Idioma ngäbe
{{wikificar|t=20100314|idiomes}}
{{Ficha d'idioma |nome =
 Ngäbe, guaymí
|nativu = ''Ngäbere''<ref name="Llei"/>
|familia madre = área entemedia |font
 = white
|países = {{PAN}} y <br />{{CRI}}
|falantes = ~200 mil
|rank = <small>Nun s'atopa ente los 100 primeros.</small>
|familia = [[llingües chibcha|chibcha]]<br />
&nbsp;&nbsp;[[Llingües ístmicas|Ístmico]]<br />
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ístmico oriental<br />
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[guaymi]]<br />
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''ngäbere'''
|iso2 = 
|iso3 = gym
|oficial = {{PAN}}<ref name="Llei"/>
}}
El '''idioma ngäbe''' (pronunciáu nobe polos hispanofalantes)<ref name="Llei">{{cita web|autor=Gaceta Oficial de Panamá| url= http://www.gacetaoficial.gob.pa/pdfTemp/26669_A/30623.pdf | títulu= Ley 88 del 26 de payares de 2010 |allugamientu= [[Ciudá de Panamá]], [[Panamá]]|añu = 26 de payares de 2010|idioma = castellanu| fechaaccesu= 26/11/10|formatu= PDF}}</ref> &mdash;conocíu tamién como '''guaymí'''&mdash; ye un idioma amerindiu de la [[llingües chibchenses|familia chibchana]] faláu pol pueblu [[ngäbe]]. Hai 133.092 falantes en [[Llingües de Panamá|Panamá]] ([[contorna Ngäbe-Buglé]]) y [[Costa Rica]] ([[provincia de Puntarenas]]). La llingua usa l'alfabetu llatín o romanu.<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=gym Ethnologue], Ngäbere, consultáu'l [[24 de mayu]] de 2007</ref> La pallabra guaymí significa "esa xente" y pa los indíxenes [[ngäbe]] paez-yos despreciatible que se refieran a ellos como "esa xente" na so llingua materna.

== Descripción llingüística ==
=== Testu en Ngäbere ===
El siguiente ye un exemplu de testu en ngäbere:
''Nitre ngäbere nietä ye blite kugwe ngäbere bití, ye nie nüne Panamá bätä Costa Rica, nitre panamá ye blite bä jenénkä nin Costa Rica yé bätä.

Kugwe nin ngäbegwe ne bití blita ñakare nibíre krübäte yedre bätä ari kugwe tigueta, ögaregrö bití driedre monso mrä íe. Kugwe ne migadre kä krí bití yé kwe kugwe ye ñakare rearegä.
<!-- Ari näin kugwe ngäbere ye jié bití, kugwe ye ögögrö jañäte ye kwe kugwe ye ñakare rearegä dötrö, mun medén íe kugwe ne ñakare nüguen gare, ye krägue ari kugwe ye ngwendäri. 
Erére nin kä Javier Q. M nünangä Costa Rica ye íe kugwe ye nüguen gare.

'''Nin ngäbe ngäbere.'''
Nin ngäbere ngäbere ye nie nünangä böngän kädrí (Panamá) kä ye kändi dre nie jatáni kä Costa Rica kugwäre ye kä 1930 ngwane, kwetre ye jatánintre kä ngrire bätä gwáre ye jie bití, erére jödrän kwani íe ye kändi namanintre nüne.

'''Nügani kena.'''Ye ngäbe jatáni nüguentre kä keta kabre ye kändi, bä Abrojo, Conte, Limocito, ye niganintre ja gwire miguetre, ngäbere roäre nüganin nüne kärera nierara, yegwe kä deambare jae ére te niganintre nünentre, yegwe sribibare, nurá nöganin kwetre, jödrän ngubuabare kwetre, bä nibí, kwí, mädä, nú, minchi, mütü.

Ye erére kwetregwe nünambare kä ketamä kändi, niganintre sribíre ja dí ngwen, ye ngwane nitre mötöri ñakare nämbare ja mägue nin ngäbe ben. Nin ngäbe ye kugwe ñakare nämbare nüguen gare ietre ye bä aráto nin ngäbe ye íe kwetre ye kugwe ñakare nämbare nüguen gare koen. 1940 ye ngwane nitre ngäbe ye tö jatani ja kitadi kugwe mötöri yé bätä, akwa nin né ñerara nämbarera ja rüere nitre yeben, 1948 ye ngwane nin ngäbere yegwe rübare aráto chuiben jañäte, 1950 nitre ngäbetre ye jatá ja dí ngwen kugwe mötöri ye bätä. 

Ye kugwe nie jatani kena. 
Nin jatanintre ja kite kugwe noäre ñedre aibe bätä, ye bä nin niguen kide ngögö jae. Mä toä ñó, ti tö nibí sribidi, ne bätä kugwe nie ñe jatani...

1955 ye ngwane ngäbe kita nämbare chuitregwe kugwe ngöbögwe bätä, ye kita nämbare dre jatánintre ja kugwe noende kena suliáre. 

1962 ye ngwane nin ngäbe ngätäite kugwe nügani krüni käte, dre kändi nin né käne kugwe bä migani, tärä ye tigadre ñó, ye bä miganintre kwetre käne....

Ye ngwane nin ngäbe ngäbere nüganina kabré Costa Rica, ye kugwe miganingä mrä niebare bätä ngäbe käräbare jökrä kädrí tä. Ngöbö nüganin tibien niebare, ye kugwe bä miganintre nitre ngäbe ye ogwäte. Nin ngäbe negwe nügandre ja käntibe, ne ñan ñó bätä kä né gaiga ñebare, dre bätä nin ngäbe nämbare Costa Rica ye käräbare jökrä ta kädri, erére bätä ngäbegwe jödrän, kä, nurá ye miganinte niganinta kädri, jödrän namáni ietre ye chuitregwe deani jae, ye bä kä, jödrän, nura, ye nitre ngäbe roäre ñakare niganinta, namáni. Ngäbe namáni kädrí a ngwane kugwe ñakare naganingä ka kwati, kubu, komära, niaratre jatanin ngatáintre mrö miara bätä jataninta Costa Rica kugwäre, ye ngwane nüganin chuitregwe kä deambarera jae jökrä. 

Kä 1973 ngwane nin ngäbe krie migani. Ye C.R. chuitregwe ja öganingrö blitabare kwetre nin ngäbe namáninängä räre ye dí migadreta, erére kugwe sribebare kwetre, ye CONAI, jatánintre kä kögö nin ngäbe krägue, erére kena kä kädriebare kwe Coto BRus, bití Abrojo, Conte, Osa, San Antonio ye erére ámenen kugwe niganin nemen täte....

'''Kugwe sribebare.'''
Kugwe ye nigani nin ngäbe ne dí migareta käri, kira ngwane meguera nin ngäbe ne namani täen ngwarebe nitre mötöri ye ie, kwetre yegwe ngötübare nin né jödrän ngwarebe erére, ye bití ngwane nügani gare ietre nin ngäbe ye kwetre erére aráto.
Kugwe nüguen gare, ja tötigue aráto, kugwe migue ñräre ja käne, ja dí kugwe keta kabre bätä, ye bä krägä, núra, murie, krí, ñö, kä, trä ogwä, bren, kugwe kia kia bätä jökrä nämbare ja kite... -->

== Pallabres en ngäbere ==
{{llista de columnes|3|
:Neñu: monso-brare
:Neña: monso-merire
:Muyer: meri
:muyer formosa: meri nuäre, bongrabe.
:Home: brare
:Sol: ngwana
:Lluna: sö
:Día: köbö
:Nueche: deo
}}
'''KUGWE TIGANI NGÄBERE BÄBÄ SULIÁRE.'''
{{llista de columnes|3|
:Akwré = venga.
:Akwré kwete = venga a comer.
:Ámen = cuál.
:Andalan = gallu.
:Ani kwete = vamos comer.
:Llabro=arroz.
:Bani = llata d'aluminiu.
:Bäse = llamber.
:Bätete = llavar.
:Bati = una vegada.
:Betékä = correr.
:Bien = dar.
:Bien íe = da-y a él (ella).
:Bini tíe = dar a mi.
:Biti = dempués, más.
:Blato = platu.
:Bökän = ciertu.
:Bongrabe = guapu (a).
:Brän = vamos.
:Brare = home.
:Bren= enfermu.
:Bule = barriga :Chí
=pequeñu, neñu.
:Dare = de día.
:Dati = un árbol.
:Deeme = con cuidu.
:Dekä = na maña.
:Dean = tomar o garrar.
:Dende = baxe, tomar.
:Deo = na nueche.
:Dera = va ratu.
:Dí = fuercia, o enerxía.
:Dikuende = esbaratar
:Dikuimá = banano primitivu :Díme
= agriu :Dini
= tomó, o garró :Dikue
= zarru :Díte
= fuerte :Dobó
= tierra :Dobóre
= café :Dobrore
= puercu :Dokwä
= cabeza :Drekwe
= oxetu plásticu :Dribe
= alacrán
:Drüne = negru :Erére
= igual
:Etebá = hermanu :Gure
= casáu :Gwä
ti biain mäe = ahorita doi-y
:Ibía= caña :Ison
= ñariz
:Íti = una persona :Jadenkä
= xugar
:Jädrin = ayeri :Jäme
= mansu :Jene
= distintu :Jatadre
=venir
:Jatäguete = brincar
:Jatanina = vinieron
:Jenéna = d'otru
:Jetebe = mañana :Jí
= camín
:Jibe = lucio
:Jiete = nel camín
:Jireiti = una fila :Jirere
= en ringlera
:Jite = en camín
:Joko = araña :Jú
= casa :Jüete
= arrallar
:Jükue = pintar
:Jukwe = puerta :Xura =
rápido :Jurore
= débiles
:Juräre = picazón
:Kä kämen = el tiempu ta malu :Kä
rä = golores
:Kabré = montón
:Kada = boca :Kaibe
= solu :Ñö
= agua :Kämen
= malos
:Käne = primeru :Kare
= verde :Kärere
íe = pídalo a él
:Käte = gordu :Kati
= una fueya :Kekue
= balerar
:Kete = barafuste :Ketéiti
= un paquete :Kise
= mano :Kideiti
= rácimos
:Kíra = vien
:Kíra = antiguu :Kíra
= vieyu :Kite
= tire :Kobókwä
= cuatro :Köböiti
= un día :Komä
= trés
:Köte = gordu :Krä
= flacu :Krati
= un animal
:Krene = perezosu :Krí
= grande :Krí
kä = fueya d'árbol
:Krübäte = demasiáu :Kubú
= dos
:Kukwe = pallabra :Kuni
= atopó :Küra
= terminó :Kürera
= terminaron
:Kwä kükü = siete :Kwä
ökän = nueve :Kwä,
kwä = ocho :Kwaka
= amargosu :Kwäjätä
= diez
:Kwärä = al llau
:Kwärikué = cinco :Kwätí
= seis
:Kwati = unu :Kwe
= él
:Kwekwe = d'él
:Kwetádi = van comer
:Kwete = comer
:Kwetre = ellos
:Kwitira = comieron
:Kwräkri = a otru llau :Mä
= usté :Mägwe
bian tíe = usté dar a mi :Mä
niguí medénde? = ¿Aú va usté?
:Mäe = a usté :Mäkwe
= so (a)
:Malan = caparina :Esquite =
duce :Mare
= más tarde
:Matara = güei
:Mende = lloñe :Merire
= femenina :Mete =
péguelo :Metre
= ciertu y verdá
:Miti = pegó :Möre
= fema :Mrägä
= familia :Mun
= ustedes
:Mungwä = mosca :Murara =
engripado
:Mura = gripe :Murie
= vientu, aire :Näin
= andar
:Nän = vaya :Né
= ésti :Né
= tome :Ne
ñain = tome este :Nea
= ésta :Negä
= sume :Negri
= a esti llau :Negwe
=d'esta :Nende
= arramar
:Nere = pequí :Nete
= equí :Ngäne
= llatir
:Ngaña = formiga :Ngin
= viérbene :Ngire
= caliente :Ngukwe
= espenar
:Ngwai = hermana :Ngwana
roäre =en mediu día :Ngwäre
= cara :Ngwean
=dineru :Ngwen
= blancu :Ngwena
= lleve :Ngwendä
íe = pregunte a él
:Ngwin =:Traer
:Nidan = machu :Nikuikä
= bolar, asustar
:Niguíra = foise :Nirekwe
= de quién

:Nírien = crecer, desenvolver.
:Nuäre = Llinda(o)
:Nükuen krö = dos pies
:Nukwä = páxaru :Nun
= nós
:Nun kiri = a llau de nós
:Nunkwe = de nós
:Ñadre = tomar
:Ñain = tome :Ñó
né = tome esta agua :Ñö
ñain = tome agua :Ñü
= Agua :Öba
= aviespa :Okwä
= güeyu
:Ötare = la mita
:Ötöiti = un vistíu :Rien
= cocine :Roro
= pescuezu :Rubún
= bravu :Rubúne
= enoxáu :Rürübäine
= vendiendo :Segri
= al otru llau
:Segwe = d'aquella :Sete
= allá :Sübrüre
= mariellu suca:
azucre :Tä
dikuekä = ta caminando :Täkärä
= pa sentar
:Täkue tibien= sentir
:Tain = coloráu :Ti =
yo :Ti tä
sribíre = yo toi trabayando :Ti tä
tärä driere = yo toi enseñando :Tikue
= escriba :Tikwe
= mio :Töe
kräkue = él quier 
:Träkwata una bolsa plástica :Ulíe
= pierna :Ukwe
= moler
:Ukwen = olla :Umbre
= mayor, vieyu :Üna
= completu, maurecer
:Yé = ési :Ye
kwekwe = esi ye d'él.
:Ye kwetrekwe = esi ye d'ellos.
:Ye tikwe = esi ye mio :Yéte
= ende }}.


=== Númberos del 1 al 10 ===
:1= kwati
:2= kubú
:3= komä
:4= kobókwä
:5= kwärikué
:6= kwätí
:7= kwä kügü
:8= kwä kwä
:9= kwä ökän
:10= kwäjätä
:11= kwäjätä kwati
:12= kwäjätä kubu
:13= kwäjätä komä
:14= kwäjätä kobokwä
:15= kwäjätä kwäti
:16 quëwuinem osass osass
17 pennywiese
Hai 18 formes de coteo en Ngäbere.
Desc. Ngäbere Cantidá Significaos 
Kwati 1 Oxetu redondu.
Iti 1 Persona.
Krati 1 Animal.
Dati 1 Árbol.
Jireiti 1 Fila.
Keteiti 1 Paquete.
Batí 1 Una vegada.
Kideiti 1 Recímanos. 
Ötöiti 1 Ropa, cachu.
Kati 1 Fueya.
Taiti 1 Una cuarta.
Ngwraiti 1 Un caricote.
Köböiti 1 Un día.
Jetébe 1 Mañana.
Jädrín 1 Ayeri.
Manáni 1 Moneda.
Kundi 1 Estielles o llata.
Duiti 1 Cantidaes grandes.

=== Frases en ngäbere ===
:Bonos díes: Käbö kwin degä
:Bones tardes: Käbö kwin dere
:Bones nueches: Käbö kwin deo
:¿Cómo tas?: ¿Mä toa ño?
:¿Cómo te llames?: ¿Mä kä ño?
:¿Cuántos años tienes?: ¿Kä nuai mä bití?
:¿Ónde vive usté?: ¿Mä tä nüne medente?

=== Conxugación ===
'''Jatäguete''' - '''Brincar'''
:Ti bigue jatäguete nemén séte - Yo voi a brincar hasta allá :Mä
jatägäte nemén séte - Usté brinca hasta allá :Kwé
jatägäite nemén séte - Él brincará hasta allá

------------------------------------------
''''''Kä jurä'''
Ti bätä kä jurä nibí -
Kwé bätä kä jurä nibí -
Nun bätä kä jurä nibí

'''Mieu''''''
Yo tengo mieu -
Él tien mieu -
Ella tien mieu -
Nós tenemos mieu

-------------------------------------------
''' '''Ngwänengä'''
Ti töe ñakare ngwänängä bätä -
Kwe töe ñakare ngwänängä bätä -
Nun töe ñakare ngwänängä bätä 

'''Glayar''''''
Yo nun quiero glayar -
El nun quier glayar -
Nós nun queremos glayar
-------------------------------------------
Urabá o Urracá foi un líder de la sociedá Ngäbe que lluchó contra los invasores españoles, venció a principales capitanes y morrió en total llibertá.

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

{{ORDENAR:Ngabe}}



{{Tradubot|Idioma ngäbe}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Llingües guaiímicas]]
[[Categoría:Llingües de Panamá]]
[[Categoría:Llingües de Costa Rica]]
El idioma ngäbe (pronunciáu nobe polos hispanofalantes) —conocíu tamién como guaymí— ye un idioma amerindiu de la familia chibchana faláu pol pueblu ngäbe. Hai 133.092 falantes en Panamá (contorna Ngäbe-Buglé) y Costa Rica (provincia de Puntarenas). La llingua usa l'alfabetu llatín o romanu.Ethnologue, Ngäbere, consultáu'l 24 de mayu de 2007 La pallabra guaymí significa "esa xente" y pa los indíxenes ngäbe paez-yos despreciatible que se refieran a ellos como "esa xente" na so llingua materna.

 Descripción llingüística 
 Testu en Ngäbere 
El siguiente ye un exemplu de testu en ngäbere:
Nitre ngäbere nietä ye blite kugwe ngäbere bití, ye nie nüne Panamá bätä Costa Rica, nitre panamá ye blite bä jenénkä nin Costa Rica yé bätä.

Kugwe nin ngäbegwe ne bití blita ñakare nibíre krübäte yedre bätä ari kugwe tigueta, ögaregrö bití driedre monso mrä íe. Kugwe ne migadre kä krí bití yé kwe kugwe ye ñakare rearegä.

 Pallabres en ngäbere 

KUGWE TIGANI NGÄBERE BÄBÄ SULIÁRE.
.

 Númberos del 1 al 10 
1= kwati
2= kubú
3= komä
4= kobókwä
5= kwärikué
6= kwätí
7= kwä kügü
8= kwä kwä
9= kwä ökän
10= kwäjätä
11= kwäjätä kwati
12= kwäjätä kubu
13= kwäjätä komä
14= kwäjätä kobokwä
15= kwäjätä kwäti
16 quëwuinem osass osass
17 pennywiese
Hai 18 formes de coteo en Ngäbere.
Desc. Ngäbere Cantidá Significaos 
Kwati 1 Oxetu redondu.
Iti 1 Persona.
Krati 1 Animal.
Dati 1 Árbol.
Jireiti 1 Fila.
Keteiti 1 Paquete.
Batí 1 Una vegada.
Kideiti 1 Recímanos. 
Ötöiti 1 Ropa, cachu.
Kati 1 Fueya.
Taiti 1 Una cuarta.
Ngwraiti 1 Un caricote.
Köböiti 1 Un día.
Jetébe 1 Mañana.
Jädrín 1 Ayeri.
Manáni 1 Moneda.
Kundi 1 Estielles o llata.
Duiti 1 Cantidaes grandes.

 Frases en ngäbere 
Bonos díes: Käbö kwin degä
Bones tardes: Käbö kwin dere
Bones nueches: Käbö kwin deo
¿Cómo tas?: ¿Mä toa ño?
¿Cómo te llames?: ¿Mä kä ño?
¿Cuántos años tienes?: ¿Kä nuai mä bití?
¿Ónde vive usté?: ¿Mä tä nüne medente?

 Conxugación 
Jatäguete - Brincar
Ti bigue jatäguete nemén séte - Yo voi a brincar hasta allá :Mä
jatägäte nemén séte - Usté brinca hasta allá :Kwé
jatägäite nemén séte - Él brincará hasta allá

'Kä jurä
Ti bätä kä jurä nibí -
Kwé bätä kä jurä nibí -
Nun bätä kä jurä nibí

Mieu'Yo tengo mieu -
Él tien mieu -
Ella tien mieu -
Nós tenemos mieu

 NgwänengäTi töe ñakare ngwänängä bätä -
Kwe töe ñakare ngwänängä bätä -
Nun töe ñakare ngwänängä bätä Glayar''''
Yo nun quiero glayar -
El nun quier glayar -
Nós nun queremos glayar

Urabá o Urracá foi un líder de la sociedá Ngäbe que lluchó contra los invasores españoles, venció a principales capitanes y morrió en total llibertá.

 Referencies 

Categoría:Llingües guaiímicas
Categoría:Llingües de Panamá
Categoría:Llingües de Costa Rica