Салауат районы
{{Башҡа мәғәнәләре|Салауат (төшөнсә)}}
{{Административная единица
 | Цвет1                          = {{Цвет|Россия}}
 | Русское название               = Салауат районы<br />{{lang-ru|Салаватский район}}
 | Оригинальное название          = 
|Герб = Coat of Arms of Salavatskiy rayon (Bashkortostan).png
|Флаг = Flag of Salavatsky rayon.svg
|Описание флага = Салауат районы флагы
 | Страна                         = [[Рәсәй]]
 | lat_dir                        = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 | lon_dir                        = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 | region                         = 
 | type                           = 
 | уровень                        = 
 | CoordScale                     = 
 | Статус                         = [[муниципаль район]]
 | Входит в                       = {{s|[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]]}}
 | Включает                       = 16 ауыл биләмәһе
 | Столица                        = [[Малаяҙ]] ауылы
 | Образование                    = [[1935 йыл]]
 | Упразднение                    = 
 | Глава                          = [[Кашапов Марс Фәррәх улы]]<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/967020/ Салауат районын Марс Кашапов етәкләне. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 3 март]{{V|03|03|2017}}</ref>
 | Название главы                 = муниципаль район башлығы
 | ВВП                            = 
 | Год ВВП                        = 
 | Место по ВВП                   = 
 | ВВП на душу населения          = 
 | Место по ВВП на душу населения = 
 | Языки                          = [[башҡорт теле|башҡорт]], [[урыҫ теле|урыҫ]]
 | Население                      = {{ Население | Салаватский район | тс }}
 | Год переписи                   = {{ Население | Салаватский район | г }}
 | Процент от населения           = {{ #expr: ({{ Население | Салаватский район | ч }} * 100 / {{ Население | Башкортостан | ч }} round 2) }}
 | Место по населению             = 34
 | Плотность                      = {{ #expr: ({{ Население | Салаватский район | ч }} / 2182 round 2) }}
 | Место по плотности             = 
 | Национальный состав            = [[башҡорттар]], [[татарҙар]], [[урыҫтар]]
 | Конфессиональный состав        = 
 | Площадь                        = 2182
 | Процент от площади             = 
 | Место по площади               = 25
 | Максимальная высота            = 
 | Средняя высота                 = 
 | Минимальная высота             = 
 | Карта                          = Location of Salavatskiy rayon (Bashkortostan).svg
 | Размер карты                   = 
 | Карта административной единицы = 
 | Размер карты ае                = 
 | Часовой пояс                   = {{MSK+2}}
 | Аббревиатура                   = 
 | ISO                            = 
 | FIPS                           = 
 | Телефонный код                 = 
 | Почтовые индексы               = 
 | Интернет-домен                 = 
 | Код автомобильных номеров      = 02, 102
 | Сайт                           = http://admmaloyaz.ru/
 | Категория в Commons            = 
 | Примечания                     = 
 | Название параметра1            = [[ОКАТО]]
 | Параметр1                      = {{ОКАТО|80247000000}}
}}

'''Салауат районы''' ({{lang-ru|Салаватский район}}) — [[Башҡортостан]]дағы муниципаль район. Республиканың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан, [[Силәбе өлкәһе]] менән сиктәш. 1935 йылда Малаяҙ районы булараҡ ойошторолған, 1943 йылда хәҙерге исеме бирелә. Майҙаны — 2182 км². Район үҙәге — [[Малаяҙ]] ауылы Өфөгә 183 км, яҡындағы Кропачево тимер юл станцияһына (Силәбе өлкәһе) 29 км. Халҡы 2010 йыл — 27,8 мең кеше (1970 йыл — 32,9; 1979 йыл — 28,8; 1989 йыл — 26,9 мең; 1995 йыл 27,3 мең кеше). Халыҡтың тығыҙлығы — 1 км²-ға 12 кеше, шул иҫәптән ауыл ерендә — 11 кеше. Районда 64 ауыл бар, шуларҙың иң күп халыҡ йәшәгәндәре: [[Малаяҙ]] (3,8 мең), [[Мөрсәлим]] (2,4 мең — 1989 йыл), [[Арҡауыл (Салауат районы)|Арҡауыл]] (1,3 мең), [[Лаҡлы]] (1,2 мең). Күпселекте [[башҡорттар]], [[татарҙар]], [[урыҫтар]] тәшкил итә.

== Географияһы ==
[[Файл:Salavat district of Bashkortostan.JPG|мини|слева|[[Силәбе өлкәһе]] һәм Салауат районы сигендә ҡуйылған аншлаг]]
Райондың төп биләмәләре [[Йүрүҙән]], [[Әй]] йылғалары һыу айырғыстарына тура килә. Көньяҡ-көнсығыш өлөшө буйлап Уралдың көнбайыш итәгенең алдынғы һырттары һуҙылған (Башташ, Һилейә һырттары). Көньяҡ-көнбайышта Ҡаратау һырты, ә төньяҡ-көнбайышта Өфө яҫы таулығы ята. Ер өҫтөнөң уртаса бейеклеге 370 метр булған Янғантау, Күҫәләр көкөртлө-водород сығанағы, [[Ҡорғаҙаҡ шишмәһе]], [[Лаҡлы мәмерйәһе]] тәбиғәт ҡомартҡылары тип иғлан ителгән.

Ҡаҙылма байлыҡтарҙан: боксит ятҡылығы (Новое, Әй), эзбизташ (Мөрсәлим, Сыбаркүл, яҙғы йорт), цемент балсығы (Ягодный), балсыҡҡа ҡушыла торған ҡом (Лағыр), ҡом-ҡырсынташ ҡатнашмаһы (Яланкүл), агрономик руда (Миәшәгәр, Покров). Ҙур булмаған торф һаҙлыҡтары (Миәшәгәр, Аҡшишмә, Лағыр һ.б.) 600 га майҙанды биләй.

Климаты уртаса һалҡынса, вегетация осоро ҡыҫҡа һәм дымлы. Еңелсә көлһыуланған ҡара тупраҡ, ҡара-һоро урман һәм уңдырышлығын юғалта барған ҡара урман тупрағы таралған. Урмандар майҙаны 63,9 мең га (район биләмәһенең 31,6 проценты), үҙағастың дөйөм запасы 9 млн м³ самаһы (шул иҫәптән [[ҡайын]] — 4,5; [[уҫаҡ]] — 1,8; [[ҡарағай]] — 1,1; [[йүкә]] — 0,8 млн м³).
[[Ауыл хужалығы]] ерҙәре 107,9 мең га, шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр — 66,9, көтөүлектәр — 26,6 һәм сабынлыҡтар — 14,3 мең га тәшкил итә.

== Халыҡ һаны ==
'''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):'''
{{Wikidata/Population}}

; Милли составы
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ һанын иҫәпкә алыу мәғлүмәттәре буйынса: [[башҡорттар]] — 66,6 %, [[татарҙар]] — 22,4 %, [[урыҫтар]] — 10 %, башҡа — 1 %<ref name="ВПН-2010">{{cite web|url=http://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/Итоги%20Всероссийской%20переписи%20населения%202010%20года%20по%20Республике%20Башкортостан.pdf|title=Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан|format=pdf|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан|accessdate=2013-03-05|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EzC0FMGq|archivedate=2013-03-09}}{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.

== Район исеме һаҡланып ҡалыуы ==
1950-се йылдар уртаһында  Салауат Юлаев был районда түгел, ә Нуриман районының Тәкәй ауылында тыуған тигән фараздар ишетелә башлай. Бәхәстәр ҡуйыра башлағас, мәсьәләне КПСС Өлкә Комитетында ҡарарға хәл итәләр. Был ултырышҡа ул саҡта   Салауат районы КПСС район комитетының беренсе секретары булып эшләгән [[Абдрахманов Барый Абдрахман улы|Барый Абдрахман улы Абдрахманов]]   Салауаттың биографияһын да, төбәк тарихын да яҡшы белгән, восстание үткән ерҙәрҙең картаһын төшөргән ифрат мәғлүмәтле Хәйрулла Дилмөхәмәт улы Ҡолмөхәмәтов менән бара. Нуримандан иһә алтмыштан ашыу кеше килгән була.

Башта тарих буйынса фән докторҙары, кандидаттар телмәр тота, Нуриман районы вәкилдәре һөйләй. Улар Салауат Юлаев Нуриман районында тыуған тип иҫбатлай. Хәйрулла Ҡолмөхәмәтов иһә, әҙерләгән карталарын элеп ҡуйып, сәғәт ярымдан ашыу һөйләй. Һүҙен туҡтатҡас та әле нуримандар һорауҙар бирә торғас, йәнә бер сәғәт ваҡыт үтеп китә. Сығыш инандырырлыҡ була. Өлкә Комитет башҡаса бындай бәхәстәр ҡуҙғатмаҫҡа тигән ҡарар сығара. Шул рәүешле башҡорт ҡаһарманының тыуған ауылы тулыһынса иҫбатлана һәм райондың исеме һаҡланып ҡала  <ref>Ғәбделхаҡ Ғәйнуллин. Салауат тоҡомдары. - "Башҡортостан", 2004, 6 май.</ref>

== Иҡтисад ==
Район малсылыҡ һәм игенселек буйынса махсуслашҡан, «Ҡорғаҙаҡ» минераль һыуын һауыттарға тултырыусы «Полипресс-»Ҡорғаҙаҡ" заводы, урман хужалығы предприятиелары эшләй.

== Транспорт ==
Район территорияһы аша Өфө — Силәбе тимер юлы һәм Кропачево — Малаяҙ — Мәсәғүт — Красноуфимск автомобиль юлдары үтә.

== Социаль-мәҙәни өлкә ==
Районда 49 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 18 урта, музыка мәктәбе, ПУ, 25 дөйөм китапхана, 48 клуб, Район үҙәк һәм 4 ауыл участка дауаханаһы бар. [[Салауат Юлаев музейы]] ([[Малаяҙ]] ауылы), Башҡортостандың халыҡ шағиры [[Рәми Ғарипов|Р.Ғариповтың]] мемориаль музейы (Арҡауыл ауылы), [[Янғантау шифаханаһы|Янғантау курорты]] эшләй.

Район халҡы өсөн аҙнаға бер тапҡыр  башҡорт телендә «Йүрүҙән» һәм рус телендә «На земле Салавата» ижтимағи-сәйәси гәзиттәре нәшер ителә.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Салауат Юлаев]] (1754—1800) — башҡорт халҡының милли батыры, шағир-импровизатор.
* [[Байыҡ сәсән|Айҙар Байыҡ сәсән]] (01.12.1710 — 01.10.1814) — күренекле башҡорт сәсәне, шағир-импровизатор, азатлыҡ өсөн көрәшеүсе.
* [[Вәлиев Тәүкәлүн Хаммат улы]] (19.11.1896—10.10.1959), педагог. 1934—1957 йылдарҙа [[Башҡорт АССР‑ы]]ның [[Ҡыйғы районы|Ҡыйғы]] һәм Салауат райондарында дөйөм белем биреү мәктәптәре директоры. РСФСР мәктәбенең (1952) һәм Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1949). Ике [[Ленин ордены]] (1939, 1949) кавалеры, районда был оло наградаға беренсе булып лайыҡ булыусы. Ҡыйғы районы [[Дүшәмбикә]] ауылынан.
* [[Головин Алексей Степанович]] — [[Советтар Союзы Геройы]] ([[1943]])
* [[Рәми Ғарипов]] (12.2.1932 — 20.02.1977), [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]], Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты.
* [[Ғирфанов Агиш Шәйех улы]] (1928 йылдың 14 апреле — 1999 йылдың 8 ноябре) — совет башҡорт яҙыусыһы, Башҡорт АССР-ы Яҙыусылар союзы ағзаһы (1971), БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (1978), РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (1988)<ref>[http:// https://ru.wikipedia.org/wiki/Гирфанов,_Агиш_Шаихович]</ref><ref>[http://www.bashedu.ru/konkurs/baimov/bpr/bpr137.html Агиш Гирфанов]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
* [[Ғәйфуллин Абдрахман Зәйнулла улы]] — [[Советтар Союзы Геройы]] ([[1945]])
* [[Ғәлин Венер Йәғәфәр улы]] (2.04.1937), ғалим-механик-математик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре кандидаты (1972), өлкән ғилми хеҙмәткәр (1981). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Дәүләт премияһы лауреаты (2000), II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (1999). [[Мәсетле]] ауылынан.
* [[Ғәлина Рафиға Арыҫлан ҡыҙы]] (15.03.1951), театр актёры, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (1994). [[Яҙғыйорт]] ауылынан.
* [[Зарипов Ғәбиҙулла Ғиндулла улы|Ғәбиҙулла Зарипов]] (1961—2001) — танылған [[башҡорт]] шағиры һәм журналисы, [[Башҡортостан]] Яҙыусылар союзы ағзаһы (1999).
* [[Илембәтова Азалия Фәттәх ҡыҙы]] (1.01.1978), ғалим-этнограф, шәрҡиәтсе. Тарих фәндәре кандидаты (2006). Малаяҙ ауылынан.
* [[Искәндәрова Хәнифә Сираж ҡыҙы]] — Социалистик Хеҙмәт Геройы, СССР-ҙың халыҡ уҡытыусыһы.
* [[Йәндүрин Дияс Хатип улы]] ([[20 ғинуар]], [[1940]], [[Лағыр]] ауылы) — тарихсы, тарих фәндәре докторы.
* [[Ҡолмөхәмәтов Энгельс Вәрис улы]] — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы, «Халыҡтар Дуҫлығы» һәм Салауат Юлаев ордендары кавалеры.
* [[Львов Михаил Давыдович]] (Ғәбитов Рәфҡәт Дәүләтша улы) (4.01.1917 — 25.01.1988) — [[урыҫтар|рус]] [[СССР|совет]] шағиры, 1944 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1-се һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]], [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры.
* [[Әлибаев Сафуан Әфтәх улы|Сафуан Әлибай]] (1941—2014) — билдәле [[башҡорт]] шағиры һәм журналисы, [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия|Ғәлимов Сәләм исемендәге республика йәштәр премияһы]](1986) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның балалар һәм үҫмерҙәр әҙәбиәте өлкәһендәге [[Һәҙиә Дәүләтшина]] исемендәге дәүләт премияһы (2013) лауреаты, [[ЮНЕСКО]]-ның [[Андерсен Ханс Кристиан|Г. Х. Андерсен]] исемендәге Халыҡ-ара Маҡтаулы дипломы эйәһе (1996), [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1991), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры.
* [[Әминев Тельман Ғәзиз улы]] ({{lang-ru|Аминов Тельман Газизович}}, [[20 ғинуар]] [[1936 йыл]]) — химия фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Тәбиғәт фәндәре Академияһының мөхбир ағзаһы<ref>[https://www.famous-scientists.ru/47/ Аминов Тельман Газизович]</ref><ref>[http://viperson.ru/people/aminov-telman-gazizovich Аминов Тельман Газизович]</ref>. [[Малаяҙ]] ауылында тыуған.
* [[Әбүбәкеров Риза Вәхит улы]] — совет дәүләт эшмәкәре. [[Башҡорт АССР-ы]]ның Мәғариф халыҡ комиссары ([[1930]]—[[1935]]).
* [[Пепеляев Пётр Кузьмич]] — Дан орденының тулы кавалеры.
* [[Рафиҡов Ғәббәс Ғабдрафиҡ улы]] (26.03.1899 — 1982) — дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1939—1944 йылдарҙа Салауат район Советы рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 2-се һәм 3-сө саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. БАССР Юғары Советы Президиумы, [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] һәм СССР Журналистар союзы ағзаһы, [[РСФСР]]-ҙың персональ пенсионеры. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры<ref>[http://ilish-muzey.my1.ru/index/rafikov_gabbas_gabdrafikovich/0-500 Илишевский историко-краеведческий музей. Официальный сайт. Илишевская историческая энциклопедия. Рафиков Габбас Габдрафикович]{{ref-ru}}{{V|22|03|2019}}</ref>.
* [[Фәтихова Римма Мөхәмәт ҡыҙы]] (1.08.1948), ғалим-педагог һәм психолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Психология фәндәре кандидаты (1982), педагогия фәндәре докторы (2001), профессор (2003). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2008) һәм мәғариф отличнигы (1995). [[Малаяҙ]] ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13419-f-tikhova-rimma-m-kh-m-t-y-y Башҡорт энциклопедияһы — Фәтихова Римма Мөхәмәт ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421195504/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13419-f-tikhova-rimma-m-kh-m-t-y-y |date=2016-04-21 }}{{V|16|07|2018}}</ref>.
* [[Шөғәйепов Вәкил Шакир улы]] — башҡорт милли музыка ҡоралдарын эшләү һәм реставрациялау оҫтаһы ([[1936]]—[[2017]])
* [[Ғабдрахман Сәғҙи]] (1889 йылдың 14 марты — 1965 йыл) — Көнсығышты өйрәнеүсе билдәле ғалим, татар һәм үзбәк әҙәбиәттәре тарихы өлкәһенең белгесе<ref>[http://tatarstan.ru/?node_id=1175&DNSID=85fe3d2f93ae756830bf4ab1dcf6709c&id=2272 Кто есть кто: Габдрахман Сагди. Журнал «Татарстан», N 2, 2004 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170207031555/http://tatarstan.ru/?node_id=1175&DNSID=85fe3d2f93ae756830bf4ab1dcf6709c&id=2272 |date=2017-02-07 }}</ref><ref>[https://archive.is/20121225083139/adiplar.narod.ru/sagdi.htm Габдрахман Сәгъди]</ref>.
* [[Абдуллин Мазһар Ғиләжетдин улы]] (29 декабрь 1912 йыл — 25 август1942 йыл), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яҙыусы, журналист. [[1-се Иҙелбай]] ауылынан.
* [[Ғирфанов Вәкил Кәли улы]] (25 ғинуар 1909 йыл — 10 май 1980 йыл) — агробиолог, ауыл хужалығы фәндәре докторы (1965), профессор (1967), РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1969), БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1957), Башҡорт АССР-ының Юғары Советы Рәйесе (1975—1979)<ref>[http://www.agidel.ru/?param1=14268&tab=5 Личности. Парламентарий, учёный, руководитель] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170207031543/http://www.agidel.ru/?param1=14268&tab=5 |date=2017-02-07 }}</ref><ref>[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-spisok/11183-girfanov-vakil-kaleevich Гирфанов Вакиль Калеевич // Башкирская энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170207113107/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-spisok/11183-girfanov-vakil-kaleevich |date=2017-02-07 }}</ref>.
* [[Һаҙый Сәғҙи]] (25 март 1883 йыл  — 1933 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе, педагог<ref>[http://ufa-gid.com/encyclopedia/sagdi.html Энциклопедия Башкирии // Сагди Мухаметхади]</ref><ref>[http://www.bashinform.ru/news/162972-respublika-bashkortostan-25-marta-kartina-dnya462 Мухаметхади Сагди]</ref>.
* [[Ямалиев Памир Камалетдин улы]] (26 май 1942 йыл — 27 март 1999 йыл) — совет һәм Рәсәй биатлонсыһы, тренер, биатлон буйынса спорт мастеры (1969), Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (1994)<ref>[http://ufa-gid.com/encyclopedia/jamaleev.html Ямалеев Памир Камалетдинович // Башкирская энциклопедия]</ref><ref>[http://www.allufa.ru/aktualno/v-ufe-prokhodyat-vserossiyskie-sorevnovaniya-po-biatlonu-pamyati-zasluzhennogo-trenera-rossii-pamira Всероссийские соревнования по биатлону заслуженного тренера России Памира Ямалеева] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170103194127/http://www.allufa.ru/aktualno/v-ufe-prokhodyat-vserossiyskie-sorevnovaniya-po-biatlonu-pamyati-zasluzhennogo-trenera-rossii-pamira/ |date=2017-01-03 }}</ref>.

== Ҡарағыҙ ==
*[[Абдрахманов Барый Абдрахман улы]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Хисамитдинова Ф. Г.'' Башкирская ойконимия XVI—XIX вв. Уфа, Башкирское книжное издательство, 1991
* ''Асфандияров А. З.'' История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 116—121 с.
* ''Асфандияров А. З.'' Любезные вы мои… Уфа: Китап, 1992, с.18
* ''Гвоздикова И. М.'' Салават Юлаев. Следственные материалы. Уфа, 1974
* '' Ахмадиев Б. Х., Гафаров Х. А., Гибадуллин В. Г.'' На земле легендарного Салавата. Уфа, 1988
* Земля салаватская, земля батыра./ Автор-составитель: Сабирьянова С. Г. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с.{{ref-ru}}
* ''Илишев И.Г и др.'' Салават Юлаев. Энциклопедия. Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 2004
* ''Мухаметдинов Р.К.'' Яровая пшеница на северо-востоке Башкортостана". Уфа, 1973

== Һылтанмалар ==
* ''Башҡортостан. Ҡыҫҡа энциклопедия.'' «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте. Өфө, 2007.
* [http://admmaloyaz.ru/ Официальный сайт района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120606035728/http://www.admmaloyaz.ru/ |date=2012-06-06 }}
* [https://pandia.ru/text/80/528/83739.php Салауат районы тораҡ пунктары йылъяҙмаһы]{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{библиоинформация}}

{{Салауат районы ауылдары}} 
{{Салауат районы муниципаль берәмектәре}}
{{Башҡортостан райондары}}

[[Категория:Башҡортостан райондары]]
[[Категория:Салауат районы]]
[[Категория:Салауат Юлаевҡа арнап аталған объекттар]]
Салауат районы () — Башҡортостандағы муниципаль район. Республиканың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан, Силәбе өлкәһе менән сиктәш. 1935 йылда Малаяҙ районы булараҡ ойошторолған, 1943 йылда хәҙерге исеме бирелә. Майҙаны — 2182 км². Район үҙәге — Малаяҙ ауылы Өфөгә 183 км, яҡындағы Кропачево тимер юл станцияһына (Силәбе өлкәһе) 29 км. Халҡы 2010 йыл — 27,8 мең кеше (1970 йыл — 32,9; 1979 йыл — 28,8; 1989 йыл — 26,9 мең; 1995 йыл 27,3 мең кеше). Халыҡтың тығыҙлығы — 1 км²-ға 12 кеше, шул иҫәптән ауыл ерендә — 11 кеше. Районда 64 ауыл бар, шуларҙың иң күп халыҡ йәшәгәндәре: Малаяҙ (3,8 мең), Мөрсәлим (2,4 мең — 1989 йыл), Арҡауыл (1,3 мең), Лаҡлы (1,2 мең). Күпселекте башҡорттар, татарҙар, урыҫтар тәшкил итә.

 Географияһы 
мини|слева|Силәбе өлкәһе һәм Салауат районы сигендә ҡуйылған аншлаг
Райондың төп биләмәләре Йүрүҙән, Әй йылғалары һыу айырғыстарына тура килә. Көньяҡ-көнсығыш өлөшө буйлап Уралдың көнбайыш итәгенең алдынғы һырттары һуҙылған (Башташ, Һилейә һырттары). Көньяҡ-көнбайышта Ҡаратау һырты, ә төньяҡ-көнбайышта Өфө яҫы таулығы ята. Ер өҫтөнөң уртаса бейеклеге 370 метр булған Янғантау, Күҫәләр көкөртлө-водород сығанағы, Ҡорғаҙаҡ шишмәһе, Лаҡлы мәмерйәһе тәбиғәт ҡомартҡылары тип иғлан ителгән.

Ҡаҙылма байлыҡтарҙан: боксит ятҡылығы (Новое, Әй), эзбизташ (Мөрсәлим, Сыбаркүл, яҙғы йорт), цемент балсығы (Ягодный), балсыҡҡа ҡушыла торған ҡом (Лағыр), ҡом-ҡырсынташ ҡатнашмаһы (Яланкүл), агрономик руда (Миәшәгәр, Покров). Ҙур булмаған торф һаҙлыҡтары (Миәшәгәр, Аҡшишмә, Лағыр һ.б.) 600 га майҙанды биләй.

Климаты уртаса һалҡынса, вегетация осоро ҡыҫҡа һәм дымлы. Еңелсә көлһыуланған ҡара тупраҡ, ҡара-һоро урман һәм уңдырышлығын юғалта барған ҡара урман тупрағы таралған. Урмандар майҙаны 63,9 мең га (район биләмәһенең 31,6 проценты), үҙағастың дөйөм запасы 9 млн м³ самаһы (шул иҫәптән ҡайын — 4,5; уҫаҡ — 1,8; ҡарағай — 1,1; йүкә — 0,8 млн м³).
Ауыл хужалығы ерҙәре 107,9 мең га, шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр — 66,9, көтөүлектәр — 26,6 һәм сабынлыҡтар — 14,3 мең га тәшкил итә.

 Халыҡ һаны 
1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):

 Милли составы
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ һанын иҫәпкә алыу мәғлүмәттәре буйынса: башҡорттар — 66,6 %, татарҙар — 22,4 %, урыҫтар — 10 %, башҡа — 1 %.

 Район исеме һаҡланып ҡалыуы 
1950-се йылдар уртаһында  Салауат Юлаев был районда түгел, ә Нуриман районының Тәкәй ауылында тыуған тигән фараздар ишетелә башлай. Бәхәстәр ҡуйыра башлағас, мәсьәләне КПСС Өлкә Комитетында ҡарарға хәл итәләр. Был ултырышҡа ул саҡта   Салауат районы КПСС район комитетының беренсе секретары булып эшләгән Барый Абдрахман улы Абдрахманов   Салауаттың биографияһын да, төбәк тарихын да яҡшы белгән, восстание үткән ерҙәрҙең картаһын төшөргән ифрат мәғлүмәтле Хәйрулла Дилмөхәмәт улы Ҡолмөхәмәтов менән бара. Нуримандан иһә алтмыштан ашыу кеше килгән була.

Башта тарих буйынса фән докторҙары, кандидаттар телмәр тота, Нуриман районы вәкилдәре һөйләй. Улар Салауат Юлаев Нуриман районында тыуған тип иҫбатлай. Хәйрулла Ҡолмөхәмәтов иһә, әҙерләгән карталарын элеп ҡуйып, сәғәт ярымдан ашыу һөйләй. Һүҙен туҡтатҡас та әле нуримандар һорауҙар бирә торғас, йәнә бер сәғәт ваҡыт үтеп китә. Сығыш инандырырлыҡ була. Өлкә Комитет башҡаса бындай бәхәстәр ҡуҙғатмаҫҡа тигән ҡарар сығара. Шул рәүешле башҡорт ҡаһарманының тыуған ауылы тулыһынса иҫбатлана һәм райондың исеме һаҡланып ҡала  Ғәбделхаҡ Ғәйнуллин. Салауат тоҡомдары. - "Башҡортостан", 2004, 6 май.

 Иҡтисад 
Район малсылыҡ һәм игенселек буйынса махсуслашҡан, «Ҡорғаҙаҡ» минераль һыуын һауыттарға тултырыусы «Полипресс-»Ҡорғаҙаҡ" заводы, урман хужалығы предприятиелары эшләй.

 Транспорт 
Район территорияһы аша Өфө — Силәбе тимер юлы һәм Кропачево — Малаяҙ — Мәсәғүт — Красноуфимск автомобиль юлдары үтә.

 Социаль-мәҙәни өлкә 
Районда 49 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 18 урта, музыка мәктәбе, ПУ, 25 дөйөм китапхана, 48 клуб, Район үҙәк һәм 4 ауыл участка дауаханаһы бар. Салауат Юлаев музейы (Малаяҙ ауылы), Башҡортостандың халыҡ шағиры Р.Ғариповтың мемориаль музейы (Арҡауыл ауылы), Янғантау курорты эшләй.

Район халҡы өсөн аҙнаға бер тапҡыр  башҡорт телендә «Йүрүҙән» һәм рус телендә «На земле Салавата» ижтимағи-сәйәси гәзиттәре нәшер ителә.

 Билдәле шәхестәре 
 Салауат Юлаев (1754—1800) — башҡорт халҡының милли батыры, шағир-импровизатор.
 Айҙар Байыҡ сәсән (01.12.1710 — 01.10.1814) — күренекле башҡорт сәсәне, шағир-импровизатор, азатлыҡ өсөн көрәшеүсе.
 Вәлиев Тәүкәлүн Хаммат улы (19.11.1896—10.10.1959), педагог. 1934—1957 йылдарҙа Башҡорт АССР‑ының Ҡыйғы һәм Салауат райондарында дөйөм белем биреү мәктәптәре директоры. РСФСР мәктәбенең (1952) һәм Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1949). Ике Ленин ордены (1939, 1949) кавалеры, районда был оло наградаға беренсе булып лайыҡ булыусы. Ҡыйғы районы Дүшәмбикә ауылынан.
 Головин Алексей Степанович — Советтар Союзы Геройы (1943)
 Рәми Ғарипов (12.2.1932 — 20.02.1977), Башҡортостандың халыҡ шағиры, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты.
 Ғирфанов Агиш Шәйех улы (1928 йылдың 14 апреле — 1999 йылдың 8 ноябре) — совет башҡорт яҙыусыһы, Башҡорт АССР-ы Яҙыусылар союзы ағзаһы (1971), БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (1978), РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (1988)[http:// https://ru.wikipedia.org/wiki/Гирфанов,_Агиш_Шаихович]Агиш Гирфанов.
 Ғәйфуллин Абдрахман Зәйнулла улы — Советтар Союзы Геройы (1945)
 Ғәлин Венер Йәғәфәр улы (2.04.1937), ғалим-механик-математик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре кандидаты (1972), өлкән ғилми хеҙмәткәр (1981). Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы лауреаты (2000), II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (1999). Мәсетле ауылынан.
 Ғәлина Рафиға Арыҫлан ҡыҙы (15.03.1951), театр актёры, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994). Яҙғыйорт ауылынан.
 Ғәбиҙулла Зарипов (1961—2001) — танылған башҡорт шағиры һәм журналисы, Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы (1999).
 Илембәтова Азалия Фәттәх ҡыҙы (1.01.1978), ғалим-этнограф, шәрҡиәтсе. Тарих фәндәре кандидаты (2006). Малаяҙ ауылынан.
 Искәндәрова Хәнифә Сираж ҡыҙы — Социалистик Хеҙмәт Геройы, СССР-ҙың халыҡ уҡытыусыһы.
 Йәндүрин Дияс Хатип улы (20 ғинуар, 1940, Лағыр ауылы) — тарихсы, тарих фәндәре докторы.
 Ҡолмөхәмәтов Энгельс Вәрис улы — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы, «Халыҡтар Дуҫлығы» һәм Салауат Юлаев ордендары кавалеры.
 Львов Михаил Давыдович (Ғәбитов Рәфҡәт Дәүләтша улы) (4.01.1917 — 25.01.1988) — рус совет шағиры, 1944 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1-се һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, Халыҡтар Дуҫлығы һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры.
 Сафуан Әлибай (1941—2014) — билдәле башҡорт шағиры һәм журналисы, Ғәлимов Сәләм исемендәге республика йәштәр премияһы(1986) һәм Башҡортостан Республикаһының балалар һәм үҫмерҙәр әҙәбиәте өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге дәүләт премияһы (2013) лауреаты, ЮНЕСКО-ның Г. Х. Андерсен исемендәге Халыҡ-ара Маҡтаулы дипломы эйәһе (1996), Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1991), Салауат Юлаев ордены кавалеры.
 Әминев Тельман Ғәзиз улы (, 20 ғинуар 1936 йыл) — химия фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Тәбиғәт фәндәре Академияһының мөхбир ағзаһыАминов Тельман ГазизовичАминов Тельман Газизович. Малаяҙ ауылында тыуған.
 Әбүбәкеров Риза Вәхит улы — совет дәүләт эшмәкәре. Башҡорт АССР-ының Мәғариф халыҡ комиссары (1930—1935).
 Пепеляев Пётр Кузьмич — Дан орденының тулы кавалеры.
 Рафиҡов Ғәббәс Ғабдрафиҡ улы (26.03.1899 — 1982) — дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1939—1944 йылдарҙа Салауат район Советы рәйесе. Башҡорт АССР-ының 2-се һәм 3-сө саҡырылыш Юғары Советы депутаты. БАССР Юғары Советы Президиумы, КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты һәм СССР Журналистар союзы ағзаһы, РСФСР-ҙың персональ пенсионеры. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, Ҡыҙыл Йондоҙ һәм ике «Почёт Билдәһе» ордены кавалерыИлишевский историко-краеведческий музей. Официальный сайт. Илишевская историческая энциклопедия. Рафиков Габбас Габдрафикович.
 Фәтихова Римма Мөхәмәт ҡыҙы (1.08.1948), ғалим-педагог һәм психолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Психология фәндәре кандидаты (1982), педагогия фәндәре докторы (2001), профессор (2003). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2008) һәм мәғариф отличнигы (1995). Малаяҙ ауылынанБашҡорт энциклопедияһы — Фәтихова Римма Мөхәмәт ҡыҙы .
 Шөғәйепов Вәкил Шакир улы — башҡорт милли музыка ҡоралдарын эшләү һәм реставрациялау оҫтаһы (1936—2017)
 Ғабдрахман Сәғҙи (1889 йылдың 14 марты — 1965 йыл) — Көнсығышты өйрәнеүсе билдәле ғалим, татар һәм үзбәк әҙәбиәттәре тарихы өлкәһенең белгесеКто есть кто: Габдрахман Сагди. Журнал «Татарстан», N 2, 2004 г. Габдрахман Сәгъди.
 Абдуллин Мазһар Ғиләжетдин улы (29 декабрь 1912 йыл — 25 август1942 йыл), Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яҙыусы, журналист. 1-се Иҙелбай ауылынан.
 Ғирфанов Вәкил Кәли улы (25 ғинуар 1909 йыл — 10 май 1980 йыл) — агробиолог, ауыл хужалығы фәндәре докторы (1965), профессор (1967), РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1969), БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1957), Башҡорт АССР-ының Юғары Советы Рәйесе (1975—1979)Личности. Парламентарий, учёный, руководитель Гирфанов Вакиль Калеевич // Башкирская энциклопедия .
 Һаҙый Сәғҙи (25 март 1883 йыл  — 1933 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе, педагогЭнциклопедия Башкирии // Сагди МухаметхадиМухаметхади Сагди.
 Ямалиев Памир Камалетдин улы (26 май 1942 йыл — 27 март 1999 йыл) — совет һәм Рәсәй биатлонсыһы, тренер, биатлон буйынса спорт мастеры (1969), Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (1994)Ямалеев Памир Камалетдинович // Башкирская энциклопедияВсероссийские соревнования по биатлону заслуженного тренера России Памира Ямалеева .

 Ҡарағыҙ 
Абдрахманов Барый Абдрахман улы

 Иҫкәрмәләр 

 Әҙәбиәт 
 Хисамитдинова Ф. Г. Башкирская ойконимия XVI—XIX вв. Уфа, Башкирское книжное издательство, 1991
 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 116—121 с.
 Асфандияров А. З. Любезные вы мои… Уфа: Китап, 1992, с.18
 Гвоздикова И. М. Салават Юлаев. Следственные материалы. Уфа, 1974
  Ахмадиев Б. Х., Гафаров Х. А., Гибадуллин В. Г. На земле легендарного Салавата. Уфа, 1988
 Земля салаватская, земля батыра./ Автор-составитель: Сабирьянова С. Г. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с.
 Илишев И.Г и др. Салават Юлаев. Энциклопедия. Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 2004
 Мухаметдинов Р.К. Яровая пшеница на северо-востоке Башкортостана". Уфа, 1973

 Һылтанмалар 
 Башҡортостан. Ҡыҫҡа энциклопедия. «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте. Өфө, 2007.
 Официальный сайт района 
 Салауат районы тораҡ пунктары йылъяҙмаһы

 

Категория:Башҡортостан райондары
Категория:Салауат районы
Категория:Салауат Юлаевҡа арнап аталған объекттар