Ғилмияза (йыр)
{{Йыр
| Исем     = Ғилмияза
| Обложка      = 
| Размер       =
| Исполнитель  = [[Ишмулла Дилмөхәмәтов]],<br /> [[Флүрә Килдейәрова]],<br /> [[Роберт Юлдашев]]
| Альбом       = 
| Выпущен      = 
| Записан      = 
| Жанр         = [[башҡорт халыҡ йыры]]
| Язык    = [[Башҡорт теле|башҡортса]]
| Длительность = 3:44
| Лейбл        = 
| Авторы песни  = халыҡ 
| Композитор =
| Номер =
| Предыдущий =
| Пред_номер =
| Следующий =
| След_номер =
}}

'''Ғилмияза''' — башҡорт халыҡ [[йыр]]ы. Оҙон көй.

== Тарихы ==
«Ғилмияза» йыры тәүге тапҡыр [[1894 йыл]]да [[Рыбаков Сергей Гаврилович|С.Г.Рыбаков]] тарафынан Орск өйәҙендә (Рәмиевтәрҙең Солтан приискыһында) йырсы Абдрахман Үҙәнбаевтан яҙып алына һәм «Урал мосолмандарының музыкаһы һәм йырҙары, уларҙың көнкүреше тураһындағы очерк менән» китабында баҫтырыла. «Ғилмияза» йырының легендаһы һәм тексы [[XX быуат]]тың 20-се йылдарында М. А. Буранғолов тарафынан яҙып алына. Артабанғы яҙмалар [[Ғәйнан Әмири]] (1939 йылда К. М. Дияров һүҙҙәренән), [[Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы|Х. Ф. Әхмәтов]], [[Ключарёв Александр Сергеевич|А.С. Ключарев]], [[Лебединский Лев Николаевич|Л. Н. Лебединский]], [[Сөләймәнов Ғата Зөлҡәфил улы|Ғ. З. Сөләймәнов]] тарафынан яҙып алынған<ref name=":0">{{cite web|url = https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/folklor/bashkirskie-narodnye-pesni/view/playlist/id/50|title= Ғилмияза|website = Единый портал культуры народов Республики Башкортостан|access-date = 2024-02-24 |lang = ru}}</ref><ref name=":1">{{cite web|url =https://kitaplong.ru/gilmiyaza-bash|title= «Ғилмияза»|website = Библиотека нематериального культурного наследия Республики Башкортостан|access-date = 2024-02-24 |lang = ru}}</ref>.

«Ғилмияза» йыры яҡынса [[XVI быуат]]та ижад ителә. Йырҙа героиняның замандаштары булараҡ  Бикбау бей һәм Иҫке бей телгә алына. М. А. Буранғолов раҫлауынса, «Ғилмияза» йырын бөрйәндәр араһында билдәле халыҡ йырҙарын башҡарыусы Ғилмияза сығарған, ул йырҙа үҙенең ҡаҙаҡтарҙа тотҡонлоҡта булған тормош осорон бәйән иткән. 
Дияров фекеренсә, әҫәрҙең сюжеты бала сағында сит илгә алып киткән һәм тыуған төйәген һағынып, тыуған ере тураһында йыр сығарған Нуғай даруғаһы Ҡарағай-Ҡыпсаҡ волосы Таһир ауылынан Ғилмияза исемле 8-9 йәшлек ҡыҙҙың фажиғәле яҙмышы менән бәйле<ref>[https://istokirb.ru/articles/poezia/2022-05-19/gilmiyaza-2810017?ysclid=lszuhdbtfn282900109 Гильмияза. Башкирская народная песня]</ref><ref name=":1" />.

== Риүәйәт ==
Легенда Ғилмияза исемле ҡыҙҙың урланыуы һәм сит илгә һатылыуы тураһында хикәйәне бәйән итә. Ул ҡаҙаҡ далаларына барып сыҡҡас, тыуған яғын һағынып, башҡорт йырҙарын йырлай. Уның йырын ишетеп, шул яҡтарҙа осраҡлы ғына килеп эләккән башҡорт был хаҡта ҡыҙҙың ата-әсәһенә хәбәр итә. Күсмә тормоштағы батырҙар бергә йыйылып, Ғилмиязаны тыуған яғына алып ҡайталар. 1894 йылда С.Г.Рыбаков тарафынан хәҙерге Баймаҡ районының Солтан приискыһында Абдрахман Үҙәнбаевтан яҙып алынған ошондай иҫкәрмә бар: «Ғилмияза — юлбаҫар урлаған ҡыҙҙың исеме, һуңынан уны тапмағандар»<ref name=":0" />. 
== Йырҙың үҙенсәлеге ==
Йыр лирик-драматик характерҙа. Йыр ике ҙур һөйләмдән торған һәм 2‑се һөйләме үҙгәртеп ҡабатлауға ҡоролған период формаһында ижад ителгән. Көйгә киң диапазон (яҡынса 2 октава), ҡатмарлы һәм виртуоз орнаментика, юғарыға һәм түбәнгә һикерештәр, мәғәнәле паузалар, төрлө регистрҙарҙың контраслығы хас<ref name=":0" />.
== Башҡарыусылары ==
Башҡарыусылар араһында [[Әсмә Шайморатова|Ә. С. Шайморатова]], [[Флүрә Килдейәрова|Ф. Ә. Килдейәрова]], [[Ишмулла Дилмөхәмәтов|И. И. Дилмөхәмәтов]] (инструменталь вариант), Әлфиә Мырҙабаева. Тауыш һәм фортепиано өсөн йыр [[Рәүеф Мортазин|Р. Ә. Мортазин]] тарафынан эшкәртелгән. «Ғилмияза» көйө А. С. Ключаревтың «Горная быль» балетында, А. М. Ҡобағошовтың Симфоник поэмаһында ҡулланылған<ref name=":1" />.


{{Врезка
 | Выравнивание    = right
 | Ширина          = 280px
 | Заголовок       = 
 | Содержание      = == Йырҙың тексы ==
Һаҡмар һыуы аға ҡибла табан,

Урал тауы буйлап, көн битләп.

Илкәйемә лә шул ҡайтыр инем,

Аяҡтарым талһа, имгәкләп.

 

Алыҫ ерҙән балҡып, ай, күренгән

Уралмы икән, әллә көнмө икән?

Сит илдәрҙә уҙған ғүмеремдең

Бер көндәре әллә йылмы икән?<br />
 | Подпись         = 
}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Әҙәбиәт ==
* [[Мөхәммәтша Буранғолов]]. Сәсән аманаты. — Башҡортостан китап нәшриәте, 1995. — 350 бит. — ISBN 5-295-01397-9 (1-се китап) — ISBN 5-295-01396-0
* [[Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы|Фәнүзә Нәҙершина]]. Башҡорт халыҡ йырҙары йыр риүәйәттәре.(Өс телдә: башҡорт, урыҫ, инглиз). — Өфө: «Китап», 1997. — 288 бит. — ISBN 5-295-02094-0
* Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|84654}}
* [http://bash-portal.ru/news/newsotavtora/page,2,1242-legendalar-12111241m-ri11991241jj1241tt1241r.html Легендалар һәм риүәйәттәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161221040255/http://bash-portal.ru/news/newsotavtora/page,2,1242-legendalar-12111241m-ri11991241jj1241tt1241r.html |date=2016-12-21 }} (нерабочая ссылка)
* [http://soyuzkuraistovrb.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=911:2012-05-05-09-58-02-221&catid=23:2011-03-25-07-23-19&lang=bq Йөҙ йыр]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}  
* [http://yir.atspace.com/gilmiyaza.htm Баш бит]
{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]]
[[Категория:Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024]]
Ғилмияза — башҡорт халыҡ йыры. Оҙон көй.

 Тарихы 
«Ғилмияза» йыры тәүге тапҡыр 1894 йылда С.Г.Рыбаков тарафынан Орск өйәҙендә (Рәмиевтәрҙең Солтан приискыһында) йырсы Абдрахман Үҙәнбаевтан яҙып алына һәм «Урал мосолмандарының музыкаһы һәм йырҙары, уларҙың көнкүреше тураһындағы очерк менән» китабында баҫтырыла. «Ғилмияза» йырының легендаһы һәм тексы XX быуаттың 20-се йылдарында М. А. Буранғолов тарафынан яҙып алына. Артабанғы яҙмалар Ғәйнан Әмири (1939 йылда К. М. Дияров һүҙҙәренән), Х. Ф. Әхмәтов, А.С. Ключарев, Л. Н. Лебединский, Ғ. З. Сөләймәнов тарафынан яҙып алынған.

«Ғилмияза» йыры яҡынса XVI быуатта ижад ителә. Йырҙа героиняның замандаштары булараҡ  Бикбау бей һәм Иҫке бей телгә алына. М. А. Буранғолов раҫлауынса, «Ғилмияза» йырын бөрйәндәр араһында билдәле халыҡ йырҙарын башҡарыусы Ғилмияза сығарған, ул йырҙа үҙенең ҡаҙаҡтарҙа тотҡонлоҡта булған тормош осорон бәйән иткән. 
Дияров фекеренсә, әҫәрҙең сюжеты бала сағында сит илгә алып киткән һәм тыуған төйәген һағынып, тыуған ере тураһында йыр сығарған Нуғай даруғаһы Ҡарағай-Ҡыпсаҡ волосы Таһир ауылынан Ғилмияза исемле 8-9 йәшлек ҡыҙҙың фажиғәле яҙмышы менән бәйлеГильмияза. Башкирская народная песня.

 Риүәйәт 
Легенда Ғилмияза исемле ҡыҙҙың урланыуы һәм сит илгә һатылыуы тураһында хикәйәне бәйән итә. Ул ҡаҙаҡ далаларына барып сыҡҡас, тыуған яғын һағынып, башҡорт йырҙарын йырлай. Уның йырын ишетеп, шул яҡтарҙа осраҡлы ғына килеп эләккән башҡорт был хаҡта ҡыҙҙың ата-әсәһенә хәбәр итә. Күсмә тормоштағы батырҙар бергә йыйылып, Ғилмиязаны тыуған яғына алып ҡайталар. 1894 йылда С.Г.Рыбаков тарафынан хәҙерге Баймаҡ районының Солтан приискыһында Абдрахман Үҙәнбаевтан яҙып алынған ошондай иҫкәрмә бар: «Ғилмияза — юлбаҫар урлаған ҡыҙҙың исеме, һуңынан уны тапмағандар». 
 Йырҙың үҙенсәлеге 
Йыр лирик-драматик характерҙа. Йыр ике ҙур һөйләмдән торған һәм 2‑се һөйләме үҙгәртеп ҡабатлауға ҡоролған период формаһында ижад ителгән. Көйгә киң диапазон (яҡынса 2 октава), ҡатмарлы һәм виртуоз орнаментика, юғарыға һәм түбәнгә һикерештәр, мәғәнәле паузалар, төрлө регистрҙарҙың контраслығы хас.
 Башҡарыусылары 
Башҡарыусылар араһында Ә. С. Шайморатова, Ф. Ә. Килдейәрова, И. И. Дилмөхәмәтов (инструменталь вариант), Әлфиә Мырҙабаева. Тауыш һәм фортепиано өсөн йыр Р. Ә. Мортазин тарафынан эшкәртелгән. «Ғилмияза» көйө А. С. Ключаревтың «Горная быль» балетында, А. М. Ҡобағошовтың Симфоник поэмаһында ҡулланылған.

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Мөхәммәтша Буранғолов. Сәсән аманаты. — Башҡортостан китап нәшриәте, 1995. — 350 бит. — ISBN 5-295-01397-9 (1-се китап) — ISBN 5-295-01396-0
 Фәнүзә Нәҙершина. Башҡорт халыҡ йырҙары йыр риүәйәттәре.(Өс телдә: башҡорт, урыҫ, инглиз). — Өфө: «Китап», 1997. — 288 бит. — ISBN 5-295-02094-0
 Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар.

 Һылтанмалар 
 
 Легендалар һәм риүәйәттәр  (нерабочая ссылка)
 Йөҙ йыр  
 Баш бит

Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары
Категория:Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024