Борай
{{Ук}}
'''Борай''' ({{lang-ru|Бураево}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Борай районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 9522 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.
Почта индексы — 452960, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80218813001.

== Тарихы ==
Ауылға нигеҙҙе [[Танып йылғаһы]] буйындағы урмандарҙа солоҡсолоҡ менән шөғөлләнгән аҫаба башҡорт Борай Ерғужиндың [[1910 йылда]] һалыуы билдәле. [[1816 йыл]]да [[Йәлдәк ырыуы]] башҡорттары Мусай Йәшбулатов һәм яңы суҡындырылған Якушка Исаевтар аҫабалыҡ хоҡуғы нигеҙендә [[Себергән]] һәм [[Әзәк]] йылғалары араһында ятҡан ерҙәргә хужа була<ref name="Борай">{{китап |автор=Коллектив авторов |заглавие=История башкирских родов. Елдяк. |ответственный=Хамидуллин С. И. |ссылка=http://ihtika.ru/index.php/book/istoriya-bashkirskih-rodov-eldek-tom-13-ufa-2015/page/172 |место=Уфа |издательство=Китап |год=2015 |том=13, |страниц=600 |страницы=91-92|тираж = 3 000 |isbn= 978-5-85051-605-5|ref= }}</ref>. 

[[1795 йыл]]да үткәрелгән V рәүиз материалдарында ауылдағы 87 ихатала 639 [[башҡорт]], 6 ихатала 38 [[типтәр]] (ерһеҙ башҡорт), 5 ихатала 26 [[ҡаҙаҡ]], ә 1816 йылда — 140 ихатала 1 мең 62 башҡорт, 62 типтәр, 12 [[яһаҡ татары]] (административ даирәлә эшләүселәр) теркәлә. [[1834 йыл]]да — 269 ихатала 1584 башҡорт, 62 типтәр, 12 яһаҡ татары; [[1859 йыл]]да — 441 ихатала 2331 аҫаба башҡорт, 11 ихатала 65 керҙәш (припущенник); [[1870 йыл]]да — 450 ихатала 2682 башҡорт; [[1920 йыл]]да 839 ихатала 4297 башҡорт йәшәй<ref name="Борай" />. 

Аҫаба башҡорт Килмәттең улы зауряд-йөҙ башы Миңлебай Вәлитов [[1807 йыл]]да [[7-се башҡорт полкы]] составында Пруссия территорияһында хәрби походта була. Артабанғы йылдарҙа 6 тапҡыр [[Урал йылғаһы]] буйында сик буйы һыҙатын һаҡлауға ылыҡтырыла. Килмәттең икенсе улы йорт старшинаһы Әбделхалиҡ Тимербаев 4 тапҡыр сик буйы хеҙмәтенә саҡырыла. Килмәттең Тимерғәли Нуретдин исемле улдары [[1830]] — [[1837 йыл]]дарҙа Бөрө өйәҙ судында ауыл заседателдәре булып сығыш яһай<ref name="Борай" />.

[[1864 йыл]]да Борай шул исемдәге улус үҙәге булып китә. 1870 йылда бында 4 мәсет (1842 йылда - 3), 5 училище, 4 тирмән, 40 кибет эшләй, аҙнаның шишәмбе көндәрендә баҙар, ә 20 - 27 декабрҙә йәрминкә була. [[XIX быуат]] аҙағында шәхси китап магазины эшләй. Ауыл халҡы белемгә тартыла, шуға ла [[1737 йыл]]да Ғүмәр Усаев (Умир Мусаев), [[Себер даруғаһы]] Кущин улусының Рахманғол ауылында йәшәп, башҡорт балаларын уҡытыу менән шөғөлләнә. XVIII быуаттың 30-сы йылдарында Ырымбур экспедицияһы башлығы И. К. Кирилловтың дуҫы — Әхмәт мулла Бораев Башҡортостанда киң танылған шәхес була, уның Борай Ерғужиндың вариҫы булыуы ла ихтимал. Уның Кирилловҡа яҙған хаттары Мәскәү архивтарында һаҡлана<ref name="Борай" />. 

[[1917 йыл]]да [[Борай ауылы]] Борай улусы үҙәге була. Унда 1122 [[башҡорт]] (201 ихата), 161 [[татар]] (29 ихата), 114 [[типтәр]] (23 ихата), 80 [[урыҫ]] (8 ихата), 8 [[мари]] милләтенә ҡараған (2 ихата) кеше йәшәй<ref name="Борай" />.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||9522||4484||5038||47,1||52,9
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Абазов Фәнис Фәметдин улы]], педагог, педагогия фәндәре докторы (2002). Башҡортостандың халыҡ мәғарифы атҡаҙанған хеҙмәкәре (1993), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1984).
* [[Билалова Сулпан Билал ҡыҙы]] (1965 т.), рәссам, график, дизайнер, педагог.
* [[Володина Октябрина Федоровна]] (10.09.1927), РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы, 1-се мәктәптә 1949—1982 йылдарҙа эшләгән педагогик хеҙмәт ветераны. 
* [[Ғиләжетдинов Салауат Мөхәмәт улы]] (1.01.1959), [[башҡорт]] рәссамы. Рәсәй Рәссамдар союзының Башҡортостан төбәк бүлексәһе идараһындағы «Графика» секцияһы етәксеһе, Рәсәй Федерацияһының Рәссамдар союзы ағзаһы.
* [[Сәхиб Майский|Майский (Мәхүбғәлиев) Сәхиб Нурлығаян улы]] (17.01.1901—24.01.1943) — Рәсәйҙәге Граждандар, совет-фин һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]]  һуғыштарында ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1940). Гвардия подполковнигы.
* [[Лобов Владимир Николаевич]] (22.07.1935), [[СССР]]-ҙың хәрби эшмәкәре, армия генералы (1989), профессор.
* [[Солтанов Айрат Хәмит улы]] (28.01.1962), театр актёры. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2012).
* [[Хәмитов Шәрәфетдин Йософ улы]] (1864—?) 1-се гильдия сауҙагәре. Борай ихтилалының етәксеһе.
* [[Шәрипов Глүс Ләбиб улы]] (1950), ғалим-физик химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәр докторы (1992), профессор (2013). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001). 
* [[Әхмәров Ҡасим Закир улы]] (7.11.1900—11.02.1969), башҡорт тел белгесе, филология фәндәре докторы (1963), профессор (1965).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с. — ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{V|9|02|2022}}   
* {{ИСДБ}}{{ref-ru}} {{V|9|02|2022}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|81157}}{{V|9|02|2022}}  

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}
{{Башҡорттар һаны буйынса Рәсәй тораҡ пункттары}}
{{Борай районы ауылдары}}

[[Категория:Борай районы ауылдары]]
[[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]]
Борай () — Башҡортостан Республикаһының Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 9522 кеше булған.
Почта индексы — 452960, ОКАТО коды — 80218813001.

 Тарихы 
Ауылға нигеҙҙе Танып йылғаһы буйындағы урмандарҙа солоҡсолоҡ менән шөғөлләнгән аҫаба башҡорт Борай Ерғужиндың 1910 йылда һалыуы билдәле. 1816 йылда Йәлдәк ырыуы башҡорттары Мусай Йәшбулатов һәм яңы суҡындырылған Якушка Исаевтар аҫабалыҡ хоҡуғы нигеҙендә Себергән һәм Әзәк йылғалары араһында ятҡан ерҙәргә хужа була. 

1795 йылда үткәрелгән V рәүиз материалдарында ауылдағы 87 ихатала 639 башҡорт, 6 ихатала 38 типтәр (ерһеҙ башҡорт), 5 ихатала 26 ҡаҙаҡ, ә 1816 йылда — 140 ихатала 1 мең 62 башҡорт, 62 типтәр, 12 яһаҡ татары (административ даирәлә эшләүселәр) теркәлә. 1834 йылда — 269 ихатала 1584 башҡорт, 62 типтәр, 12 яһаҡ татары; 1859 йылда — 441 ихатала 2331 аҫаба башҡорт, 11 ихатала 65 керҙәш (припущенник); 1870 йылда — 450 ихатала 2682 башҡорт; 1920 йылда 839 ихатала 4297 башҡорт йәшәй. 

Аҫаба башҡорт Килмәттең улы зауряд-йөҙ башы Миңлебай Вәлитов 1807 йылда 7-се башҡорт полкы составында Пруссия территорияһында хәрби походта була. Артабанғы йылдарҙа 6 тапҡыр Урал йылғаһы буйында сик буйы һыҙатын һаҡлауға ылыҡтырыла. Килмәттең икенсе улы йорт старшинаһы Әбделхалиҡ Тимербаев 4 тапҡыр сик буйы хеҙмәтенә саҡырыла. Килмәттең Тимерғәли Нуретдин исемле улдары 1830 — 1837 йылдарҙа Бөрө өйәҙ судында ауыл заседателдәре булып сығыш яһай.

1864 йылда Борай шул исемдәге улус үҙәге булып китә. 1870 йылда бында 4 мәсет (1842 йылда - 3), 5 училище, 4 тирмән, 40 кибет эшләй, аҙнаның шишәмбе көндәрендә баҙар, ә 20 - 27 декабрҙә йәрминкә була. XIX быуат аҙағында шәхси китап магазины эшләй. Ауыл халҡы белемгә тартыла, шуға ла 1737 йылда Ғүмәр Усаев (Умир Мусаев), Себер даруғаһы Кущин улусының Рахманғол ауылында йәшәп, башҡорт балаларын уҡытыу менән шөғөлләнә. XVIII быуаттың 30-сы йылдарында Ырымбур экспедицияһы башлығы И. К. Кирилловтың дуҫы — Әхмәт мулла Бораев Башҡортостанда киң танылған шәхес була, уның Борай Ерғужиндың вариҫы булыуы ла ихтимал. Уның Кирилловҡа яҙған хаттары Мәскәү архивтарында һаҡлана. 

1917 йылда Борай ауылы Борай улусы үҙәге була. Унда 1122 башҡорт (201 ихата), 161 татар (29 ихата), 114 типтәр (23 ихата), 80 урыҫ (8 ихата), 8 мари милләтенә ҡараған (2 ихата) кеше йәшәй.

 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар) 1920 йыл 26 август 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар 1959 йыл 15 ғинуар 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар 2002 йыл 9 октябрь 2010 йыл 14 октябрь95224484503847,152,9

 Билдәле шәхестәре 
 Абазов Фәнис Фәметдин улы, педагог, педагогия фәндәре докторы (2002). Башҡортостандың халыҡ мәғарифы атҡаҙанған хеҙмәкәре (1993), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1984).
 Билалова Сулпан Билал ҡыҙы (1965 т.), рәссам, график, дизайнер, педагог.
 Володина Октябрина Федоровна (10.09.1927), РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы, 1-се мәктәптә 1949—1982 йылдарҙа эшләгән педагогик хеҙмәт ветераны. 
 Ғиләжетдинов Салауат Мөхәмәт улы (1.01.1959), башҡорт рәссамы. Рәсәй Рәссамдар союзының Башҡортостан төбәк бүлексәһе идараһындағы «Графика» секцияһы етәксеһе, Рәсәй Федерацияһының Рәссамдар союзы ағзаһы.
 Майский (Мәхүбғәлиев) Сәхиб Нурлығаян улы (17.01.1901—24.01.1943) — Рәсәйҙәге Граждандар, совет-фин һәм Бөйөк Ватан  һуғыштарында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1940). Гвардия подполковнигы.
 Лобов Владимир Николаевич (22.07.1935), СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, армия генералы (1989), профессор.
 Солтанов Айрат Хәмит улы (28.01.1962), театр актёры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2012).
 Хәмитов Шәрәфетдин Йософ улы (1864—?) 1-се гильдия сауҙагәре. Борай ихтилалының етәксеһе.
 Шәрипов Глүс Ләбиб улы (1950), ғалим-физик химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәр докторы (1992), профессор (2013). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001). 
 Әхмәров Ҡасим Закир улы (7.11.1900—11.02.1969), башҡорт тел белгесе, филология фәндәре докторы (1963), профессор (1965).

 Иҫкәрмәләр 

 Сығанаҡтар 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с. — ISBN 978-5-87691-038-7.    
  

 Һылтанмалар 
   

Категория:Борай районы ауылдары
Категория:Башҡортостан район үҙәктәре