Alfabetu paleohebréu
{{alfabetu}}
L''''alfabetu paleohebréu''' ye una caña del alfabetu semíticu antiguu [[abyad]] y rellacionáu cercanamente al [[alfabetu feniciu]]. Remontar al sieglu X e.C. o antes. Foi emplegada como escritura del [[idioma hebréu]] polos [[Israelites]], quien más tarde s'estremaríen nos [[xudíu|xudíos]] y [[samaritanu|samaritanos]].

Los [[xudíu|xudíos]] reemplazaron l'"alfabetu" paleohebréu pol [[hebréu cuadráu]]. 

Los [[Samaritanu|Samaritanos]], qu'agora suman menos de mil persones, siguen utilizando un deriváu del "alfabetu" paleohebréu, conocíu como l'[[alfabetu samaritanu]].

== Lletres ==

{|{{tablaguapa}} style="overflow:visible;"
|- style="line-height:.9em;"
! Lletra hebrea
!Lletra paleohebrea
! Nome n'español
|- align="center" style="font-size:200%"
|א
| [[Ficheru:Early Aramaic character - Alaph.png|'Á·lef]]
| [[Álef|'Á·lef]]
|- align="center" style="font-size:200%"
|ב
| [[Ficheru:Early Aramaic character - Beth.png|Behth]]
| [[Beth]]
|- align="center" style="font-size:200%"
|ג
| [[Ficheru:Early Aramaic character - gimmel.png|Guí·mel]]
| [[Guímel|Guí·mel]]
|- align="center" style="font-size:200%"
|ד
| [[Ficheru:Early Aramaic character - daled.png|Dá·leth]]
| [[Dálet|Dá·leth]]
|- align="center" style="font-size:200%"
|ה
| [[Ficheru:Early Aramaic character - heh.png|He']]
| [[Hei|He']]
|- align="center" style="font-size:200%"
|ו
| [[Ficheru:Early Aramaic character - vav.png|Waw]]
| [[Waw]]
|- align="center" style="font-size:200%"
|ז
| [[Ficheru:Early Aramaic character - zayin.png|Zá·yin]]
| [[Zayn|Zá·yin]]
|- align="center" style="font-size:200%"
|ח
| [[Ficheru:Early Aramaic character - khet.png|Jehth]]
| [[Jet|Jehth]]
|- align="center" style="font-size:200%"
|ט
| [[Ficheru:Early Aramaic character - tet.png|Tehth]]
| [[Tet|Tehth]]
|- align="center" style="font-size:200%"
|י
| [[Ficheru:Early Aramaic character - yud.png|Yohdh]]
| [[Yod|Yohdh]]
|- align="center" style="font-size:200%"
|כ/ך
|[[Ficheru:Early Aramaic character - khof.png|Kaf]]
|[[Kaf]]
|- align="center" style="font-size:200%"
|ל
| [[Ficheru:Early Aramaic character - lamed.png|Lá·medh]]
| [[Lámed]]
|- align="center" style="font-size:200%"
|מ/ם
|[[Ficheru:Early Aramaic character - mem.png|Mem]]
| [[Mem]]
|- align="center" style="font-size:200%"
|נ/ן
|[[Ficheru:Early Aramaic character - nun.png|Nun]]
| [[Nun]]
|- align="center" style="font-size:200%"
|ס
| [[Ficheru:Early Aramaic character - samekh.png|Sá·mekj]]
| [[Samaj|Sá·mekj]]
|- align="center" style="font-size:200%"
|ע
| [[Ficheru:Early Aramaic character - ayin.png|‛Á·yin]]
| [[Ayin|‛Á·yin]]
|- align="center" style="font-size:200%"
|פ/ף
|[[Ficheru:Early Aramaic character - pey.png|Pe']]
| [[Pei|Pe']]
|- align="center" style="font-size:200%"
|צ/ץ
|[[Ficheru:Early Aramaic character - tzadi.png|Tsa·dhéh]]
| [[Tsadi|Tsa·dhéh]]
|- align="center" style="font-size:200%"
|ק
| [[Ficheru:Early Aramaic character - quf.png|Qohf]]
| [[Qof|Qohf]]
|- align="center" style="font-size:200%"
|ר
| [[Ficheru:Early Aramaic character - resh.png|Rehsch]]
| [[Resh|Rehsch]]
|- align="center" style="font-size:200%"
|ש
| [[Ficheru:Early Aramaic character - shin.png|Schin]]
| [[Shin|Schin]]
|- align="center" style="font-size:200%"
|ת
| [[Ficheru:Early Aramaic character - tof.png|Taw]]
| [[Taf|Taw]]
|}
<div style="overflow:hidden;width:99%;"></div>

== Orixe ==
[[Ficheru:Tel-Zayit-Stone-Inscription.jpg|300px|left|thumb|Trazos de la inscripción de la Piedra Zayit.]]

La inscripción más antigua que se conoz del alfabetu paleohebréu foi afayada na piedra de la paré en Tel Zayit, nel Valle Beth Guvrin nes tierres baxes de l'antigua [[Xudea]]. Les 22 lletres fueron tallaes nun llau de la piedra de 38&nbsp;lb (17&nbsp;kg). La siguiente sería'l [[calendariu de Gézer]] fecháu a finales del sieglu X e.C. La escritura del calendariu Gézer tien gran paecíu a les asemeyaes inscripciones fenicies contemporáneos de [[Biblos]]. Son visibles clares carauterístiques hebrees na escritura de les inscripciones moabitas de la [[Cercu Mesa]]. Les inscripciones hebrees del sieglu VIII presenten munches traces específicu y esclusivu, lo que lleva a la conclusión de los eruditos modernos de que yá nel sieglu 10 e.C. l'alfabetu paleohebréu yá s'utilizaba per amplios círculos d'escribes. A pesar que solo s'atoparon unes cuantes inscripciones hebrees del sieglu X, la cantidá de material epigráfico a partir del sieglu VIII amuesa la estensión gradual de l'alfabetización ente la xente del [[Reinu d'Israel]] y el [[Reinu de Xudá]].

En 1855 atopóse una inscripción fenicia de ventidós línea ente les ruines de [[Sidón]]. Cada llinia contenía cerca de cuarenta o cincuenta carácter. Publicóse una copia facsímile de la escritura na United States Magacín (Revista d'Estaos Xuníos) en xunetu de 1855. La inscripción taba na tapa d'una piedra grande, [[sarcófagu]] tallada nun estilu exipciu bien finu. La escritura yera sobremanera una historia xenealóxica d'un rei de Sidón soterráu nel sarcófagu. Taba n'idioma hebréu sacante unes poques pallabres.<ref>''The Newly Discovered Phoenician Inscription'' (La Inscripción fenicia afayada apocayá), [[New York Times]], 15 de xunu de 1855, pg. 4.</ref>

== Desarrollu posterior ==
La escritura hebreo independiente evolucionó desenvolviendo numberoses carauterístiques cursives, les carauterístiques [[lapidario (oficiu)|lapidarias]] del alfabetu feniciu empezaron a ser cada vez menos pronunciaes col pasu del tiempu.

== Amenorgamientu del usu ==
[[Ficheru:Bar Kokhba Coin.jpg|thumb|left|Moneda de la Revuelta de Bar Kokhba Revolt na que s'amuesa l'alfabetu paleohebréu]]
[[Ficheru:The Divine Name in the Hebrew Scriptures.jpg|thumb|right|200px|El [[Tetragramaton|Tetragrámaton]] n'alfabetu Paleo-Hebréu (apaez) delles vegaes nos [[Rollos del Mar Muertu]] (estractu de los salmos que daten de la primer metá del sieglu I&nbsp;d.&nbsp;C.). El testu ta nel estilu de les lletres hebrees d'usu común dempués del exiliu babilónicu, pero'l [[Tetragramaton|Tetragrámaton]] apaez repetidamente n'alfabetu Paleo-Hebréu]]
[[Ficheru:Devine name in PaleoHebrew.jpg|thumb|right|200px|El [[Tetragrámaton]] n'alfabetu Paleo-Hebréu ([[sieglu XII e.C.|1100 e.C.]] a [[300]] d.C.), usáu antes del exiliu babilónicu]]
Dempués de la captura de Babilonia de Xudea, cuando la mayoría de los nobles fueron llevaos al exiliu, l'alfabetu paleohebréu siguió siendo utilizáu poles persones que se quedaron. Un exemplu de tales escritos son el tarru sieglu VI a. Y.C. de [[Gabaón]], na que los nomes de los viticultores inscribiéronse. A partir del sieglu V a. Y.C. d'equí p'arriba, cuando l'idioma araméu y l'escritura introducir nun mediu de la comunicación oficial, l'alfabetu paleohebréu foi calteníu principalmente pa escribir el ''[[Tanak]]'' por un grupu d'[[escriba|escribes]] eruditos. Dellos fragmentos paleohebreos de la Torá fueron atopaos ente los [[Rollos del Mar Muertu]] nos manuscritos: 4Q12, 6Q1: Xénesis. 4Q22: Éxodu. 1Q3, 2Q5, 4T11, 4Q45, 4Q46, 6Q2: Levítico. La gran mayoría de les [[monedes asmoneas]], según les monedes de la [[primer guerra xudeo-romana]] y la [[revuelta de Bar Kojba]], llevó al paleohebréu a ser lleenda. L'alfabetu paleohebréu cayó dafechu fora d'usu namái dempués de 135 d.C.

== Usu del paleohebréu polos samaritanos ==
En dalgún momentu nos últimos dos sieglos e.C. l'[[alfabetu samaritanu]] empezó a estremase del xudíu. A diferencia de los xudíos, los samaritanos siguieron utilizando esta escritura pa la escritura de dambos testos hebreos y arameos hasta'l día presente. Una comparanza de les inscripciones samaritanes más antigües, les medievales y los manuscritos modernos claramente indiquen que la escritura samaritano ye una escritura estático que s'utilizó principalmente pa llibros.

== Acordies con el [[Talmud de Babilonia]] ==
Los sabios del Talmud nun compartíen una postura uniforme sobre la tema del Paleo-Hebréu. Dalgunos afirmaron que'l Paleo-Hebréu foi'l guión orixinal utilizáu polos israelites na dómina del Éxodu,<ref name="Sanhedrin 21_1">Sanhedrin 21</ref> ente qu'otros creíen que Paleo-Hebréu a cencielles sirvió como un recursu provisional, nun momentu en que'l guión orixinal (la [[idioma asiriu|escritura asirio]]) perdióse.<ref>Megila 3, Shabbat 104</ref> Acordies con dambes opiniones, Esdras la Escriba (c. 500 e.C.) introdució o reintrodució la escritura asirio pa ser utilizáu como l'alfabetu primariu pal idioma hebréu.<ref name="Sanhedrin 21_1">Sanhedrin 21</ref> Los argumentos daos pa dambes opiniones tienen los sos raigaños na tradición xudía escrita y/o la tradición oral.

Una tercer opinión<ref>Sanhedrin 22</ref> nel Talmud afirma que'l guión nun camudó por completu. Paecería que'l sabiu qu'espresó esa opinión nun creía que'l Paleo-Hebréu dalguna vegada esistió, a pesar de los sólidos argumentos que lo sofiten. La so posición basar nun versículu bíblicu,<ref>Exodus 27, 10</ref> lo que fai referencia a la forma de la lletra "[[vav]]". El sabiu sostién amás que, dada la orde pa copiar un rollu de la Torá direutamente d'otru, la secuencia de comandos nun pudo concebiblemente ser modificáu en nengún puntu. Esta tercer opinión foi aceptada polos primeros eruditos xudíos.<ref>Rabbeinu Chananel Sanhedrin 22</ref> Esti argumentu, sicasí, tamién ye débil porque se-y dexó escribir la Torá al griegu.<ref>{{cita web|url=http://www.chabad.org/library/article_cdo/aid/925417/jewish/Chapter-One.htm|títulu=Mishne Torah Hilchos Stam 1:19|nome=Rambam}}</ref> 

== Usu actual nes bíblias col nome sagráu ==
La escritura en paleohebréu apocayá foi alicada pa un usu específicu en delles [[Biblies col Nome Sagráu]]: inclúyese la Zikarown Say'fer, La Besorah y les Halleluyah Scriptures. Eses traducciones utilicen pa elles el [[Tetragrámaton]] y otros nomes divinos, incorporando esos nomes escritos nesta escritura en mediu del testu inglés.

== Ver tamién ==
* [[Historia del idioma hebréu]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{Commonscat|Paleo-Hebrew alphabet}}
;N'inglés
* [http://jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=1308&letter=A&search=Alphabet Enciclopedia Xudía: L'Alfabetu hebréu]
* [http://www.omniglot.com/writing/aramaic.htm omniglot.com: Alfabetu Araméu/Protohebreo]
* [http://www.jerusalem-insiders-guide.com/ancient-hebrew-alphabet.html Alfabetos hebreos antiguos]
* [http://biblescripture.net/Hebrew.html L'Alfabetu del hebréu bíblicu]




{{Tradubot|Alfabeto paleohebreo}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Alfabetos]]
[[Categoría:Alfabetu hebréu]]
[[Categoría:Llingües antigües]]
L'alfabetu paleohebréu ye una caña del alfabetu semíticu antiguu abyad y rellacionáu cercanamente al alfabetu feniciu. Remontar al sieglu X e.C. o antes. Foi emplegada como escritura del idioma hebréu polos Israelites, quien más tarde s'estremaríen nos xudíos y samaritanos.

Los xudíos reemplazaron l'"alfabetu" paleohebréu pol hebréu cuadráu. 

Los Samaritanos, qu'agora suman menos de mil persones, siguen utilizando un deriváu del "alfabetu" paleohebréu, conocíu como l'alfabetu samaritanu.

 Lletres 

 Lletra hebreaLletra paleohebrea Nome n'españolא 'Á·lef 'Á·lefב Behth Bethג Guí·mel Guí·melד Dá·leth Dá·lethה He' He'ו Waw Wawז Zá·yin Zá·yinח Jehth Jehthט Tehth Tehthי Yohdh Yohdhכ/ךKafKafל Lá·medh Lámedמ/םMem Memנ/ןNun Nunס Sá·mekj Sá·mekjע ‛Á·yin ‛Á·yinפ/ףPe' Pe'צ/ץTsa·dhéh Tsa·dhéhק Qohf Qohfר Rehsch Rehschש Schin Schinת Taw Taw

 Orixe 
300px|left|thumb|Trazos de la inscripción de la Piedra Zayit.

La inscripción más antigua que se conoz del alfabetu paleohebréu foi afayada na piedra de la paré en Tel Zayit, nel Valle Beth Guvrin nes tierres baxes de l'antigua Xudea. Les 22 lletres fueron tallaes nun llau de la piedra de 38 lb (17 kg). La siguiente sería'l calendariu de Gézer fecháu a finales del sieglu X e.C. La escritura del calendariu Gézer tien gran paecíu a les asemeyaes inscripciones fenicies contemporáneos de Biblos. Son visibles clares carauterístiques hebrees na escritura de les inscripciones moabitas de la Cercu Mesa. Les inscripciones hebrees del sieglu VIII presenten munches traces específicu y esclusivu, lo que lleva a la conclusión de los eruditos modernos de que yá nel sieglu 10 e.C. l'alfabetu paleohebréu yá s'utilizaba per amplios círculos d'escribes. A pesar que solo s'atoparon unes cuantes inscripciones hebrees del sieglu X, la cantidá de material epigráfico a partir del sieglu VIII amuesa la estensión gradual de l'alfabetización ente la xente del Reinu d'Israel y el Reinu de Xudá.

En 1855 atopóse una inscripción fenicia de ventidós línea ente les ruines de Sidón. Cada llinia contenía cerca de cuarenta o cincuenta carácter. Publicóse una copia facsímile de la escritura na United States Magacín (Revista d'Estaos Xuníos) en xunetu de 1855. La inscripción taba na tapa d'una piedra grande, sarcófagu tallada nun estilu exipciu bien finu. La escritura yera sobremanera una historia xenealóxica d'un rei de Sidón soterráu nel sarcófagu. Taba n'idioma hebréu sacante unes poques pallabres.The Newly Discovered Phoenician Inscription (La Inscripción fenicia afayada apocayá), New York Times, 15 de xunu de 1855, pg. 4.

 Desarrollu posterior 
La escritura hebreo independiente evolucionó desenvolviendo numberoses carauterístiques cursives, les carauterístiques lapidarias del alfabetu feniciu empezaron a ser cada vez menos pronunciaes col pasu del tiempu.

 Amenorgamientu del usu 
thumb|left|Moneda de la Revuelta de Bar Kokhba Revolt na que s'amuesa l'alfabetu paleohebréu
thumb|right|200px|El Tetragrámaton n'alfabetu Paleo-Hebréu (apaez) delles vegaes nos Rollos del Mar Muertu (estractu de los salmos que daten de la primer metá del sieglu I d. C.). El testu ta nel estilu de les lletres hebrees d'usu común dempués del exiliu babilónicu, pero'l Tetragrámaton apaez repetidamente n'alfabetu Paleo-Hebréu
thumb|right|200px|El Tetragrámaton n'alfabetu Paleo-Hebréu (1100 e.C. a 300 d.C.), usáu antes del exiliu babilónicu
Dempués de la captura de Babilonia de Xudea, cuando la mayoría de los nobles fueron llevaos al exiliu, l'alfabetu paleohebréu siguió siendo utilizáu poles persones que se quedaron. Un exemplu de tales escritos son el tarru sieglu VI a. Y.C. de Gabaón, na que los nomes de los viticultores inscribiéronse. A partir del sieglu V a. Y.C. d'equí p'arriba, cuando l'idioma araméu y l'escritura introducir nun mediu de la comunicación oficial, l'alfabetu paleohebréu foi calteníu principalmente pa escribir el Tanak por un grupu d'escribes eruditos. Dellos fragmentos paleohebreos de la Torá fueron atopaos ente los Rollos del Mar Muertu nos manuscritos: 4Q12, 6Q1: Xénesis. 4Q22: Éxodu. 1Q3, 2Q5, 4T11, 4Q45, 4Q46, 6Q2: Levítico. La gran mayoría de les monedes asmoneas, según les monedes de la primer guerra xudeo-romana y la revuelta de Bar Kojba, llevó al paleohebréu a ser lleenda. L'alfabetu paleohebréu cayó dafechu fora d'usu namái dempués de 135 d.C.

 Usu del paleohebréu polos samaritanos 
En dalgún momentu nos últimos dos sieglos e.C. l'alfabetu samaritanu empezó a estremase del xudíu. A diferencia de los xudíos, los samaritanos siguieron utilizando esta escritura pa la escritura de dambos testos hebreos y arameos hasta'l día presente. Una comparanza de les inscripciones samaritanes más antigües, les medievales y los manuscritos modernos claramente indiquen que la escritura samaritano ye una escritura estático que s'utilizó principalmente pa llibros.

 Acordies con el Talmud de Babilonia 
Los sabios del Talmud nun compartíen una postura uniforme sobre la tema del Paleo-Hebréu. Dalgunos afirmaron que'l Paleo-Hebréu foi'l guión orixinal utilizáu polos israelites na dómina del Éxodu,Sanhedrin 21 ente qu'otros creíen que Paleo-Hebréu a cencielles sirvió como un recursu provisional, nun momentu en que'l guión orixinal (la escritura asirio) perdióse.Megila 3, Shabbat 104 Acordies con dambes opiniones, Esdras la Escriba (c. 500 e.C.) introdució o reintrodució la escritura asirio pa ser utilizáu como l'alfabetu primariu pal idioma hebréu.Sanhedrin 21 Los argumentos daos pa dambes opiniones tienen los sos raigaños na tradición xudía escrita y/o la tradición oral.

Una tercer opiniónSanhedrin 22 nel Talmud afirma que'l guión nun camudó por completu. Paecería que'l sabiu qu'espresó esa opinión nun creía que'l Paleo-Hebréu dalguna vegada esistió, a pesar de los sólidos argumentos que lo sofiten. La so posición basar nun versículu bíblicu,Exodus 27, 10 lo que fai referencia a la forma de la lletra "vav". El sabiu sostién amás que, dada la orde pa copiar un rollu de la Torá direutamente d'otru, la secuencia de comandos nun pudo concebiblemente ser modificáu en nengún puntu. Esta tercer opinión foi aceptada polos primeros eruditos xudíos.Rabbeinu Chananel Sanhedrin 22 Esti argumentu, sicasí, tamién ye débil porque se-y dexó escribir la Torá al griegu. 

 Usu actual nes bíblias col nome sagráu 
La escritura en paleohebréu apocayá foi alicada pa un usu específicu en delles Biblies col Nome Sagráu: inclúyese la Zikarown Say'fer, La Besorah y les Halleluyah Scriptures. Eses traducciones utilicen pa elles el Tetragrámaton y otros nomes divinos, incorporando esos nomes escritos nesta escritura en mediu del testu inglés.

 Ver tamién 
 Historia del idioma hebréu

 Referencies 

 Enllaces esternos 

N'inglés
 Enciclopedia Xudía: L'Alfabetu hebréu
 omniglot.com: Alfabetu Araméu/Protohebreo
 Alfabetos hebreos antiguos
 L'Alfabetu del hebréu bíblicu

Categoría:Alfabetos
Categoría:Alfabetu hebréu
Categoría:Llingües antigües