Искәндәр (Башҡортостан)
{{значения|Искәндәр}}
{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Искәндәр
 | оригинальное название    = {{lang-ba|Искандарово}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 54|lat_min = 10|lat_sec = 31
 | lon_deg                  = 55|lon_min = 23|lon_sec = 51
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = 
 | район                    = Дәүләкән районы
 | район в таблице          = Дәүләкән районы
 | вид поселения            = Ауыл биләмәһе
 | поселение        = Бик-Ҡарамалы ауыл Cоветы (Дәүләкән районы)
 | поселение в таблице      =
 | C в регион               = һулдан
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 1792
 | первое упоминание        = 1799 
 | прежние имена            = Айырҡул, Апрыҡул
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Искандарово (Башкортостан) | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Искандарово (Башкортостан) | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = татарҙар — 75%
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 453422
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 80222810007
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}

'''Искәндәр''' ({{lang-ru|Искандарово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Дәүләкән районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 254 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.
Почта индексы — 453422, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80222810007.
 

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||254||126||128||49,6||50,4
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Тарихы ==
Район үҙәгенән һәм Дәүләкән тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 33 саҡрым алыҫлыҡта Айырҡул йылғаһы ([[Өршәк]] йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан. 1865 йылға тиклем Өршәк-Мең улусы, 1865—1867 һәм 1923—1920 йылдарҙа Дәүләкән, 1867—1924 йылдарҙа [[Ҡаҙанғол ауыл Cоветы (Дәүләкән районы)|Ҡаҙанғол]], 1914—1923 [[Имай-Ҡарамалы ауыл Cоветы (Дәүләкән районы)|Имай-Ҡарамалы]] улустарында. 1919—1923 һәм 1930—1952 йылдарҙа Искәндәр ауыл Советы үҙәге. 1930 йылда ауыл составына Айырҡул ауылы инә. Ауылға [[Бәләбәй өйәҙе]] Өршәк‑Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә 1792 йылда Өфө сауҙәгәре мишәр Искәндәр Сәпәйев, Сәйетгарғафар Мортазин, поход старшинаһы А.Айытов менән бергә нигеҙ һала. Керҙәшлек килешеүе 5 йылға индереү хоҡуғы менән 1799 йылдың 2 июлендә төҙөлә. Ауыл Искәндәр исеме менән атала, шулай уҡ Айырҡул, Апрыҡул булараҡ теркәлгән<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/86791/ Башҡорт энциклопедияһы. Искәндәр ауылы (Башҡортостан)]</ref>. Һуңынан 1809 йылда, 1810 йылда 6 июлендәге һәм 1821 йылдың 29 сентябрендә керҙәшлек килешеүе буйынса мишәрҙәрҙең яңы төркөмө күсеп ултыра. 1865 йылда 103 йортта 704 кеше йәшәгән. Игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ, тимерсе кәсебе, сабата үреү менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище, һыу һәм ат тирмәндәре булған. 1906 йылда мәсет, мөгәзәй теркәлгән. 1896 йылда ауыл халҡы 1883 дисәтинә ер һәм 83 дисәтинә урман менән файҙаланған. 1919 йылда ҡыҙҙар мәктәбендә 24 ҡыҙ уҡыған. 1929 йылда ер майҙаны — 1998,8 га. Совет осоронда ауыл халҡы «Үҙәк» (1930—1950 йылдарҙа), Хрущёв исемендәге, «Авангард» колхозында эшләй. 1935 йылда май заводы, 1936 йылда почта бүлексәһе асыла, 1972 йылда [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яүгирҙарына Һәйкәл ҡуйыла. Халҡы:1816 йылда 21 кеше, 1834 йылда 231 кеше, 1870 йылда 704 кеше, 1896 йылда 799 кеше, 1906 йылда — 1085 кеше; 1920 йылда — 935 кеше; 1939 йылда —856 кеше; 1959 йылда — 595 кеше; 1989 йылда — 297 кеше; 2002 йылда — 252 кеше; 2010 йылда — 254 кеше. Татарҙар — 75 % (2002). Дәүләкән сорттар һынау участкаһы эшләй; башланғыс мәктәп (Суйынсы урта мәктәбе филиалы) 2014 йылда ябыла, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.<ref>[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/475 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий 475-се б.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403164509/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/475 |date=2022-04-03 }}</ref><ref>{{китап |автор= А.Казанцев |заглавие=«История населённых пунктов Давлекановского района» |место=Өфө  |издательство= «Издательские решения. По лицензии Ridero»|год=2021 й |страницы=168—170  }}</ref>

== Урамдары ==
Исемдәре:<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/059/000101.html «Налог Белешмәһе» статистикаһында Искәндәр ауылы ]</ref>
* Айырҡул урамы ({{lang-ru|Айыркуловская (улица)}})
* Үрге урам ({{lang-ru|Верхняя (улица)}})

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Дәүләкән (ҡала)|Дәүләкән]]): 33 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Бик-Ҡарамалы]]): 4 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Дәүләкән (ҡала)|Дәүләкән]]): 33 км

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Баһаутдинов Мансур Баһаутдин улы]] ([[1905 йыл]] — ?) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, гвардия капитаны. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] кавалерия полкының ветеринар хеҙмәте начальнигы, 2-се ранг ветврачы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1943).

 

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|86791}}{{v|03|04|2022}}
* [http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/475 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий 475-се б.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403164509/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/475 |date=2022-04-03 }}
* {{китап |автор= А.Казанцев |заглавие=«История населённых пунктов Давлекановского района» |место=Өфө  |издательство= «Издательские решения. По лицензии Ridero»|год=2021 й |страницы=168—170  }}
* [https://www.gosspravka.ru/02/059/000101.html «Налог Белешмәһе» статистикаһында Искәндәр ауылы ]
{{Дәүләкән районы ауылдары}}

[[Категория:Дәүләкән районы ауылдары]]
Искәндәр () — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 254 кеше.
Почта индексы — 453422, ОКАТО коды — 80222810007.
 

 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар 1959 йыл 15 ғинуар 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар 2002 йыл 9 октябрь 2010 йыл 14 октябрь25412612849,650,4

 Тарихы 
Район үҙәгенән һәм Дәүләкән тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 33 саҡрым алыҫлыҡта Айырҡул йылғаһы (Өршәк йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан. 1865 йылға тиклем Өршәк-Мең улусы, 1865—1867 һәм 1923—1920 йылдарҙа Дәүләкән, 1867—1924 йылдарҙа Ҡаҙанғол, 1914—1923 Имай-Ҡарамалы улустарында. 1919—1923 һәм 1930—1952 йылдарҙа Искәндәр ауыл Советы үҙәге. 1930 йылда ауыл составына Айырҡул ауылы инә. Ауылға Бәләбәй өйәҙе Өршәк‑Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә 1792 йылда Өфө сауҙәгәре мишәр Искәндәр Сәпәйев, Сәйетгарғафар Мортазин, поход старшинаһы А.Айытов менән бергә нигеҙ һала. Керҙәшлек килешеүе 5 йылға индереү хоҡуғы менән 1799 йылдың 2 июлендә төҙөлә. Ауыл Искәндәр исеме менән атала, шулай уҡ Айырҡул, Апрыҡул булараҡ теркәлгәнБашҡорт энциклопедияһы. Искәндәр ауылы (Башҡортостан). Һуңынан 1809 йылда, 1810 йылда 6 июлендәге һәм 1821 йылдың 29 сентябрендә керҙәшлек килешеүе буйынса мишәрҙәрҙең яңы төркөмө күсеп ултыра. 1865 йылда 103 йортта 704 кеше йәшәгән. Игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ, тимерсе кәсебе, сабата үреү менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище, һыу һәм ат тирмәндәре булған. 1906 йылда мәсет, мөгәзәй теркәлгән. 1896 йылда ауыл халҡы 1883 дисәтинә ер һәм 83 дисәтинә урман менән файҙаланған. 1919 йылда ҡыҙҙар мәктәбендә 24 ҡыҙ уҡыған. 1929 йылда ер майҙаны — 1998,8 га. Совет осоронда ауыл халҡы «Үҙәк» (1930—1950 йылдарҙа), Хрущёв исемендәге, «Авангард» колхозында эшләй. 1935 йылда май заводы, 1936 йылда почта бүлексәһе асыла, 1972 йылда Бөйөк Ватан һуғышы яүгирҙарына Һәйкәл ҡуйыла. Халҡы:1816 йылда 21 кеше, 1834 йылда 231 кеше, 1870 йылда 704 кеше, 1896 йылда 799 кеше, 1906 йылда — 1085 кеше; 1920 йылда — 935 кеше; 1939 йылда —856 кеше; 1959 йылда — 595 кеше; 1989 йылда — 297 кеше; 2002 йылда — 252 кеше; 2010 йылда — 254 кеше. Татарҙар — 75 % (2002). Дәүләкән сорттар һынау участкаһы эшләй; башланғыс мәктәп (Суйынсы урта мәктәбе филиалы) 2014 йылда ябыла, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий 475-се б. 

 Урамдары 
Исемдәре:«Налог Белешмәһе» статистикаһында Искәндәр ауылы 
 Айырҡул урамы ()
 Үрге урам ()

 Географик урыны 
 Район үҙәгенә тиклем (Дәүләкән): 33 км
 Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Бик-Ҡарамалы): 4 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Дәүләкән): 33 км

 Билдәле шәхестәре 
 Баһаутдинов Мансур Баһаутдин улы (1905 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия капитаны. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы кавалерия полкының ветеринар хеҙмәте начальнигы, 2-се ранг ветврачы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1943).

 

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 
 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий 475-се б. 
 
 «Налог Белешмәһе» статистикаһында Искәндәр ауылы 

Категория:Дәүләкән районы ауылдары