Laísmo
[[Ficheru:Leísmo laísmo loísmo.png|miniaturadeimagen|300px|Guarda de leísmo, laísmo y loísmo.]]
El '''laísmo''' ye, n'[[idioma español|español]], l'usu de los [[pronome personal|pronomes personales]] d'[[oxetu direutu]] femenín "la" y "les" como [[oxetu indireutu]] pa referentes femeninos, en llugar de formar estándar "-y" y "-yos". La [[Real Academia Española]] afirma que'l laísmo ye impropiu y nun correspuende a norma culta del español estándar.<ref>{{Cita web|url=http://lema.rae.es/dpd/srv/search?id=3RIMcqYTTD65i0QBLE|títulu=Laísmo: Lema 2|fechaaccesu=7 de setiembre de 2016|editorial=RAE|cita=Los pronomes ''la'', ''les'' proceden, respeutivamente, de les formes llatines d'acusativu ''illam'', ''illas''. L'acusativu ye'l casu de la declinación llatina nel que s'espresaba'l complementu direutu. Por ello, la norma culta del español estándar solo almite l'usu d'estes formes pa dicha función}}</ref>

Ye abondo común en ciertos [[dialeutos del castellán n'España|dialeutos del español]] como'l [[dialeutu madrilanu]] y el [[dialeutu castellanu septentrional]], polo que ta presente en bona parte de la metá norte de la [[Península ibérica]].<ref name=cervantes>{{Cita web|url=http://cvc.cervantes.es/lengua/alhabla/museo_horrores/muséu_033.htm|títulu=Muséu de los horrores: Leísmo, laísmo y loismo|fechaaccesu=2 de setiembre de 2016|autor=Centro Virtual Cervantes|enllaceautor=|nome=|fecha=|idioma=|sitiuweb=|editorial=Institutu Cervantes|cita=Hemos de tener en cuenta qu'en Madrid y otres zones del centru peninsular los errores nel usu de los pronomes átonos son bien frecuentes, y que d'ende pasaron tamién a ser frecuentes en munchos de los nuesos medios de comunicación.}}</ref>

== Orixe ==
La llingua castellana caltién na so gramática l'antigua declinación [[llatín|llatina]] y l'usu de los [[Casu (gramática)|casos]] llatinos nos pronomes personales. Na evolución temprana del castellán producida mientres la [[Edá Media]], apaeció una ciertu enclín que promovía la eliminación total de los casos llatinos.<ref>{{Cita web|url=http://lema.rae.es/dpd/srv/search?id=DRC2Ny6YAD6yEoSWaX|títulu=Lema: Leísmo. Seición 3ª|fechaaccesu=2 de setiembre de 2016|autor=RAI|enllaceautor=|fecha=|idioma=|sitiuweb=|editorial=|cita=(...) a diferencia de lo qu'asocedía en llatín, en llugar d'estremar funciones gramaticales al traviés de les distintes formes pronominales —-y(s) pal complementu indireutu y lo(s), la(s) pal complementu direutu—, tiende a estremar ente masculín y femenín, per un sitiu, y ente persona y cosa por otru.}}</ref> Les variantes laístas deriven d'aquel enclín, neutralizando la diferencia ente [[Caso acusativu|acusativu]] (complementu direutu) y [[Caso dativu|dativu]] (complementu indireutu) en favor de la distinción de [[Xéneru gramatical|xéneru]].<ref>{{Cita web|url=http://www.fundeu.es/recomendacion/leismo-laismo-y-loismo-claves/|títulu=leísmo, laísmo y loísmo, claves|fechaaccesu=1 de setiembre de 2016|autor=|enllaceautor=|fecha=|idioma=|sitiuweb=Fundéu|editorial=}}</ref>

El laísmo, de forma similar a otros fenómenos rellacionaos col usu non etimolóxicu de los pronomes átonos de tercer persona, como'l [[leísmo]] y el [[loísmo]], surde en [[Castiella]] mientres la Edá Media.<ref>{{cita llibru|apellíu=Baranda|nome=Consolación|enllaceautor=|títulu=El personaxe lliterariu y la so llingua nel sieglu XVI|url=https://books.google.es/books?id=msParsGeBTEC&pg=PA26&dq=laismo+castilla+edá+media&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwjj6-6yrO_OAhVlBMAKHXIuDQ0Q6AEIKzAD|fechaaccesu=1 de setiembre de 2016|añu=|fecha=1 de xineru de 2006|editorial=Editorial Complutense|isbn=9788474917970|editor=|ubicación=|páxina=26|idioma=es|capítulu=}}</ref> Nel sieglu&nbsp;XIII, produzse la [[reconquista]] de casi toa Andalucía, pero esti fenómenu llingüísticu nun llogró estendese na variedá del castellán andaluz y, por ello, tampoco pudo calar nel español atlánticu de Canaries y Hispanoamérica mientres la colonización del [[Nuevu Mundu]].<ref>{{Cita web|url=http://lema.rae.es/dpd/srv/search?id=3RIMcqYTTD65i0QBLE|títulu=Laísmo: Lema 3.|fechaaccesu=6 de setiembre de 2016|autor=RAI|enllaceautor=|fecha=|idioma=|sitiuweb=|editorial=|cita=El laísmo, al igual qu'otros fenómenos paralelos rellacionaos col usu antietimológico (...) pero nun consiguió estendese a la variedá del castellán andaluz, polo que nun se treslladó al español atlánticu (Canaries y Hispanoamérica)}}</ref>

== Usu normativu ==

El laísmo defínese como l'usu de ''la'' y ''les'' en función de complementu (oxetu) indireutu; cuando'l referente ye femenín, en vegada del ''-y'' y ''-yos'' usáu nes variedaes non laístas. Asina n'árees laístas son comunes formes como:
:''doler la cabeza'' (variedá laísta) ('[a ella] dolía-y la cabeza') -> Nesti casu [a ella] ye complementu indireutu y la cabeza ye suxetu.
:''doler la cabeza'' (variedá laísta) ('[a elles] dolía-yos la cabeza')

Un casu más interesante ye la distinta interpretación que puede faese de ciertes oraciones en variedaes laístas y non laístas, asina nun área laísta, una oración como:
:''Pegar''
al ser oyíu por un falante d'una variedá non laísta el pronome ye interpretáu como 'una cosa' referida foi pegada (con un adesivu) y non "cutida", que ye lo que'l "laísta" quería dicir.<ref>Anque la RAE nun diz qu'esti usu sía incorreutu (como sí fai col restu de laísmos), desaconseyar basándose nel so usu alcontráu a zones tradicionalmente laístas.[http://lema.rae.es/dpd/?key=pegar]</ref>

El ''-y'' indireutu ye ambiguu; pa quitar l'ambigüedá puede utilizase un segundu pronome con preposición:
:''Da-y un besu, a ella (a él)''.

== Variedaes laístas ==
* L'área puramente laísta se circunscribe básicamente a la zona central y noroccidental de [[Castiella]], [[Provincia de Salamanca|Salamanca]], esti de [[Provincia de Cáceres|Cáceres]] y de [[Provincia de Lleón|Lleón]], según bona parte de [[Cantabria]].<ref>{{cita web|url=http://hispanoteca.eu/gram%C3%A1ticas/Gram%C3%A1tica%20espa%C3%B1fola/-Y%C3%8DSMO%20LO%C3%8DSMO%20LA%C3%8DSMO%20-%20Enfoque%20socioling%C3%BC%C3%ADstico.htm|títulu=Leísmo – laísmo – loísmo. Un enfoque sociollingüísticu}}</ref> 
* El laísmo ye frecuente nel [[dialeutu madrilanu]] y otres zones del centru peninsular. Los verbos colos qu'apaez más el laísmo son: ''dicir'', ''dar'', ''gustar'', ''poner'', ''cuntar'', ''quitar'', ''ver'', ''escribir'', ''preguntar''.<ref>Antonio Quilis: ''Los Pronomes "-y", "la", "lo" y los sos plurales na llingua española falada en Madrid '' (ver Bibliografía), páx. 208</ref>

== Bibliografía ==
* {{cita llibru |
autor = Seco, Manuel
| títulu = Diccionariu de duldes y dificultaes de la llingua española |
editorial = Espasa
| id = ISBN 84-239-9425-2
}}
* {{cita llibru|apellíos=Quilis|nome=Antonio|enllaceautor=|títulu=Los Pronomes "-y", "la", "lo" y los sos plurales na llingua española falada en Madrid|url=|fechaaccesu=|añu=1985|editorial=Conseyu Cimeru d'Investigaciones Científiques. Institutu de Filoloxía Hispánica (Madrid)|isbn=8400059999|editor=|ubicación=|edición=|páxina=|páxines=216 páxs.|idioma=|capítulu=|cita=|otru coautores=(et al.)}}

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Ver tamién ==
* [[Leísmo]]
* [[Loísmo]]
* [[Transitividá (gramática)]]

{{ORDENAR:Laismo}}


{{Tradubot|Laísmo}}

[[Categoría:Gramática española]]


[[Categoría:Wikipedia:Correxir/Revisar títulu]]
[[Categoría:Wikipedia:Artículos con referencies a la RAE]]
El laísmo ye, n'español, l'usu de los pronomes personales d'oxetu direutu femenín "la" y "les" como oxetu indireutu pa referentes femeninos, en llugar de formar estándar "-y" y "-yos". La Real Academia Española afirma que'l laísmo ye impropiu y nun correspuende a norma culta del español estándar.

Ye abondo común en ciertos dialeutos del español como'l dialeutu madrilanu y el dialeutu castellanu septentrional, polo que ta presente en bona parte de la metá norte de la Península ibérica.

 Orixe 
La llingua castellana caltién na so gramática l'antigua declinación llatina y l'usu de los casos llatinos nos pronomes personales. Na evolución temprana del castellán producida mientres la Edá Media, apaeció una ciertu enclín que promovía la eliminación total de los casos llatinos. Les variantes laístas deriven d'aquel enclín, neutralizando la diferencia ente acusativu (complementu direutu) y dativu (complementu indireutu) en favor de la distinción de xéneru.

El laísmo, de forma similar a otros fenómenos rellacionaos col usu non etimolóxicu de los pronomes átonos de tercer persona, como'l leísmo y el loísmo, surde en Castiella mientres la Edá Media. Nel sieglu XIII, produzse la reconquista de casi toa Andalucía, pero esti fenómenu llingüísticu nun llogró estendese na variedá del castellán andaluz y, por ello, tampoco pudo calar nel español atlánticu de Canaries y Hispanoamérica mientres la colonización del Nuevu Mundu.

 Usu normativu 

El laísmo defínese como l'usu de la y les en función de complementu (oxetu) indireutu; cuando'l referente ye femenín, en vegada del -y y -yos usáu nes variedaes non laístas. Asina n'árees laístas son comunes formes como:
doler la cabeza (variedá laísta) ('[a ella] dolía-y la cabeza') -> Nesti casu [a ella] ye complementu indireutu y la cabeza ye suxetu.
doler la cabeza (variedá laísta) ('[a elles] dolía-yos la cabeza')

Un casu más interesante ye la distinta interpretación que puede faese de ciertes oraciones en variedaes laístas y non laístas, asina nun área laísta, una oración como:
Pegar
al ser oyíu por un falante d'una variedá non laísta el pronome ye interpretáu como 'una cosa' referida foi pegada (con un adesivu) y non "cutida", que ye lo que'l "laísta" quería dicir.Anque la RAE nun diz qu'esti usu sía incorreutu (como sí fai col restu de laísmos), desaconseyar basándose nel so usu alcontráu a zones tradicionalmente laístas.

El -y indireutu ye ambiguu; pa quitar l'ambigüedá puede utilizase un segundu pronome con preposición:
Da-y un besu, a ella (a él).

 Variedaes laístas 
 L'área puramente laísta se circunscribe básicamente a la zona central y noroccidental de Castiella, Salamanca, esti de Cáceres y de Lleón, según bona parte de Cantabria. 
 El laísmo ye frecuente nel dialeutu madrilanu y otres zones del centru peninsular. Los verbos colos qu'apaez más el laísmo son: dicir, dar, gustar, poner, cuntar, quitar, ver, escribir, preguntar.Antonio Quilis: Los Pronomes "-y", "la", "lo" y los sos plurales na llingua española falada en Madrid  (ver Bibliografía), páx. 208

 Bibliografía 
 
 

 Referencies 

 Ver tamién 
 Leísmo
 Loísmo
 Transitividá (gramática)

Categoría:Gramática española

Categoría:Wikipedia:Correxir/Revisar títulu
Categoría:Wikipedia:Artículos con referencies a la RAE