Ҙур ала тумыртҡа
{{Таксон
| name              = Ҙур ала тумыртҡа
| regnum            = Хайуандар
| image file        = Большой пёстрый дятел с Усынинской поляны.jpg
| image title       = Самец
| image descr       = Самец
| parent            = Dendrocopos
| rang              = Ырыу
| latin             = Dendrocopos major
| author            = ([[Линней, Карл|Linnaeus]], [[1758]])
| syn               =
| typus             =
| children          =
| range map         = Dendrocopos major distribution map.png
| range legend      =
| iucnstatus = LC
| wikispecies = Dendrocopos major
| commons = Category:Dendrocopos major
| iucn = 141705
}}
'''Ҙур ала тумыртҡа'''<ref>{{Книга:Пятиязычный словарь названий животных. Птицы|страницы=196}}</ref><ref name="BirdList">{{книга|автор=Коблик Е. А.; Редькин Я. А.; Архипов В. Ю.|заглавие=Список птиц Российской Федерации|год=2006|место=М.|издательство=Т-во научных изданий КМК|страницы=137}}</ref> ({{lang-la|Dendrocopos major}}) — тумыртҡалар ғаиләһендәге ҡош.
Ҙур сыбар тумыртҡа, туҡран, туҡыртма. [[Сыйырсыҡ]]тан ҙурыраҡ. Ҡара ҡанаттарында аҡ һыҙыҡтар бар, һырты ҡара. Кәүҙәһенең аҫ яғы аҡ. Түбәһе һәм ҡойроҡ аҫты сағыу ҡыҙыл. Суҡышынан аҫҡараҡ төшкән ҡара һыҙыҡ, ике; яҡтан килеп, елкәһендә тоташа. Ваҡ ала тумыртҡанан байтаҡ ҙур.

Тауышы яңғырауыҡлы әсе: «кик-кик-кик».

Урманда йәшәй. Ағастағы [[бөжәктәр]], уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана<ref name="Gladkov">{{книга|автор=Гладков Н. А., Дементьев Г. П., Михеев А. В., Иноземцев А. А.|заглавие=Жизнь животных|том=5. Птицы|год=1970|место=М.|издательство=Просвещение|страницы=445—447}}</ref> Ултыраҡ ҡош. Киң таралған. Ағас ҡыуыштарында оялай. 5—6 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, ҙур файҙа килтерә.

Урманда оя ҡороусы ваҡ ҡоштарға буш ағас ҡыуышы ҡалдырып, урман экологияһында мөһим роль уйнай<ref name="Russia">{{книга|автор=Бутьев В. Т., Зубков Н. И., Иванчев В. П., Коблик Е. А., Ковшарь А. Ф., Котюков Ю. В., Люлеева Д. С., Назаров Ю. Н., Нечаев В. А., Приклонский С. Г., Пукинский Ю. Б., Рустамов А. К., Сорокин А. Г., Фридман В. С.|часть=Совообразные, Козодоеобразные, Стрижеобразные, Ракшеобразные, Удодообразные, Дятлообразные
|заглавие=Птицы России и сопредельных регионов|место=М.|издательство=Товарищество научных изданий КМК|год=2005|страницы=328}}
</ref>. Көҙ һәм ҡыш ҡош үҫемлектәр менән туҡлана. Ылыҫлы тоҡомдары булған урмандарҙа уларҙың төп аҙығы — ҡарағай, шыршы һәм ҡарағас орлоҡтары. Тубырсыҡты суҡыу өсөн махсус бүленгән урын — ағас айырсаһы, ҡабыҡтағы ярыҡ файҙаланыла. Көньяҡ киң япраҡлы урмандарҙа тумыртҡа сәтләүек һәм һөйәкле емештәрҙе аҙыҡ итеп ҡулланалар.

Үрсеү миҙгеле март аҙағынан июнгә тиклем. Оя ҡороу алдынан ҡоштар шау-шыу күтәрә. Ике ҡош бер-бер артлы ике аҙна тирәһе баҫа. Ҡош балаларының башта тауышы ишетелмәй, әммә оянан осоп китеү алдынаш ҡысҡырыша башлайҙар. Июнь айында 3 аҙна самаһы булғас, оянан осоп сығалар.

=== Тауышы ===
[[Файл:Dendrocopos major.ogg|thumb|left|Ҙур таплы тумыртҡаның «барабан һуғыуы» ҡыҫҡа, ҡапыл баҫыла]]
Ярайһы уҡ шарылдаҡ ҡош. Уның тауышы йылдың теләһә ҡайһы ваҡытында һәм төрлө осраҡтарҙа ишетелә: парлашыу алдынан, территориаль бәхәс, ҡурҡыу, оя күрһәтеү. Ҡыш тумыртҡаның әүҙемлеге йыш ҡына тубырсыҡтарҙы ваҡлағанда арта. Ата һәм инә заттарҙың тауышыы бер-береһенән айырылмай, шулай ҙа ата заттар, ғөмүмән, йышыраҡ һәм көсөргәнешле ҡысҡыра<ref name="Cramp">{{книга|автор=Cramp S., K. E. L. Simmons.|заглавие=The Birds of the Western Palearctic|часть=Vol. IV — Terns to Woodpeckers|издательство=Oxford University Press|год=1986|pages=866}}</ref>. Ҡайһы ваҡыт тулҡынланған ҡош был тауышты бер нисә тапҡыр тиҙ-тиҙ генә яңғырата Йыш ҡына ҡайһы бер модификациялы киҫкен һәм айырым «ҡыйҡ» й!ки "кр-кр-кр… тигән тауыштарҙы ишетергә мөмкин<ref name="Ryabitsev">{{книга|автор=Рябицев В. К.|заглавие=Птицы Урала, Приуралья и Западной Сибири: Справочник-определитель|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5752508258|место=Екатеринбург|издательство=Изд-во Уральского университета|год=2001|страницы=[https://archive.org/details/isbn_5752508258/page/n171 342]—343|isbn=5-7525-0825-8}}</ref>. Һауа Яҡшы торошо яҡшы булғанда уларҙың тауышын 1,5 км алыҫлыҡта ишетергә була<ref name="Malchevsky">{{книга|автор=Мальчевский А. С., Пукинский Ю. Б.|заглавие=Птицы Ленинградской области и сопредельных территорий|издательство=Издательство Ленинградского университета|год=1983|место=Л.}}</ref>.

== Таралыуы ==

=== Ареал ===
[[Файл:Pinar Sierra de Guadarrama 2005-09-13.JPG|thumb|right|Тумыртҡаһының иң яратып йәшәгән урындарының береһе — ҡарағай урманы]]
Палеарктиканың күпселек өлөшөндә киң таралған. [[Африка]]ла [[Алжир]]ҙың, [[Тунис]]тың көньяғында Оло Атласҡа тиклем, [[Марокко]]ла, Канар утрауҙарында Тенерифе һәм Гран-Канария утрауҙарында йәшәй. [[Ирландия]]ның бейек райондарынан, [[Скандинавия]]ның төньяғынан һәм Рәсәй Арктикаһынан, шулай уҡ [[Украина]]ның дала зонаһынан һәм Рәсәйҙең көньяғынан башҡа, [[Европа]]ла бөтә ерҙә лә тиерлек таралған. Балҡан ярымутрауының көньяҡ өлөшөндә һәм Бәләкәй Азияла спорадик рәүештә таулы урындарҙа осрай. Урта диңгеҙ утрауҙары Сицилияла, Корсикта һәм Сардинияла бар. [[Кавказ]]да, [[Кавказ аръяғы]]нда һәм Төньяҡ Иранда [[Каспий диңгеҙе]]нә яҡын урынлашҡан биләмәләрҙә айырым участка бар<ref name="Winkler">{{книга|автор=Winkler, Hans; Christie, David; Nurney, David.|заглавие=Woodpeckers: An Identification Guide to the Woodpeckers of the World|место=|издательство=Houghton Mifflin|год=1995|pages=273—276}}</ref>.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* [[Э. Ф. Ишбирҙин]]. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө, 1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90
* {{книга|автор=Бутьев В. Т., Зубков Н. И., Иванчев В. П., Коблик Е. А., Ковшарь А. Ф., Котюков Ю. В., Люлеева Д. С., Назаров Ю. Н., Нечаев В. А., Приклонский С. Г., Пукинский Ю. Б., Рустамов А. К., Сорокин А. Г., Фридман В. С.|часть=Совообразные, Козодоеобразные, Стрижеобразные, Ракшеобразные, Удодообразные, Дятлообразные
|заглавие=Птицы России и сопредельных регионов|место=М.|издательство=Товарищество научных изданий КМК|год=2005|страницы=328—353|isbn=5-87317-198-X}}
* {{книга|автор=Гладков Н. А., Дементьев Г. П., Михеев А. В., Иноземцев А. А.|заглавие=Жизнь животных|том=5. Птицы|год=1970|место=М.|издательство=Просвещение|страницы=445—447}}
* {{книга|автор=Дементьев Г. П., Гладков Н. А.|заглавие=Птицы Советского Союза|том=1|год=1951|издательство=Советская наука|страницы=575—585}}
* {{книга|автор=Коблик Е. А.|заглавие=Разнообразие птиц (по материалам экспозиции Зоологического музея МГУ|том=Ч. 3 (Отряды Совообразные, Козодоеобразные, Стрижеобразные, Птицы-мыши, Трогонообразные, Ракшеобразные, Дятлообразные, Воробьинообразные (сем. Древолазовые-Пересмешниковые))|год=2001|издательство=Изд. МГУ|страниц=358|isbn=5-211-04072-4}}
* {{книга|автор=Мальчевский А. С., Пукинский Ю. Б.|заглавие=Птицы Ленинградской области и сопредельных территорий|издательство=Издательство Ленинградского университета|год=1983|место=Л.}}
* {{книга|автор=Рябицев В. К.|заглавие=Птицы Урала, Приуралья и Западной Сибири: Справочник-определитель|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5752508258|место=Екатеринбург|издательство=Изд-во Уральского университета|год=2001|страницы=[https://archive.org/details/isbn_5752508258/page/n171 342]—343|isbn=5-7525-0825-8}}
* {{книга|автор=Степанян Л. С.|заглавие=Конспект орнитологической фауны России и сопредельных территорий|место=Москва|издательство=Академкнига|год=2003|страниц=808|isbn=5-94628-093-7}}
* {{книга|автор=Cramp S., K. E. L. Simmons.|заглавие=The Birds of the Western Palearctic|часть=Vol. IV — Terns to Woodpeckers|издательство=Oxford University Press|год=1986||pages=856—873|isbn=0198575076}}{{ref-en}}
* {{книга|автор=Mullarney, Killian; Lars Svensson; Dan Zetterström & Peter J. Grant.|часть=|заглавие=Birds of Europe|место=United States|издательство=Princeton University Press|год=2000|allpages=400|isbn=978-0-691-05054-6}}{{ref-en}}
* {{книга|автор=Winkler, Hans; Christie, David; Nurney, David.|заглавие=Woodpeckers: An Identification Guide to the Woodpeckers of the World|ссылка=https://archive.org/details/woodpeckersguide00wink|место=|издательство=Houghton Mifflin|год=1995|isbn=0395720435|pages=[https://archive.org/details/woodpeckersguide00wink/page/273 273]—276}}{{ref-en}}
* {{книга|автор=Winkler, Hans; Christie, David A. 2002. Family Picidae (Woodpeckers) in del Hoyo, J., Elliott, A., & Sargatal, J., eds.|часть=Volume 7: Jacamars to Woodpeckers|заглавие=Handbook of the birds of the world|место=Barcelona|издательство=Lynx Edicions|год=2002|isbn=84-87334-37-7}}{{ref-en}}
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?birds/414.html Позвоночные животные России: пёстрый дятел] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203025050/http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?birds%2F414.html |date=2013-12-03 }}
* [http://ibc.lynxeds.com/species/great-spotted-woodpecker-dendrocopos-major?page=5 Фото, видео- и аудиофайлы с участием большого пёстрого дятла]
{{Внешние ссылки|Животные}}

{{ornitology-stub}}
[[Категория:Евразия ҡоштары]]
[[Категория:Тумыртҡалар]]
[[Категория:Башҡортостан ҡоштары]]
Ҙур ала тумыртҡа () — тумыртҡалар ғаиләһендәге ҡош.
Ҙур сыбар тумыртҡа, туҡран, туҡыртма. Сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Ҡара ҡанаттарында аҡ һыҙыҡтар бар, һырты ҡара. Кәүҙәһенең аҫ яғы аҡ. Түбәһе һәм ҡойроҡ аҫты сағыу ҡыҙыл. Суҡышынан аҫҡараҡ төшкән ҡара һыҙыҡ, ике; яҡтан килеп, елкәһендә тоташа. Ваҡ ала тумыртҡанан байтаҡ ҙур.

Тауышы яңғырауыҡлы әсе: «кик-кик-кик».

Урманда йәшәй. Ағастағы бөжәктәр, уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана Ултыраҡ ҡош. Киң таралған. Ағас ҡыуыштарында оялай. 5—6 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, ҙур файҙа килтерә.

Урманда оя ҡороусы ваҡ ҡоштарға буш ағас ҡыуышы ҡалдырып, урман экологияһында мөһим роль уйнай. Көҙ һәм ҡыш ҡош үҫемлектәр менән туҡлана. Ылыҫлы тоҡомдары булған урмандарҙа уларҙың төп аҙығы — ҡарағай, шыршы һәм ҡарағас орлоҡтары. Тубырсыҡты суҡыу өсөн махсус бүленгән урын — ағас айырсаһы, ҡабыҡтағы ярыҡ файҙаланыла. Көньяҡ киң япраҡлы урмандарҙа тумыртҡа сәтләүек һәм һөйәкле емештәрҙе аҙыҡ итеп ҡулланалар.

Үрсеү миҙгеле март аҙағынан июнгә тиклем. Оя ҡороу алдынан ҡоштар шау-шыу күтәрә. Ике ҡош бер-бер артлы ике аҙна тирәһе баҫа. Ҡош балаларының башта тауышы ишетелмәй, әммә оянан осоп китеү алдынаш ҡысҡырыша башлайҙар. Июнь айында 3 аҙна самаһы булғас, оянан осоп сығалар.

 Тауышы 
thumb|left|Ҙур таплы тумыртҡаның «барабан һуғыуы» ҡыҫҡа, ҡапыл баҫыла
Ярайһы уҡ шарылдаҡ ҡош. Уның тауышы йылдың теләһә ҡайһы ваҡытында һәм төрлө осраҡтарҙа ишетелә: парлашыу алдынан, территориаль бәхәс, ҡурҡыу, оя күрһәтеү. Ҡыш тумыртҡаның әүҙемлеге йыш ҡына тубырсыҡтарҙы ваҡлағанда арта. Ата һәм инә заттарҙың тауышыы бер-береһенән айырылмай, шулай ҙа ата заттар, ғөмүмән, йышыраҡ һәм көсөргәнешле ҡысҡыра. Ҡайһы ваҡыт тулҡынланған ҡош был тауышты бер нисә тапҡыр тиҙ-тиҙ генә яңғырата Йыш ҡына ҡайһы бер модификациялы киҫкен һәм айырым «ҡыйҡ» й!ки "кр-кр-кр… тигән тауыштарҙы ишетергә мөмкин. Һауа Яҡшы торошо яҡшы булғанда уларҙың тауышын 1,5 км алыҫлыҡта ишетергә була.

 Таралыуы 

 Ареал 
thumb|right|Тумыртҡаһының иң яратып йәшәгән урындарының береһе — ҡарағай урманы
Палеарктиканың күпселек өлөшөндә киң таралған. Африкала Алжирҙың, Тунистың көньяғында Оло Атласҡа тиклем, Мароккола, Канар утрауҙарында Тенерифе һәм Гран-Канария утрауҙарында йәшәй. Ирландияның бейек райондарынан, Скандинавияның төньяғынан һәм Рәсәй Арктикаһынан, шулай уҡ Украинаның дала зонаһынан һәм Рәсәйҙең көньяғынан башҡа, Европала бөтә ерҙә лә тиерлек таралған. Балҡан ярымутрауының көньяҡ өлөшөндә һәм Бәләкәй Азияла спорадик рәүештә таулы урындарҙа осрай. Урта диңгеҙ утрауҙары Сицилияла, Корсикта һәм Сардинияла бар. Кавказда, Кавказ аръяғында һәм Төньяҡ Иранда Каспий диңгеҙенә яҡын урынлашҡан биләмәләрҙә айырым участка бар.

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө, 1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 Һылтанмалар 
 Позвоночные животные России: пёстрый дятел 
 Фото, видео- и аудиофайлы с участием большого пёстрого дятла

Категория:Евразия ҡоштары
Категория:Тумыртҡалар
Категория:Башҡортостан ҡоштары