Arte etíope
[[Ficheru:ET Gondar asv2018-02 img41 Debre Berhan Selassie.jpg|thumb|Ilesia de [[Debre Berhan Selassie]], [[Gondar]].]]
[[Ficheru:Ark of the Covenant church in Axum Ethiopia.jpg|thumb|[[Ilesia de Santa María de Sion]], onde la tradición asitia'l [[arca de l'Alianza]], que vendría con [[Menelik I]], fíu de [[Salomón]] (rei d'Israel) y la [[reina de Saba]].]]
[[Ficheru:WLA ima Ethiopian processional Christian cross.jpg|right|thumb|Cruz procesional en plata.]]
[[Ficheru:Rome Stele.jpg|Obeliscu d'Aksum|thumb|[[Obeliscu d'Aksum]].]]

L''''arte etíope''' ye la manifestación nel [[arte]] de la [[Etiopía|civilización etíope]], una [[cristianismu etíope|civilización cristiana]]<ref>Hansberry, William Leo. Pillars in Ethiopian History; the William Leo Hansberry African History Notebook. Washington: Howard University Press, 1974. Fonte citada en [[:en:Christianity in Ethiopia]]. Mathurin Veyssière de Lacroze, João Bermudez « Histoire du christianisme d'Éthiopie et d'Arménie », Vve -y Vier et P. Paupie, 1739, (ASIN B001BMUX7G). Fonte citada en [[:fr:Christianisme en Éthiopie]]. CIA World Factbook. Fonte citada en [[:en:Religion in Ethiopia]]. Vease tamién [[Etiopía#relixón]], [[ilesia ortodoxa etíope]], [[ilesia católica etíope]] y [[ilesia ortodoxa copta]].</ref> [[arte africano|africana]] que se desenvolvió mientres milenios de forma relativamente aisllada (dende'l sieglu VII la [[espansión del islam]] dixebrar del restu de la [[cristiandá]]).
{{VT|Cultura d'Etiopía}}
Les principales espresiones artístiques fueron l'arquiteutura, la pintura y la orfebrería.<ref name="MER">Jacques Mercier, en Gérard Prunier, ''L'Éthiopie contemporaine'', Karthala, 2007, pgs. 257-260.</ref>

== Arquiteutura y escultura ==

Los más importantes exemplos d'[[arquiteutura etíope|arquiteutura]] y [[escultura etíope]] son les [[ilesies tallaes na roca de Lalibela]] y el [[obeliscu d'Aksum]]. Hai munchos otros exemplos d'arquiteutura civil y relixosa en piedra y en materiales perecederos.

L'arquiteutura cristiana tuvo influyida parcialmente pola del [[reinu d'Aksum]]. Los primeros monumentos tallaos en roca daten de los sieglos VII al X. Apaecen primeramente na provincia de [[Tigré]], onde ente los sieglos X y XII constrúi una gran ilesia funeraria de planta cruciforme dedicada a los reis Abreha y Atsbeha. El conxuntu más importante ye del de [[Lalibela]], onde [[Gebre Mesqel]] fai tallar nel sieglu XIII un estraordinariu conxuntu d'ilesies monolítiques. Les ilesies construyíes de manera convencional suelen tener forma octogonal.<ref name="MER"/>

<gallery>
File:Bet Giyorgis church Lalibela 03color.jpg|[[Biet Ghiorgis]].
File:Window Detail, Lalibela, Ethiopia (3255783021).jpg|Ventana en [[Biet Debre Sina]].
File:Ethiopie-917.JPG|Interior de [[Biet Amanuel]].
File:BietEmmanuelLalibela.JPG|Ídem, esterior.
File:Ethiopie-689.JPG|Ventana de [[Biet Gabriel-Rufael]].
File:Arch and Capitals, Church of Bet Maryam, Lalibela, Ethiopia (3228687993).jpg|Interior de [[Biet Mariam]].
File:ET Gondar asv2018-02 img03 Fasil Ghebbi.jpg|[[Palaciu de los Fasilidas]], [[Gondar]].
File:Coptic Church Gondar.jpg|Ilesia de [[Debre Berhan Selassie]], Gondar.
File:Church of Narga Selassie, Dek Island.jpg|Ilesia de [[Narga Selassie]]<ref>James Bruce, Travels to Discover the Source of the Nile, In the Years 1768, 1769, 1770, 1771, 1772 and 1773. Fonte citada en [[:en:Narga Selassie]]</ref> ([[islla Dek]], [[llagu Tana]]).
File:Bahar Dar Church Ethiopia.jpg|Monesteriu [[Zeghie Azwa Mariam]] ([[Bahir Dar]], llagu Tana).
</gallery>

== Pintura ==

L'interior de los edificios relixosos ye davezu decoráu con pintures d'influyencia [[pintura bizantina|bizantina]].

Les pintures cristianes más antigües calteníes son [[manuscritos allumaos]] escontra'l sieglu VII; los contactos ente'l reinu d'Aksum y el Mediu Oriente son perceptibles estilísticamente. L'aislamientu frente al restu del mundu cristianu produció una especificidá visible ente los sieglos XII y XV, cuando se desenvolvió'l xenuinu estilu etíope. La primer escuela pictórica orixinal apaeció escontra'l 1400, na ilustración de manuscritos, principalmente.<ref name="MER"/>

Calificar a la [[pintura etíope]] como ''[[naif]]''. La representación del cuerpu humanu ta estereotipada y simplificada, con güeyos grandes y almendrados. Los colores son bien vivos. Les temes son relixosos, y los soportes principales son los murios de les ilesies y les páxines de los llibros sagraos y los llibros plegaos llamaos ''[[sensul]]'' (ye una forma qu'apaez nel sieglu XVI; les ilustraciones acompañar d'inscripciones que les identifiquen, oraciones ya himnos llitúrxicos).<ref>[https://books.google.es/books?id=qto-BszGTWgC&pg=PA116&dq=sensul+book+ethiopian&hl=es&sa=X&ei=7r7pUOHLD8nQhAe5k4CYBQ&ved=0CDcQ6AEwAA#v=onepage&q=sensul%20book%20ethiopian&f=false ''The role of illumninated manuscripts in ethiopian culture''] en VV. AA. ''Ethiopian Art: The Walters Art Museum'', Third Millennium Information Ltd, 2001, ISBN 1-903942-02-0, pg. 116.</ref>

<gallery>
File:Bible tana.jpg|Biblia procedente d'un monesteriu del [[llagu Tana]], sieglos XII-XIII.
File:Ethiopian - John the Evangelist - Walters W850153V - Open Group.jpg|Juan Evanxelista nun evangelario de [[Gunda Gunde]],<ref>Paul B. Henze, "A visit to Gunda Gunde (Irob) - February 1998", based on a presentation to the annual Orbis Aethiopicus conference in Cologne 11 October 1998
File:Ethiopian - Leaf from Gunda Gunde Gospels - Walters W850198V - Open Group.jpg|Evangelario Gunda Gunde, ca. 1540.
File:Ethiopian - Sensul (Folding Illuminated Book) - Walters 3610 - Open.jpg|Sensul.
File:Ethiopian - Folding Processional Icon in the Shape of a Fan - Walters 369 - Open.jpg|Iconu procesional.
</gallery>

Unu de los exemplos más conocíos ta na ilesia de [[Debre Berhan Selassie]] ("[[Santísima Trinidá|Trinidá]] de [[Debre Berhan]]", cerca de [[Gondar]], la capital histórica d'Etiopía), famosa pol so techu cubiertu d'ánxeles (que nel arte etíope represéntense como cabeces alaes) y otros murales de finales del sieglu XVII. Tamién hai [[iconu|iconos]] y [[retablu|retablos]] en madera ([[dípticu|dípticos]] y [[trípticu|trípticos]]).<ref>{{cita web|títulu=Ethiopia, its Art and Icons|url=http://www.betsyporter.com/Ethiopia.html|fechaaccesu=22 de xunu de 2012}}</ref>

<gallery>
File:ET Gondar asv2018-02 img42 Debre Berhan Selassie.jpg|Ánxeles del techu de Debre Berhan Selassie.
File:Intérieur Debre Berhan Selassie3.jpg|Frescos de la mesma ilesia.
File:Fresques de l'église d'Abuna Yemata Guh (Gheralta, Ethiopie).jpg|Frescos de la ilesia d'[[Abuna Yemata Guh]] ([[Gheralta]]).
File:Äthiopien Grosses Triptychon Museum Rietberg EFA 15 img01.jpg|Trípticu, ca. 1700.
File:Äthiopien Anhängerikone Museum Rietberg EFA 18.jpg|Iconu colgante.
File:Ethiopian - Front of a Double-Sided Diptych with Mary and Her Son, and Saint George - Walters 365 - Open A.jpg|Dípticu col mesmu motivu.
File:Yared.jpg|[[Yared]] representáu nun iconu del sieglu XV.
File:Ethiopian Painting 2005 SeanMcClean.JPG|Sacerdote etíopes tocando cítules y tambor, nuna pintura sobre cueru.
File:Battle of Adwa tapestry at Smithsonian 2.png|Tapiz que narra la [[batalla de Adua]] ([[Guerra ítalo-etíope]]). Hai una cierta semeyanza de [[arte arcaico|traces primitivistas]] col ''[[Tapiz de Bayeux]]'' (normandu, sieglu XI).
File:Saba ephiop 02.jpg|Historia de Salomón y la reina de Saba, sieglos XVII-XIX.
File:Saba ephiop.jpg|Ídem, finales de la década de 1920. Reparar la continuidá formal col anterior.
</gallery>

== Orfebrería ==
Na [[orfebrería etíope]] destaquen les [[cruz etíope|cruces]]<ref>Grand Larousse Universel, Tome 6, édition 1991, pages 3985, article "Éthiopie" - "Archéologie et art". Fonte citada en [[:fr:Croix éthiopienne]]</ref> de madera o metal, davezu de diseñu xeométricu astractu, con decoración d'[[enxareyáu]] y aspeutu [[fractal]]. Ta ausente nelles la escultura antropomorfa, y namái en contaes ocasiones represéntase la figura de Cristu. La so ellaboración, empecipiada nos sieglos V o VI, desenvolvióse como la parte más orixinal del arte etíope dende los sieglos X y XII.<ref name="MER"/>

<gallery>
File:Ethiopian - Processional Cross - Walters 542890.jpg|Cruz procesional.
File:Ethiopian - Pendant Cross - Walters 57225453.jpg|Cruz de pescuezu del sieglu XIX.
File:Ethiopian - Processional Cross - Walters 542889.jpg|Cruz procesional del sieglu XII.
File:Prêtre Yemrehanna Krestos1.jpg|Sacerdote de la [[ilesia de Yemrehanna Krestos]]<ref>L'Art en Éthiopie de Walter Raunig, octobre 2005, pages 76 à 80. Fonte citada en [[:en:Yemrehanna Krestos (église)]]</ref> con vestidures llitúrxiques, portando una cruz.
</gallery>

== Otres artesaníes ==

Contrariamente a les obres d'arte relixoso, los oxetos d'usu cotidianu, de esmerada ellaboración artesanal, suelen ser efímeros y nun se caltienen de dómines bien anteriores a los dos últimos sieglos. Los distintos artesanaos desenvolviéronse en función d'árees culturales, definíes en rellación a los sistemes agrarios. Nes árees de güerta del Suroeste, atópase moblame [[monóxilo]] (meses o sielles tallaes nuna sola pieza de madera). Nes zones de cafetales realícense ellaboraos [[xuegos de café]]. El [[apoyacabezas]] ye un oxetu importante, que'l so usu espandir de sur a norte a partir del sieglu XVII. Suelen ser monóxilos, pero tamién los hai de dos pieces ensambladas.<ref name="MER"/>

La [[cestería]] coloriada ye común na Etiopía rural. Tien múltiples formes y usos (envases p'almacenaxe de granos y otros alimentos, muebles, arcos, etc.) La ciudá musulmana de [[Harar]] ye una de les más afamaes nesta [[artesanía etíope|artesanía]]. Los canastros etíopes clasifíquense como de la variedá denominada "coiled".<ref>{{cita web|títulu=Ethiopian Handicraft|url=http://www.ethiopianhandicraft-femseda.org/home3.htm|fechaaccesu=22 de xunu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120701023243/http://www.ethiopianhandicraft-femseda.org/home3.htm|fechaarchivu=1 de xunetu de 2012}}</ref>

<gallery>
File:Drums, Church of Debra Berhan Selassie (2423989275).jpg|Tambores procedentes de la ilesia de Debre Berhan Selassie.
File:Drums in the Church of Debra Berhan Selassie.jpg|Ídem.
File:Äthiopien Kalebassengefässe Linden-Museum.jpg|Calabaces decoraes.
File:Falasha village, Gonder Ethiopia Pottery.JPG|Cestería y cerámica d'un pobláu [[falasha]] (Gondar).
File:Appui-tête Jimma-Ethiopie.jpg|Apoyacabezas [[jimma]].
File:Hall of Africa 04.JPG|Escudo tradicional.
</gallery>

La cerámica, d'una estraordinaria diversidá, ye de gran calidá, sobremanera nes rexones de [[Tigré]], [[Harar]], [[Illubabor]], [[Welayta]] y [[Gayent]]. La xoyería ye tamién bien diversa, bien orixinal ente los [[argobba]] de Harar, que tamién realicen cestería polícroma pa la decoración interior de les cases de Harar. Nel pasáu, les armes, especialmente los escudos, yeren oxetu d'una esmerada ellaboración artesana, reforzaos y decoraos con plaques metáliques en relieve, especialmente al norte del país.<ref name="MER"/>

L'[[arte corporal]] tuvo un gran desarrollu dende'l sieglu XVII, cuando los cristianos etíopes empezaron a dar una gran importancia al [[peñáu]]; anguaño les muyeres de [[Tigré]] lleven un peñáu distintivu. Nel sur, los [[nyangatom]] realicen los sos peñaos con magre, y los [[oromos]] componen ellaboraes peluques, les más famoses na rexón de [[Jimma]]. Los [[tatuaxe]]s son relativamente discretos nes poblaciones cristianes rurales, onde les muyeres suélense faer tatuar una cruz na frente. Sicasí, los [[mursis]] tatúense estensamente'l cuerpu.<ref name="MER"/>

== Capiya etíope del Santu Sepulcru de Xerusalén ==
[[Ficheru:Church-with-monks new.jpg|thumb|Vista del esterior, con monxos etíopes.]]

En 1808 llevantóse, nel techu de la capiya de Santa Elena de la [[Santu Sepulcru|ilesia del Santu Sepulcru]] de Xerusalén, la [[capiya etíope]] (tamién llamada "capiya abisinia", "aldega etíope", "monesteriu de San Antón" o "''[[Deir ye-Sultan]]''"), sometida a interminables pleitos de propiedá ente les distintes confesiones cristianes.<ref>* [http://www.soitu.es/soitu/2008/10/07/info/1223394337_386923.html Amenacia de colapsu nel Santu Sepulcru espierta vieyes rocees ente les Ilesies], EFE, 7 d'ochobre de 2008.
* Robin Twite, [http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/2000_2009/2003/9/Africa%20in%20Xerusalem%20-%20The%20Ethiopian%20Church Africa in Jerusalem - The Ethiopian Church]
* [http://www.santosepulcro.custodia.org/default.asp?id=4366 Etíopes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151011152053/http://www.santosepulcro.custodia.org/default.asp?id=4366 |date=2015-10-11 }} en Custodiae Terrae Sanctae.</ref>

<gallery>
File:Ethiopian Chapel IMG 0573.JPG|[[Salomón]] na capiya etíope.
File:Ethiopian Chapel IMG 0574.JPG|La [[reina de Saba]], nel mesmu allugamientu.
File:Ethopian Quarter Jerusalem Victor 2011 -1-29.jpg|[[Apostoláu]], nel mesmu allugamientu.
File:Jerusalem St Anton BW 1.JPG|Vista del d'interior la capiya.
File:Jerusalem Batch 1 (956).jpg|Vista del esterior
File:Easter 1941. Ethiopian roof of St. Helena.jpg|Dignatarios civiles y relixosos nuna ceremonia (Pascua de 1941).
File:Easter 1941. Ethiopian ceremony St. Helena.jpg|Ídem.
</gallery>

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat|Deir Ye-Sultan|Monesteriu de Deir Ye-Sultan na ilesia del Santu Sepulcru de Xerusalén}}
{{commonscat|Ethiopian Chapel of the Angel|Capiya etíope o del Ánxel na ilesia del Santu Sepulcru de Xerusalén}}
{{commonscat|Ethyopean art}}





{{Tradubot|Arte etíope}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Arte cristiano]]
[[Categoría:Arte d'África]]
[[Categoría:Arte d'Etiopía]]
[[Categoría:Cultura d'Etiopía]]


[[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]]
[[Categoría:Arte]]
thumb|Ilesia de Santa María de Sion, onde la tradición asitia'l arca de l'Alianza, que vendría con Menelik I, fíu de Salomón (rei d'Israel) y la reina de Saba.
right|thumb|Cruz procesional en plata.
Obeliscu d'Aksum|thumb|Obeliscu d'Aksum.

L'arte etíope ye la manifestación nel arte de la civilización etíope, una civilización cristianaHansberry, William Leo. Pillars in Ethiopian History; the William Leo Hansberry African History Notebook. Washington: Howard University Press, 1974. Fonte citada en :en:Christianity in Ethiopia. Mathurin Veyssière de Lacroze, João Bermudez « Histoire du christianisme d'Éthiopie et d'Arménie », Vve -y Vier et P. Paupie, 1739, (ASIN B001BMUX7G). Fonte citada en :fr:Christianisme en Éthiopie. CIA World Factbook. Fonte citada en :en:Religion in Ethiopia. Vease tamién Etiopía#relixón, ilesia ortodoxa etíope, ilesia católica etíope y ilesia ortodoxa copta. africana que se desenvolvió mientres milenios de forma relativamente aisllada (dende'l sieglu VII la espansión del islam dixebrar del restu de la cristiandá).

Les principales espresiones artístiques fueron l'arquiteutura, la pintura y la orfebrería.Jacques Mercier, en Gérard Prunier, L'Éthiopie contemporaine, Karthala, 2007, pgs. 257-260.

 Arquiteutura y escultura 

Los más importantes exemplos d'arquiteutura y escultura etíope son les ilesies tallaes na roca de Lalibela y el obeliscu d'Aksum. Hai munchos otros exemplos d'arquiteutura civil y relixosa en piedra y en materiales perecederos.

L'arquiteutura cristiana tuvo influyida parcialmente pola del reinu d'Aksum. Los primeros monumentos tallaos en roca daten de los sieglos VII al X. Apaecen primeramente na provincia de Tigré, onde ente los sieglos X y XII constrúi una gran ilesia funeraria de planta cruciforme dedicada a los reis Abreha y Atsbeha. El conxuntu más importante ye del de Lalibela, onde Gebre Mesqel fai tallar nel sieglu XIII un estraordinariu conxuntu d'ilesies monolítiques. Les ilesies construyíes de manera convencional suelen tener forma octogonal.

 Pintura 

L'interior de los edificios relixosos ye davezu decoráu con pintures d'influyencia bizantina.

Les pintures cristianes más antigües calteníes son manuscritos allumaos escontra'l sieglu VII; los contactos ente'l reinu d'Aksum y el Mediu Oriente son perceptibles estilísticamente. L'aislamientu frente al restu del mundu cristianu produció una especificidá visible ente los sieglos XII y XV, cuando se desenvolvió'l xenuinu estilu etíope. La primer escuela pictórica orixinal apaeció escontra'l 1400, na ilustración de manuscritos, principalmente.

Calificar a la pintura etíope como naif. La representación del cuerpu humanu ta estereotipada y simplificada, con güeyos grandes y almendrados. Los colores son bien vivos. Les temes son relixosos, y los soportes principales son los murios de les ilesies y les páxines de los llibros sagraos y los llibros plegaos llamaos sensul (ye una forma qu'apaez nel sieglu XVI; les ilustraciones acompañar d'inscripciones que les identifiquen, oraciones ya himnos llitúrxicos).The role of illumninated manuscripts in ethiopian culture en VV. AA. Ethiopian Art: The Walters Art Museum, Third Millennium Information Ltd, 2001, ISBN 1-903942-02-0, pg. 116.

Unu de los exemplos más conocíos ta na ilesia de Debre Berhan Selassie ("Trinidá de Debre Berhan", cerca de Gondar, la capital histórica d'Etiopía), famosa pol so techu cubiertu d'ánxeles (que nel arte etíope represéntense como cabeces alaes) y otros murales de finales del sieglu XVII. Tamién hai iconos y retablos en madera (dípticos y trípticos).

 Orfebrería 
Na orfebrería etíope destaquen les crucesGrand Larousse Universel, Tome 6, édition 1991, pages 3985, article "Éthiopie" - "Archéologie et art". Fonte citada en :fr:Croix éthiopienne de madera o metal, davezu de diseñu xeométricu astractu, con decoración d'enxareyáu y aspeutu fractal. Ta ausente nelles la escultura antropomorfa, y namái en contaes ocasiones represéntase la figura de Cristu. La so ellaboración, empecipiada nos sieglos V o VI, desenvolvióse como la parte más orixinal del arte etíope dende los sieglos X y XII.

 Otres artesaníes 

Contrariamente a les obres d'arte relixoso, los oxetos d'usu cotidianu, de esmerada ellaboración artesanal, suelen ser efímeros y nun se caltienen de dómines bien anteriores a los dos últimos sieglos. Los distintos artesanaos desenvolviéronse en función d'árees culturales, definíes en rellación a los sistemes agrarios. Nes árees de güerta del Suroeste, atópase moblame monóxilo (meses o sielles tallaes nuna sola pieza de madera). Nes zones de cafetales realícense ellaboraos xuegos de café. El apoyacabezas ye un oxetu importante, que'l so usu espandir de sur a norte a partir del sieglu XVII. Suelen ser monóxilos, pero tamién los hai de dos pieces ensambladas.

La cestería coloriada ye común na Etiopía rural. Tien múltiples formes y usos (envases p'almacenaxe de granos y otros alimentos, muebles, arcos, etc.) La ciudá musulmana de Harar ye una de les más afamaes nesta artesanía. Los canastros etíopes clasifíquense como de la variedá denominada "coiled".

La cerámica, d'una estraordinaria diversidá, ye de gran calidá, sobremanera nes rexones de Tigré, Harar, Illubabor, Welayta y Gayent. La xoyería ye tamién bien diversa, bien orixinal ente los argobba de Harar, que tamién realicen cestería polícroma pa la decoración interior de les cases de Harar. Nel pasáu, les armes, especialmente los escudos, yeren oxetu d'una esmerada ellaboración artesana, reforzaos y decoraos con plaques metáliques en relieve, especialmente al norte del país.

L'arte corporal tuvo un gran desarrollu dende'l sieglu XVII, cuando los cristianos etíopes empezaron a dar una gran importancia al peñáu; anguaño les muyeres de Tigré lleven un peñáu distintivu. Nel sur, los nyangatom realicen los sos peñaos con magre, y los oromos componen ellaboraes peluques, les más famoses na rexón de Jimma. Los tatuaxes son relativamente discretos nes poblaciones cristianes rurales, onde les muyeres suélense faer tatuar una cruz na frente. Sicasí, los mursis tatúense estensamente'l cuerpu.

 Capiya etíope del Santu Sepulcru de Xerusalén 
thumb|Vista del esterior, con monxos etíopes.

En 1808 llevantóse, nel techu de la capiya de Santa Elena de la ilesia del Santu Sepulcru de Xerusalén, la capiya etíope (tamién llamada "capiya abisinia", "aldega etíope", "monesteriu de San Antón" o "Deir ye-Sultan"), sometida a interminables pleitos de propiedá ente les distintes confesiones cristianes.* Amenacia de colapsu nel Santu Sepulcru espierta vieyes rocees ente les Ilesies, EFE, 7 d'ochobre de 2008.
 Robin Twite, Africa in Jerusalem - The Ethiopian Church
 Etíopes  en Custodiae Terrae Sanctae.

 Referencies 

 Enllaces esternos 

Categoría:Arte cristiano
Categoría:Arte d'África
Categoría:Arte d'Etiopía
Categoría:Cultura d'Etiopía

Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos
Categoría:Arte