Lliteratura fenicio-púnica
[[Ficheru:Hannon map-fr.svg|thumb|Viaxe de [[Hannón el Navegante]], la traducción de que'l so periplu ye unu de los pocos rellatos fenicios que se caltuvieron.]]
La '''lliteratura fenicio-púnica''' ye aquella escrita en [[idioma feniciu|feniciu]], la llingua de les antigües civilizaciones de [[Fenicia]] y [[Cartago]]. Toa ella ta arrodiada d'un halo de misteriu polos pocos muertes que se caltuvieron: tou lo que resta ye una serie d'inscripciones, poques de les cualos tienen calter netamente [[lliteratura|lliterariu]]<ref>{{cita publicación | url = http://www.jstor.org/stable/592422?seq=1 | títulu = On the Pantheon of Tyre | publicación = Journal of the American Oriental Society | idioma = inglés | fechaaccesu = 5 d'abril de 2012 | autor = Barton, George A. | númberu = 22 | añu = 1901 | páxines = 115-117}}{{cita |The comparatively few inscriptions which have been brought to light in recent years, consisting as they do of votive and temple inscriptions and grave stones, can hardly be dignified with the name of literature.|col2=A les comparativamente escases inscripciones que se sacaron a la lluz nos últimos años, consistentes n'inscripciones votivas, relixoses y funeraries, difícilmente poder dignificar col nome de lliteratura.}}</ref> (solo dalguna narración histórica, poemes, etc.),<ref name=krahmalkov14s>{{cita llibru |apellíos=Krahmalkov|nome=Charles R.|títulu=A Phoenician-Punic Grammar|añu=2001|allugamientu=Leiden; Boston; Köln|editorial=Brill |páxines=13-15.}}</ref> monedes, fragmentos de la ''Historia'' de [[Sanjuniatón]] y del ''Tratáu'' de [[Magón (escritor)|Magón]], la traducción al griegu del ''[[Periplu de Hannón|viaxe de Hannón el Navegante]]'' y el testu del ''[[Poenulus]]'' de [[Plauto]].<ref name=amorpun>{{cita web |url=https://books.google.es/books?id=8iFy9nGX2uEC&pg=PA496&lpg=PA496&dq=%22lliteratura+fenicia%22&source=bl&ots=Z_Y7Faj79F&sig=FnzbXNVo8eckoW1dZiSGsvvmjqQ&hl=ca&ei=_Q4STrWRKM3GtAaP6rj2Dg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CC0Q6AEwAjgK#v=onepage&q=%22lliteratura%20fenicia%22&f=true|páxina=496|apellíu=Amor Ruibal|nome=Ángel María|títulu=Los problemes fundamentales de la filoloxía comparada: el so historía, la so naturaleza y les sos diverses rellaciones científiques|editorial=Consello da Cultura Galega|añu= 2005|idioma= castellanu|isbn= 8496530078}}</ref> Sicasí, ye un fechu probáu que tantu en [[Fenicia]] como en [[Cartago]] hubo [[biblioteca|biblioteques]] y que los fenicios tuvieron una rica producción lliteraria heredera del pasáu cananéu, de la qu'obres como les redactaes por [[Filón de Biblos]] o Menandro d'Éfesu son una parte ínfima.<ref name=marpun>{{cita publicación | url = http://independent.academia.edu/JuanAntonioMart%C3%ADnRuiz/Papers/1276014/Los llibros_punicos_de_Cartago_a_la_busqueda_de_un saber perdío | apellíu=Martín Ruiz|nome=Juan Antonio|títulu=Los llibros púnicos de Cartago: a la busca d'un saber perdío|publicación=Byrsa: revista semestrale di arte, cultura y archeologia del mediterraneo punico|añu=2007|númberu=1-2|volume=VI|editorial=Polis expresse}}</ref><ref name = larousse> {{cita web | url = http://www.larousse.fr/encyclopedie/litterature/ph%C3%A9nicienne/176028# | autor = Encyclopédie Larousse | títulu = littérature phénicienne | obra = Dictionnaire mondial des littératures | añu = 2002 | fechaaccesu = 3 de mayu de 2012 | idioma = francés }}</ref>

== Historia y fontes ==
[[Ficheru:Rutas comerciales fenicias-es.svg|thumb|300px|Principales rutes comerciales fenicies, que xuníen les [[metrópolis]] coles sos colonies.]]
L'historiador xudíu [[Flavio Josefo]] alude a los añales fenicios o tirios que supuestamente consultó pa redactar les sos obres históriques. Tamién [[Heródoto]] fala sobre la esistencia d'unos llibros de [[Biblos]] y una ''Historia de Tiru'' caltenida nel templu de [[Hércules]]-[[Melqart]] de [[Tiru]].<ref name=marpun/> Amás, ye posible atopar dellos retazos de la influencia exercida por ciertos escritos d'[[Ugarit]] en dellos llibros [[Biblia|bíblicos]], como pueden ser el [[Xénesis]] o'l [[llibru de Ruth]], nos que se topen restos de composiciones poétiques de temática relixosa, según otres de índole política con un marcáu perfil propagandísticu o de naturaleza filosófica. [[Rufo Festo Avieno]] alude coles mesmes a unos vieyos añales púnicos de los qu'estrayería los sos informes sobre'l periplu d'[[Himilcón (navegante)|Himilcón]].<ref name=marpun/> Ello ye que les fontes grecorromanes falen d'unos llibros púnicos salvaos ''in extremis'' del saquéu y quema a que foi sometida [[Cartago]] mientres dellos díes poles lexón d'[[Escipión l'Africanu]] na primavera del añu [[146 e.C.]] [[Pliniu'l Vieyu|Plinio]] indica nel so ''Historia natural'' qu'a la cayida de Cartago munches d'estes obres pasaron a los gobernantes númides y que'l [[Senáu]] romanu ordenó la traducción al [[llatín]] de dalguna d'elles, en concretu la obra agrícola de [[Magón (escritor)|Magón]], pa lo que se creó una comisión empobinada per Décimu Xunu Pisón.<ref name=marpun/>

[[Ficheru:CarthageMap.png|thumb|Estensión del territoriu [[Cartago|cartaxinés]] antes de la [[I guerra púnica]].]]
[[Agustín d'Hipona]], que vivió ente los sieglos III y IV d. C., consideraba'l púnicu como una de les principales llingües «sapienciales», xunto al hebréu, el cananéu, el llatín y el griegu. Sobre la lliteratura en púnicu comentó nuna de les sos cartes: ''Quae lingua si improbatur abs te, nega Punicis Libris, ut a viris doctissimus proditur, multa sapienter esse mandata memoriae'' («Si refugues esta llingua, tas negando lo qu'almitieron munchos homes eruditos: son munches les coses que fueron sabiamente calteníes del olvidu gracies a llibros escritos en púnicu»).<ref name=agupun>{{cita web|url=http://interclassica.um.es/var/plain/storage/original/application/63ef2c4189f3450954262cde85161f37.pdf|títulu=Enculturación nel mundu neopúnico: traducción de la Biblia al neopúnico nos ss. IV-V d.C.|apellíu=Fernández Ardanaz|nome=Santiago|obra=II Congresu Internacional del Mundu Púnicu|añu=2000|páxines=409-413|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220124085019/http://interclassica.um.es/var/plain/storage/original/application/63ef2c4189f3450954262cde85161f37.pdf|fechaarchivu=2022-01-24}}</ref> P'Agustín esta lliteratura nun yera solo antigua, sinón tamién coetanea. Fala de ''abecedaria'' y [[salmu|salmos]] compuestos en púnicu y de que, ello ye que tantu [[donatista|donatistes]] como católicos neopúnicos escriben ''llibrinos en púnicu'' qu'axunten ''testimonios de les sagraes escritures''. Llegóse a pensar qu'una parte importante de la [[Biblia]] llegó a traducise al neopúnico.<ref name=agupun/>

== Temátiques ==

=== Trataos d'agricultura=== 
Ye unu de los campos sobre'l que se tienen más datos, pos se sabe qu'una vegada terminada la [[III guerra púnica]] el Senáu de Roma decidió traducir al [[llatín]] un tratáu d'agronomía de calter enciclopédicu escritu por [[Magón (escritor)|Magón]], que foi consideráu por [[Columela]] como'l padre de l'[[Agronomía]]. Esti tratáu taba compuestu por 28 llibros de los que se caltuvieron 66 fragmentos.<ref name = cory/> El so conteníu entiende aspeutos de [[viticultura]], [[topografía]], medicina [[veterinaria]], [[apicultura]] y [[árbol|arboristería]] [[fruta]]l, arriendes d'indicaciones nes que defende que les propiedaes nun tendríen de ser bien estenses y que'l propietariu nun s'habría d'ausentar del llugar. De toes formes, Magón nun tuvo de ser l'únicu tratadista cartaxinés qu'incidió n'este mesma tema, una y bones Columela indica espresamente qu'esistíen dellos escritores que se centraron nesta cuestión, magar, salvo un tal Amílcar, nun fai nenguna matización sobre quién podíen ser nin sobre la fondura de los sos trabayos.<ref name=marpun/>

=== Escritos filosóficos ===
Anque nun se tien apenes constancia, paez probable que s'escribieren escritos de tema filosófica, yá que se sabe que tantu en [[Cartago]] como en [[Gadir]] hubo escueles de corte [[Platón|platónicu]] y [[Pitágores|pitagóricu]], corrientes que paecen gociar d'una amplia aceptación nel ámbitu feniciu colonial. Solo conocemos escritos de Moderato, de la escuela gaditana, qu'escribía en griegu.<ref name=marpun/> A [[Sanjuniatón]] atribúyese-y un tratáu sobre filosofía del que nun queda más constancia que la simple mención.<ref name=phoencharlotte>{{cita llibru | títulu = Handbook of universal literature: from the best and latest authorities: designed for popular reading and as a textbook for schools and colleges | autor = Lynch Botta, Anne Charlotte | añu = 1860 | editorial = Derby & Jackson | allugamientu = New York | url = https://books.google.es/books?hl=ca&lr=&id=GEYPAQAAMAAJ&oi=fnd&pg=PR5&dq=%22phoenician+literature%22+OR+%22litt%C3%A9rature+ph%C3%A9nicien%22&ots=lLhnG4lViA&sig=hbNOVup6APtg1c4-zIPnnMKwfFY#v=onepage&q=%22phoenician%20literature%22%20OR%20%22litt%C3%A9rature%20ph%C3%A9nicien%22&f=false | páxina = 22}}</ref>

=== Escritos relixosos ===
Los fragmentos que se caltuvieron de la obra de [[Sanjuniatón]] conformen el testu relixosu más estensu conocíu sobre la [[mitoloxía fenicia]]: una especie de ''[[Teogonía]]'' qu'inclúi pasaxes de [[cosmogonía]], hestories heroiques, vida de los dioses y usu de rituales con [[culiebra|culiebres]].<ref name=edwards>{{cita llibru |autor=M.J. Edwards|títulu=Philo or Sanchuniathon? A Phoenicean Cosmogony|editorial=The Classical Quarterly|otros=New Series, 41 (1)|añu=1991|páxines=213-220}}</ref> Esiste amás una alusión de [[Plutarcu]] al respective de una serie de pergaminos de conteníu sagrao que fueron rescataos [[Cartago]] y escondíos so tierra, anque la veracidá d'esta información nun pudo ser confirmada.<ref name=marpun/> Per otra parte, sábese que la lliteratura relixosa fenicia influyó fondamente'l rellatu [[Biblia|bíblicu]] de [[Llibru de Job|Job]].<ref>{{cita publicación | url = http://www.jstor.org/stable/3218739 | títulu = New Light on the Early History of Phoenician Colonization | autor = Albright, W. F. | publicación = Bulletin of the American Schools of Oriental Research | númberu = 83 | añu = 1942 | páxines = 14-22 | fechaaccesu = 5 d'abril de 2012 | idioma = inglés }}{{cita | [...] it must be remembered
that Job is now known to have been strongly influenced by Phoenician literature.|col2=[...] tien de recordase qu'agora se sabe que Job recibió una fuerte influencia de la lliteratura fenicia.}}</ref>

=== Trataos d'historia ===
[[Polibio]], nes sos ''Hestories'' fala claramente d'historiadores cartaginenses y [[Salustio]] afirma habese documentáu colos llibros púnicos del rei [[numidia|númida]] [[Hiempsal]].<ref name=marpun/> La obra histórica de [[Sanjuniatón]], considerada la más estensa producida en [[idioma feniciu|feniciu]], traducir al [[idioma griegu|griegu]] nel sieglu II e.C., anque solo se caltuvo un llargu fragmentu que trata principalmente de temes relixoses.<ref name=phoencharlotte/><ref name=edwards/> Con tou, l'autenticidá de los testos atribuyíos a Sanjuniatón foi delles vegaes puesta en dulda, ensin que se llegara a un consensu claru.<ref name = cory/> Na lliteratura griega atopar hasta dempués del sieglu III e.C. abondoses alusiones a una ''Cosmogonía'' escrita por [[Mosco de Sidón]] nel sieglu XIV e.C.<ref name = cory>{{cita llibru | títulu = Cory's Ancient Fragments of the Phoenician, Carthaginian, Babylonian, Egyptian and Other Writers | url = https://books.google.es/books?id=PcIv9ldKO3sC&printsec=frontcover&hl=ca&source=gbs_gue_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false | capítulu = On Phoenician Literature: Introduction to Sanchoniathon | páxines = xxxiii-xxxv | idioma = inglés | fechaaccesu = 5 d'abril de 2012 | autor = Cory, Preston | editorial = Kessinger Publishing | isbn = 0766158098 | añu = 2003}}</ref> Señalóse tamién la probable esistencia de biografíes sobre [[Aníbal]]; según [[Polibio]] y [[Titu Liviu]], este fixo grabar en feniciu y griegu tales xestes l'añu [[205 e.C.]] nel templu de [[Hera]] en [[Lacinio]], siendo abondo probable que se llindara a siguir con una antigua tradición en función de la cual los xenerales cartaxineses solíen escribir les sos fazañes faciendo entrega de les mesmes a un santuariu por que les caltuviera.<ref name=marpun/> Otru exemplu d'esti tipu de lliteratura ye una inscripción sobre tomar d'[[Agrigento]] nel añu [[406 e.C.]], de la que se caltién un pequeñu fragmentu d'un testu que tuvo de ser mayor:<ref name=krahmalkov14s/>
{|align="center" border="0" cellpadding="2" cellspacing="2"
|bgcolor=whitesmoke align="center"|𐤅‏𐤉‏𐤋‏𐤊‏ 𐤓‏𐤁‏𐤌‏ 𐤀‏𐤃‏𐤍‏𐤁‏𐤏‏𐤋‏ 𐤁‏𐤍‏ 𐤂‏𐤓‏𐤎‏𐤊‏𐤍‏ 𐤄‏𐤓‏𐤁‏ 𐤅‏𐤇‏𐤌‏𐤋‏𐤊‏𐤕‏ 𐤁‏𐤍‏ 𐤇‏𐤍‏𐤀‏ 𐤄‏𐤓‏𐤁‏ 𐤏‏𐤋‏𐤔‏ 𐤅‏𐤕‏𐤌‏𐤊‏ 𐤄‏𐤌‏𐤕‏𐤀‏𐤉‏𐤕‏ 𐤀‏𐤂‏𐤓‏𐤂‏𐤍‏𐤕‏ 𐤅‏𐤔‏𐤕‏ 𐤄‏(𐤌‏)𐤕‏ 𐤔‏𐤋‏𐤌‏ 𐤃‏𐤋‏ 𐤁‏𐤏‏𐤋‏ 𐤍‏𐤅‏𐤎
|-
|bgcolor=aliceblue align="center"|wylk rbm ʾdnbʿl bn grskn hrb wḥmlkt bn ḥnʾ hrb ʿlš wtmk hmt ʾytʾgrgnt wšt h[m]t šlm dl bʿl nws
|-
|colspan="2" align="center" bgcolor=honeydew|''El xeneral Idnibal, fíu de Gisco el Grande, y Himilcón, fíu de Hannón el Grande, partieron a l'amanecida, y tomaron Agrigento; y ellos [los agrigentinos] rindiéronse, incluyíos aquellos que fuxeren.''
|}

=== Poesía ===
[[Ficheru:Makthar arc Trajan.jpg|thumb|Ruines del arcu construyíu por [[Traxano]] en Mactar ([[Tunicia]]).]]
Atopáronse fragmentos de [[poema|poemes]] fenicios qu'indiquen qu'ente otros xéneros, cultivábase la prosa rimada retórica y la narración poética de ritmu [[yambo|yámbico]].<ref name=krahmalkov14s/>
<center>
{{cita|1=Badnim garasth is on,<br /> mysyrthim, bal serm ra;<br /> sab siben Mycne,<br /> is ab syth sath syby;<br /> in aab sa[l]y(m) lo sal:<br /> «un ath ab[dach]a!»|col2=De Adnim saqué al compañeru malváu,<br /> de los Sirthis, a él, de mala fama;<br /> (cuando) el nuesu exércitu arrodió Micne,<br /> entós fixi a esi enemigu [el mio] cautivu;<br /> L'enemigu pidió piedá pa sigo:<br /> «¡Perdona al to esclavu!»|2=Iulius Nasif, (Adnim, alredor del [[350|350 d. C.]])<ref name=krahmalkov14s/>}}
{| {{tablaguapa}}
|+Himnu a ''Ḥṭr''-Mescar<br />Dialeutu púnicu (Mactar, [[Tunicia]])<ref name=krahmalkov14s/>
|- 
| align=right| 𐤋‏𐤀‏𐤋‏𐤀‏𐤌‏ 𐤄‏𐤒‏𐤉‏𐤃‏𐤔‏ 𐤋‏𐤔‏𐤀‏𐤕‏ 𐤀‏𐤇‏𐤕‏ 𐤔‏𐤌‏𐤌‏ <br /> 𐤁‏𐤎‏𐤅‏𐤁‏ 𐤌‏𐤋‏𐤊‏ 𐤇‏𐤈‏𐤓‏ 𐤌‏𐤉‏𐤎‏𐤊‏𐤓‏ 𐤓‏𐤆‏𐤍‏ 𐤉‏𐤌‏𐤌‏ <br /> 𐤁‏𐤏‏𐤋‏ 𐤇‏𐤓‏𐤃‏𐤕‏ 𐤏‏𐤋‏ 𐤂‏𐤁‏𐤓‏𐤕‏𐤌‏ || lilīm iqqiddīs laset ot semim <br /> Biswb mūlek Ḥṭr, Meskar rūzen yammīm <br /> Bal aradot al gubūratim
|-
| colspan=2 align=center| ¡Apondera'l nome del dios sagráu! <br /> ''Ḥṭr'', rei del territoriu; Mescar, gobernante de los mares, <br /> el qu'inspira medrana por causa del so poder.
|}</center>

=== Llingua y gramática ===
Nun se sabe apenes nada sobre la conocencia [[gramatica]]l de los mesmos fenicios. Un manuscritu llatín, el ''Berne codex 123'' indica que'l feniciu tenía 12 [[partes de la oración]], los ocho tradicionales (sustantivu, pronome, verbu, axetivu, alverbiu, preposición, conxunción ya interxeición) más l'artículu, la manera impersonal», l'infinitivu y el xerundiu».<ref name=harris6>{{cita llibru |apellíos= Harris|nome= Zellig Shabbetai|coautor= |títulu= A Grammar of the Phoenician Language|añu= 1990|edición= 7ª|otros= American Oriental Series Volume 8|allugamientu= New Haven|editorial= American Oriental Society|isbn=0-940490-08-0|capítulu=Introduction |páxina= 6}}</ref> Per otra parte, [[Eusebio de Cesárea]] atribúi a [[Sanjuniatón]] l'autoría d'un tratáu tituláu ''Sobre l'alfabetu feniciu''.<ref name=edwards/>

=== Trataos de navegación y xeográficos ===
Magar la fama de navegantes y esploradores de los fenicios, los dos únicos escritos que llegaron hasta l'actualidá son los rellatos de [[Hannón el Navegante]] y [[Himilcón (navegante)|Himilcón]]. El rellatu orixinal de Hannón nun paez ser anterior al [[sieglu II e.C.]], siendo asina qu'inclusive llegó a plantegase si nun foi realizáu al destruyise [[Cartago]]. Ye interesante constatar que la historiografía griega y llatina paez desconocer per completu este viaxe antes de la cayida de la capital púnica. El periplu de Himilcón solo conozse por dellos comentarios que fai [[Avieno]] y que, según él, vendríen de antiguos añales púnicos a los qu'aportaría. Plantegóse tamién que'l rei [[Juba II]] basó les sos conocencies xeográfiques sobre les fontes del [[Nilu]] en llibros púnicos que caltenía na so corte, como recueye [[Amiano Marcelino]], fontes qu'indicaben que l'orixe d'esti calce fluvial atopar nun monte de [[Mauritania]]. Daqué similar asocede colos saleos qu'esti monarca llevaría a cabu supuestamente nel [[archipiélagu canariu]], espedición que recoyería [[Pliniu'l Vieyu|Plinio]]: anque pola forma na que'l testu pliniano describe les islles queda claro qu'esistió un viaxe real hasta estes agües, na actualidá alderica si esta espedición atlántica foi llevada a cabu por Juba II o si, en realidá, esti monarca llindar a recoyer una serie de datos qu'atopó nos llibros cartaxineses qu'heredara de los sos antepasaos.<ref name=marpun/> Pela so parte, [[Marín de Tiru]], que vivió nel sieglu I d. C., foi consideráu por yá na so dómina como'l primera [[xeógrafu]] dignu de recibir l'apellativu de [[ciencia|científicu]].<ref name = akal>{{cita llibru | páxines = 58-60 | títulu = Los fenicios editorial = Akal | ubicación = Madrid | serie = Historia del mundo antiguo: Oriente | autor = Wagner, Carlos G. | añu = 1989 | isbn = 84-7600-332-3}}</ref> A pesar de que la so obra orixinal sumió, [[Claudio Ptolomeo]] utilizar estensamente na redaición de la so ''[[Geographia]]''.<ref name = akal/>

=== Trataos internacionales y llexislativos ===
Nun hai noticies direutes al respeutu, pero sábese que los trataos internacionales que [[Roma]] robló con [[Cartago]] caltener nel [[Capitoliu]] en tables de bronce y débese suponer que los púnicos caltener igualmente. Sábese que'l tratáu realizáu l'añu [[215 e.C.]] ente [[Aníbal]] y [[Filipo V de Macedonia]] redactar en griegu y púnicu y nél faía alusión a distintes divinidaes cartaxineses de tala forma que recuerda'l tratáu suscritu enforma sieglos antes ente [[Asarhadon]] y el rei de [[Tiru]], lo que foi interpretáu como un signu de conservadorismu estatal que solo se puede esplicar pol caltenimientu a lo llargo de los sieglos d'estos documentos.<ref name=marpun/>

== Lliteratura traducida ==
[[Ficheru:Plautus.jpg|thumb|[[Plauto]], [[teatru grecollatín|comediógrafu]] romanu qu'incluyó testos en [[idioma púnicu|púnicu]] nuna de les sos obres, el ''[[Poenulus]]''.]]
Bastantes autores clásicos ya inclusive dellos contemporáneos defendieron la idea de que na [[Antigüedá clásica|Antigüedá]] solo los [[imperiu romanu|romanos]] desenvolvieren la so cultura lo suficiente como pa entender y traducir les obres [[lliteratura griega|grieges]].<ref name=krahmalkov6s>{{cita llibru |apellíos=Krahmalkov|nome=Charles R.|títulu=A Phoenician-Punic Grammar|añu=2001|capítulu=1. The Phoenician language|allugamientu=Leiden; Boston; Köln|editorial=Brill |páxines = 6-12}}</ref> Paradóxicamente, ye precisamente na obra ''Poenulus'' del [[teatru grecollatín|comediógrafu]] [[Plauto]] unu de los pocos sitios onde queda constancia de traducciones d'obres griegues al [[idioma púnicu|púnicu]].<ref name=krahmalkov6s/> Cola puxanza de [[Cartago]] nel [[sieglu V e.C.]], el feniciu convertir nuna llingua de prestíu nel [[Mediterraneu]], compitiendo col [[llatín]] y el [[idioma griegu|griegu]], lo que favoreció esti llabor traductor. Embaxo cítense dos fragmentos del ''Poenulus'' («''El pequeñu púnicu''»), traducción de la obra griega ὁ Καρχηδόνιος (''ho Karkhēdónios'', «el cartaxinés»), posiblemente del poeta [[Alexis de Turio]] (''ca.'' 375-275&nbsp;e.&nbsp;C.) y nes que [[Plauto]] incluyó fragmentos de la traducción d'esta mesma obra al púnicu, lo mesmo que de delles otres traducciones de que tuvo conocencia, a fin tantu de prestar a l'audiencia col soníu estrañu d'una llingua como que sirviera de pies pa xuegos de pallabres y errores de traducción:<ref name=krahmalkov6s/>

{{cita|1={{versalita|Acharistocles}}: Mu? <br /> {{versalita|Milphio}}: Ponnim sycartim <br /> {{versalita|Acharistocles}}: Bal umer! Iadata?|col2={{versalita|Acaristocles}}: ¿Qué? <br /> {{versalita|Milfión}}: ¿Recuerdes daqué de púnicu? <br /> {{versalita|Acaristocles}}: ¡Nin una pallabra! ¿Sabes tu?|2=Traducción púnica del ''Karkhedonios'' (¿d'[[Alexis de Turio|Alexis]]?), incluyida nel ''Poenulus'' de [[Plauto]].<ref name=krahmalkov6s/>}}

{{cita|1={{versalita|Megadorus}}: Neste ien. Neste dum et <br /> {{versalita|Euclio}}: Al. Anec esti mem|col2={{versalita|Megadoro}}: Bebamos vinu; bebamos el sangre de la vide. <br /> {{versalita|Euclión}}: Non, ¡yo voi beber agua!|2=Traducción púnica de la ''Aulularia'' de [[Menandro]], incluyida nel ''Poenulus'' de [[Plauto]].<ref name=krahmalkov6s/>}}

== Ver tamién ==
* [[Fenicia]]
* [[Idioma feniciu]]
* [[Alfabetu feniciu]]

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

{{Tradubot|Literatura fenicio-púnica}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Lliteratura por idioma|Feniciu]]
[[Categoría:Idioma feniciu]]
[[Categoría:Wikipedia:Correxir/Revisar títulu]]
La lliteratura fenicio-púnica ye aquella escrita en feniciu, la llingua de les antigües civilizaciones de Fenicia y Cartago. Toa ella ta arrodiada d'un halo de misteriu polos pocos muertes que se caltuvieron: tou lo que resta ye una serie d'inscripciones, poques de les cualos tienen calter netamente lliterariu (solo dalguna narración histórica, poemes, etc.), monedes, fragmentos de la Historia de Sanjuniatón y del Tratáu de Magón, la traducción al griegu del viaxe de Hannón el Navegante y el testu del Poenulus de Plauto. Sicasí, ye un fechu probáu que tantu en Fenicia como en Cartago hubo biblioteques y que los fenicios tuvieron una rica producción lliteraria heredera del pasáu cananéu, de la qu'obres como les redactaes por Filón de Biblos o Menandro d'Éfesu son una parte ínfima. 

 Historia y fontes 
thumb|300px|Principales rutes comerciales fenicies, que xuníen les metrópolis coles sos colonies.
L'historiador xudíu Flavio Josefo alude a los añales fenicios o tirios que supuestamente consultó pa redactar les sos obres históriques. Tamién Heródoto fala sobre la esistencia d'unos llibros de Biblos y una Historia de Tiru caltenida nel templu de Hércules-Melqart de Tiru. Amás, ye posible atopar dellos retazos de la influencia exercida por ciertos escritos d'Ugarit en dellos llibros bíblicos, como pueden ser el Xénesis o'l llibru de Ruth, nos que se topen restos de composiciones poétiques de temática relixosa, según otres de índole política con un marcáu perfil propagandísticu o de naturaleza filosófica. Rufo Festo Avieno alude coles mesmes a unos vieyos añales púnicos de los qu'estrayería los sos informes sobre'l periplu d'Himilcón. Ello ye que les fontes grecorromanes falen d'unos llibros púnicos salvaos in extremis del saquéu y quema a que foi sometida Cartago mientres dellos díes poles lexón d'Escipión l'Africanu na primavera del añu 146 e.C. Plinio indica nel so Historia natural qu'a la cayida de Cartago munches d'estes obres pasaron a los gobernantes númides y que'l Senáu romanu ordenó la traducción al llatín de dalguna d'elles, en concretu la obra agrícola de Magón, pa lo que se creó una comisión empobinada per Décimu Xunu Pisón.

thumb|Estensión del territoriu cartaxinés antes de la I guerra púnica.
Agustín d'Hipona, que vivió ente los sieglos III y IV d. C., consideraba'l púnicu como una de les principales llingües «sapienciales», xunto al hebréu, el cananéu, el llatín y el griegu. Sobre la lliteratura en púnicu comentó nuna de les sos cartes: Quae lingua si improbatur abs te, nega Punicis Libris, ut a viris doctissimus proditur, multa sapienter esse mandata memoriae («Si refugues esta llingua, tas negando lo qu'almitieron munchos homes eruditos: son munches les coses que fueron sabiamente calteníes del olvidu gracies a llibros escritos en púnicu»). P'Agustín esta lliteratura nun yera solo antigua, sinón tamién coetanea. Fala de abecedaria y salmos compuestos en púnicu y de que, ello ye que tantu donatistes como católicos neopúnicos escriben llibrinos en púnicu qu'axunten testimonios de les sagraes escritures. Llegóse a pensar qu'una parte importante de la Biblia llegó a traducise al neopúnico.

 Temátiques 

 Trataos d'agricultura 
Ye unu de los campos sobre'l que se tienen más datos, pos se sabe qu'una vegada terminada la III guerra púnica el Senáu de Roma decidió traducir al llatín un tratáu d'agronomía de calter enciclopédicu escritu por Magón, que foi consideráu por Columela como'l padre de l'Agronomía. Esti tratáu taba compuestu por 28 llibros de los que se caltuvieron 66 fragmentos. El so conteníu entiende aspeutos de viticultura, topografía, medicina veterinaria, apicultura y arboristería frutal, arriendes d'indicaciones nes que defende que les propiedaes nun tendríen de ser bien estenses y que'l propietariu nun s'habría d'ausentar del llugar. De toes formes, Magón nun tuvo de ser l'únicu tratadista cartaxinés qu'incidió n'este mesma tema, una y bones Columela indica espresamente qu'esistíen dellos escritores que se centraron nesta cuestión, magar, salvo un tal Amílcar, nun fai nenguna matización sobre quién podíen ser nin sobre la fondura de los sos trabayos.

 Escritos filosóficos 
Anque nun se tien apenes constancia, paez probable que s'escribieren escritos de tema filosófica, yá que se sabe que tantu en Cartago como en Gadir hubo escueles de corte platónicu y pitagóricu, corrientes que paecen gociar d'una amplia aceptación nel ámbitu feniciu colonial. Solo conocemos escritos de Moderato, de la escuela gaditana, qu'escribía en griegu. A Sanjuniatón atribúyese-y un tratáu sobre filosofía del que nun queda más constancia que la simple mención.

 Escritos relixosos 
Los fragmentos que se caltuvieron de la obra de Sanjuniatón conformen el testu relixosu más estensu conocíu sobre la mitoloxía fenicia: una especie de Teogonía qu'inclúi pasaxes de cosmogonía, hestories heroiques, vida de los dioses y usu de rituales con culiebres. Esiste amás una alusión de Plutarcu al respective de una serie de pergaminos de conteníu sagrao que fueron rescataos Cartago y escondíos so tierra, anque la veracidá d'esta información nun pudo ser confirmada. Per otra parte, sábese que la lliteratura relixosa fenicia influyó fondamente'l rellatu bíblicu de Job.

 Trataos d'historia 
Polibio, nes sos Hestories fala claramente d'historiadores cartaginenses y Salustio afirma habese documentáu colos llibros púnicos del rei númida Hiempsal. La obra histórica de Sanjuniatón, considerada la más estensa producida en feniciu, traducir al griegu nel sieglu II e.C., anque solo se caltuvo un llargu fragmentu que trata principalmente de temes relixoses. Con tou, l'autenticidá de los testos atribuyíos a Sanjuniatón foi delles vegaes puesta en dulda, ensin que se llegara a un consensu claru. Na lliteratura griega atopar hasta dempués del sieglu III e.C. abondoses alusiones a una Cosmogonía escrita por Mosco de Sidón nel sieglu XIV e.C. Señalóse tamién la probable esistencia de biografíes sobre Aníbal; según Polibio y Titu Liviu, este fixo grabar en feniciu y griegu tales xestes l'añu 205 e.C. nel templu de Hera en Lacinio, siendo abondo probable que se llindara a siguir con una antigua tradición en función de la cual los xenerales cartaxineses solíen escribir les sos fazañes faciendo entrega de les mesmes a un santuariu por que les caltuviera. Otru exemplu d'esti tipu de lliteratura ye una inscripción sobre tomar d'Agrigento nel añu 406 e.C., de la que se caltién un pequeñu fragmentu d'un testu que tuvo de ser mayor:
𐤅‏𐤉‏𐤋‏𐤊‏ 𐤓‏𐤁‏𐤌‏ 𐤀‏𐤃‏𐤍‏𐤁‏𐤏‏𐤋‏ 𐤁‏𐤍‏ 𐤂‏𐤓‏𐤎‏𐤊‏𐤍‏ 𐤄‏𐤓‏𐤁‏ 𐤅‏𐤇‏𐤌‏𐤋‏𐤊‏𐤕‏ 𐤁‏𐤍‏ 𐤇‏𐤍‏𐤀‏ 𐤄‏𐤓‏𐤁‏ 𐤏‏𐤋‏𐤔‏ 𐤅‏𐤕‏𐤌‏𐤊‏ 𐤄‏𐤌‏𐤕‏𐤀‏𐤉‏𐤕‏ 𐤀‏𐤂‏𐤓‏𐤂‏𐤍‏𐤕‏ 𐤅‏𐤔‏𐤕‏ 𐤄‏(𐤌‏)𐤕‏ 𐤔‏𐤋‏𐤌‏ 𐤃‏𐤋‏ 𐤁‏𐤏‏𐤋‏ 𐤍‏𐤅‏𐤎wylk rbm ʾdnbʿl bn grskn hrb wḥmlkt bn ḥnʾ hrb ʿlš wtmk hmt ʾytʾgrgnt wšt h[m]t šlm dl bʿl nwsEl xeneral Idnibal, fíu de Gisco el Grande, y Himilcón, fíu de Hannón el Grande, partieron a l'amanecida, y tomaron Agrigento; y ellos [los agrigentinos] rindiéronse, incluyíos aquellos que fuxeren.

 Poesía 
thumb|Ruines del arcu construyíu por Traxano en Mactar (Tunicia).
Atopáronse fragmentos de poemes fenicios qu'indiquen qu'ente otros xéneros, cultivábase la prosa rimada retórica y la narración poética de ritmu yámbico.
+Himnu a Ḥṭr-MescarDialeutu púnicu (Mactar, Tunicia) 𐤋‏𐤀‏𐤋‏𐤀‏𐤌‏ 𐤄‏𐤒‏𐤉‏𐤃‏𐤔‏ 𐤋‏𐤔‏𐤀‏𐤕‏ 𐤀‏𐤇‏𐤕‏ 𐤔‏𐤌‏𐤌‏  𐤁‏𐤎‏𐤅‏𐤁‏ 𐤌‏𐤋‏𐤊‏ 𐤇‏𐤈‏𐤓‏ 𐤌‏𐤉‏𐤎‏𐤊‏𐤓‏ 𐤓‏𐤆‏𐤍‏ 𐤉‏𐤌‏𐤌‏  𐤁‏𐤏‏𐤋‏ 𐤇‏𐤓‏𐤃‏𐤕‏ 𐤏‏𐤋‏ 𐤂‏𐤁‏𐤓‏𐤕‏𐤌‏  lilīm iqqiddīs laset ot semim  Biswb mūlek Ḥṭr, Meskar rūzen yammīm  Bal aradot al gubūratim ¡Apondera'l nome del dios sagráu!  Ḥṭr, rei del territoriu; Mescar, gobernante de los mares,  el qu'inspira medrana por causa del so poder.

 Llingua y gramática 
Nun se sabe apenes nada sobre la conocencia gramatical de los mesmos fenicios. Un manuscritu llatín, el Berne codex 123 indica que'l feniciu tenía 12 partes de la oración, los ocho tradicionales (sustantivu, pronome, verbu, axetivu, alverbiu, preposición, conxunción ya interxeición) más l'artículu, la manera impersonal», l'infinitivu y el xerundiu». Per otra parte, Eusebio de Cesárea atribúi a Sanjuniatón l'autoría d'un tratáu tituláu Sobre l'alfabetu feniciu.

 Trataos de navegación y xeográficos 
Magar la fama de navegantes y esploradores de los fenicios, los dos únicos escritos que llegaron hasta l'actualidá son los rellatos de Hannón el Navegante y Himilcón. El rellatu orixinal de Hannón nun paez ser anterior al sieglu II e.C., siendo asina qu'inclusive llegó a plantegase si nun foi realizáu al destruyise Cartago. Ye interesante constatar que la historiografía griega y llatina paez desconocer per completu este viaxe antes de la cayida de la capital púnica. El periplu de Himilcón solo conozse por dellos comentarios que fai Avieno y que, según él, vendríen de antiguos añales púnicos a los qu'aportaría. Plantegóse tamién que'l rei Juba II basó les sos conocencies xeográfiques sobre les fontes del Nilu en llibros púnicos que caltenía na so corte, como recueye Amiano Marcelino, fontes qu'indicaben que l'orixe d'esti calce fluvial atopar nun monte de Mauritania. Daqué similar asocede colos saleos qu'esti monarca llevaría a cabu supuestamente nel archipiélagu canariu, espedición que recoyería Plinio: anque pola forma na que'l testu pliniano describe les islles queda claro qu'esistió un viaxe real hasta estes agües, na actualidá alderica si esta espedición atlántica foi llevada a cabu por Juba II o si, en realidá, esti monarca llindar a recoyer una serie de datos qu'atopó nos llibros cartaxineses qu'heredara de los sos antepasaos. Pela so parte, Marín de Tiru, que vivió nel sieglu I d. C., foi consideráu por yá na so dómina como'l primera xeógrafu dignu de recibir l'apellativu de científicu. A pesar de que la so obra orixinal sumió, Claudio Ptolomeo utilizar estensamente na redaición de la so Geographia.

 Trataos internacionales y llexislativos 
Nun hai noticies direutes al respeutu, pero sábese que los trataos internacionales que Roma robló con Cartago caltener nel Capitoliu en tables de bronce y débese suponer que los púnicos caltener igualmente. Sábese que'l tratáu realizáu l'añu 215 e.C. ente Aníbal y Filipo V de Macedonia redactar en griegu y púnicu y nél faía alusión a distintes divinidaes cartaxineses de tala forma que recuerda'l tratáu suscritu enforma sieglos antes ente Asarhadon y el rei de Tiru, lo que foi interpretáu como un signu de conservadorismu estatal que solo se puede esplicar pol caltenimientu a lo llargo de los sieglos d'estos documentos.

 Lliteratura traducida 
thumb|Plauto, comediógrafu romanu qu'incluyó testos en púnicu nuna de les sos obres, el Poenulus.
Bastantes autores clásicos ya inclusive dellos contemporáneos defendieron la idea de que na Antigüedá solo los romanos desenvolvieren la so cultura lo suficiente como pa entender y traducir les obres grieges. Paradóxicamente, ye precisamente na obra Poenulus del comediógrafu Plauto unu de los pocos sitios onde queda constancia de traducciones d'obres griegues al púnicu. Cola puxanza de Cartago nel sieglu V e.C., el feniciu convertir nuna llingua de prestíu nel Mediterraneu, compitiendo col llatín y el griegu, lo que favoreció esti llabor traductor. Embaxo cítense dos fragmentos del Poenulus («El pequeñu púnicu»), traducción de la obra griega ὁ Καρχηδόνιος (ho Karkhēdónios, «el cartaxinés»), posiblemente del poeta Alexis de Turio (ca. 375-275 e. C.) y nes que Plauto incluyó fragmentos de la traducción d'esta mesma obra al púnicu, lo mesmo que de delles otres traducciones de que tuvo conocencia, a fin tantu de prestar a l'audiencia col soníu estrañu d'una llingua como que sirviera de pies pa xuegos de pallabres y errores de traducción:

 Ver tamién 
 Fenicia
 Idioma feniciu
 Alfabetu feniciu

 Referencies 

Feniciu
Categoría:Idioma feniciu
Categoría:Wikipedia:Correxir/Revisar títulu