Idioma hixkaryána
{{Ficha d'idioma |nome=Hixkaryána

|nativu=
|familia madre = árees circum-amazónica y circum-caribeña |oficial=

|países={{Bandera2|Brasil}}
|falantes=500-600
|rank=
|familia=[[Llingües caribes]]<br />
&nbsp;&nbsp;Caribe meridional<br />
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Caribe meridional de Guayana<br />
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''hixkaryana'''
|escritura=[[Alfabetu llatín|Llatín]]
|axencia=
|iso1=
|iso2=sai
|iso3=hix
|sil=
}}
El '''hixkaryána''' o '''hishkariana''' ye una [[llingües indíxenes d'América|llingua indíxena]] de la [[Llingües caribe|familia caribe]], faláu por daqué más de 500 persones del [[ríu Nhamundá]], un afluente del [[ríu Amazones]] en [[Brasil]]. Ye unu de los pocos idiomes naturales conocíos qu'usa la secuencia de pallabres d'[[Oxeto Verbu Suxetu]], y podría ser el primer tal idioma descritu (por llingüista Desmond C. Derbyshire).

Amás, la secuencia de pallabres n'[[oración subordinada|oraciones subordinaes]] ye [[Suxetu Oxeto Verbu]].<ref>{{Cita web |url=http://www.ling.umd.edu/~soltan/LING419B/Handouts/handout3.pdf |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=21 de febreru de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070221213347/http://www.ling.umd.edu/~soltan/LING419B/Handouts/handout3.pdf |fechaarchivu=21 de febreru de 2007 }}</ref> Como la mayoría d'otros idiomes con oxetos que procede'l verbu, ye [[postposición|postposicional]].

== Fonoloxía ==

Hixkaryána tien los [[fonema|fonemes]] consonantes siguientes:

{| {{tablaguapa}} style="text-align:center;"
!
! colspan="2"|[[Consonante llabial|Llabial]]
! colspan="2"|[[Consonante alveolar|Alveolar]]
! colspan="2"|[[Consonante postalveolar|Postalveolar]]<br />or [[Consonante palatal|palatal]]
! [[Consonante velar|Velar]]
! [[Consonante glotal|Glotal]]
|-
! [[Consonante nasal|Nasal]]
| colspan="2" style="font-size:larger;" | {{IPA|m}}
| colspan="2" style="font-size:larger;" | {{IPA|n}}
| colspan="2" style="font-size:larger;" | {{IPA|ɲ}}
|
|
|-
! [[Consonante oclusiva|Oclusiva]]
| style="font-size:larger;" | {{IPA|p}}
| style="font-size:larger;" | {{IPA|b}}
| style="font-size:larger;" | {{IPA|t}}
| style="font-size:larger;" | {{IPA|d}}
| style="font-size:larger;" | {{IPA|tʃ}}
| style="font-size:larger;" | {{IPA|ɟ}}
| style="font-size:larger;" | {{IPA|k}}
|
|-
! [[Consonante fricativa|Fricativa]]
| colspan="2" style="font-size:larger;" | {{IPA|ɸ}}
| colspan="2" style="font-size:larger;" | {{IPA|s}}
| colspan="2" style="font-size:larger;" | {{IPA|ʃ}}
|
| style="font-size:larger;" | {{IPA|h}}
|-
! [[Vibrante simple]]
| colspan="2"|
| colspan="2" style="font-size:larger;" | {{IPA|ɾ}}
| colspan="2" style="font-size:larger;" | {{IPA|ɽˡ}}
|
|
|-
! [[Consonante aproximante|Aproximante]]
| colspan="2"| 
| colspan="2"|
| colspan="2"style="font-size:larger;" | {{IPA|j}}
| style="font-size:larger;" | {{IPA|w}}
|
|
|}

* {{IPA|/ɽˡ/}} ye una vibrante simple [[consonante retroflexa|retroflexa]] [[consonante llateral|llateral]].
* La ortografía úsase como: {{IPA|/tʃ ɟ/}} = <tx dy>; {{IPA|/ɸ ʃ/}} = <f x>; {{IPA|/ɲ/}} = <ny>; {{IPA|/ɽˡ/}} = <ry>; {{IPA|/j/}} = <y>.

Les vocales son {{IPA|/y/}}, {{IPA|/ɯ/}}, {{IPA|/o/}}, {{IPA|/ɔ/}}, y {{IPA|/æ/}}, escritu <y>, {{unicode|<ɨ>}}, <nowiki><o></nowiki>, <o>, y <a>.

== Gramática ==

En Hixkaryána, los argumentos se indexa nel verbu por aciu prefixos de persona. Estos prefixos formen un patrón inversu no que l'argumentu más altu de la xerarquía 2o > 1o > 3o se indexa nel verbu. Si l'oxetu d'un verbu transitivu entepasa'l subjeto según esta xerarquía, el prefixu O apropiáu úsase; si non, un prefixu A úsase.

{| class="IPA wikitable" cellpadding="2"
 | colspan="2" | Prefixos A || colspan="2" | Prefixos O
|- 
 | 1A || /ɨ- || 1O || r(o)

|- | 2A || m(ɨ)- || 2O || o(j)-/a(j)-

|- | 1+2A || t(ɨ)- || 1+2O || k(ɨ)-

|- | 3A || n(ɨ)-/j-
|}

Verbos intransitivos tomen prefixos na so mayoría similar a los prefixos transitivos más arriba. El númberu gramatical del argumentu se indexa nel verbu por aciu sufixos portmanteau que combinen tiempu, aspeutu, manera, y númberu.

Na mayoría de los casos, el prefixu de persona determina inequívocamente cuál de los argumentos ye'l suxetu y cuál l'oxetu. Cuando tanto'l suxetu como l'oxetu tán en tercer persona, sicasí, el prefixu de persona nun ye afechu pa determinar dafechu la identidá de los argumentos. Nestes situaciones, por tanto la secuencia de pallabres ye crucial pa determinar les sos identidaes. Nel exemplu más embaxo, "toto yonoye kamara" nun puede significase SVO "l'home comió'l xaguar"; el significáu OVS -- "el xaguar comió al home" -- ye lo único posible.

Hixkaryána tien [[Oxeto Verbu Suxetu]] como secuencia de pallabres.

{| class="IPA wikitable"
| ''toto''
| colspan="3"|''yonoye''
| ''kamara''
|-
| toto
| y-
| ono
| -ye 
| kamara
|-
| persona |
3<small>SG</small>-
| comer
| -<small>DIST</small>.<small>PAST</small>.<small>COMPL</small> 
| xaguar
|-
| colspan="5"|"El xaguar comió al home."
|}

Sicasí, los oxetos indireutos siguen los suxetos:

{| class="IPA wikitable"
| ''bɨryekomo''
| colspan="4"|''yotahahono''
| ''wosɨ''
| ''tɨnyo''
| ''wya''
|-
| bɨryekomo
| y-
| otaha
| -ho
| -non
| wosɨ
| tɨnyo
| wya
|-
| neñu |
3<small>SG</small>-
| cutir
| -<small>CAUS</small>
| -<small>IMM</small>.<small>PAST</small>
| muyer
| el so-home |
por
|-
| colspan="8"|"La muyer fai que'l so home cuta al neñu."
|}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Bibliografía ==
* {{cita llibru | autor=Aikhenvald, A. & Dixon, R. (Eds.) | títulu=The Amazonian Languages | allugamientu=Oxford | editorial=[[Oxford University Press]] | añu=1999 | isbn=0-521-57021-2}}
* {{cita llibru | autor=Derbyshire, D. | títulu=Hixkaryana | allugamientu=Amsterdam | editorial=North-Holland Publishing | añu=1979 | id=ISBN }}
* {{cita llibru | autor=Derbyshire, D. | títulu=Hixkaryana and Linguistic Typology | allugamientu=Dallas, TX | editorial=Summer Institute of Linguistics | añu=1985 | isbn=0-88312-082-8}}

== Enllaces esternos ==
{{Traducíu ref|en|Hixkaryana|Inglés|oldid=357306686}}
* {{enllaz rotu|1=[http://www.rosettaproject.org/archive/carib/americas/hix/view?searchterm=Hix Hixkaryana Linguistic Overview] |2=http://www.rosettaproject.org/archive/carib/americas/hix/view?searchterm=Hix |bot=InternetArchiveBot }}
* [https://web.archive.org/web/20050427183031/http://www.ling.ohio-state.edu/~ehume/metathesis/Hixkaryana.html Metathesis in Hixkaryana]
* [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=hix Ethnologue report on Hixkaryana]

{{ORDENAR:Hixkaryana Language}}


{{Tradubot|Idioma hixkaryána}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Llingües caribes]]
El hixkaryána o hishkariana ye una llingua indíxena de la familia caribe, faláu por daqué más de 500 persones del ríu Nhamundá, un afluente del ríu Amazones en Brasil. Ye unu de los pocos idiomes naturales conocíos qu'usa la secuencia de pallabres d'Oxeto Verbu Suxetu, y podría ser el primer tal idioma descritu (por llingüista Desmond C. Derbyshire).

Amás, la secuencia de pallabres n'oraciones subordinaes ye Suxetu Oxeto Verbu. Como la mayoría d'otros idiomes con oxetos que procede'l verbu, ye postposicional.

 Fonoloxía 

Hixkaryána tien los fonemes consonantes siguientes:

LlabialAlveolarPostalveolaror palatal Velar Glotal Nasal    Oclusiva        Fricativa     Vibrante simple   Aproximante   

  ye una vibrante simple retroflexa llateral.
 La ortografía úsase como:  = <tx dy>;  = <f x>;  = <ny>;  = <ry>;  = <y>.

Les vocales son , , , , y , escritu <y>, , <o>, <o>, y <a>.

 Gramática 

En Hixkaryána, los argumentos se indexa nel verbu por aciu prefixos de persona. Estos prefixos formen un patrón inversu no que l'argumentu más altu de la xerarquía 2o > 1o > 3o se indexa nel verbu. Si l'oxetu d'un verbu transitivu entepasa'l subjeto según esta xerarquía, el prefixu O apropiáu úsase; si non, un prefixu A úsase.

  Prefixos A  Prefixos O  1A  /ɨ-  1O  r(o)

Verbos intransitivos tomen prefixos na so mayoría similar a los prefixos transitivos más arriba. El númberu gramatical del argumentu se indexa nel verbu por aciu sufixos portmanteau que combinen tiempu, aspeutu, manera, y númberu.

Na mayoría de los casos, el prefixu de persona determina inequívocamente cuál de los argumentos ye'l suxetu y cuál l'oxetu. Cuando tanto'l suxetu como l'oxetu tán en tercer persona, sicasí, el prefixu de persona nun ye afechu pa determinar dafechu la identidá de los argumentos. Nestes situaciones, por tanto la secuencia de pallabres ye crucial pa determinar les sos identidaes. Nel exemplu más embaxo, "toto yonoye kamara" nun puede significase SVO "l'home comió'l xaguar"; el significáu OVS -- "el xaguar comió al home" -- ye lo único posible.

Hixkaryána tien Oxeto Verbu Suxetu como secuencia de pallabres.

 totoyonoye kamara toto y- ono -ye  kamara3SG- comer -DIST.PAST.COMPL  xaguar"El xaguar comió al home."

Sicasí, los oxetos indireutos siguen los suxetos:

 bɨryekomoyotahahono wosɨ tɨnyo wya bɨryekomo y- otaha -ho -non wosɨ tɨnyo wya3SG- cutir -CAUS -IMM.PAST muyerpor"La muyer fai que'l so home cuta al neñu."

 Referencies 

 Bibliografía 
 
 
 

 Enllaces esternos 

 
 Metathesis in Hixkaryana
 Ethnologue report on Hixkaryana

Categoría:Llingües caribes