Llingua romance austriaca
{{Referencies adicionales|t=20170809225349}}
[[Ficheru:Noricum 1907.jpg|thumb|right|300px|El '[[Noricum]]'' romanu, onde se desenvolvió la llingua romance austriaca depués de la cayida del Imperiu romanu]]

La '''llingua romance austriaca''' foi una [[llingua romance|llingua neollatina]] qu'esistió nel área d'[[Austria]] y del este de [[Baviera]] dende la cayida del [[Imperiu romanu]] hasta aproximao'l sieglu X.

== Carauterístiques ==

Nes provincies del Imperiu romanu al sur del [[Danubiu]] llamaes ''[[Noricum]]'' y ''[[Recia|Rhaetia]]''<ref>[http://www.instoria.it/home/province_romane_raetia_noricum.htm Raetia y Noricum (n'italianu)]</ref> los habitantes llatinizaos nun sumieron dafechu cuando les invasiones bárbares afararon la rexón. Munchos fueron esterminaos y otros abellugar n'[[Italia]], pero dalgunos sobrevivieron nos montes de los [[Alpes]].<ref>[http://www.aeiou.at/aeiou.encyclop.data.image.n/n840136a.jpg Mapa d'Austria romana (y contorna)]</ref>

Los que vivíen en Retia dieron orixe a los [[Idioma ladín|ladinos]] de [[Suiza]] y el norte d'Italia, pero los del Noricum sobrevivieron solamente dellos sieglos hasta los tiempos de [[Carlomagno]]. Esto ye que la llingua ladina esiste anguaño, pero la llingua romance del Noricum (que coincide aproximao cola actual Austria) sumió. La esplicación paez tar en que'l Noricum y polo xeneral l'actual Austria tuvieron más espuestos que Suiza a les devastadoras invasiones de los hunos y ávaros.
[[Ficheru:Maria Saal Sankt Michael am Zollfeld Pfarrkirche Grabmedaillon Ehepaar 15092010 04.jpg|thumb|right|250px|Romanos del Noricum]]

Esta llamada "Llingua romance austriaca" falar en delles ciudaes, siendo la principal "Juvavum" (l'actual [[Salisburgo]]). N'efeutu, esta ciudá romana convertir en ''[[municipium]]'' nel añu [[45]] dC sol emperador [[Claudio]] (''Municipium Claudium Juvavum''), aportando a una de les más importantes de la provincia de ''[[Noricum]]''. El cayente de ''Juvavum'' dempués del colapsu de la frontera de ''Noricum'' foi bien rápido, hasta'l puntu de que nel [[sieglu VIII]] convirtiérase nuna “ruina casi total”. Pero los pocos habitantes romanizados, que sobrevivieron a les destrucciones de los bárbaros, siguieron utilizando les mines de sal de la rexón nel so comerciu.

{{cita|''San Ruperto llogró, de los colonos romanizados (sobrevivientes) nel llugar, indicación de qu'esistíen los restos de la romana Juvavum...''<ref>[https://books.google.com/books?id=D2oQAAAAIAAJ&pg=PA229&lpg=PA229&dq=roman+juvavum&source=bl&ots=rY5sjrQajF&sig=Xj0TkgOPTME8rjS9qv55S1iDE5A&hl=en&sa=X&ei=N9GFULWPIMuP0QHgxIHQAQ&ved=0CFAQ6AEwCTgo#v=onepage&q=roman%20juvavum&f=false Juvavum (The Catholic encyclopedia)]</ref>}}

Hacia l'añu [[700]] [[Ruperto de Salzburgu|San Ruperto]] -influyíu por estos habitantes romanizados del llugar- fundó la población llamada Salisburgo na cortil del antiguu ''Juvavum'' romanu, allugáu sobre grandes mines de sal a les cualos debe'l so nuevu nome la ciudá, que se convirtió nel añu [[739]] en sede d'un [[obispáu]] y nel [[798]] en sede d'un arzobispáu católicu.

Dellos académicos como Gernot Piccottini<ref>''Carinthia Romana und die Römische Welt''. Festschrift für Gernot Piccottini zum 60. Geburtstag, hrsg. von F.W. Leitner, Aus Forschung und Kunst 34 (2001)</ref> creen qu'estos habitantes romanizados, dempués de casi tres sieglos de dominación alemana, falaben una llingua romance bien entemecida col alemán, pero carauterística d'ellos y probablemente similar a la de los actuales ladinos de los Alpes.

La ciudá de [[Vindobona]] (actual [[Viena]]) tien delles evidencies d'estes poblaciones romances, pero nun van más allá del sieglu VI; y lo mesmo asocede en toles llocalidaes romanes nel norte d'Austria, como ''Lauriacum'' (cerca d'[[Enns (ciudá)|Enns]]) y ''Ovilava'' (actual [[Wels]]).

{{Cita|''El sur del Noricum caltuvo una forma de llingua llatina y ensin dulda nun foi sacupáu (como'l norte)...''<ref>[https://books.google.com/books?id=EBspAAAAYAAJ&pg=PA630&lpg=PA630&dq=favianae+fort+in+noricum&source=bl&ots=auMiYFDglZ&sig=7wrvpDwNwKMA-zKZiY2QM7zXAPg&hl=en&sa=X&ei=jC6IUNC3HOWT0QGlhoD4BA&ved=0CCIQ6AEwAA#v=onepage&q=favianae%20fort%20in%20noricum&f=false El Noricum septentrional sacupáu (The English Historical Review) p.630]</ref>}}

Estes poblaciones romanizadas cola posible llingua romance austriaca sobrevivieron hasta l'añu 1000 nes zones cercanes a ''Teurnia''<ref>[http://www.planetware.com/spittal-an-der-drau/st-peter-in-holz-teurnia-a-v-stpete.htm Teurnia]</ref> y ''Virunum''<ref>[http://wwwg.uni-klu.ac.at/archeo/archeost/virunum/64gesch.htm Virunum]</ref> en [[Carintia]] (sur d'Austria).

Tamién cerca de [[Lienz]] (na frontera col [[Altu Adigio|Altu Adige]] italianu) esistió una ciudá romana llamada ''Aguntum'':<ref>[http://www.tyrol.tl/en/highlights/sights/roman-city-and-museum-aguntum.html Aguntum]</ref> en 1599 Veit Netlich, un abogáu, escribió sobre la esistencia de tumbes (agora perdíes) con "escritura desconocío" que pertenecieron a los sobrevivientes d'esta ciudá romana destruyida alredor del sieglu VII. Probablemente esta escritura yera la llingua romance que se desenvolvió nel sur d'Austria. Quiciabes la única pallabra que nos queda d'esta llingua romance ye la denominación neollatina "Luenzina" que tenía Lienz nun documentu del vescovado de [[Bressanone]] fechu alredor de 1030. Los prófugos romanizados de Aguntum, qu'abandonaron esta ciudá romana escalada, dieron esti nome a l'aldega (depués llamada Lienz polos austriacos) que fundaron pa sobrevivir.

== ¿Llingua retorromance? ==
[[Ficheru:Rhaeto-Romance languages now and 1200 years ago..png|thumb|right|300px|Les llingües retorromances nos postreros 1200 años]]
L'académicu Piccottini afirma que la llingua romance austriaca pertenez al [[Llingües retorromances|grupu retorromance]] (o siquier yera una llingua proto-retorromance), basándose na so proximidá xeográfica coles actuales árees [[Idioma romanche|romanche]]/[[Idioma ladín|ladina]]/[[Idioma friulanu|friulana]] nos Alpes suizu-italianos. Inclusive cree qu'asimiló delles pallabres del pre-romanu [[Idioma réticu]], especialmente nel [[Tirol (estáu)|Tirol]].

N'efeutu, na rexón tirolesa d'Austria occidental, ente [[Innsbruck]] y [[Vaduz]] (el nome de la capital del [[Liechtenstein]] vien de la pallabra neollatina "avadutz", esto ye acqueducto en romanche), falóse tamién el retorromance hasta'l sieglu de la [[Revolución francesa]].

Pero dalgunos estudiosos (como Heger) creen que yera una llingua independiente y posiblemente rellacionada cola sumida [[llingua romance de Panonia]], que se desenvolvió na actual [[Hungría]] occidental alredor del [[llagu Balaton]] (pocu distante de la Carintia austriaca).

== Referencies ==

=== Notes ===
{{llistaref|2}}

=== Bibliografía ===
* Hainzmann, M. ''Ovilava, Lauriacum, Virunum''. Zur Problematik der Stadthalterresidenzen und Verwaltungszentren Norikums Tyche 6, 1991
* Haverfield, F. ''The English historical review, Volume 19''. Publisher Longman. University of Virginia, 1904
* Heger, N. ''Die ländliche Besiedlung Salzburgs in der Spätantike. Die Römer in den Alpen. Schriftenreihe der Arge Alp''. Hg. Komission III (Kultur), Berichte d. Historikertagungen (N.F. 2) Bolzano, 1989
* Piccottini, Gernot. ''Virunum'' (Kongress Ljubljana 17. März 1999, in Drucklegung).

== Ver tamién ==
* [[Llingua romance del Mosela]]
* [[Llingua romance de Panonia]]
* [[Idioma ladín|Llingua ladina]]
* [[Idioma romanche|Llingua romanche]]
* [[Llingües retorromances]]


{{Tradubot|Lengua romance austríaca}}

[[Categoría:Llingües muertes d'Europa]]
[[Categoría:Llingües romances]]
[[Categoría:Llingües retorromániques]]
[[Categoría:Llingües romances pocu atestiguaes]]
La llingua romance austriaca foi una llingua neollatina qu'esistió nel área d'Austria y del este de Baviera dende la cayida del Imperiu romanu hasta aproximao'l sieglu X.

 Carauterístiques 

Nes provincies del Imperiu romanu al sur del Danubiu llamaes Noricum y RhaetiaRaetia y Noricum (n'italianu) los habitantes llatinizaos nun sumieron dafechu cuando les invasiones bárbares afararon la rexón. Munchos fueron esterminaos y otros abellugar n'Italia, pero dalgunos sobrevivieron nos montes de los Alpes.Mapa d'Austria romana (y contorna)

Los que vivíen en Retia dieron orixe a los ladinos de Suiza y el norte d'Italia, pero los del Noricum sobrevivieron solamente dellos sieglos hasta los tiempos de Carlomagno. Esto ye que la llingua ladina esiste anguaño, pero la llingua romance del Noricum (que coincide aproximao cola actual Austria) sumió. La esplicación paez tar en que'l Noricum y polo xeneral l'actual Austria tuvieron más espuestos que Suiza a les devastadoras invasiones de los hunos y ávaros.
thumb|right|250px|Romanos del Noricum

Esta llamada "Llingua romance austriaca" falar en delles ciudaes, siendo la principal "Juvavum" (l'actual Salisburgo). N'efeutu, esta ciudá romana convertir en municipium nel añu 45 dC sol emperador Claudio (Municipium Claudium Juvavum), aportando a una de les más importantes de la provincia de Noricum. El cayente de Juvavum dempués del colapsu de la frontera de Noricum foi bien rápido, hasta'l puntu de que nel sieglu VIII convirtiérase nuna “ruina casi total”. Pero los pocos habitantes romanizados, que sobrevivieron a les destrucciones de los bárbaros, siguieron utilizando les mines de sal de la rexón nel so comerciu.

Hacia l'añu 700 San Ruperto -influyíu por estos habitantes romanizados del llugar- fundó la población llamada Salisburgo na cortil del antiguu Juvavum romanu, allugáu sobre grandes mines de sal a les cualos debe'l so nuevu nome la ciudá, que se convirtió nel añu 739 en sede d'un obispáu y nel 798 en sede d'un arzobispáu católicu.

Dellos académicos como Gernot PiccottiniCarinthia Romana und die Römische Welt. Festschrift für Gernot Piccottini zum 60. Geburtstag, hrsg. von F.W. Leitner, Aus Forschung und Kunst 34 (2001) creen qu'estos habitantes romanizados, dempués de casi tres sieglos de dominación alemana, falaben una llingua romance bien entemecida col alemán, pero carauterística d'ellos y probablemente similar a la de los actuales ladinos de los Alpes.

La ciudá de Vindobona (actual Viena) tien delles evidencies d'estes poblaciones romances, pero nun van más allá del sieglu VI; y lo mesmo asocede en toles llocalidaes romanes nel norte d'Austria, como Lauriacum (cerca d'Enns) y Ovilava (actual Wels).

Estes poblaciones romanizadas cola posible llingua romance austriaca sobrevivieron hasta l'añu 1000 nes zones cercanes a TeurniaTeurnia y VirunumVirunum en Carintia (sur d'Austria).

Tamién cerca de Lienz (na frontera col Altu Adige italianu) esistió una ciudá romana llamada Aguntum:Aguntum en 1599 Veit Netlich, un abogáu, escribió sobre la esistencia de tumbes (agora perdíes) con "escritura desconocío" que pertenecieron a los sobrevivientes d'esta ciudá romana destruyida alredor del sieglu VII. Probablemente esta escritura yera la llingua romance que se desenvolvió nel sur d'Austria. Quiciabes la única pallabra que nos queda d'esta llingua romance ye la denominación neollatina "Luenzina" que tenía Lienz nun documentu del vescovado de Bressanone fechu alredor de 1030. Los prófugos romanizados de Aguntum, qu'abandonaron esta ciudá romana escalada, dieron esti nome a l'aldega (depués llamada Lienz polos austriacos) que fundaron pa sobrevivir.

 ¿Llingua retorromance? 
thumb|right|300px|Les llingües retorromances nos postreros 1200 años
L'académicu Piccottini afirma que la llingua romance austriaca pertenez al grupu retorromance (o siquier yera una llingua proto-retorromance), basándose na so proximidá xeográfica coles actuales árees romanche/ladina/friulana nos Alpes suizu-italianos. Inclusive cree qu'asimiló delles pallabres del pre-romanu Idioma réticu, especialmente nel Tirol.

N'efeutu, na rexón tirolesa d'Austria occidental, ente Innsbruck y Vaduz (el nome de la capital del Liechtenstein vien de la pallabra neollatina "avadutz", esto ye acqueducto en romanche), falóse tamién el retorromance hasta'l sieglu de la Revolución francesa.

Pero dalgunos estudiosos (como Heger) creen que yera una llingua independiente y posiblemente rellacionada cola sumida llingua romance de Panonia, que se desenvolvió na actual Hungría occidental alredor del llagu Balaton (pocu distante de la Carintia austriaca).

 Referencies 

 Notes 

 Bibliografía 
 Hainzmann, M. Ovilava, Lauriacum, Virunum. Zur Problematik der Stadthalterresidenzen und Verwaltungszentren Norikums Tyche 6, 1991
 Haverfield, F. The English historical review, Volume 19. Publisher Longman. University of Virginia, 1904
 Heger, N. Die ländliche Besiedlung Salzburgs in der Spätantike. Die Römer in den Alpen. Schriftenreihe der Arge Alp. Hg. Komission III (Kultur), Berichte d. Historikertagungen (N.F. 2) Bolzano, 1989
 Piccottini, Gernot. Virunum'' (Kongress Ljubljana 17. März 1999, in Drucklegung).

 Ver tamién 
 Llingua romance del Mosela
 Llingua romance de Panonia
 Llingua ladina
 Llingua romanche
 Llingües retorromances

Categoría:Llingües muertes d'Europa
Categoría:Llingües romances
Categoría:Llingües retorromániques
Categoría:Llingües romances pocu atestiguaes