Postreros falantes conocíos de llingües muertes o amenaciaes
{{revisáu|t=20210418090417}}

Una '''llingua muerta''' ye aquella qu'escarez de falantes nativos o competentes, esto ye, una llingua que yá nun ye la [[llingua materna]] de naide (anque eventualmente dalgunos llingüistes o otres persones la conozan de forma secundaria).

Anguaño, unes 500 de les cerca de seis mil llingües vives esistentes, tán seriamente amenaciaes y próximes a la so estinción, d'estes la mayoría namái tienen un puñáu de falantes vieyos que les falen, y nun esisten persones nueves que la conozan bien o lo falen con fluidez.<ref>[https://web.archive.org/web/20130113003429/http://www.ethnologue.com/nearly_extinct.asp Endangered languages] Ethnologue: Languages of the World.</ref> Esta llista recueye los nomes documentaos de los postreros falantes de diverses llingües o bien estintes o bien severamente amenaciaes.

== Orde cronolóxicu ==

=== Finaos nel sieglu XVII ===

* '''Chesten Marchant''' (muertu en 1676), créese que podría ser el postreru falante monollingüe de [[Idioma córnicu|córnicu]], a diferencia d'otres persones como [[Dolly Pentreath]] que tamién falaba inglés.

=== Finaos nel sieglu XVIII ===

* '''Margaret McMurray''' (muerta en 1760), postrera falante nativa del dialectu de les tierres baxes (Lowlands) del [[gaélicu escocés]].
* '''[[Dolly Pentreath]]''' (muerta en 1777), posiblemente la postrera falante nativa competente de [[Idioma córnicu|córnicu]], foi monollingüe hasta siquier los 20 años.

=== Finaos nel sieglu XIX ===

* '''Frances Johnson''', postreru falante competente del [[Idioma takelma|takelma]] d'[[Oregón]] (faláu enantes n'Estaos Xuníos).
* '''Walter Sutherland''' (morrió hacia 1850), postreru falante de [[Norn]]
* '''Nikonha''' (circa 1765-1871), postreru falante non mestizu de [[Tutelo]] (anque ente los descendientes mestizos Cayuga-Tutelo esistió cierta familiaridá cola llingua tutelo mientres dalgún tiempu).
* '''[[Truganini|Trugernanner]]''' (circa 1812-1876), considerada la postrera falante étnicamente pura d'una [[Llingües de Tasmania|llingua tasmana]]; anque, [[Fanny Cochrane Smith]], que tamién conocía una [[Llingües de Tasmania|llingua tasmana]], sobrevivióla.<ref>{{Cita llibru|títulu=Field linguistics: a beginner's guide|autor=By Terry Crowley, Nick Thieberger|URL=http://books.google.com/books?id=mX8xvuCT1xgC&lpg=PP1&dq=Crowley%2C%20Field%20Linguistics&client=opera&pg=PA2#v=onepage&q=tasmanian&f=false}}</ref>
* '''John Davey''' (1812-1891), foi un granxeru de Cornualles que foi unu de los postreros en caltener una conocencia tradicional del [[idioma córnicu]]<ref name="Times">De Bruxelles, Simon (May 21, 2008). [http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article3972485.ece "After centuries, Cornish agree how to speak their language"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080906155843/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article3972485.ece |date=2008-09-06 }}. ''The Times''.</ref>
* '''[[Tuone Udaina]]''' (morrió 1898), postreru falante del [[Idioma dalmáticu|idioma dálmata]]

=== Finaos nel sieglu XX ===

* '''[[Fanny Cochrane Smith]]''' (1834-1905), considerada la postrera falante competente d'una [[Llingües de Tasmania|llingua tasmana]]
* '''Fidelia Fielding''' (1827-1908), falante de pequot-mohegano, [[Llingües algonquines|llingua algonquina]] falada enantes en [[Connecticut]].
* '''John Mann''' (1834-?), postreru falante nativu atestiguáu de córnicu, parte d'un grupu de neños que falaben en [[Idioma córnicu|córnicu]], entrevistaos en 1914 a la edá de 80 años.<ref>{{Cita web |url=http://www.thisiscornwall.co.uk/Legend-Dolly-Pentreath-outlived-native-tongue/story-13069391-detail/story.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120207201058/http://www.thisiscornwall.co.uk/Legend-Dolly-Pentreath-outlived-native-tongue/story-13069391-detail/story.html |fechaarchivu=2012-02-07 |fechaaccesu=2021-04-18 }}</ref>
* '''[[Ishi]]''' (ca. 1860-1916), últimu miembru de la [[Yana (tribu)|etnia yana]], y postreru falantes sobreviviente de la llingua d'esta etnia l'idioma yahi.
* '''[[Sally Noble]]''' (muerta en 1922), postrera falante de [[Idioma chimariko|chimariko]].
* '''[[Ascención Solórsano]]''' (1854-1930), postrera falante del [[Idioma mutsun|mutsun]], llingua de la [[Llingües uti|familia uti]]<ref>[https://web.archive.org/web/20090104083733/http://www.mutsunlanguage.com/home.html Mutsun Language Foundation].</ref>
* '''Watt Sam''' (1876-1944) y '''Nancy Raven''' (1872-1957), foron unos de los dos últimos falantes competentes de [[Idioma natchez|natchez]].
* '''[[Isabel Meadows]]''' (1846-1939), postreru falante competente de [[Idioma rumsen|Rumsen]], una [[Llingües uti|llingua uti]] de California.
* '''[[Mary Yee]]''' (1897-1965), el postreru falante nativu de [[Idioma barbareño|barbareño]], perteneciente a la [[Llingües chumash|familia chumash]] de California.<ref>{{Cita publicación|volumen=8|páginas=505–508|apellíu=Grant|nome=C.|títulu=Chumash: Introduction|publicación=Handbook of North American Indians}}</ref>
* '''[[Ned Maddrell]]''' (1877-1974), postreru falante nativu de [[manés]], [[Llingües celtes|llingua céltica]].
* '''[[Armand Lunel]]''' (1892-1977), falante de [[shuadit]], variedá [[Llingües xudeorromances|xudeorromance]] d'idioma occitanu.
* '''[[Alf Palmer]]''' (ca. 1891-1981), postreru falante nativu de [[warrungu]], llingua aborixe australiana.
* '''[[Jack Butler (Jiwarli)|Jack Butler]]''' (1901-1986), falante de [[Jiwarli]], llingua aborixe australiana.
* '''[[Roscinda Nolásquez]]''' (1892-1987), postrera falante de [[Idioma cupeño|cupeño]], llingua utoazteca del sur de California.
* '''[[Klavdiya Plotnikova]]''' (ca. 1895-1989), postrera falante de [[Idioma kasmas|kamas]], [[Llingües samoyedes|llingua samoyeda]] falada al este de los [[Montes Urales|Urales]].
* '''[[Morndi Munro]]''' (morrió mientres la década de 1990), postreru falante competente d'[[Unggumi]], llingua d'Australia occidental.
* '''[[Fidela Bernat]]''' (1898-1991), postrera falante conocida d'[[euskera roncalés]].
* '''[[Tevfik Esenç]]''' (1904-1992), postreru falante dafechu competente n'[[Idioma ubijé|ubykh]].
* '''[[Algy Paterson]]''' (muertu en 1995), postreru falante competente de [[Idioma martuthunira|Martuthunira]], llingua d'Australia occidental.
* '''[[Truman Washington Dailey]]''' (1898-1996), postreru falante nativu del dialectu Otoe-Missouria de [[Idioma chiwere|chiwere]].
* '''[[Red Thunder Cloud|Rede Thunder Cloud]]''' (1919-1996), postreru falante nativu de [[Idioma catawba|catawba]].
* '''[[Valentina Vyie]]''' (muerta en 1997), postrera falante nativa de [[Idioma sirenik|sirenik]], llingua esquimal del estremu oriental del Siberia.
* '''[[Carmel Charles]]''' (1912-1999), postreru falante competente de [[Idioma nyulnyul|nyulnyul]] d'Australia occidental.

=== Finaos nel sieglu XXI ===

* '''[[Big Bill Neidjie]]''' (ca. 1920-2002), falante de [[Idioma gaagudju|gaagudju]], llingua australiana del [[Territoriu del Norte]].
* '''Yang Huanyi''' (c. 1909-2004), postrera falante de [[Nü shu]], llingua escrita usada puramente por muyeres en Jiangyong, [[Hunan|provincia de Hunan]], al sur de [[República Popular China|China]].
* '''[[Marie Smith|Marie Smith Jones]]''' (1918-2008), falante del [[Idioma eyak|eyak]], faláu nel sur d'Alaska.
* [[Ms. Boro]] (muertu en 2009), postreru falante competente d'[[Idioma aka-kora|aka-kora]], faláu nes [[islles Andamán]].
* '''[[Viktors Bertholds]]''' (1921-2009), créese que foi'l postreru falante nativu de [[Idioma livoniu|livonio]] (vease Grizelda Kristiņa).
* '''[[William Rozario]]''' (muertu en 2009) postreru falante conocíu de [[criollu indoportugués de Cochin]]
* '''[[Pan Jin-yu]]''' (1914-2010), postrera falante nativa del [[idioma pazeh]] de [[República de China|Taiwán]].
* '''[[Boa Sr]]'''. (ca. 1925-2010), [[Llingües de les islles Andamán|llingua adamanesa]] [[Idioma aka-bo|Aka-Bo]].
* '''[[Grizelda Kristiņa]]''' (1910-2013), postrera falante certificada de livonio.<ref>{{Cita web|url=http://www.thetimes.co.uk/tto/news/world/europe/article3782596.ece|títulu=Death of a language: last ever speaker of Livonian passes away aged 103|autor=David Charter Last updated at 12:01AM, June 5 2013|fecha=5 de xunu de 2013|editor=The Times|fechaaccesu=1 d'avientu de 2013}}</ref>
* '''[[Doris McLemore]]''' (1927-2016), postrera falante competente de [[Idioma wichita|wichita]].<ref name="urlThe Last Living Speaker of Wichita : NPR">{{Cita web|url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=18532656|títulu=The Last Living Speaker of Wichita : NPR|formato=Audio interview|obra=|fechaaccesu=}}</ref>
* '''[[Edwin Benson]]''' (1931-2016), postreru falante de [[Idioma mandeo|mandan]].

=== Postreros falantes vivos ===

* '''[[Cristina Calderón]]''' (nacida hacia 1928), dende [[2005]] ye la postrera falante de [[Idioma yagán|yagán]].
* '''[[Charlie Mungulda]]''', postreru falante nativu d'[[Idioma amurdag|amurdag]].<ref>{{Cita web|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,297260,00.html|títulu=Scientists Race Around World to Save Dying Languages|fecha=20 de setiembre de 2007|obra=Associated Press|editorial=[[Fox News]]|fechaaccesu=9 de xunu de 2009}}</ref>
* '''[[John Steckley]]''' (1949), consideráu'l postreru falante conocíu de wyandot (anque nun yera un falante nativu).
* '''[[Verdena Parker]]''' (1936), postreru falante competente d'[[Idioma hupa|hupa]].<ref>{{Cita llibru|títulu=Dying words: endangered languages and what they have to tell us|editorial=Wiley-Blackwell}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.ijpr.org/Feature.asp?FeatureID=836|títulu=Rescuing Languages From Extinction: The Experience of the Hoopa Valley, Karuk, and Yurok Tribes|último=Newberry|primero=Daniel|editorial=Jefferson Public Radio|fechaaccesu=29 de payares de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120306022513/http://www.ijpr.org/Feature.asp?FeatureID=836|fechaarchivu=2012-03-06}}</ref>
* '''[[Blas Jaime]]''' (1934), postreru falante de [[Chanás|chaná]].

== Ver tamién ==

* [[Llingua muerta]]

== Referencies ==
{{Llistaref|2}}
[[Categoría:Llingües muertes]]
[[Categoría:Última persona falante nativa]]
Una llingua muerta ye aquella qu'escarez de falantes nativos o competentes, esto ye, una llingua que yá nun ye la llingua materna de naide (anque eventualmente dalgunos llingüistes o otres persones la conozan de forma secundaria).

Anguaño, unes 500 de les cerca de seis mil llingües vives esistentes, tán seriamente amenaciaes y próximes a la so estinción, d'estes la mayoría namái tienen un puñáu de falantes vieyos que les falen, y nun esisten persones nueves que la conozan bien o lo falen con fluidez.Endangered languages Ethnologue: Languages of the World. Esta llista recueye los nomes documentaos de los postreros falantes de diverses llingües o bien estintes o bien severamente amenaciaes.

 Orde cronolóxicu 

 Finaos nel sieglu XVII 

 Chesten Marchant (muertu en 1676), créese que podría ser el postreru falante monollingüe de córnicu, a diferencia d'otres persones como Dolly Pentreath que tamién falaba inglés.

 Finaos nel sieglu XVIII 

 Margaret McMurray (muerta en 1760), postrera falante nativa del dialectu de les tierres baxes (Lowlands) del gaélicu escocés.
 Dolly Pentreath (muerta en 1777), posiblemente la postrera falante nativa competente de córnicu, foi monollingüe hasta siquier los 20 años.

 Finaos nel sieglu XIX 

 Frances Johnson, postreru falante competente del takelma d'Oregón (faláu enantes n'Estaos Xuníos).
 Walter Sutherland (morrió hacia 1850), postreru falante de Norn
 Nikonha (circa 1765-1871), postreru falante non mestizu de Tutelo (anque ente los descendientes mestizos Cayuga-Tutelo esistió cierta familiaridá cola llingua tutelo mientres dalgún tiempu).
 Trugernanner (circa 1812-1876), considerada la postrera falante étnicamente pura d'una llingua tasmana; anque, Fanny Cochrane Smith, que tamién conocía una llingua tasmana, sobrevivióla.
 John Davey (1812-1891), foi un granxeru de Cornualles que foi unu de los postreros en caltener una conocencia tradicional del idioma córnicuDe Bruxelles, Simon (May 21, 2008). "After centuries, Cornish agree how to speak their language" . The Times.
 Tuone Udaina (morrió 1898), postreru falante del idioma dálmata

 Finaos nel sieglu XX 

 Fanny Cochrane Smith (1834-1905), considerada la postrera falante competente d'una llingua tasmana
 Fidelia Fielding (1827-1908), falante de pequot-mohegano, llingua algonquina falada enantes en Connecticut.
 John Mann (1834-?), postreru falante nativu atestiguáu de córnicu, parte d'un grupu de neños que falaben en córnicu, entrevistaos en 1914 a la edá de 80 años.
 Ishi (ca. 1860-1916), últimu miembru de la etnia yana, y postreru falantes sobreviviente de la llingua d'esta etnia l'idioma yahi.
 Sally Noble (muerta en 1922), postrera falante de chimariko.
 Ascención Solórsano (1854-1930), postrera falante del mutsun, llingua de la familia utiMutsun Language Foundation.
 Watt Sam (1876-1944) y Nancy Raven (1872-1957), foron unos de los dos últimos falantes competentes de natchez.
 Isabel Meadows (1846-1939), postreru falante competente de Rumsen, una llingua uti de California.
 Mary Yee (1897-1965), el postreru falante nativu de barbareño, perteneciente a la familia chumash de California.
 Ned Maddrell (1877-1974), postreru falante nativu de manés, llingua céltica.
 Armand Lunel (1892-1977), falante de shuadit, variedá xudeorromance d'idioma occitanu.
 Alf Palmer (ca. 1891-1981), postreru falante nativu de warrungu, llingua aborixe australiana.
 Jack Butler (1901-1986), falante de Jiwarli, llingua aborixe australiana.
 Roscinda Nolásquez (1892-1987), postrera falante de cupeño, llingua utoazteca del sur de California.
 Klavdiya Plotnikova (ca. 1895-1989), postrera falante de kamas, llingua samoyeda falada al este de los Urales.
 Morndi Munro (morrió mientres la década de 1990), postreru falante competente d'Unggumi, llingua d'Australia occidental.
 Fidela Bernat (1898-1991), postrera falante conocida d'euskera roncalés.
 Tevfik Esenç (1904-1992), postreru falante dafechu competente n'ubykh.
 Algy Paterson (muertu en 1995), postreru falante competente de Martuthunira, llingua d'Australia occidental.
 Truman Washington Dailey (1898-1996), postreru falante nativu del dialectu Otoe-Missouria de chiwere.
 Rede Thunder Cloud (1919-1996), postreru falante nativu de catawba.
 Valentina Vyie (muerta en 1997), postrera falante nativa de sirenik, llingua esquimal del estremu oriental del Siberia.
 Carmel Charles (1912-1999), postreru falante competente de nyulnyul d'Australia occidental.

 Finaos nel sieglu XXI 

 Big Bill Neidjie (ca. 1920-2002), falante de gaagudju, llingua australiana del Territoriu del Norte.
 Yang Huanyi (c. 1909-2004), postrera falante de Nü shu, llingua escrita usada puramente por muyeres en Jiangyong, provincia de Hunan, al sur de China.
 Marie Smith Jones (1918-2008), falante del eyak, faláu nel sur d'Alaska.
 Ms. Boro (muertu en 2009), postreru falante competente d'aka-kora, faláu nes islles Andamán.
 Viktors Bertholds (1921-2009), créese que foi'l postreru falante nativu de livonio (vease Grizelda Kristiņa).
 William Rozario (muertu en 2009) postreru falante conocíu de criollu indoportugués de Cochin
 Pan Jin-yu (1914-2010), postrera falante nativa del idioma pazeh de Taiwán.
 Boa Sr. (ca. 1925-2010), llingua adamanesa Aka-Bo.
 Grizelda Kristiņa (1910-2013), postrera falante certificada de livonio.
 Doris McLemore (1927-2016), postrera falante competente de wichita.
 Edwin Benson (1931-2016), postreru falante de mandan.

 Postreros falantes vivos 

 Cristina Calderón (nacida hacia 1928), dende 2005 ye la postrera falante de yagán.
 Charlie Mungulda, postreru falante nativu d'amurdag.
 John Steckley (1949), consideráu'l postreru falante conocíu de wyandot (anque nun yera un falante nativu).
 Verdena Parker (1936), postreru falante competente d'hupa.
 Blas Jaime (1934), postreru falante de chaná.

 Ver tamién 

 Llingua muerta

 Referencies 

Categoría:Llingües muertes
Categoría:Última persona falante nativa