Химик элемент
'''Химик элемент''' — [[атом]] йәҙрәһе бер төрлө зарядлы булған  атомдар тупланмаһы{{sfn|''Кедров Б. М.'', Эволюция понятия элемента в химии|1956|с =85}}<ref name="автоссылка572">[https://archive.today/20210329200145/http://www.chemnet.ru/rus/school/zhukov1/01.html ''С. Т. Жуков''. Химия 8—9 класс. — М., 2002, глава 1, раздел 1.3. Химические элементы]</ref><ref name="автоссылка898">[https://archive.today/20210329193613/https://idaten.ru/chemistry/prostie-i-slojnie-veshestva Простые и сложные вещества. Раздел 3.3 Вещества ионного строения]</ref>{{sfn|''Чернобельская Г. М.'', Методика обучения химии|2000|с=266—267}},{{#tag:ref|Дефиниция химического элемента определяет его как совокупность атомов с одинаковыми зарядами ядер{{sfn|''Раков Э. Г.'', Химические элементы (БРЭ)|2017}}, а химическая дефиниция атома гласит, что атом есть наименьшая часть химического элемента, являющаяся носителем его свойств{{sfn|''Ельяшевич М. А.'', Атом (БРЭ)|2005}}. Налицо логическая ошибка definitio per idem — явный круг, когда в дефиницию какого-либо понятия незаметно вводится само это понятие{{sfn|''Бабичев Н. Т., Боровский Я. М.'', Словарь латинских крылатых слов|1999|с =136}}. Причина этой ошибки очевидна: в химии понятие элемента является базовым, то есть неопределяемым, так что без выхода за пределы химии его можно снабдить только пояснительным описанием. Для энциклопедий проблему маскируют, давая только ссылки на понятия, используемые в дефиниции, но не сами определения используемых понятий. Ясно, что замкнутый круг такой подход не разрывает, но ничего лучшего пока не придумано.|group=K}} Атом йәҙрәһе [[протон]]дарҙан тора, уларҙың һаны элементтың атом һанына тиң, ә [[нейтрон]]дар, уларҙың һаны төрлө булыуы ихтимал.<ref>{{Cite web|url = http://bse.sci-lib.com/article126253.html|title = Значение слова "Элементы химические" в Большой Советской Энциклопедии|author = Коллектив авторов|work = |date = |publisher = [[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]] |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140516023355/http://bse.sci-lib.com/article126253.html|archivedate=2014-05-16}}</ref> Һәр химик элементтың латинса атамаһы һәм химик символы бар, ул бер йәки бер пар латин хәрефтәренән тора, улар IUPAC тарафынан көйләнә һәм, атап әйткәндә, Менделеев [[Химик элементтарҙың периодик системаһы|элементтарының  периодик таблицаһында]] бирелә.<ref>[http://www.alhimik.ru/teleclass/konspect/konsp1-02.shtml Атомы и химические элементы].</ref>

Химик элементтарҙың ирекле формала йәшәү формаһы — ябай матдәләр (бер элементлы)<ref>[http://www.alhimik.ru/teleclass/konspect/konsp5-01.shtml Классы неорганических веществ].</ref>. Химик элементтарҙы — виртуаль[11] абстракт объекттарҙы айырып ҡарарға кәрәк, улар эмпирик мәғлүмәттәрҙе логик дөйөмләштереү юлы менән барлыҡҡа килгән һәм уларҙың үҙенсәлектәре аша тасуирланған, ә матди объекттарҙы — физик һәм химик үҙенсәлектәре булған ябай матдәләрҙе айырырға кәрәк{{sfn|''Кедров Б. М.'', Эволюция понятия элемента в химии|1956|с =85}}<ref name="автоссылка572" /><ref name="автоссылка898" />{{sfn|''Чернобельская Г. М.'', Методика обучения химии|2000|с=266—267}}.

2016 йылға тотшло 118<ref>{{Cite web|url = http://www.degruyter.com/view/j/ci.2016.38.issue-2/ci-2016-0207/ci-2016-0207.xml|title = Discovery and Assignment of Elements with Atomic Numbers 113, 115, 117 and 118|author = |work = |date = |publisher = }}</ref> химик элементтар билдәле. Шуларҙың 94-е тәбиғәттә (ҡайһы берҙәре микромиғдарҙа ғына), ҡалған 24-е яһалма рәүештә синтезланған.

== Төшөнсә тарихы ==
«Элемент» һүҙен ({{lang-la|elementum}}) боронғо заманда уҡ (Цицерон, Овидий, Гораций) ҡулланғандар. Был һүҙ нимәнеңдер өлөшөн аңлатҡан. Боронғо заманда «Һүҙ хәрефтәрҙән торған кеүек, есемдәрҙә элементтарҙан тора» тигән төшөнсә киң таралған булған. Был һүҙҙә латин алфавитындағы : l, m, n, t («el» — «em» — «en» — «tum») хәрефтәренән килеп сыҡҡан<ref>[http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/himiya/ELEMENTI_HIMICHESKIE.html Кругосвет — ЭЛЕМЕНТЫ ХИМИЧЕСКИЕ]</ref>.
1960 йылда химиктарҙың халыҡ-ара съездында молекула һәм атом төшөнсәләре ҡабул ителә.

Химик элемент төшөнсәһен хәҙерге заманға яҡын аңлау «Скептик химик» (1661) китабында [Бойль, Роберт|Роберт Бойль] ҡуйылған химик фәлсәфәнең яңы системаһында сағыла. Бойль билдәләүенсә, аристотельдең дүрт элементын да, алхимиктарҙың өс принцибын да элемент тип танып булмай. Бойль фекеренсә, элементтар — бер төрлө (примордиаль матдәнән тора) ''корпускулараҙын'' тора, уларҙан бөтә ҡатмарлы есемдәр барлыҡҡа килә һәм улар кире корпускулаларға тарҡалырға мөмкин булған бер төрлө есемдәрҙән (матдәләрҙән) тора. Корпускулалар  формаһы, ҙурлығы, массаһы буйынса төрлөсә булыуы мөмкин. Есемдәр барлыҡҡа килгән корпустар һуңғыһы үҙгәртеп ҡороуҙар ваҡытында үҙгәрешһеҙ ҡала<ref>[http://www.physchem.chimfak.sfedu.ru/Source/History/Sketch_3.html#revolution Роберт Бойль һәм фәнни химияның барлыҡҡа килеүе / Левченков С. И. Краткий очерк исторой chemii]</ref>.

Химик элементтың хәҙерге заман төшөнсәһе: Химик элемент — йәҙрәһе ыңғай зарядлы  айырым атом.

[[Файл:ElementeDalton.svg|thumb|Дж. Дальтондың химик элементтар символдары: 1 — водород; 2 — магний; 3 — кислород; 4 — көкөрт; 5 — аммиак; 6 —углерод диоксиды.]]
1789 йылда Антуан Лоран Лавуасье үҙенең Химия буйынса башланғыс курсында хәҙерге химия тарихында бер нисә төргә бүленгән химик элементтарҙың беренсе исемлеген (төп есемдәр таблицаһын) бирә. Беренсе тапҡыр химик элементтар менән бер нисә ябай матдәне (шул иҫәптән [[кислород]], [[азот]], [[водород]], [[көкөрт]], [[фосфор]], күмер һәм шул ваҡытҡа билдәле булған бөтә металдарҙы) асыҡлай. Элементтарға яҡтылыҡ, калориялы һәм «тоҙ барлыҡҡа килтереүсе ер матдәләре» ([[кальций]], [[магний]] һәм башҡа ауыр [[оксидтар]] инә. Элементтарҙың был төшөнсәһе, ҡағиҙә булараҡ, эмпирик-аналитик тип атала, сөнки Лавуасье элементты билдәләү критерийы сифатында тәжрибәне һәм тәжрибәне генә һайлай, атомдар һәм молекулалар тураһындағы ниндәй ҙә булһа эмпирик булмаған дәлилдәрҙе ҡәтғи кире ҡаға<ref>[http://www.physchem.chimfak.sfedu.ru/Source/History/Sketch_3.html#revolution Химическая революция / Левченков С. И. Краткий очерк истории химии].</ref>.

== Билдәре химик элементтар ==
2010 йылдың апреленә торошло 118 химик элемент булыуы билдәле, уларҙың 94-е тәбиғәттә осрай (ҡайһы берҙәреең эҙҙәре генә). Ҡалған 24-е яһалма юл менән ядро реакцияһында барлыҡҡа килә.
Тәүге 112 элемент даими, ҡалғандары — ваҡытлыса.
== Химик элемент символы ==
Элементтың символы
* элементтың исемен
* элементтың бер атомын
* был элементтың бер моль атомын
аңлата.
Элементтың символына ҡыҫҡартылған исемен латинса исемен яҙалар: Cu — [[баҡыр]] (''cuprum''), Ag — [[көмөш]] (''argentum''), Fe — [[тимер]] (''ferrum''), Au — [[алтын]] (''aurum''), Hg — [[терегөмөш]] (''hydrargirum'').
<center>
{|
|align="right"|атом массаһы 
|
|align="left"|ион заряды
|-
|
!Элемент символы
|
|-
|align="right"|тәртип һаны
|
|align="left"|молекулала атомдар һаны
|}
</center>
Миҫал:
* <math>~\mathrm{H_2}</math> — ике атомдан торған водород молекулаһы
* <math>~\mathrm{Cu^{2+}}</math> —2+ зарядлы баҡыр ионы
* <big>{{Nuclide2|C|ссылка=да}}</big> — йәҙрә заряды 6, атом массаһы 12 булған углерод атомы.
== Тарихы ==
Химик элементтар символдары системаһын 1811 йылда швед химигы Я. Берцелиус тәҡдим итә. [[Химик ҡушылмалар|Химик ҡушылма]] символ элементтың сифат составын ғына түгел, һан яғынан химик үҙенсәлеген күрһәтә, сөнки символ һәр элементтың [[йәҙрә заряды]]н, тышҡы ҡатламда [[электрон]]дар һанын күрһәтә.

== Химик элементтың карточкаһы ==
[[Рәсем:Muster Ruthenia.svg|200 px|right]]
* '''1''' — химик элементтың билдәһе.
* '''2''' — исеме.
* '''3''' — [[химик элементтың тәртип һаны]], [[атом]]дағы [[протон]]дар һаны.
* '''4''' — [[атом массаһы]].
* '''5''' — энергетик ҡатламдарҙа электрон урынлашыуы.
* '''6''' — [[электрондар конфигурацияһы]].
== Химик элементтарҙың тәбиғәттә таралышы ==

[[Рәсем:Elements-prevalence.gif|407px|left|thumb|Химик элементтарҙың Ер ҡабығында таралыуы ( %).]]
Бөтә химик элементтарҙың 88-е тәбиғәттә таралған. [[Технеций]] Tc (тәртип һаны 43), [[прометий]] Pm (61), [[астат]] At (85) и [[франций]] Fr (87), һәм [[уран (элемент)|уран]]дан U (тәртип һаны 92) һүң урынлашҡан элементтар яһалма юл менән алынған. Уларҙың ҡайһы берҙәре бик аҙ миҡдарҙа тәбиғәттә табыла.

Ер ҡабығында [[кислород]] һәм [[кремний]] киң таралған. Был элементтар [[алюмин]], [[тимер]], [[кальций]], [[натрий]], [[калий]], [[магний]], [[водород]] һәм [[титан]] менән Ер ҡабығының 99 % тәшкил итәләр, ҡалған элементтарға 1% тура килә. Ер ҡабығында элементтарҙың масса миҡдары кларк һаны менән күрһәтелә.

Ер ҡабығы составы [[мантия]] һәм [[Ер төшө]] составынан айырыла. Ер төшө [[тимер]] һәм [[никель]]дан тора. Шулай уҡ [[Ҡояш системаһы]] составы [[йыһан]] составынан айырыла. Йыһан да иң күп таралған элемент водород һәм гелий.
== Химик матдәләр ==
Химик матдә бер төрлө элементтарҙан ([[ябай матдә]]) һәм төрлө элементтарҙан (ҡатмарлы матдә йәки [[химик ҡушылмалар]]) торорға мөмкин.
Бер үк химик элементтың төрлө ябай матдәләр барлыҡҡа килтерә алыу үҙенсәлеге [[аллотропия]] тип атала.<ref name="fio.ru">[http://center.fio.ru/method/resources/ALIKBEROVALYU/2004/KONSPECT/KONSP1-04.HTML Простые и сложные вещества. Аллотропия. Названия сложных веществ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090130000502/http://center.fio.ru/method/resources/ALIKBEROVALYU/2004/KONSPECT/KONSP1-04.HTML |date=2009-01-30 }}</ref>

== Агрегат хәле ==
Ғәҙәти шарттарҙа 11 элементтың [[ябай матдә]]һе [[газ]] хәлендә (([[Водород|H]], [[Гелий|He]], [[Азот|N]], [[Кислород|O]], [[Фтор|F]], [[Неон|Ne]], [[Хлор|Cl]], [[Аргон|Ar]], [[Криптон|Kr]], [[Ксенон|Xe]], [[Радон|Rn]])), 2 элементтың [[ябай матдә]]һе [[шыйыҡса]] хәлендә — ([[Бром|Br]], [[Терегөмөш|Hg]]), ҡалған элементтарҙың [[ябай матдә]]һе [[ҡаты есемдәр]] хәлендә
500-гә яҡын ябай матдә булыы билдәле.<ref name="fio.ru" />
== Ҡарағыҙ ==
* [[Химик элементтар исемлеге]]
* [[Химик элементтарҙың периодик системаһы]]
<references/>

== Һылтанмалар ==
* Химия и Жизнь (Солтеровская химия). Ч. 1. Понятия химии.—  М.: Изд-во РХТУ им. Д. И. Менделеева, 1997.
* ''Азимов А.'' Краткая история химии. — СПб.: Амфора, 2002.
* [http://www1.jinr.ru/Archive/Pepan/v-33-4/3.htm Бедняков В. А. О происхождении химических элементов // ЭЧАЯ. — 2002. Т. 33. — Ч. 4. — С. 914—963.]

== Комментарий ==
{{примечания|group=K}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор =Аншиц А. Г., Грачева Е. В., Клусс О. К., Салькова Е. А.|заглавие =Химия. Версия 1.0|ссылка = |ответственный = |издание = |место =[[Красноярск]]|издательство =Издательско-полиграфический комплекс [[Сибирский федеральный университет|Сибирского федерального университета]]|год =2008|том = |страниц =224|серия =Электронный учебно-методический комплекс|isbn =<nowiki>978-5-7638-1438-5</nowiki>|ref =''Аншиц А. Г. и др.'', Химия}}
* {{книга|автор =Бабичев Н. Т., [[Боровский, Яков Маркович|Боровский Я. М.]]|заглавие =Словарь латинских крылатых слов|ссылка = |издание =5-е изд., испр. и доп|место =М. |издательство =Русский язык|год =1999|том = |страниц =784|серия = |isbn =5—200—01686—X|ref =''Бабичев Н. Т., Боровский Я. М.'', Словарь латинских крылатых слов}}
* {{книга|автор =[[Верховский, Вадим Никандрович|Верховский В. Н.]]|заглавие =Неорганическая химия|ответственный = |ссылка = https://archive.org/details/verhovskiyneorghimiya/mode/2up|место= |издательство =[[Просвещение (издательство)|Учпедгиз]]|год =1940|том = |страниц = 428 |страницы = |isbn = |ref =''Верховский В. Н.'', Неорганическая химия}}
* {{книга|автор =Глинка Н. Л.|заглавие =Общая химия|ответственный = |издание =Издание стереотипное|место =М.|издательство =КноРус|год =2021|том = |страниц =748|серия =|isbn =978-5-406-07956-0|ref =''Глинка Н. Л.'', Общая химия}}
* {{статья|автор =[[Ельяшевич, Михаил Александрович|Ельяшевич М. А.]]|заглавие =Атом|ссылка = https://bigenc.ru/physics/text/1839003|язык =ru|издание =[[Большая Российская энциклопедия]]|издательство =[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Большая Российская энциклопедия]]|год =2005|том =2|номер = |страницы =466—470|doi = |ref =''Ельяшевич М. А.'', Атом (БРЭ)}}
* {{книга|автор =[[Кедров, Бонифатий Михайлович|Кедров Б. М.]]|заглавие =Развитие понятия элемента от Менделеева до наших дней|ссылка = http://books.e-heritage.ru/book/10081528|место =М.—Л.|издательство =[[Физматлит|Гостехиздат]]|год =1948|страниц =248|ref =''Кедров Б. М.'', Развитие понятия элемента от Менделеева до наших дней}}
* {{книга|автор =[[Кедров, Бонифатий Михайлович|Кедров Б. М.]]|заглавие =Эволюция понятия элемента в химии|ссылка = http://books.e-heritage.ru/book/10081527|место =М.|издательство =Изд-во Академии педагогических наук РСФСР|год =1956|страниц =360|ref =''Кедров Б. М.'', Эволюция понятия элемента в химии}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Элементы химические|[[Менделеев, Дмитрий Иванович|Менделеев Д. И.]],}}
* {{статья|автор =Раков Э. Г.|заглавие =Химические элементы|ссылка = https://bigenc.ru/chemistry/text/4665821|язык =ru|издание =[[Большая Российская энциклопедия]]|издательство =[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Большая Российская энциклопедия]]|год =2017|том =34|номер = |страницы =63|doi = |ref =''Раков Э. Г.'', Химические элементы (БРЭ)}}
* {{книга|автор =Рудзитис Г. Е., Фельдман Ф. Г.|заглавие =Химия. 8 класс|издание =4-е изд|место =М.|издательство =Просвещение|год =2016|том= |страниц =208|серия = |isbn =978-5-09-037746-1|ref =''Рудзитис Г. Е., Фельдман Ф. Г. Химия. 8 класс''}}
* {{книга|автор =Ходаков Ю. В.|заглавие =Общая и неорганическая химия. Пособие для учителей|ответственный = |издание = |место =М.|издательство =[[Просвещение (издательство)|Учпедгиз]]|год =1959|том = |страниц =736|серия = |isbn = |ref =''Ходаков Ю. В.'' Общая и неорганическая химия. Пособие для учителей}}
* {{книга|автор=Чернобельская Г. М.|заглавие=Методика обучения химии в средней школе|издание= |место=М.|издательство=Гуманитарный издательский центр ВЛАДОС|год=2000|том= |страниц=336|isbn=5-691-00492-1|ref=''Чернобельская Г. М.'', Методика обучения химии}}

[[Категория:Химия]]
[[Категория:Химик элементтар]]
Химик элемент — атом йәҙрәһе бер төрлө зарядлы булған  атомдар тупланмаһыС. Т. Жуков. Химия 8—9 класс. — М., 2002, глава 1, раздел 1.3. Химические элементыПростые и сложные вещества. Раздел 3.3 Вещества ионного строения, Атом йәҙрәһе протондарҙан тора, уларҙың һаны элементтың атом һанына тиң, ә нейтрондар, уларҙың һаны төрлө булыуы ихтимал. Һәр химик элементтың латинса атамаһы һәм химик символы бар, ул бер йәки бер пар латин хәрефтәренән тора, улар IUPAC тарафынан көйләнә һәм, атап әйткәндә, Менделеев элементтарының  периодик таблицаһында бирелә.Атомы и химические элементы.

Химик элементтарҙың ирекле формала йәшәү формаһы — ябай матдәләр (бер элементлы)Классы неорганических веществ.. Химик элементтарҙы — виртуаль[11] абстракт объекттарҙы айырып ҡарарға кәрәк, улар эмпирик мәғлүмәттәрҙе логик дөйөмләштереү юлы менән барлыҡҡа килгән һәм уларҙың үҙенсәлектәре аша тасуирланған, ә матди объекттарҙы — физик һәм химик үҙенсәлектәре булған ябай матдәләрҙе айырырға кәрәк.

2016 йылға тотшло 118 химик элементтар билдәле. Шуларҙың 94-е тәбиғәттә (ҡайһы берҙәре микромиғдарҙа ғына), ҡалған 24-е яһалма рәүештә синтезланған.

 Төшөнсә тарихы 
«Элемент» һүҙен () боронғо заманда уҡ (Цицерон, Овидий, Гораций) ҡулланғандар. Был һүҙ нимәнеңдер өлөшөн аңлатҡан. Боронғо заманда «Һүҙ хәрефтәрҙән торған кеүек, есемдәрҙә элементтарҙан тора» тигән төшөнсә киң таралған булған. Был һүҙҙә латин алфавитындағы : l, m, n, t («el» — «em» — «en» — «tum») хәрефтәренән килеп сыҡҡанКругосвет — ЭЛЕМЕНТЫ ХИМИЧЕСКИЕ.
1960 йылда химиктарҙың халыҡ-ара съездында молекула һәм атом төшөнсәләре ҡабул ителә.

Химик элемент төшөнсәһен хәҙерге заманға яҡын аңлау «Скептик химик» (1661) китабында [Бойль, Роберт|Роберт Бойль] ҡуйылған химик фәлсәфәнең яңы системаһында сағыла. Бойль билдәләүенсә, аристотельдең дүрт элементын да, алхимиктарҙың өс принцибын да элемент тип танып булмай. Бойль фекеренсә, элементтар — бер төрлө (примордиаль матдәнән тора) корпускулараҙын тора, уларҙан бөтә ҡатмарлы есемдәр барлыҡҡа килә һәм улар кире корпускулаларға тарҡалырға мөмкин булған бер төрлө есемдәрҙән (матдәләрҙән) тора. Корпускулалар  формаһы, ҙурлығы, массаһы буйынса төрлөсә булыуы мөмкин. Есемдәр барлыҡҡа килгән корпустар һуңғыһы үҙгәртеп ҡороуҙар ваҡытында үҙгәрешһеҙ ҡалаРоберт Бойль һәм фәнни химияның барлыҡҡа килеүе / Левченков С. И. Краткий очерк исторой chemii.

Химик элементтың хәҙерге заман төшөнсәһе: Химик элемент — йәҙрәһе ыңғай зарядлы  айырым атом.

thumb|Дж. Дальтондың химик элементтар символдары: 1 — водород; 2 — магний; 3 — кислород; 4 — көкөрт; 5 — аммиак; 6 —углерод диоксиды.
1789 йылда Антуан Лоран Лавуасье үҙенең Химия буйынса башланғыс курсында хәҙерге химия тарихында бер нисә төргә бүленгән химик элементтарҙың беренсе исемлеген (төп есемдәр таблицаһын) бирә. Беренсе тапҡыр химик элементтар менән бер нисә ябай матдәне (шул иҫәптән кислород, азот, водород, көкөрт, фосфор, күмер һәм шул ваҡытҡа билдәле булған бөтә металдарҙы) асыҡлай. Элементтарға яҡтылыҡ, калориялы һәм «тоҙ барлыҡҡа килтереүсе ер матдәләре» (кальций, магний һәм башҡа ауыр оксидтар инә. Элементтарҙың был төшөнсәһе, ҡағиҙә булараҡ, эмпирик-аналитик тип атала, сөнки Лавуасье элементты билдәләү критерийы сифатында тәжрибәне һәм тәжрибәне генә һайлай, атомдар һәм молекулалар тураһындағы ниндәй ҙә булһа эмпирик булмаған дәлилдәрҙе ҡәтғи кире ҡағаХимическая революция / Левченков С. И. Краткий очерк истории химии..

 Билдәре химик элементтар 
2010 йылдың апреленә торошло 118 химик элемент булыуы билдәле, уларҙың 94-е тәбиғәттә осрай (ҡайһы берҙәреең эҙҙәре генә). Ҡалған 24-е яһалма юл менән ядро реакцияһында барлыҡҡа килә.
Тәүге 112 элемент даими, ҡалғандары — ваҡытлыса.
 Химик элемент символы 
Элементтың символы
 элементтың исемен
 элементтың бер атомын
 был элементтың бер моль атомын
аңлата.
Элементтың символына ҡыҫҡартылған исемен латинса исемен яҙалар: Cu — баҡыр (cuprum), Ag — көмөш (argentum), Fe — тимер (ferrum), Au — алтын (aurum), Hg — терегөмөш (hydrargirum).
атом массаһы ион зарядыЭлемент символытәртип һанымолекулала атомдар һаны
Миҫал:
  — ике атомдан торған водород молекулаһы
  —2+ зарядлы баҡыр ионы
  — йәҙрә заряды 6, атом массаһы 12 булған углерод атомы.
 Тарихы 
Химик элементтар символдары системаһын 1811 йылда швед химигы Я. Берцелиус тәҡдим итә. Химик ҡушылма символ элементтың сифат составын ғына түгел, һан яғынан химик үҙенсәлеген күрһәтә, сөнки символ һәр элементтың йәҙрә зарядын, тышҡы ҡатламда электрондар һанын күрһәтә.

 Химик элементтың карточкаһы 
200 px|right
 1 — химик элементтың билдәһе.
 2 — исеме.
 3 — химик элементтың тәртип һаны, атомдағы протондар һаны.
 4 — атом массаһы.
 5 — энергетик ҡатламдарҙа электрон урынлашыуы.
 6 — электрондар конфигурацияһы.
 Химик элементтарҙың тәбиғәттә таралышы 

407px|left|thumb|Химик элементтарҙың Ер ҡабығында таралыуы ( %).
Бөтә химик элементтарҙың 88-е тәбиғәттә таралған. Технеций Tc (тәртип һаны 43), прометий Pm (61), астат At (85) и франций Fr (87), һәм урандан U (тәртип һаны 92) һүң урынлашҡан элементтар яһалма юл менән алынған. Уларҙың ҡайһы берҙәре бик аҙ миҡдарҙа тәбиғәттә табыла.

Ер ҡабығында кислород һәм кремний киң таралған. Был элементтар алюмин, тимер, кальций, натрий, калий, магний, водород һәм титан менән Ер ҡабығының 99 % тәшкил итәләр, ҡалған элементтарға 1% тура килә. Ер ҡабығында элементтарҙың масса миҡдары кларк һаны менән күрһәтелә.

Ер ҡабығы составы мантия һәм Ер төшө составынан айырыла. Ер төшө тимер һәм никельдан тора. Шулай уҡ Ҡояш системаһы составы йыһан составынан айырыла. Йыһан да иң күп таралған элемент водород һәм гелий.
 Химик матдәләр 
Химик матдә бер төрлө элементтарҙан (ябай матдә) һәм төрлө элементтарҙан (ҡатмарлы матдә йәки химик ҡушылмалар) торорға мөмкин.
Бер үк химик элементтың төрлө ябай матдәләр барлыҡҡа килтерә алыу үҙенсәлеге аллотропия тип атала.Простые и сложные вещества. Аллотропия. Названия сложных веществ 

 Агрегат хәле 
Ғәҙәти шарттарҙа 11 элементтың ябай матдәһе газ хәлендә ((H, He, N, O, F, Ne, Cl, Ar, Kr, Xe, Rn)), 2 элементтың ябай матдәһе шыйыҡса хәлендә — (Br, Hg), ҡалған элементтарҙың ябай матдәһе ҡаты есемдәр хәлендә
500-гә яҡын ябай матдә булыы билдәле.
 Ҡарағыҙ 
 Химик элементтар исемлеге
 Химик элементтарҙың периодик системаһы

 Һылтанмалар 
 Химия и Жизнь (Солтеровская химия). Ч. 1. Понятия химии.—  М.: Изд-во РХТУ им. Д. И. Менделеева, 1997.
 Азимов А. Краткая история химии. — СПб.: Амфора, 2002.
 Бедняков В. А. О происхождении химических элементов // ЭЧАЯ. — 2002. Т. 33. — Ч. 4. — С. 914—963.

 Комментарий 

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Категория:Химия
Категория:Химик элементтар