Шүлгән
{{Река
 |Название        = Шүлгән 
 |Оригинальное название 	= 
 |Изображение       = 
 |Подпись        = 
 |Карта          = 
 |Подпись карты     = 
 |Длина          = 13 
 |Площадь бассейна    =  
 |Бассейн         = [[Каспий диңгеҙе]] 
 |Бассейн рек       = Кама 
 |Расход воды       = 
 |Место измерения    = 
 |Исток          = 
 |Местоположение истока = 
 |Высота истока     = 
 |s_lat_dir = N |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
 |s_lon_dir = E |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |Устье          = Ағиҙел 
 |Местоположение устья  = уң ярына тамағынан 1041 км өҫтәрәк 
 |Высота устья      = 
 |m_lat_dir = N |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
 |m_lon_dir = E |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |Уклон реки       = 
 |Страна         = {{Флагификация|Рәсәй}} 
 |Регион         = Башҡортостан Республикаһы 
  |Район         = 
 |Категория на Викискладе = 
}}

'''Шүлгән''' ({{lang-ru|Шульган}}) — [[Рәсәй]]ҙәге йылға. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Урал тауҙары]]на ингән<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 1041 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
[[Файл:Исчезающая река Шульган.JPG|thumb|Шүлгәндең ер аҫтынан сыҡҡан урыны]]

== Үҙенсәлеге ==
Йылға атаҡлы Шүлгән мәмерйәһе аша ер аҫтынан үтеп сыға.
<blockquote>Уның сыҡҡан урыны төньяҡҡа ҡарай 12 саҡрым арыраҡ. Мәмерйәнән 2 саҡрымда ул шаулап ер аҫтына инеп юғала һәм ҡеүәтле шишмә булып Шүлгәнташ ауыҙында урғып сыға, ошонда диаметры 3 метр булған бәләкәй генә күл хасил итә. Мәмерйә ауыҙынан 150—170 метр тирәһе аҡҡас, Шүлгән Ағиҙелгә ҡушыла. Тау эсенән сыҡҡан йылға ҡышын ҡаты һыуыҡтарҙа ла туңмай<ref>Шүлгәнташ. [http://bashgazet.ru/bashkir/17462-shlgntash.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180514090158/http://bashgazet.ru/bashkir/17462-shlgntash.html |date=2018-05-14 }}</ref>.</blockquote>

== Ауыҙ-тел ижадында ==
[[Ғәҙелгәрәй]] ауылында Ишморатова Флүзә Йомағужа ҡыҙы (1965 йылғы) тарафынан Хәйбулла исемле бабайҙан яҙып алынған легенда. Ауылдың халыҡ телендәге боронғо атамаһы — шулай уҡ Шүлгән. Хәйбулла бабай былай тип һөйләгән: <blockquote>"Бер бай кеше йәшәгән икән, ти. Кешеләр унан бик ҡурҡҡан икән. Сөнки ул бик уҫал булған. Ауылдаштары уның исемен дә әйтергә ҡурҡҡан, ти. Уның турашында һүҙ сыҡһа, уны «шул бай» (тот богач — Х. Г.)тип кенә атар булғандар. Ошо бай йылғала батып үлгән. Һәм был йылғаны ла «Шул улгэн» (Тот умер — Х. Г., Ю. Г.)тип йөрөтә башлағандар. Һуңынан был атама ауыл исеме булып ҡулланыла башлаған. Бай батып үлгән йылға, ер аҫтына инеп юғала, шунан мәмерйәгә ингән ерҙә ҡабат ер өҫтөнә килеп сыға. Шуның өсөн мәмерйә лә "Шүлгән"тип атала. Шулай итеп,Шүлгән йылғаһы ла, Шүлгән ауылы ла, Шүлгән мәмерйәһе лә бер үк исем менән бәйләнгән"<ref>Ғәҙелгәрәй [https://ba.wikipedia.org/wiki/%D2%92%D3%99%D2%99%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D3%99%D1%80%D3%99%D0%B9]</ref></blockquote>

== Һыу реестры мәғлүмәттәре ==
[[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Кама һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғаһы [[Арский Ташы]] һыу үлсәү посынан [[Йомағужа һыуһаҡлағысы]]на тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама<ref name='Рәсәй МСР'/>.

[[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса<ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182267|title=РФ һыу реестры: Шүлгән}}</ref>:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200212111100017560
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101756
* Бассейн коды — 10.01.02.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

== Тәбиғәте ==
[[Файл:Шульган-Таш летом.JPG|thumb|слева| Шүлгән яры буйлап]]
Шүлгән йылғаһы [[Ағиҙел]]гә ҡоя һәм [[Шүлгәнташ ҡурсаулығы]] биләмәһенә инеп ҡала. Был ике йылғала балыҡтарҙың 30 төрө, ер-һыу йәнлектәренең — 5 төрө, һөйрәлеүселәрҙең — 6 төрө осрай. Ҡурсаулыҡта 206 төр ҡош, 61 төр һөтимәр осрай. Умыртҡаһыҙҙарҙың яҡынса 1700 төрө теркәлгән, шул иҫәптән [[Тәңкә ҡанатлылар|күбәләктәр]] — 378, ҡуңыҙҙар — 458.

Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына индерелгән фауна төрҙәре — 31, Башҡортостан Ҡыҙыл китабына индерелгәне — 67 төр. Һоро айыу йыш осрай. Ҡоштар күп төрлө.

Төбәктә Европа [[шәшке]]һен америка шәшкеһе ҡыҫырыҡлап сығара бара. [[Йомағужа ГЭС-ы|Йомағужа һыуһаҡлағысын]] төҙөү һәм климат йылыныуы сәбәпле ҡайһы бер балыҡтар һаны, мәҫәлән: ҡыҙылбалыҡ, [[бағыр]], [[бәрҙе]] кәмеүе күҙәтелә.

Үҫемлектәр донъяһы күп төрлө һәм бай. 14 төр үҫемлек [[Рәсәй]]ҙең Ҡыҙыл китабына, 57 — [[Башҡортостан]]дыҡына индерелгән.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}
* {{БЭ2013У|index.php/2-statya/1457-shulgan-tash-zapovednik|«Шульган-таш», заповеник|автор=Позднякова Э. П.}}
* [http://www.bashedu.ru/konkurs/kniss/text/kap_txt.htm Шульган-Таш в краткой энциклопедии Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090417013556/http://www.bashedu.ru/konkurs/kniss/text/kap_txt.htm |date=2009-04-17 }}
* [http://virtualrb.ru/ru/component/k2/item/195 Виртуальный тур по территории заповедника] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180428132539/http://virtualrb.ru/ru/component/k2/item/195 |date=2018-04-28 }}
{{Ағиҙел Арский ташы һ/п алып Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем}}

[[Категория:Бөрйән районы йылғалары]]
[[Категория:Бөрйән районы географияһы]]
[[Категория:Категория МСОП Ia]]
[[Категория:Алфавит буйынса махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]
Шүлгән () — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Урал тауҙарына ингән биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 1041 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
thumb|Шүлгәндең ер аҫтынан сыҡҡан урыны

 Үҙенсәлеге 
Йылға атаҡлы Шүлгән мәмерйәһе аша ер аҫтынан үтеп сыға.
Уның сыҡҡан урыны төньяҡҡа ҡарай 12 саҡрым арыраҡ. Мәмерйәнән 2 саҡрымда ул шаулап ер аҫтына инеп юғала һәм ҡеүәтле шишмә булып Шүлгәнташ ауыҙында урғып сыға, ошонда диаметры 3 метр булған бәләкәй генә күл хасил итә. Мәмерйә ауыҙынан 150—170 метр тирәһе аҡҡас, Шүлгән Ағиҙелгә ҡушыла. Тау эсенән сыҡҡан йылға ҡышын ҡаты һыуыҡтарҙа ла туңмайШүлгәнташ.  .

 Ауыҙ-тел ижадында 
Ғәҙелгәрәй ауылында Ишморатова Флүзә Йомағужа ҡыҙы (1965 йылғы) тарафынан Хәйбулла исемле бабайҙан яҙып алынған легенда. Ауылдың халыҡ телендәге боронғо атамаһы — шулай уҡ Шүлгән. Хәйбулла бабай былай тип һөйләгән: "Бер бай кеше йәшәгән икән, ти. Кешеләр унан бик ҡурҡҡан икән. Сөнки ул бик уҫал булған. Ауылдаштары уның исемен дә әйтергә ҡурҡҡан, ти. Уның турашында һүҙ сыҡһа, уны «шул бай» (тот богач — Х. Г.)тип кенә атар булғандар. Ошо бай йылғала батып үлгән. Һәм был йылғаны ла «Шул улгэн» (Тот умер — Х. Г., Ю. Г.)тип йөрөтә башлағандар. Һуңынан был атама ауыл исеме булып ҡулланыла башлаған. Бай батып үлгән йылға, ер аҫтына инеп юғала, шунан мәмерйәгә ингән ерҙә ҡабат ер өҫтөнә килеп сыға. Шуның өсөн мәмерйә лә "Шүлгән"тип атала. Шулай итеп,Шүлгән йылғаһы ла, Шүлгән ауылы ла, Шүлгән мәмерйәһе лә бер үк исем менән бәйләнгән"Ғәҙелгәрәй 

 Һыу реестры мәғлүмәттәре 
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
 Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200212111100017560
 Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101756
 Бассейн коды — 10.01.02.002
 ГӨ буйынса томы — 11
 ГӨ буйынса сығарылыш — 1

 Тәбиғәте 
thumb|слева| Шүлгән яры буйлап
Шүлгән йылғаһы Ағиҙелгә ҡоя һәм Шүлгәнташ ҡурсаулығы биләмәһенә инеп ҡала. Был ике йылғала балыҡтарҙың 30 төрө, ер-һыу йәнлектәренең — 5 төрө, һөйрәлеүселәрҙең — 6 төрө осрай. Ҡурсаулыҡта 206 төр ҡош, 61 төр һөтимәр осрай. Умыртҡаһыҙҙарҙың яҡынса 1700 төрө теркәлгән, шул иҫәптән күбәләктәр — 378, ҡуңыҙҙар — 458.

Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына индерелгән фауна төрҙәре — 31, Башҡортостан Ҡыҙыл китабына индерелгәне — 67 төр. Һоро айыу йыш осрай. Ҡоштар күп төрлө.

Төбәктә Европа шәшкеһен америка шәшкеһе ҡыҫырыҡлап сығара бара. Йомағужа һыуһаҡлағысын төҙөү һәм климат йылыныуы сәбәпле ҡайһы бер балыҡтар һаны, мәҫәлән: ҡыҙылбалыҡ, бағыр, бәрҙе кәмеүе күҙәтелә.

Үҫемлектәр донъяһы күп төрлө һәм бай. 14 төр үҫемлек Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына, 57 — Башҡортостандыҡына индерелгән.

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы 
 
 Шульган-Таш в краткой энциклопедии Башкортостана 
 Виртуальный тур по территории заповедника 

Категория:Бөрйән районы йылғалары
Категория:Бөрйән районы географияһы
Категория:Категория МСОП Ia
Категория:Алфавит буйынса махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре