Учалы
{{Башҡа мәғәнәләре| Учалы (мәғәнәләр)}}
{{Ук}}
'''Учалы́''' ({{lang-ru|}}{{Audio-IPA|Ba-Учалы.oga|Учалы}})  — республика әһәмиәтендәге ҡала. [[Башҡортостан]]дың көнсығышында,
[[Урал тауҙары]] итәгендә, [[Өфө]]нән 350 км алыҫлыҡта урынлашҡан. [[Учалы районы]]ның административ үҙәге (1965 йылдан алып)<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/14829-uchaly-ala ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421055044/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/14829-uchaly-ala |date=2016-04-21 }}</ref>.

==География==
[[Өфө]]нән көньяҡ көнсығышҡа табан 376 км алыҫлыҡта Башҡортостандың Урал аръяғы төньяғында, Ҡарағастүбә (586 м) һәм Олотау (659 м) тауҙары араһындағы уйпатлыҡта урынлашҡан. Учалы ҡалаһы биләмәһе сиктәрендә, Энергетиктар урамы буйлап һәм Бурансы биҫтәһенән төньяҡҡа ҡарай [[Кесе Учалы]] күле урынлашҡан

== Исем ==
Учалы атамаһының башҡа варианттары — Асыуҙы, Ушалы<ref>Словарь топонимов Башкирской АССР. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1980. — 200 с. — С. 157.</ref>. 

«Учалы» исеме ҡала эргәһендәге күл атамаһынан килә. [[XVIII быуат]]тың бөтә документтарында һәм [[1786]] йылғы картала был күл Ачулы — Асулы тип бирелгән. Уның [[башҡорт теле|башҡортса]] мәғәнәһен ҡайһы бер ғалимдар «асыулы» һүҙенә бәйләй, икенселәр иһә «асылы» — әсе, татырлы һуҙенән алынған тип аңлата; «юшалы» (йәшмәле) тигән аңлатма ла бар.

Бер риүәйәт буйынса, Учалы исеме «Үс алды» һүҙенән килә. XIV быуатта [[Аҡһаҡ Тимер]] [[Туҡтамыш хан]]ды еңеп, уның союздаштары булған бер-нисә башҡорт ырыуын юҡҡа сығарған урын тип аңлатыла.

== Тарихы ==
Учалы төбәге төрлө файҙалы ҡаҙылмаларға бай булғанлыҡтан, бында XVIII быуатта уҡ рудниктар барлыҡҡа килә. Был ерҙәрҙә борон-борондан төрлө [[төҫлө металл|төҫлө]] һәм [[ҡара металл]] рудалары, шул иҫәптән [[алтын]] һәм [[баҡыр]] сығарыла. Төрлө биҙәкләү таштары ла, айырыуса [[йәшмә]] күп табыла.

1830 йылда ер өҫтөнә сығып тороусы алтын ятҡылыҡтары табыла. XIX быуатта урыҫ помещиктары бында 7,5 тонна алтын ала. ХХ быуат башында ятҡылыҡтарҙың күбеһе сит ил кешеләре ҡулында була. Башҡорт типтәрҙәре, ер аҙлыҡҡа күрә төрлө приискыларҙа, шахталарҙа ялланып көн күрә.

РСФСР Юғары Советы Президиумының [[1963 йыл]]дың [[1 февраль|1 февралендәге]] Указы менән, Бәләкәй Учалы һәм Яңы Учалы ҡасабалары «Учалы» исеме бирелгән яңы ҡалаға берләштерелә.

1975 йылда архитетор [[Шәбиев Салауат Ғәли улы|Салауат Шәбиев]] Учалы ҡалаһының {{comment|планлаштырыу проекты|Проект детальной планировки}} эшләй.

2009 йылда «Башкиргражданпроект» институты әҙерләгән ҡаланың яны генераль планы раҫлана.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Абдрахманов Ильяс Әхмәт улы]] (21.10.1951), хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. Техник фәндәр кандидаты (2009). [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 2-се һәм 3-сө саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (1999) атҡаҙанған металлургы. Рәсәй Хөкүмәте премияһы лауреаты (2003). 2‑се дәрәжә Изге Станислав (2002), Башҡортостан Республикаһының [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] (2002) һәм [[Салауат Юлаев ордены|Салауат Юлаев]] (2008) ордендары кавалеры.
* [[Ғүмәрова Лилиә Салауат ҡыҙы]] (16.12.1976), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим. 2012—2014 йылдарҙа [[Башҡортостан Хөкүмәте]] Премьер-Министр урынбаҫары, 2014 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Федераль Йыйылышының Федерация Советында Башҡортостан Республикаһы дәүләт власы башҡарма органы вәкиле. Педагогия фәндәре кандидаты.
* [[Минасов Марат Шамил улы]] (23.03.1951), дәүләт хеҙмәте ветераны. 1998 йылдан Башҡортостан Республикаһы иҡтисад министры урынбаҫары, 2007 йылдан — беренсе урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] (2003)<ref>[http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Сайт УГАТУ «Годы и Люди» — Минасов Марат Шамильевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210909064200/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2021-09-09 }}{{ref-ru}}{{V|22|03|2021}}</ref>.
* [[Ишниязова Дияна Рафаэль ҡыҙы]]  (22.12.[[1975 йыл|1975]]) — йырсы, халыҡ йырҙарын башҡарыусы, [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның солист-вокалисы, [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]]<ref> [https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/ispolniteli/view/playlist/id/298 Ишниязова Дияна Рафаэловна]</ref>.

== Иҡтисад ==
Ҡаланың иҡтисад нигеҙе — сеймал табыу һәм яғыулыҡ әҙерләү сәнәғәте, эшкәртеү сәнәғәте. 
* [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]]
* май-сыр заводы
* тегеү фабрикаһы
* урман машиналарын эшләү заводы
* тимер-бетон заводы
* “Газ Сервис” ПАЙ-ның “Учалыгаз” филиалы
* “Башҡортостан—Көнсығыш энергетик тауар һатыу компанияһы” ЯСЙ филиалы Белорет бүлексәһенең Учалы участкаһы
* Учалы йылылыҡ селтәрҙәре, ПАЙ
* “Учалы электр селтәрҙәре” ААЙ
* «“Баштальк” тау ҡаҙылма компанияһы» 
*“Башкиргеология” ААЙ филиалы
== Транспорт ==
Район биләмәләре аша [[Белорет]]—Учалы—[[Мейәс (ҡала)|Мейәс]]—[[Силәбе]], Учалы—[[Магнитогорск]] (Ахун ауылы йәки Межозерный аша), Учалы—Ҡорама— [[Уй (Силәбе өлкәһе)|Уй]]—[[Силәбе]] автомобиль юлдары үтә.

'''Тимер юлы.''' Район аша [[Рәсәй тимер юлдары]]ның Көньяҡ Урал бүлексәһенә ҡараған Межозерный—Учалы—Мейәс тимер юлы үтә. 1995 йылға тиклем бынан Учалы—[[Өфө]]—[[Күмертау]]—[[Ырымбур]] поезы йөрөнө.

2000 йылдан поезд [[Күмертау]]ға тиклем, 2005 йылдан — [[Өфө]] тиклем генә барһы, 2010 йылдан — Мейәскә тиклем генә йөрөй. 2012 йылдан ошо юлдан пассажирҙар ташыу туҡтатылды.

==Гербы ==
[[Учалы]] ҡалаһы гербында [[Кеҫәрткеләр |Кеҫәртке]] урынлашҡан.
== Ҡала панорамаһы ==
{{Panorama simple
|image      = Файл:Панорама города Учалы 2016.07.11.jpg
|fullwidth  = 21384
|fullheight = 2123
|caption    = Учалы ҡалаһының [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]] идаралығы яғынан күренеше
|height     = 256
}}

{{Panorama simple
|image      = Файл:P6282224-P6282233.jpg
|fullwidth  = 11552
|fullheight = 1350
|caption    = Учалы ҡалаһы Юлдаш ауылы яғынан
|height     = 256
}}
== Галерея ==
<gallery>
Файл:uchaly_tynysluk.jpg|Ташбик тау итәгендәге Тыныслыҡ урамы
Файл:uchaly_uzek.jpg|Ҡаланың мәҙәниәт һәм ял итеү паркы. 2010 йыл (Реконструкция алдынан)
Файл: uchaly_karl.jpg|Ҡала һәм район хакимиәте урынлашҡан Карл Маркс урамы
File:"Ҡалҡан" күле.jpg|thumb|[[Ҡалҡан (күл)|Ҡалҡан күле]]
Файл: Площадь им. Ленина, филармония (город Учалы).JPG|В. И. Ленин (Үҙәк) майҙаны. Һәйкәл артында Учалы филармонияһы ([[Ленин урамы]], 27-се йорт).
File:Здание администрации города Учалы.jpg|Учалы ҡала-район [[муниципаль район]] хакимиәте йорто
</gallery>
== Факттар ==
* Учалы урамы [[Асҡар]]ҙа, [[Сибай]]ҙа һәм [[Белорет]]та бар.
* Ҡаланан 1 километр алыҫлыҡта [[Учалы (ауыл)|Учалы ауылы]] урынлашҡан. Унда йәшәгән 6,5 мең кеше Учалы ҡалаhының халҡы иҫәбенә инмәй.
* Ҡала [[1965 йыл]]дан Учалы районы үҙәге, быға тиклем ул Учалы ауылында булған.
* Район китапханаһы һәм район мәҙәниәт йорто, тимер-юл станцияһы Учалы ауылында урынлашҡан.
* Ҡаланан [[Силәбе өлкәһе]] сигенә тиклем 15 километр.
* Ҡалала 2 мәсет (үҙәк мәсет, З. Рәсүлев мәсете); 1 сиркәү бар.
* Ҡалала [[БДУ]]-ның филиалы эшләй.
* Учалы ҡалаһында урынлашҡан иң ҙур күл — Ҡарағайкүл Ҡатырға-рубероид заводы ҡалдыҡтары менән бысратылған.
* Учалы районында Яйыҡ (Урал) йылғаһы башлана.
* Учалы ҡалаһының иң оҙон урамы — Ленин урамы.
* Учалы халҡының күпселеге Башҡортостан урамында йәшәй (2 мең кеше).

== Халыҡ һаны ==
Халҡы 37,9 мең кеше.
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||32317||14855||17462||46,0 %||54,0 %
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||37196||17030||20166||45,8 %||54,2 %
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||37788|| 17351|| 20437|| 45,9 %|| 54,1 %
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|94334}}{{V|22|03|2021}}   
* [http://www.uchaly-rb.ru/ Учалы районының һәм ҡалаһының рәсми сайты]
* [http://yaik.pressarb.ru/ «Яйыҡ», Учалы ҡалаһы һәм районының берләштерелгән ижтимағи-сәйәси гәзите] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101120050541/http://yaik.pressarb.ru/ |date=2010-11-20 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}
{{Башҡорттар һаны буйынса Рәсәй тораҡ пункттары}}
{{Башҡортостан ҡалалары}}

[[Категория:Башҡортостан ҡалалары]]
[[Категория:Учалы]]
[[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]]
Учалы́ ()  — республика әһәмиәтендәге ҡала. Башҡортостандың көнсығышында,
Урал тауҙары итәгендә, Өфөнән 350 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Учалы районының административ үҙәге (1965 йылдан алып) .

География
Өфөнән көньяҡ көнсығышҡа табан 376 км алыҫлыҡта Башҡортостандың Урал аръяғы төньяғында, Ҡарағастүбә (586 м) һәм Олотау (659 м) тауҙары араһындағы уйпатлыҡта урынлашҡан. Учалы ҡалаһы биләмәһе сиктәрендә, Энергетиктар урамы буйлап һәм Бурансы биҫтәһенән төньяҡҡа ҡарай Кесе Учалы күле урынлашҡан

 Исем 
Учалы атамаһының башҡа варианттары — Асыуҙы, УшалыСловарь топонимов Башкирской АССР. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1980. — 200 с. — С. 157.. 

«Учалы» исеме ҡала эргәһендәге күл атамаһынан килә. XVIII быуаттың бөтә документтарында һәм 1786 йылғы картала был күл Ачулы — Асулы тип бирелгән. Уның башҡортса мәғәнәһен ҡайһы бер ғалимдар «асыулы» һүҙенә бәйләй, икенселәр иһә «асылы» — әсе, татырлы һуҙенән алынған тип аңлата; «юшалы» (йәшмәле) тигән аңлатма ла бар.

Бер риүәйәт буйынса, Учалы исеме «Үс алды» һүҙенән килә. XIV быуатта Аҡһаҡ Тимер Туҡтамыш ханды еңеп, уның союздаштары булған бер-нисә башҡорт ырыуын юҡҡа сығарған урын тип аңлатыла.

 Тарихы 
Учалы төбәге төрлө файҙалы ҡаҙылмаларға бай булғанлыҡтан, бында XVIII быуатта уҡ рудниктар барлыҡҡа килә. Был ерҙәрҙә борон-борондан төрлө төҫлө һәм ҡара металл рудалары, шул иҫәптән алтын һәм баҡыр сығарыла. Төрлө биҙәкләү таштары ла, айырыуса йәшмә күп табыла.

1830 йылда ер өҫтөнә сығып тороусы алтын ятҡылыҡтары табыла. XIX быуатта урыҫ помещиктары бында 7,5 тонна алтын ала. ХХ быуат башында ятҡылыҡтарҙың күбеһе сит ил кешеләре ҡулында була. Башҡорт типтәрҙәре, ер аҙлыҡҡа күрә төрлө приискыларҙа, шахталарҙа ялланып көн күрә.

РСФСР Юғары Советы Президиумының 1963 йылдың 1 февралендәге Указы менән, Бәләкәй Учалы һәм Яңы Учалы ҡасабалары «Учалы» исеме бирелгән яңы ҡалаға берләштерелә.

1975 йылда архитетор Салауат Шәбиев Учалы ҡалаһының  эшләй.

2009 йылда «Башкиргражданпроект» институты әҙерләгән ҡаланың яны генераль планы раҫлана.

 Билдәле шәхестәре 
 Абдрахманов Ильяс Әхмәт улы (21.10.1951), хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. Техник фәндәр кандидаты (2009). Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы һәм Башҡортостан Республикаһының 2-се һәм 3-сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (1999) атҡаҙанған металлургы. Рәсәй Хөкүмәте премияһы лауреаты (2003). 2‑се дәрәжә Изге Станислав (2002), Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы ордены (2002) һәм Салауат Юлаев (2008) ордендары кавалеры.
 Ғүмәрова Лилиә Салауат ҡыҙы (16.12.1976), Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим. 2012—2014 йылдарҙа Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-Министр урынбаҫары, 2014 йылдан Рәсәй Федерацияһының Федераль Йыйылышының Федерация Советында Башҡортостан Республикаһы дәүләт власы башҡарма органы вәкиле. Педагогия фәндәре кандидаты.
 Минасов Марат Шамил улы (23.03.1951), дәүләт хеҙмәте ветераны. 1998 йылдан Башҡортостан Республикаһы иҡтисад министры урынбаҫары, 2007 йылдан — беренсе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2003)Сайт УГАТУ «Годы и Люди» — Минасов Марат Шамильевич .
 Ишниязова Дияна Рафаэль ҡыҙы  (22.12.1975) — йырсы, халыҡ йырҙарын башҡарыусы, Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының солист-вокалисы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы Ишниязова Дияна Рафаэловна.

 Иҡтисад 
Ҡаланың иҡтисад нигеҙе — сеймал табыу һәм яғыулыҡ әҙерләү сәнәғәте, эшкәртеү сәнәғәте. 
 Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты
 май-сыр заводы
 тегеү фабрикаһы
 урман машиналарын эшләү заводы
 тимер-бетон заводы
 “Газ Сервис” ПАЙ-ның “Учалыгаз” филиалы
 “Башҡортостан—Көнсығыш энергетик тауар һатыу компанияһы” ЯСЙ филиалы Белорет бүлексәһенең Учалы участкаһы
 Учалы йылылыҡ селтәрҙәре, ПАЙ
 “Учалы электр селтәрҙәре” ААЙ
 «“Баштальк” тау ҡаҙылма компанияһы» 
“Башкиргеология” ААЙ филиалы
 Транспорт 
Район биләмәләре аша Белорет—Учалы—Мейәс—Силәбе, Учалы—Магнитогорск (Ахун ауылы йәки Межозерный аша), Учалы—Ҡорама— Уй—Силәбе автомобиль юлдары үтә.

Тимер юлы. Район аша Рәсәй тимер юлдарының Көньяҡ Урал бүлексәһенә ҡараған Межозерный—Учалы—Мейәс тимер юлы үтә. 1995 йылға тиклем бынан Учалы—Өфө—Күмертау—Ырымбур поезы йөрөнө.

2000 йылдан поезд Күмертауға тиклем, 2005 йылдан — Өфө тиклем генә барһы, 2010 йылдан — Мейәскә тиклем генә йөрөй. 2012 йылдан ошо юлдан пассажирҙар ташыу туҡтатылды.

Гербы 
Учалы ҡалаһы гербында Кеҫәртке урынлашҡан.
 Ҡала панорамаһы 

 Галерея 

 Факттар 
 Учалы урамы Асҡарҙа, Сибайҙа һәм Белоретта бар.
 Ҡаланан 1 километр алыҫлыҡта Учалы ауылы урынлашҡан. Унда йәшәгән 6,5 мең кеше Учалы ҡалаhының халҡы иҫәбенә инмәй.
 Ҡала 1965 йылдан Учалы районы үҙәге, быға тиклем ул Учалы ауылында булған.
 Район китапханаһы һәм район мәҙәниәт йорто, тимер-юл станцияһы Учалы ауылында урынлашҡан.
 Ҡаланан Силәбе өлкәһе сигенә тиклем 15 километр.
 Ҡалала 2 мәсет (үҙәк мәсет, З. Рәсүлев мәсете); 1 сиркәү бар.
 Ҡалала БДУ-ның филиалы эшләй.
 Учалы ҡалаһында урынлашҡан иң ҙур күл — Ҡарағайкүл Ҡатырға-рубероид заводы ҡалдыҡтары менән бысратылған.
 Учалы районында Яйыҡ (Урал) йылғаһы башлана.
 Учалы ҡалаһының иң оҙон урамы — Ленин урамы.
 Учалы халҡының күпселеге Башҡортостан урамында йәшәй (2 мең кеше).

 Халыҡ һаны 
Халҡы 37,9 мең кеше.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар 1959 йыл 15 ғинуар 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар32317148551746246,0 %54,0 % 2002 йыл 9 октябрь37196170302016645,8 %54,2 % 2010 йыл 14 октябрь37788 17351 20437 45,9 % 54,1 %

 Һылтанмалар 
    
 Учалы районының һәм ҡалаһының рәсми сайты
 «Яйыҡ», Учалы ҡалаһы һәм районының берләштерелгән ижтимағи-сәйәси гәзите 

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Башҡортостан ҡалалары
Категория:Учалы
Категория:Башҡортостан район үҙәктәре