Әлмән телe
{{Язык|цвет=
|төҫ           = Һинд-Европа телдәре
|исем            = Немец теле
|үҙатама   = {{unicode|Deutsch {{IPA|[dɔʏtʃ]}}}}
|страны =[[Германия]]<br> [[Австрия]]<br> [[Швейцария]]<br> [[Лихтенштейн]]<br> [[Бельгия]]<br> [[Италия]]<br> [[Люксембург]]<br> [[Рәсәй]] һәм башҡа 36 ил
|официальный язык =  {{Флаг|Германия}} [[Германия]]<br> {{Флаг|Австрия}} [[Австрия]]<br> {{Флаг|Швейцария}} [[Швейцария]]<br> {{Флаг|Лихтенштейн}} [[Лихтенштейн]]<br>  {{Флаг|Италия}} [[Италия]]<br> {{Флаг|Люксембург}} [[Люксембург]]<br> {{EUR}}<br> {{Флаг|Бельгия}} [[Бельгия]]
* [[Файл:Flag of the German Community in Belgium.svg|border|22px]] [[Немец берләшмә]]
'''Региональ һәм локаль рәсми телдең статусы:'''<br>
{{Флаг|Бразилия}} [[Бразилия]]:<ref>{{cite web|url= http://www.ipol.org.br/upload/Image/lei1.jpg|title= Cooficialização da língua alemã em Antônio Carlos: Projeto legislativo 132/2010|publisher= Instituto de Investigação e Desenvolvimento em Política Linguística|accessdate= 2014-11-13|lang= pt}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120402095443/http://www.ipol.org.br/upload/Image/lei1.jpg |date=2012-04-02 }}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.vemprapomerode.com.br/cultura/patrimonio/pagina/lingua-alema|title= Língua alemã|author= |date= |work= |publisher= Secretaria de Turismo, Cultura e Esporte de Pomerode|accessdate= 2014-11-13|lang= pt}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121221184504/http://www.vemprapomerode.com.br/cultura/patrimonio/pagina/lingua-alema |date=2012-12-21 }}</ref>
* [[Файл:Bandeira de Santa Catarina.svg|border|22px]] [[Санта-Катарина]] ([[Антониу-Карлус (Санта-Катарина)|Антониу-Карлус]], [[Помероди]])
{{Флаг|Ватикан}} [[Ватикан]]:
* [[Файл:BANDERA GUARDIA VATICA PANCHO.svg|border|22px]] [[Швейцария гвардияһы]]<ref>{{статья |автор=Haubel M.|заглавие= Die päpstliche Schweizergarde|ссылка= |язык= |издание=Österreichische Militärische Zeitschrift |год=2007 |номер=3 |страницы=311—316}}</ref>
{{Флаг|Дания}} [[Дания]] ([[Көньяҡ Дания]])<ref>{{cite web |url=http://www.nordschleswig.dk/sprache |title= 
Sprache – Identität und Schlüssel|publisher=Nordschleswig.de |accessdate=2014-11-13 |lang=de}}</ref><br>
{{Флаг|Италия}} [[Италия]]:
* [[Файл:Flag of South Tyrol.png|border|22px]] [[Больцано (провинция)|Көньяҡ Тироль]]<ref>{{статья |автор=Bauer R.|заглавие=Deutsch als Amtssprache in Südtirol |язык=de |издание= Terminologie et tradtition. Office des publications officielles des communautés europeénnes|тип= |год=1994 |том= |номер= |страницы= 63–84}}</ref>
{{Флаг|Намибия}} [[Намибия]]<ref>{{cite web|url=http://www.az.com.na/fileadmin/pdf/2007/deutsch_in_namibia_2007_07_18.pdf|title=Deutsch in Namibia|date=18.07.2007|publisher=Allgemeine Zeitung|accessdate=2014-11-13|lang=de}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080624233949/http://www.az.com.na/fileadmin/pdf/2007/deutsch_in_namibia_2007_07_18.pdf |date=2008-06-24 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.deutschinnamibia.org/index.php?module=Pages&func=display&pageid=1|title=Wir stellen uns vor: Initiative Deutsch in Namibia (DiN)|publisher=DiN|accessdate=2011-11-06|lang=de}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120208161724/http://www.deutschinnamibia.org/index.php?module=Pages&func=display&pageid=1 |date=2012-02-08 }}</ref><br>  
{{Флаг|Парагвай}} [[Парагвай]]<ref>{{cite web |url=http://www.bpb.de/internationales/amerika/lateinamerika/44846/deutsche-kolonie|title=Die deutsche Kolonie in den Subtropen Paraguays|date=09.01.2008|publisher= Bundeszentrale für politische Bildung|accessdate=2014-11-13|lang=de}}</ref><br> 
{{Флаг|Польша}} [[Польша]]:<ref>{{cite web |url=http://www.ostpreussen-info.de/land/minderheit.htm|title=Zur Lage der deutschen Minderheit in Polen seit 1989|author= Danowski R.|publisher=Ostpreussen-info.de|accessdate=2014-11-13 |lang=de}}</ref>
* [[Файл:POL województwo opolskie flag.svg|22px|border|Опольское воеводство]] [[Опольское воеводство]] (27 [[гмина|гмин]])
* [[Файл:POL województwo śląskie flag.svg|22px|border|Силезское воеводство]] [[Силезское воеводство]] (1 гмин)
{{Флаг|Словакия}} [[Словакия]]:
* [[Файл:Banskobystricky vlajka.svg|22px|border|Банска-Бистрица крайы]] [[Банска-Бистрица крайы]] ([[Крагуле]])
{{Флаг|Франция}} [[Франция]]:<ref>{{книга|автор=[[Эрбе, Михаэль|Erbe M.]]|заглавие=Das Elsass. Historische Landschaft im Wandel der Zeiten|место=Stuttgart|издательство=Kohlhammer|год=2002|страницы=198|isbn=3-17-015771-X}}</ref><ref>{{статья |автор=[[Хартвег, Фредерик|Hartweg F.]]|заглавие= Die Sprachen im Elsass: Kalter Krieg oder versöhntes Miteinander?|ссылка=http://www.hss.de/downloads/argumente_materialien_35.pdf|язык=de|издание=Argumente und Materialien
zum Zeitgeschehen: Frankophonie – nationale und internationale Dimensionen|год=2002|номер=35|страницы=63—75}}</ref>
* [[Файл:Flag of Lorraine.svg|22px|border|Эльзас]] [[Эльзас]]
* [[Файл:Flag of Alsace.svg|22px|border|Эльзас]] [[Лотарингия]] ([[Мозель (департамент)|Мозель]])
 |регулирующая организация =
|һөйләшеүселәр һаны =Туған тел: 110 миллион<br>Барыһы: 120 миллион
|рейтинг = 11
|статус = 
|үле = 
|категория = [[Евразия телдәре]]
|классификация =
 [[Һинд-Европа телдәре|Һинд-Европа ғаиләһе]]
:[[Герман телдәре|Көнбайыш-герман тармағы]]
|яҙма = [[латин әлифбаһы]]
|ГОСТ 7.75-97 = нем 481
|ISO1=de
|ISO2=ger (B); deu (T)
|ISO3=deu
}}
[[File:Legal status of German in the world.svg|frameless|right]]

'''Немец теле''' ({{lang-de|Deutsch, Deutsche Sprache}}) — герман төркөмөнөң көнсығыш герман төркөмсәһенә ҡараған тел. Германия, Австрия, Швейцарияла немец теле дәүләт теле, ә Люксембург, Лихтенштейнда һәм Көнсығыш Бельгияла рәсми тел булып һанала. 100 миллион тирәһе кеше өсөн немец теле- туған тел.

Хәҙерге немец теле үрге (әҙәби тел нигеҙе) һәм түбәнге диалекттарға(Германияның төньяҡ- көнбайышында һәм ҡайһы бер илдәрҙә бер аҙ һаҡланған) бүленә. Яҙмаһы — [[латин әлифбаһы]]. Грамматик төрө буйынса немец теле— флектив-аналитик тел.

== Тарих ==
[[Инглиз теле]]нә яҡын. Көнбайыш герман ҡәбиләләре (алеман, баювар, сакс, туринг, франк, хат) теленә барып тоташа. Немец теле түбәнге-немец, урта-немец һәм көньяҡ‑немец төркөмдәре диалекттарын айырып йөрөтәләр, уларҙың һәр береһе көнбайыш һәм көнсығыш төркөмсәләргә бүленә; Швейцарияла — алеман, Люксембургта мозель-франк диалекттары бар. Әҙәби теле XVIII быуат аҙағында көнсығыш‑урта‑немец һәм көньяҡ‑немец диалекттары нигеҙендә формалаша. Немец теле фонетикаһында һүҙ башында һуҙынҡылар ҡаты итеп әйтелә; морфема аҙағында яңғырау тартынҡылар һаңғыраулана: [ä], [ö], [ü], [äu] һуҙынҡылары өсөн умлаут күренеше хас. Һүҙьяһалышта аффиксация һәм һүҙҙәрҙе ҡушыу өҫтөнлөк итә; субстантивациялары киң таралған: «laufen» (йүгерергә) — «das Laufen» (йүгереү), «alt» (ҡарт) — «der Alte» (ҡарт кеше), «die Alte» (ҡарсыҡ), «das Alte» (иҫке) һәм башҡа Һүҙлек составында инглиз, итальян, латин телдәренән, француз теленән, шулай уҡ славян телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәр бар. Һөйләмдәрҙең төп тибы — ҡылымлы. Яҙыу латин алфавиты нигеҙендә башҡарыла. Хәҙерге немец алфавиты 26 хәрефтән тора.

== Диалекттары ==
{{main|Диалекты немецкого языка}}
{{См. также|Нижненемецкий язык|Верхненемецкий язык}}
[[Файл:Brockhaus 1894 Deutsche Mundarten.jpg|right|thumb|Карта немецких диалектов 1894 года]]
[[Файл:Verbreitungsgebiet der heutigen niederdeutschen Mundarten.svg|right|thumb|Нижненемецкие диалекты.<br> корре́кции:
4 = Ostfriesisch   5 = niedersächsische Mundarten in den Niederlanden ohne Ostfriesisch<br>
10 = Mittelmärkisch]]
[[Файл:Verbreitungsgebiet des heutigen Mitteldeutschen.PNG|right|thumb|Средненемецкие диалекты]]
[[Файл:Heutige oberdeutsche Mundarten neu.PNG|right|thumb|Южнонемецкие диалекты]]

Немец теленең бөтә диалекттары ла көнбайыш герман диалект мөхитенә ҡарай, унда шулай уҡ [[нидерланд теле]] лә инә. Хәҙерге Германия, Австрия, Швейцария, [[Люксембург]], [[Лихтенштейн]], [[Италия]] һәм [[Нидерланд]] биләмәләрендә өс диалект төркөмөн айырып йөрөтәләр: Түбәнге немец (Niederdeutsch), Урта немец (Mitteldeutsch) һәм Үрге немец (Oberdeutsch), һуңғы икеһе Үрге немец диалекты төрҙәре итеп ҡарал (Hochdeutsch)<ref name="Немецкий язык"/>.Түбәнге һәм Үрге немец диалекттары араһындағы сик Бернарт һыҙығы тип йөрөтөлә<ref>{{cite web|url=http://www.opdegrens.eu/hansh/2009/benrath2.html|title=Meer over de Benrather taalgrens|author=Hans Hermans.|date=2009-11-18|work=|publisher=|accessdate=2012-09-20|lang=nl}}</ref>. Был төрөкмдәргә ингән айырым һөйләш һәм милли варианттарҙа географик үҙенсәлектәрҙән тыш оҙайлы мәҙәни, географик һәм тарихи факторҙар йоғонтоһонда телдә һиҙелерлек айырма бар<ref>{{книга|автор=Eckhard Eggers.|заглавие=Moderne Dialekte – neue Dialektologie. Akten des 1. Kongresses der Internationalen Gesellschaft für Dialektologie des Deutschen (IGDD) am Forschungsinstitut für Deutsche Sprache „Deutscher Sprachatlas“ der Philipps-Universität Marburg vom 5. bis 8. März 2003|место=Steiner, Stuttgart|издательство=|год=2005|страниц=|isbn=3-515-08762-1}}</ref>. Австрия һәм Швейцария варианттарының фонетика һәм лексикала үҙ үҙенсәлектәре бар, уларға һүҙ башында ''p-, t-, k-'' әйтелешендә айырма,әҙәбәи немец телендә булмаған сит ил телдәренән ингән һүҙҙәр ҡулланыу хас. Ерле һөйләштәрҙе диалекттарҙан айырып ҡарамайҙар. Улар барыбер бавар һәм алеманн диалекттарына ҡарай.

== Боронғо герман телдәре ==
{{main|Прагерманский язык}}
[[Файл:AlthochdeutscheSprachräume962 Box.jpg|thumb|Западногерманский языковой регион в [[Восточно-франкское королевство|Восточно-франкском королевстве]] ([[962 год]])]]
Герман ҡәбиләләре [[Эльба (река)|Эльба]] менән [[Одер]] йылғалары араһындағы тигеҙлектең төньяғына, Ютландия һәм Скандинавияға, VI—V б.э.т.быуаттарҙа күсеп килгән. Улар боронғо һинд-европа ҡәбиләләре берлегенән айырылып сыҡҡан<ref>{{книга|автор=Meier-Brügger M., [[Краэ, Ханс|Krahe H.]]|заглавие=Indogermanische Sprachwissenschaft|место=Berlin|издательство=Walter de Gruyter|год=2002|страниц|isbn=3-11-017243-7}}</ref>. Башҡа һинд-европа телдәренән айырылып сыҡҡан боронғо герман теле герман теленең нигеҙен тәшкил итә<ref>{{книга|автор=Zimmer S.|часть=Usipeten/Usipeter und Tenkterer: Sprachliches|заглавие=Reallexikon der germanischen Altertumskunde|том=31|место=Berlin|издательство=de Gruyter|год=2006|страницы=572—573|isbn=3-11-018386-2}}</ref>. Быуаттар буйы германдар теленә күрше халыҡтар телдәре йоғонто яһай (күбеһенсә — [[Кельты|кельттар]], һуңыраҡ римляндар- [[латин теле]]){{sfn|Жирмунский В. М. История немецкого языка|1948|с=9—13}}.

Беҙҙең эра башында телдең үҫеше күп осраҡта ҡәбилә телдәрендә һөйләшеүселәрҙең миграцияһына, шулай уҡ бәләкәйерәк ҡәбиләләрҙең ҙурыраҡтары тарафынан йотола барыуына бәйле. Шулай итеп, франк, сакс, тюринг, алеманн һәм бавар ҡәбилә берләшмәләре һәм уларҙың диалекттары барлыҡҡа килә. V—IX быуаттарҙа улар Меровингтар ([[Хлодвиг I|Хлодвиг]] етәкселегендәге һуғыштар), ә һуңыраҡ Каролингтар ([[Бөйөк Карл]]дың баҫып алыу һуғыштары) ҡулы аҫтында берләшә<ref>{{книга|автор=[[Лебек, Стефан|Лебек С.]]|часть=Франки|заглавие=Происхождение франков. V-XI века|место=М.|издательство=Скарабей|год=1993|том=1|страниц=|isbn=5-86507-001-0}}</ref>. Карл империяһына хәҙерге Франция, Италия, Германия ерҙәре инә. Был [[Рейн]] йылғаһынан көнсығыштағы германдарҙың [[Галлия]] һәм Апеннин ярыумутрауындағы роман халыҡтарынан айырылыуына  килтерә{{sfn|Жирмунский В. М. История немецкого языка|1948|с=21—22}}.

== Урта быуаттарҙа һәм Яңы осорҙа немец теле ==
{{main|Средневерхненемецкий язык|Ранненововерхненемецкий язык}}
Көнсығыш франк дәүләтендә төрлө ҡәбиләләр йәшәй, шуға ҡарамаҫтан унда йәшәгән халыҡ үҙен бер үк телдә һөйләшкән бер халыҡ итеп X—XI баштарында, урта немец осоро башында уҡ, хис итә башлай. ''[[Deutsch (этимология слова)|Deutsch]]'' һүҙе ''diutisc'' ({{lang-goh|diot}}, {{lang-got|þiuda}}) һүҙенән алынған, «халыҡ телендә һөйләшеүсе» (латин телендә һөйләшкәндәрҙән айырмалы) тигәнде аңлатҡан сифат һүҙ. Латинса ''theodisce'' (''theodisca lingua'') латин сығанаҡтарында [[VIII быуат]] аҙаҡтарында күренә башлай һәм латин телендә һөйләшмәгән, мәҫәлән, герман халыҡтары тигәнде аңлатҡан<ref name="autogenerated6" /><ref>{{книга|автор=Wolfgang Haubrichs, [[Вольфрам, Хервиг|Herwig Wolfram]].|часть=Theodiscus|заглавие=Reallexikon der Germanischen Altertumskunde|место=Berlin, New York|издательство=|год=2005|страниц=|isbn=3-11-018385-4}}</ref>. IX быуаттың икенсе яртыһында Отфрид фон Вейсенбург яҙмаларында ''thiufrenkiska zunga'' осрай, был дөйөм франк теле тигәнде аңлата, XI быуат башында ''diu diutisca zunge'' тип Ноткер бөтә герман халыҡтары телен атай. Тотош халыҡты ''diutisc'' тип тик XI быуат аҙағында ғына атай башлайҙар {{sfn|Жирмунский В. М. История немецкого языка|1948|с=38}}.

Күрше роман һәм славян халыҡтарынан айырмалы, урта быуаттарҙа немец телендә һөйләшеүселәр төрлө дәүләттәрҙә йәшәй. Шуға күрә немец теленең бик күп диалекттары формалаша. Урта үрге немец теленең ерле һөйләштә ҡулланыш үҙенсәлектәре мәҙәни берлекте нығытыуға ҡамасаулай һәм XIII быуат башынан алып, шағирҙар диалект һүҙҙәрен ҡулланмаҫҡа тырыша башлай-улар үҙ әҫәрҙәрен уҡыусылар һанын арттырырға тырыша, был дөйөм немец телен булдырыуға табан яһалған тәүге аҙым тип ҡарала. Ләкин бының өсөн халыҡ араһында Урта быуаттың һуңғы осоронда һәм Яңырыш осоронда уҡый-яҙа белеүселәр һаны артыуы кәрәк була.<ref>{{книга|автор=Thordis Hennings.|заглавие=Einführung in das Mittelhochdeutsche|место=Berlin|издательство=|год=2003|страниц=|isbn=3-11-017818-4}}</ref>.
[[Файл:Martin Luther (Lucas Cranach) 1526.jpg|thumb|upright|[[Мартин Лютер]] (Өлкән Лукас Кранах эше, [[1526 год|1526]])]]
XIII—XIV быуаттарҙа немец теле үҫеше әкренләп латин теленең рәсми эшмәкәрлек өлкәһенән ҡыҫырыҡлап сығарыла башлай (быға тик XVI—XVII быуаттарҙа ғына өлгәшелә). [[Эльба ]] йылғаһының көнсығышында ятҡан славян ерҙәрен баҫып алыу көнсығыш немец һөйләшен барлыҡҡа килтерә, был тел төп урынды биләй башлай һәм көньяҡ немец әҙәби традициялары менән байытылып, немец әҙәби теленә нигеҙ һала.

Башҡа илдәрҙән айырмалы (уларҙа әҙәби тел- баш ҡала диалекты теле), немец әҙәби теле- урта һәм үрге немец теленең ҡатнашмаһы, ул тик [[Ганновер]]ҙа ғына туған тел булып иҫәпләнә.Германияның төньяғында был тел тик дәүләт менән идара итеү һәм мәктәп мәғарифы өлкәһендә [[Реформация]] осоронда тарала. [[Ганза]] ҡалалары сәскә атҡан осорҙа Германияның бөтә төньяғында түбәнге немец диалекттары һәм [[нидерланд теле]] өҫтөнлөк итә. Ваҡыт үтеү менән әҙәби немец теле Германияның төньяғында ерле диалекттарҙы ҡыҫырыҡлап сығара, улар бөгөнгә тиклем бик аҙ һаҡланып ҡалған (Нидерландтарҙа,Дания, элекке СССР өлкәләрендә йәшәгән немецтарҙың күбеһенең туған теле, Plattdeutsch). Үҙәк һәм көньяҡ Германияла тел әҙәби телгә яҡын булғанлыҡтан, халыҡ үҙ диалектын һаҡлап ҡалған<ref>{{книга|автор=[[Поленц, Петер фон|Peter von Polenz]].|заглавие=Geschichte der deutschen Sprache (9. Auflage)|место=Berlin, New York|издательство=Walter de Gruyter|год=1987|страниц=|isbn=3-11-007998-4}}</ref>.

[[1521 ]] йылда [[Лютер Мартин|Мартин Лютер]] [[Яңы Ғәһед]]те (Новый Завет) әле нығынып бөтмәгән дөйөм яҙма телгә тәржемә итә, ә [[1534 ]] йылда — [[Иҫке Ғәһед]]те, XIX быуат телсе ғалимдары фекеренсә, был бер нисә быуындың теленә йоғонто яһай, сөнки XIV быуатта уҡ әкренләп иртә үрге немец теле тип йөрөтөлгән дөйөм немец теленең үҫеше һиҙелә башлай<ref>{{cite web|url=https://www.welt.de/kultur/history/article1590611/Wie_Martin_Luthers_Bibel_unsere_Sprache_praegt.html|title=Wie Martin Luthers Bibel unsere Sprache prägt|author=[[Флокен, Ян фон|Jan von Flocken]].|date=|work=|publisher=|accessdate=2011-11-06|lang=de}}</ref>. Дөйөм әҙәби немец теленең формалашыуы башлыса XVII быуатта тамамлана<ref>{{книга|автор=Frédéric Hartweg, Klaus-Peter Wegera.|заглавие=Frühneuhochdeutsch. Eine Einführung in die deutsche Sprache des Spätmittelalters und der frühen Neuzeit|место=Niemeyer, Tübingen|издательство=|год=2005|страниц=|isbn=3-484-25133-6}}</ref>.

== Немец яҙмаһы ==
{{main|Немецкая письменность|Немецкий алфавит}}

[[Файл:Vereinfachte Ausgangsschrift.png|right|thumb|[[Прописные буквы]] немецкого алфавита с отдельными буквосочетаниями]]
Немец алфавитында 26 пар латин хәрефтәре ҡулланыла (бәләкәй һәм ҙур хәрефтәр)<ref>{{cite web|url=http://www.studygerman.ru/online/alphabet/|title=Немецкий алфавит: Study German|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2011-11-06|lang=}}</ref>; умлаут билдәһе ҡуйылған хәрефтәр (''ä'', ''ö'', ''ü'') һәм лигатура (ҡушма хәреф) ''ß'' (эсцет) алфавитҡа инмәй. Алфавитта умлаутлы ''ä'', ''ö'', ''ü'' яҙыу билдәләре ''a'', ''o'', ''u'' хәрефтәренән айырылмай; умлаут менән генә айырылған һүҙҙәрҙән тыш булғандарында умлаутлы һүҙ аҙаҡтараҡ яҙыла; ''ß'' оҙон һуҙынҡыларҙан һәм дифтонгтарҙан һуң яҙыла (1996 йылғы орфография реформаһынан һуң)<ref>{{cite web|url=http://www.all-de.com/service/fragen_antworten/771-kogda-v-nemeckom-yasyke-ispolzuetsya-ss.html|title= Яҙыуҙа «ß» ҡулланғанда|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2014-01-20|lang=}}</ref> ''ss''-ҡа тиң<ref>{{cite web|url=http://audio-class.ru/deutsch/abc-de.html|title=О Немецком алфавите|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2011-11-06|lang=}}</ref>. Немец хәрефтәрен атаған саҡта ''ä'', ''ö'', ''ü'' хәрефтәрен ''a'', ''o'' и ''u'' хәрефтәре менән бергә атамай, хәрефтәр теҙмәһенең аҙағында ғына атайҙар<ref>{{cite web|url=http://www.sprachprofi.org/german-alphabet_72670817.html|title=Das deutsche Alphabet|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2012-01-17|lang=de}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308025051/http://www.sprachprofi.org/vocabulary/german-alphabet.html |date=2014-03-08 }}</ref>. Һүҙлектәрҙә немец һүҙҙәре умлаутты иҫәпкә алмай ғына ҡуйыла .

{| class="standard" style="text-align:center; font-family: Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, sans-serif;"
|-----
! хәреф !! атамаһы
| width="1" rowspan="16" |
! хәреф !! атамаһы
| width="1" rowspan="16" |
! хәреф !! атамаһы
| width="1" rowspan="16" |
! хәреф !! атамаһы
| width="1" rowspan="16" |
! хәреф !! атамаһы
|-----
| [[A (латиница)|A a]] || а || [[F (латиница)|F f]] || эф || [[L (латиница)|L l]] || эль || [[Q (латиница)|Q q]] || ку || ([[Ü (латиница)|Ü ü]]) || у-умлаут
|-----
| ([[Ä (латиница)|Ä ä]]) || а-умлаут || [[G (латиница)|G g]] || гэ || [[M (латиница)|M m]] || эм || [[R (латиница)|R r]] || эр || [[V (латиница)|V v]] || фау
|-----
| [[B (латиница)|B b]] || бэ || [[H (латиница)|H h]] || ха || [[N (латиница)|N n]] || эн || [[S (латиница)|S s]] || эс || [[W (латиница)|W w]] || вэ
|-----
| [[C (латиница)|C c]] || цэ || [[I (латиница)|I i]] || и || [[O (латиница)|O o]] || о || ([[ß (латиница)|ß]]) || эсцет (ss) || [[X (латиница)|X x]] || икс
|-----
| [[D|D d]] || дэ || [[J (латиница)|J j]] || йот || ([[Ö (латиница)|Ö ö]]) || о-умлаут || [[T (латиница)|T t]] || тэ || [[Y (латиница)|Y y]] || ипсилон
|-----
| [[E (латиница)|E e]] || э || [[K (латиница)|K k]] || ка || [[P (латиница)|P p]] || пэ || [[U (латиница)|U u]] || у || [[Z (латиница)|Z z]] || цет
|-----
|}

Латин хәрефтәрен индергәнсе немец телендә рун тамғалары ҡулланылған, улар германдар христиан диненә күскәндән һуң бөтөнләй ҡулланылмай башлаған. XX башына тиклем рәсми ҡулланышта гот шрифты йөрөгән (башҡа илдәрҙә баҫтырылған һүҙлектәрҙә лә)<ref>{{cite web|url=http://inyazservice.narod.ru/german_general.html|title=Виды немецкого письма|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2011-11-06|lang=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120119121342/http://inyazservice.narod.ru/german_general.html|archivedate=2012-01-19|deadlink=404}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119121342/http://inyazservice.narod.ru/german_general.html |date=2012-01-19 }}</ref>. Айырым гот ҡулъяҙмаһы һәм фрактура булған (1941 йылға тиклем мәктәптә өйрәтелгәндәр). Антиква XIX быуаттан башлап башта рәсми ҡулланышта булмай , 1918 йылғы ноябрь революцияһынан һуң рәсми рәүештә индерелә. Нацистар власҡа килгәс, гот шрифты рәсми рәүештә индерелә, һуңыраҡ нацист пропагандаһы гот шрифтын, еврейҙарҙың квадратлы яҙмаһына оҡшатып, эҙәрлекләй башлай,<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/?id=zfT0Iam0q7AC&pg=PA165&vq=the+nazi+ban+on+gothic&dq=paul+renner+the+art+of+typography+1998|title=Paul Renner: the Art of Typography|author=Christopher Burke.|date=1998|work=|publisher=New York: Princeton Architectural Press|accessdate=2011-11-06|lang=}}</ref>. Хәҙерге заманда был шрифт биҙәү маҡсатында, йә иһә китап нәшер иткәндә ҡулланыла .

== Лексика ==
{{main|Лексика немецкого языка}}
Боронғо немец һүҙҙәре тип боронғо герман телендә булған лексемалар атала. Ул телдең төрлө диалекттарынан хәҙергә [[герман телдәре]], шул иҫәптән хәҙерге әҙәби немец теле лә барлыҡҡа килгән<ref>{{книга |автор=Wiese H. |заглавие=Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt |место=Berlin |издательство=Logos Verlag |год=2010 |страниц= |страницы= |isbn=978-3-8325-1601-7}}</ref>. Ул һүҙҙәрҙең күбеһе боронғо герман теленә үҙ сиратында боронғо һинд-европа теленән ингән. Уларға: алмаштар ''ich'' (прагерм. ''*ek''), ''du'' (''*þū''), ''mein'' (''*mīnaz'') и т. д.; һандар ''ein'' (прагерм. ''*ainaz''), ''zwei'' (''*twai''), ''hundert'' (''*hundaradą'')һ.б..; исем ''Vieh'' (прагерм. ''*fehu''), ''Haus'' (''*hūsą''), ''Feuer'' (''*fōr'') иһ.б.; ҡылымдарҙан ''gehen'' (прагерм. ''*gāną''), ''stehen'' (''*stāną''), ''sehen'' (''*sehwaną'') кеүектәр инә<ref>См. соотв. статьи в {{книга |автор=[[Клуге, Фридрих|Kluge F.]] |заглавие=Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache |ответственный=bearbeitet von Elmar Seebold |издание= 24., durchgesehene und erweiterte Auflage |место= Berlin, New York |издательство= Walter de Gruyter |год=2001 |страниц= |страницы= |isbn=978-3-11-017473-1}}, {{книга |заглавие=[[Немецкий словарь|Deutsches Wörterbuch von Jacob und Wilhelm Grimm]]. 16 Bände in 32 Teilbänden|ссылка=http://woerterbuchnetz.de/DWB/|место=Leipzig|год=1854—1961}}, {{cite web |url=http://www.dwds.de/ |title=Digitales Wörterbuch der deutschen Sprache|publisher= [[Берлинско-Бранденбургская академия наук|Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften]]|accessdate=2014-11-13 |lang=de}}</ref>

Башҡа һинд-европа телдәренән немец теленә ингән һүҙҙәр Германияның күрше илдәр менән тарихи мәҙәни, сәйәси һәм иҡтисади бәйләнештәре менән аңлатыла<ref name="ReferenceB">{{статья |автор=[[Бест, Карл-Хайнц|Best K.-H.]] |заглавие=Wo kommen die deutschen Fremdwörter her? |издание= Göttinger Beiträge zur Sprachwissenschaft |год=2001 |номер=5 |страницы=7—20}}</ref><ref>{{книга|автор=Schildt J.|заглавие=Abriss der Geschichte der deutschen Sprache|место=Berlin|издательство=|год=1976|страницы=29|isbn=}}</ref>. Һинд-европа һүҙҙәренән тыш немец телендә башҡа һинд-европа теле булмаған телдәрҙән дә ингән мәҙәни лексика бар<ref>{{статья |автор=Körner H. |заглавие=Zur Entwicklung des deutschen (Lehn-)Wortschatzes |издание=Glottometrics |год=2004 |номер=7 |страницы=25—49}} (PDF [https://www.ram-verlag.eu/wp-content/uploads/2018/08/g7zeit.pdf#page=28 ram-verlag.eu])</ref><ref>{{cite web|url=http://www.examen-europaeum.com/EEE/EEE2003/08FremdundLehnwoerter.htm|title=Fremdwörter und Lehnwörter|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2011-11-08|lang=de|archiveurl=https://www.webcitation.org/68rDFHejd?url=http://www.examen-europaeum.com/EEE/EEE2003/08FremdundLehnwoerter.htm|archivedate=2012-07-02|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513061751/http://www.examen-europaeum.com/EEE/EEE2003/08FremdundLehnwoerter.htm |date=2013-05-13 }}</ref>.

Башҡа телдәрҙән ингән һүҙҙәр өлөшөләтә баштағы әйтелешен һәм [[орфография]]һын һаҡлап ҡалыуы мөмкин. Латин теленән ингән һүҙҙәр: ''Koch'' ({{lang-la|coquus}}), ''Wein'' (''vīnum''), ''Straße'' (''strāta''),''Prozess'' (''processus''), ''schreiben'' (''scrībere'') и др.<ref>{{cite web|url=http://www.latein.ch/sprache/etymologien/|title=Latein im Deutschen|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2011-11-08|lang=de}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110831220845/http://www.latein.ch/sprache/etymologien/ |date=2011-08-31 }}</ref>. [[Боронғо грек теле]]нән фән, дин, мифология һәм ижтимағи- сәйәси ҡоролошҡа бәйле һүҙҙәр ингән : ''Meter'' ([[Древнегреческий язык|др-греч.]] μέτρον), ''Elektron'' (ήλεκτρον), ''Mathematik'' (μαθηματική), ''Historie'' (ἱστορία), ''Theologie'' (θεολογία), ''Liturgie'' (λειτουργία), ''Mythos'' (μῦθος), ''Thron'' (θρόνος), ''Demokratie'' (δημοκρατία) һәм башҡа. Латин һәм грек телендәге күп кенә һүҙҙәр, уларҙан яһалған һүҙҙәр немец теленә тарих дауамында башҡа телдәр аша ингән<ref>{{книга|автор=Wolff F.|заглавие=Latein und Griechisch im deutschen Wortschatz|место=Wiesbaden|издательство=VMA-Verlag|год=1999|страниц=|isbn=3-928127-63-2}}</ref>.

[[Итальян теле]]нән иҡтисади терминдар һәм сәнәғәткә бәйле һүҙҙәр ингән: ''Bank'' ({{lang-it|banca}}), ''Bankrott'' (''banca rotta''), ''Bilanz'' (''bilancia''), ''Risiko'' (''risico'', ''risco''), ''Kapital'' (''capitale''), ''Arie'' (''aria''), ''Oper'' (''opera''), ''Sinfonie'' (''sinfonia'')<ref>{{статья |автор=[[Бест, Карл-Хайнц|Best K.-H.]] |заглавие=Italianismen im Deutschen |издание=Göttinger Beiträge zur Sprachwissenschaft |год=2006 |номер=13 |страницы= 77—86}}</ref>. [[Француз теле]]нән мода һәм көнкүрешкә
ҡағылышлы һүҙҙәр ингән: ''Figur'' ({{lang-fr|figure}}), ''Garderobe'' (''garde-robe''), ''Toilette'' (''toilette''), ''Friseur'' (''friser'')<ref name="ReferenceC">{{статья |автор=[[Бест, Карл-Хайнц|Best K.-H.]] |заглавие=Ein Beitrag zur Fremdwortdiskussion |издание=Die deutsche Sprache in der Gegenwart. Festschrift für Dieter Cherubim zum 60. Geburtstag |год=2001 |страницы= 263—270}}</ref><ref>{{книга |автор=Telling R. |заглавие=Französisch im deutschen Wortschatz. Lehn- und Fremdwörter aus acht Jahrhunderten | |место=Berlin |издательство=Volk und Wissen Volkseigener Verlag |год=1987 |страницы= |isbn=3-06-521804-6}}</ref>. Немец теленә инглиз теленән, бигерәк тә XX ьыуаттың икенсе яртыһында, бик күп технологиялар, медиа, шулай уҡ йәштәр мәҙәниәтенә ҡағылышлы һүҙҙәр ингән ([[англицизм]] һәм [[американизм]]дар): ''E-Mail'' ({{lang-en|e-mail}}), ''Show'' (''show''), ''Keyboard'' (''keyboard''), ''Ticket'' (''ticket''), ''T-Shirt'' (''T-shirt''), ''Party'' (''party''), ''Date'' (date), ''Baby'' (''baby''), ''Story'' (''story'')<ref>{{книга |автор=Carstensen B., Busse U. |заглавие= Anglizismen-Wörterbuch: der Einfluss des Englischen auf den deutschen Wortschatz nach 1945 |место=Berlin, New York |издательство=de Gruyter |год=2001 |том= 1 |страниц= |страницы=25—47 |isbn=}}</ref><ref>{{статья |автор=[[Бест, Карл-Хайнц|Best K.-H.]] |заглавие= Anglizismen – quantitativ |ссылка= |язык= |издание=Göttinger Beiträge zur Sprachwissenschaft |год=2003 |номер=8 |страницы=7—23}}</ref><ref>{{книга |автор=Burmasova S. |заглавие=Empirische Untersuchung der Anglizismen im Deutschen am Material der Zeitung DIE WELT (Jahrgänge 1994 und 2004) |ссылка=http://www.opus-bayern.de/uni-bamberg/volltexte/2010/244/pdf/Burmasovaopusopt1e.pdf |место=Bamberg |издательство=University of Bamberg Press |год=2010 |страницы= |isbn=978-3-923507-71-9}}</ref><ref>{{статья |автор=[[Айзенберг, Петер|Eisenberg P.]] |заглавие=Anglizismen im Deutschen |издание=Deutsche Akademie für Sprache und Dichtung, Union der deutschen Akademien der Wissenschaften: Reichtum und Armut der deutschen Sprache. Erster Bericht zur Lage der deutschen Sprache |год=2013 |страницы=57—119}}</ref>.

Немец теленә [[ғәрәп теле]] лә һиҙелерлек йоғонто яһаған: ''Matratze'' (ғәрәпсә. مطرح), ''Elixir'' (الإكسير), ''Arsenal'' (دار الصناعة), ''Ziffer'' (صفر) һ.б.<ref>{{книга|автор=Osman N.|заглавие=Kleines Lexikon deutscher Wörter arabischer Herkunft|место=München|издательство=|год=1992|страниц=|isbn=3-406-34048-2}}</ref><ref>{{книга|автор=Unger A. |заглавие=Von Algebra bis Zucker. Arabische Wörter im Deutschen |место=Stuttgart |издательство=Reclam |год=2007 |страниц= |isbn=978-3-15-010609-9}}</ref>. Немец телендә еврейҙар теленән — [[иврит]] менән [[идиш]]тан ингән һүҙҙәр ҙә күп: ''betucht'' ({{lang-he|בָּטַח}}), ''koscher'' (ככּשר), ''dufte'' (טוֹב), ''mauscheln'' (מֹשֶׁה или מָשָׁל), ''zocken'' (צחוק), ''Chuzpe'' (חֻצְפָּה), ''Schlamassel'' ({{lang-yi|שלימזל}})<ref>{{статья |автор=[[Бест, Карл-Хайнц|Best K.-H.]]|заглавие=Hebraismen im Deutschen|издание=Glottometrics|год=2014|номер=27|страницы=10—17}} (PDF [https://www.ram-verlag.eu/wp-content/uploads/2018/08/g27zeit.pdf#page=13 ram-verlag.eu])</ref><ref>{{книга |автор=Stern H. |заглавие=Wörterbuch zum jiddischen Lehnwortschatz in den deutschen Dialekten |место=Tübingen |издательство=Niemeyer |год=2000 |страниц= |страницы= |isbn=3-484-39102-2}}</ref>.

Милли мәҙәниәткә ҡағылышлы һүҙҙәр айырым бер ҡатлам тәшкил итә. Мәҫәлән, [[Ҡытай теле]]нән ''Feng Shui'' ({{lang-zh|風水}}), ''Mahjong'' (麻將), ''Kungfu'' (功夫), ''Ketchup'' (茄汁), ''Tee'' (茶)<ref>{{статья |автор=[[Бест, Карл-Хайнц|Best K.-H.]] |заглавие=Sinismen im Deutschen und Englischen |издание=Glottometrics |год=2008 |номер=17 |страницы=87—93}} (PDF [https://www.ram-verlag.eu/wp-content/uploads/2018/08/g17zeit.pdf#page=90 ram-verlag.eu])</ref>. [[Япон теле]]нән: ''Kamikaze'' ({{lang-ja|神風}}), ''Ninja'' (忍者), ''Aikido'' (合気道), ''Origami'' (折り紙), ''Karaoke'' (カラオケ), ''Tsunami'' (津波)<ref>{{статья |автор=[[Бест, Карл-Хайнц|Best K.-H.]] |заглавие=Zur Entwicklung der Entlehnungen aus dem Japanischen ins Deutsche |издание=Glottometrics |год=2009 |номер=19 |страницы=80—84}} (PDF [https://www.ram-verlag.eu/wp-content/uploads/2018/08/g19zeit.pdf#page=83 ram-verlag.eu])</ref>. Урыҫ теленән: ''Sputnik'' (''спутник''), ''Sowjet'' ({{lang-ru|совет}}), ''Pogrom'' (''погром''), ''Datsche'' (''дача''), ''Kosaken'' (''казак'') һәм башҡалар<ref>{{статья |автор=  [[Бест, Карл-Хайнц|Best K.-H.]] |заглавие=Slawische Entlehnungen im Deutschen |издание= Rusistika - Slavistika - Lingvistika. Festschrift für Werner Lehfeldt |тип= |год=2003 |том= |номер= |страницы= 464—473}}</ref>.

Немец теленә төрлө ваҡытта [[герман]], [[славян]], [[роман]] телдәренән, шулай уҡ (башҡа телдәр аша) [[төрки ]], [[фин-уғыр]], [[һинд]], [[иран]]<ref>{{статья |автор=[[Бест, Карл-Хайнц|Best K.-H.]]|заглавие=Iranismen im Deutschen|издание=Glottometrics|год=2013|номер=26|страницы=1—8}} (PDF [https://www.ram-verlag.eu/wp-content/uploads/2018/08/g26zeit.pdf#page=5 ram-verlag.eu])</ref>, [[Полинезия]], [[Африка ]] телдәренән һәм башҡа телдәрҙән һүҙҙәр ингән<ref name="ReferenceB"/><ref name="ReferenceC"/><ref>{{книга |автор=[[Айзенберг, Петер|Eisenberg P.]] |заглавие=Das Fremdwort im Deutschen |место= Berlin, New York |издательство=de Gruyter |год=2011 |страниц= |страницы= |isbn=978-3-11-023564-7}}</ref>.

== [[Башҡортостан]]да немец теле ==
Немец теле буйынса белгестәрҙе 1930 йылдар аҙағында Бәләбәй педагогия училищеһы базаһында һәм һуңыраҡ  [[Өфө сит ил телдәре уҡытыусылары институты]]нда әҙерләй башлайҙар. 1941 йылда ул Башҡорт дәүләт педагогия институтына факультет булараҡ ҡушыла. Немец теле кафедраһын ул йылдарҙа Г.Н.Белова, Елизавета Фе етәкләй. Кафедрала Мәскәүҙә сит телдәр институтын тамамлап ҡайтҡан [[Жәлил Кейекбаев]], Ленинград педагогия институтын тамамлап, йүнәлтмә буйынса килгән [[Классен Генрих Николаевич|Генрих Классен]] эшләй.

Һуғыштан һуң кафедраны Генрих Николавевич Классен һәм [[Гельблу Яков Иосифович|Яков Иосифович Гельблу]] етәкләй. Генрих Классен Рәсәй немецтары һөйләшкән (шулай уҡ Башҡортостан немецтары) түбәнге немец диалекты буйынса эҙләнеүҙәр алып бара, 1957 йылда Советтар Союзында йәшәгән немец балалары өсөн тәүге әлифбаны нәшер итә (Fibel), һуңыраҡ Башҡорт дәүләт педагогия институты (Башҡорт дәүләт педагогия университеты) доценттары Е. И. Гутрова, И. А. Сухова менән берлектә немец (әсә теле) теле буйынса башҡа дәреслектәр сығара.

2002 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, [[Башҡортостан]]да немец теле белгән кешеләр һаны — яҡынса 64,9 мең, уларҙың 8,2 меңдән ашыуы — немец милләтенән. Немец теле [[Башҡортостан]]дың байтаҡ урта һәм юғары уҡыу йорттарында мотлаҡ уҡытыла торған сит телдәр иҫәбенә инә; [[Благовар районы]]ның [[Алексеевка (Благовар районы)|Алексеевка]], [[Викторовка (Благовар районы)|Викторовка]], [[Яңы Никольский (Благовар районы)|Яңы Никольский]], [[Пришиб (Благовар районы)|Пришиб]], Таң ауылдары мәктәптәрендә, шулай уҡ [[Өфө]] ҡалаһының 86‑сы гимназияһында туған тел итеп өйрәнелә.

Һуңғы йылдарҙа немец теле Башҡортостан мәктәптәренең күбеһендә икенсе сит тел булараҡ уҡытыла башланы.

[[Башҡорт дәүләт университеты]]нда, [[Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]нда һәм башҡа юғары уҡыу йорттарында немец теле буйынса белгестәр әҙерләйҙәр. А. Н. Антышев, Р. Ғ. Ғатауллин, А. П. Майоров, Р. З. Мерәҫов һәм башҡа ғалимдар етәкселегендә немец филологияһы буйынса фәнни‑тикшеренеү эштәре алып барыла. Немецса‑урыҫса‑башҡортса уҡыу‑уҡытыу һүҙлектәре, белешмәләр нәшер ителә, Германияла Эрсен‑Раш Маргарет [[башҡорт теле]]н уҡытыуҙы ойошторған.

=== Мәктәптәрҙә ===
СССР-ҙа, шулай уҡ Башҡортостан мәктәптәрендә сит ил теле булараҡ башлыса немец теле уҡытылған. Быға ГДР менән тығыҙ мөнәсәбәттәр булыуы ла булышлыҡ иткән — иҡтисади бәйләнештәр, был илгә армия хеҙмәтенә ебәрелеү практик әһәмиәткә эйә булған.

Рәсәйҙә әле лә немец телен мәктәптәрҙә өйрәнеү дауам итә. Ундай мәктәптәр инглиз телен өйрәнелгәндәренән ҡала икенсе урында тора<ref>[http://translation-blog.ru/populjarnost-izuchjenija-njemjeckogo-jazyka-v-srjednikh-shkolakh-rossii/ Популярность изучения немецкого языка в средних школах России]</ref>. Шулай уҡ немец телен тәрән өйрәнгән мәктәптәр ҙә бар.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Мурясов Р. З. Сопоставительная морфология немецкого и башкирского языков. Глагол. Уфа, 2002.

== Сығанаҡтар ==
* [http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/10114-nemets-tele/ Башҡорт энциклопедияһы. Немец теле] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306030348/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/10114-nemets-tele |date=2016-03-06 }}

{{башланғыс}}

[[Категория:Германия телдәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса телдәр һәм диалекттар]]
Немец теле () — герман төркөмөнөң көнсығыш герман төркөмсәһенә ҡараған тел. Германия, Австрия, Швейцарияла немец теле дәүләт теле, ә Люксембург, Лихтенштейнда һәм Көнсығыш Бельгияла рәсми тел булып һанала. 100 миллион тирәһе кеше өсөн немец теле- туған тел.

Хәҙерге немец теле үрге (әҙәби тел нигеҙе) һәм түбәнге диалекттарға(Германияның төньяҡ- көнбайышында һәм ҡайһы бер илдәрҙә бер аҙ һаҡланған) бүленә. Яҙмаһы — латин әлифбаһы. Грамматик төрө буйынса немец теле— флектив-аналитик тел.

 Тарих 
Инглиз теленә яҡын. Көнбайыш герман ҡәбиләләре (алеман, баювар, сакс, туринг, франк, хат) теленә барып тоташа. Немец теле түбәнге-немец, урта-немец һәм көньяҡ‑немец төркөмдәре диалекттарын айырып йөрөтәләр, уларҙың һәр береһе көнбайыш һәм көнсығыш төркөмсәләргә бүленә; Швейцарияла — алеман, Люксембургта мозель-франк диалекттары бар. Әҙәби теле XVIII быуат аҙағында көнсығыш‑урта‑немец һәм көньяҡ‑немец диалекттары нигеҙендә формалаша. Немец теле фонетикаһында һүҙ башында һуҙынҡылар ҡаты итеп әйтелә; морфема аҙағында яңғырау тартынҡылар һаңғыраулана: [ä], [ö], [ü], [äu] һуҙынҡылары өсөн умлаут күренеше хас. Һүҙьяһалышта аффиксация һәм һүҙҙәрҙе ҡушыу өҫтөнлөк итә; субстантивациялары киң таралған: «laufen» (йүгерергә) — «das Laufen» (йүгереү), «alt» (ҡарт) — «der Alte» (ҡарт кеше), «die Alte» (ҡарсыҡ), «das Alte» (иҫке) һәм башҡа Һүҙлек составында инглиз, итальян, латин телдәренән, француз теленән, шулай уҡ славян телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәр бар. Һөйләмдәрҙең төп тибы — ҡылымлы. Яҙыу латин алфавиты нигеҙендә башҡарыла. Хәҙерге немец алфавиты 26 хәрефтән тора.

 Диалекттары 

right|thumb|Карта немецких диалектов 1894 года
right|thumb|Нижненемецкие диалекты. корре́кции:
4 = Ostfriesisch   5 = niedersächsische Mundarten in den Niederlanden ohne Ostfriesisch
10 = Mittelmärkisch
right|thumb|Средненемецкие диалекты
right|thumb|Южнонемецкие диалекты

Немец теленең бөтә диалекттары ла көнбайыш герман диалект мөхитенә ҡарай, унда шулай уҡ нидерланд теле лә инә. Хәҙерге Германия, Австрия, Швейцария, Люксембург, Лихтенштейн, Италия һәм Нидерланд биләмәләрендә өс диалект төркөмөн айырып йөрөтәләр: Түбәнге немец (Niederdeutsch), Урта немец (Mitteldeutsch) һәм Үрге немец (Oberdeutsch), һуңғы икеһе Үрге немец диалекты төрҙәре итеп ҡарал (Hochdeutsch).Түбәнге һәм Үрге немец диалекттары араһындағы сик Бернарт һыҙығы тип йөрөтөлә. Был төрөкмдәргә ингән айырым һөйләш һәм милли варианттарҙа географик үҙенсәлектәрҙән тыш оҙайлы мәҙәни, географик һәм тарихи факторҙар йоғонтоһонда телдә һиҙелерлек айырма бар. Австрия һәм Швейцария варианттарының фонетика һәм лексикала үҙ үҙенсәлектәре бар, уларға һүҙ башында p-, t-, k- әйтелешендә айырма,әҙәбәи немец телендә булмаған сит ил телдәренән ингән һүҙҙәр ҡулланыу хас. Ерле һөйләштәрҙе диалекттарҙан айырып ҡарамайҙар. Улар барыбер бавар һәм алеманн диалекттарына ҡарай.

 Боронғо герман телдәре 

thumb|Западногерманский языковой регион в Восточно-франкском королевстве (962 год)
Герман ҡәбиләләре Эльба менән Одер йылғалары араһындағы тигеҙлектең төньяғына, Ютландия һәм Скандинавияға, VI—V б.э.т.быуаттарҙа күсеп килгән. Улар боронғо һинд-европа ҡәбиләләре берлегенән айырылып сыҡҡан. Башҡа һинд-европа телдәренән айырылып сыҡҡан боронғо герман теле герман теленең нигеҙен тәшкил итә. Быуаттар буйы германдар теленә күрше халыҡтар телдәре йоғонто яһай (күбеһенсә — кельттар, һуңыраҡ римляндар- латин теле).

Беҙҙең эра башында телдең үҫеше күп осраҡта ҡәбилә телдәрендә һөйләшеүселәрҙең миграцияһына, шулай уҡ бәләкәйерәк ҡәбиләләрҙең ҙурыраҡтары тарафынан йотола барыуына бәйле. Шулай итеп, франк, сакс, тюринг, алеманн һәм бавар ҡәбилә берләшмәләре һәм уларҙың диалекттары барлыҡҡа килә. V—IX быуаттарҙа улар Меровингтар (Хлодвиг етәкселегендәге һуғыштар), ә һуңыраҡ Каролингтар (Бөйөк Карлдың баҫып алыу һуғыштары) ҡулы аҫтында берләшә. Карл империяһына хәҙерге Франция, Италия, Германия ерҙәре инә. Был Рейн йылғаһынан көнсығыштағы германдарҙың Галлия һәм Апеннин ярыумутрауындағы роман халыҡтарынан айырылыуына  килтерә.

 Урта быуаттарҙа һәм Яңы осорҙа немец теле 

Көнсығыш франк дәүләтендә төрлө ҡәбиләләр йәшәй, шуға ҡарамаҫтан унда йәшәгән халыҡ үҙен бер үк телдә һөйләшкән бер халыҡ итеп X—XI баштарында, урта немец осоро башында уҡ, хис итә башлай. Deutsch һүҙе diutisc (, ) һүҙенән алынған, «халыҡ телендә һөйләшеүсе» (латин телендә һөйләшкәндәрҙән айырмалы) тигәнде аңлатҡан сифат һүҙ. Латинса theodisce (theodisca lingua) латин сығанаҡтарында VIII быуат аҙаҡтарында күренә башлай һәм латин телендә һөйләшмәгән, мәҫәлән, герман халыҡтары тигәнде аңлатҡан. IX быуаттың икенсе яртыһында Отфрид фон Вейсенбург яҙмаларында thiufrenkiska zunga осрай, был дөйөм франк теле тигәнде аңлата, XI быуат башында diu diutisca zunge тип Ноткер бөтә герман халыҡтары телен атай. Тотош халыҡты diutisc тип тик XI быуат аҙағында ғына атай башлайҙар .

Күрше роман һәм славян халыҡтарынан айырмалы, урта быуаттарҙа немец телендә һөйләшеүселәр төрлө дәүләттәрҙә йәшәй. Шуға күрә немец теленең бик күп диалекттары формалаша. Урта үрге немец теленең ерле һөйләштә ҡулланыш үҙенсәлектәре мәҙәни берлекте нығытыуға ҡамасаулай һәм XIII быуат башынан алып, шағирҙар диалект һүҙҙәрен ҡулланмаҫҡа тырыша башлай-улар үҙ әҫәрҙәрен уҡыусылар һанын арттырырға тырыша, был дөйөм немец телен булдырыуға табан яһалған тәүге аҙым тип ҡарала. Ләкин бының өсөн халыҡ араһында Урта быуаттың һуңғы осоронда һәм Яңырыш осоронда уҡый-яҙа белеүселәр һаны артыуы кәрәк була..
thumb|upright|Мартин Лютер (Өлкән Лукас Кранах эше, 1526)
XIII—XIV быуаттарҙа немец теле үҫеше әкренләп латин теленең рәсми эшмәкәрлек өлкәһенән ҡыҫырыҡлап сығарыла башлай (быға тик XVI—XVII быуаттарҙа ғына өлгәшелә). Эльба  йылғаһының көнсығышында ятҡан славян ерҙәрен баҫып алыу көнсығыш немец һөйләшен барлыҡҡа килтерә, был тел төп урынды биләй башлай һәм көньяҡ немец әҙәби традициялары менән байытылып, немец әҙәби теленә нигеҙ һала.

Башҡа илдәрҙән айырмалы (уларҙа әҙәби тел- баш ҡала диалекты теле), немец әҙәби теле- урта һәм үрге немец теленең ҡатнашмаһы, ул тик Ганноверҙа ғына туған тел булып иҫәпләнә.Германияның төньяғында был тел тик дәүләт менән идара итеү һәм мәктәп мәғарифы өлкәһендә Реформация осоронда тарала. Ганза ҡалалары сәскә атҡан осорҙа Германияның бөтә төньяғында түбәнге немец диалекттары һәм нидерланд теле өҫтөнлөк итә. Ваҡыт үтеү менән әҙәби немец теле Германияның төньяғында ерле диалекттарҙы ҡыҫырыҡлап сығара, улар бөгөнгә тиклем бик аҙ һаҡланып ҡалған (Нидерландтарҙа,Дания, элекке СССР өлкәләрендә йәшәгән немецтарҙың күбеһенең туған теле, Plattdeutsch). Үҙәк һәм көньяҡ Германияла тел әҙәби телгә яҡын булғанлыҡтан, халыҡ үҙ диалектын һаҡлап ҡалған.

1521  йылда Мартин Лютер Яңы Ғәһедте (Новый Завет) әле нығынып бөтмәгән дөйөм яҙма телгә тәржемә итә, ә 1534  йылда — Иҫке Ғәһедте, XIX быуат телсе ғалимдары фекеренсә, был бер нисә быуындың теленә йоғонто яһай, сөнки XIV быуатта уҡ әкренләп иртә үрге немец теле тип йөрөтөлгән дөйөм немец теленең үҫеше һиҙелә башлай. Дөйөм әҙәби немец теленең формалашыуы башлыса XVII быуатта тамамлана.

 Немец яҙмаһы 

right|thumb|Прописные буквы немецкого алфавита с отдельными буквосочетаниями
Немец алфавитында 26 пар латин хәрефтәре ҡулланыла (бәләкәй һәм ҙур хәрефтәр); умлаут билдәһе ҡуйылған хәрефтәр (ä, ö, ü) һәм лигатура (ҡушма хәреф) ß (эсцет) алфавитҡа инмәй. Алфавитта умлаутлы ä, ö, ü яҙыу билдәләре a, o, u хәрефтәренән айырылмай; умлаут менән генә айырылған һүҙҙәрҙән тыш булғандарында умлаутлы һүҙ аҙаҡтараҡ яҙыла; ß оҙон һуҙынҡыларҙан һәм дифтонгтарҙан һуң яҙыла (1996 йылғы орфография реформаһынан һуң) ss-ҡа тиң. Немец хәрефтәрен атаған саҡта ä, ö, ü хәрефтәрен a, o и u хәрефтәре менән бергә атамай, хәрефтәр теҙмәһенең аҙағында ғына атайҙар . Һүҙлектәрҙә немец һүҙҙәре умлаутты иҫәпкә алмай ғына ҡуйыла .

 хәреф  атамаһы хәреф  атамаһы хәреф  атамаһы хәреф  атамаһы хәреф  атамаһы A a  а  F f  эф  L l  эль  Q q  ку  (Ü ü)  у-умлаут (Ä ä)  а-умлаут  G g  гэ  M m  эм  R r  эр  V v  фау B b  бэ  H h  ха  N n  эн  S s  эс  W w  вэ C c  цэ  I i  и  O o  о  (ß)  эсцет (ss)  X x  икс D d  дэ  J j  йот  (Ö ö)  о-умлаут  T t  тэ  Y y  ипсилон E e  э  K k  ка  P p  пэ  U u  у  Z z  цет

Латин хәрефтәрен индергәнсе немец телендә рун тамғалары ҡулланылған, улар германдар христиан диненә күскәндән һуң бөтөнләй ҡулланылмай башлаған. XX башына тиклем рәсми ҡулланышта гот шрифты йөрөгән (башҡа илдәрҙә баҫтырылған һүҙлектәрҙә лә) . Айырым гот ҡулъяҙмаһы һәм фрактура булған (1941 йылға тиклем мәктәптә өйрәтелгәндәр). Антиква XIX быуаттан башлап башта рәсми ҡулланышта булмай , 1918 йылғы ноябрь революцияһынан һуң рәсми рәүештә индерелә. Нацистар власҡа килгәс, гот шрифты рәсми рәүештә индерелә, һуңыраҡ нацист пропагандаһы гот шрифтын, еврейҙарҙың квадратлы яҙмаһына оҡшатып, эҙәрлекләй башлай,. Хәҙерге заманда был шрифт биҙәү маҡсатында, йә иһә китап нәшер иткәндә ҡулланыла .

 Лексика 

Боронғо немец һүҙҙәре тип боронғо герман телендә булған лексемалар атала. Ул телдең төрлө диалекттарынан хәҙергә герман телдәре, шул иҫәптән хәҙерге әҙәби немец теле лә барлыҡҡа килгән. Ул һүҙҙәрҙең күбеһе боронғо герман теленә үҙ сиратында боронғо һинд-европа теленән ингән. Уларға: алмаштар ich (прагерм. *ek), du (*þū), mein (*mīnaz) и т. д.; һандар ein (прагерм. *ainaz), zwei (*twai), hundert (*hundaradą)һ.б..; исем Vieh (прагерм. *fehu), Haus (*hūsą), Feuer (*fōr) иһ.б.; ҡылымдарҙан gehen (прагерм. *gāną), stehen (*stāną), sehen (*sehwaną) кеүектәр инәСм. соотв. статьи в , , 

Башҡа һинд-европа телдәренән немец теленә ингән һүҙҙәр Германияның күрше илдәр менән тарихи мәҙәни, сәйәси һәм иҡтисади бәйләнештәре менән аңлатыла. Һинд-европа һүҙҙәренән тыш немец телендә башҡа һинд-европа теле булмаған телдәрҙән дә ингән мәҙәни лексика бар (PDF ram-verlag.eu) .

Башҡа телдәрҙән ингән һүҙҙәр өлөшөләтә баштағы әйтелешен һәм орфографияһын һаҡлап ҡалыуы мөмкин. Латин теленән ингән һүҙҙәр: Koch (), Wein (vīnum), Straße (strāta),Prozess (processus), schreiben (scrībere) и др. . Боронғо грек теленән фән, дин, мифология һәм ижтимағи- сәйәси ҡоролошҡа бәйле һүҙҙәр ингән : Meter (др-греч. μέτρον), Elektron (ήλεκτρον), Mathematik (μαθηματική), Historie (ἱστορία), Theologie (θεολογία), Liturgie (λειτουργία), Mythos (μῦθος), Thron (θρόνος), Demokratie (δημοκρατία) һәм башҡа. Латин һәм грек телендәге күп кенә һүҙҙәр, уларҙан яһалған һүҙҙәр немец теленә тарих дауамында башҡа телдәр аша ингән.

Итальян теленән иҡтисади терминдар һәм сәнәғәткә бәйле һүҙҙәр ингән: Bank (), Bankrott (banca rotta), Bilanz (bilancia), Risiko (risico, risco), Kapital (capitale), Arie (aria), Oper (opera), Sinfonie (sinfonia). Француз теленән мода һәм көнкүрешкә
ҡағылышлы һүҙҙәр ингән: Figur (), Garderobe (garde-robe), Toilette (toilette), Friseur (friser). Немец теленә инглиз теленән, бигерәк тә XX ьыуаттың икенсе яртыһында, бик күп технологиялар, медиа, шулай уҡ йәштәр мәҙәниәтенә ҡағылышлы һүҙҙәр ингән (англицизм һәм американизмдар): E-Mail (), Show (show), Keyboard (keyboard), Ticket (ticket), T-Shirt (T-shirt), Party (party), Date (date), Baby (baby), Story (story).

Немец теленә ғәрәп теле лә һиҙелерлек йоғонто яһаған: Matratze (ғәрәпсә. مطرح), Elixir (الإكسير), Arsenal (دار الصناعة), Ziffer (صفر) һ.б.. Немец телендә еврейҙар теленән — иврит менән идиштан ингән һүҙҙәр ҙә күп: betucht (), koscher (ככּשר), dufte (טוֹב), mauscheln (מֹשֶׁה или מָשָׁל), zocken (צחוק), Chuzpe (חֻצְפָּה), Schlamassel () (PDF ram-verlag.eu).

Милли мәҙәниәткә ҡағылышлы һүҙҙәр айырым бер ҡатлам тәшкил итә. Мәҫәлән, Ҡытай теленән Feng Shui (), Mahjong (麻將), Kungfu (功夫), Ketchup (茄汁), Tee (茶) (PDF ram-verlag.eu). Япон теленән: Kamikaze (), Ninja (忍者), Aikido (合気道), Origami (折り紙), Karaoke (カラオケ), Tsunami (津波) (PDF ram-verlag.eu). Урыҫ теленән: Sputnik (спутник), Sowjet (), Pogrom (погром), Datsche (дача), Kosaken (казак) һәм башҡалар.

Немец теленә төрлө ваҡытта герман, славян, роман телдәренән, шулай уҡ (башҡа телдәр аша) төрки , фин-уғыр, һинд, иран (PDF ram-verlag.eu), Полинезия, Африка  телдәренән һәм башҡа телдәрҙән һүҙҙәр ингән.

 Башҡортостанда немец теле 
Немец теле буйынса белгестәрҙе 1930 йылдар аҙағында Бәләбәй педагогия училищеһы базаһында һәм һуңыраҡ  Өфө сит ил телдәре уҡытыусылары институтында әҙерләй башлайҙар. 1941 йылда ул Башҡорт дәүләт педагогия институтына факультет булараҡ ҡушыла. Немец теле кафедраһын ул йылдарҙа Г.Н.Белова, Елизавета Фе етәкләй. Кафедрала Мәскәүҙә сит телдәр институтын тамамлап ҡайтҡан Жәлил Кейекбаев, Ленинград педагогия институтын тамамлап, йүнәлтмә буйынса килгән Генрих Классен эшләй.

Һуғыштан һуң кафедраны Генрих Николавевич Классен һәм Яков Иосифович Гельблу етәкләй. Генрих Классен Рәсәй немецтары һөйләшкән (шулай уҡ Башҡортостан немецтары) түбәнге немец диалекты буйынса эҙләнеүҙәр алып бара, 1957 йылда Советтар Союзында йәшәгән немец балалары өсөн тәүге әлифбаны нәшер итә (Fibel), һуңыраҡ Башҡорт дәүләт педагогия институты (Башҡорт дәүләт педагогия университеты) доценттары Е. И. Гутрова, И. А. Сухова менән берлектә немец (әсә теле) теле буйынса башҡа дәреслектәр сығара.

2002 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, Башҡортостанда немец теле белгән кешеләр һаны — яҡынса 64,9 мең, уларҙың 8,2 меңдән ашыуы — немец милләтенән. Немец теле Башҡортостандың байтаҡ урта һәм юғары уҡыу йорттарында мотлаҡ уҡытыла торған сит телдәр иҫәбенә инә; Благовар районының Алексеевка, Викторовка, Яңы Никольский, Пришиб, Таң ауылдары мәктәптәрендә, шулай уҡ Өфө ҡалаһының 86‑сы гимназияһында туған тел итеп өйрәнелә.

Һуңғы йылдарҙа немец теле Башҡортостан мәктәптәренең күбеһендә икенсе сит тел булараҡ уҡытыла башланы.

Башҡорт дәүләт университетында, Башҡорт дәүләт педагогия университетында һәм башҡа юғары уҡыу йорттарында немец теле буйынса белгестәр әҙерләйҙәр. А. Н. Антышев, Р. Ғ. Ғатауллин, А. П. Майоров, Р. З. Мерәҫов һәм башҡа ғалимдар етәкселегендә немец филологияһы буйынса фәнни‑тикшеренеү эштәре алып барыла. Немецса‑урыҫса‑башҡортса уҡыу‑уҡытыу һүҙлектәре, белешмәләр нәшер ителә, Германияла Эрсен‑Раш Маргарет башҡорт телен уҡытыуҙы ойошторған.

 Мәктәптәрҙә 
СССР-ҙа, шулай уҡ Башҡортостан мәктәптәрендә сит ил теле булараҡ башлыса немец теле уҡытылған. Быға ГДР менән тығыҙ мөнәсәбәттәр булыуы ла булышлыҡ иткән — иҡтисади бәйләнештәр, был илгә армия хеҙмәтенә ебәрелеү практик әһәмиәткә эйә булған.

Рәсәйҙә әле лә немец телен мәктәптәрҙә өйрәнеү дауам итә. Ундай мәктәптәр инглиз телен өйрәнелгәндәренән ҡала икенсе урында тораПопулярность изучения немецкого языка в средних школах России. Шулай уҡ немец телен тәрән өйрәнгән мәктәптәр ҙә бар.

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Мурясов Р. З. Сопоставительная морфология немецкого и башкирского языков. Глагол. Уфа, 2002.

 Сығанаҡтар 
 Башҡорт энциклопедияһы. Немец теле 

Категория:Германия телдәре
Категория:Алфавит буйынса телдәр һәм диалекттар