Ҡара диңгеҙ
{{Море
 |Название                = Ҡара диңгеҙ
 |Изображение             = Crimea Laspi Sunset.jpg
  |Ширина изображения     = 300px
  |Подпись                = Ҡара диңгеҙҙә ҡояш байыу. [[Ҡырым]], Ласпи бухтаһы
 |lat_dir = N|lat_deg =43 |lat_min =17 |lat_sec = 49
 |lon_dir = E|lon_deg =34 |lon_min =1 |lon_sec = 46
 |region                  = 
 |CoordScale              = 5000000
 |Расположение            = 
  |Длина                  = 1150
  |Ширина                 = 580
  |Площадь                = 422&nbsp;000
 |Объём                   = 547&nbsp;000
 |Длина береговой линии   = 3400
 |Наибольшая глубина      = 2210
 |Средняя глубина         = 1240
 |Площадь водосбора       = более 2 млн
  |Впадающие реки         = [[Дунай]], [[Днестр]], [[Днепр]]
 |Категория на Викискладе = 
}}
[[Рәсем:Black Sea map.png|thumb|right|Ҡара диңгеҙ]]
'''Ҡара диңгеҙ''' ({{lang-ru|Черное море}}, {{lang-uk|Чорне море}}, {{lang-ro|Marea Neagră}}, {{lang-tr|Karadeniz}}, {{lang-ka|შავი ზღვა}}, {{lang-ab|Амшын/Амшын Еиқәа}}, {{lang-grc|Εὔξενος Πόντος}}, {{lang-el|Μαύρη Θάλασσα}}, {{lang-la|Pontоs Euxinus}})-- [[Атлантик океан]] бассейнындағы эcке диңгеҙ. [[Босфор]] боғаҙы аша [[Мәрмәр диңгеҙе]], артабан [[Дарданелдар боғаҙы]] аша [[Эгей диңгеҙе|Эгей]] һәм [[Урта диңгеҙ]] менән тоташа; [[Керчь боғаҙы]] аша — [[Азов диңгеҙе]] менән тоташа. Төньяҡтан диңгеҙгә [[Ҡырым ярымутрауы]] уйылып кергән. Ҡара диңгеҙ аша [[Европа]] менән [[Кесе Азия]] сиге үтә.

Ҡара диңгеҙ [[Рәсәй]], [[Украина]], [[Румыния]], [[Болгария]], [[Төркиә]], [[Абхазия]] һәм [[Грузия]] илдәренең ярҙарын йыуа.

Ҡара диңгеҙ төньяҡтан көньяҡҡа 1150 км-ға, көнсығыштан көнбайышҡа 580 км-ға һуҙылған.

Утрауҙар һаны бик аҙ. Иң ҙуры — [[Украина]]лағы [[Джарылгач утрауы]], майҙаны 62 км². Башҡа утрауҙар 1 км²-ҙан да артыҡ түгел.

Ҡара диңгеҙгә ҡойоусы иң эре йылғалар: [[Дунай (йылға)|Дунай]], [[Днепр (йылға)|Днепр]], [[Днестр (йылға)|Днестр]] һәм бәләкәйерәктәре — [[Мзымта (йылға)|Мзымта]], [[Псоу (йылға)|Псоу]], [[Бзыбь (йылға)|Бзыбь]], [[Риони (йылға)|Риони]], [[Кодори (йылға)|Кодори]], [[Эшли-Ирмак (йылға)|Эшли-Ирмак]], [[Сакарья (йылға)|Сакарья]], [[Көньяҡ Буг (йылға)|Көньяк Буг]] йылғалары.
[[Рәсем:Morzeczarne1.jpg|thumb|left|150px]]
Диңгеҙ порттары булған ҡалалар:
* [[Рәсәй]]: [[Новороссийск]], [[Сочи]], [[Туапсе]], [[Евпатория]], [[Керчь]], [[Севастополь]], [[Ялта]], [[Судак]];
* [[Болгария]]: [[Бургас]], [[Варна]];
* [[Грузия]]: [[Батуми]], [[Поти]];
* [[Абхазия]]: [[Сухум]];
* [[Румыния]]: [[Констанца]];
* [[Төркиә]]: [[Самсун]], [[Трабзон]];
* [[Украина]]: [[Одесса]], [[Черноморск]], [[Южный (Одесса өлкәһе, Украина)|Южный]].

== Атамаһы ==
Диңгеҙҙең иң элекке атамаларының береһе -  [[Грузия|боронғо грузинсанан]] ''Спериса диңгеҙе'' ({{lang-ka|ზღვა სპერისა}} [згва спериса]), ул боронғо [[Колхида|Колхидала]] Спери тигән төбәктә йәшәгән халыҡ исеменән алынған. Боронғо грек атамаһы иһә — ''Понтос Аксенос'' ({{lang-grc|Πόντος Ἄξενος}}, «Ҡырыҫ ддиңгеҙ»),  «[[скифтар|Скиф диңгеҙе]]» тигән атама ла осрай{{sfn|Виноградов|1958|с=5}}. [[Страбон]] «География»һында  (7.3.6) атама диңгеҙҙең навигация өсөн ауыр булыуы, шулай уҡ ярҙарында ҡырағай, яуыз холоҡло ҡәбиләләр йәшәүенә бәйлелер тип фараз итә.

Шулай ҙа гректар урындағы скиф-сармат телендәге  *axšaina — «ҡараһыу күк», «ҡарағусҡыл» һәм грек телендәге «ҡырыҫ» һүҙҙәренә лә таянып атағандарҙыр<ref>{{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/black-sea|заглавие=Black sea|автор=Rüdiger Schmitt}}</ref>. Һуңғараҡ,грек колонистары үҙҙәре уңышҡа өлгәшкәс, диңгеҙҙе Понтос Эвксиоконос ({{lang-el|Πόντος Εὔξενος}}, «Ҡунаҡсыл диңгеҙ») тип исем бирә. 

Тора бара,  X—XIV быуаттарҙа, боронғо рус, ғәрәп һәм көнбайыш сығанаҡтарында инде «Урыҫ диңгеҙе» ({{lang-ru|Русское море}}) тигән атама күренә башлай<ref>''Бухарин М. Д.'' {{cite web|author = |url = https://www.academia.edu/6565072/_Appearance_of_the_Notion_Black_Sea_in_the_Medieval_geographic_Traditions_Возникновение_понятия_Черное_море_в_средневековых_географических_традициях |title = Возникновение понятия «Чёрное море» в средневековых географических традициях |lang =  |website = www.academia.edu |date = |accessdate = 2019-12-17|deadlink = no}} // Monumentum Gregorianum. Сборник научных статей памяти академика Г. М. Бонгард-Левина. {{М.}}, 2013. С. 479.</ref>

Хәҙерге замандағы «Ҡара диңгеҙ» ({{lang-ru|Чёрное море}}) атамаһы бында [[Урта Азия]]нан килеп сыҡҡан күсмән төркиҙәрҙең «Кара Дениз» тигән һүҙҙәренән килеп сыҡҡан<ref>http://blacksea-education.ru/2-1.shtml {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191223210111/http://blacksea-education.ru/2-1.shtml |date=2019-12-23 }} Чёрное море</ref> <ref>{{cite web |url = http://blacksea-education.ru/faq/answer20.shtml |title = ::: Чёрное море ::: |publisher = blacksea-education.ru |accessdate = 2017-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170817212859/http://blacksea-education.ru/faq/answer20.shtml |date=2017-08-17 }}</ref>. Ул күп кенә телдәрҙә сағылыш тапҡан: {{lang-ab|Амшын Еиқәа}}, {{lang-ady|Хы шӏуцӏэ}}, {{lang-kbd|Хы фӏыцӏэ}}, {{lang-el|Μαύρη θάλασσα}}, {{lang-bg|Черно море}}, {{lang-uk|Чорне море}}, {{lang-ka|შავი ზღვა}}, {{lang-ro|Marea Neagră}}, {{lang-crh|Qara deñiz}}, {{lang-tr|Karadeniz}} (төрөктәр Урта диңгеҙҙе ''Akdeniz'' «Аҡ диңгеҙ» тип атай), {{lang-en|Black Sea}} һәм башҡалар<ref>http://blacksea-education.ru/2-1.shtml {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191223210111/http://blacksea-education.ru/2-1.shtml |date=2019-12-23 }} Чёрное море</ref>{{sfn|Виноградов|1958|с=5}} Атаманың шундай вариантта килеп сығыуы тураһында төрлө фараздар йәшәп килә:
* Бер фараз Азияның ҡайһы бер  илдәрендә яҡтарҙы  «төҫтәр» менән билдәләүгә бәйле: «ҡара» төньяҡты билдәләүсе һүҙ, шуға күрә Ҡара диңгеҙ — төньяҡ диңгеҙе.
* Икенсе бер гипотеза буйынса,  металл әйберҙәрҙең 150 метрҙан тәрәнерәккә оҙайлы ваҡытҡа төшөргәндә (мәҫәлән, якорь) ҡарайыуы менән бәйле<ref>http://blacksea-education.ru/2-1.shtml {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191223210111/http://blacksea-education.ru/2-1.shtml |date=2019-12-23 }} Чёрное море</ref>


== Флораһы һәм фаунаһы ==


[[Файл:Black_Sea_Aqua_MODIS_6000.jpg|слева|220px|мини|Фитопланктон сәскә ата, июль, 2012]]
[[Файл:Pleuronectes platessa.jpg|слева|220px|мини|Камбала-глосса]]
[[Файл:Dolphin in Black Sea near Batumi 2.jpg|слева|220px|мини|[[Батуми]]ҙағы бухтала дельфин]]

Диңгеҙҙең үҫемлектәр донъяһы 270 төр күп күҙәнәкле  йәшел, көрән, ҡыҙыл һыу төбө ылымыҡтарынан тора.  [[Фитопланктон]]  составында — алты йөҙҙән кәм түгел төр<ref>{{cite web |author =  |url = http://blacksea-education.ru/11-2.shtml |title = Чёрное море ::: Фитопланктон |lang = ru |website = blacksea-education.ru |date =  |accessdate = 2019-10-13 |deadlink = no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191017052840/http://blacksea-education.ru/11-2.shtml |date=2019-10-17 }}</ref>.

Ҡара диңгеҙ фаунаһы Урта диңгеҙгә ҡарағанда һиҙелерлек ярлы, атап әйткәндә, бында юҡ [[диңгеҙ йондоҙо]], [[диңгеҙ терпеһе]], |лилия диңгеҙ ләләһе, [[Губка|губка]], [[Каракатица|каракатица]], [[Кальмар|кальмар]], [[мәрйен]]дәр юҡ<ref name="eco">{{cite web |author =  |url = http://blacksea-education.ru/2-1.shtml |title = География, история, свойства экосистемы Чёрного моря |lang = ru |website = blacksea-education.ru |date =  |accessdate = 2019-10-13 |deadlink = no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191017053711/http://blacksea-education.ru/2-1.shtml |date=2019-10-17 }}</ref>. 

Ҡара диңгеҙҙә 2500 төр хайуан тереклек итә(уларҙың 500 төрө бер күҙәнәкле, 200 төрө умыртҡалылар — [[балыҡтар]] һәм [[һөтимәрҙәр]], 500 төр  [[Ҡыҫала|ҡыҫала кеүектәр]], 200 төр [[моллюскылар]], башҡалары — төрлө [[умыртҡаһыҙҙар]]), сағыштырыу өсөн, Урта диңгеҙҙә —  9000 тирәһе төр. Диңгеҙҙең хайуандар донъяһының сағыштырмаса ярлы булыуында бер нисә сәбәп бар. Төп сәбәптәр араһында <ref name="eco"/>:
* һыуҙың тоҙлолоғо түбән булыуы;
* 150  метрҙан тәрәнерәк урындарҙа даими рәүештә көкөртлө водород сығып тора. 

Ҡара диңгеҙҙә ағыулы балыҡтар ҙа бар — диңгеҙ аждаһаһы, скорпена, диңгеҙ бесәйе кеше өсөн хәүеф тыуҙыра. Диңгеҙ төлкөһө ағыулы түгел, мәгәр ҡойроғонда сәнскәктәре менән яралай ала<ref>[http://blacksea-education.ru/3.shtml Опасные животные Черного моря] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120610235537/http://blacksea-education.ru/3.shtml |date=2012-06-10 }}</ref>

== Климаты ==

Ҡара диңгеҙ климаты уның континенталь торошо, башлыса континентальн климат мөхитендә урынлашҡан булыуы менән бәйле<ref name="гои_2012">{{cite web |url = http://oceanography.ru/index.php/ru/component/jdownloads/finish/23/176 |deadlink = yes |title = Ежегодник состояния морей России по гидрохимическим показателям. 2008 год. Чёрное море |publisher = // oceanography.ru |accessdate = 2012-02-29 |archiveurl = https://www.webcitation.org/65pfY4eVn |archivedate = 2012-03-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703121857/http://oceanography.ru/index.php/ru/component/jdownloads/finish/23/176 |date=2013-07-03 }}</ref>. Кавказдың Ҡара диңгеҙ яры һәм Ҡырымдың көньяҡ яры тауҙар менән уратылыу арҡаһында төньяҡ һалҡын елдәрҙән ҡурсыулы һәм йомшаҡ Урта диңгеҙ климатына эйә, ә Туапсенан көньяҡ-көнсығыштараҡ   — дымлы  субтропик климат хөкөм һөрә.

Ҡара диңгеҙҙең һауа торошона Атлантик океан да йоғонто яһай<ref>{{cite web |url = http://meteoweb.ru/phen060.php |title = Новороссийская бора и байкальская сарма |publisher = // meteoweb.ru |accessdate = 2012-02-29}}</ref>. Йәй көнө диңгеҙ өҫтөндә Азор антициклоны һауа торошона тәьҫир итә. Шуға күрә диңгеҙҙең күпселек өлөшөндә ҡышын һауа йылы, дымлы, ә йәйгеһен эҫе, ҡоро<ref>Чёрное море // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.</ref>.

Ҡара диңгеҙ һыуы, ҡағиҙә булараҡ, туңмай. Әммә оҙайлы һалҡын ҡыштарҙа ярҙарында сыйҙым барлыҡҡа килгеләй, әммә был бер нисә тиҫтә йылға бер була.  Һыу температураһы уртаса   +7…+8 °C-тан артыҡ төшмәй <ref>Чёрное море // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.</ref>..  2011—2012 йылдар арауығында һыу өҫтө температураһы  6 °C-тан түбәнерәк төшә.

{| class="wikitable" width="80%" align="center"
|+Горизонттар буйынса һыуҙың уртаса температураһы, °C <br>( координаттары {{coord|43|30|N|32|30|E|scale=10000000}} булған нөктәләр өсөн; 1890—2005 йылдар күрһәткестәре)<ref>{{cite web |url = http://data.oceaninfo.info/atlas/Black/3_watertemp_stats_table_9817732TWMR.html |deadlink = yes |title = ЕСИМО |archiveurl = https://www.webcitation.org/617M4Mqyf |archivedate = 2011-08-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171128181417/http://data.oceaninfo.info/atlas/Black/3_watertemp_stats_table_9817732TWMR.html |date=2017-11-28 }}</ref>:
|-
|width="10%"|'''Горизонт''' м ||width="7.5%"|'''Ғинуар''' ||width="7.5%"|'''Февраль''' ||width="7.5%"|'''Март''' ||width="7.5%"|'''Апрель''' ||width="7.5%"|'''Май''' ||width="7.5%"|'''Июнь''' ||width="7.5%"|'''Июль''' ||width="7.5%"|'''Август''' ||width="7.5%"|'''Сентябрь''' ||width="7.5%"|'''Октябрь''' ||width="7.5%"|'''Ноябрь''' ||width="7.5%"|'''Декабрь'''
|-
|'''0'''
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|8}}"|7,7
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|7}}"|7,2
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|7}}"|6,8
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|9}}"|9,2
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|14}}"|14,1
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|20}}"|19,8
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|23}}"|22,8
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|24}}"|23,8
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|21}}"|20,8
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|19}}"|18,7
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|12}}"|11,7
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|10}}"|9,5
|-
|'''10'''
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|8}}"|7,7
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|7}}"|7,1
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|7}}"|6,8
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|9}}"|9,0
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|13}}"|12,8
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|18}}"|18,5
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|22}}"|21,8
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|24}}"|23,6
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|21}}"|20,7
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|19}}"|18,6
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|12}}"|11,8
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|10}}"|9,6
|-
|'''20'''
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|8}}"|7,7
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|7}}"|7,0
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|7}}"|6,7
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|8}}"|8,4
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|10}}"|10,2
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|12}}"|11,9
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|12}}"|12,2
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|14}}"|13,6
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|19}}"|19,2
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|18}}"|17,9
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|12}}"|11,6
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|10}}"|9,6
|-
|'''30'''
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|8}}"|7,7
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|7}}"|7,0
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|7}}"|6,6
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|8}}"|7,7
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|8}}"|7,9
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|8}}"|7,8
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|8}}"|8,5
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|9}}"|9,0
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|9}}"|9,1
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|12}}"|12,0
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|10}}"|10,4
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|9}}"|9,2
|-
|'''50'''
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|8}}"|7,6
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|7}}"|7,4
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|7}}"|7,3
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|8}}"|7,6
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|7}}"|7,4
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|7}}"|7,3
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|7}}"|7,4
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|8}}"|7,6
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|7}}"|7,2
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|8}}"|8,0
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|8}}"|7,6
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|8}}"|7,8
|-
|'''100'''
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|8}}"|8,3
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|8}}"|8,4
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|8}}"|8,4
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|8}}"|8,4
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|8}}"|8,3
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|8}}"|8,3
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|8}}"|8,4
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|8}}"|8,3
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|8}}"|8,3
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|8}}"|8,2
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|8}}"|8,3
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|8}}"|8,3
|-
|'''200'''
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|9}}"|8,7
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|9}}"|8,7
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|9}}"|8,7
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|9}}"|8,7
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|9}}"|8,7
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|9}}"|8,7
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|9}}"|8,7
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|9}}"|8,7
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|9}}"|8,7
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|9}}"|8,7
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|9}}"|8,7
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|9}}"|8,7
|-
|'''500'''
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|9}}"|8,9
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|9}}"|8,9
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|9}}"|8,9
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|9}}"|8,9
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|9}}"|8,9
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|9}}"|8,9
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|9}}"|8,9
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|9}}"|8,9
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|9}}"|8,9
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|9}}"|8,9
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|9}}"|8,9
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|9}}"|8,9
|-
|'''1000'''
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|9}}"|9,0
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|9}}"|9,0
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|9}}"|9,0
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|9}}"|9,0
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|9}}"|9,0
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|9}}"|8,9
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|9}}"|8,9
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|9}}"|8,9
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|9}}"|9,0
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|9}}"|8,9
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|9}}"|8,9
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|9}}"|9,0
|-
|'''1500'''
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|9}}"|9,0
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|9}}"|9,0
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|9}}"|9,1
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|9}}"|9,0
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|9}}"|9,0
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|9}}"|9,0
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|9}}"|9,0
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|9}}"|9,0
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|9}}"|9,0
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|9}}"|9,0
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|9}}"|9,0
|style="text-align:center;{{Температура водоёма/строка|9}}"|9,0
|}

== Галерея ==
{|class="graytable" style="text-align:center"
 |+
 |width="25%"|[[Файл:Parus rock, common view.jpg|thumb|Геленджик яры]]
 |width="25%"|[[Файл:Sunny Beach first meter.jpg|мини|Болгариялағы ҡомлоҡ]]
 |width="25%"|[[Файл:Black Sea Vityazevo.jpg|мини| Анапалағы ҡомлоҡ, Рәсәй]]
|}

== Ҡара диңгеҙ сәнғәттә ==

Ҡара диңгеҙ, Ҡырым тәбиғәте  билдәле урыҫ рәссамы, маринист [[Айвазовский Иван Константинович|Иван Айвазовский ]] өсөн илһам сығанағы булған  . Штормдар  һәм тымыҡ һыу, пляждар, ҡаялар, аулаҡ бухталар рәссамдың күп эштәре өсөн натура булып хеҙмәт итә<ref>{{cite web |url = http://aivazovsky.euro.ru/az_biog.htm |deadlink = yes |title = Картинная галерея Айвазовского. Биография художника |publisher = // aivazovsky.euro.ru |accessdate = 2012-05-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120221225344/http://www.aivazovsky.euro.ru/az_biog.htm |date=2012-02-21 }}</ref>. Феодосияла И. К. Айвазовский исемендәге милли картиналар галерияһы бар.

Элекке СССР-ҙың күп һанлы кинематографистары ҡояшлы климаты өсөн Ҡара диңгеҙ яры буйын һайлай. Одесса, Ялта киностудиялары, шулай уҡ  совет осоро тарихына инеп ҡалған киностудиялар төшөргән фильмдар ошонда ижад ителгән <ref>{{cite web |url = http://w-o-s.ru/article/Tochka_vxoda_Nezalezhnoe_kino | title = Незалежное кино W → O → S | publisher = // w-o-s.ru |accessdate = 2012-08-01|archiveurl = https://www.webcitation.org/69f3DF0Ng |archivedate = 2012-08-04}}</ref><ref name="odes_kin">{{cite web |url = http://kruk.odessa.ua/wp-content/uploads/book_oz/odess_ru/razdel7.pdf |deadlink = yes | title = «Голливуд» на берегу Чёрного моря (киноискусство Одессы) | publisher = // kruk.odessa.ua |accessdate = 2012-08-01|archiveurl = https://www.webcitation.org/69f3FDzsf |archivedate = 2012-08-04}}</ref><ref>{{cite web |url = http://odessafilm.com.ua/history.php |deadlink = yes |title = Историческая справка об Одесской киностудии |publisher = // odessafilm.com.ua |accessdate = 2012-08-1 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121120013538/http://odessafilm.com.ua/history.php |date=2012-11-20 }}</ref><ref name="РГ">{{cite web |url = http://rg.kiev.ua/page14/article21880/ |deadlink = yes | title = Легенда Крыма | publisher = // Рабочая газета, № 127 от 20 июля 2011 г. |accessdate = 2012-08-01|archiveurl = https://www.webcitation.org/69f3Hd9rM |archivedate = 2012-08-04}}</ref><ref name="odes_kin"/><ref>{{cite web |url = http://www.poluostrov-krym.com/dostoprimechatelnosti/kinostudii/yaltinskaya-kinostudiya.html | title = Ялтинская киностудия | publisher = // poluostrov-krym.com |accessdate = 2012-08-01|archiveurl = https://www.webcitation.org/69f3IE0dM |archivedate = 2012-08-04}}</ref>.

Ҡара диңгеҙ тематикаһы әҙәби, музыкаль әҫәрҙәрҙә лә сағылыш таба: миҫалға [[Катаев Валентин Петрович|Валентин Катаев]];[[Булгаков Михаил Афанасьевич|Михаил Булгаков]]; [[Паустовский Константин Георгиевич|Константин Паустовский]]; [[Кузнецов Юрий Поликарпович|Юрий Кузнецов]]; [[Утёсов Леонид Осипович|Леонид Утёсов]]; [[Ким Юлий Черсанович|Юлий Ким]]; [[Отс Георг|Георг Отс]] ижадын килтерергә мөмкин.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания|3}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга |автор = Виноградов К. А. |заглавие = Очерки по истории отечественных гидробиологических исследований на Чёрном море |место = Киев |издательство = Изд-во АН УССР |год = 1958 |ссылка = http://hydrobio.onu.edu.ua/PDF%20kollegi/Ocherki%20po%20istorii%20gidrobiologicheskih%20issledov%20v%20Chernom%20more.pdf |ref = Виноградов}}
* {{книга |автор = Виноградов К. А. |заглавие = Ихтиофауна северо-западной части Чёрного моря |ссылка = http://ashipunov.info/shipunov/school/books/vinogradov1960_ichtiofauna_s-z_chasti_chern_morja.pdf |место = К. |год = 1960}}
* {{книга:Рыбы Чёрного моря}}
* {{книга |автор = Заика В. Е. |заглавие = Черноморские рыбы и летопись их промысла |ссылка = http://ashipunov.info/shipunov/school/books/zaika2008_chernomorskie_ryby.pdf |место = Севастополь |год = 2008}}
* ''[[Агбунов, Михаил Васильевич|Агбунов М. В.]]'' Античная лоция Чёрного моря. — М.:Наука, 1987. — 156 с.
* ''Сорокин Ю. И.'' Чёрное море: Природа, ресурсы. — М.:Наука, 1982. — 217 с.
* ''Филиппов Д. М.'' Циркуляция и структура вод Чёрного моря. — М.: Наука, 1968. — 136 с.
* ''Кузьминская Г. Г.'' Чёрное море. — Краснодар: Кн. изд-во, 1972. — 92 с.
* ''Степанов В., Андреев В.'' Чёрное море. — Л.: [[Гидрометеоиздат]], 1981. — 160 с.
* ''[[Зайцев, Ювеналий Петрович|Зайцев Ю. П.]], Поликарпов Г. Г.'' {{cite web |author =  |url = http://repository.ibss.org.ua/dspace/bitstream/99011/142/1/Zaitsev.pdf |title = Экологические процессы в критических зонах Чёрного моря (синтез результатов двух направлений исследований с середины XX до начала XXI веков) // Мор. екол. журн. — 2002. — 1, N 1. — С. 33-55 |lang = ru |website = repository.ibss.org.ua |date =  |accessdate = 2019-12-17 |deadlink = no }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* ''Иванов М. В., Вайнштейн М. В., Гальченко М. Ф. и др.'' Распределение и геохимическая активность бактерий в осадках // Изучение генезиса нефти и газа в Болгарском секторе Чёрного моря. София, 1984. С. 150—181.
* ''Биркун А. А. мл., Кривохижин С. В.'' Звери Чёрного Моря. — Симферополь: Таврия, 1996. — 96 с. ISBN 5-7780-0773-6
* {{cite web|author = |url = http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/NATURE/07_01/ZERNOV.HTM |title = Как «Александр Ковалевский» Бориса Савинкова спасал. «Природа», № 7, 2001 |lang = ru |website = vivovoco.astronet.ru |date = |accessdate = 2019-12-17|deadlink = no}}
[[Категория:Ҡара диңгеҙ]]

== Һылтанмалар ==
* {{cite web |title = Атлас Черного моря. |url = https://humus.livejournal.com/4392242.html |date = 1841 |accessdate = 2019-02-03}}
* {{cite web |author =  |url = http://www.ocean.ru/content/view/170/105/ |title = Южное отделение Института океанологии РАН |lang = ru |website = www.ocean.ru |date =  |accessdate = 2019-12-17 |deadlink = no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090113220459/http://www.ocean.ru/content/view/170/105/ |date=2009-01-13 }}
* {{cite web |author =  |url = http://www.ocean.ru/eng/content/view/34/ |title = The Southern Branch of the P.P. Shirshov Institute of Oceanology |lang = en |website = www.ocean.ru |date =  |accessdate = 2019-12-17 |deadlink = no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090113172023/http://www.ocean.ru/eng/content/view/34/ |date=2009-01-13 }}
* {{cite web|author = |url = http://ibss.nas.gov.ua/?page_id=13&lang=ru/ |title = Институт биологии южных морей им. А. О. Ковалевского |lang = ru |website = ibss.nas.gov.ua |date = |accessdate = 2019-12-17|deadlink = no}}
* {{cite web|author = |url = http://www.blacksea-commission.org |title = Сайт Комиссии по защите Чёрного моря от загрязнения |lang = en |website = www.blacksea-commission.org |date = |accessdate = 2019-12-17|deadlink = no}}
* {{cite web |author =  |url = http://www.BlackSea-online.com |title = Космический мониторинг побережья и акватории Чёрного моря |lang =  |website = www.BlackSea-online.com |date =  |accessdate = 2019-12-17 |deadlink = no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190516084739/http://blacksea-online.com/ |date=2019-05-16 }}
* {{cite web|author = |url = http://hmhsbritannic.ucoz.ru/publ/podvodnoe_delo/chernoe_more_struktura_vodnykh_sloev/10-1-0-52 |title = Структура водных слоев Чёрного моря |lang = ru |website = hmhsbritannic.ucoz.ru |date = |accessdate = 2019-12-17|deadlink = no}} статья Р. Тузикова, кандидата геолого-минералогических наук.
* {{cite web|author = |url = https://www.researchgate.net/publication/290946378_Cernoe_more_Potop_i_drevnie_mify |title = Петко Димитров, Димитър Димитров. Чёрное море, Потоп и древние мифы. Варна, 2008 |lang =  |website = www.researchgate.net |date = |accessdate = 2019-12-17|deadlink = no}}
* {{cite web|author = |url = http://anapacity.com/chernoe-more/ |title = Особенности Чёрного моря |lang =  |website = anapacity.com |date = |accessdate = 2019-12-17|deadlink = no}}

=== Фауна ===
* [http://dolphin.com.ua/ Дельфины Чёрного моря] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070226104521/http://dolphin.com.ua/ |date=2007-02-26 }}
* {{cite web|author = |url = http://russian.crabs.ru/black_sea_crabs.htm |title = Крабы Чёрного моря |lang = ru |website = russian.crabs.ru |date = |accessdate = 2019-12-17|deadlink = no}}
* {{cite web|author = |url = http://www.caspianenvironment.org/biodiversity/second/rannex18.htm |title = Проблема экзотических видов в Чёрном, Азовском и Каспийском морях |lang =  |website = www.caspianenvironment.org |date = |accessdate = 2019-12-17|deadlink = no}}
* {{cite web|author = |url = http://www.partenit.ru/more.html |title = Чёрное море и его обитатели |lang = ru |website = www.partenit.ru |date = |accessdate = 2019-12-17|deadlink = no}}
Ҡара диңгеҙ (, , , , , , , , )-- Атлантик океан бассейнындағы эcке диңгеҙ. Босфор боғаҙы аша Мәрмәр диңгеҙе, артабан Дарданелдар боғаҙы аша Эгей һәм Урта диңгеҙ менән тоташа; Керчь боғаҙы аша — Азов диңгеҙе менән тоташа. Төньяҡтан диңгеҙгә Ҡырым ярымутрауы уйылып кергән. Ҡара диңгеҙ аша Европа менән Кесе Азия сиге үтә.

Ҡара диңгеҙ Рәсәй, Украина, Румыния, Болгария, Төркиә, Абхазия һәм Грузия илдәренең ярҙарын йыуа.

Ҡара диңгеҙ төньяҡтан көньяҡҡа 1150 км-ға, көнсығыштан көнбайышҡа 580 км-ға һуҙылған.

Утрауҙар һаны бик аҙ. Иң ҙуры — Украиналағы Джарылгач утрауы, майҙаны 62 км². Башҡа утрауҙар 1 км²-ҙан да артыҡ түгел.

Ҡара диңгеҙгә ҡойоусы иң эре йылғалар: Дунай, Днепр, Днестр һәм бәләкәйерәктәре — Мзымта, Псоу, Бзыбь, Риони, Кодори, Эшли-Ирмак, Сакарья, Көньяк Буг йылғалары.
thumb|left|150px
Диңгеҙ порттары булған ҡалалар:
 Рәсәй: Новороссийск, Сочи, Туапсе, Евпатория, Керчь, Севастополь, Ялта, Судак;
 Болгария: Бургас, Варна;
 Грузия: Батуми, Поти;
 Абхазия: Сухум;
 Румыния: Констанца;
 Төркиә: Самсун, Трабзон;
 Украина: Одесса, Черноморск, Южный.

 Атамаһы 
Диңгеҙҙең иң элекке атамаларының береһе -  боронғо грузинсанан Спериса диңгеҙе ( [згва спериса]), ул боронғо Колхидала Спери тигән төбәктә йәшәгән халыҡ исеменән алынған. Боронғо грек атамаһы иһә — Понтос Аксенос (, «Ҡырыҫ ддиңгеҙ»),  «Скиф диңгеҙе» тигән атама ла осрай. Страбон «География»һында  (7.3.6) атама диңгеҙҙең навигация өсөн ауыр булыуы, шулай уҡ ярҙарында ҡырағай, яуыз холоҡло ҡәбиләләр йәшәүенә бәйлелер тип фараз итә.

Шулай ҙа гректар урындағы скиф-сармат телендәге  *axšaina — «ҡараһыу күк», «ҡарағусҡыл» һәм грек телендәге «ҡырыҫ» һүҙҙәренә лә таянып атағандарҙыр. Һуңғараҡ,грек колонистары үҙҙәре уңышҡа өлгәшкәс, диңгеҙҙе Понтос Эвксиоконос (, «Ҡунаҡсыл диңгеҙ») тип исем бирә. 

Тора бара,  X—XIV быуаттарҙа, боронғо рус, ғәрәп һәм көнбайыш сығанаҡтарында инде «Урыҫ диңгеҙе» () тигән атама күренә башлайБухарин М. Д.  // Monumentum Gregorianum. Сборник научных статей памяти академика Г. М. Бонгард-Левина. , 2013. С. 479.

Хәҙерге замандағы «Ҡара диңгеҙ» () атамаһы бында Урта Азиянан килеп сыҡҡан күсмән төркиҙәрҙең «Кара Дениз» тигән һүҙҙәренән килеп сыҡҡанhttp://blacksea-education.ru/2-1.shtml  Чёрное море  . Ул күп кенә телдәрҙә сағылыш тапҡан: , , , , , , , , ,  (төрөктәр Урта диңгеҙҙе Akdeniz «Аҡ диңгеҙ» тип атай),  һәм башҡаларhttp://blacksea-education.ru/2-1.shtml  Чёрное море Атаманың шундай вариантта килеп сығыуы тураһында төрлө фараздар йәшәп килә:
 Бер фараз Азияның ҡайһы бер  илдәрендә яҡтарҙы  «төҫтәр» менән билдәләүгә бәйле: «ҡара» төньяҡты билдәләүсе һүҙ, шуға күрә Ҡара диңгеҙ — төньяҡ диңгеҙе.
 Икенсе бер гипотеза буйынса,  металл әйберҙәрҙең 150 метрҙан тәрәнерәккә оҙайлы ваҡытҡа төшөргәндә (мәҫәлән, якорь) ҡарайыуы менән бәйлеhttp://blacksea-education.ru/2-1.shtml  Чёрное море

 Флораһы һәм фаунаһы 

слева|220px|мини|Фитопланктон сәскә ата, июль, 2012
слева|220px|мини|Камбала-глосса
слева|220px|мини|Батумиҙағы бухтала дельфин

Диңгеҙҙең үҫемлектәр донъяһы 270 төр күп күҙәнәкле  йәшел, көрән, ҡыҙыл һыу төбө ылымыҡтарынан тора.  Фитопланктон  составында — алты йөҙҙән кәм түгел төр .

Ҡара диңгеҙ фаунаһы Урта диңгеҙгә ҡарағанда һиҙелерлек ярлы, атап әйткәндә, бында юҡ диңгеҙ йондоҙо, диңгеҙ терпеһе, |лилия диңгеҙ ләләһе, губка, каракатица, кальмар, мәрйендәр юҡ . 

Ҡара диңгеҙҙә 2500 төр хайуан тереклек итә(уларҙың 500 төрө бер күҙәнәкле, 200 төрө умыртҡалылар — балыҡтар һәм һөтимәрҙәр, 500 төр  ҡыҫала кеүектәр, 200 төр моллюскылар, башҡалары — төрлө умыртҡаһыҙҙар), сағыштырыу өсөн, Урта диңгеҙҙә —  9000 тирәһе төр. Диңгеҙҙең хайуандар донъяһының сағыштырмаса ярлы булыуында бер нисә сәбәп бар. Төп сәбәптәр араһында :
 һыуҙың тоҙлолоғо түбән булыуы;
 150  метрҙан тәрәнерәк урындарҙа даими рәүештә көкөртлө водород сығып тора. 

Ҡара диңгеҙҙә ағыулы балыҡтар ҙа бар — диңгеҙ аждаһаһы, скорпена, диңгеҙ бесәйе кеше өсөн хәүеф тыуҙыра. Диңгеҙ төлкөһө ағыулы түгел, мәгәр ҡойроғонда сәнскәктәре менән яралай алаОпасные животные Черного моря 

 Климаты 

Ҡара диңгеҙ климаты уның континенталь торошо, башлыса континентальн климат мөхитендә урынлашҡан булыуы менән бәйле . Кавказдың Ҡара диңгеҙ яры һәм Ҡырымдың көньяҡ яры тауҙар менән уратылыу арҡаһында төньяҡ һалҡын елдәрҙән ҡурсыулы һәм йомшаҡ Урта диңгеҙ климатына эйә, ә Туапсенан көньяҡ-көнсығыштараҡ   — дымлы  субтропик климат хөкөм һөрә.

Ҡара диңгеҙҙең һауа торошона Атлантик океан да йоғонто яһай. Йәй көнө диңгеҙ өҫтөндә Азор антициклоны һауа торошона тәьҫир итә. Шуға күрә диңгеҙҙең күпселек өлөшөндә ҡышын һауа йылы, дымлы, ә йәйгеһен эҫе, ҡороЧёрное море // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978..

Ҡара диңгеҙ һыуы, ҡағиҙә булараҡ, туңмай. Әммә оҙайлы һалҡын ҡыштарҙа ярҙарында сыйҙым барлыҡҡа килгеләй, әммә был бер нисә тиҫтә йылға бер була.  Һыу температураһы уртаса   +7…+8 °C-тан артыҡ төшмәй Чёрное море // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978...  2011—2012 йылдар арауығында һыу өҫтө температураһы  6 °C-тан түбәнерәк төшә.

+Горизонттар буйынса һыуҙың уртаса температураһы, °C ( координаттары  булған нөктәләр өсөн; 1890—2005 йылдар күрһәткестәре) :Горизонт м Ғинуар Февраль Март Апрель Май Июнь Июль Август Сентябрь Октябрь Ноябрь Декабрь07,77,26,89,214,119,822,823,820,818,711,79,5107,77,16,89,012,818,521,823,620,718,611,89,6207,77,06,78,410,211,912,213,619,217,911,69,6307,77,06,67,77,97,88,59,09,112,010,49,2507,67,47,37,67,47,37,47,67,28,07,67,81008,38,48,48,48,38,38,48,38,38,28,38,32008,78,78,78,78,78,78,78,78,78,78,78,75008,98,98,98,98,98,98,98,98,98,98,98,910009,09,09,09,09,08,98,98,99,08,98,99,015009,09,09,19,09,09,09,09,09,09,09,09,0

 Галерея 
 +
 thumb|Геленджик яры
 мини|Болгариялағы ҡомлоҡ
 мини| Анапалағы ҡомлоҡ, Рәсәй

 Ҡара диңгеҙ сәнғәттә 

Ҡара диңгеҙ, Ҡырым тәбиғәте  билдәле урыҫ рәссамы, маринист Иван Айвазовский  өсөн илһам сығанағы булған  . Штормдар  һәм тымыҡ һыу, пляждар, ҡаялар, аулаҡ бухталар рәссамдың күп эштәре өсөн натура булып хеҙмәт итә . Феодосияла И. К. Айвазовский исемендәге милли картиналар галерияһы бар.

Элекке СССР-ҙың күп һанлы кинематографистары ҡояшлы климаты өсөн Ҡара диңгеҙ яры буйын һайлай. Одесса, Ялта киностудиялары, шулай уҡ  совет осоро тарихына инеп ҡалған киностудиялар төшөргән фильмдар ошонда ижад ителгән  .

Ҡара диңгеҙ тематикаһы әҙәби, музыкаль әҫәрҙәрҙә лә сағылыш таба: миҫалға Валентин Катаев;Михаил Булгаков; Константин Паустовский; Юрий Кузнецов; Леонид Утёсов; Юлий Ким; Георг Отс ижадын килтерергә мөмкин.

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 
 
 
 
 Агбунов М. В. Античная лоция Чёрного моря. — М.:Наука, 1987. — 156 с.
 Сорокин Ю. И. Чёрное море: Природа, ресурсы. — М.:Наука, 1982. — 217 с.
 Филиппов Д. М. Циркуляция и структура вод Чёрного моря. — М.: Наука, 1968. — 136 с.
 Кузьминская Г. Г. Чёрное море. — Краснодар: Кн. изд-во, 1972. — 92 с.
 Степанов В., Андреев В. Чёрное море. — Л.: Гидрометеоиздат, 1981. — 160 с.
 Зайцев Ю. П., Поликарпов Г. Г. 
 Иванов М. В., Вайнштейн М. В., Гальченко М. Ф. и др. Распределение и геохимическая активность бактерий в осадках // Изучение генезиса нефти и газа в Болгарском секторе Чёрного моря. София, 1984. С. 150—181.
 Биркун А. А. мл., Кривохижин С. В. Звери Чёрного Моря. — Симферополь: Таврия, 1996. — 96 с. ISBN 5-7780-0773-6
 
Категория:Ҡара диңгеҙ

 Һылтанмалар 
 
  
  
 
 
  
  статья Р. Тузикова, кандидата геолого-минералогических наук.
 
 

 Фауна 
 Дельфины Чёрного моря