Байғусҡар
{{НП-Россия
 |статус                   = ауыл 
 |русское название         =  Байғусҡар
 |оригинальное название    = {{lang-ba2|Байгускарово}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
  |lat_deg = 51 
|lat_min = 55 
|lat_sec = 27 
  |lon_deg = 57 
|lon_min = 58 
|lon_sec = 54 
 |CoordScale = 
 |регион                   = Башҡортостан 
 |регион в таблице         = Башҡортостан 
 |вид района               = 
 |район                    = Хәйбулла районы{{!}}Хайбулла 
 |район в таблице          = 
 |вид поселения            = ауыл советы 
 |поселение                = Татыр-Үҙәк ауыл Советы (Хәйбулла районы){{!}}Татыр-Үҙәк
 |поселение в таблице      = 
 |внутреннее деление       = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = Тиргәмеш 
 |статус с                 = 2005
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         = 
 |население                = {{ Население | Байгускарово | тс }}
 |год переписи             = {{ Население | Байгускарово | г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = башҡорттар
 |конфессиональный состав  = мосолмандар
 |этнохороним              = 
 |телефонный код           = 
 |почтовый индекс          = 453810 
 |почтовые индексы         = 
 |цифровой идентификатор   = 80255823001 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
 }}
'''Байғусҡар''' (икенсе атамаһы '''Тиргәмеш'''; {{lang-ru|Байгускарово}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Хәйбулла районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә  халыҡ һаны 544 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.
Почта индексы — 453810, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80255823001.

== Географик урыны ==
[[Файл:Башкортостан, Хайбуллинский район, с.Байгускарово.jpg|мини|слева]]
* Район үҙәгенә тиклем ([[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]]): 28 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сара): 86 км

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Дәүләтбирҙин Исхаҡ Ғүмәр улы]] (1925—4.11.2011), [[ауыл хужалығы]] эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1963—1986 йылдарҙа  «Таналыҡ» совхозы директоры. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1982) һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (1971). [[Ленин ордены|Ленин]] (1973), 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985 һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971) ордендары кавалеры<ref>[http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/4295-d-l-tbir-in-iskha-m-r-uly Башҡорт энциклопедияһы — Дәүләтбирҙин Исхаҡ Ғүмәр улы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|18|12|2020}}</ref>.
* [[Әбделмәнов Салауат Хөсәйен улы ]] ([[10 октябрь]] [[1937 йыл]] — [[2002 йыл]]) — мәғариф хеҙмәткәре, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ мәғарифы отличнигы (1980), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1985).

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||544||268||276||49,3||50,7
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Ауыл күренештәре ==
<gallery>
Рәсем:Байғусҡар ауылы.JPG
Рәсем:Байғусҡар ауылы мәсете.JPG
</gallery>
== Ауылдың тарихы ==
[[1816 йыл]]да [[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар йылғаһы]] үҙәнендәге Аҡназар ауылы халҡы яңы Ҡускар ауылына нигеҙ һалған. Ауыл [[Ырымбур өйәҙе]]нең 9-сы башҡорт кантоны  сержанты Һағынбай Күҫәков ҡарамағында булған.

Беренсе күсеп ултырыусыларҙың исемдәре билдәле: Һағынбай Күҫәков, уның улы Ишкилде 1799 йылғы, Иҙелбай Күҫәков 1754 йылғы улы Ғүмероҙон менән, Байғусҡар Йәғәфәр улы Мағашев (ауыл уның исеме менән атлған), 1749 йылға йорт сотнигы.

Уның атаһы Мағаш [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы|Пугачев ихтилалында]] ҡатнашыусы. Байғускарҙың улдары: Йәнгилде 1782 йылда тыуған, Ғәли 1789 йылғы, Йосоп  1790 йылда тыуған, Яҡуп 1794 йылда тыуған. Аралбай Дәүләтбаев 1765 йылда  указлы мулла булған. Уның улдары: Ғәбделғәни, Ғәбделнасир, Әхмәт; Ҡыҙы Гөлзифа;Юламан һәм Ғөбәйҙулла Дәүләтбаевтар; Ишмөхәмәт Аллағолов, уның улы Йәнүҙәк [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда һәләк була; шулай уҡ Нураевтар, Баҡтыбаевтар, Үҙәнбаевтар, Солтангужиндар, Туснәковтар, Тулҡыбаевтар, Юлдашбаевтар. Ҡуҫҡар ауылы халҡы тағы өс ауылға нигеҙ һала: Хәйбулла, Ҡаръян һәм Байғусҡар. Ә Ҡусҡар ауылы хәҙер бөткән. <ref>[http://magzdb.org/num/2152439 Рахимов. Р. История башкирских деревень Хайбуллинского района.// Ватандаш, 1998 г., №9. Стр. 18-42.]</ref>

«Списки населенных мест. Оренбургская губерния. 1866.» тигән китапта ошондай яҙма бар:
Орский өйәҙе, 2-се стан, No 774 дер. Байгучкарова (Дергамыш, Байкачкарова),  Дергамыш йылғаһы эргәһендә, иҫке һыҙыҡлы тракттың уң яғынан һәм Орскиҙан Верхнеуралға тиклем һул почта тракты араһында урынлашҡан. Өйәҙ ҡаласығынан алыҫлығы — 152 верста, стан фатирына тиклем 52 верста, ихаталар һаны — 48, халыҡ һаны: ирҙәр 116 кеше, ҡатын-ҡыҙҙар 120 кеше. Ауылда мәсет бар.<ref> Список населенных мест. Часть II. Оренбургская губерния. 1866.-Уфа: Китап, 2006.-260 с.</ref>

== Урамдары ==
* Гагарин урамы, (рус. улица Гагарина) 
* Тиргәмеш урамы, (рус. улица  Дергамыш) 
* Зәки Вәлиди урамы, (рус. улица  Заки Валиди) 
* Йәштәр урамы, (рус. улица  Молодежная) 
* Йылға буйы урамы, (рус. улица  Речная) 
* Салауат Юлаев урамы, (рус. улица  Салавата Юлаева)
* Шайморатов урамы, (рус. улица  Шаймуратова) 
* Юбилей урамы, (рус. улица   Юбилейная)<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/048/000047.html ОКАТО - ОКТМО]</ref>

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}{{V|18|12|2020}}   
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]{{V|18|12|2020}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/1424-baj-us-ar-kh-jbulla-r-nynda-y-auyl}}{{V|18|12|2020}}   
* [http://ufagen.ru/places/haibullinsky/baygaskarovo Байгускарово на портале «Генеалогия и Архивы»]{{ref-ru}}{{V|18|12|2020}}   


{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}


{{Хәйбулла районы ауылдары}}

[[Категория:Хәйбулла районы ауылдары]]
Байғусҡар (икенсе атамаһы Тиргәмеш; ) — Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә  халыҡ һаны 544 кеше булған.
Почта индексы — 453810, ОКАТО коды — 80255823001.

 Географик урыны 
мини|слева
 Район үҙәгенә тиклем (Аҡъяр): 28 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сара): 86 км

 Билдәле шәхестәре 
 Дәүләтбирҙин Исхаҡ Ғүмәр улы (1925—4.11.2011), ауыл хужалығы эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1963—1986 йылдарҙа  «Таналыҡ» совхозы директоры. РСФСР-ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1982) һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (1971). Ленин (1973), 1-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985 һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971) ордендары кавалерыБашҡорт энциклопедияһы — Дәүләтбирҙин Исхаҡ Ғүмәр улы.
 Әбделмәнов Салауат Хөсәйен улы  (10 октябрь 1937 йыл — 2002 йыл) — мәғариф хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының халыҡ мәғарифы отличнигы (1980), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1985).

 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар) 1920 йыл 26 август 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар 1959 йыл 15 ғинуар 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар 2002 йыл 9 октябрь 2010 йыл 14 октябрь54426827649,350,7

 Ауыл күренештәре 

 Ауылдың тарихы 
1816 йылда Һаҡмар йылғаһы үҙәнендәге Аҡназар ауылы халҡы яңы Ҡускар ауылына нигеҙ һалған. Ауыл Ырымбур өйәҙенең 9-сы башҡорт кантоны  сержанты Һағынбай Күҫәков ҡарамағында булған.

Беренсе күсеп ултырыусыларҙың исемдәре билдәле: Һағынбай Күҫәков, уның улы Ишкилде 1799 йылғы, Иҙелбай Күҫәков 1754 йылғы улы Ғүмероҙон менән, Байғусҡар Йәғәфәр улы Мағашев (ауыл уның исеме менән атлған), 1749 йылға йорт сотнигы.

Уның атаһы Мағаш Пугачев ихтилалында ҡатнашыусы. Байғускарҙың улдары: Йәнгилде 1782 йылда тыуған, Ғәли 1789 йылғы, Йосоп  1790 йылда тыуған, Яҡуп 1794 йылда тыуған. Аралбай Дәүләтбаев 1765 йылда  указлы мулла булған. Уның улдары: Ғәбделғәни, Ғәбделнасир, Әхмәт; Ҡыҙы Гөлзифа;Юламан һәм Ғөбәйҙулла Дәүләтбаевтар; Ишмөхәмәт Аллағолов, уның улы Йәнүҙәк 1812 йылғы Ватан һуғышында һәләк була; шулай уҡ Нураевтар, Баҡтыбаевтар, Үҙәнбаевтар, Солтангужиндар, Туснәковтар, Тулҡыбаевтар, Юлдашбаевтар. Ҡуҫҡар ауылы халҡы тағы өс ауылға нигеҙ һала: Хәйбулла, Ҡаръян һәм Байғусҡар. Ә Ҡусҡар ауылы хәҙер бөткән. Рахимов. Р. История башкирских деревень Хайбуллинского района.// Ватандаш, 1998 г., №9. Стр. 18-42.

«Списки населенных мест. Оренбургская губерния. 1866.» тигән китапта ошондай яҙма бар:
Орский өйәҙе, 2-се стан, No 774 дер. Байгучкарова (Дергамыш, Байкачкарова),  Дергамыш йылғаһы эргәһендә, иҫке һыҙыҡлы тракттың уң яғынан һәм Орскиҙан Верхнеуралға тиклем һул почта тракты араһында урынлашҡан. Өйәҙ ҡаласығынан алыҫлығы — 152 верста, стан фатирына тиклем 52 верста, ихаталар һаны — 48, халыҡ һаны: ирҙәр 116 кеше, ҡатын-ҡыҙҙар 120 кеше. Ауылда мәсет бар. Список населенных мест. Часть II. Оренбургская губерния. 1866.-Уфа: Китап, 2006.-260 с.

 Урамдары 
 Гагарин урамы, (рус. улица Гагарина) 
 Тиргәмеш урамы, (рус. улица  Дергамыш) 
 Зәки Вәлиди урамы, (рус. улица  Заки Валиди) 
 Йәштәр урамы, (рус. улица  Молодежная) 
 Йылға буйы урамы, (рус. улица  Речная) 
 Салауат Юлаев урамы, (рус. улица  Салавата Юлаева)
 Шайморатов урамы, (рус. улица  Шаймуратова) 
 Юбилей урамы, (рус. улица   Юбилейная)ОКАТО - ОКТМО

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}   
 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.

 Һылтанмалар 
    
 Байгускарово на портале «Генеалогия и Архивы»   

Категория:Хәйбулла районы ауылдары