Мәрмәр диңгеҙе
{{Море
 |Название                = Мәрмәр диңгеҙе
 |Изображение             = Sea of Marmara map.png
  |Ширина изображения     = 300px
  |Подпись                = Мәрмәр диңгеҙе картаһы
 |lat_dir = N|lat_deg =40 |lat_min =43 |lat_sec = 21
 |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min =13 |lon_sec =29 
 |region                  = 
 |CoordScale              = 1000000
 |Расположение            = 
  |Длина                  = 280
  |Ширина                 = 80
  |Площадь                = 11 472
 |Объём                   = 4 000
 |Длина береговой линии   = 
 |Наибольшая глубина      = 1355
 |Средняя глубина         = 
 |Площадь водосбора       = 
  |Впадающие реки         = [[Граникус]], [[Сусурлук]]
 |Категория на Викискладе = 
}}

'''Мәрмәр диңгеҙе''' ({{lang-tr|Marmara Denizi}}, мәрмәр табылған [[Мармара]] утрауы исеменән; боронғо грек телендң Προποντίς, ''Пропонтида'', диңгеҙ башланған урын) — [[Төркиә]]нең Кесе Азия һәм [[Европа]] өлөшөндә урынлашҡан [[Атлантик океан]] [[диңгеҙ]]е. Төньяҡ-көнсығышы [[Босфор]] боғаҙы аша [[Ҡара диңгеҙ]] менән тоташа. Көньяҡ-көнбайышта [[Дарданелдар боғаҙы]] аша [[Эгей диңгеҙе]] менән тоташа. Диңгеҙ киң йүнәлештә һуҙыла; уның оҙонлоғо 280 км, иң зур киңлеге-80 км, майҙаны 11 472 км². Уртаса һыу күләме — 4 мең км³, тәрәнлеге — 1355 метрға тиклем.

== Тарихы ==
Мәрмәр диңгеҙенең барлыҡҡа килеүен ер ҡабығының ҙур ярыҡтары менән бәйләйҙәр, улар Евразия һәм Африка материктарын айыра. Диңгеҙ ярҙарының беренсе тасуирламаһын 1845—1848 йылдарҙа рус флотының капитан-лейтенанты М.П.Манганари башҡара. [[XIX быуат]] аҙағында рус ғалимдары С. О. Макаров һәм һәм Б. Шпиндлер Мәрмәр диңгеҙенең гидрологик һәм биологик тикшеренеүҙәрен үткәрә (уның етәкселегендә 1890—1891 йылдарҙа Рус география йәмғиәтенең һәм Император фәндәр академияһы кәрәк-яраҡ менән тәьмин иткән экспедиция башҡарыла).

== Географияһы ==
[[Файл:Black sea RUS.png|мини|Ҡара диңгеҙ регионы]]
[[Файл:Kanal İstanbul-ru.svg|мини|[[Истанбул (канал)|Истанбул каналы проекты]]]]
Ярҙары башлыса таулы, көньяҡта һәм көнсығышта ныҡ бүлгеләнгән ([[Измитский залив|Измит]], [[Гемликский залив|Гемлик]] ҡултыҡтары һ.б.). Иң эре утрауҙары — Мармара, Принцев, төньяҡ ярҙары буйында һыу аҫты рифтары. Диңгеҙгә ҙур булмаған Граник һәм Сусурлук йылғалары ҡоя (барыһы ла тиерлек — Азия ярынан).
Төркиә 2023 йылға Босфор боғаҙынан көнбайышҡа табан 45 км алыҫлыҡта Мәрмәр һәм Ҡара диңгеҙҙәрен тоташтырыусы 150 м киңлектәге Истанбул суднолар йөрөшле каналын төҙөргә планлаштыра<ref>Канал «Стамбул»: Турки обходят Россию с фланга. svpressa.ru. Дата обращения: 14 апреля 2020</ref>. Уның буйынса нефть ташыусы танкерҙарҙың күп өлөшө уҙасаҡ тип планлаштырыла<ref>По каналу «Стамбул» будут перевозить нефть. restproperty.ru. Дата обращения: 14 апреля 2020.</ref>. «Истанбул» каналы Мәрмәр һәм Ҡара диңгеҙҙәрен Кючюк-Чекмедже күле аща тоташтырасаҡ<ref>Остров Стамбул. Новый Босфор — национальный проект Эрдогана для «новой Турции». www.novayagazeta.ru. Дата обращения: 14 апреля 2020.</ref>

== Гидрология ==
Диңгеҙ туңмай. Һыу өҫтө температураһы ҡышын 9&nbsp;°C,  йәйен 29&nbsp;°C тиклем. Диңгеҙ гидрологияһы өсөн боғаҙҙар аша Ҡара һәм Эгей диңгеҙҙәренең һыуы менән алмашыныу хас. Йөҙлөгөндә тоҙлолоғо 26 ‰ тиклем, был Ҡара диңгеҙгә ҡарағанда күпкә юғарыраҡ, әммә океандарға ҡарағанда байтаҡҡа әҙерәк. Шул ук ваҡытта һыу төбөндәге тоҙлолоғо күпкә юғарырак — 38 ‰ тиклем, Урта диңгеҙ һыуы менән сағыштырырға була.

== Флора һәм фаунаһы ==
Мәрмәр дигеҙенең флораһы һәм фаунаһы Урта диңгеҙенең төр составына оҡшаш<ref>{{БСЭ3|статья=Мраморное море}}</ref>.
== Хужалыҡ өсөн файҙаланыу ==
Балыҡсылыҡ (скумбрия) үҫешкән. Мәрмәр диңгеҙе аша Ҡара диңгеҙҙән Урта диңгеҙгә мөһим судно юлдары үтә. 1999 йылдың декабрендә Мәрмәр диңгеҙендә шторм ваҡытында Рәсәйҙең «Волгонефть-248» танкеры бата, шуның һөҙөмтәһендә диңгеҙгә байтаҡ нефть продукттары аға<ref>{{cite web|author = |url = http://www.travel.ru/news/1999/12/30/697.html |title = В Мраморном море затонул танкер «Волгонефть 248», в результате чего произошел разлив нефтепродуктов. / Турция : Природа / Travel.Ru |lang = ru |website = www.travel.ru |date = |accessdate = 2020-04-14|deadlink = no}}</ref>. 
Яр буйҙарында бик борондан халыҡ тығыҙ ултырған; төньяҡ-көнсығышта, Босфор боғаҙы янында Истанбул ҡалаһы урынлашҡан. Яр буйҙарында — күп һанлы курорттар (Эрдек, Муданья һ.б.).

== Галерея ==
<gallery mode=packed heights=150 style="font-size:88%; line-height:130%">
STS040-610-50.jpg|Йыһандан Мәрмәр диңгеҙе ([[STS-40]], 1991). Диңгеҙ — был яҡты һыу ятҡылығы.
Gulf of Izmit, Turkey.JPG|Астронавтың был фотоһүрәтендә Измит ҡултығының аҙағында Мәрмәр диңгеҙенең төньяҡ һәм көнсығыш ярҙары буйында Измиттың баш ҡала өлкәһе сағылған.
Ebédlőház - Rodostó, 2014.10.25 (43).JPG|Мәрмәр диңгеҙе
Bosphorus aerial view.jpg|Босфорға һауанан күренеш, көньяҡ осо һәм артҡы планда Истанбул
Marmara sea.JPG|Истанбулдан Мәрмәр диңгеҙенә күренеш ([[Кумкапы]])
Yassiada 1.jpg|Мәрмәр диңгеҙе {{iw|Яссыада|Яссыадаға|en|Yassıada}} яҡыная
Marmara Sea at Yesilkoy (Resim 093).jpg|[[Ешилькёй]]ҙан Мәрмәр диңгеҙенә күренеш
Kalamış.jpg|[[Кадыкёй]]ҙан Мәрмәр диңгеҙенә күренеш
</gallery>

[[Категория:Мәрмәр диңгеҙе]]


{{sea-stub}}
Мәрмәр диңгеҙе (, мәрмәр табылған Мармара утрауы исеменән; боронғо грек телендң Προποντίς, Пропонтида, диңгеҙ башланған урын) — Төркиәнең Кесе Азия һәм Европа өлөшөндә урынлашҡан Атлантик океан диңгеҙе. Төньяҡ-көнсығышы Босфор боғаҙы аша Ҡара диңгеҙ менән тоташа. Көньяҡ-көнбайышта Дарданелдар боғаҙы аша Эгей диңгеҙе менән тоташа. Диңгеҙ киң йүнәлештә һуҙыла; уның оҙонлоғо 280 км, иң зур киңлеге-80 км, майҙаны 11 472 км². Уртаса һыу күләме — 4 мең км³, тәрәнлеге — 1355 метрға тиклем.

 Тарихы 
Мәрмәр диңгеҙенең барлыҡҡа килеүен ер ҡабығының ҙур ярыҡтары менән бәйләйҙәр, улар Евразия һәм Африка материктарын айыра. Диңгеҙ ярҙарының беренсе тасуирламаһын 1845—1848 йылдарҙа рус флотының капитан-лейтенанты М.П.Манганари башҡара. XIX быуат аҙағында рус ғалимдары С. О. Макаров һәм һәм Б. Шпиндлер Мәрмәр диңгеҙенең гидрологик һәм биологик тикшеренеүҙәрен үткәрә (уның етәкселегендә 1890—1891 йылдарҙа Рус география йәмғиәтенең һәм Император фәндәр академияһы кәрәк-яраҡ менән тәьмин иткән экспедиция башҡарыла).

 Географияһы 
мини|Ҡара диңгеҙ регионы
мини|Истанбул каналы проекты
Ярҙары башлыса таулы, көньяҡта һәм көнсығышта ныҡ бүлгеләнгән (Измит, Гемлик ҡултыҡтары һ.б.). Иң эре утрауҙары — Мармара, Принцев, төньяҡ ярҙары буйында һыу аҫты рифтары. Диңгеҙгә ҙур булмаған Граник һәм Сусурлук йылғалары ҡоя (барыһы ла тиерлек — Азия ярынан).
Төркиә 2023 йылға Босфор боғаҙынан көнбайышҡа табан 45 км алыҫлыҡта Мәрмәр һәм Ҡара диңгеҙҙәрен тоташтырыусы 150 м киңлектәге Истанбул суднолар йөрөшле каналын төҙөргә планлаштыраКанал «Стамбул»: Турки обходят Россию с фланга. svpressa.ru. Дата обращения: 14 апреля 2020. Уның буйынса нефть ташыусы танкерҙарҙың күп өлөшө уҙасаҡ тип планлаштырылаПо каналу «Стамбул» будут перевозить нефть. restproperty.ru. Дата обращения: 14 апреля 2020.. «Истанбул» каналы Мәрмәр һәм Ҡара диңгеҙҙәрен Кючюк-Чекмедже күле аща тоташтырасаҡОстров Стамбул. Новый Босфор — национальный проект Эрдогана для «новой Турции». www.novayagazeta.ru. Дата обращения: 14 апреля 2020.

 Гидрология 
Диңгеҙ туңмай. Һыу өҫтө температураһы ҡышын 9 °C,  йәйен 29 °C тиклем. Диңгеҙ гидрологияһы өсөн боғаҙҙар аша Ҡара һәм Эгей диңгеҙҙәренең һыуы менән алмашыныу хас. Йөҙлөгөндә тоҙлолоғо 26 ‰ тиклем, был Ҡара диңгеҙгә ҡарағанда күпкә юғарыраҡ, әммә океандарға ҡарағанда байтаҡҡа әҙерәк. Шул ук ваҡытта һыу төбөндәге тоҙлолоғо күпкә юғарырак — 38 ‰ тиклем, Урта диңгеҙ һыуы менән сағыштырырға була.

 Флора һәм фаунаһы 
Мәрмәр дигеҙенең флораһы һәм фаунаһы Урта диңгеҙенең төр составына оҡшаш.
 Хужалыҡ өсөн файҙаланыу 
Балыҡсылыҡ (скумбрия) үҫешкән. Мәрмәр диңгеҙе аша Ҡара диңгеҙҙән Урта диңгеҙгә мөһим судно юлдары үтә. 1999 йылдың декабрендә Мәрмәр диңгеҙендә шторм ваҡытында Рәсәйҙең «Волгонефть-248» танкеры бата, шуның һөҙөмтәһендә диңгеҙгә байтаҡ нефть продукттары аға. 
Яр буйҙарында бик борондан халыҡ тығыҙ ултырған; төньяҡ-көнсығышта, Босфор боғаҙы янында Истанбул ҡалаһы урынлашҡан. Яр буйҙарында — күп һанлы курорттар (Эрдек, Муданья һ.б.).

 Галерея 

Категория:Мәрмәр диңгеҙе