Баҡыр
{{Карточка химического элемента
| имя = Баҡыр/медь/cuprum (Cu)
| символ = Cu
| номер = 29
| внизу                    = [[Баҡыр|Ag]]
| внешний вид = [[Файл:Cuivre_Michigan.jpg|250px]]һығылмалы металл алтын-алһыу төҫ менән
| атомная масса = 63,546(3)<ref name="iupac atomic weights">{{статья|автор=Michael E. Wieser, Norman Holden, Tyler B. Coplen, John K. Böhlke, Michael Berglund, Willi A. Brand, Paul De Bièvre, Manfred Gröning, Robert D. Loss, Juris Meija, Takafumi Hirata, Thomas Prohaska, Ronny Schoenberg, Glenda O’Connor, Thomas Walczyk, Shige Yoneda, Xiang‑Kun Zhu.|заглавие=Atomic weights of the elements 2011 (IUPAC Technical Report)|ссылка=http://iupac.org/publications/pac/85/5/1047/|язык=en|издание=[[Pure and Applied Chemistry]]|год=2013|том=85|номер=5|страницы=1047-1078|doi=10.1351/PAC-REP-13-03-02}}</ref>
| радиус атома = 128
| энергия ионизации 1 = 745,0 (7,72)
| конфигурация = [Ar] 3d<sup>10</sup> 4s<sup>1</sup>
| ковалентный радиус = 117
| радиус иона = (+2e) 73 (+1e) 77 (K=6)
| электроотрицательность = 1,90
| электродный потенциал = +0,337 В/ +0,521 В
| степени окисления = 3, 2, 1, 0
| плотность = 8,92
| теплоёмкость = 24,44<ref name="ХЭ">{{книга|автор=Редкол.:Кнунянц И. Л. (гл. ред.)|заглавие=Химическая энциклопедия: в 5 т|место=М.|издательство=Советская энциклопедия|год=1992|том=3|страницы=7|страниц=639|isbn=5-85270-039-8|тираж=50 000}}</ref>
| теплопроводность = 401
| температура плавления = 1356,55 K (1 083,4 °С)
| теплота плавления = 13,01
| температура кипения = 2840,15
| теплота испарения = 304,6
| молярный объём = 7,1
| структура решётки = куб ҡыр-үҙәкле
| параметры решётки = 3,615
| отношение c/a =
| температура Дебая = 315
}}
{{Элемент периодической системы|align=center|fontsize=100%|number=29}}

'''Баҡыр''' — [[Химик элементтарҙың периодик системаһы|химик элементтарҙың периодик таблицаһы]]нда атом һаны буйынса 29-сы элемент, беренсе группаның өҫтәмә төркөмөндә, дүртенсе периодында урынлашҡан. '''Cu''' ({{lang-la|cuprum}}) символы менән билдәләнә. Һығылмалы алтын-ал төҫлө [[металл]] (оксид плёнкаһы булмағанда ал төҫтә). Кешелек боронғо замандан ҡуллана.

== Тарихы һәм исеменең килеп сығышы ==
Руданан айырып алыуы сағыштармаса еңел һәм [[иреү температураһы]] түбән булғанға кеше үҙләштергән иң беренсе металдарҙың береһе. Боронғо заманда [[аҡ ҡурғаш]] менән ҡатнашмаһы — [[бронза]] ҡорал эшләү өсөн ҡулланылған.

[[Латин теле|Латинса]] исеме ''Cuprum'' баҡыр табылған [[Кипр утрауы]] исеменән килә.

== Тарихы ==
Баҡыр —  [[мәғдән|мәғдән]]дән табыуы еңел һәм иреү температураһы түбән булған өсөн кешелек үҙләштергән беренсе [[металл]]. Тәбиғәттә [[алтын]], [[көмөш]] һәм [[тимер]]гә ҡарағанда самородок хәлендә йышыраҡ осрай. [[Төркиә]]нең Чатал-Хююк районында табылған бағырҙан эшләнгән боронғо әйберҙәр һәм руданы иреткәндә барлыҡҡа килгә торған шлак — боронғо кешеләр баҡыр  иреткәнен дәлилләй.{{Sfn|Спиридонов|1989|с=5-8}}. Ҡулланыу әйберҙәре баҡырҙан эшләнгән [[баҡыр быуат]] [[таш быуат]]ты алыштыра. Семенов С.А. хеҙмәттәштәре менән үткәргән эксперименттар баҡырҙан эшләнгән эш ҡоралдары ағасты сабыу, юныу, быраулау кеүек эштәр башҡарыу өсөн таш ҡоралдан ҡалыша, һөйәк эшкәртеү өсөн шул уҡ ваҡыт талап ителә{{Sfn|Спиридонов|1989|с=20-22}}.

Ҡоралдар эшләү өсөн баҡырҙы [[ҡурғаш]] иретмәһе ҡуллана башлайҙар, шулай итеп [[баҡыр быуаты]]н [[бронза быуаты]] алыштыра. Ҡурғаш менән баҡыр иретмәһен (бронзаны) беренсе тапҡыр 3000 йыл элек [[Яҡын Көнсығыш]]та алалар. Бронзаның ныҡлыға һәм яҡшы сүкелеүсәнлеге кешеләрҙе йәлеп итә һәм бронзанан һунар һәм эш ҡоралдары, һауыт-һаба, биҙәүестәр эшләй башлайҙар. Был әйберҙәр барыһы ла археологик ҡаҙыныу эштәре барышында табыла. Хеҙмәт ҡоралдарын етештереү өлкәһендә [[бронза быуат]]ты [[тимер быуат]] алыштыра.

Иң тәүҙә баҡырҙы сульфидтарҙан түгел, алдан яндырыу талап итмәгән [[малахит]] рудаһынан алғандар. Бының өсөн балсыҡ һауытҡа мәғдән менән күмер тултырғандар, һауытты соҡорға ҡуйып ҡатнашманы яндырғандар. Яныу ваҡытында бүленеп сыҡҡан [[угар газ]] малахиттағы баҡырҙы ирекле баҡырға тиклем кире ҡайтарған:
:: <math>\mathsf{2CO + (CuOH)_2CO_3 \rightarrow 2Cu + 3CO_2 + H_2O}</math>


[[Кипр (утрау)|Кипр]] утрауында баҡыр рудниктары һәм баҡыр иретмәһе етештереү беҙҙең эраға тиклем 3 мең йыллыҡта уҡ бурлыҡҡа килгән.

Рәсәй һәм сиктәш илдәр территорияһында баҡыр рудниктары  беҙҙең эраға тиклем ике мең йыл элек барлыҡҡа килгән  (баҡыр рудниктары ятҡылығының иң билдәле — [[Ҡарғалы]]), шулай уҡ Кавказ аръяғында, Себер, Алтай, Украина территорияһында рудниктар бар.

XIII—XIV быуаттарҙа баҡыр ҡойоу сәнәғәте үҫеш ала. Мәскәүҙә XV быуатта Пушкалар эшләү һарайы нигеҙләнә, унда бронзанан төрлө калибрлы ҡоралдар ҡойолған. Ҡыңғырауҙар ҡойорға бик күп баҡыр сарыф ителә.
Бронзанан  [[Батша пушка]] (1586 й.), [[Батша ҡыңғырау]] (1735 й.), [[Баҡыр һыбайлы]] (1782 й.) кеүек ҡойоу сәнғәте әҫәрҙәре ҡойола.
Японияла ҙур Будда һыны ҡойола  ([[Тодать-дзи]] храмы) (752 йыл).

[[Электр]] асылыу менән XVIII—XIX быуаттарҙа баҡыр сымы һәм уның менән бәйле изделиелар етештереү күләме арта. XX быуатта электр сымдарын  алюминдан эшләһәләр ҙә, электротехникала баҡыр әһәмиәтен юғалтмай.{{Sfn|Спиридонов|1989|с=172}}.
== Тәбиғәттә таралышы ==
[[Файл:Cuivre Michigan.jpg|thumb|150px|справа|Самородок баҡыр]]
Ер ҡабығында баҡыр миҡдарының уртаса миҡдары — (4,7-5,5)·10<sup>−3</sup>% (масса буйынса)<ref name="ХЭ"/>. Диңгеҙ һәм йылға һыуында баҡыр кимәле күпкә аҙыраҡ: 3·10<sup>−7</sup>% һәм 10<sup>−7</sup>% (масса буйынса )<ref name="ХЭ"/>.

Тәбиғәттә баҡыр берләшмәләр составында һәм самородок хәлендә осрай. [[Халькопирит]] CuFeS<sub>2</sub> сәнәғәт өсөн әһәмиәтле CuFeS<sub>2</sub>, был минерал шулай уҡ колчедан, [[халькозин]] Cu<sub>2</sub>S һәм [[борнит]] Cu<sub>5</sub>FeS<sub>4</sub> исемдәре менән билдәле. Һәм улар янында башҡа баҡыр минералдар ҙа осрай: [[ковеллин]] CuS, [[куприт]] Cu<sub>2</sub>O, [[азурит]] Cu<sub>3</sub>(CO<sub>3</sub>)<sub>2</sub>(OH)<sub>2</sub>, [[малахит]] Cu<sub>2</sub>CO<sub>3</sub>(OH)<sub>2</sub>. Баҡыр самородок хәлендә лә осрай, йыйылған баҡыр массаһы  400 тоннаға еткән осраҡтар бар.<ref>{{Из БСЭ|заглавие=Медь самородная}}</ref>. Баҡыр сулфиды нигеҙҙә уртаса температуралы гидротермаль ағымдарҙа барлыҡҡа килә. Шулай уҡ баҡыр ятҡылыҡтары ҡомташ, сланцы кеүек [[ултырма тау тоҡомдары]]нда ла осрай.

Бындай типтағы ятҡылыҡтарҙың иң билдәлеһе — [[Байкал аръяғы крайы]]ндағы  Удокан баҡыр ятҡылығы,  [[Ҡаҙағстан]]да [[Еҙҡаҙған]] ятҡылығы, [[Үҙәк Африка|Үҙәк Африкала]] баҡыр бүлкәте һәм [[Германия|Германияла]] [[Мансфельд (ҡала)|Мансфельд]] ятҡылығы. 

Башҡа баҡырға иң бай ятҡылыҡтар  Чили (Эскондида һәм Кольяуси) һәм АҠШ-та (Моренси) урынлашҡан<ref>[http://uralgold.ru/very_big_f.html Крупнейшие мономинеральные месторождения (рудные районы, бассейны)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100619141612/http://uralgold.ru/very_big_f.html |date=2010-06-19 }}</ref>.
Баҡыр мәғдәне, башлыса,  асыҡ юл менән табыла. Рудала баҡыр мәҡдары 0,3 до 1,0 % тирәһе.

== Физик үҙенсәлектәре ==
[[Файл:Copper crystals.jpg|thumb|150px|справа|Баҡыр кристалдары]]
Баҡыр — алтын-ҡыҙыл тәҫтәге һығылмалы металл, һауала тиҙ оксид пленкаһы менән ҡаплана, оксид пленкаһы үҙенә хас торған һарғылт-ҡыҙыл төҫтә. Баҡырҙың үтә күренмәле йоҡа пленкалары йәшел-зәңгәр-һыу төҫтә була.

Һоро-көмөш төҫтә булған башҡа металдарҙан айырмалы булараҡ, [[осмий]], [[цезий]], [[алтын]], баҡырҙың үҙенә генә хас төҫө бар. Был төҫ атомдың тулы өсөнсө һәм ярым тулы дүртенсе электрон орбиталары араһында үткәүел булыуы менән аңлатыла: орбиталар араһында булған энергетик айырма яҡтылыҡтың хәнәүәт (ҡыҙығылт-һары) төҫөндәге тулҡын оҙонлоғона тура килә.

Баҡыр   [[Кубик сингония|ҡырҙары үҙәкләштерелгән куб]] барлыҡҡа килтерә , [[арауыҡ решеткәһе ]] '''''F''''' m3m, ''a'' = 0,36150 нм, Z = 4.

Баҡыр юғары [[йылы үткәреүсәнлек]]кә эйә<ref>при 20 °С: 394,279 Вт/(м·К), йәғни 0,941 кал/(см·сек·°С)</ref> һәм [[электрүткәреүсәнлек ]] буйынса металдар араһында көмөштән ҡалышып икенсе урында килә. 20&nbsp;°C-та сағыштырмаса электр үткәреүсәнлеге: 55,5-58 [[Сименс (единица измерения)|МСм]]/м<ref name="алиев">Электротехнический справочник. Т. 1. / Составитель И. И. Алиев. — {{М.}} : ИП РадиоСофт, 2006. — C. 246. — ISBN 5-93037-157-1</ref>. Баҡырҙың [[ҡаршылыҡтың термик коэффициенты]] юғары: киң температура диапозонында 0,4 %/°С һәм температураға аҙ бәйләнгән.
Баҡыр [[диамагнетик]] металл.

Баҡыр металдар менән бер нисә  [[иретмә]]һе барлыҡҡа килтерә: [[латунь]] — [[цинк]] менән, [[бронза]] — [[ҡурғаш]] һәм башҡа элементтар менән, [[Мельхиор (иретмә)|мельхиор]] — [[никель]] һәм башҡа металдар менән.

Баҡырҙың атом тығыҙлығы (N0) = <math>8,52\centerdot10^{28}</math>(атом/м³).

=== Баҡыр изотаптары ===
{{main|Баҡыр изотаптары}}
Тәбиғәттә бағыр ике стабиль изотоп хәлендә осрай — <sup>63</sup>Cu (изотоп таралышы 69,1 %) һәм <sup>65</sup>Cu (30,9 %). Шулай уҡ ике тиҫтәнән артыҡ стабиль булмаған изотобы билдәле, шулар араһында иң оҙаҡ йәшәүсеһе — <sup>67</sup>Cu, изотаптың  [[ярым тарҡалыу периоды]] 62 сәғәт<ref>{{книга
 |заглавие      = Справочник химика |издание = 2-е изд., испр |ответственный = Редкол.: Никольский Б.П. и др. |место = М.-Л.
 |издательство  = Химия |год = 1966 |том = 1 |страниц = 1072
}}</ref>.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Периодик таблица}}


[[Категория:Күсеүсе металдар]]
[[Категория:Химик элементтар]]
[[Категория:Баҡыр]]
Баҡыр — химик элементтарҙың периодик таблицаһында атом һаны буйынса 29-сы элемент, беренсе группаның өҫтәмә төркөмөндә, дүртенсе периодында урынлашҡан. Cu () символы менән билдәләнә. Һығылмалы алтын-ал төҫлө металл (оксид плёнкаһы булмағанда ал төҫтә). Кешелек боронғо замандан ҡуллана.

 Тарихы һәм исеменең килеп сығышы 
Руданан айырып алыуы сағыштармаса еңел һәм иреү температураһы түбән булғанға кеше үҙләштергән иң беренсе металдарҙың береһе. Боронғо заманда аҡ ҡурғаш менән ҡатнашмаһы — бронза ҡорал эшләү өсөн ҡулланылған.

Латинса исеме Cuprum баҡыр табылған Кипр утрауы исеменән килә.

 Тарихы 
Баҡыр —  мәғдәндән табыуы еңел һәм иреү температураһы түбән булған өсөн кешелек үҙләштергән беренсе металл. Тәбиғәттә алтын, көмөш һәм тимергә ҡарағанда самородок хәлендә йышыраҡ осрай. Төркиәнең Чатал-Хююк районында табылған бағырҙан эшләнгән боронғо әйберҙәр һәм руданы иреткәндә барлыҡҡа килгә торған шлак — боронғо кешеләр баҡыр  иреткәнен дәлилләй.. Ҡулланыу әйберҙәре баҡырҙан эшләнгән баҡыр быуат таш быуатты алыштыра. Семенов С.А. хеҙмәттәштәре менән үткәргән эксперименттар баҡырҙан эшләнгән эш ҡоралдары ағасты сабыу, юныу, быраулау кеүек эштәр башҡарыу өсөн таш ҡоралдан ҡалыша, һөйәк эшкәртеү өсөн шул уҡ ваҡыт талап ителә.

Ҡоралдар эшләү өсөн баҡырҙы ҡурғаш иретмәһе ҡуллана башлайҙар, шулай итеп баҡыр быуатын бронза быуаты алыштыра. Ҡурғаш менән баҡыр иретмәһен (бронзаны) беренсе тапҡыр 3000 йыл элек Яҡын Көнсығышта алалар. Бронзаның ныҡлыға һәм яҡшы сүкелеүсәнлеге кешеләрҙе йәлеп итә һәм бронзанан һунар һәм эш ҡоралдары, һауыт-һаба, биҙәүестәр эшләй башлайҙар. Был әйберҙәр барыһы ла археологик ҡаҙыныу эштәре барышында табыла. Хеҙмәт ҡоралдарын етештереү өлкәһендә бронза быуатты тимер быуат алыштыра.

Иң тәүҙә баҡырҙы сульфидтарҙан түгел, алдан яндырыу талап итмәгән малахит рудаһынан алғандар. Бының өсөн балсыҡ һауытҡа мәғдән менән күмер тултырғандар, һауытты соҡорға ҡуйып ҡатнашманы яндырғандар. Яныу ваҡытында бүленеп сыҡҡан угар газ малахиттағы баҡырҙы ирекле баҡырға тиклем кире ҡайтарған:
 

Кипр утрауында баҡыр рудниктары һәм баҡыр иретмәһе етештереү беҙҙең эраға тиклем 3 мең йыллыҡта уҡ бурлыҡҡа килгән.

Рәсәй һәм сиктәш илдәр территорияһында баҡыр рудниктары  беҙҙең эраға тиклем ике мең йыл элек барлыҡҡа килгән  (баҡыр рудниктары ятҡылығының иң билдәле — Ҡарғалы), шулай уҡ Кавказ аръяғында, Себер, Алтай, Украина территорияһында рудниктар бар.

XIII—XIV быуаттарҙа баҡыр ҡойоу сәнәғәте үҫеш ала. Мәскәүҙә XV быуатта Пушкалар эшләү һарайы нигеҙләнә, унда бронзанан төрлө калибрлы ҡоралдар ҡойолған. Ҡыңғырауҙар ҡойорға бик күп баҡыр сарыф ителә.
Бронзанан  Батша пушка (1586 й.), Батша ҡыңғырау (1735 й.), Баҡыр һыбайлы (1782 й.) кеүек ҡойоу сәнғәте әҫәрҙәре ҡойола.
Японияла ҙур Будда һыны ҡойола  (Тодать-дзи храмы) (752 йыл).

Электр асылыу менән XVIII—XIX быуаттарҙа баҡыр сымы һәм уның менән бәйле изделиелар етештереү күләме арта. XX быуатта электр сымдарын  алюминдан эшләһәләр ҙә, электротехникала баҡыр әһәмиәтен юғалтмай..
 Тәбиғәттә таралышы 
thumb|150px|справа|Самородок баҡыр
Ер ҡабығында баҡыр миҡдарының уртаса миҡдары — (4,7-5,5)·10−3% (масса буйынса). Диңгеҙ һәм йылға һыуында баҡыр кимәле күпкә аҙыраҡ: 3·10−7% һәм 10−7% (масса буйынса ).

Тәбиғәттә баҡыр берләшмәләр составында һәм самородок хәлендә осрай. Халькопирит CuFeS2 сәнәғәт өсөн әһәмиәтле CuFeS2, был минерал шулай уҡ колчедан, халькозин Cu2S һәм борнит Cu5FeS4 исемдәре менән билдәле. Һәм улар янында башҡа баҡыр минералдар ҙа осрай: ковеллин CuS, куприт Cu2O, азурит Cu3(CO3)2(OH)2, малахит Cu2CO3(OH)2. Баҡыр самородок хәлендә лә осрай, йыйылған баҡыр массаһы  400 тоннаға еткән осраҡтар бар.. Баҡыр сулфиды нигеҙҙә уртаса температуралы гидротермаль ағымдарҙа барлыҡҡа килә. Шулай уҡ баҡыр ятҡылыҡтары ҡомташ, сланцы кеүек ултырма тау тоҡомдарында ла осрай.

Бындай типтағы ятҡылыҡтарҙың иң билдәлеһе — Байкал аръяғы крайындағы  Удокан баҡыр ятҡылығы,  Ҡаҙағстанда Еҙҡаҙған ятҡылығы, Үҙәк Африкала баҡыр бүлкәте һәм Германияла Мансфельд ятҡылығы. 

Башҡа баҡырға иң бай ятҡылыҡтар  Чили (Эскондида һәм Кольяуси) һәм АҠШ-та (Моренси) урынлашҡанКрупнейшие мономинеральные месторождения (рудные районы, бассейны) .
Баҡыр мәғдәне, башлыса,  асыҡ юл менән табыла. Рудала баҡыр мәҡдары 0,3 до 1,0 % тирәһе.

 Физик үҙенсәлектәре 
thumb|150px|справа|Баҡыр кристалдары
Баҡыр — алтын-ҡыҙыл тәҫтәге һығылмалы металл, һауала тиҙ оксид пленкаһы менән ҡаплана, оксид пленкаһы үҙенә хас торған һарғылт-ҡыҙыл төҫтә. Баҡырҙың үтә күренмәле йоҡа пленкалары йәшел-зәңгәр-һыу төҫтә була.

Һоро-көмөш төҫтә булған башҡа металдарҙан айырмалы булараҡ, осмий, цезий, алтын, баҡырҙың үҙенә генә хас төҫө бар. Был төҫ атомдың тулы өсөнсө һәм ярым тулы дүртенсе электрон орбиталары араһында үткәүел булыуы менән аңлатыла: орбиталар араһында булған энергетик айырма яҡтылыҡтың хәнәүәт (ҡыҙығылт-һары) төҫөндәге тулҡын оҙонлоғона тура килә.

Баҡыр   ҡырҙары үҙәкләштерелгән куб барлыҡҡа килтерә , арауыҡ решеткәһе  F m3m, a = 0,36150 нм, Z = 4.

Баҡыр юғары йылы үткәреүсәнлеккә эйәпри 20 °С: 394,279 Вт/(м·К), йәғни 0,941 кал/(см·сек·°С) һәм электрүткәреүсәнлек  буйынса металдар араһында көмөштән ҡалышып икенсе урында килә. 20 °C-та сағыштырмаса электр үткәреүсәнлеге: 55,5-58 МСм/мЭлектротехнический справочник. Т. 1. / Составитель И. И. Алиев. —  : ИП РадиоСофт, 2006. — C. 246. — ISBN 5-93037-157-1. Баҡырҙың ҡаршылыҡтың термик коэффициенты юғары: киң температура диапозонында 0,4 %/°С һәм температураға аҙ бәйләнгән.
Баҡыр диамагнетик металл.

Баҡыр металдар менән бер нисә  иретмәһе барлыҡҡа килтерә: латунь — цинк менән, бронза — ҡурғаш һәм башҡа элементтар менән, мельхиор — никель һәм башҡа металдар менән.

Баҡырҙың атом тығыҙлығы (N0) = (атом/м³).

 Баҡыр изотаптары 

Тәбиғәттә бағыр ике стабиль изотоп хәлендә осрай — 63Cu (изотоп таралышы 69,1 %) һәм 65Cu (30,9 %). Шулай уҡ ике тиҫтәнән артыҡ стабиль булмаған изотобы билдәле, шулар араһында иң оҙаҡ йәшәүсеһе — 67Cu, изотаптың  ярым тарҡалыу периоды 62 сәғәт.

 Иҫкәрмәләр 

Категория:Күсеүсе металдар
Категория:Химик элементтар
Категория:Баҡыр