Laq’unakata qullaña
'''Laq’unakxata:''' ukaxa laq’unakxata yatxatawa, ukanxa kunjamasa, kastanaka, saranakapa, laq’una jakäwipa, ukhamaxa laq’umpi ukatxa uywampiwa katuqañataki chikañchasi. Yaqha amuyuxa uñjarakiñäniwa uñachäwinaka ukhamaraki qullasina kutjayañanaka, ukhamaxa aka laq’unakaxa uywanakaru ukatxa jaqinakaruwa ñanqht’ayi. Akaxa jark’akañawa jani jiwañapataki, ukatxa laq’una jakäwipa, kawksa tuqisa manti, qawqhanaka utt’atasa ukanaka yatiñasaraki.

=== '''Kasta laq’unaka''' ===
·        '''Juk’a pacha jakirinaka:''' jilpachaxa manq’apxi ukatxa mirantapxarakiwa.

·        '''Juk’a pacha jakirinaka:''' mä qawqha pachakiwa uywana jakapxi.

·        '''Wiñaya jakirinaka:''' Taqpacha uywa jakäwinwa laqúxa utjantasi.

·        '''Akatjamata jakirinaka:''' akatjamataki uywana utjañataki jakantapxi.

=== '''Katuqiriru mantirinaka''' ===
·        Phathankaru

·        Lip’ichiru

·        Llawsa ukhanakaru

·        Samaña ukhanakaru

·        jakañawjanakaru

=== '''Kasta katuqirinaka''' ===
Kuna kasta uywanakaya laq’unakaru katuqirjamächi ukanaka laq’unakaxa muni.

·        '''Wiñaya katuqirinaka:''' laq’unakaxa uka uywanwa puqurapxi ukata mirantapxaraki kunaymana katuqirinakawa kunjamarutixa wakiski ukhamaru katuqapxi.

·        '''Juk’a pacha katuqirinaka''': uka katuqirinakaxa janiwa laquxa puqurapkiti ukata yaqharuwa mäkhipapxi.

=== '''Katuqirita misturinaka''' ===
·        '''Llamp’urata:''' uywa yaq’a tuqiwa mistupxi

·        '''Thanqht’ata:''' ukanakaxa jiwarayiwa

=== '''kasta laq’unaka''' ===
{| class="wikitable"
| colspan="2" rowspan="2" |'''Kawkhankisa'''
| colspan="3" |'''Kunjaächiya  ukhama'''
|-
| colspan="2" |'''Phylum'''
|'''Clase'''
|-
| rowspan="5" |'''Manqhana jakirinaka''' 
| rowspan="5" |Jiphilla,  k’iwcha, mallmuru ukana jaki.
| colspan="2" |Protozoa
|Protozoarios
|-
| colspan="2" rowspan="2" |Platyhelminthes
|Trematodos
|-
|Cestodos 
|-
| colspan="2" |Nemathelminthes
|Nematodos
|-
| colspan="2" |Acanthocephala
|Acantocefala
|-
| rowspan="2" |'''Patxana jakirinaka'''
| rowspan="2" |T’arwana,  lip’ichina. Phuyuna, ukhanakana jakpxi
| rowspan="2" |Arthopoda
|Thuqnaqiri  laq’unaka
|Tabanus

Mosquitos

Chhichhillankha, lap’a, k’uthi
|-
|Llawllinaqirinaka
|Qarasas

Karapatu
|}
Laq’unakxata: ukaxa laq’unakxata yatxatawa, ukanxa kunjamasa, kastanaka, saranakapa, laq’una jakäwipa, ukhamaxa laq’umpi ukatxa uywampiwa katuqañataki chikañchasi. Yaqha amuyuxa uñjarakiñäniwa uñachäwinaka ukhamaraki qullasina kutjayañanaka, ukhamaxa aka laq’unakaxa uywanakaru ukatxa jaqinakaruwa ñanqht’ayi. Akaxa jark’akañawa jani jiwañapataki, ukatxa laq’una jakäwipa, kawksa tuqisa manti, qawqhanaka utt’atasa ukanaka yatiñasaraki.

 Kasta laq’unaka 
·        Juk’a pacha jakirinaka: jilpachaxa manq’apxi ukatxa mirantapxarakiwa.

·        Juk’a pacha jakirinaka: mä qawqha pachakiwa uywana jakapxi.

·        Wiñaya jakirinaka: Taqpacha uywa jakäwinwa laqúxa utjantasi.

·        Akatjamata jakirinaka: akatjamataki uywana utjañataki jakantapxi.

 Katuqiriru mantirinaka 
·        Phathankaru

·        Lip’ichiru

·        Llawsa ukhanakaru

·        Samaña ukhanakaru

·        jakañawjanakaru

 Kasta katuqirinaka 
Kuna kasta uywanakaya laq’unakaru katuqirjamächi ukanaka laq’unakaxa muni.

·        Wiñaya katuqirinaka: laq’unakaxa uka uywanwa puqurapxi ukata mirantapxaraki kunaymana katuqirinakawa kunjamarutixa wakiski ukhamaru katuqapxi.

·        Juk’a pacha katuqirinaka: uka katuqirinakaxa janiwa laquxa puqurapkiti ukata yaqharuwa mäkhipapxi.

 Katuqirita misturinaka 
·        Llamp’urata: uywa yaq’a tuqiwa mistupxi

·        Thanqht’ata: ukanakaxa jiwarayiwa

 kasta laq’unaka 
KawkhankisaKunjaächiya  ukhamaPhylumClaseManqhana jakirinaka Jiphilla,  k’iwcha, mallmuru ukana jaki.ProtozoaProtozoariosPlatyhelminthesTrematodosCestodos NemathelminthesNematodosAcanthocephalaAcantocefalaPatxana jakirinakaT’arwana,  lip’ichina. Phuyuna, ukhanakana jakpxiArthopodaThuqnaqiri  laq’unakaTabanus

Mosquitos

Chhichhillankha, lap’a, k’uthiLlawllinaqirinakaQarasas

Karapatu