14 апрель
{{Ук}}
'''14 апрель''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 104-се ([[кәбисә йыл]]ында 105-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 261 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-04-01}}
<onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли
* {{Флагификация|АҠШ}}: Баҡсасылыҡ көнө.
* {{Флагификация|Ангола}}: Йәштәр көнө.
* {{Флагификация|Бангладеш}}: Бенгал Яңы йылы.
* {{Флагификация|Грузия}}: Туған тел көнө. 
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Топ-менеджерҙар көнө (апрелдең икенсе кесаҙнаһы).
* {{Флагификация|Венгрия}}: Китапханасылар көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Яза башҡарыу системаһының медицина хеҙмәте көнө.
}}</onlyinclude> 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1618]]: Новокузнецк ҡалаһына нигеҙ һалына. 
* [[1923]]: [[СССР]]-ҙа [[Ер|донъялағы]] иң эре булып танылған «Наука» фәнни нәшриәте эш башлай.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1927]]: [[Швеция]]ла тәүге «Вольво» автомобиле эшләп сығарыла.
* [[1945]]: СССР Фәндәр академияһының [[Мәскәү]]ҙәге Баш ботаника баҡсаһы ойошторола.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
<onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Русских Николай Андреевич]] (1920—16.05.1979), рәссам. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1958 йылдан СССР-ҙың Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1977). [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1945) кавалеры. 
* [[Маслов Владимир Петрович]] (1925—24.9.1988), [[СССР]]-ҙың хәрби эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1974—1980 йылдарҙа Тымыҡ океан флоты командующийы, адмирал (1975). [[РСФСР]]-ҙың 9-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]], [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм 3-сө дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Тыуған илгә хеҙмәт иткәне өсөн» ордендары кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Шәмсиә Нагаева]] (1940—17.04.2022), [[йыр]]сы, [[Педагогика|педагог]]. 1974—1983 йылдарҙа [[Ишембай]] ҡалаһы балалар музыка мәктәбе директоры, 1990—2008 йылдарҙа [[Салауат музыка училищеһы]] уҡытыусыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976). 
* [[Фәхретдинов Фәтхинур Әүлийәр улы]] (1945), хужалыҡ эшмәкәре. 1979—2004 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]]ның Фрунзе исемендәге колхоз рәйесе. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың [[Әхмәт (Кушнаренко районы)|Әхмәт]] ауылынан.
* [[Хантимеров Фоат Ғәләүетдин улы]] (1950), дәүләт эшмәкәре, ғалим-иҡтисадсы. 1994—2002 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы]]ның финанс министры, 2002 йылдан — [[Рәсәй Федерацияһы]] Пенсия фондының Башҡортостан Республикаһы буйынса бүлексәһе идарасыһы. Башҡортостан Республикаһының I—V саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты. Рәсәй Федерацияһының һәм [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]]. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йәрмәкәй районы]] [[Уҫман-Ташлы]] ауылынан.
* [[Шәрипов Глүс Ләбиб улы]] (1950), ғалим-физик химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1996—2005 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] Президиумының баш ғилми секретары, 2011—2016 йылдарҙа [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге]]нең Президиум рәйесе урынбаҫары. Химия фәндәр докторы (1992), профессор (2013). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Борай районы]] [[Борай]] ауылынан.
* [[Вәлитов Миҙхәт Хәбибулла улы]] (1950), хужалыҡ эшмәкәре. 1995—2002 йылдарҙа [[Ауырғазы районы]] хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһының I саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты.  Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың элек [[Туҡай ауыл Советы (Ауырғазы районы)|Туҡай ауыл Советы]]на ҡараған, хәҙер бөткән Шишмә ауылынан.
* [[Ғәҙелшин Рөстәм Рәшит улы]] (1955—10.05.2016), ғалим-математик. 2003 йылдан [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның математик анализ кафедраһы, 2011—2016 йылдарҙа — математика һәм статистика кафедраһы мөдире. Физика-математика фәндәре докторы (1994), профессор (1999). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2005).  }}
}}</onlyinclude>

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
<onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Малиев Николай Михайлович]] (1841—1906), табип, этнограф, антрополог. Медицина докторы (1874). Статский советник. 1869 йылдан [[Ҡазан университеты]] уҡытыусыһы. [[Өфө губернаһы]]на 1875 йылғы экспедиция ваҡытында [[Көньяҡ Урал]] халыҡтарының [[Антропология|антропологик]] типтарын өйрәнеүсе, [[башҡорттар]]ҙың дала ([[Дим]] һәм [[Өршәк]] йылғалары бассейнында йәшәгән) һәм урман ([[Эҫем (Ағиҙел ҡушылдығы)|Эҫем]] йылғаһы бассейнында йәшәгән) типтарын асыҡлаусы. 4-се дәрәжә Изге Владимир, 2-се һәм 3-сө дәрәжә Изге Анна, 2-се дәрәжә Изге Станислав ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Ульяновск]] ҡалаһынан.
* [[Тяжёва Александра Павловна]] (1901—14.10.1978), [[фән|ғалим]]-[[Геология|геолог]]. 1928 йылдан СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан экспедицияһы геология отрядының геология разведка партияһы хеҙмәткәре; 1931—1958 йылдарҙа Көньяҡ Урал геология идаралығының төп геологы, партия начальнигы; 1952—1973 йылдарҙа [[Геология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Геология институтының]] өлкән ғилми хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1958—1970 йылдарҙа стратиграфия һәм палеонтология лаборатория мөдире. Геология-минералогия фәндәре кандидаты (1947). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре  (1951). [[Ленин ордены|Ленин]] (1954) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1949) ордендары кавалеры.
}}</onlyinclude>

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
<onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Юлдашев Марс Тимербулат улы]] (1937), [[фән|ғалим]]-табип-хирург, йәмәғәтсе. 1965—1966 йылдарҙа һәм 1969 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1994 йылдан Дипломдан һуң белем биреү институты деканы, 1996—2011 йылдарҙа В. М. Романкевич исемендәге оператив хирургия һәм хирургик анатомия кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2001—2004 йылдарҙа педиатрия факультеты деканы. Медицина фәндәре докторы (1990), профессор (1991). [[Рәсәй]]ҙең (2003) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1992) атҡаҙанған табибы.
* [[Сөнәғәтуллина Мәрйәм Сафи ҡыҙы]] (1947), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны. 2004—2019 йылдарҙа [[«Ҡарағай» шифаханаһы]]ның табип-рефлексотерапевы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Әжекәй (Мәсетле районы)|Әжекәй]] ауылынан.  
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рахманов Марат Ғарифйән улы]] (1952), [[сәнәғәт]] өлкәһе, [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]] һәм [[КПСС|партия]] органдары, [[дәүләт]] хеҙмәте ветераны. 1975 йылдан Өфө электр лампалары заводы инженеры; 1977—1989 йылдарҙа комсомол һәм партия органдары, 1994 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәтенең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 2001 йылдан — бүлек мөдире, 2004 йылдан — бүлек мөдире — мәғлүмәт-аналитика идаралығы начальнигы урынбаҫары; 2006 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Президенты|Башҡортостан Республикаһы Президент Советының]] техник секретары. 1-се класлы  дәүләт советнигы. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Түбәнге Ҡаръяуҙы]] ауылынан. 
* [[Суфиянов Риф Мөхәмәткәрим улы]] (1962), [[уҡытыусы]], комсомол органдары һәм дәүләт хеҙмәткәре. [[Афған һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1999 йылдан [[ЮНЕСКО]] эштәре буйынса Башҡортостан Республика комитетының башҡарыусы директоры. 2009—2012  йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]]ның [[Ленин районы (Өфө)|Ленин районы]] хакимиәте башлығы урынбаҫары. [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре, [[СССР Юғары Советы]] Президиумынының «Афғанстан Республикаһында интернациональ бурыс үтәгәне өсөн» грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовар районы]] [[Бәрҫеүән (ауыл)|Бәрҫеүән]] ауылынан. 
* [[Ҡәйепова Рәсимә Насирйән ҡыҙы]] (1967), [[Педагогика|педагог]]. 1985 йылдан [[Хәйбулла районы]]ның [[Сәғит (Хәйбулла районы)|Сәғит]] мәктәбе, 2001 йылдан — [[Сибай]] ҡалаһының [[Рамаҙан Өмөтбаев]] исемендәге лицейы уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2006). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] [[Хәлил (Әбйәлил районы)|Хәлил]] ауылынан.  }}
}}</onlyinclude>

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
<onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Ғәлин Рәшит Ғата улы]] (1923—3.12.2012), [[Педагогика|педагог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1963—1985 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]] [[Иҫке Ғүмәр (Башҡортостан)|Иҫке Ғүмәр]] урта мәктәбе директоры. [[РСФСР]] һәм [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Андрианова Клавдия Александровна]] (1928—30.11.1998), һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре. 1944 йылдан [[Хәйбулла районы]] дауаханалары, шул иҫәптән 1962—1987 йылдарҙа [[Сиҙәм (Хәйбулла районы)|Сиҙәм]] ауыл участка дауаханаһының шәфҡәт туташы. [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1956). Сығышы менән ошо райондың [[Ивановка (Хәйбулла районы)|Ивановка]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Агиш Ғирфанов]] (1928—8.11.1999), [[башҡорт]] сатирик яҙыусыһы, журналист һәм тәржемәсе, Башҡорт АССР-ының (1978) һәм РСФСР-ҙың (1988) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.  
* [[Маркин Васиий Андреевич]] (1928—?), водитель. 1944—1988 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] «Йәнгел» совхозы шофёры. [[Ленин ордены|Ленин]] (1976) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]]  (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Белорет районы]] [[Ҡағы (Белорет районы)|Ҡағы]] ауылынан.
* [[Мөхтәрова Рәйсә Мөхәмәҙи ҡыҙы]] (1943), педагог. 1964—2008 йылдарҙа (өҙөклөк менән) Әбйәлил районы [[Сиҙәм (Әбйәлил районы)|Сиҙәм]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1974—1976 йылдарҙа кластан тыш эштәрҙе ойоштороусы, 1983 йылдан директорҙың уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, 1986 йылдан — мәктәп директоры, 1998—2008 йылдарҙа — социаль педагог. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1994), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1986). Сығышы менән ошо райондың «Ҡыҙыл Башҡоростан» совхозының Үҙәк усадьбаһы ҡасабаһынан. 
* [[Өмөтҡужина Хәмдениса Әүбәкер ҡыҙы]] (1948), педагог. 1966 йылдан Әбйәлил районы Амангилде, 1982—2009 йылдарҙа — Таштимер урта мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2001). Сығышы менән ошо райондың Әбделғәзе ауылынан.
* [[Субботина Лидия Вячеславовна]] (1958), педагог, [[Балаҡатай районы]] [[Ҡарлыхан]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, III дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондан. }}
}}</onlyinclude>

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
<onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Касеев Рөстәм Рәсиҡ улы]] (1929—29.10.1997), [[цирк]] артисы, акробат, дрессировщик. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1992) һәм [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы|Башҡорт АССР-ының]] (1975) халыҡ артисы. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (1997). [[Бөтә Союз]] [[цирк|цирк сәнғәте]] конкурсы лауреаты [[Мәскәү]], 1977).
* [[Һөйәрғолова Мөслимә Мәхмүтдин ҡыҙы]] (1934—?), [[Педагогика|педагог]]. 1956—1975 йылдарҙа [[Бөрйән районы]] [[мәктәп]]тәре [[уҡытыусы]]. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1979).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Байымов Илсур Әхтәр улы]] (1974), [[театр]] артисы. 1995 йылдан хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] [[актёр]]ы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2009).  }}
}}</onlyinclude>

=== Дөйөм исемлек ===
''<categorytree depth="0">Категория:14 апрелдә тыуғандар</categorytree>''
* [[1695]]: Пьетро Гварнери, [[Италия]]ның [[скрипка]] яһау оҫтаһы.
* [[1870]]: Виктор Борисов-Мусатов, [[Рәсәй империяһы]] рәссамы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1870]]: Нариман Нариманов, Рәсәй империяһы, [[СССР]] һәм [[Әзербайжан]]дың дәүләт эшмәкәре, табип, шағир һәм үҙешмәкәр артист.
* [[1900]]: Ғүмәр Толомбай, СССР яҙыусыһы, [[Татарстан]]дың юғары мәктәп уҡытыусыһы.
* [[1915]]: Пётр Глебов, театр һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы.
* [[1920]]: Ирина Ликсо, театр һәм кино актрисаһы, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы.
* [[1925]]: Род Стайгер, [[АҠШ]] актёры, [[Оскар (кинопремия)|«Оскар» кинопремияһы]] лауреаты.
* [[1930]]: Витаутас Жалакявичус, кинорежиссёр, сценарист, РСФСР һәм Литва ССР-ының халыҡ артисы.
* [[1930]]: Брэдфорд Диллман, АҠШ актёры.
* [[1930]]: Таһир Нурмөхәмәтов, СССР журналисы, тәржемәсе, Татар АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* [[1945]]: Ричи Блэкмор, [[Бөйөк Британия]]ның рок-музыканты, йырсы һәм композитор.
* [[1950]]: Ирек Сабиров, СССР-ҙың хеҙмәт ветераны, шағир. 1999—2017 йылдарҙа [[Силәбе өлкәһе]] [[Яманйылға районы]] хакимиәте башлығы урынбаҫары, «Илһам шишмәләре» шиғри фестиваль лауреаты (Бәләбәй, 2002).
* [[1965]]: Юкихиро Мацумото, [[Япония]] программисы, «Ruby» программалау телен төҙөүсе.  }}

== {{Үлем}} == 
''<categorytree depth="0">Категория:14 апрелдә вафат булғандар</categorytree>''
* [[1759]]: [[Георг Фридрих Гендель]], [[барокко]] эпохаһында ижад иткән [[Германия]] композиторы.
* [[1969]]: [[Сөләймәнова Гүзәл Ғәли ҡыҙы]], [[башҡорт]] балет артисы, [[РСФСР]]-ҙың (1955) һәм [[БАССР]]-ҙың (1953) халыҡ артисы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1986]]: [[Симона де Бовуар]], [[Франция]] яҙыусыһы, философ, [[феминизм]] идеологы.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Г14]]
[[Категория:14 апрель]]
14 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 104-се (кәбисә йылында 105-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 261 көн ҡала.

 
  
 1618: Новокузнецк ҡалаһына нигеҙ һалына. 
 1923: СССР-ҙа донъялағы иң эре булып танылған «Наука» фәнни нәшриәте эш башлай.

  
 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр 
 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар 

 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар 

 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар 

 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар 

 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар 

 Дөйөм исемлек 

 1695: Пьетро Гварнери, Италияның скрипка яһау оҫтаһы.
 1870: Виктор Борисов-Мусатов, Рәсәй империяһы рәссамы.

   

 1759: Георг Фридрих Гендель, барокко эпохаһында ижад иткән Германия композиторы.
 1969: Сөләймәнова Гүзәл Ғәли ҡыҙы, башҡорт балет артисы, РСФСР-ҙың (1955) һәм БАССР-ҙың (1953) халыҡ артисы.

  

Г14
Категория:14 апрель