Llingües d'Afganistán
[[Ficheru:Ethnolinguistic Groups Afghanistan EN.svg|miniaturadeimagen|Grupos etnolingüísticos d'Afganistán.]]
[[Afganistán]] ye un país multillingüe nel que los dos idiomes más falaos, el [[paxtu]] y el [[dari]], tienen calter d'[[idioma oficial|oficiales]].<ref name=AO/> El [[idioma dari|dari]] ye'l nome oficial del [[idioma persa]] n'Afganistán. De cutiu conocer como'l "Persa afganistanu".<ref>{{cita web|url=http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=prs |títulu=Documentation for ISO 639 identifier: prs |editorial=Sil.org |fecha=18 de xineru de 2010 |fechaaccesu=5 d'avientu de 2014}}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2098.html?countryName=Afghanistan&countryCode=af&regionCode=sas&#af |títulu=The World Factbook: Afghanistan |editorial=Cia.gov |fechaaccesu=5 d'avientu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131015094344/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2098.html?countryName=Afghanistan&countryCode=af&regionCode=sas&#af |fechaarchivu=2013-10-15 }}</ref> Tanto'l [[Idioma paxtu|paxtu]] como'l persa son [[llingües indoeuropees]] dientro de les [[llingües iranies]]. Otros idiomes rexonales, tales como'l [[idioma uzbecu|uzbecu]], el [[idioma turcomanu|turcomanu]], el [[Idioma baluchi|balochi]], les [[llingües pashayi]] y el [[Llingües nuristaníes|nuristani]] son falaos por grupos minoritarios en tol país.

Dientro de los idiomes menores pueden incluyise el [[Idioma indostánicu]],<ref name="Hakala2012"/><ref name="Krishnamurthy2013"/> [[Idioma panyabí|Panyabí]],<ref name="WahabYoungerman2007">{{cita llibru|last1=Wahab|first1=Shaista|last2=Youngerman|first2=Barry|títulu=A Brief History of Afghanistan|fechaaccesu=13 de marzu de 2018|añu=2007|publisher=Infobase Publishing|language=English|isbn=9781438108193|page=18|quote=Los hindús y los sikh afganistanos falen hindi o punjabi amás de dari y paxtu.}}</ref> [[idioma askunu|Ashkunu]], [[idioma kamkata-viri|Kamkata-viri]], [[idioma vasi-vari|Vasi-vari]], [[idioma tregami |Tregami]] y [[idioma kalasha-ala|Kalasha-ala]], les [[llingües pamir]] ([[Idioma sugní|Sugní]], [[idioma munji|Munji]], [[Idioma ishkashimi|Idioma wají]] y [[Idioma wají|Wají]]), [[idioma brahui|Brahui]], Qizilbash, Aimaq, y Pashai y [[idioma kirguís]]. El llingüista [[Harald Haarmann]] cree qu'Afganistán alluga más de 40 idiomes menores,<ref>[[Harald Haarmann]]: ''Sprachen-Almanach – Zahlen und Fakten zu allen Sprachen der Welt.'' Campus-Verl., Frankfurt/Main 2002, {{ISBN|3-593-36572-3}}, S.273–274; Afghanistan</ref> con alredor de 200 dialeutos distintos.

==Política llingüística==
[[Ficheru:Persa darí.png|miniaturadeimagen|Persa darí.]]

El dari ye l'idioma más faláu de los [[idioma oficial|idiomes oficiales]] d'Afganistán.<ref name="AO">{{cita web|títulu=What Languages are Spoken in Afghanistan?|url=http://alphaomegatranslations.com/2015/09/21/what-languages-are-spoken-in-afghanistan/#preamble |quote=Pashto y Dari son los idiomes oficiales del estáu. Los uzbecos, los turcomanos, los baluchi, los paxtos, los nuristaníes y los pamiri son, amás del paxtu y del dari, el tercer idioma oficial nes zones onde la mayoría les fala.|añu=2004 |fechaaccesu=13 de xunu de 2012}}</ref> En 1980, a otros [[Llingua rexonal|idiomes rexonales]] dióse-yos l'estatus oficial nes rexones onde son l'idioma de la mayoría.<ref name="Iranica-Afghanistan-lang">{{cita web|autor=|url=http://www.iranicaonline.org/articles/afghanistan-v-languages|títulu=AFGHANISTAN v. Languages|quote=''A. Idiomes oficiales. Paṧtō (1) ye la llingua nativa del 50 al 55 per cientu de los afganistanos ... Persa (2) ye l'idioma más faláu n'Afganistán. La llingua nativa del venticinco per cientu de la población, estremar en numberosos dialeutos.''|publisher=Encyclopædia Iranica|work=Ch. M. Kieffer|fechaaccesu=8 d'abril de 2012}}</ref> L'artículu 16 de la [[Constitución d'Afganistán|Constitución afganistana]] de 2004 establez que los uzbecos, los turcomanos, los baluchis, los pashayi, los nuristaníes y los pamiri son, amás del paxtu y el dari, el tercer idioma oficial nes zones onde la mayoría fala. Les modalidaes práutiques pa la implementación d'esta disposición van especificar por llei."<ref name="AO" />

==Política de nomes==
Dari ye un términu llargamente encamentáu poles autoridaes afganistanes pa designar los dialeutos perses falaos n'Afganistán, en contraste colos dialeutos falaos nel vecín [[Irán]].<ref>Ch. M. Kieffer, [http://www.iranicaonline.org/articles/afghanistan-v-languages "AFGHANISTAN v. Languages"], Encyclopaedia Iranica, Online Edition, originally from 1982.</ref> Anque inda ye llargamente conocíu como "Farsi" ("persa") pa los sos falantes nativos, el nome foi camudáu oficialmente a Dari en [[1964]].<ref name="Kaboli">R. Farhadi and J. R. Perry, [http://www.iranicaonline.org/articles/kaboli-colloquial-persian Kaboli], [[Encyclopaedia Iranica]], Online Edition, originally in Vol. XV, Fasc. 3, pp. 276–280, 2009.</ref> Dari nun tien de confundir se col dialeutu de Kabul, que ye'l dialeutu persa dominante n'Afganistán. Sicasí, amás de unos pocos conceutos básicos de vocabulariu (y más estilos caligráficos indo-perses na escritura persa-árabe), hai poca diferencia ente'l persa formal escritu d'Afganistán y el d'Irán. El términu Dari de cutiu úsase llibremente pal característicu persa faláu d'Afganistán, polo xeneral el dialeutu de Kabul, pero acútase meyor a los rexistros formales falaos (poesía, discursos, noticieros y otros anuncios d'espardimientu).<ref name="Kaboli" />

== Overview ==
{{bar box
| alliniación = right
| títulu_cimeru = Llingües d'Afganistán<ref name="CIATONGA">{{cita web|url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html|títulu= South Asia ::AFGHANISTAN|editorial= CIA The World Factbook|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20170920072213/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html|fechaarchivu= 2017-09-20}}</ref>
| anchu = 300px
| anchu_barra = 300px
| títulu_inferior = 
| encabezáu1 = 
| encabezadura2 = 
| conteníu = 
{{bar percent{{!}}[[Idioma paxtu{{!}}paxtu] (Afghani){{!}}green{{!}}50}}
{{bar percent|[[Idioma dari|dari]]|red|35}}
{{bar percent|[[Idioma uzbecu|Uzbecu]] y [[Idioma turcomanu|Turcomanu]]|blue|11}}
{{bar percent|Otros 30, incluyendo [[idioma baluchi|Baluchi]] y [[llingües pashayi|Pashayi]]|pink|4}}
}}
Dari funciona como la llingua franca de la nación y ye la llingua nativa de dellos grupos étnicos afganistanos, incluyíos el [[pueblu tayiko |taxiquistaninos]], [[Hazara|Hazaras]] y [[Aimak]].<ref name="Encyclopædia Britannica">{{cita web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/7798/Afghanistan/226122/Languages |títulu=Languages of Afghanistan|editorial=[[Encyclopædia Britannica]]}}</ref> Paxtu ye la [[llingua materna]] del [[etnia paxta|pueblu paxtu]], el grupu étnicu dominante n'Afganistán.<ref>{{cita web |autor=|url=http://news.bbc.co.uk/hi/english/static/in_depth/world/2001/war_on_terror/key_maps/ethnic_pashtun.stm|títulu=Ethnic groups|publisher=BBC News|fechaaccesu=7 de xunu de 2013|quote=Pashtun: envalórase qu'entepasa'l 45% de la población, los paxtos fueron el grupu étnicu más dominante n'Afganistán.}}</ref> Debíu al [[Demografía d'Afganistán|calter multiétnicu]] d'Afganistán, la variedá d'idiomes, según el [[billingüismu]] y el [[multillingüismu]] son ​​fenómenos comunes.
[[Ficheru:Afghan textbooks in Pashto.jpg|thumb|200px|Llibros de testu escolares afganistanos escritos tantu en Pashto como en Dari.<ref>{{cita web|url=http://moe.gov.af/fa/page/2049|títulu=Textbooks, Afghan Ministry of Education|apellíu=|nome=|fecha=|website=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|fechaaccesu=}}</ref>]]

Les cifres exactes sobre'l tamañu y la composición de los diversos grupos etnolingüísticos nun tán disponibles una y bones nun se realizaron censos sistemáticos n'Afganistán en décades.<ref>{{cita noticia |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/3717092.stm|títulu=Afghan poll's ethnic battleground|nome=Pam|apellíu=O'toole|editorial=[[BBC News]]|fecha=6 d'ochobre de 2004|fechaaccesu=16 de setiembre de 2010}}</ref> Les estimaciones suxeren los siguientes idiomes principales:

Según un sondéu d'opinión de 2006 qu'arreyaba a 6226 ciudadanos afganistanos escoyíos al azar pola [[Fundación Asia | Fundación Asia]], el Dari foi'l primer idioma del 49%, con 37 adicionales % indicando la capacidá de falar Dari como segundu idioma; 42% pudieron lleer Dari. De segundes, el Pashto foi'l primer idioma del 40% de les persones encuestaes, ente que un 28% adicional falar como un segundu idioma; El 33% pudo lleer Pashto. L'uzbecu foi'l primer idioma del 9% y el segundu idioma'l 6%. Turkmeno foi'l primer idioma del 2% y un segundu idioma pal 3%. Falóse inglés nun 8% y l'urdú nun 7%.<ref name="survey">{{cita web|url=http://asiafoundation.org/resources/pdfs/AGsurvey06.pdf|format=PDF|títulu=Afghanistan in 2006 - A survey of the Afghan people |publisher=[[The Asia Foundation]]|location=Kabul, Afghanistan |añu=2006 |fechaaccesu=29 d'ochobre de 2010 |quote=Uruzgan, que representa'l 1,1 per cientu de la población d'Afganistán, y Zabul, que representa'l 1,2 per cientu, fueron escluyíos del plan de muestreo por cuenta de condiciones de seguridá estremes mientres el periodu de trabayu de campu de la encuesta.}}</ref>

Un estudiu posterior afayó que Dari yera, per un ampliu marxe, l'idioma más faláu nel Afganistán urbanu, col 93% de los afganistanos que dicíen falalo, pero solo'l 75% de los afganistanos rurales afirmaben lo mesmo.<ref name="survey2013">{{cita web|url=http://asiafoundation.org/resources/pdfs/2013AfghanSurvey.pdf|formatu=PDF|títulu=Afghanistan in 2013 - A survey of the Afghan people |editorial=[[The Asia Foundation]]|allugamientu=Kabul, Afghanistan|añu=2012|fechaaccesu=12 de marzu de 2014}}</ref>

Una población considerable n'Afganistán, especialmente en [[Kabul]], tamién puede falar y entender [[hindi-urdú]] por cuenta de la popularidá ya influencia de les películes y cantares de [[Bollywood]] na rexón.<ref name="Hakala2012">{{cita web|url=http://media.nationalgeographic.org/assets/file/asia_8.pdf|títulu=Languages as a Key to Understanding Afghanistan's Cultures|last=Hakala|first=Walter N.|añu=2012|publisher=[[National Geographic]]|language=English|fechaaccesu=13 de marzu de 2018|quote=Nos años ochenta y noventa, siquier tres millones d'afganistanos —principalmente paxtos— fuxeron a Paquistán, onde un númberu considerable pasó dellos años espuestu a medios de comunicación n'hindi y n'urdú, especialmente películes y cantares de Bollywood, y educaos en Les escueles d'idioma urdú, que contribuyeron al cayente de Dari, inclusive ente los paxtos urbanos.|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180314042412/http://media.nationalgeographic.org/assets/file/asia_8.pdf|fechaarchivu=2018-03-14}}</ref><ref name="Krishnamurthy2013">{{cita web|url=http://www.gatewayhouse.in/kabul-diary-discovering-the-indian-connection/|títulu=Kabul Diary: Discovering the Indian connection|last=Krishnamurthy|first=Rajeshwari|date=28 de xunu de 2013|publisher=Gateway House: Indian Council on Global Relations|language=English|fechaaccesu=13 de marzu de 2018|quote=La mayoría de los afganistanos en Kabul entienden y / o falen hindi, gracies a la popularidá del cine indiu nel país.}}</ref>

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

==Llectures encamentaes==
* [https://books.google.com/books?id=tdEyAQAAQBAJ Language Policy and Language Conflict in Afghanistan and Its Neighbors: The Changing Politics of Language Choice]

== Enllaces esternos ==
* [https://web.archive.org/web/20100622160229/http://gulf2000.columbia.edu/images/maps/Afghanistan_Languages_lg.jpg Distribution of languages map from Columbia University]
* [http://www.muturzikin.com/cartesasie/4.htm Linguistic map of Afghanistan]


{{Tradubot|Lenguas de Afganistán}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Llingües d'Afganistán| ]]
Afganistán ye un país multillingüe nel que los dos idiomes más falaos, el paxtu y el dari, tienen calter d'oficiales. El dari ye'l nome oficial del idioma persa n'Afganistán. De cutiu conocer como'l "Persa afganistanu". Tanto'l paxtu como'l persa son llingües indoeuropees dientro de les llingües iranies. Otros idiomes rexonales, tales como'l uzbecu, el turcomanu, el balochi, les llingües pashayi y el nuristani son falaos por grupos minoritarios en tol país.

Dientro de los idiomes menores pueden incluyise el Idioma indostánicu, Panyabí, Ashkunu, Kamkata-viri, Vasi-vari, Tregami y Kalasha-ala, les llingües pamir (Sugní, Munji, Idioma wají y Wají), Brahui, Qizilbash, Aimaq, y Pashai y idioma kirguís. El llingüista Harald Haarmann cree qu'Afganistán alluga más de 40 idiomes menores,Harald Haarmann: Sprachen-Almanach – Zahlen und Fakten zu allen Sprachen der Welt. Campus-Verl., Frankfurt/Main 2002, , S.273–274; Afghanistan con alredor de 200 dialeutos distintos.

Política llingüística
miniaturadeimagen|Persa darí.

El dari ye l'idioma más faláu de los idiomes oficiales d'Afganistán. En 1980, a otros idiomes rexonales dióse-yos l'estatus oficial nes rexones onde son l'idioma de la mayoría. L'artículu 16 de la Constitución afganistana de 2004 establez que los uzbecos, los turcomanos, los baluchis, los pashayi, los nuristaníes y los pamiri son, amás del paxtu y el dari, el tercer idioma oficial nes zones onde la mayoría fala. Les modalidaes práutiques pa la implementación d'esta disposición van especificar por llei."

Política de nomes
Dari ye un términu llargamente encamentáu poles autoridaes afganistanes pa designar los dialeutos perses falaos n'Afganistán, en contraste colos dialeutos falaos nel vecín Irán.Ch. M. Kieffer, "AFGHANISTAN v. Languages", Encyclopaedia Iranica, Online Edition, originally from 1982. Anque inda ye llargamente conocíu como "Farsi" ("persa") pa los sos falantes nativos, el nome foi camudáu oficialmente a Dari en 1964.R. Farhadi and J. R. Perry, Kaboli, Encyclopaedia Iranica, Online Edition, originally in Vol. XV, Fasc. 3, pp. 276–280, 2009. Dari nun tien de confundir se col dialeutu de Kabul, que ye'l dialeutu persa dominante n'Afganistán. Sicasí, amás de unos pocos conceutos básicos de vocabulariu (y más estilos caligráficos indo-perses na escritura persa-árabe), hai poca diferencia ente'l persa formal escritu d'Afganistán y el d'Irán. El términu Dari de cutiu úsase llibremente pal característicu persa faláu d'Afganistán, polo xeneral el dialeutu de Kabul, pero acútase meyor a los rexistros formales falaos (poesía, discursos, noticieros y otros anuncios d'espardimientu).

 Overview 

}}
Dari funciona como la llingua franca de la nación y ye la llingua nativa de dellos grupos étnicos afganistanos, incluyíos el taxiquistaninos, Hazaras y Aimak. Paxtu ye la llingua materna del pueblu paxtu, el grupu étnicu dominante n'Afganistán. Debíu al calter multiétnicu d'Afganistán, la variedá d'idiomes, según el billingüismu y el multillingüismu son ​​fenómenos comunes.
thumb|200px|Llibros de testu escolares afganistanos escritos tantu en Pashto como en Dari.

Les cifres exactes sobre'l tamañu y la composición de los diversos grupos etnolingüísticos nun tán disponibles una y bones nun se realizaron censos sistemáticos n'Afganistán en décades. Les estimaciones suxeren los siguientes idiomes principales:

Según un sondéu d'opinión de 2006 qu'arreyaba a 6226 ciudadanos afganistanos escoyíos al azar pola  Fundación Asia, el Dari foi'l primer idioma del 49%, con 37 adicionales % indicando la capacidá de falar Dari como segundu idioma; 42% pudieron lleer Dari. De segundes, el Pashto foi'l primer idioma del 40% de les persones encuestaes, ente que un 28% adicional falar como un segundu idioma; El 33% pudo lleer Pashto. L'uzbecu foi'l primer idioma del 9% y el segundu idioma'l 6%. Turkmeno foi'l primer idioma del 2% y un segundu idioma pal 3%. Falóse inglés nun 8% y l'urdú nun 7%.

Un estudiu posterior afayó que Dari yera, per un ampliu marxe, l'idioma más faláu nel Afganistán urbanu, col 93% de los afganistanos que dicíen falalo, pero solo'l 75% de los afganistanos rurales afirmaben lo mesmo.

Una población considerable n'Afganistán, especialmente en Kabul, tamién puede falar y entender hindi-urdú por cuenta de la popularidá ya influencia de les películes y cantares de Bollywood na rexón.

 Referencies 

Llectures encamentaes
 Language Policy and Language Conflict in Afghanistan and Its Neighbors: The Changing Politics of Language Choice

 Enllaces esternos 
 Distribution of languages map from Columbia University
 Linguistic map of Afghanistan