Ашҡаҙар
{{Башҡа мәғәнәләре|Ашҡаҙар (мәғәнәләр)}}
{{Река
 |Название                = Ашҡаҙар
  |Оригинальное название  = 
 |Изображение             = 
  |Подпись                = 
 |Карта                   = 
  |Подпись карты          = 
 |Длина                   = 165
 |Площадь бассейна        = 3780
 |Бассейн                 = 
 |Бассейн рек             =  [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] → [[Кама]]→[[Волга]] 
 |Расход воды             = 16,7
  |Место измерения        = 
 |Исток                   = Өсбүләк
  |Местоположение истока  = 
  |Высота истока          = 
  |s_lat_dir = N |s_lat_deg = 53 |s_lat_min = 6 |s_lat_sec = 28.7
  |s_lon_dir = E |s_lon_deg = 54 |s_lon_min = 58 |s_lon_sec = 27
 |Устье                   = [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] [[Стәрлетамаҡ]] янында
  |Местоположение устья   = 
  |Высота устья           = 
  |m_lat_dir = N |m_lat_deg = 53 |m_lat_min = 38 |m_lat_sec = 26.9
  |m_lon_dir = E |m_lon_deg = 55 |m_lon_min = 59 |m_lon_sec = 41.5
 |Уклон реки              = 
 |Страна                  = Рәсәй
  |Регион                 = [[Башҡортостан]]
   |Район                 = 
 |Категория на Викискладе = 
}}
'''Ашҡаҙар''' ({{lang-ru|Ашкадар}}) — Көньяҡ Уралдағы йылға, [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]]дең һул ҡушылдығы<ref>http://img-fotki.yandex.ru/get/5212/25827638.11/0_54a3d_aafb7942_XL</ref><ref>[http://bashenc.online/ru/articles/81917/ АШКАДАР, река]</ref>.

Ағиҙелгә [[Стәрлетамаҡ (ҡала)|Стәрлетамаҡ]] янында ҡоя. [[Башҡортостан]]дың [[Фёдоровка районы]] [[Өсбүләк]] ауылынан 2,2 км көнбайышта башлана. Артабан төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа табан [[Фёдоровка районы (Башҡортостан)|Фёдоровка]], [[Мәләүез районы|Мәләүез]] һәм [[Стәрлетамаҡ районы|Стәрлетамаҡ]] райондары аша аға. Михайловка ауылы янында төньяҡ-көнсығышҡа һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһы янында тамағынан 743 километрҙа Ағиҙел йылғаһына ҡоя. 

* Йылға оҙонлоғо — 165 км.

* Башынан тамағына тиклем ауышлыҡ — 271 м,

* бассейн майҙаны — 3780 кв. км,

* уртаса бейеклеге — 253 м<ref>[http://bashenc.online/ru/articles/81917/ АШКАДАР, река]</ref>.

Бассейндың үрге өлөшө [[Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы]]нда урынлашҡан, бында [[саған]], [[имән]], [[йүкә]] ағастары осрай. Ашҡаҙар бассейнының түбәнге өлөшө ҡара тупраҡлы дала үҫемлектәре үҫкән уйһыулыҡта урынлашҡан.

Бассейндың [[урман]]лы өлөшө — 5 %, һөрөлгән өлөшө — 70 %. Ашҡаҙар, башлысы, ҡар һыуҙары менән туйына. Тамағында уртаса йыллыҡ һыу ағымы — 16,7 м³/с.

Питание преим. снеговое. 81,1% годового стока приходится на весенний (апр.—май), 13,1% — летне-осенний (июнь—окт.) и 5,8% — на зимний (нояб.—март) периоды. Ср.‑год. расход воды (м3/с): у д.Весёлый Стерлитамакского р-на — 10,4, в устье — 16,7. Зап. ч. басс. расположена в пределах Бугульминско-Белебеевской возвышенности. Вост. ч. представляет собой низменную равнину с небольшими холмами на глинистых, суглинистых и песчаных грунтах. Долина сложена известняками, доломитами, мергелями, аргиллитами казанского яруса верх. перми. Ландшафты представлены разнотравно-типчаково-ковыльными степями и лугами на типичных чернозёмах. Лесистость басс. ок. 5%, распаханность — 70%. На реке имеются пруды у с.Дедово и д.Базелево Фёдоровского р‑на. Притоки: прав. — Сухайля; лев. — Б.Балыклы, М.Балыклы, Кундряк, Стерля и др.

'''Төп ҡушылдыҡтары''':
* уң яҡ
** [[Һуҡайлы]]
* һул яҡ
** [[Кесе Балыҡлы]]
** [[Күндерәк]]
** [[Ольховка]]
** [[Стәрле]]

== Этимологияһы ==
Ғалим [[Жәлил Кейекбаев]] был атаманың килеп сығышын [[фарсы теле]]нән алынған «ашҡа» — «аҡ, саф» һәм «даръя» — йылға менән бәйләй. Фарсы теленән килеп ингән «даръя» хәҙерге башҡорт телендә ҙур йылға тигәнде аңлата. Һинд-иран, фарсы, боронғо фарсы, авеста телдәрендә — диңгеҙ, боронғо һинд телендә — хәрәкәт, йүгереү тигәнде аңлата<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/toponimy-indoiranskogo-proishozhdeniya-harakterizuyuschie-vodnye-obekty-i-gornyy-landshaft-bashkortostana/viewer Топонимы индо-иранского происхождения, характеризующие водные объекты и горный ландшафт Башкортостана]</ref>.

== Легендаһы ==
"Юрматы ырыуы шәжәрәһе"ндә XVI быуатта юрматылар Урыҫ дәүләтенә ҡушылырға теләк белдергәс, батша Иван IV менән килешеү төҙөлә тиелә, Тәтегәс бей, Аҙнай-баба, Ҡармыш-баба һәм Илсекәй Тимер-бабаларға үҙ халҡы менән йәшәү урыны итеп бүлеп бирелгән ерҙәр атала. Тәтегәскә Ашҡаҙар йылғаһы һәм уның ҡушылдыҡтары буйындағы ер бирелә.<ref name="Шежере башкир племени Юрматы">[http://datex.mclarentrackside.com/node/886  Шежере башкир племени Юрматы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200222120243/http://datex.mclarentrackside.com/node/886 |date=2020-02-22 }}</ref>

Бер нисә йөҙ йылдан һуң был яҡтарға күсеп килгән халыҡтарҙың йылға исеме килеп сығыуы тураһындағы легендалары дөрөҫлөккә тап килмәй («аҫ ҡаҙан» һ.б.). Ашҡаҙар- бик боронғо атама, ул башҡорттарҙың урыҫ дәүләтенә ҡушылыуына тиклем үк булған.

Ашҡаҙар йылғаһы буйында башҡорт халыҡ йыры «Ашҡаҙар» тыуған.

1919 йылда Стәрлетамаҡта [[Буранғолов Мөхәмәтша Абдрахман улы|Мөхәмәтша Буранғолов]]тың «Ашҡаҙар» пьесаһы буйынса тәүге башҡортса спектакль ҡуйыла. Өс йылдан театр Өфөгә күсерелә. [[Башҡорт дәүләт академия театры]] тарихы шулай башлана.

[[2000 йыл]]да «Стәрлетамаҡ ҡала мәҙәниәт һарайы» муниципаль автономлы учреждениеһының [[Ашҡаҙар нағыштары|«Ашҡаҙар нағыштары»]] исемле башҡорт халыҡ фольклор ансамбле барлыҡҡа килә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Портал|Тарихи Башҡортостан топонимияһы}}

== Һылтанмалар ==
* [http://bashenc.online/ru/articles/81917/ АШКАДАР, река]
* [https://cyberleninka.ru/article/n/toponimy-indoiranskogo-proishozhdeniya-harakterizuyuschie-vodnye-obekty-i-gornyy-landshaft-bashkortostana/viewer Топонимы индо-иранского происхождения, характеризующие водные объекты и горный ландшафт Башкортостана]
{{Bashkir-geo-stub}}
{{Ағиҙел (йылға)}}
{{Ашҡаҙар ҡушылдыҡтары}}
[[Категория:Ашҡаҙар]]
[[Категория:Кама бассейны округы йылғалары]]
[[Категория:Ағиҙел ҡушылдыҡтары]]
[[Категория:Стәрлетамаҡ районы йылғалары]]
[[Категория:Мәләүез районы йылғалары]]
[[Категория:Стәрлебаш районы йылғалары]]
[[Категория:Фёдоровка районы йылғалары]]
Ашҡаҙар () — Көньяҡ Уралдағы йылға, Ағиҙелдең һул ҡушылдығыhttp://img-fotki.yandex.ru/get/5212/25827638.11/0_54a3d_aafb7942_XLАШКАДАР, река.

Ағиҙелгә Стәрлетамаҡ янында ҡоя. Башҡортостандың Фёдоровка районы Өсбүләк ауылынан 2,2 км көнбайышта башлана. Артабан төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа табан Фёдоровка, Мәләүез һәм Стәрлетамаҡ райондары аша аға. Михайловка ауылы янында төньяҡ-көнсығышҡа һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһы янында тамағынан 743 километрҙа Ағиҙел йылғаһына ҡоя. 

 Йылға оҙонлоғо — 165 км.

 Башынан тамағына тиклем ауышлыҡ — 271 м,

 бассейн майҙаны — 3780 кв. км,

 уртаса бейеклеге — 253 мАШКАДАР, река.

Бассейндың үрге өлөшө Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығында урынлашҡан, бында саған, имән, йүкә ағастары осрай. Ашҡаҙар бассейнының түбәнге өлөшө ҡара тупраҡлы дала үҫемлектәре үҫкән уйһыулыҡта урынлашҡан.

Бассейндың урманлы өлөшө — 5 %, һөрөлгән өлөшө — 70 %. Ашҡаҙар, башлысы, ҡар һыуҙары менән туйына. Тамағында уртаса йыллыҡ һыу ағымы — 16,7 м³/с.

Питание преим. снеговое. 81,1% годового стока приходится на весенний (апр.—май), 13,1% — летне-осенний (июнь—окт.) и 5,8% — на зимний (нояб.—март) периоды. Ср.‑год. расход воды (м3/с): у д.Весёлый Стерлитамакского р-на — 10,4, в устье — 16,7. Зап. ч. басс. расположена в пределах Бугульминско-Белебеевской возвышенности. Вост. ч. представляет собой низменную равнину с небольшими холмами на глинистых, суглинистых и песчаных грунтах. Долина сложена известняками, доломитами, мергелями, аргиллитами казанского яруса верх. перми. Ландшафты представлены разнотравно-типчаково-ковыльными степями и лугами на типичных чернозёмах. Лесистость басс. ок. 5%, распаханность — 70%. На реке имеются пруды у с.Дедово и д.Базелево Фёдоровского р‑на. Притоки: прав. — Сухайля; лев. — Б.Балыклы, М.Балыклы, Кундряк, Стерля и др.

Төп ҡушылдыҡтары:
 уң яҡ
 Һуҡайлы
 һул яҡ
 Кесе Балыҡлы
 Күндерәк
 Ольховка
 Стәрле

 Этимологияһы 
Ғалим Жәлил Кейекбаев был атаманың килеп сығышын фарсы теленән алынған «ашҡа» — «аҡ, саф» һәм «даръя» — йылға менән бәйләй. Фарсы теленән килеп ингән «даръя» хәҙерге башҡорт телендә ҙур йылға тигәнде аңлата. Һинд-иран, фарсы, боронғо фарсы, авеста телдәрендә — диңгеҙ, боронғо һинд телендә — хәрәкәт, йүгереү тигәнде аңлатаТопонимы индо-иранского происхождения, характеризующие водные объекты и горный ландшафт Башкортостана.

 Легендаһы 
"Юрматы ырыуы шәжәрәһе"ндә XVI быуатта юрматылар Урыҫ дәүләтенә ҡушылырға теләк белдергәс, батша Иван IV менән килешеү төҙөлә тиелә, Тәтегәс бей, Аҙнай-баба, Ҡармыш-баба һәм Илсекәй Тимер-бабаларға үҙ халҡы менән йәшәү урыны итеп бүлеп бирелгән ерҙәр атала. Тәтегәскә Ашҡаҙар йылғаһы һәм уның ҡушылдыҡтары буйындағы ер бирелә. Шежере башкир племени Юрматы 

Бер нисә йөҙ йылдан һуң был яҡтарға күсеп килгән халыҡтарҙың йылға исеме килеп сығыуы тураһындағы легендалары дөрөҫлөккә тап килмәй («аҫ ҡаҙан» һ.б.). Ашҡаҙар- бик боронғо атама, ул башҡорттарҙың урыҫ дәүләтенә ҡушылыуына тиклем үк булған.

Ашҡаҙар йылғаһы буйында башҡорт халыҡ йыры «Ашҡаҙар» тыуған.

1919 йылда Стәрлетамаҡта Мөхәмәтша Буранғоловтың «Ашҡаҙар» пьесаһы буйынса тәүге башҡортса спектакль ҡуйыла. Өс йылдан театр Өфөгә күсерелә. Башҡорт дәүләт академия театры тарихы шулай башлана.

2000 йылда «Стәрлетамаҡ ҡала мәҙәниәт һарайы» муниципаль автономлы учреждениеһының «Ашҡаҙар нағыштары» исемле башҡорт халыҡ фольклор ансамбле барлыҡҡа килә.

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 АШКАДАР, река
 Топонимы индо-иранского происхождения, характеризующие водные объекты и горный ландшафт Башкортостана

Категория:Ашҡаҙар
Категория:Кама бассейны округы йылғалары
Категория:Ағиҙел ҡушылдыҡтары
Категория:Стәрлетамаҡ районы йылғалары
Категория:Мәләүез районы йылғалары
Категория:Стәрлебаш районы йылғалары
Категория:Фёдоровка районы йылғалары