Ырғыҙлы
{{НП-Россия
 |статус                   = ауыл
 |русское название         = Иргизлы
 |оригинальное название    = {{lang-ba|Ырғыҙлы}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
  |lat_deg = 52 |lat_min = 57 |lat_sec = 33
  |lon_deg = 57 |lon_min = 1 |lon_sec = 30
  |CoordAddon = 
  |CoordScale = 
 |регион                   = Башҡортостан
 |регион в таблице         = Башҡортостан
 |вид района               = 
 |район                    = Бөрйән районы{{!}}Бөрйән
 |район в таблице          = 
 |вид поселения            = ауыл биләмәһе
 |поселение                = Ырғыҙлы ауыл советы (Бөрйән районы){{!}} Ырғыҙлы  
 |поселение в таблице      = 
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 1756
 |первое упоминание        = 1756
 |прежние имена            = Вознесенка баҡыр иретеү заводы
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         = 
 |климат                   = 
  |население               = {{ Население | Иргизлы | тс }}
  |год переписи            = {{ Население | Иргизлы | г }}
  |плотность               = 
  |агломерация             = 
  |национальный состав     = [[башҡорттар]] (65%), [[урыҫтар]] (30%)
  |конфессиональный состав = 
  |этнохороним             = 
 |почтовый индекс          = 453585
 |телефонный код           = 34755
 |цифровой идентификатор   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}

'''Ырғыҙлы''' ({{lang-ru|Иргизлы}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бөрйән районы]]ндағы ауыл. [[Ырғыҙлы ауыл советы (Бөрйән районы)|Ырғыҙлы ауыл советы]]ның административ үҙәге. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 366 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.
Почта индексы — 453585, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80219816001.

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]]): 50 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Белорет (ҡала)|Белорет]]): 195 км<ref name="ATU">{{АТУ РБ}}</ref>.

Ырғыҙлы ауылы [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] юлағынан ([[XX быуат]] башында [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]], ауылдың ситенә тиклем килеп етеп, элмәк булып бөгөлөп аҡҡан була, һуңғараҡ йырҙа яһалма рәүештә төҙәйтелә — элекке бөгөлдән йылғаның ике иҫке үҙәне тороп ҡала, һәм шуның береһе һыу юлы, йырҙа, менән тоташа) көньяҡҡа табан 1,5 километрҙа, Ырғыҙлы йылғаһы буйында, район үҙәге Иҫке Собханғол ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 50 километр һәм Белорет тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 195 километр алыҫлыҡта, «Башҡортостан» милли паркы территорияһында урынлашҡан<ref>{{БЭ2013|85849}}</ref>.

== Ауылдың тарихы ==
[[1773 йыл]]дың октябрендә торамаға атаман Хлопуша етәкселегендә [[Пугачёв Емельян Иванович|Пугачёв]] ғәскәренең алдынғы отряды килә. Уларҙы ҡыҙыҡһындырғаны — ошо ауылда [[1756 йыл]]да граф Карл фон Сиверсон төҙөткән ете мейесле баҡыр иретеү заводы була. Хлопуша отрядының бер өлөшө заводты пушкаларҙан утҡа тотһа, икенсе яртыһы заводтың гарнизонын ҡамауға ала. Тиҙҙән бында «батша», йәғни 1,5 меңлек ғәскәре менән Пугачёв үҙе килеп етә. Вознесенка заводында Пугачёв ғәскәре [[1774 йыл|1774 йылдың]] апреленә тиклем тора, һуңынан улар тарафынан завод яндырыла. Үҙ ирке менән уларға ҡушылыусылар иҫәбенә ғәскәрен тулыландырған Пугачёв [[Ағиҙел йылғаһы|Ағиҙел йылғаһының]] үр яғындараҡ урынлашҡан [[Әүжән-Петровка заводтары|Әүжән-Петровск]] заводына юллана. Ғәскәр торған тауҙы, улар киткәс, башҡорттар '''«Бүгәс тауы»''' тип атай.

{{Hider|title = '''Тулыраҡ бында уҡығыҙ'''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = Бында рус халҡы йәшәгән берҙән-бер завод барлыҡҡа килгән. Был Вознесенка (Ырғыҙлы) баҡыр иретеү заводы 1756 йылда эшләй башлай,  ул К. Э. фон Сивере тарафынан Ағиҙел йылғаһының ҡушылдығы Ырғыҙлы йылғаһы буйында төҙөлә. Унда 7 баҡыр иретеү мейесе, 3 күрек һәм 1 һуғыу сүкеше була. Завод өсөн ерҙе хужаһы Бөрйән һәм башҡа улустар башҡорттарынан һатып алған. Уға 450 шахта беркетелә. Заводта 150 йорттан торған завод хеҙмәтсәндәре һәм эшселәре була. Заводҡа Ҡазан өйәҙе Нуғай һәм Зөрәй даруғаларының 1000 дәүләт крәҫтиәне беркетелә. Заводта сменалап эшләйҙәр, унда 330 кешенән торған партиялар менән йөрөйҙәр. Крәҫтиәндәрҙең оҙайлы сәйәхәте һәм аяуһыҙ эксплуатациялауы крәҫтиәндәр араһында сыуалыштарға килтерә. [[Башҡорттар]], килешеп, күмер яндырған, завод өсөн мәғдән ташыған. 1765 йылда фабрика ҡаҙнаға һатып алына. Йылына 5000 ботҡа тиклем баҡыр иретелә. Биш йылдан һуң заводҡа академик Иван Лепехин килә. Пугачевтың баш күтәреүселәр армияһына завод крәҫтиәндәре әүҙем ҡушыла. Башҡорт Солтанғол Тимеркәев хәбәр итеүенсә, Пугачёв «хәҙерге ваҡытта (1774 йылдың апрель башы) Әүжән туптар һәм боньба заводында дары эшләй». Уның булыуы тураһында күп дәлилдәр бар: 4 апрелдә ул  (Вознесенка заводы) үҙенең партияһы менән төрлө дәрәжәле мең ярым кешене тәшкил итә»; 19 апрелдә Г. M. Голицын 3-се Хәрби коллегия президентына хат яҙа. Г. Чернышевҡа: «Ташлы ауылынан Пугачёв, үтә алмаҫлыҡ ауыр юлдар менән ҡасып, Вознесенка һәм Әүжән-Петровск заводтарына барып етте» һәм башҡалар. Һаҡмар ҡаласығы янында еңелгәндән һуң, Пугачев үҙ көстәренең ҡалдыҡтары менән Ташлы ауылындағы [[Ыҡ|Ыҡ йылғаһы]]на сигенә, һәм унан Вознесенска заводына йүнәлә, шунда уҡ яңы ғәскәр ойоштороуға тотона<ref>[https://ufagen.ru/places/burzyanskiy/voznesenskiy.html Вознесенский (Иргизлинский)]</ref>.}} 

Төрөкмән Йәнсәйетов, Таулыҡай Сураҡов отрядтары составында башҡорттар һәм [[урыҫтар]] [[1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы]]нда әүҙем ҡатнаша, [[1812 йылғы Ватан һуғышы|1812 йылғы Ватан һуғышында]] халыҡ ополчениеһы һәм башҡорт полктары составына инә<ref>[https://ufagen.ru/places/burzyanskiy/voznesenskiy.html Вознесенский (Иргизлинский)]</ref>.

Ырғыҙлы ауылы [[XX быуат]] башында элекке Вознесенка заводы янындағы торама урынында утар булараҡ барлыҡҡа килә.
Вознесенка (Ырғыҙлы) заводы биләмәһе рус халҡы йәшәгән утрау булып торған. 1920 йылда Ырғыҙлы утарында 85 урыҫ кешеһе йәшәгән 14 ихата була. Бөгөн ауылда башҡорттар ҙа, урыҫтар ҙа йәшәй.

[[1930 йыл|1930]]-сы йылдарҙан башлап хәҙерге статусына эйә.

== Халыҡ һаны ==
{{ Население | Иргизлы }}
; Милли составы
2002 йылғы иҫәп алыуға ярашлы, [[башҡорттар]] (65 %), [[рустар]] (30 %) тәшкил итә<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.</ref>.


'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1920 йыл 26 август||85||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||545||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||742||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||366||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||403||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||366||182||184||49,7||50,3
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

Ырғыҙлы ауылында урта [[мәктәп]], [[балалар баҡсаһы]], фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто бар<ref>{{БЭ2013|85849}}</ref>.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Исҡужин Рәмил Кәбир улы]] (5.03.1958), ғалим-хоҡуҡ белгесе, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2007—2011 йылдарҙа [[Рәсәй Федерацияһы]] Федераль Йыйылышының бишенсе саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты. Юридик фәндәр кандидаты. Рәсәй Федерацияһы прокуратураһының почётлы хеҙмәткәре. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған юрисы. [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] кавалеры.
* [[Шафиҡова Әминә Ивний ҡыҙы]] (24.03.1974), дәүләт эшмәкәре, музыкант-пианист. 2012 йылдың ноябренән Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт министры. Башҡортостандың атҡаҙанған артисы (2002) һәм [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы|Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (2005).
* [[Михаил Николаевич Косарев]] ([[8 август]] [[1957 йыл]]) — «Шүлгәнташ» дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы директоры, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған экологы (2018), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған урмансыһы, ауыл хужалығы фәндәре кандидаты

<gallery>
Ырғыҙлыла яңы мәҙәниәт йорто.jpg
Ырғыҙлы йылғаһы.jpg
Ырғыҙлы дөйөм урта белем биреү мәктәбе.jpg
</gallery>

== Урамдары ==
{{Колонки|3}}
* Бәләкәй урам ({{lang-ru|}} Белекейка (улица)
* Василий Рылов урамы ({{lang-ru|}} Василия Рылова (улица)
* Ҡурсаулыҡ урамы ({{lang-ru|}} Заповедная (улица)
* Кинйә Арыҫланов урамы ({{lang-ru|}} Кинзи Арсланова (улица)
* Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru|}} Мира (улица)
* Пугачёв урамы ({{lang-ru|}} Пугачёва (улица)
* Салауат Юлаев урамы ({{lang-ru|}} Салавата Юлаева (улица)
* Иҫке завод урамы ({{lang-ru|}} Старозаводская (улица)
* Яков Горшенин урамы ({{lang-ru|}} Якова Горшенина (улица)<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/018/000022.html Улицы]</ref>
{{Колонки|конец}}

== Тирә-яҡ мөхит ==
; Иҫтәлекле урындары
* Ырғыҙлы ауылында [[ЮНЕСКО]] тарафынан донъя халыҡтарының мәҙәни мираҫы тип танылған [[Шүлгәнташ мәмерйәһе]]н үҙ эсенә алған [[Шүлгәнташ ҡурсаулығы|«Шүлгәнташ» дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы]]ның үҙәк усадьбаһы урынлашҡан.
* '''Ҡара кеше тауы'''. Ауылдың көньяҡ-көнбайышындағы «Ҡара кеше» тип аталған тауҙың атамаһы ла 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы ваҡиғаһы менән бәйле. Пугачёв ғәскәре Вознесенка заводына көнсығыштан килеп ингән була. Ә уларға ҡаршы ебәрелгән батша ғәскәренең каратель отряды ауылға көньяҡ-көнбайыштан яҡынлай һәм шул яҡтағы тау түбәһендә туҡтала, сөнки был бейеклектән завод тотошлайы менән күренеп тора. Карателдәр ҡара мундирҙа булғанлыҡтан, алыҫтан бөтә тау башы ҡап-ҡара булып күренә. Шунлыҡтан был тауҙы урындағы башҡорттар «Ҡара кеше тауы» тип атаған. Пугачёвсылар һан буйынса өҫтөнлөк иткәнгә күрә, карателдәр (ҡырғындар) уларға туранан-тура һөжүмгә күсергә батырсылыҡ итмәй. Шулай ҙа был урында пушканан атылған йәҙрә ярсыҡтары, мушкет штыктары һәм пугачёвсыылар яғынан атылған уҡтар, уҡ остары, йылдар үтһә лә, табыла тора.

=== Эҙләнеү эштәре ===
* Исследовательская работа на тему: «Топонимы деревни Иргизлы, связанные с историческими событиями» на конкурс «Земля Урал батыра»<ref>[https://ba.wikibooks.org/wiki/Ырғыҙлы_ауылының_ер-һыу_атамалары Ырғыҙлы ауылының ер-һыу атамалары]</ref>
* Кәримова Нурсилә, Ырғыҙлы урта мәктәбенен 10 сы синыф уҡыусыһының эше (2022 йыл)<ref>[https://ba.wikibooks.org/wiki/Ырғыҙлы_ауылы_ер-һыу_атамалары Ырғыҙлы ауылы ер-һыу атамалары]</ref>
* Топонимы деревни Иргизлы. Исследовательская работа<ref>[https://ba.wikibooks.org/wiki/Ырғыҙлы_ауылы_топонимдары Топонимы деревни Иргизлы]</ref>

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|85849}}
* {{ИСДБ|страницы=46, 49-50}} 46,  49-50 б.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = Ырғыҙлы ауылы
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Бөрйән районы ауылдары}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Бөрйән районы ауылдары]]
Ырғыҙлы () — Башҡортостандың Бөрйән районындағы ауыл. Ырғыҙлы ауыл советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 366 кеше.
Почта индексы — 453585, ОКАТО коды — 80219816001.

 Географик урыны 
 Район үҙәгенә тиклем (Иҫке Собханғол): 50 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Белорет): 195 км.

Ырғыҙлы ауылы Ағиҙел юлағынан (XX быуат башында Ағиҙел, ауылдың ситенә тиклем килеп етеп, элмәк булып бөгөлөп аҡҡан була, һуңғараҡ йырҙа яһалма рәүештә төҙәйтелә — элекке бөгөлдән йылғаның ике иҫке үҙәне тороп ҡала, һәм шуның береһе һыу юлы, йырҙа, менән тоташа) көньяҡҡа табан 1,5 километрҙа, Ырғыҙлы йылғаһы буйында, район үҙәге Иҫке Собханғол ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 50 километр һәм Белорет тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 195 километр алыҫлыҡта, «Башҡортостан» милли паркы территорияһында урынлашҡан.

 Ауылдың тарихы 
1773 йылдың октябрендә торамаға атаман Хлопуша етәкселегендә Пугачёв ғәскәренең алдынғы отряды килә. Уларҙы ҡыҙыҡһындырғаны — ошо ауылда 1756 йылда граф Карл фон Сиверсон төҙөткән ете мейесле баҡыр иретеү заводы була. Хлопуша отрядының бер өлөшө заводты пушкаларҙан утҡа тотһа, икенсе яртыһы заводтың гарнизонын ҡамауға ала. Тиҙҙән бында «батша», йәғни 1,5 меңлек ғәскәре менән Пугачёв үҙе килеп етә. Вознесенка заводында Пугачёв ғәскәре 1774 йылдың апреленә тиклем тора, һуңынан улар тарафынан завод яндырыла. Үҙ ирке менән уларға ҡушылыусылар иҫәбенә ғәскәрен тулыландырған Пугачёв Ағиҙел йылғаһының үр яғындараҡ урынлашҡан Әүжән-Петровск заводына юллана. Ғәскәр торған тауҙы, улар киткәс, башҡорттар «Бүгәс тауы» тип атай.

 

Төрөкмән Йәнсәйетов, Таулыҡай Сураҡов отрядтары составында башҡорттар һәм урыҫтар 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында әүҙем ҡатнаша, 1812 йылғы Ватан һуғышында халыҡ ополчениеһы һәм башҡорт полктары составына инәВознесенский (Иргизлинский).

Ырғыҙлы ауылы XX быуат башында элекке Вознесенка заводы янындағы торама урынында утар булараҡ барлыҡҡа килә.
Вознесенка (Ырғыҙлы) заводы биләмәһе рус халҡы йәшәгән утрау булып торған. 1920 йылда Ырғыҙлы утарында 85 урыҫ кешеһе йәшәгән 14 ихата була. Бөгөн ауылда башҡорттар ҙа, урыҫтар ҙа йәшәй.

1930-сы йылдарҙан башлап хәҙерге статусына эйә.

 Халыҡ һаны 

 Милли составы
2002 йылғы иҫәп алыуға ярашлы, башҡорттар (65 %), рустар (30 %) тәшкил итәЕдиный электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — приложение в формате Excel ..

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1920 йыл 26 август85 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар545 1959 йыл 15 ғинуар742 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар366 2002 йыл 9 октябрь403 2010 йыл 14 октябрь36618218449,750,3

Ырғыҙлы ауылында урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто бар.

 Билдәле шәхестәре 
 Исҡужин Рәмил Кәбир улы (5.03.1958), ғалим-хоҡуҡ белгесе, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2007—2011 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының бишенсе саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты. Юридик фәндәр кандидаты. Рәсәй Федерацияһы прокуратураһының почётлы хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. Салауат Юлаев ордены кавалеры.
 Шафиҡова Әминә Ивний ҡыҙы (24.03.1974), дәүләт эшмәкәре, музыкант-пианист. 2012 йылдың ноябренән Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт министры. Башҡортостандың атҡаҙанған артисы (2002) һәм Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2005).
 Михаил Николаевич Косарев (8 август 1957 йыл) — «Шүлгәнташ» дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы директоры, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған экологы (2018), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған урмансыһы, ауыл хужалығы фәндәре кандидаты

 Урамдары 

 Бәләкәй урам ( Белекейка (улица)
 Василий Рылов урамы ( Василия Рылова (улица)
 Ҡурсаулыҡ урамы ( Заповедная (улица)
 Кинйә Арыҫланов урамы ( Кинзи Арсланова (улица)
 Тыныслыҡ урамы ( Мира (улица)
 Пугачёв урамы ( Пугачёва (улица)
 Салауат Юлаев урамы ( Салавата Юлаева (улица)
 Иҫке завод урамы ( Старозаводская (улица)
 Яков Горшенин урамы ( Якова Горшенина (улица)Улицы

 Тирә-яҡ мөхит 
 Иҫтәлекле урындары
 Ырғыҙлы ауылында ЮНЕСКО тарафынан донъя халыҡтарының мәҙәни мираҫы тип танылған Шүлгәнташ мәмерйәһен үҙ эсенә алған «Шүлгәнташ» дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығының үҙәк усадьбаһы урынлашҡан.
 Ҡара кеше тауы. Ауылдың көньяҡ-көнбайышындағы «Ҡара кеше» тип аталған тауҙың атамаһы ла 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы ваҡиғаһы менән бәйле. Пугачёв ғәскәре Вознесенка заводына көнсығыштан килеп ингән була. Ә уларға ҡаршы ебәрелгән батша ғәскәренең каратель отряды ауылға көньяҡ-көнбайыштан яҡынлай һәм шул яҡтағы тау түбәһендә туҡтала, сөнки был бейеклектән завод тотошлайы менән күренеп тора. Карателдәр ҡара мундирҙа булғанлыҡтан, алыҫтан бөтә тау башы ҡап-ҡара булып күренә. Шунлыҡтан был тауҙы урындағы башҡорттар «Ҡара кеше тауы» тип атаған. Пугачёвсылар һан буйынса өҫтөнлөк иткәнгә күрә, карателдәр (ҡырғындар) уларға туранан-тура һөжүмгә күсергә батырсылыҡ итмәй. Шулай ҙа был урында пушканан атылған йәҙрә ярсыҡтары, мушкет штыктары һәм пугачёвсыылар яғынан атылған уҡтар, уҡ остары, йылдар үтһә лә, табыла тора.

 Эҙләнеү эштәре 
 Исследовательская работа на тему: «Топонимы деревни Иргизлы, связанные с историческими событиями» на конкурс «Земля Урал батыра»Ырғыҙлы ауылының ер-һыу атамалары
 Кәримова Нурсилә, Ырғыҙлы урта мәктәбенен 10 сы синыф уҡыусыһының эше (2022 йыл)Ырғыҙлы ауылы ер-һыу атамалары
 Топонимы деревни Иргизлы. Исследовательская работаТопонимы деревни Иргизлы

 Әҙәбиәт 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.

 Һылтанмалар 
 
  46,  49-50 б.

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Бөрйән районы ауылдары