2021 й |страницы=295—296 б.б. }}
</ref>

== Урамдары ==
Исемдәре:<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/059/000070.html «Налог Белешмәһе» статистикаһында Иҫке ЯППАР АУЫЛЫ]</ref>
{{колонки|3}}
Йәшел урамы ({{lang-ru|Зелёная (улица)}})

Төньяҡ урамы ({{lang-ru|Северная (улица)}})

Суйынлы урамы ({{lang-ru|Чугунная (улица)}})
{{конец|колонки}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Дәүләкән (ҡала)|Дәүләкән]]): 26 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Ҡаҙанғол]]): 4 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Дәүләкән (ҡала)|Дәүләкән]]): 26 км

== Ер-һыу атамалары ==
* Ыҙмалар (күл)
* Сағыл (тау)

== Археологик ҡомартҡылар ==
Ауыл эргәһендә 4 ҡурған һәм [[Бура мәҙәниәте]] осорона ингән 14 ҡәберлек тикшерелгән (1979), (1980).<ref name="К." />

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Солтанморат Хәйбуллин]] (1788—?) — хәрби эшмәкәр. [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда һәм [[Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтары]]нда ҡатнашыусы.
* [[Гәрәев Миңлеғол Миңгәрәй улы]] ([[17 декабрь]] [[1913 йыл]] — ? [[октябрь]] [[1994 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның артиллерия-миномёт полкы штабы начальнигы, гвардия майоры. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1942), 1-се (1943) һәм 2-се (1945) дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943) ордендары кавалеры [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* Яхъя Янтыев (1778—1859 йылдан һуң) — Әкимбәтовтар дворяндар нәҫеленә нигеҙ һалыусы.
* Ғайсин Ш. М. () — 1960—1978 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының ауыл хужалығы министры.
* [[Рәхимов Хәйбрахман (Хәбибрахман) Ғабдрахман улы]] ([[1904 йыл]] — ?) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, ефрейтор, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 62-се гвардия кавалерия полкы ездовойы.

== Халыҡ ижады информаторҙары ==
«Йософ вә Зөләйха» ҡиссаһының бер вариантын 1989 йылда Иҫке Яппар ауылы (Ябалаҡ нәҫе­ле) Ноғманова Ғәзизә Солтангәрәй ҡыҙынан П 928) Гөлнур Хөсәйе­нова яҙып алған.<ref>[http://ihtika.ru/book/bashkort-halyk-ijady-6-sy-tom-epos-ofo-kitap-2002-552-bit/text/499 Башҡорт халыҡ ижады . 6-сы том. Эпос.499-сы б.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331171502/http://ihtika.ru/book/bashkort-halyk-ijady-6-sy-tom-epos-ofo-kitap-2002-552-bit/text/499 |date=2022-03-31 }}</ref>

== Видеояҙмалар ==
* {{YouTube|KRo_7XepG0M|logo=1}} Иҫке Яппар

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|77093}}{{31|03|2022}}
* [http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/471. З. Асфандияров «История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий» 471-се б.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331192711/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/471. |date=2022-03-31 }}
* [https://www.gosspravka.ru/02/059/000070.html «Налог Белешмәһе» статистикаһында Иҫке Яппар ауылы]
* {{китап |автор= А.Казанцев |заглавие=«История населённых пунктов Давлекановского района» |место=Өфө  |издательство= «Издательские решения. По лицензии Ridero»|год=2021 й |страницы=295—296 б.б. }}
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
{{Дәүләкән районы ауылдары}}

[[Категория:Дәүләкән районы ауылдары]]
[[Категория:Дим буйындағы тораҡ пункттар]]
Иҫке Яппар () — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 242 кеше.
Почта индексы — 453421, ОКАТО коды — 80222822008.
 

 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август639 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар485 1959 йыл 15 ғинуар387 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар271 2002 йыл 9 октябрь260 2010 йыл 14 октябрь24211912349,250,8

 Тарихы 
Район үҙәгенән һәм Дәүләкән тимер юл станцияһынан төньяҡ‑көнсығышҡа табан 26 км алыҫлыҡта Дим йылғаһы буйында урынлашҡан. 1865 йылға тиклем Ҡырҡ-Өйлө-Мең , 1865—1867 һәм 1923—1926 йылдарҙа Дәүләкән, 1867—1923 йылдарҙа Ҡаҙанғол, 1926—1930 йылдарҙа Өфө өйәҙе Абрай улустарында. 1930—1932 йылдарҙа Шишмә районы Иҫке Шишмә ауыл Советы, 1932 йылдан Дәүләкән районы составында 1919—1923 йылдарҙа Иҫке Яппар ауылы Советы үҙәге. 1932—1937 Исмәғил ауыл оветы, 1937 йылдан Ҡаҙанғол ауыл Советы биләмәһендә. Ауылға Нуғай даруғаһы Ҡырҡ-Өйлө‑Мең улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала. Ауыл 1865 йылдан Яппар исеме менән билдәле. Яппарҙың улдары Көҙәш Яппаров (1741—1818), Аҙыҡай (1748—1827) билдәле. 1770 һәм 1827 йылдарҙа керҙәшлек килешеүе буйынса бында керҙәш башҡорттар килеп ултырған. 1795 йылда 36 йортта 237 кеше йәшәгән, 1865 йылда 145 йортта — 724 кеше. 1896 йылда 6306 дисәтинә ер һәм 1442 дисәтинә урман менән файҙаланғандар. Малсылыҡ, умартасылыҡ, игенселек, арба тәгәрмәстәре һәм туғындары яһау менәнн шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище булған. 1819 йылда Яңы Яппар бүлендек ауылы барлыҡҡа килгәндән һуң хәҙерге исемен ала. 1906 йылда мәсет теркәлгән. XIX—XX быуаттарҙа ерҙәрен урыҫтарға, украиндарға, немецтарға һатҡандар. Ҡымыҙ эшләү һәм ҡымыҙ менән дауалау менән шөғөлләнгәндәр. Йәйге осорҙа 15-ләп йорт ҡымыҙ менән дауаланыу өсөн йәшәргә тапшырылған. 60-тан артыҡ ырыу тамғалары билдәле. 1919 йылда аҡтар һәм ҡыҙылдар менән көслө алыштар булған. 1930 йылда Салауат исемендәге колхоз ойошторола.
Халҡы:1795 йылда — 237 кеше; 1859 йылда — 739 кеше; 1870 йылда — 724 кеше; 1896 йылда — 204 кеше; 1906 йылда — 411 кеше; 1917 йылда — 665 кеше; 1920 йылда —639 кеше; 1939 йылда — 485 кеше; 1959 йылда —387 кеше; 1989 йылда —271 кеше; 2002 йылда —260 кеше; 2010 йылда —249 кеше. Башҡорттар — 100 % (2002). Башланғыс мәктәп (Ҡаҙанғол урта мәктәбе филиалы) бар.З. Асфандияров «История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий» 471-се б.

 Урамдары 
Исемдәре:«Налог Белешмәһе» статистикаһында Иҫке ЯППАР АУЫЛЫ

Йәшел урамы ()

Төньяҡ урамы ()

Суйынлы урамы ()

 Географик урыны 
 Район үҙәгенә тиклем (Дәүләкән): 26 км
 Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Ҡаҙанғол): 4 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Дәүләкән): 26 км

 Ер-һыу атамалары 
 Ыҙмалар (күл)
 Сағыл (тау)

 Археологик ҡомартҡылар 
Ауыл эргәһендә 4 ҡурған һәм Бура мәҙәниәте осорона ингән 14 ҡәберлек тикшерелгән (1979), (1980).

 Билдәле шәхестәре 
 Солтанморат Хәйбуллин (1788—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
 Гәрәев Миңлеғол Миңгәрәй улы (17 декабрь 1913 йыл — ? октябрь 1994 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының артиллерия-миномёт полкы штабы начальнигы, гвардия майоры. Ҡыҙыл Байраҡ (1942), 1-се (1943) һәм 2-се (1945) дәрәжә Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1943) ордендары кавалеры Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы.
 Яхъя Янтыев (1778—1859 йылдан һуң) — Әкимбәтовтар дворяндар нәҫеленә нигеҙ һалыусы.
 Ғайсин Ш. М. () — 1960—1978 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының ауыл хужалығы министры.
 Рәхимов Хәйбрахман (Хәбибрахман) Ғабдрахман улы (1904 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, ефрейтор, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 62-се гвардия кавалерия полкы ездовойы.

 Халыҡ ижады информаторҙары 
«Йософ вә Зөләйха» ҡиссаһының бер вариантын 1989 йылда Иҫке Яппар ауылы (Ябалаҡ нәҫе­ле) Ноғманова Ғәзизә Солтангәрәй ҡыҙынан П 928) Гөлнур Хөсәйе­нова яҙып алған.Башҡорт халыҡ ижады . 6-сы том. Эпос.499-сы б. 

 Видеояҙмалар 
  Иҫке Яппар

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 
 З. Асфандияров «История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий» 471-се б. 
 «Налог Белешмәһе» статистикаһында Иҫке Яппар ауылы
 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.

Категория:Дәүләкән районы ауылдары
Категория:Дим буйындағы тораҡ пункттар