Quechua de Pacaraos
{{Ficha d'idioma |
 familia madre = lengua quechues
 | nativu = 
 | nome = Quechua de Pacaraos
 | rexón = [[distritu de Pacaraos]]
 | país = {{PER}}
 | falantes = casi estinguíu
 | cooficial = {{PER}}
 | cooficial_con = español
 | familia = [[Llingües quechues]]<br />&nbsp;Pacaraos
 | iso3 = qvp
}}
El '''quechua de Pacaraos''' ye una [[lecto|variedá]] del [[llingües quechues|quechua]] que foi falada na comunidá de [[Pacaraos]], nel valle del [[Ríu Chancay (Huaral)|ríu Chancay]] (a 3000 [[msnm]] na [[provincia de Huaral]], [[departamentu de Lima]], [[Perú]]) hasta mediaos del sieglu XX. Esti quechua foi investigáu per primer vegada nos años 1970 pol llingüista neerlandés [[Willem Adelaar|Willem F. H. Adelaar]]. Entós, esti quechua yera faláu sobremanera por muyeres de 60 años o más.

Una peculiaridá del quechua de Pacaraos ye que nun pertenez a nenguna caña principal de la familia quechua. A diferencia d'otres variantes quechues, el so acentu ye fonémico y cai sobre la postrera o la penúltima sílaba. Como los lectos [[Waywash]] y al contrariu de los [[Wampuy]], estrema ente vocales llargues y curties.

La [[consonante uvular]] /q/ del protoquechua ye fricativa en Pacaraos: a la fin de la sílaba y a llau de consonantes sordes ye [[fricativa uvular sorda|fricativa sorda]] [χ], de lo contrario ye sonora [ʁ]. A diferencia d'otros lectos quechua estrema ente [r] (exemplu: ''rapqan'' "dambos") y [rr] (exemplu: ''rraqak'' "chica"). Como en dellos lectos del [[quechua ancashino]], l'[[Africada postalveolar sorda|africada postalveolar]] /t͡ʃ/ orixinal tresformóse en [s] (exemplu: ''say'' "esi") y /s/ a [h] (exemplos: ''huti'' "nome", ''haćha'' "planta" , ''rrahu'' "nieve"). L'[[Africada retroflexa sorda|africada retroflexa]] /ʈ͡ʂ/ caltúvose.

El vocabulariu del quechua de Pacaraos coincide parcialmente col [[quechua sureñu]] (exemplu: ''kunan'' "agora"), y en parte col waywash (exemplu: ''yarku-'' "remanecer", ''akshu'', "papa"). Amás hai munchos préstamos del [[jacaru]] o otres [[llingües aimaras]] (exemplos ''achara'' "vieyu", ''uni-'' "odiar", ''wilka'' "sol"). Delles pallabres son conocíes puramente nel quechua de Pacaraos, ente otros ''arapu-'' "contestar", ''chaqpa'' "ropa", ''rapqa-'' "dambos".

Comparte tamién munchos sufixos col Waywash, ente ellos ''-ćhaw'' "en, sobre" y ''-piqta'', ''-piq'' "de, dende". El sufixu d'acusativu ''-kta'' tien una forma llarga ''-kta'' y forma curtia ''-k'', esta postrera con acentu final. El sufixu negativu ''-el so'' (<*''-chu'') tien variante curtia ''-s''. El xerundiu ye espresáu con ''-shpa'', como nes variantes QII. La primer persona del verbu y la forma posesiva del sustantivu fueron espresaes pol [[Acentu prosódicu|acentu]] final y adición del sufixu ''-y''. Exemplu: ''tarpuy'' "semar" (raigañu: tarpu-) - ''tarpúy'' "semo" (cf. en waywash ''tarpuu'', en wampuy ''tarpuni'') - ''tarpunki'' "llantaderes" - ''tarpun'' "llantadera".

== Bibliografía ==
* Adelaar, Willem. 1987. Morfoloxía del Quechua de Pacaraos. Lima, Universidá Nacional Mayor de San Marcos.
* Willem F. H. Adelaar, Pieter Muysken (2006). The languages of the Andes, páxs. 242-249. A sketch of a Peruvian Quechua Dialect (Pacaraos).
{{Tradubot|Quechua de Pacaraos}}


== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commons}}

{{control d'autoridaes}}

[[Categoría:Llingües Quechua I|Pacaraos]]
[[Categoría:Llingües de Perú]]
El quechua de Pacaraos ye una variedá del quechua que foi falada na comunidá de Pacaraos, nel valle del ríu Chancay (a 3000 msnm na provincia de Huaral, departamentu de Lima, Perú) hasta mediaos del sieglu XX. Esti quechua foi investigáu per primer vegada nos años 1970 pol llingüista neerlandés Willem F. H. Adelaar. Entós, esti quechua yera faláu sobremanera por muyeres de 60 años o más.

Una peculiaridá del quechua de Pacaraos ye que nun pertenez a nenguna caña principal de la familia quechua. A diferencia d'otres variantes quechues, el so acentu ye fonémico y cai sobre la postrera o la penúltima sílaba. Como los lectos Waywash y al contrariu de los Wampuy, estrema ente vocales llargues y curties.

La consonante uvular /q/ del protoquechua ye fricativa en Pacaraos: a la fin de la sílaba y a llau de consonantes sordes ye fricativa sorda [χ], de lo contrario ye sonora [ʁ]. A diferencia d'otros lectos quechua estrema ente [r] (exemplu: rapqan "dambos") y [rr] (exemplu: rraqak "chica"). Como en dellos lectos del quechua ancashino, l'africada postalveolar /t͡ʃ/ orixinal tresformóse en [s] (exemplu: say "esi") y /s/ a [h] (exemplos: huti "nome", haćha "planta" , rrahu "nieve"). L'africada retroflexa /ʈ͡ʂ/ caltúvose.

El vocabulariu del quechua de Pacaraos coincide parcialmente col quechua sureñu (exemplu: kunan "agora"), y en parte col waywash (exemplu: yarku- "remanecer", akshu, "papa"). Amás hai munchos préstamos del jacaru o otres llingües aimaras (exemplos achara "vieyu", uni- "odiar", wilka "sol"). Delles pallabres son conocíes puramente nel quechua de Pacaraos, ente otros arapu- "contestar", chaqpa "ropa", rapqa- "dambos".

Comparte tamién munchos sufixos col Waywash, ente ellos -ćhaw "en, sobre" y -piqta, -piq "de, dende". El sufixu d'acusativu -kta tien una forma llarga -kta y forma curtia -k, esta postrera con acentu final. El sufixu negativu -el so (<*-chu) tien variante curtia -s. El xerundiu ye espresáu con -shpa, como nes variantes QII. La primer persona del verbu y la forma posesiva del sustantivu fueron espresaes pol acentu final y adición del sufixu -y. Exemplu: tarpuy "semar" (raigañu: tarpu-) - tarpúy "semo" (cf. en waywash tarpuu, en wampuy tarpuni) - tarpunki "llantaderes" - tarpun "llantadera".

 Bibliografía 
 Adelaar, Willem. 1987. Morfoloxía del Quechua de Pacaraos. Lima, Universidá Nacional Mayor de San Marcos.
 Willem F. H. Adelaar, Pieter Muysken (2006). The languages of the Andes, páxs. 242-249. A sketch of a Peruvian Quechua Dialect (Pacaraos).

 Referencies 

 Enllaces esternos 

Pacaraos
Categoría:Llingües de Perú