Idioma brahui
{{Ficha d'idioma |
nome = Brahui
| nativu = <big>{{lang|brh|براہوئي}}</big>
| familia madre = Llingües drávides
| países= {{bandera2|Paquistán}}<br/>{{bandera2|Afganistán}}
| falantes= 4,22 millones
| h1=4,22 millones
| h2=''ensin datos''
| rank=
| familia=[[llingües drávides]]
&nbsp;Septentrionales
|escritura= [[Alfabetu árabe]]
|oficial=
|iso3=brh|sil=brh
|mapa=[[Ficheru:Dravidische Sprachen.png|250px]]
|mapa_lleenda = [[Llingües drávides]]: el brahui ye l'idioma del área aisllada al estremu noroeste.
}}
El '''brahui''' (en brahui, براہوئی) ye una [[llinguaxe|llingua]] [[Llingües drávides|drávida]] que se fala principalmente en [[Beluchistán]] ([[Paquistán]]) y en zones estremeres d'[[Afganistán]] ya [[Irán]]. Ye la llingua del pueblu [[brahui]], pero tamién ye falada por munchos miembros del pueblu [[baluchi]]. Ye la quinta llingua dravídica por númberu de falantes, y ye la única que nun se fala na India; envalórase un total de daqué más de cuatro millones de falantes.

Ye una llingua escrita qu'utiliza l'[[alfabetu árabe]] por cuenta de que los sos falantes son [[islam|musulmanes]].

== Distribución ==

El brahui ye l'idioma dominante na parte central de la provincia de [[Baluchistán (Paquistán)|Baluchistán]], en Paquistán, y ye mayoría nos distritos de [[Kalat]], [[Mastung]] y [[Khuzdar]], anque tamién se fala nos distritos vecinos, ya inclusive na capital provincial, [[Quetta]]. N'Afganistán fálase brahui nel estremu sur del país en comunidaes aisllaes, sacante una zona concentrada nel sur de la [[provincia de Kandahar]]. Según hai munchos falantes de brahui d'orixe beluchi —y na so mayoría son [[Billingüismu|billingües]]— tamién hai comunidaes étnicamente brahui que camudaron la so llingua pol [[idioma baluchi]] o'l [[Idioma pastún|pashtún]].<ref>{{cita publicación |autor=Parkin, Robert |títulu=Some comments on Brahui kinship terminology |publicación=Indo-Iranian Journal |númberu=Númberu 32 (1) |añu=1989 |páxines=37–43 |idioma=inglés }}</ref>

Acordies con [[Ethnologue]], la gran mayoría de los falantes de brahui vive en Paquistán, con minoríes n'Afganistán y una muncho menos significativa —alredor de 22&nbsp;000 persones— n'Irán. Tamién menta la esistencia de minoríes en [[Turkmenistán]] y nos estaos del [[Golfu Pérsicu]].<ref name=ETH>{{cita web |url=https://www.ethnologue.com/language/brh |títulu=Ethnologue |añu=2011 }}</ref>

== Clasificación y dialeutos ==

L'idioma brahui pertenez, xunto al [[idioma kurukh]] (oraon) y al [[idioma malto|malto]], al grupu de les llingües dravídiques septentrionales. Viose fuertemente influyida poles [[llingües iranies]] que se falen na zona, especialmente'l balochi, el [[idioma sindhi|sindhi]] y, en menor midida, el pashtún.<ref>{{cita publicación |autor=Emeneau, Murray B. |títulu=Bilingualism and structural borrowing |publicación=Actes de la Sociedá Americana de Filosofía |número=Númberu 106 (5) |añu=1962 |páxines=430-442 |idioma=inglés }}</ref>

Tien tres dialeuto: el ''sarawani'' nel norte, el ''jhalawani'' nel sureste y el ''chaghi'' o ''brahui de Kalat'' nel oeste.<ref name=ETH/> Nun hai diferencies importantes ente estos dialeutos, que son mutuamente intelixibles.<ref name=ELF>{{cita publicación |autor=Elfenbein, J. H. |títulu=A periplous of the ‘Brahui problem' |publicación=Studia Iranica |volume=Vol. 16 |añu=1987 |idioma=inglés }}</ref>

== Fonoloxía ==
Les vocales son los mesmos qu'en baluchi: llarga a e i o u llargues, a i o curties, diptongos aj y aw. Les consonantes son tamién bien similares a les del baluchi, pero'l brahui tien más [[Consonante fricativa|fricatives]] y [[Consonante nasal|nasales]].<ref name=ELF/>

{|class=wikitable style=text-align:center
!
!colspan=2|[[Consonante llabial|Llabial]]
!colspan=2|[[Consonante dental|Dental]]
!colspan=2|[[Consonante alveolar|Alveolar]]
!colspan=2|[[Consonante retroflexa|Retroflexa]]
!colspan=2|[[Consonante palatal|Palatal]]
!colspan=2|[[Consonante velar|Velar]]
!colspan=2|[[Consonante glotal|Glotal]]
|-
![[Consonante nasal|Nasal]]
|style=border-right:0| ||style=border-left:0|{{IPA|m}}
|style=border-right:0| ||style=border-left:0|{{IPA|n}}
|colspan=2|
|style=border-right:0| ||style=border-left:0|{{IPA|ɳ}}
|colspan=2|
|colspan=2|
|colspan=2|
|-
![[Consonante oclusiva|Oclusiva]]
|style=border-right:0|{{IPA|p}}||style=border-left:0|{{IPA|b}}
|style=border-right:0|{{IPA|t}}||style=border-left:0|{{IPA|d}}
|colspan=2|
|style=border-right:0|{{IPA|ʈ}}||style=border-left:0|{{IPA|ɖ}}
|style=border-right:0|{{IPA|t͡ʃ}}||style=border-left:0|{{IPA|d͡ʒ}}
|style=border-right:0|{{IPA|k}}||style=border-left:0|{{IPA|ɡ}}
|style=border-right:0|{{IPA|ʔ}}||style=border-left:0|
|-
![[Consonante fricativa|Fricativa]]
|style=border-right:0|{{IPA|f}}||style=border-left:0|
|colspan=2|
|style=border-right:0|{{IPA|s}}||style=border-left:0|{{IPA|z}}
|colspan=2|
|style=border-right:0|{{IPA|ʃ}}||style=border-left:0|{{IPA|ʒ}}
|style=border-right:0|{{IPA|x}}||style=border-left:0|{{IPA|ɣ}}
|style=border-right:0|{{IPA|h}}||style=border-left:0|
|-
![[Consonante llateral|Llateral]]
|colspan=2|
|colspan=2|
|style=border-right:0|{{IPA|ɬ}}||style=border-left:0|{{IPA|l}}
|colspan=2|
|colspan=2|
|colspan=2|
|colspan=2|
|-
![[Consonante rótica|Rótica]]
|colspan=2|
|style=border-right:0| ||style=border-left:0|{{IPA|ɾ}}
|colspan=2|
|style=border-right:0| ||style=border-left:0|{{IPA|ɽ}}
|colspan=2|
|colspan=2|
|colspan=2|
|-
![[Vocoide non silábicu|Semiconsonante]]
|colspan=2|
|colspan=2|
|colspan=2|
|colspan=2|
|style=border-right:0| ||style=border-left:0|{{IPA|j}}
|style=border-right:0| ||style=border-left:0|{{IPA|w}} 
|colspan=2|
|}

== Ortografía ==

El brahui ye l'únicu idioma dravidiano que nun se sabe que s'escribiera con un llinguaxe basáu en [[alfabetos bráhmicos]]; sicasí, dende la segunda metá del sieglu XX escribir col [[alfabetu árabe]].

Más apocayá, una ortografía basada nel [[alfabetu llatín]] llamada Brolikva (una abreviatura de Brahui Likvar) foi desenvueltu pol Conseyu de la Llingua Brahui de la [[Universidá de Baluchistán]] en Quetta, y adoptada pol periódicu llocal ''Talár''. Les lletres d'esti alfabetu son:<ref>{{cita web |url=https://sites.google.com/site/brahuilb/home |títulu=Bráhuí Báşágal |obra=Brahui Language Board, Universidá de Baluchistán |fecha=abril de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120607085825/https://sites.google.com/site/brahuilb/home |fechaarchivu=2012-06-07 }}</ref>

{|{{tablaguapa}} style="font-size: 110%;"
|[[b]]
|[[á]]
|[[p]]
|[[í]]
|[[s]]
|[[y]]
|[[ş]]
|[[v]]
|[[x]]
|[[e]]
|[[z]]
|[[ź]]
|[[ģ]]
|[[f]]
|[[ú]]
|[[m]]
|[[n]]
|[[l]]
|[[g]]
|[[c]]
|[[t]]
|[[ŧ]]
|[[r]]
|[[ŕ]]
|[[d]]
|[[o]]
|[[đ]]
|[[h]]
|[[j]]
|[[k]]
|[[a]]
|[[i]]
|[[u]]
|[[ń]]
|[[ļ]]
|}

Les lletres con diacríticos son les vocales llargues, consonantes post-alveolares y retroflexes, la fricativa velar y la fricativa sorda llateral.

== Peligru d'estinción ==
{{VT|Atles interactivo Unesco de les llingües en peligru nel mundu}}
Acordies con informe de la [[Unesco]] del añu 2009, el brahui ye unu de los ventisiete idiomes de Paquistán que s'enfrenten al peligru d'estinción, anque ta clasificáu como "non seguro", el mínimu nivel mínimu d'esmolición de los cinco esistentes (vulnerables, en peligru, seriamente en peligru, en peligru críticu, y estinguida).<ref>{{cita web |url=https://ich.unesco.org/en/interactive-atles-00206 |autor=Moseley, Christopher |títulu=Atles interactivo de les llingües del mundu en peligru |obra=UNESCO |añu=2009 }}</ref>

== Publicaciones ==

El primer diariu n'idioma brahui ye ''Talár'', qu'utiliza la nueva ortografía llatina, y preséntase como "un intentu de estandarizar y desenvolver la llingua Brahui pa cumplir los requisitos del discursu políticu, social y científicu modernu."

== Historia ==

Nun hai consensu tocantes a si'l brahui ye un llinguaxe relativamente recién introducíu en Beluchistán o un remanente d'una familia de llingües drávides anterior a la llegada de les invasiones indoeuropees a partir de la metá del segundu mileniu A.C. que permaneció más de tres milenios ensin ser reemplazada poles llingües vecines; esta teoría supón que la gran mayoría de los pueblos de la [[indostán|península india]] y del actual Paquistán tienen de ser necesariamente drávides, o bien que los drávides emigraron escontra'l sur en respuesta a la llegada de los indoeuropeos.<ref name=ELF/>

Otres teoríes ven al brahui como un idioma llegáu a la rexón en tiempos muncho más recién, mientres la primer metá del segundu mileniu de la nuesa era. Esta teoría ta sofitada na ausencia de [[Préstamu llingüísticu|préstamos llingüísticos]] más antiguos qu'esa fecha, como los del [[idioma avéstico]]. El principal contribuyente indoeuropéu al vocabulariu brahui ye'l beluchi, un grupu étnicu que s'instaló na rexón alredor del añu 1000.<ref name=ELF/>

Una tercer teoría postula tamién una emigración dende'l subcontinente indiu, pero más tardida, nos sieglos [[sieglu XIII|XIII]] o [[sieglu XIV|XIV]].<ref>{{cita llibru |autor=Sergent, Bernard |títulu=Génése de l'Inde |editorial=Payot & Rivages |añu=1997 |idioma=francés }}</ref>

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Bibliografía ==

* {{cita web |títulu=South Asian Language Resource Center Workshop on Languages of Afghanistan and neighboring areas |fecha=December 2003 |capítulu=Brahui - Notes |autor=Bashir, Elena |url=http://salrc.uchicago.edu/workshops/sponsored/121203/resources/brahui.pdf |idioma=inglés }}
* {{cita llibru |autor=Bray, Denys |títulu=The Brahui Language, an Old Dravidian Language Spoken in Parts of Baluchistan and Sind: Grammar |editorial=Gian Publishing House |añu=1986 |idioma=inglés }}
* {{cita publicación |autor=Emeneau, Murray B. |títulu=Bilingualism and structural borrowing |publicación=Proceedings of the American Philosophical Society |añu=1962 |volume=106 |páxines=430–442 |idioma=inglés }}
* {{cita web |autor=Robert, Parkin |títulu=Some comments on Brahui kinship terminology |publicación=Indo-Iranian Journal |volume=32 |páxines=37–43 |añu=1989 |idioma=inglés }}
* {{cita web |autor= Sergent,Bernard|authorlink=Bernard Sergent |títulu=Genèse de l'Inde|publisher= Bibliothèque scientifique Payot |añu=1997 |idioma=inglés }}
* {{cita publicación |autor=Witzel, Michael |títulu=Proceedings of the Conference on the Indus Civilisation |capítulu=The Languages of Harappa |url=http://www.people.fas.harvard.edu/~witzel/IndusLang.pdf |editor=Kenoyer, Jonathan Mark |fecha=febreru de 1998 |idioma=inglés }}

== Enllaces esternos ==
{{Incubator|code=brh}}
* [http://www.ijunoon.com/Brahui/ Diccionariu Brahui Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120127081439/http://www.ijunoon.com/Brahui/ |date=2012-01-27 }}
* [https://books.google.com/books?id=mrcOAAAAQAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_gue_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Allâh Baksh (1877), ''Handbook of the Birouhi language'']
* [https://sites.google.com/site/brahuilb/home Brahui Language Board] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120607085825/https://sites.google.com/site/brahuilb/home |date=2012-06-07 }}
* [https://sites.google.com/site/brahuilb/videos-1/untitledpost Bráhuí Báşágal (Brahui Alphabet)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121114153726/https://sites.google.com/site/brahuilb/videos-1/untitledpost |date=2012-11-14 }}
* [http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=207&menu=004 Profile of the Brahui language] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080106095702/http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=207&menu=004 |date=2008-01-06 }}
* [https://web.archive.org/web/20050421184249/http://www.southasiabibliography.de/Bibliography/Dravidian/Brahui___Birouhi/brahui___birouhi.html Bibliografía parcial sobre estudios académicos sobre l'idioma brahui]
* [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/77229/Brahui-language Britannica Brahui language]
* [http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?root=new100&morpho=0&basename=new100\drv\bra&first=0 Léxicu básicu del brahui, nel Global Lexicostatistical Database]





{{Tradubot|Idioma brahui}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Llingües drávides]]
[[Categoría:Llingües de Paquistán]]
[[Categoría:Llingües d'Afganistán]]
[[Categoría:Llingües d'Irán]]
El brahui (en brahui, براہوئی) ye una llingua drávida que se fala principalmente en Beluchistán (Paquistán) y en zones estremeres d'Afganistán ya Irán. Ye la llingua del pueblu brahui, pero tamién ye falada por munchos miembros del pueblu baluchi. Ye la quinta llingua dravídica por númberu de falantes, y ye la única que nun se fala na India; envalórase un total de daqué más de cuatro millones de falantes.

Ye una llingua escrita qu'utiliza l'alfabetu árabe por cuenta de que los sos falantes son musulmanes.

 Distribución 

El brahui ye l'idioma dominante na parte central de la provincia de Baluchistán, en Paquistán, y ye mayoría nos distritos de Kalat, Mastung y Khuzdar, anque tamién se fala nos distritos vecinos, ya inclusive na capital provincial, Quetta. N'Afganistán fálase brahui nel estremu sur del país en comunidaes aisllaes, sacante una zona concentrada nel sur de la provincia de Kandahar. Según hai munchos falantes de brahui d'orixe beluchi —y na so mayoría son billingües— tamién hai comunidaes étnicamente brahui que camudaron la so llingua pol idioma baluchi o'l pashtún.

Acordies con Ethnologue, la gran mayoría de los falantes de brahui vive en Paquistán, con minoríes n'Afganistán y una muncho menos significativa —alredor de 22 000 persones— n'Irán. Tamién menta la esistencia de minoríes en Turkmenistán y nos estaos del Golfu Pérsicu.

 Clasificación y dialeutos 

L'idioma brahui pertenez, xunto al idioma kurukh (oraon) y al malto, al grupu de les llingües dravídiques septentrionales. Viose fuertemente influyida poles llingües iranies que se falen na zona, especialmente'l balochi, el sindhi y, en menor midida, el pashtún.

Tien tres dialeuto: el sarawani nel norte, el jhalawani nel sureste y el chaghi o brahui de Kalat nel oeste. Nun hai diferencies importantes ente estos dialeutos, que son mutuamente intelixibles.

 Fonoloxía 
Les vocales son los mesmos qu'en baluchi: llarga a e i o u llargues, a i o curties, diptongos aj y aw. Les consonantes son tamién bien similares a les del baluchi, pero'l brahui tien más fricatives y nasales.

LlabialDentalAlveolarRetroflexaPalatalVelarGlotalNasal   OclusivaFricativaLlateralRótica  Semiconsonante   

 Ortografía 

El brahui ye l'únicu idioma dravidiano que nun se sabe que s'escribiera con un llinguaxe basáu en alfabetos bráhmicos; sicasí, dende la segunda metá del sieglu XX escribir col alfabetu árabe.

Más apocayá, una ortografía basada nel alfabetu llatín llamada Brolikva (una abreviatura de Brahui Likvar) foi desenvueltu pol Conseyu de la Llingua Brahui de la Universidá de Baluchistán en Quetta, y adoptada pol periódicu llocal Talár. Les lletres d'esti alfabetu son:

bápísyşvxezźģfúmnlgctŧrŕdođhjkaiuńļ

Les lletres con diacríticos son les vocales llargues, consonantes post-alveolares y retroflexes, la fricativa velar y la fricativa sorda llateral.

 Peligru d'estinción 

Acordies con informe de la Unesco del añu 2009, el brahui ye unu de los ventisiete idiomes de Paquistán que s'enfrenten al peligru d'estinción, anque ta clasificáu como "non seguro", el mínimu nivel mínimu d'esmolición de los cinco esistentes (vulnerables, en peligru, seriamente en peligru, en peligru críticu, y estinguida).

 Publicaciones 

El primer diariu n'idioma brahui ye Talár, qu'utiliza la nueva ortografía llatina, y preséntase como "un intentu de estandarizar y desenvolver la llingua Brahui pa cumplir los requisitos del discursu políticu, social y científicu modernu."

 Historia 

Nun hai consensu tocantes a si'l brahui ye un llinguaxe relativamente recién introducíu en Beluchistán o un remanente d'una familia de llingües drávides anterior a la llegada de les invasiones indoeuropees a partir de la metá del segundu mileniu A.C. que permaneció más de tres milenios ensin ser reemplazada poles llingües vecines; esta teoría supón que la gran mayoría de los pueblos de la península india y del actual Paquistán tienen de ser necesariamente drávides, o bien que los drávides emigraron escontra'l sur en respuesta a la llegada de los indoeuropeos.

Otres teoríes ven al brahui como un idioma llegáu a la rexón en tiempos muncho más recién, mientres la primer metá del segundu mileniu de la nuesa era. Esta teoría ta sofitada na ausencia de préstamos llingüísticos más antiguos qu'esa fecha, como los del idioma avéstico. El principal contribuyente indoeuropéu al vocabulariu brahui ye'l beluchi, un grupu étnicu que s'instaló na rexón alredor del añu 1000.

Una tercer teoría postula tamién una emigración dende'l subcontinente indiu, pero más tardida, nos sieglos XIII o XIV.

 Referencies 

 Bibliografía 

 
 
 
 
 
 

 Enllaces esternos 

 Diccionariu Brahui Online 
 Allâh Baksh (1877), Handbook of the Birouhi language
 Brahui Language Board 
 Bráhuí Báşágal (Brahui Alphabet) 
 Profile of the Brahui language 
 Bibliografía parcial sobre estudios académicos sobre l'idioma brahui
 Britannica Brahui language
 Léxicu básicu del brahui, nel Global Lexicostatistical Database

Categoría:Llingües drávides
Categoría:Llingües de Paquistán
Categoría:Llingües d'Afganistán
Categoría:Llingües d'Irán