Бәләбәй районы
{{Ук}}
'''Бәләбәй районы''' ({{lang-ru|Белебеевский район}}) – [[Башҡортостан]]дағы муниципаль район. Административ үҙәге – Бәләбәй ҡалаһы. [[Башҡортостан]]дың көньяҡ-көнбайышда, [[Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы]]ның сағыштырмаса бейек өлөшөндә урынлашҡан. 1930 ойошторолған. Майҙаны 1869 км². Район үҙәге — Бәләбәй ҡалаһы (57,2 мең кеше, 1995).

Районда 15 ауыл биләмәһе, 2 ҡала биләмәһе бар. Ауыл халҡының уртаса тығыҙлығы — 1 км²-ға 9 кеше. Район територияһында Аксаково ҡасабаһы (2,9 мең кеше) урынлашҡан. Күпселек [[урыҫтар]], [[татарҙар]] һәм [[сыуаштар]] йәшәй. 

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Бабушкин Роман Романович]] (27.01.1919—29.07.1999), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан яугир, уҡсылар полкының батальон командиры урынбаҫары, гвардия өлкән лейтенанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). 1947—1979 йылдарҙа [[СССР]] эске эштәр органдары хеҙмәткәре, эске хеҙмәт полковнигы (1961). Корсаковские Вершины ауылынан.
* [[Куваев Сергей Иванович]] (18.09.1912—7.05.1991) — [[СССР|совет]] хәрби эшмәкәре, контр-адмирал, I дәрәжә Ватан һуғышы, Ҡыҙыл Йондоҙ һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. [[Бәләбәй өйәҙе]] Рождественский ауылынан<ref>[http://www.belebey.ru/article/detail.php?ID=1966 Генералы и адмиралы. С. И. Куваев. Информационный портал города Белебея]{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|15|09|2017}}</ref>.
* [[Кузнецов Александр Павлович]] (8.11.1923—30.05.1979), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, артиллерист, гвардия полковнигы (1975). Дан орденының тулы кавалеры. [[Екатериновка (Баженов ауыл советы, Бәләбәй районы)|Екатериновка]] ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/7041-kuznetsov-aleksandr-pavlovich. Башҡорт энциклопедияһы — Кузнецов Александр Павлович]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|05|11|2018}}</ref>. 
* [[Михайлов Александр Алексеевич]] (18.02.1894—12.02.1977) педагог, юрист. 1947—1954 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] уҡытыусыһы. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]], [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан һуғыштарында]] ҡатнашыусы. БАССР‑ҙың Хеҙмәт Геройы (1924), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1946). [[Иҫке Семенкин]] аукылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/8714-mikhajlov-aleksandr-alekseevich Башҡорт энциклопедияһы — Михайлов Александр Алексеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421090014/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8714-mikhajlov-aleksandr-alekseevich |date=2016-04-21 }}{{V|11|02|2019}}</ref>.
* [[Никифоров Юрий Никифорович]] (16.11.1934—27.11.2012), ғалим-политолог, тарихсы, юғары мәктәп уҡытусыһы. Тарих фәндәре докторы (1978), профессор (1980), [[Рәсәй Федерацияһы]] Гуманитар фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1994). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1983), РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1960). СССР‑ҙың юғары мәктәбе отличнигы (1984), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (1999). [[Аделькин]] ауылынан.
* [[Подденежный Григорий Максимович]] (12.02.1924—18.10.2000), Бөйөк Ватан һуғышында һәм япон милитаристарына ҡаршы яуҙарҙа ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, разведка ротаһының автоматсылар взводы, аҙаҡтан бронемашина командиры. Дан орденының тулы кавалеры. Никольское ауылынан (хәҙер бөткән).
* [[Сиренко Иван Лаврентьевич]] (25.03.1910—8.06.1965), [[СССР|совет]] хәрби хеҙмәткәре, лётчик, гвардия подполковнигы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). [[Парафеевка]] ауылынан.
* [[Сәйфуллин Баян Авзал улы]] (30.08.1928—16.03.2018), партия, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре, 1967—1987 йылдарҙа Бәләбәй район Советы башҡарма комитеты рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 8-се саҡырылыш (1971–1975) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] 1973) һәм ике «Почёт Билдәһе» ордендары (1966, 1971) кавалеры. [[Бәләбәй]] ҡалаһы һәм районының почётлы гражданы (2005)<ref>[https://ermekeevo.bashkortostan.ru/presscenter/news/731709/ Прощальное слово. Муниципальный район Ермекеевский район Республики Башкортостан. Официальный сайт.2018, 17 марта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220123033638/https://ermekeevo.bashkortostan.ru/presscenter/news/731709/ |date=2022-01-23 }}{{ref-ru}}{{V|28|08|2018}}</ref>.
* [[Фазлетдинов Камил Нәжми улы]] (Камил Фазлый; 15.02.1949), мәғариф хеҙмәткәре, яҙыусы. Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы (2005).  [[Туҙлыҡыуыш (Бәләбәй районы)|Туҙлыҡыуыш]] ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13631-fazlyj-kamil Башҡорт энциклопедияһы — ФАЗЛЫЙ Камил (ысын исеме Фазлетдинов Камил Нәжми улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421192826/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13631-fazlyj-kamil |date=2016-04-21 }}{{V|14|02|2018}}</ref>.

== Географияһы ==
Ер аҫты байлыҡтарынан нефть (Бәләбәй, Өҫән-Ивановка, Илькин, Елизаветин ятҡылыҡтары), эзбизташ (Красно- Зарницкий, Междугорный), ҡом (Алексеевка, Сысоевка, Бәләбәй), ҡом-ҡырсынташ (Туҙлыҡыуыш), кирбес сеймалы (Бәләбәй) запастары табылған. [[Ыҡ]] (ҡушылдыҡтары [[Өҫән]], [[Рә]]), [[Дим]] (ҡушылдыҡтары [[Мәнәүез]], [[Ыҫлаҡ]], [[Ҡорҫаҡ]]) һәм [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] (ҡушылдығы [[Сәрмәсән]]) йылғалары гидрографик селтәр барлыҡҡа килтерә.

Ере һоро һәм ҡараһыу һоро урман тупрағынан, һелтеһеҙләнгән, карбонатлы һәм типик ҡара тупраҡтан ғибәрәт. [[Йүкә]], [[саған]], [[имән]], [[ҡайын]], [[уҫаҡ]] урманы һәм айырым урындарҙағы [[ҡарағай]]лыҡ райондың 39% майҙанын биләй.

Бәләбәй һәм Өҫән-Ивановка урман хужалыктарында һары умырзаяны, май ынйыһын, 300 йәшлек һәм 90—125 йәшлек ҡарағайҙар үҫкән ботаник тәбиғи ҡомартҡыларҙы һаҡлап алып ҡалыу маҡсатында заказниктар ойошторолған. 

== Иҡтисады ==
Райондың [[ауыл хужалығы]] игенселек, һөт-ит малын үрсетеү, сусҡасылыҡ, ҡошсолоҡ буйынса махсуслашҡан. Районда М.Горький исемендәге тоҡомсолоҡ совхозы, Краснознаменка ҡошсолоҡ фабрикаһы бар. Климат һәм ҡымыҙ менән дауалай торған С.Т.Аксаков исеменде һәм “Глуховская" шифаханалары эшләй. Сәнәғәт предприятиелары һәм уҡыу йорттары район үҙәгендә урынлашҡан.

== Халыҡ һаны ==
'''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):'''
{{Wikidata/Population}}

== Транспорты ==
Район территорияһын Һамар—Өфө—Силәбе тимер юлы һәм Аксаково—Туймазы автомобиль юлы киҫеп үтә. Район ауылдарында 36 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 15 урта мәктәп; 24 дөйөм китапхана, 42 клуб учреждениеһы, 3 дауахана бар. [[Иванов Константин Васильевич|К.Ивановтың]] мемориаль йорт-музейы ([[Ыҫлаҡбаш (Бәләбәй районы)|Ыҫлаҡбаш ауылы]]), Әҙәби-художество музейы (Надеждино ауылы) һәм М.Цветаева музейы ([[Өҫән-Ивановка]] ауылы) эшләй.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/2821-b-l-b-j-rajony}} {{V|05|11|2018}}
* ''Башҡортостан. Ҡыҫҡа энциклопедия.'' «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте. Өфө, 2007.
* [http://www.bashkortostan.ru/state/municipality/municip/detail.php?ID=1801 На сайте Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110130164214/http://bashkortostan.ru/state/municipality/municip/detail.php?ID=1801 |date=2011-01-30 }}
* [http://www.belebey-mr.ru/ Сайт администрации муниципального района]
* [http://www.belebey.ru Сайт города Белебея и Белебеевского района]

{{Бәләбәй районы ауылдары}} 
{{Бәләбәй районы муниципаль берәмектәре}}
{{Башҡортостан райондары}}

[[Категория:Башҡортостан райондары]]
[[Категория:Бәләбәй районы]]
Бәләбәй районы () – Башҡортостандағы муниципаль район. Административ үҙәге – Бәләбәй ҡалаһы. Башҡортостандың көньяҡ-көнбайышда, Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығының сағыштырмаса бейек өлөшөндә урынлашҡан. 1930 ойошторолған. Майҙаны 1869 км². Район үҙәге — Бәләбәй ҡалаһы (57,2 мең кеше, 1995).

Районда 15 ауыл биләмәһе, 2 ҡала биләмәһе бар. Ауыл халҡының уртаса тығыҙлығы — 1 км²-ға 9 кеше. Район територияһында Аксаково ҡасабаһы (2,9 мең кеше) урынлашҡан. Күпселек урыҫтар, татарҙар һәм сыуаштар йәшәй. 

 Билдәле шәхестәре 
 Бабушкин Роман Романович (27.01.1919—29.07.1999), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, уҡсылар полкының батальон командиры урынбаҫары, гвардия өлкән лейтенанты. Советтар Союзы Геройы (1945). 1947—1979 йылдарҙа СССР эске эштәр органдары хеҙмәткәре, эске хеҙмәт полковнигы (1961). Корсаковские Вершины ауылынан.
 Куваев Сергей Иванович (18.09.1912—7.05.1991) — совет хәрби эшмәкәре, контр-адмирал, I дәрәжә Ватан һуғышы, Ҡыҙыл Йондоҙ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. Бәләбәй өйәҙе Рождественский ауылынанГенералы и адмиралы. С. И. Куваев. Информационный портал города Белебея.
 Кузнецов Александр Павлович (8.11.1923—30.05.1979), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, артиллерист, гвардия полковнигы (1975). Дан орденының тулы кавалеры. Екатериновка ауылынанБашҡорт энциклопедияһы — Кузнецов Александр Павлович. 
 Михайлов Александр Алексеевич (18.02.1894—12.02.1977) педагог, юрист. 1947—1954 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институты уҡытыусыһы. Беренсе донъя, Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. БАССР‑ҙың Хеҙмәт Геройы (1924), Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1946). Иҫке Семенкин аукылынанБашҡорт энциклопедияһы — Михайлов Александр Алексеевич .
 Никифоров Юрий Никифорович (16.11.1934—27.11.2012), ғалим-политолог, тарихсы, юғары мәктәп уҡытусыһы. Тарих фәндәре докторы (1978), профессор (1980), Рәсәй Федерацияһы Гуманитар фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1994). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1983), РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1960). СССР‑ҙың юғары мәктәбе отличнигы (1984), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (1999). Аделькин ауылынан.
 Подденежный Григорий Максимович (12.02.1924—18.10.2000), Бөйөк Ватан һуғышында һәм япон милитаристарына ҡаршы яуҙарҙа ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, разведка ротаһының автоматсылар взводы, аҙаҡтан бронемашина командиры. Дан орденының тулы кавалеры. Никольское ауылынан (хәҙер бөткән).
 Сиренко Иван Лаврентьевич (25.03.1910—8.06.1965), совет хәрби хеҙмәткәре, лётчик, гвардия подполковнигы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1945). Парафеевка ауылынан.
 Сәйфуллин Баян Авзал улы (30.08.1928—16.03.2018), партия, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре, 1967—1987 йылдарҙа Бәләбәй район Советы башҡарма комитеты рәйесе. Башҡорт АССР-ының 8-се саҡырылыш (1971–1975) Юғары Советы депутаты. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ 1973) һәм ике «Почёт Билдәһе» ордендары (1966, 1971) кавалеры. Бәләбәй ҡалаһы һәм районының почётлы гражданы (2005)Прощальное слово. Муниципальный район Ермекеевский район Республики Башкортостан. Официальный сайт.2018, 17 марта .
 Фазлетдинов Камил Нәжми улы (Камил Фазлый; 15.02.1949), мәғариф хеҙмәткәре, яҙыусы. Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы (2005).  Туҙлыҡыуыш ауылынанБашҡорт энциклопедияһы — ФАЗЛЫЙ Камил (ысын исеме Фазлетдинов Камил Нәжми улы .

 Географияһы 
Ер аҫты байлыҡтарынан нефть (Бәләбәй, Өҫән-Ивановка, Илькин, Елизаветин ятҡылыҡтары), эзбизташ (Красно- Зарницкий, Междугорный), ҡом (Алексеевка, Сысоевка, Бәләбәй), ҡом-ҡырсынташ (Туҙлыҡыуыш), кирбес сеймалы (Бәләбәй) запастары табылған. Ыҡ (ҡушылдыҡтары Өҫән, Рә), Дим (ҡушылдыҡтары Мәнәүез, Ыҫлаҡ, Ҡорҫаҡ) һәм Ағиҙел (ҡушылдығы Сәрмәсән) йылғалары гидрографик селтәр барлыҡҡа килтерә.

Ере һоро һәм ҡараһыу һоро урман тупрағынан, һелтеһеҙләнгән, карбонатлы һәм типик ҡара тупраҡтан ғибәрәт. Йүкә, саған, имән, ҡайын, уҫаҡ урманы һәм айырым урындарҙағы ҡарағайлыҡ райондың 39% майҙанын биләй.

Бәләбәй һәм Өҫән-Ивановка урман хужалыктарында һары умырзаяны, май ынйыһын, 300 йәшлек һәм 90—125 йәшлек ҡарағайҙар үҫкән ботаник тәбиғи ҡомартҡыларҙы һаҡлап алып ҡалыу маҡсатында заказниктар ойошторолған. 

 Иҡтисады 
Райондың ауыл хужалығы игенселек, һөт-ит малын үрсетеү, сусҡасылыҡ, ҡошсолоҡ буйынса махсуслашҡан. Районда М.Горький исемендәге тоҡомсолоҡ совхозы, Краснознаменка ҡошсолоҡ фабрикаһы бар. Климат һәм ҡымыҙ менән дауалай торған С.Т.Аксаков исеменде һәм “Глуховская" шифаханалары эшләй. Сәнәғәт предприятиелары һәм уҡыу йорттары район үҙәгендә урынлашҡан.

 Халыҡ һаны 
1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):

 Транспорты 
Район территорияһын Һамар—Өфө—Силәбе тимер юлы һәм Аксаково—Туймазы автомобиль юлы киҫеп үтә. Район ауылдарында 36 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 15 урта мәктәп; 24 дөйөм китапхана, 42 клуб учреждениеһы, 3 дауахана бар. К.Ивановтың мемориаль йорт-музейы (Ыҫлаҡбаш ауылы), Әҙәби-художество музейы (Надеждино ауылы) һәм М.Цветаева музейы (Өҫән-Ивановка ауылы) эшләй.

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
  
 Башҡортостан. Ҡыҫҡа энциклопедия. «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте. Өфө, 2007.
 На сайте Республики Башкортостан 
 Сайт администрации муниципального района
 Сайт города Белебея и Белебеевского района

 

Категория:Башҡортостан райондары
Категория:Бәләбәй районы