Башҡорт аты
[[Файл:Bashkir horse.JPG|thumb| Көньяҡ Уралда башҡорт аттары]]
'''Башҡорт аты''' — [[Көньяҡ Урал]] өсөн эндемик [[ат]]тар тоҡомо.
Ҡырҡа континенталь климат шарттарында йыл әйләнәһенә тибенлектә йөрөргә өйрәнгән урындағы дала һәм урман тоҡомдарынан килеп сыҡҡан. Башы ҙур, тура ҡабырғалы, киң маңлайлы. Ҡыҫҡа ҡалын муйынлы, түбән мундалы, киң тура арҡалы, түбән осалы. Айғырҙың үлсәмдәре: мунда бейеклеге 142—145, кәүҙәнең ҡыйыш оҙонлоғо 147—150, түш ҡоласы 170—175, енсек ҡоласы 18,5—19,5, тере ауырлығы 450—470 кг, ошондай уҡ бейә үсәмдәре: 138—142, 143—147, 167—172, 18—19, 400—420.

== Таралыуы ==
Башҡорт аты XVII—XVIII быуаттарҙа киң таралған булған. Өфө һәм Ырымбур губерналарында үрсетелгән, Пермь, Ҡазан һәм Һамар губерналарында һәм Көнбайыш Себерҙең почта юлдарында осраған. 8 сәғәт эсендә ял итергә туҡтамай һәм ашатмай 120—140 км юлды үтеп булған башҡорт өслөләре (тройка) киң билдәле булған.

== Ҡулланылыуы ==
Башҡорт аты ултыраҡ тормошта йәшәгән, әгәр күсенһә лә алыҫ араға күсмәй торған, халыҡ аты. Шуға ла аттар, һыбай йөрөүгә ҡарағанда, ауыл хужалығы эшенә яраҡлашҡан. Ул артыҡ сандыр (ҡоро һөйәкле, ябыҡ) түгел, үҫешкән һөлдәһе бар, осаһы (арт яғы) ныҡ иңкеү түгел, ләкин аяҡтары мыҡты һәм көслө, шулай уҡ тояҡтары бик ныҡ. Бик сыҙамлы, тыныс тәбиғәтле. Элек башҡорт аттарының һаны 600 меңгә тиклем еткән.

== Башҡорт аты тарихи сығанаҡтарҙа ==
[[Рычков Пётр Иванович]] «Ырымбур топографияһы» тигән китабында (292 бит) былай тип яҙған:
<blockquote>Башҡорт аттары электән үк Рәсәйҙә сыҙамлылығы менән һанланған. </blockquote>

Шулай уҡ ул ҡапыл борола алыуын, етеҙлеген, тилберлеген дә билдәләп киткән. Уларҙың хаҡы 30—50 һум торған. Уның һүҙҙәренә ҡарағанда башҡорттарҙың байтағы 300—400 йылҡы малы тотҡан.

Рычковтың яҙыуынса, башҡорттар аттарын йәйен дә, ҡышын да тибендә далала йөрөткән.Ҡар нисек кенә ҡалын булмаһын, башҡорт аттары тояҡтары менән сапсып тибенеп, ҡар аҫтынан үҙҙәрен туйындырырлыҡ туң үлән тапҡан. Ҡышын егеүгә файҙаланған аттар өсөн бесән әҙерләнгән.

Этнограф [[Руденко Сергей Иванович|С. И. Руденко]] «Башкиры» тип аталған китабында: <blockquote>«Иң бай башҡорт 3—4 мең баш йылҡы тотһа, иң ярлыһы 20—30 баш йылҡыға хужа»,</blockquote> — тип яҙған.

Сергей Минцлов: <blockquote>«Мин башҡорт аттарына һоҡланам! Кем был яҡтарҙы күрмәгән, шуға 25—30 саҡрымға ярыштар булмаҫтай хәл кеүек тойола… Ашатмайынса 60-ар, 90-шар саҡрым юл үтәләр. Ныҡлы әйтә алам, Стәрлетамаҡтың төрмә начальнигын йөрөтөүсе башҡорт 160 саҡрым юлды һелтәгән. Башҡорттар гелән һыбай килеш 90-шарҙы үтә, улар өсөн был — ғәҙәти хәл…»</blockquote>

Маршал Семен Буденный:<blockquote> «Башҡорттарҙа йылҡысылыҡ тармағы тарихта монголдар барлыҡҡа килгәнгә тиклем үк үҫешкән булған. Шуға күрә башҡорт атының монгол тамырҙарын эҙләү (ҡайһы бер хеҙмәттәрҙәге кеүек) нигеҙһеҙ»… </blockquote>

== Башҡорт аты һуғыш яланында ==
Башҡорт аты [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда башҡорт ғәскәрҙәре сафында хеҙмәт итә.

Башҡорт аты ҡыйыу, тәүәккәл, тырыш, түҙемле, тыңлаусан, хужаһына ышаныусан. Өйрәтеүгә тиҙ күнегә. Был сифаттары аша ул юғары баһалана. Оҙаҡ ваҡыт шәп сабып йәки йылдам юрғалап барыу һәләте 1812 йылғы Ватан һуғышы ваҡытында яҡшы билдәләнелә. Был һыбайлыға уҡтан мәргән атырға һәм ҡылыс менән оҫта эш итергә мөмкинлек биргән. Төрлө күнегеүҙәр аша башҡорттар аттарын һуғыш йөрөштәренә махсус тәрбиәләгәндәр.

112-се [[Башҡорт атлы дивизияһы]] башлыса башҡорт аттары менән тулыландырыла.

== Башҡорт аты тел-әҙәбиәт ҡомартҡыларында ==
Башҡорт халҡының ауыҙ-тел ижадында аттарға бик күп һәм мөһим иғтибар бүленгән.
Башҡорт мифологияһында Толпар — һыуҙан йәки океандар башланған ерҙән сыҡҡан әкиәттәге тылсымлы, ҡанатлы ат. Был исемгә дәрт, атлығыу, уҡталыу, өйөрмә, ҡойон, илһамланыу, ҡанатланыу, күтәрелеү кеүек мәғәнәләр һалынған.
Аҡбуҙат, күк ҡанатлы аты, башҡорт халыҡ эпосы «[[Урал батыр]]ҙа» мөһим роль уйнай.

Башҡорт халыҡ риүәйәттәрендә (''Аҡһаҡ ҡола'' , ''Ҡара юрға'' , ''Бишҡолон'' , ''Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу'' , «Алпамыша») башҡорт аты — [[Башҡорттар|башҡорт]] батырының тоғро юлдашы.

=== Ат тураһында мәҡәлдәр һәм әйтемдәр ===
* [http://incubator.wikimedia.org/wiki/Wq/ba/%D0%91%D0%B0%D1%88%D2%A1%D0%BE%D1%80%D1%82_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A1_%D0%BC%D3%99%D2%A1%D3%99%D0%BB%D0%B4%D3%99%D1%80%D0%B5_%D2%BB%D3%99%D0%BC_%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D3%99%D1%80%D0%B5#.D0.90.D1.82 Викиөҙөмтәлә Ат һүҙенә мәҡәлдәр һәм әйтемдәр]

== Фотогалерея ==
{|class="graytable" style="text-align:center"
 |+
 |width="25%"|[[Файл:Лорд 0151-1.jpg|center|200px]]
 |width="25%"|[[Файл:Лошади на Банном.jpg|center|200px]]
 |width="27%"|[[Файл:Bashkort.jpg|center|200px]]
 |width="25%"|[[Файл:Башкирский всадник.jpg|center|200px]]
 |-
 |[[Торатау]] шиханы янында
 |Әбйәлил районында
 |[[Орловский Александр Осипович|Александр Орловский]]ҙың картинаһы
 |Башҡорт һыбайлыһы
|}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Йылҡы]]

== Әҙәбиәт ==
'''Урыҫ телендә'''
* Сагин И. А. Башкирская лощадь и пути ее улучшения. — Уфа. 1955.
* Свечин К. Б. Коневодство Башкирии. — Уфа. 1974.
* Мурсалимов В. С., Сатыев Б. Х. Башкирская лощадь. — Уфа. 1988.

== Башҡорт аты ваҡытлы матбуғатта ==
* [https://www.bashinform.ru/news/1531793-v-abzelilovskom-rayone-bashkirii-loshad-rodila-zherebenka-v-snezhnom-pole/ В Абзелиловском районе Башкирии лошадь родила жеребенка в снежном поле. ИА «Башинформ», 8 декабря 2020 года]{{ref-ru}}{{V|9|12|2020}}
* [http://bashgazet.ru/obshestvo/1132-bashort-atyna-tidr-bulma.html Башҡорт атына тиңдәр булмаҫ…, «Башҡортостан» гәзитендә Рәшит ЗӘЙНУЛЛИН мәҡәләһе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309065051/http://bashgazet.ru/obshestvo/1132-bashort-atyna-tidr-bulma.html |date=2016-03-09 }}
* [http://www.ye02.ru/news/ob/2118-bash1185ort-aty-tormosh-1185oto.html «Башҡорт аты-тормош ҡото», «Йәшлек» гәзитендә Гөлнара Ғәлимованың мәҡәләһе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151105045930/http://www.ye02.ru/news/ob/2118-bash1185ort-aty-tormosh-1185oto.html |date=2015-11-05 }}
* [http://www.ye02.ru/mahsus/1389-xal1185yby1177-ke1199ek-talym1211y1177-ul-bash1185ort-aty.html «Халҡыбыҙ кеүек талымһыҙ ул башҡорт аты», «Йәшлек» гәзитендә Илшат Ҡансурин мәҡәләһе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151105033046/http://www.ye02.ru/mahsus/1389-xal1185yby1177-ke1199ek-talym1211y1177-ul-bash1185ort-aty.html |date=2015-11-05 }}
* [http://www.ye02.ru/konkurs/2983-at-118512411177eren-belm1241g1241n-yulda-ilaj-ultyryr.html «Ат ҡәҙерен белмәгән Юлда илай ултырыр…», «Йәшлек» гәзитендә Баныут Ҡаһарманова мәҡәләһе]{{Недоступная ссылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/1799-bash-ort-aty}}{{V|9|12|2020}}
* [https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%92%D0%AD/%D0%92%D0%A2/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BB%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%B4%D1%8C Башкирская лошадь Военная энциклопедия. Россия, СПб., 1911—1915]
* [http://www.horseplanet.ru/Pages-view-84.html Аттар тураһындағы сайт, башҡорт аттары бите]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.bashcountry.blogspot.com Башҡорт аттары фотолары]
* [http://konevedia.ru/poroda/bashkirskaya Йылҡысылыҡ буйынса сайт. Башҡорт аты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131009000755/http://konevedia.ru/poroda/bashkirskaya |date=2013-10-09 }}

{{Навигация1
|Портал       = 
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = Башҡорт халыҡ мәҡәлдәре һәм әйтемдәре#Ат
|Викитека     = 
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = 
}}

[[Категория:Аттар]]
[[Категория:Ат тоҡомдары]]
[[Категория:Башҡорт мәҙәниәте]]
Башҡорт аты — Көньяҡ Урал өсөн эндемик аттар тоҡомо.
Ҡырҡа континенталь климат шарттарында йыл әйләнәһенә тибенлектә йөрөргә өйрәнгән урындағы дала һәм урман тоҡомдарынан килеп сыҡҡан. Башы ҙур, тура ҡабырғалы, киң маңлайлы. Ҡыҫҡа ҡалын муйынлы, түбән мундалы, киң тура арҡалы, түбән осалы. Айғырҙың үлсәмдәре: мунда бейеклеге 142—145, кәүҙәнең ҡыйыш оҙонлоғо 147—150, түш ҡоласы 170—175, енсек ҡоласы 18,5—19,5, тере ауырлығы 450—470 кг, ошондай уҡ бейә үсәмдәре: 138—142, 143—147, 167—172, 18—19, 400—420.

 Таралыуы 
Башҡорт аты XVII—XVIII быуаттарҙа киң таралған булған. Өфө һәм Ырымбур губерналарында үрсетелгән, Пермь, Ҡазан һәм Һамар губерналарында һәм Көнбайыш Себерҙең почта юлдарында осраған. 8 сәғәт эсендә ял итергә туҡтамай һәм ашатмай 120—140 км юлды үтеп булған башҡорт өслөләре (тройка) киң билдәле булған.

 Ҡулланылыуы 
Башҡорт аты ултыраҡ тормошта йәшәгән, әгәр күсенһә лә алыҫ араға күсмәй торған, халыҡ аты. Шуға ла аттар, һыбай йөрөүгә ҡарағанда, ауыл хужалығы эшенә яраҡлашҡан. Ул артыҡ сандыр (ҡоро һөйәкле, ябыҡ) түгел, үҫешкән һөлдәһе бар, осаһы (арт яғы) ныҡ иңкеү түгел, ләкин аяҡтары мыҡты һәм көслө, шулай уҡ тояҡтары бик ныҡ. Бик сыҙамлы, тыныс тәбиғәтле. Элек башҡорт аттарының һаны 600 меңгә тиклем еткән.

 Башҡорт аты тарихи сығанаҡтарҙа 
Рычков Пётр Иванович «Ырымбур топографияһы» тигән китабында (292 бит) былай тип яҙған:
Башҡорт аттары электән үк Рәсәйҙә сыҙамлылығы менән һанланған. 

Шулай уҡ ул ҡапыл борола алыуын, етеҙлеген, тилберлеген дә билдәләп киткән. Уларҙың хаҡы 30—50 һум торған. Уның һүҙҙәренә ҡарағанда башҡорттарҙың байтағы 300—400 йылҡы малы тотҡан.

Рычковтың яҙыуынса, башҡорттар аттарын йәйен дә, ҡышын да тибендә далала йөрөткән.Ҡар нисек кенә ҡалын булмаһын, башҡорт аттары тояҡтары менән сапсып тибенеп, ҡар аҫтынан үҙҙәрен туйындырырлыҡ туң үлән тапҡан. Ҡышын егеүгә файҙаланған аттар өсөн бесән әҙерләнгән.

Этнограф С. И. Руденко «Башкиры» тип аталған китабында: «Иң бай башҡорт 3—4 мең баш йылҡы тотһа, иң ярлыһы 20—30 баш йылҡыға хужа», — тип яҙған.

Сергей Минцлов: «Мин башҡорт аттарына һоҡланам! Кем был яҡтарҙы күрмәгән, шуға 25—30 саҡрымға ярыштар булмаҫтай хәл кеүек тойола… Ашатмайынса 60-ар, 90-шар саҡрым юл үтәләр. Ныҡлы әйтә алам, Стәрлетамаҡтың төрмә начальнигын йөрөтөүсе башҡорт 160 саҡрым юлды һелтәгән. Башҡорттар гелән һыбай килеш 90-шарҙы үтә, улар өсөн был — ғәҙәти хәл…»

Маршал Семен Буденный: «Башҡорттарҙа йылҡысылыҡ тармағы тарихта монголдар барлыҡҡа килгәнгә тиклем үк үҫешкән булған. Шуға күрә башҡорт атының монгол тамырҙарын эҙләү (ҡайһы бер хеҙмәттәрҙәге кеүек) нигеҙһеҙ»… 

 Башҡорт аты һуғыш яланында 
Башҡорт аты 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Бөйөк Ватан һуғышында башҡорт ғәскәрҙәре сафында хеҙмәт итә.

Башҡорт аты ҡыйыу, тәүәккәл, тырыш, түҙемле, тыңлаусан, хужаһына ышаныусан. Өйрәтеүгә тиҙ күнегә. Был сифаттары аша ул юғары баһалана. Оҙаҡ ваҡыт шәп сабып йәки йылдам юрғалап барыу һәләте 1812 йылғы Ватан һуғышы ваҡытында яҡшы билдәләнелә. Был һыбайлыға уҡтан мәргән атырға һәм ҡылыс менән оҫта эш итергә мөмкинлек биргән. Төрлө күнегеүҙәр аша башҡорттар аттарын һуғыш йөрөштәренә махсус тәрбиәләгәндәр.

112-се Башҡорт атлы дивизияһы башлыса башҡорт аттары менән тулыландырыла.

 Башҡорт аты тел-әҙәбиәт ҡомартҡыларында 
Башҡорт халҡының ауыҙ-тел ижадында аттарға бик күп һәм мөһим иғтибар бүленгән.
Башҡорт мифологияһында Толпар — һыуҙан йәки океандар башланған ерҙән сыҡҡан әкиәттәге тылсымлы, ҡанатлы ат. Был исемгә дәрт, атлығыу, уҡталыу, өйөрмә, ҡойон, илһамланыу, ҡанатланыу, күтәрелеү кеүек мәғәнәләр һалынған.
Аҡбуҙат, күк ҡанатлы аты, башҡорт халыҡ эпосы «Урал батырҙа» мөһим роль уйнай.

Башҡорт халыҡ риүәйәттәрендә (Аҡһаҡ ҡола , Ҡара юрға , Бишҡолон , Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу , «Алпамыша») башҡорт аты — башҡорт батырының тоғро юлдашы.

 Ат тураһында мәҡәлдәр һәм әйтемдәр 
 Викиөҙөмтәлә Ат һүҙенә мәҡәлдәр һәм әйтемдәр

 Фотогалерея 
 +
 center|200px
 center|200px
 center|200px
 center|200px
  Торатау шиханы янында
 Әбйәлил районында
 Александр Орловскийҙың картинаһы
 Башҡорт һыбайлыһы

 Шулай уҡ ҡарағыҙ 
 Йылҡы

 Әҙәбиәт 
Урыҫ телендә
 Сагин И. А. Башкирская лощадь и пути ее улучшения. — Уфа. 1955.
 Свечин К. Б. Коневодство Башкирии. — Уфа. 1974.
 Мурсалимов В. С., Сатыев Б. Х. Башкирская лощадь. — Уфа. 1988.

 Башҡорт аты ваҡытлы матбуғатта 
 В Абзелиловском районе Башкирии лошадь родила жеребенка в снежном поле. ИА «Башинформ», 8 декабря 2020 года
 Башҡорт атына тиңдәр булмаҫ…, «Башҡортостан» гәзитендә Рәшит ЗӘЙНУЛЛИН мәҡәләһе 
 «Башҡорт аты-тормош ҡото», «Йәшлек» гәзитендә Гөлнара Ғәлимованың мәҡәләһе 
 «Халҡыбыҙ кеүек талымһыҙ ул башҡорт аты», «Йәшлек» гәзитендә Илшат Ҡансурин мәҡәләһе 
 «Ат ҡәҙерен белмәгән Юлда илай ултырыр…», «Йәшлек» гәзитендә Баныут Ҡаһарманова мәҡәләһе

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 
 Башкирская лошадь Военная энциклопедия. Россия, СПб., 1911—1915
 Аттар тураһындағы сайт, башҡорт аттары бите
 Башҡорт аттары фотолары
 Йылҡысылыҡ буйынса сайт. Башҡорт аты 

Категория:Аттар
Категория:Ат тоҡомдары
Категория:Башҡорт мәҙәниәте