Көнтүгеш
{{НП+Россия
 |статус                   = ауыл
 |русское название         = Көнтүгеш
 |оригинальное название    = {{lang-ru|Кунтугушево}}
 |герб                     =
 |флаг                     =
 |lat_deg = 55 |lat_min = 57 |lat_sec = 53
 |lon_deg = 56 |lon_min = 4 |lon_sec = 2
 |CoordAddon =
 |CoordScale = 20000
 |размер карты региона     =
 |размер карты района      =
 |регион                   = Башҡортостан
 |регион в таблице         = Башҡортостан
 |вид района               = 
 |район                    = Балтас районы
 |район в таблице          =
 |вид поселения            = Ауыл биләмәһе
 |поселение                = Көнтүгеш ауыл Советы (Балтас районы)
 |поселение в таблице      =
 |внутреннее деление       =
 |глава                    =
 |дата основания           =1711
 |первое упоминание        =1735
 |прежние имена            =
 |статус с                 =
 |площадь                  =
 |высота центра НП         =
 |население               = {{ Население | Кунтугушево | тс }}
 |год переписи            = {{ Население | Кунтугушево | г }}
 |плотность               =
 |агломерация             =
 |национальный состав     = башҡорттар
 |конфессиональный состав =
 |этнохороним             =
 |почтовый индекс          = 452990
 |почтовые индексы         =
 |телефонный код           =
 |цифровой идентификатор   = 80208816007
 |категория в Commons      =
 |сайт                     =
}}
'''Көнтүгеш''' ({{lang-ru|Кунтугушево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Балтас районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 247 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>.
Почта индексы — 452990, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80208816007.

Ауылға нигеҙҙе Ҡара Табын ҡәбиләһе Ҡыр Танып ырыуы башҡорттары һалған.

== Тарихы ==
Ауылға башҡорттар Ҡыр Танып улусының (Ҡара Табын башҡорт ҡәбиләһе) үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала. Ауыл беренсе тапҡыр [[XVIII быуат]]та телгә алына.

1795 йылда Мата йылғаһы буйындағы Көнтүгеш ауылында 12 йортта 101 башҡорт йәшәгән. 3 йортта 12 мишәр, 3 йортта 14 типтәр була. Документтарҙан күренеүенсә, бында мишәр һәм типтәрҙәр «Ҡыр Танып улусы башҡорттары рөхсәте буйынса» төпләнгәндәр. Типтәрҙәр Өфө провинцияһы Ырымбур экспедицияһының (етәксеһе [[Кирилов Иван Кириллович|И. К. Кирилов]]) 1735 йылдың 7 май указына ярашлы индерелгән. Мишәрҙәрҙең килеү ваҡыты әлегә билдәһеҙ.

1816 йылда ауылда 74 башҡорт, 16 мишәр, 20 типтәр йәшәгән. 1834 йылда (VIII ревизия), бында 216 башҡорт, 48 мишәр, 30 типтәр иҫәпләнә. 1857-59 йылдарҙа (X ревизия) 50 йортта 295 башҡорт, 20 йортта 162 мишәрҙәр һәм типтәр йәшәгән.

Ауыл башҡорттары 10-сы башҡорт кантонына ҡараған һәм 1863 йылға тиклем Башҡорт ғәскәре составында хеҙмәт иткән (сик буйын һаҡлаған, хәрби походтарҙа ҡатнашҡан). Ауыл башҡорттары 10-сы һәм 5-се башҡорт полктары составында (өлөшләтә) [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда ҡатнаша.

1906 йылда бында 155 йортта 906 кеше, 1920 йылда 202 йортта 1046 башҡорт һәм мишәр йәшәгән<ref name="А.Асфандияров. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий">[http://ihtika.ru/index.php/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/646 А.Асфандияров. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220426100820/http://ihtika.ru/index.php/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/646 |date=2022-04-26 }}</ref>.

Халыҡ малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгән. 1843 йылда 216 башҡорт 1528 бот (йән башына яҡынса 7 бот) ҡышҡы һәм яҙғы ашлыҡ сәсә. Халыҡ ваҡ мал (129 һарыҡ, 89 кәзә), умартасылыҡ һәм солоҡсолоҡ менән шөғөлләнгән.

Ауыл атамаһы «Көнтүгеш», «Көндүгеш» тип тип тә йөрөтөлә. «Көнтыуғыш», «Көнтыуыш» тигән вариант һүҙлектәрҙә осрай. Был фараз буйынса мәғәнәһе «көн тыуыу», рус телендә «восходить» тип ҡарала<ref name="Словарь топонимов Башкирской АССР">[https://kitaptar.bashkort.org/storage/books/iVH0prU9PG1vCkam1CLGHljaQSY0QnUJVyc7ck9E.pdf Словарь топонимов Башкирской АССР]</ref>.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class="wikitable " style="text-align:center"
| style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||247||114||133||46,2||53,8
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Былар ҡыҙыҡлы ==
Башҡорт кешеһе Фәсфритдин Миндиянов Наваевтың улы (уның улдары Науширван, Ғилман, Лоҡман) 1789 йылдан алып 4 тапҡыр Яйыҡ йылғаһы буйлап Ырымбур сик һаҡлау хеҙмәтен үтәй (хәҙер: Урал)<ref name="А.Асфандияров. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий"/>.

== Урамдар ==
Исемдәре:<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/008/000021.htm «Налог Белешмәһе» статистикаһында Көнтүгеш ауылы]</ref>
{{Колонки|3}}
Гагарин урамы 

Есенин урамы 

Жуков урамы

Интернациональ урам 

К.Маркс урамы 

Ленин урамы 

Пушкин урамы 

Р.Зорге урамы

С.Юлаев урамы 

Совет урамы 

Мәктәп урамы 
{{Колонки|конец}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]]): 14 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Түбәнге Иванай]]): 5 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 82 км

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Хәмәев Вәғиз Хәмәй улы]] (24.11.1938—25.04.2003), ғалим-химик-технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1982), профессор (1983). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған химигы (1998), [[СССР]]-ҙың уйлап табыусыһы (1983)<ref>[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/1062-khamaev-vagiz-khamaevich.html Башкирская энциклопедия — Хамаев Вагиз Хамаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224062100/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/1062-khamaev-vagiz-khamaevich.html |date=2019-12-24 }}{{ref-ru}}{{V|20|11|2018}}</ref>.

* [[Хәйретдинова Аида Рәдиф  ҡыҙы]] (1972, Көнтүгеш), журналист, яҙыусы. «Балтач таңнары» гәзите хәбәрсеһе.

* Хәкимйәнова Йәмиға Хәкимйән ҡыҙы (1918, Көнтүгеш- 2014), Октябрь Революцияһы ордены кавалеры

== Видеояҙмалар һәм ваҡытлы матбуғатта ==
* Хәйретдинова А. «Көнтүгеш бандиттары». [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 2016, 5 август<ref>[http://bashgazet.ru/obshestvo/23236-kntgesh-bandittary.html «Башҡортостан» гәзите, 2016, 5 август] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170511234635/http://bashgazet.ru/obshestvo/23236-kntgesh-bandittary.html |date=2017-05-11 }}{{V|09|08|2016}}</ref>.
* Аида Хәйртдинова. Көнтүгеш авылының зур галиме. «Балтач таңнары» гәзите, 2013, 30 апрель.{{ref-tt}}{{V|20|11|2018}}
* {{YouTube|zXLFGi6WQgU|logo=1}} «Һаумыһығыҙ,ауылдаштар!» байрамы (2018)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|86036}}{{V|05|05|2022}}
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* [http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/198  А. З. Асфандияров «История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий» 198-се б.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220329064533/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/198 |date=2022-03-29 }}{{V|05|05|2022}}

* [https://kitaptar.bashkort.org/files/istoriya_bashkirskih_rodov_tanyp.pdf История башкирских родов. Танып]
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Балтас районы ауылдары}}

[[Категория:Балтас районы ауылдары]]
Көнтүгеш () — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 247 кеше.
Почта индексы — 452990, ОКАТО коды — 80208816007.

Ауылға нигеҙҙе Ҡара Табын ҡәбиләһе Ҡыр Танып ырыуы башҡорттары һалған.

 Тарихы 
Ауылға башҡорттар Ҡыр Танып улусының (Ҡара Табын башҡорт ҡәбиләһе) үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала. Ауыл беренсе тапҡыр XVIII быуатта телгә алына.

1795 йылда Мата йылғаһы буйындағы Көнтүгеш ауылында 12 йортта 101 башҡорт йәшәгән. 3 йортта 12 мишәр, 3 йортта 14 типтәр була. Документтарҙан күренеүенсә, бында мишәр һәм типтәрҙәр «Ҡыр Танып улусы башҡорттары рөхсәте буйынса» төпләнгәндәр. Типтәрҙәр Өфө провинцияһы Ырымбур экспедицияһының (етәксеһе И. К. Кирилов) 1735 йылдың 7 май указына ярашлы индерелгән. Мишәрҙәрҙең килеү ваҡыты әлегә билдәһеҙ.

1816 йылда ауылда 74 башҡорт, 16 мишәр, 20 типтәр йәшәгән. 1834 йылда (VIII ревизия), бында 216 башҡорт, 48 мишәр, 30 типтәр иҫәпләнә. 1857-59 йылдарҙа (X ревизия) 50 йортта 295 башҡорт, 20 йортта 162 мишәрҙәр һәм типтәр йәшәгән.

Ауыл башҡорттары 10-сы башҡорт кантонына ҡараған һәм 1863 йылға тиклем Башҡорт ғәскәре составында хеҙмәт иткән (сик буйын һаҡлаған, хәрби походтарҙа ҡатнашҡан). Ауыл башҡорттары 10-сы һәм 5-се башҡорт полктары составында (өлөшләтә) 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнаша.

1906 йылда бында 155 йортта 906 кеше, 1920 йылда 202 йортта 1046 башҡорт һәм мишәр йәшәгәнА.Асфандияров. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий .

Халыҡ малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгән. 1843 йылда 216 башҡорт 1528 бот (йән башына яҡынса 7 бот) ҡышҡы һәм яҙғы ашлыҡ сәсә. Халыҡ ваҡ мал (129 һарыҡ, 89 кәзә), умартасылыҡ һәм солоҡсолоҡ менән шөғөлләнгән.

Ауыл атамаһы «Көнтүгеш», «Көндүгеш» тип тип тә йөрөтөлә. «Көнтыуғыш», «Көнтыуыш» тигән вариант һүҙлектәрҙә осрай. Был фараз буйынса мәғәнәһе «көн тыуыу», рус телендә «восходить» тип ҡаралаСловарь топонимов Башкирской АССР.

 Халыҡ һаны 
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫәп алыу йылы һәм көнөБөтә халыҡИр-егеттәрҠатын-ҡыҙҙарИр-егеттәр өлөшө (%)Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) 1920 йыл 26 август 1926 йыл 17 декабрь 1939 йыл 17 ғинуар 1959 йыл 15 ғинуар 1970 йыл 15 ғинуар 1979 йыл 17 ғинуар 1989 йыл 12 ғинуар 2002 йыл 9 октябрь 2010 йыл 14 октябрь24711413346,253,8

 Былар ҡыҙыҡлы 
Башҡорт кешеһе Фәсфритдин Миндиянов Наваевтың улы (уның улдары Науширван, Ғилман, Лоҡман) 1789 йылдан алып 4 тапҡыр Яйыҡ йылғаһы буйлап Ырымбур сик һаҡлау хеҙмәтен үтәй (хәҙер: Урал).

 Урамдар 
Исемдәре:«Налог Белешмәһе» статистикаһында Көнтүгеш ауылы

Гагарин урамы 

Есенин урамы 

Жуков урамы

Интернациональ урам 

К.Маркс урамы 

Ленин урамы 

Пушкин урамы 

Р.Зорге урамы

С.Юлаев урамы 

Совет урамы 

Мәктәп урамы 

 Географик урыны 
 Район үҙәгенә тиклем (Иҫке Балтас): 14 км
 Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Түбәнге Иванай): 5 км
 Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 82 км

 Билдәле шәхестәре 
 Хәмәев Вәғиз Хәмәй улы (24.11.1938—25.04.2003), ғалим-химик-технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1982), профессор (1983). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (1998), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1983)Башкирская энциклопедия — Хамаев Вагиз Хамаевич .

 Хәйретдинова Аида Рәдиф  ҡыҙы (1972, Көнтүгеш), журналист, яҙыусы. «Балтач таңнары» гәзите хәбәрсеһе.

 Хәкимйәнова Йәмиға Хәкимйән ҡыҙы (1918, Көнтүгеш- 2014), Октябрь Революцияһы ордены кавалеры

 Видеояҙмалар һәм ваҡытлы матбуғатта 
 Хәйретдинова А. «Көнтүгеш бандиттары». «Башҡортостан» гәзите, 2016, 5 август«Башҡортостан» гәзите, 2016, 5 август .
 Аида Хәйртдинова. Көнтүгеш авылының зур галиме. «Балтач таңнары» гәзите, 2013, 30 апрель.
  «Һаумыһығыҙ,ауылдаштар!» байрамы (2018)

 Иҫкәрмәләр 

 Һылтанмалар 
 
 Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
  А. З. Асфандияров «История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий» 198-се б. 

 История башкирских родов. Танып

Категория:Балтас районы ауылдары