Idioma pame
{{Ficha d'idioma |nome =
Pame, Xigüe
|nativu = ' ''Ñãʔũ'' (PS), ''Šiʔúi'' (PC) , ''Šiyúi'' (PN)'
|familia madre = mesoamérica
|oficial=En [[Méxicu]] tien reconocencia como llingua nacional<ref>[https://web.archive.org/web/20070208095913/http://www.sep.gob.mx/work/resources/LocalContent/62817/12/ley_gen_derechos_ling_indigenas_2.htm ''Llei Xeneral de Derechos Llingüísticos Indíxenes'']</ref>
|países= {{MEX}}
|zona=[[San Luis Potosí]] y [[Estáu d'Hidalgo|Hidalgo]]
|falantes=9768 (1995)
|h=9768 (1995)
|h2=desconocíu|rank=''Non nos 100 mayores''
|familia=[[Llingües otomangueanas]]<br />
&nbsp;Otomangueanas occidentales<br />
&nbsp;&nbsp;[[llingües otopames|Oto-pameanas]]<br />
&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Idioma pame'''
|axencia=[[Secretaría d'Educación Pública (Méxicu)|SEP]]
|mapa=[[Ficheru:Pame-Jonaz-languages.png|280px]]
|mapa_lleenda = Estensión de les llingües pame n'azul.
|iso1= |iso2= |iso3= pbs pmq pmz
}}
El '''pame''', o más puramente les '''llingües pames''' ye un grupu de [[llingües indíxenes d'América|llingües indíxenes]] que se falen nel centru-norte de [[Méxicu]] poles etnies [[pame]]s. La comunidá llingüística pame algama los 10&nbsp;000 individuos, y viven sobremanera nel estáu de [[San Luis Potosí]], anque axisten dalgunos falantes nel [[estáu d'Hidalgo]].

== Clasificación ==
Xunto col [[idioma otomí]], el [[idioma matlatzinca|matlatzinca]], el [[idioma mazahua|mazahua]] y l'[[idioma tlahuica|ocuilteco]], el pame forma'l grupu otopameano de la [[familia llingüística]] [[llingües otopames|otopame]].

''[[Ethnologue]]'' estrema dos variedaes d'esti idioma: el pame central,<ref>Ethnologue: [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=pbs ''Reporte pal pame central'']</ref> faláu en [[Santa María Acapulco]]; y el pame nortizu,<ref>Ethnologue: [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=pmq ''Reporte pal pame nortizu''].</ref> faláu en delles comunidaes al norte de [[Ríu Verde (San Luis Potosí)]], cerca de la llende fronteriza con [[Tamaulipas]]. El pame sureñu considerar na actualidá estinguíu, anque Soustelle pudo documentar dalgunos falantes escontra 1935.<ref>J. Soustelle, 1937, páxs. 330-363</ref> Dende un puntu de vista comparativu paez que les rellaciones de cercanía ente les variedaes lleven al siguiente esquema:
{{clade
|1= {{clade
 |1=Pame meridional (''Ñã<sup>ʔ</sup>ũ'')
 |2= {{clade
 |1= Pame central (''Ši<sup>ʔ</sup>úi'')
 |2= Pame septentrional (''Šiyúi'')
 }}
 }}
}}

== Descripción llingüística ==
El pame ye una [[llingua tonal]] qu'estrema tonos mediu y alto, según el matiz altu-baxu.<ref>Suaréz, 1983:51.</ref>

=== Léxicu comparáu ===
El siguiente cuadru amuesa los numberales y delles pallabres básiques en distintes variedaes de Pame:<ref name="Soustelle">Soustelle, 1937, p. 364-365</ref>
{|class=wikitable
|- align=center
! rowspan="2"| <small>GLOSA</small>
! colspan="2"| Pame Sur
! Pame Central<ref name="Avelino 1">Los numberales 1-10 nun venir# de Soustelle sinón de Dr. Heriberto Avelino, 5 de payares de 2008, [http://lingweb.eva.mpg.de/numberal/Pame-Northern.htm Norhtern P.]</ref>
! Pame Norte<ref name="Avelino 2">Los numberales 1-10 nun venir# de Soustelle sinón de Dr. Heriberto Avelino, 5 de payares de 2008, [http://lingweb.eva.mpg.de/numberal/Pame-Central.htm Central P.]</ref>
! rowspan="2"| <small>PROTO-<br />PAME</small>
|- align=center
! (Jiliapan)
! (Tilaco)
! (Santa María)
! (Alaquines)
|- align=center
! 1
| nna || nna || ndɑ || sɑnte || *<sup>n</sup>da
|-align=center
! 2
| ti || ti-y<s>i</s>i || nui || nuyi || *nui
|- align=center
! 3
| niyũ || ti-ñũn || rɑnhũʔ || rnuʔ || *-nũʔ
|- align=center
! 4
| tipiyã || tyipya || ki-ñui || giriui || *ki-nui
|- align=center
! 5
| šp<s>i</s>tũnt || šputun || kik<sup>ʔ</sup>ɑi || gič<sup>ʔ</sup>ɑi || *kik<sup>ʔ</sup>ɑi
|- align=center
! 6
| tikiyen || taken || tiliyɑ || teriɑ || *te-
|- align=center
! 7
| tekiti || ki-y<s>i</s>i || tiliñũhũñ || teriuhiñ || *te-?i+2
|- align=center
! 8
| teiniyun || ky<s>i</s>dinũn || ndɑ ntsɑwʔ || tenhiuñ || *te-?-nũʔ
|- align=center
! 9
| nahwẽn || nawẽ || 8 + 1 || kɑrɑ 8 + 1 || ?
|- align=center
! 10
| stut<sup>ʔ</sup>o || štusu || seskɑʔɑi || kɑrɑ 8 + 2 || ?
|- align=center
! 'cabeza'
| kiñão || keyãw || ganãw || ganão || *kənaw
|- align=center
! 'güeyu'
| nta || ndao || gotao || ntao || *<sup>n</sup>ta
|- align=center
! 'ñariz'
| šiñũ || šiyõa || ʦiñowa || šiñõã || *šiñũ(?)
|- align=center
! 'boca'
| k<s>i</s>ne || kane || kona || kteye || *
|- align=center
! 'pie'
| nogua || nigowa || mok<sup>w</sup>a || mok<sup>w</sup>a || *mok<sup>w</sup>a
|-align=center
! 'maíz'
| ʦ<sup>ʔ</sup>iũ || t<sup>y</sup>õã || gu-d<sup>h</sup>wã || t<sup>ʔ</sup>wã || *t<sup>ʔ</sup>wã
|- align=center
! 'metate'
| mbot || nab<sup>ʔ</sup>ot<sup>ʔ</sup> || k<sup>ʔ</sup>yi || k<sup>ʔ</sup><s>i</s>yn || ?
|- align=center
! 'chile'
| b<s>i</s>hi || mahi || mahi || l<sup>ʔ</sup>o || *-hi
|- align=center
! 'tomate'
| mpia || rumbay || lapay || db<s>i</s>pay || *-pay
|- align=center
! 'frijol'
| tio || t<sup>ʔ</sup>awuʔ || gu-k<sup>ʔ</sup>we || k<sup>ʔ</sup>w<s>i</s> || *k<sup>ʔ</sup>w<s>i</s>(?)
|- align=center
! 'carne'
| m<s>i</s>gu || mag<s>i</s>ybi || pakas || pakas || *<sup>m</sup>pak-(?)
|- align=center
! 'comer'
| dii, nii || nii || s<s>i</s>hin || sey || *s<s>i</s>-
|- align=center
! 'maguey'
| š<s>i</s>-nʤ<s>i</s>a || p<sup>ʔ</sup>i-doa || go-doa || <sup>n</sup>dwa || *<sup>n</sup>doa
|- align=center
! 'alcohol'
| pink<sup>ʔ</sup>i || pingi || ke-pi || k<s>i</s>-pint || ?
|- align=center
! 'monte'
| m<s>i</s>pwi || set<sup>ʔ</sup>a || mabwo || kwãn || *m<s>i</s>kwV (?)
|- align=center
! 'flor'
| ntu || nd<sup>ʔ</sup>ow || go-tun || nkyun || *<sup>n</sup>do-nin
|- align=center
! 'perru'
| nn<sup>ʔ</sup>ow || nn<sup>ʔ</sup>ow || nadu || dyo || *<sup>n</sup>d<sup>ʔ</sup>o-
|- align=center
! 'caballu'
| pahan || bhãn || wah<s>i</s>l || pahal || *pahal-(?)
|- align=center
! 'piedra'
| k<s>i</s>do || kudo || kotu || g<s>i</s>el to || *k<s>i</s>-<sup>n</sup>to
|- align=center
! 'sol'
| mpãẽ || n<s>i</s>mbay || kunhu || mpa || *<sup>m</sup>pay
|- align=center
! 'lluna'
| m<sup>ʔ</sup>õ || m<sup>ʔ</sup>ãũ || m<sup>ʔ</sup>au || m<sup>ʔ</sup>ãũ || *m<sup>ʔ</sup>au
|- align=center
! 'agua'
| b<s>i</s>sa || masa || kwote || kãnte || *<sup>n</sup>te
|-align=center
! 'monte'
| t<sup>ʔ</sup>oe || t<sup>ʔ</sup><s>i</s> || go-apondere || toe || *t<sup>ʔ</sup>oe
|- align=center
! 'sal'
| t<sup>ʔ</sup>iũs || t<sup>ʔ</sup>ũs || l<sup>ʔ</sup>ũs || t<sup>ʔ</sup>ũs || *t<sup>ʔ</sup>ũs
|- align=center
! 'mercáu'
| tityawt || tetãwn || kekywãw || kik<sup>ʔ</sup>y<s>i</s>č || *teta-
|- align=center
! 'añu'
| špo || šop<sup>ʔ</sup>aw || ningyihin || čy<s>ii</s> || ?
|- align=center
! 'selmana'
| nimpya || nembẽ || nembẽyn || pyẽy || *<sup>m</sup>pyẽ(y)
|- align=center
! 'nueche'
| são || nasaw || gu-sãw || d<s>i</s>gun || *sãw
|- align=center
! 'fríu'
| ʦy || ʦy || ʦee || ʦee || *ʦy(y)
|- align=center
! 'calor'
| pa || mapa || mapa || mpa || *(ma)pa
|}

== Referencies ==
{{llistaref|2}}
=== Bibliografía ===
* Soustelle, Jacques [1937](1992): ''La familia llingüística Otomí-Pame de Méxicu Central'', Fondu de Cultura Económica, Méxicu DF, ISBN 968-16-4116-7.
* Suaréz, Jorge A, 1983, The Mesoamerican Indian Languages, Cambridge, CUP

== Ver tamién ==
*[[Llingües otomangueanas]]
*[[Llingües de Méxicu]]







{{Tradubot|Idioma pame}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Pueblu pame]]
[[Categoría:Llingües otopameanes|Pame]]
[[Categoría:Llingües de Méxicu|Pame]]
[[Categoría:Llingües de San Luis Potosí|Pame]]
El pame, o más puramente les llingües pames ye un grupu de llingües indíxenes que se falen nel centru-norte de Méxicu poles etnies pames. La comunidá llingüística pame algama los 10 000 individuos, y viven sobremanera nel estáu de San Luis Potosí, anque axisten dalgunos falantes nel estáu d'Hidalgo.

 Clasificación 
Xunto col idioma otomí, el matlatzinca, el mazahua y l'ocuilteco, el pame forma'l grupu otopameano de la familia llingüística otopame.

Ethnologue estrema dos variedaes d'esti idioma: el pame central,Ethnologue: Reporte pal pame central faláu en Santa María Acapulco; y el pame nortizu,Ethnologue: Reporte pal pame nortizu. faláu en delles comunidaes al norte de Ríu Verde (San Luis Potosí), cerca de la llende fronteriza con Tamaulipas. El pame sureñu considerar na actualidá estinguíu, anque Soustelle pudo documentar dalgunos falantes escontra 1935.J. Soustelle, 1937, páxs. 330-363 Dende un puntu de vista comparativu paez que les rellaciones de cercanía ente les variedaes lleven al siguiente esquema:

 Descripción llingüística 
El pame ye una llingua tonal qu'estrema tonos mediu y alto, según el matiz altu-baxu.Suaréz, 1983:51.

 Léxicu comparáu 
El siguiente cuadru amuesa los numberales y delles pallabres básiques en distintes variedaes de Pame:Soustelle, 1937, p. 364-365
 GLOSA Pame Sur Pame CentralLos numberales 1-10 nun venir# de Soustelle sinón de Dr. Heriberto Avelino, 5 de payares de 2008, Norhtern P. Pame NorteLos numberales 1-10 nun venir# de Soustelle sinón de Dr. Heriberto Avelino, 5 de payares de 2008, Central P. PROTO-PAME (Jiliapan) (Tilaco) (Santa María) (Alaquines) 1 nna  nna  ndɑ  sɑnte  *nda 2 ti  ti-yii  nui  nuyi  *nui 3 niyũ  ti-ñũn  rɑnhũʔ  rnuʔ  *-nũʔ 4 tipiyã  tyipya  ki-ñui  giriui  *ki-nui 5 špitũnt  šputun  kikʔɑi  gičʔɑi  *kikʔɑi 6 tikiyen  taken  tiliyɑ  teriɑ  *te- 7 tekiti  ki-yii  tiliñũhũñ  teriuhiñ  *te-?i+2 8 teiniyun  kyidinũn  ndɑ ntsɑwʔ  tenhiuñ  *te-?-nũʔ 9 nahwẽn  nawẽ  8 + 1  kɑrɑ 8 + 1  ? 10 stutʔo  štusu  seskɑʔɑi  kɑrɑ 8 + 2  ? 'cabeza' kiñão  keyãw  ganãw  ganão  *kənaw 'güeyu' nta  ndao  gotao  ntao  *nta 'ñariz' šiñũ  šiyõa  ʦiñowa  šiñõã  *šiñũ(?) 'boca' kine  kane  kona  kteye  * 'pie' nogua  nigowa  mokwa  mokwa  *mokwa 'maíz' ʦʔiũ  tyõã  gu-dhwã  tʔwã  *tʔwã 'metate' mbot  nabʔotʔ  kʔyi  kʔiyn  ? 'chile' bihi  mahi  mahi  lʔo  *-hi 'tomate' mpia  rumbay  lapay  dbipay  *-pay 'frijol' tio  tʔawuʔ  gu-kʔwe  kʔwi  *kʔwi(?) 'carne' migu  magiybi  pakas  pakas  *mpak-(?) 'comer' dii, nii  nii  sihin  sey  *si- 'maguey' ši-nʤia  pʔi-doa  go-doa  ndwa  *ndoa 'alcohol' pinkʔi  pingi  ke-pi  ki-pint  ? 'monte' mipwi  setʔa  mabwo  kwãn  *mikwV (?) 'flor' ntu  ndʔow  go-tun  nkyun  *ndo-nin 'perru' nnʔow  nnʔow  nadu  dyo  *ndʔo- 'caballu' pahan  bhãn  wahil  pahal  *pahal-(?) 'piedra' kido  kudo  kotu  giel to  *ki-nto 'sol' mpãẽ  nimbay  kunhu  mpa  *mpay 'lluna' mʔõ  mʔãũ  mʔau  mʔãũ  *mʔau 'agua' bisa  masa  kwote  kãnte  *nte 'monte' tʔoe  tʔi  go-apondere  toe  *tʔoe 'sal' tʔiũs  tʔũs  lʔũs  tʔũs  *tʔũs 'mercáu' tityawt  tetãwn  kekywãw  kikʔyič  *teta- 'añu' špo  šopʔaw  ningyihin  čyii  ? 'selmana' nimpya  nembẽ  nembẽyn  pyẽy  *mpyẽ(y) 'nueche' são  nasaw  gu-sãw  digun  *sãw 'fríu' ʦy  ʦy  ʦee  ʦee  *ʦy(y) 'calor' pa  mapa  mapa  mpa  *(ma)pa

 Referencies 

 Bibliografía 
 Soustelle, Jacques [1937](1992): La familia llingüística Otomí-Pame de Méxicu Central, Fondu de Cultura Económica, Méxicu DF, ISBN 968-16-4116-7.
 Suaréz, Jorge A, 1983, The Mesoamerican Indian Languages, Cambridge, CUP

 Ver tamién 
Llingües otomangueanas
Llingües de Méxicu

Categoría:Pueblu pame
Pame
Pame
Pame