Һайран (Ишембай районы)
{{НП-Россия
 | статус                   = Ауыл
 | русское название         = Сайраново
 | оригинальное название    = {{lang-ba|Һайран}}
 |официальный сайт         = www.sairan.3dn.ru
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 53|lat_min = 26|lat_sec = 49
 | lon_deg                  = 56|lon_min = 23|lon_sec = 48
 | CoordAddon               = 
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан 
 | регион в таблице         = Башҡортостан Республикаһы
 | район                    = Ишембай районы 
 | район в таблице          = Ишембай районы{{!}}Ишембай
 | вид поселения            = Ауыл биләмәһе
 | поселение                = Һайран ауыл советы (Ишембай районы){{!}} Һайран
 | поселение в таблице      = 
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = Моталлап
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Сайраново (Ишимбайский район) | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Сайраново (Ишимбайский район) | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = башҡорттар
 | конфессиональный состав  = мосолмандар
 | этнохороним              = һайрандар 
 | часовой пояс             = +5
 | почтовый индекс          = 453225
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | автомобильный код        = 
 | цифровой идентификатор   = 80231860001 
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
'''Һайран''' ({{lang-ru|Сайраново}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ишембай районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 339 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. [[Һайран ауыл советы (Ишембай районы)|Һайран ауыл Советы]] составына инә.
Почта индексы — 453225, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80231860001.

== Тарихы ==
Һайран — азнайҙарҙың төп халҡы. 1795 йылда 79 йорт хужалығының һәр береһендә уртаса 5,5 кеше йәшәй. Уҙған быуат уртаһында 130 йорттоң һәр береһендә 7,6 кеше йәшәгән. Һуңынан ихатала халыҡ һаны кәмей. Быны халыҡтың ҙур тырышлығын талап иткән кантон хакимиәтенең бөтөрөлеүе менән аңлаталар. Бәләкәй ғаиләләр бер ихатала берләшеп, ҡатмарлы ғаилә булдыра, шуның менән ихата халҡын арттыра. Был файҙалы була: хәрби хеҙмәтте башҡарыу еңелерәк була (элек ғаилә бер яугир ҡуя, хәҙер бер ихатала берләшкән ғаиләнән — шулай уҡ бер) һәм башҡа бурыстарҙы үтәү. Кантондар бөтөрөлөү һәм хәрби синыфтан граждандар класына күсеү менән ҡатмарлы ғаиләләр һәр береһе 5-6 кешенән торған бәләкәй ғаиләләргә тарҡала. 1920 йылда 250 ихатаның һәр береһендә яҡынса 5 кеше йәшәгән.

Ауыл [[Юрматы]] улусы старшинаһы булып хеҙмәт иткән Һайран Сәйетов исемен йөрөтә. Шулай уҡ Мопсалан булараҡ теркәлгән. Һайран — [[Пугачёв Емельян Иванович|Пугачев]] полковнигы. 1773 йылдың октябрь аҙағында шул уҡ улустың старшинаһы Көҫәпҡол Азатов менән бергә [[Стәрлетамаҡ районы]]нда хөкүмәттең язалау командаһынан айырылып, баш күтәреүселәр яғына сыға. 1774 йылдың декабренә тиклем Сәйетов баш күтәреүселәр ғәскәрҙәре1 составында һуғышыуын дауам итә. Ихтилалда ҡатнашыусыларҙың күбеһе кеүек, Һайран Сәйетов та [[Екатерина II]] Манифесы менән ғәфү ителә һәм XVIII быуаттың 70-80-се йылдарында ла. старшина булып ҡала. Старшина булараҡ уның тураһында һуңғы документ 1790 йылға ҡарай.
Һайрән Сәйетовҡа тиклем ауылды Моталлап тип атағандар. Моталлап Кульчуков шулай уҡ XVIII быуаттың уртаһы һәм 60-сы йылдарында Юрматы улусының старшиналарының береһе була.
Һайрандың Байымбет (1760 йылғы) һәм Ирәле (1773 йылда тыуған) улдары поход старшинаһы һәм есаул булып хеҙмәт иткәндәр.

Был ауылда йәшәүселәр малсылыҡ, тәү сиратта йылҡысылыҡ, шулай уҡ һөнәрселек һәм игенселек менән шөғөлләнгәндәр. 1839 йылда 818 кеше йәшәгән 123 йортта 1945 ат, 1052 һыйыр, 776 һарыҡ, 567 кәзә булған. Ауылда 209 умарта һәм 232 солоҡ булған. Өс йылдан һуң халыҡ 334 бот көҙгө һәм 2192 бот яҙғы иген сәскән. 2 мәсет, 2 училищще, һыу тирмәне булған<ref>[http://ufagen.ru/places/ishimbayskiy/sayranovo_ishimbay.html Деревни Уфаген Сайраново]</ref>.

1906 йылда 2 мануфактура һәм 3 бакалея кибете, мөгәзәй, 3 һыу тирмәне, тимерлек иҫәпкә алынған. Шөғөлдәр араһында күн эше һәм тоҡ тегеү теркәлгән.

== Хәҙерге осор ==
[[Һайран ауыл советы (Ишембай районы)|Һайран ауыл Советы]]на ҡарай. Башҡорттар йәшәй (2002). Урта мәктәп, «Ҡарлуғас» балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар<ref>{{БЭ2013|95366}}</ref>. Революцияға тиклем Һайранда ике мәсет булған. 1937 йылда улар һүтелә. 2010 йылда яңы «Йәмилә» мәсете асыла. Уны Фәхретдиновтар һәм Абдуллиндар ғаиләләре төҙөй<ref>[http://www.agidel.ru/?param1=19976&tab=5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224102520/http://www.agidel.ru/?param1=19976&tab=5 |date=2013-12-24 }}</ref>.
 

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||1193||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||865||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||759||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||338||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||319||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||339||168||171||49,6||50,4
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}
[[Файл:Динамика численности населения д.Сайраново (1795-2010 гг.).png|центр|мини|800x800пкс]]

== Географик урыны ==
Ауыл урманлы тау һырты итәгендә [[Шиҙе (Һәләүек ҡушылдығы)|Шиҙе]] йылғаһы буйында урынлашҡан. Һайран менән [[Арлар]] араһында Шиду впадает [[Ҡарамалыҡ]] йылғаһы Шиҙе йылғаһына ағып төшә. 2 км төньяҡ-көнбайышта [[Бишағас]] йылғаһы ағып үтә.

Һайран юл селтәре көсһөҙ булған урында урынлашҡан. Бөтә юлдар — урындағы:
* 80Н-303, [[Биксән]]дән килгән юл,
* Һайран-Арлар — 2 км.

Алыҫлығы:<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref>
* Район үҙәгенә тиклем ([[Ишембай (ҡала)|Ишембай]]): 30 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Салауат (ҡала)|Салауат]]): 51 км
Иң яҡын ауыл — Арлар: 0,3 км.

== Урамдары ==
Урам исеме<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/026/000065.html «Налог Белешмәһе» системаһында Һайран ауылы]</ref>:

* Нәҙершин урамы ({{lang-ru|улица Надршина}})
* Совет урамы ({{lang-ru|улица Советская}})
* 1-се Май урамы ({{lang-ru|улица Первомайская}})
* Урал урамы ({{lang-ru|улица Уральская}})

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Вәлитов Ғәбиҙулла Нәби улы]] (21.07.1932—23.07.1986), хеҙмәт алдынғыһы, 1958—1986 йылдарҙа «Салаватнефтеоргсинтез» йәмғиәтенең ремонтсы слесары, өлкән аппаратсыһы, [[Ленин ордены]] кавалеры (1971).
* [[Һайран Сәйетов]] — [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]]нда ҡатнашыусы [[Юрматы]] улусы старшинаһы.
* [[Ғариф Сайрани]] (1791—1856) — дин, суфыйлыҡ әһеле.
* [[Хəбиров Радий Фəрит улы]] — Рәсәй дәүләт эшмәкәре, 2019 йылдан Башҡортостан Башлығы.
* [[Фәхретдинов Иршат Юнир улы]] (1.02.1965—22.10.2021), запастағы хәрби хеҙмәткәр, БР-ҙың 5-се һәм 6-сы саҡырылыш Ҡоролтайы депутаты.
* [[Иҫәнов Риф Шәрифрахман улы]]— эшҡыуар, [[Урал (башҡорт халыҡ үҙәге)|«Урал» Башҡорт халыҡ үҙәге]] рәйесе (2004 йылдан),
* [[Рәхмәтуллина Зөлфиә Мөхтәр ҡыҙы]] — журналист, Башҡортостан юлдаш телевидениеһының бүлек мөдире, Республика Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты
* [[Мортазин Зөфәр Йәдкәр улы]]- ғалим-табип, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. Медицина фәндәре кандидаты. БР клиник дауаханаһы баш табибы, һаулыҡ һаҡлау министрының урынбаҫары
* [[Хәбиров Фәрит Барый улы]] ([[1 ғинуар]] [[1930 йыл]] — [[29 июнь]] [[2003 йыл]]) — педагог, дәүләт хеҙмәткәре. БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1986), РСФСР-ҙың атҡаҙанған һөнәри‑техник белем биреү уҡытыусыһы (1991), Луначарский исемендәге премия лауреаты (1991). «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн», «Хеҙмәт ветераны» миҙалдары менән бүләкләнгән.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.agidel.ru/?param1=19976&tab=5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224102520/http://www.agidel.ru/?param1=19976&tab=5 |date=2013-12-24 }}
* {{БЭ2013|95366}}
* [http://ufagen.ru/places/ishimbayskiy/sayranovo_ishimbay.html Деревни Уфаген Сайраново]
* [http://www.asmo-rb.ru Совет муниципальных образований Республики Башкортостан]
* [https://www.gosspravka.ru/02/026/000065.html «Налог Белешмәһе» системаһында Һайран ауылы]
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Ишембай районы ауылдары}}

[[Категория:Ишембай районы ауылдары]]
Һайран () — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 339 кеше. Һайран ауыл Советы составына инә.
Почта индексы — 453225, ОКАТО коды — 80231860001.

 Тарихы 
Һайран — азнайҙарҙың төп халҡы. 1795 йылда 79 йорт хужалығының һәр береһендә уртаса 5,5 кеше йәшәй. Уҙған быуат уртаһында 130 йорттоң һәр береһендә 7,6 кеше йәшәгән. Һуңынан ихатала халыҡ һаны кәмей. Быны халыҡтың ҙур тырышлығын талап иткән кантон хакимиәтенең бөтөрөлеүе менән аңлаталар. Бәләкәй ғаиләләр бер ихатала берләшеп, ҡатмарлы ғаилә булдыра, шуның менән ихата халҡын арттыра. Был файҙалы була: хәрби хеҙмәтте башҡарыу еңелерәк була (элек ғаилә бер яугир ҡуя, хәҙер бер ихатала берләшкән ғаиләнән — шулай уҡ бер) һәм башҡа бурыстарҙы үтәү. Кантондар бөтөрөлөү һәм хәрби синыфтан граждандар класына күсеү менән ҡатмарлы ғаиләләр һәр береһе 5-6 кешенән торған бәләкәй ғаиләләргә тарҡала. 1920 йылда 250 ихатаның һәр береһендә яҡынса 5 кеше йәшәгән.

Ауыл Юрматы улусы старшинаһы булып хеҙмәт иткән Һайран Сәйетов исемен йөрөтә. Шулай уҡ Мопсалан булараҡ теркәлгән. Һайран — Пугачев полковнигы. 1773 йылдың октябрь аҙағында шул уҡ улустың старшинаһы Көҫәпҡол Азатов менән бергә Стәрлетамаҡ районында хөкүмәттең язалау командаһынан айырылып, баш күтәреүселәр яғына сыға. 1774 йылдың декабренә тиклем Сәйетов баш күтәреүселәр ғәскәрҙәре1 составында һуғышыуын дауам итә. Ихтилалда ҡатнашыусыларҙың күбеһе кеүек, Һайран Сәйетов та Екатерина II Манифесы менән ғәфү ителә һәм XVIII быуаттың 70-80-се йылдарында ла. старшина булып ҡала. Старшина булараҡ уның тураһында һуңғы документ 1790 йылға ҡарай.
Һайрән Сәйетовҡа тиклем ауылды Моталлап тип атағандар. Моталлап Кульчуков шулай уҡ XVIII быуаттың уртаһы һәм 60-сы йылдарында Юрматы улусының старшиналарының береһе була.
Һайрандың Байымбет (1760 йылғы) һәм Ирәле (1773 йылда тыуған) улдары поход старшинаһы һәм есаул булып хеҙмәт иткәндәр.

Был ауылда йәшәүселәр малсылыҡ, тәү сиратта йылҡысылыҡ, шулай уҡ һөнәрселек һәм игенселек менән шөғөлләнгәндәр. 1839 йылда 818 кеше йәшәгән 123 йортта 1945 ат, 1052 һыйыр, 776 һарыҡ, 567 кәзә булған. Ауылда 209 умарта һәм 232 солоҡ булған. Өс йылдан һуң халыҡ 334 бот көҙгө һәм 2192 бот яҙғы иген сәскән. 2 мәсет, 2 училищще, һыу тирмәне булғанДеревни Уфаген Сайраново.

1906 йылда 2 мануфактура һәм 3 бакалея кибете, мөгәзәй, 3 һыу тирмәне, тимерлек иҫәпкә алынған. Шөғөлдәр араһында күн эше һәм тоҡ тегеү теркәлгән.

 Хәҙерге осор 
Һайран ауыл Советына ҡарай. Башҡорттар йәшәй (2002). Урта мәктәп, «Ҡарлуғас» балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар. Революцияға тиклем Һайранда ике мәсет булған. 1937 йылда улар һүтелә. 2010 йылда яңы «Йәмилә» мәсете асыла. Уны Фәхретдиновтар һәм Абдуллиндар ғаиләләре төҙөй .
 

 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август1193 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар865 1959 йыл 15 ғинуар759 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар338 2002 йыл 9 октябрь319 2010 йыл 14 октябрь33916817149,650,4

центр|мини|800x800пкс

 Географик урыны 
Ауыл урманлы тау һырты итәгендә Шиҙе йылғаһы буйында урынлашҡан. Һайран менән Арлар араһында Шиду впадает Ҡарамалыҡ йылғаһы Шиҙе йылғаһына ағып төшә. 2 км төньяҡ-көнбайышта Бишағас йылғаһы ағып үтә.

Һайран юл селтәре көсһөҙ булған урында урынлашҡан. Бөтә юлдар — урындағы:
 80Н-303, Биксәндән килгән юл,
 Һайран-Арлар — 2 км.

Алыҫлығы:
 Район үҙәгенә тиклем (Ишембай): 30 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Салауат): 51 км
Иң яҡын ауыл — Арлар: 0,3 км.

 Урамдары 
Урам исеме«Налог Белешмәһе» системаһында Һайран ауылы:

 Нәҙершин урамы ()
 Совет урамы ()
 1-се Май урамы ()
 Урал урамы ()

 Билдәле шәхестәре 
 Вәлитов Ғәбиҙулла Нәби улы (21.07.1932—23.07.1986), хеҙмәт алдынғыһы, 1958—1986 йылдарҙа «Салаватнефтеоргсинтез» йәмғиәтенең ремонтсы слесары, өлкән аппаратсыһы, Ленин ордены кавалеры (1971).
 Һайран Сәйетов — 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы Юрматы улусы старшинаһы.
 Ғариф Сайрани (1791—1856) — дин, суфыйлыҡ әһеле.
 Хəбиров Радий Фəрит улы — Рәсәй дәүләт эшмәкәре, 2019 йылдан Башҡортостан Башлығы.
 Фәхретдинов Иршат Юнир улы (1.02.1965—22.10.2021), запастағы хәрби хеҙмәткәр, БР-ҙың 5-се һәм 6-сы саҡырылыш Ҡоролтайы депутаты.
 Иҫәнов Риф Шәрифрахман улы— эшҡыуар, «Урал» Башҡорт халыҡ үҙәге рәйесе (2004 йылдан),
 Рәхмәтуллина Зөлфиә Мөхтәр ҡыҙы — журналист, Башҡортостан юлдаш телевидениеһының бүлек мөдире, Республика Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты
 Мортазин Зөфәр Йәдкәр улы- ғалим-табип, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. Медицина фәндәре кандидаты. БР клиник дауаханаһы баш табибы, һаулыҡ һаҡлау министрының урынбаҫары
 Хәбиров Фәрит Барый улы (1 ғинуар 1930 йыл — 29 июнь 2003 йыл) — педагог, дәүләт хеҙмәткәре. БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1986), РСФСР-ҙың атҡаҙанған һөнәри‑техник белем биреү уҡытыусыһы (1991), Луначарский исемендәге премия лауреаты (1991). «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн», «Хеҙмәт ветераны» миҙалдары менән бүләкләнгән.

 Һылтанмалар 
  
 
 Деревни Уфаген Сайраново
 Совет муниципальных образований Республики Башкортостан
 «Налог Белешмәһе» системаһында Һайран ауылы
 Иҫкәрмәләр 

Категория:Ишембай районы ауылдары