Espansión utoazteca
[[Imaxe:Uto-aztecan exp.png|right|400px|thumb|Espansión de les [[llingües uto-azteques]] escontra'l sur.]]
La '''espansión utoazteca''' designa'l procesu históricu-cultural y demográficu d'espardimientu y migración de pueblos y cultures que falaben [[llingües uto-azteques]], dende l'área d'[[Oasisamérica]] escontra [[Mesoamérica]] (Sur de Méxicu y parte de Centroamérica) al traviés d'[[Aridoamérica]] (Norte de Méxicu).

Esti artículu resume la prehistoria reconstruyida de los pueblos utoazteques mientres el periodu en qu'inda se taben estremando unos d'otros, ente'l [[III mileniu e.C.]] y el [[II mileniu e.C.]], y el [[sieglu XIII]], periodu pal cual esisten materiales escritos.

== Fuentes sobre la espansión ==
La espansión uto-azteca puede reconstruyise de manera averada a partir de:

* '''[[Llingüística histórica|Llingüística comparativa]] o histórica''', qu'a partir del estudiu de la diversificación de la familia y l'agrupamientu de les llingües según les sos similaridades danos pistes sobre les rutes y los periodos de separación de los diversos grupos.
* '''[[Glotocronología|Estimaciones glotocronológicas]]''', qu'a partir de la comparanza de llistes de vocabulariu postulen tiempos de separación ente les diverses families en términos del porcentaxe de [[Llista Swadesh|vocabulariu básicu]] compartíu.
* '''[[Arqueoloxía|Evidencies arqueolóxiques]] o materiales''' sobre les feches d'ocupación de territorios, les migraciones y los cambeos culturales abruptos materialmente documentables.
* '''Rellatos y documentos precolombinos''', amás pal últimu periodu recién los documentos y tradiciones de la [[civilización azteca]] apurren datos complementarios sobre la espansión nahua en Mesoamérica.

== Fases de la espansión ==
Les llingües uto-azteques estrémense davezu n'ocho subfamilies principales, estes subfamilies estremar en dos grupos: el grupu yuto (4 subfamilies) y el grupu sonorense o mexicanu (4 subfamilies).

[[Imaxe:Arbol UA, versión 2.png|800px]]

Los cálculos glotocronológicos de [[Morris Swadesh]], suxeren que'l periodu de separación de les llingües de la familia ye d'unos 4800 años, asumiendo esa cifra como correcta'l proto-utoazteca falaríase mientres el [[III mileniu e.C.]]

=== Primer fase: periodu común ===
El patrón de diferenciación de les llingües uto-azteques suxer que la espansión asocedió de Norte a Sur. El focu orixinariu d'espansión asítiase nel sur de California, Arizona o seique Nuevu Méxicu. Amás la rexón norte ye la que presenta más diferenciación lingüísitica y con periodos de separación mayores, lo cual sofita la idea de que ye nesa rexón onde les llingües tuvieron presentes por más tiempu.

Acordies coles estimaciones de feches de la glotocronología, na rexón del focu orixinariu, escontra'l 2800 e.C. esistía un grupu humanu que falaba una llingua o un conxuntu dialeutos estrechamente rellacionaos más o menos cercanos al proto-utoazteca reconstruyíu a partir de la evidencia de les llingües modernes.

A partir d'esa fecha, por factores demográficos o ambientales non dafechu conocíos esos pueblos espandir escontra'l sur dando llugar a tola variedá de llingües uto-azteques modernes. Na actualidá sobreviven 20 llingües uto-azteques (anque tenemos constancia de la esistencia de 59 llingües),<ref>Karen Dakin, 1982, páxs. 359-360</ref> falaes por pocu más de millón y mediu de persones (correspondiendo la inmensa mayoría a los dialeutos del modernu [[náhuatl]] que suma alredor de 1,2 millones de falantes).

=== Segunda fase: Primeres migraciones escontra'l sur ===
La primera gran división ente les llingües del grupu yuto y el grupu mexicanu o sonorense, envaloróse taba peracabada escontra'l 1900 e.C. Antes d'esa fecha la diferenciación dialeutal yá tenía de tar peracabada. Los pueblos yuto-azteques que se movieron escontra'l sur, ocuparíen por esa dómina los [[Méxicu|estaos mexicanos]] de [[Sonora]] y [[Chihuahua]] y falaríen un grupu de dialeutos más o menos cercanos a una llingua que se llamó proto-sonorense, que col tiempu daría llugar a les llingües uto-azteques de Méxicu. El restu de pueblos más al norte seique daríen llugar col tiempu a les llingües del grupu yuto. El proto-sonorense datóse bien aproximao escontra'l 1900 e.C. y el proto-yuto escontra'l 1400 e.C. 

Anque les razones d'esti desplazamientu de parte de los falantes de llingües uto-azteques escontra'l sur son desconocíes, sería interesante comparar les feches glotocronológicas coles de los cambeos climáticos, demográficos y arqueolóxicos acaecíos na rexón nel tránsitu del III al II mileniu edC.

=== Tercer fase: Diversificación ===

==== Grupo mexicanu ====
Esti grupu estremar en 4 subgrupos principales:

* '''Grupu Taracahita''', formáu por unes ocho llingües, foi'l primeru en formase. Según les estimaciones l'antecesor común d'estes llingües esistía escontra'l [[sieglu III e.C.]] y subsiguientemente estremar en grupu [[tarahumara]]-[[guarijío]] (qu'anguaño s'estiende por [[Sonora]] y [[Chihuahua]]) y el grupu [[cahita]] (que se exstiende pel sur de Sonora y norte de [[Sinaloa]]). Esti últimu grupu inclúi a les llingües [[idioma yaqui|yaqui]], los [[idioma mayu|mayu]] entá falaes en Sonora, según les llingua de dellos otros grupos como los ópatas, los jova y los eudeve, que fueron escastaos mientres los sieglos XVII a XIX per parte de los conquistadores europeos. 
* '''Grupu cora-huichol o corachol''', que s'estiende pol occidente de Méxicu, y que'l so antecesor común esistiríase escontra'l [[sieglu V|sieglu V&nbsp;d.&nbsp;C.]] Estes llingües falar nos estaos de [[Nayarit]] y [[Jalisco]].
* '''Grupu [[nahua]]''', formáu pol pochuteco, la llingua más cercana al náhuatl y les llingües puramente nahuas. El proto-pochuteco-náhuatl esistiría escontra'l sieglu [[sieglu V|sieglu V&nbsp;d.&nbsp;C.]], y la diferenciación del [[proto-náhuatl]] empezaría escontra'l [[sieglu X]]. Esti grupu ye'l que tuvo una importancia desproporcionadamente más destacada na hestoria de Mesoamérica, una y bones les clases dominantes de les civilizaciones tolteca y azteca yeren falantes de [[náhuatl]].
* '''Grupu pima-tepehuán''' el tiempu de separación d'estes llingües ye d'hai unos ocho sieglos.

<!--
Los tarahumara son famosos polos sos llargos maratones ya inclusive ye conocida la so costume de cazar un venáu ensin disparale namái a base de correr detrás d'él mientres 2 o 3 díes hasta que l'animal cai exhausto, en concencia un venáu o un caballu pueden correr más qu'un home de primeres, pero nengún otru animal supera al home en resistencia (en concencia el sistema de glándules sudorípares del home, non igualáu na naturaleza ye parte d'esti pequeñu milagru humanu). Anguaño'l tarahumara o raramuri ta estremáu en dellos dialeutos más o menos diverxentes qu'empezaron a diverxer ente sigo escontra'l 1300 d.C., polo qu'en dómina azteca estos tarahumara teníen de tener una llingua más o menos uniforme.

Los yaqui-mayu yeren famosísimos poles sos costume de cazar cabeces d'otros pueblos y la so belicosidá, los azteques enxamás s'enfusaron demasiáu nes sos tierres, seique la presencia d'estos yaqui al altor del paralelu 25 foi lo que fizo que los pochteca (comerciantes azteques) non comerciaran demasiáu col norte, quedando desconectada Mesoamérica del Norteamérica. Estos yaqui-mayu empezaron a estremase ente sigo escontra'l 300 e.C.-->

==== Grupu yuto ====
Esti grupu estrémase tamién 4 subgrupos principales, dos de los cualos tán formaos por dos llingües pocu diversificaes:

* '''Grupu númico''', nel cual estrémense trés [[complexu dialeutal|complexos dialeutales]] o llingües distintes: Paiute del norte o monu, Shoshoni gosihute-comanche y paiute del sur o chemehuevi. El proto-númico falaríase escontra'l [[200 d. C.|200&nbsp;d.&nbsp;C.]]
* '''Grupu tákico''' o '''californianu meridional''', que ye'l grupu más numberosu y más diversu, formáu por siquier seis llingües conocíes. El proto-tákico esistiría hasta más o menos el 400 e.C. 
* '''Grupu tübatulabal''', formáu namái pola llingua [[idioma tübatulabal|tübatulabal]].
* '''Grupu hopi''', formáu namái pola llingua [[idioma hopi|hopi]].

=== Cuarta fase: Periodos protohistóricu y históricu ===
La mayor parte de llingües mesoamericanes amuesen préstamos d'orixe [[Llingües mixe-zoqueanas|mixe-zoqueano]], como resultáu de los puestos avanzaos olmeques nel Méxicu central y occidental nel periodu que va dende'l [[1000 e.C.|1.000 e.C.]] al [[400 e.C.]]

Nos postreros 1500 años produciéronse dellos desplazamientos escontra'l sur como resultáu de les incursiones nahuas, escontra'l 500&nbsp;d.&nbsp;C., al centru ed Méxicu, el surdimientu y espansión de los tōltēcas c. 800-900, la espansión totonaca al centru de la mariña del Golfu c. 1100-1200, y el cayente tōltēca c. 1150-1200. El cuadru podríase esquematizar d'esta manera: 

* c. 500. El chinanteco mover de Matlatzinca y Tlapaneco al norte d'Oaxaca. 
* c. 500-700. El chiapaneco-mange mover de Otomí y Chochu al oeste de Chiapas. 
* c.700. El mangue mover escontra Honduras y Nicaragua. 
* 800-900. El náhuatl septentrional coloniza'l centru y sur de la mariña del Golfu como náhuatl oriental. 
* c. 900. El pipil dexa la mariña meridional y establécense colonies en Chiapas, Guatemala y El Salvador. 
* c. 1100. El kabil mover del sur de huasteco al Valle de Grijalva de Chiapas. 
* c. 1200. El subtiaba dixebrar del tlapaneco y muévese escontra Nicaragua.

== Espansión de los pueblos nahuas ==
La presencia [[nahua]] (darréu [[azteca|azteques]]) en Mesoamérica ye relativamente recién, empezando escontra'l 500&nbsp;d.&nbsp;C.<ref>Kaufman, 2001, páxs. 3</ref> o inclusive dempués. Acordies coles [[Mexica|lleendes mexicas]], que se remonten a fechos asocedíos ente los sieglos XI y XIII, los mexicas yeren orixinarios d'una tierra pantanosa llamada [[Aztlán|Āztlán]] (= 'Tierra de garces'). Esti nome ye la base del nome de la historiografía moderna ''āztēca'' (= '[habitante] de Aztlán') pa referise a los mexicas de [[Tenochtitlán]], los acohluas de [[Texcoco]] y los tepanecas de [[Tlacopan]]. Tamién por esta lleenda cual dellos arqueólogos norteamericanos del sieglu XIX dieron el nome Aztlán a dellos xacimientos arqueolóxicos del [[Xeografía d'Estaos Xuníos|suroeste de los Estaos Xuníos]].

Anque seique Aztlán nun esistió nunca, na forma descrita poles lleendes mexicas; podemos señalar tentativamente un focu dende'l que s'espublizaron los pueblos nahuas y les sos llingües. La glotocronología suxer que les llingües nahuas (les diverses [[variedá llingüística|variedaes]] de [[náhuatl]] y el [[pochuteco]], consideráu dacuando un dialeutu náhuatl diverxente) empezaron a dixebrase ente sigo hai unos 1500 años. Colo cual escontra'l 500&nbsp;d.&nbsp;C., podemos considerar la fecha final pal proto-náhuatl, [[protollingua]] común de la que derivaríen estes llingües dende una rexón asitiada escontra al norte nos estaos mexicanos de [[Durango]], [[Zacatecas]] o [[San Luis Potosí]], en dalgún puntu ente Cora-Huichol-Caxcán-Tecuexe nel oeste y huasteco nel este. El proto-náhuatl foi brillantemente reconstruyíu nos '70 pola llingüista norteamericana Karen Dakin. Ésti proto-náhuatl tuvo de ser contemporaneu de llatín tardíu, obviamente nun tenemos nengún testimoniu escritu d'esta llingua, solo podemos faenos una idea de la mesma al traviés de les reconstrucciones llingüístiques como les de Dakin.

Les migraciones de los pueblos nahuas ente'l [[sieglu V]] y el [[sieglu XIII]] establecieron la llingua dende l'occidente y centru de Mesoamérica, hasta tan al sur como [[Veracruz]], [[Chiapas]], l'estrechu de Tehuantepec, Guatemala, [[Señoríu de Cuzcatlán|Cuzcatlán]] (El Salvador) y [[Ometepe]] (Nicaragua).
Les lleendes mexicas falen d'escasez d'alimentos lo que suxer qu'esi pudo ser el desencadenante de les migraciones escontra'l sur. Los pochutecos instalar al sur Oaxaca, la fecha de separación ente'l pochuteco y el restu de llingües náhuatl asítiase en redol al 800&nbsp;d.&nbsp;C. (xusto cuando la civilización maya clásica tocaba al so fin). Puede suponese razonablemente qu'escontra'l 750&nbsp;d.&nbsp;C. los pueblos nahuas o proto-azteques yá ocupaben la rexón central de Méxicu, posiblemente estos pueblos instalaríense na rexón al norte del valle de Méxicu escontra'l 800&nbsp;d.&nbsp;C.

El [[náhuatl septentrional]], entrando dende'l centru de [[Méxicu]] cuando entá nun había buelgues de dialeutos locales desenvueltos, yá echara raigaños, siendo l'orixe de la forma nawa usada polos tolteques. Pal 800 el [[náhuatl oriental]] y el [[pipil]] empiecen a ser colonizaos pol náhuatl septentrional. Escontra'l 1000 el nawa occidental empieza ser colonizáu pol [[náhuatl central]]. Escontra'l 1400 completóse la distribución del náhuatl. 

En cada rexón que'l náhuatl espándese entra en contautu con otres llingües que yá taben ellí dende diba tiempu y esperimenta daqué d'influencia de les llingües locales. Mentanto fora de Mesoamérica el proto-náhuatl tomó un númberu de préstamos locales del huasteco y sufrió influencia fonolóxica de les [[llingües corachol]].

=== Cultura tōltēca ===
La [[cultura tolteca|cultura tōltēca]] ye la primer cultura históricamente documentada, sobre la qu'esisten abondoses tradiciones orales sobre personaxes y mitos que nos faen pensar que se trató del primer reinu históricu de llingua predominantemente nahua. El nome de la cultura provién de la tradición de los āztēcas, acordies cola cual la capital de los tōltēca, llamaríase ''Tōllan'' (güei llamada Tula), de fechu ''tōltēcatl'' significa precisamente '[habitante] de Tōllan'.

Primeramente a l'apaición de los tolteques, el centru de Méxicu había estáu apoderáu pola cultura de Teotihuacán (200 aC - 800&nbsp;d.&nbsp;C.), qu'a pesar del so nome náhuatl, de xuru nun foi una ciudá de fala náhuatl. Seique foi la llegada masiva de pueblos nahuas al centru de Méxicu lo que provocó'l colapsu de [[Teotihuacán]], ciudá qu'amuesa signos de ser destruyida pol fueu acomuñada a dalgún tipu de conflictu bélicu o social.

=== Cultura āztēca ===
Los pueblos nahuas llegaron tardíamente al Valle de Méxicu que taría ocupáu primeramente por pueblos que falaben delles llingües non utoazteques, qu'exercieron cierta influencia sustratu sobre'l [[náhuatl|náhuatl clásicu]]. Asina la [[civilización azteca]] formóse como la resultancia de la interacción histórica ente grupos nahua parlantes que aportaron a preponderantes y pueblos d'otru orixe que falaben llingües non-utoazteques. La evidencia d'esto ye en parte llingüística:

L'[[idioma huichol]] tien un orde sintáctivo básicu SOV (Suxetu-Oxeto-Verbu), ente que'l náhuatl clásicu tiende al orde VSO, anque caltién nicios de tener primeramente un orde SOV: esi ye l'orde de los pronomes clíticos y amás les llingües de [[nucleu sintácticu|nucleu final]] muncho más frecuentemente son o tuvieron una etapa de desenvolvimientu con orde básicu SOV. Tanto l'orde VSO como l'escurrimientu del fonema /tl/ (que nun apaez en toles variedaes de náhuatl) suxeren el contautu con llingües otomangueanas o [[llingües totonacanas|llingües totonacas]], del totonaca amás procede'l sufixu reverencial-diminutivu /-tzīn/. Gradualmente los totonacos fueron espulsaos de les tierres altes centrales mexicanes. Toles formes de náhuatl amuesen tratos huastecos y totonacos. Otres llingües que fueron asolapaes pola náhuatl fueron la [[idioma matlazinca|matlatzinca]], [[idioma chochu|chochu]], [[idioma tlapaneco|tlapaneco]], [[idioma cuitlateco|cuitlateco]], soteapaneco, popoluca, xinca, lenca y cora. 

Finalmente, escontra'l 1200&nbsp;d.&nbsp;C., dellos años dempués de la cayida del reinu tōltēca yá tenemos cróniques azteques fiables y la hestoria narrada pola tradición āztēca dexa de considerase lleenda y puede considerase hestoria. L'orixe del poderíu āztēca remontar a la fundación de [[Tenochtitlan|Tënochtítlan]] sobre un castru nel [[Llagu de Texcoco|llagu Texcoco]] mientres el sieglu XIII. Y anque la hestoria d'estos fechos ye bien conocida, sicasí, esisten dellos fechos que les cróniques azteques nun recueyen y que precisaríen ciertu esclarecimiento adicional.

=== Migraciones nahuas más al sur ===
La hestoria de los otros pueblos, reinos y grupos nahuas distintos de los tōltēcas y āztēcas nun ye tan bien conocida, como la de los nahuas del centru de Méxicu. Abondo más al sur del Valle de Méxicu atopamos variedaes náhuatl.
Namái dalgunos d'ellos son reminiscencies de la espansión del Imperiu Azteca ente los sieglos XII y XVI&nbsp;d.&nbsp;C. Sicasí en rexones tan alloñaes como [[El Salvador]], atopamos un dialeutu aztecoide faláu polos [[pipil]]es, que'l so orixe nun ta claro yá que l'imperiu azteca nunca llegó a eses tierres. Obviamente el Pipil ye'l dialeutu náhuatl más diverxente qu'esiste colo cual la so presencia neses tierres tien de ser antigua, la glotocronologia suxer la presencia d'esi dialeutu ellí escontra'l 800&nbsp;d.&nbsp;C., anque otres estimaciones asitien la so llegada escontra'l 900&nbsp;d.&nbsp;C. Col tiempu esa nesa rexón surdió un señoríu importante llamáu [[Señoríu de Cuzcatlán]], qu'acordies cola tradición llexendaria foi fundada pol rei tolteca exiliáu [[Ce Ácatl Topiltzin Quetzalcóatl|Cē Ácatl Tōpīltzin]] llamáu Quetzalcōātl alredor del añu [[1054]]. Los cronistes españoles como Juarros, Palacios y Lozano espliquen que dalguna vegada esistieron códices pipiles, amás escribieron lo que dicíen y tou eso comparar coles otres naciones nahuas del posclásico, revelando qu'esti señoríu recibió gran influencia de los tōltēcas y āztēcas, dexando conocer meyor esti Señoríu.

Más intrigante ye un grupu nahua que se movió entá más al sur, a otros 700 km al sur de los pipiles. Esti otru grupu llamáu [[nicaraos]] pol nome del soberanu que los gobernaba en tiempos de la llegada de los españoles, vivía na redoma del [[llagu Cocibolca]], y col tiempu la rexón de [[Nicaragua]] foi llamada asina pola presencia d'ésti grupu. Nel mesmu llagu de Nicaragua dellos de los topónimos son reconciblemente nahuas como'l de la mayor isla Ometepe (del náhuatl ''*ōme-tēpe-t'' 'dos montes') una y bones la isla ta formada por dos elevaciones en forma de cuetu. Estos topónimos son dalgunos de los topónimos nahuas más antiguos (esti puntu ta a unos 6000 km de llugar orixinariu de les llingües utoazteques, lo cual amuesa l'enorme espardimientu xeográficu qu'algamó esta familia de llingües). El dialeutu náhuatl del llagu Nicaragua escastar nel sieglu XVI, anque curiosamente foi nesta rexón foi onde per primer vegada vieron los europeos llibros indíxenes en papel de āmatl nel nuevu mundu. Acordies colos cronistes nesta rexón tamién esistieron llibros pintaos a la manera de los que más tarde seríen vistos más al norte.
<!--Distribución por subgrupos de les llingües Uto-Azteques cola separación de feches daes pola Glotocronología, tomaes de Kaufman:

Familia Uto-Azteca 4800 años

1. Yuto (EEXX, non amosáu nel mapa) 3400 años

1.1 Caña Shoshoni-Paiute 1800 años

1.2. Tubatubal 0 años

1.3. Caña Californiana Meridional 2400 años

1.4. Hopi 0 años

2. Grupu de Sonora 3900 años

2.1. Caña Pima 800 años

2.2. Caña Tepehuana (?)

2.3. Caña Yaqui 2300 años 

2.4. Caña Cora-Huichol 1500 años

2.5. Caña Aztecoide 1500 años

2.5.1 Llingües Aztecoides 1100 años Lengua Azteques:
Nahual, Nahuatl, Nahuat, Pipil
Pochuteco-->

== Espansión utoazteca nel norte de Méxicu ==
{{AP|Hohokam|Mogollón}}
Nel norte de Méxicu tán atestiguaes arqueológicamente dos cultures interesantes, la cultura hohokam y la cultura fargatáu. Los pueblos pertenecientes a dambes probablemente yeren pueblos que falaben llingües utoazteques.

La estensión de la cultura [[hohokam]] coincide bien aproximao cola estensión moderna de los pueblos [[pima]]-[[pápago]], polo que probablemente dicha cultura seya atribuyible a pueblos de diches etnies.

La identificación étnica de la cultura [[fargatáu]] ye más problemática porque la so estensión coincide con diversos grupos utoazteques distintos, polo qu'en realidá esa cultura podría corresponder a pueblos que falaben distintos [[llingües utoazteques]], dalgunos d'ellos posiblemente [[taracahitas]] o inclusive [[ute]]s, [[paiute]]s o [[shoshoni]]s.

== Ver tamién ==
* [[Periodu Arcaicu d'América]]
* [[Llingües uto-azteques]]
* [[Mexica]]

== Bibliografía ==
* "Languages of the World", Macropædia, Encyclopædia Britannica, 1987.
* Karen Dakin: ''La Evolución Fonolóxica del Protonáhuatl'', Universidá Autónoma de Méxicu, Méxicu DF , 1981, ISBN 968-5802-92-0.
* Terrence Kaufman: "The history of the Nawa language group from the earliest times to the sixteenth century: some initial results", 2001 [http://www.albany.edu/anthro/maldp/Nawa.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200119013512/https://www.albany.edu/anthro/maldp/Nawa.pdf |date=2020-01-19 }}
* Wick R. Miller: ''Uto-aztecan cognate sets'', UCLA plublications in Linguistics, Volume 48, 1967.

== Referencies ==
{{llistaref}}

{{Tradubot|Expansión utoazteca}}
[[Categoría:Llingües uto-azteques]]
[[Categoría:Oasisamérica]]
[[Categoría:Llingües de Mesoamérica]]
[[Categoría:Llingüística histórica]]
La espansión utoazteca designa'l procesu históricu-cultural y demográficu d'espardimientu y migración de pueblos y cultures que falaben llingües uto-azteques, dende l'área d'Oasisamérica escontra Mesoamérica (Sur de Méxicu y parte de Centroamérica) al traviés d'Aridoamérica (Norte de Méxicu).

Esti artículu resume la prehistoria reconstruyida de los pueblos utoazteques mientres el periodu en qu'inda se taben estremando unos d'otros, ente'l III mileniu e.C. y el II mileniu e.C., y el sieglu XIII, periodu pal cual esisten materiales escritos.

 Fuentes sobre la espansión 
La espansión uto-azteca puede reconstruyise de manera averada a partir de:

 Llingüística comparativa o histórica, qu'a partir del estudiu de la diversificación de la familia y l'agrupamientu de les llingües según les sos similaridades danos pistes sobre les rutes y los periodos de separación de los diversos grupos.
 Estimaciones glotocronológicas, qu'a partir de la comparanza de llistes de vocabulariu postulen tiempos de separación ente les diverses families en términos del porcentaxe de vocabulariu básicu compartíu.
 Evidencies arqueolóxiques o materiales sobre les feches d'ocupación de territorios, les migraciones y los cambeos culturales abruptos materialmente documentables.
 Rellatos y documentos precolombinos, amás pal últimu periodu recién los documentos y tradiciones de la civilización azteca apurren datos complementarios sobre la espansión nahua en Mesoamérica.

 Fases de la espansión 
Les llingües uto-azteques estrémense davezu n'ocho subfamilies principales, estes subfamilies estremar en dos grupos: el grupu yuto (4 subfamilies) y el grupu sonorense o mexicanu (4 subfamilies).

800px

Los cálculos glotocronológicos de Morris Swadesh, suxeren que'l periodu de separación de les llingües de la familia ye d'unos 4800 años, asumiendo esa cifra como correcta'l proto-utoazteca falaríase mientres el III mileniu e.C.

 Primer fase: periodu común 
El patrón de diferenciación de les llingües uto-azteques suxer que la espansión asocedió de Norte a Sur. El focu orixinariu d'espansión asítiase nel sur de California, Arizona o seique Nuevu Méxicu. Amás la rexón norte ye la que presenta más diferenciación lingüísitica y con periodos de separación mayores, lo cual sofita la idea de que ye nesa rexón onde les llingües tuvieron presentes por más tiempu.

Acordies coles estimaciones de feches de la glotocronología, na rexón del focu orixinariu, escontra'l 2800 e.C. esistía un grupu humanu que falaba una llingua o un conxuntu dialeutos estrechamente rellacionaos más o menos cercanos al proto-utoazteca reconstruyíu a partir de la evidencia de les llingües modernes.

A partir d'esa fecha, por factores demográficos o ambientales non dafechu conocíos esos pueblos espandir escontra'l sur dando llugar a tola variedá de llingües uto-azteques modernes. Na actualidá sobreviven 20 llingües uto-azteques (anque tenemos constancia de la esistencia de 59 llingües),Karen Dakin, 1982, páxs. 359-360 falaes por pocu más de millón y mediu de persones (correspondiendo la inmensa mayoría a los dialeutos del modernu náhuatl que suma alredor de 1,2 millones de falantes).

 Segunda fase: Primeres migraciones escontra'l sur 
La primera gran división ente les llingües del grupu yuto y el grupu mexicanu o sonorense, envaloróse taba peracabada escontra'l 1900 e.C. Antes d'esa fecha la diferenciación dialeutal yá tenía de tar peracabada. Los pueblos yuto-azteques que se movieron escontra'l sur, ocuparíen por esa dómina los estaos mexicanos de Sonora y Chihuahua y falaríen un grupu de dialeutos más o menos cercanos a una llingua que se llamó proto-sonorense, que col tiempu daría llugar a les llingües uto-azteques de Méxicu. El restu de pueblos más al norte seique daríen llugar col tiempu a les llingües del grupu yuto. El proto-sonorense datóse bien aproximao escontra'l 1900 e.C. y el proto-yuto escontra'l 1400 e.C. 

Anque les razones d'esti desplazamientu de parte de los falantes de llingües uto-azteques escontra'l sur son desconocíes, sería interesante comparar les feches glotocronológicas coles de los cambeos climáticos, demográficos y arqueolóxicos acaecíos na rexón nel tránsitu del III al II mileniu edC.

 Tercer fase: Diversificación 

 Grupo mexicanu 
Esti grupu estremar en 4 subgrupos principales:

 Grupu Taracahita, formáu por unes ocho llingües, foi'l primeru en formase. Según les estimaciones l'antecesor común d'estes llingües esistía escontra'l sieglu III e.C. y subsiguientemente estremar en grupu tarahumara-guarijío (qu'anguaño s'estiende por Sonora y Chihuahua) y el grupu cahita (que se exstiende pel sur de Sonora y norte de Sinaloa). Esti últimu grupu inclúi a les llingües yaqui, los mayu entá falaes en Sonora, según les llingua de dellos otros grupos como los ópatas, los jova y los eudeve, que fueron escastaos mientres los sieglos XVII a XIX per parte de los conquistadores europeos. 
 Grupu cora-huichol o corachol, que s'estiende pol occidente de Méxicu, y que'l so antecesor común esistiríase escontra'l sieglu V d. C. Estes llingües falar nos estaos de Nayarit y Jalisco.
 Grupu nahua, formáu pol pochuteco, la llingua más cercana al náhuatl y les llingües puramente nahuas. El proto-pochuteco-náhuatl esistiría escontra'l sieglu sieglu V d. C., y la diferenciación del proto-náhuatl empezaría escontra'l sieglu X. Esti grupu ye'l que tuvo una importancia desproporcionadamente más destacada na hestoria de Mesoamérica, una y bones les clases dominantes de les civilizaciones tolteca y azteca yeren falantes de náhuatl.
 Grupu pima-tepehuán el tiempu de separación d'estes llingües ye d'hai unos ocho sieglos.

 Grupu yuto 
Esti grupu estrémase tamién 4 subgrupos principales, dos de los cualos tán formaos por dos llingües pocu diversificaes:

 Grupu númico, nel cual estrémense trés complexos dialeutales o llingües distintes: Paiute del norte o monu, Shoshoni gosihute-comanche y paiute del sur o chemehuevi. El proto-númico falaríase escontra'l 200 d. C.
 Grupu tákico o californianu meridional, que ye'l grupu más numberosu y más diversu, formáu por siquier seis llingües conocíes. El proto-tákico esistiría hasta más o menos el 400 e.C. 
 Grupu tübatulabal, formáu namái pola llingua tübatulabal.
 Grupu hopi, formáu namái pola llingua hopi.

 Cuarta fase: Periodos protohistóricu y históricu 
La mayor parte de llingües mesoamericanes amuesen préstamos d'orixe mixe-zoqueano, como resultáu de los puestos avanzaos olmeques nel Méxicu central y occidental nel periodu que va dende'l 1.000 e.C. al 400 e.C.

Nos postreros 1500 años produciéronse dellos desplazamientos escontra'l sur como resultáu de les incursiones nahuas, escontra'l 500 d. C., al centru ed Méxicu, el surdimientu y espansión de los tōltēcas c. 800-900, la espansión totonaca al centru de la mariña del Golfu c. 1100-1200, y el cayente tōltēca c. 1150-1200. El cuadru podríase esquematizar d'esta manera: 

 c. 500. El chinanteco mover de Matlatzinca y Tlapaneco al norte d'Oaxaca. 
 c. 500-700. El chiapaneco-mange mover de Otomí y Chochu al oeste de Chiapas. 
 c.700. El mangue mover escontra Honduras y Nicaragua. 
 800-900. El náhuatl septentrional coloniza'l centru y sur de la mariña del Golfu como náhuatl oriental. 
 c. 900. El pipil dexa la mariña meridional y establécense colonies en Chiapas, Guatemala y El Salvador. 
 c. 1100. El kabil mover del sur de huasteco al Valle de Grijalva de Chiapas. 
 c. 1200. El subtiaba dixebrar del tlapaneco y muévese escontra Nicaragua.

 Espansión de los pueblos nahuas 
La presencia nahua (darréu azteques) en Mesoamérica ye relativamente recién, empezando escontra'l 500 d. C.Kaufman, 2001, páxs. 3 o inclusive dempués. Acordies coles lleendes mexicas, que se remonten a fechos asocedíos ente los sieglos XI y XIII, los mexicas yeren orixinarios d'una tierra pantanosa llamada Āztlán (= 'Tierra de garces'). Esti nome ye la base del nome de la historiografía moderna āztēca (= '[habitante] de Aztlán') pa referise a los mexicas de Tenochtitlán, los acohluas de Texcoco y los tepanecas de Tlacopan. Tamién por esta lleenda cual dellos arqueólogos norteamericanos del sieglu XIX dieron el nome Aztlán a dellos xacimientos arqueolóxicos del suroeste de los Estaos Xuníos.

Anque seique Aztlán nun esistió nunca, na forma descrita poles lleendes mexicas; podemos señalar tentativamente un focu dende'l que s'espublizaron los pueblos nahuas y les sos llingües. La glotocronología suxer que les llingües nahuas (les diverses variedaes de náhuatl y el pochuteco, consideráu dacuando un dialeutu náhuatl diverxente) empezaron a dixebrase ente sigo hai unos 1500 años. Colo cual escontra'l 500 d. C., podemos considerar la fecha final pal proto-náhuatl, protollingua común de la que derivaríen estes llingües dende una rexón asitiada escontra al norte nos estaos mexicanos de Durango, Zacatecas o San Luis Potosí, en dalgún puntu ente Cora-Huichol-Caxcán-Tecuexe nel oeste y huasteco nel este. El proto-náhuatl foi brillantemente reconstruyíu nos '70 pola llingüista norteamericana Karen Dakin. Ésti proto-náhuatl tuvo de ser contemporaneu de llatín tardíu, obviamente nun tenemos nengún testimoniu escritu d'esta llingua, solo podemos faenos una idea de la mesma al traviés de les reconstrucciones llingüístiques como les de Dakin.

Les migraciones de los pueblos nahuas ente'l sieglu V y el sieglu XIII establecieron la llingua dende l'occidente y centru de Mesoamérica, hasta tan al sur como Veracruz, Chiapas, l'estrechu de Tehuantepec, Guatemala, Cuzcatlán (El Salvador) y Ometepe (Nicaragua).
Les lleendes mexicas falen d'escasez d'alimentos lo que suxer qu'esi pudo ser el desencadenante de les migraciones escontra'l sur. Los pochutecos instalar al sur Oaxaca, la fecha de separación ente'l pochuteco y el restu de llingües náhuatl asítiase en redol al 800 d. C. (xusto cuando la civilización maya clásica tocaba al so fin). Puede suponese razonablemente qu'escontra'l 750 d. C. los pueblos nahuas o proto-azteques yá ocupaben la rexón central de Méxicu, posiblemente estos pueblos instalaríense na rexón al norte del valle de Méxicu escontra'l 800 d. C.

El náhuatl septentrional, entrando dende'l centru de Méxicu cuando entá nun había buelgues de dialeutos locales desenvueltos, yá echara raigaños, siendo l'orixe de la forma nawa usada polos tolteques. Pal 800 el náhuatl oriental y el pipil empiecen a ser colonizaos pol náhuatl septentrional. Escontra'l 1000 el nawa occidental empieza ser colonizáu pol náhuatl central. Escontra'l 1400 completóse la distribución del náhuatl. 

En cada rexón que'l náhuatl espándese entra en contautu con otres llingües que yá taben ellí dende diba tiempu y esperimenta daqué d'influencia de les llingües locales. Mentanto fora de Mesoamérica el proto-náhuatl tomó un númberu de préstamos locales del huasteco y sufrió influencia fonolóxica de les llingües corachol.

 Cultura tōltēca 
La cultura tōltēca ye la primer cultura históricamente documentada, sobre la qu'esisten abondoses tradiciones orales sobre personaxes y mitos que nos faen pensar que se trató del primer reinu históricu de llingua predominantemente nahua. El nome de la cultura provién de la tradición de los āztēcas, acordies cola cual la capital de los tōltēca, llamaríase Tōllan (güei llamada Tula), de fechu tōltēcatl significa precisamente '[habitante] de Tōllan'.

Primeramente a l'apaición de los tolteques, el centru de Méxicu había estáu apoderáu pola cultura de Teotihuacán (200 aC - 800 d. C.), qu'a pesar del so nome náhuatl, de xuru nun foi una ciudá de fala náhuatl. Seique foi la llegada masiva de pueblos nahuas al centru de Méxicu lo que provocó'l colapsu de Teotihuacán, ciudá qu'amuesa signos de ser destruyida pol fueu acomuñada a dalgún tipu de conflictu bélicu o social.

 Cultura āztēca 
Los pueblos nahuas llegaron tardíamente al Valle de Méxicu que taría ocupáu primeramente por pueblos que falaben delles llingües non utoazteques, qu'exercieron cierta influencia sustratu sobre'l náhuatl clásicu. Asina la civilización azteca formóse como la resultancia de la interacción histórica ente grupos nahua parlantes que aportaron a preponderantes y pueblos d'otru orixe que falaben llingües non-utoazteques. La evidencia d'esto ye en parte llingüística:

L'idioma huichol tien un orde sintáctivo básicu SOV (Suxetu-Oxeto-Verbu), ente que'l náhuatl clásicu tiende al orde VSO, anque caltién nicios de tener primeramente un orde SOV: esi ye l'orde de los pronomes clíticos y amás les llingües de nucleu final muncho más frecuentemente son o tuvieron una etapa de desenvolvimientu con orde básicu SOV. Tanto l'orde VSO como l'escurrimientu del fonema /tl/ (que nun apaez en toles variedaes de náhuatl) suxeren el contautu con llingües otomangueanas o llingües totonacas, del totonaca amás procede'l sufixu reverencial-diminutivu /-tzīn/. Gradualmente los totonacos fueron espulsaos de les tierres altes centrales mexicanes. Toles formes de náhuatl amuesen tratos huastecos y totonacos. Otres llingües que fueron asolapaes pola náhuatl fueron la matlatzinca, chochu, tlapaneco, cuitlateco, soteapaneco, popoluca, xinca, lenca y cora. 

Finalmente, escontra'l 1200 d. C., dellos años dempués de la cayida del reinu tōltēca yá tenemos cróniques azteques fiables y la hestoria narrada pola tradición āztēca dexa de considerase lleenda y puede considerase hestoria. L'orixe del poderíu āztēca remontar a la fundación de Tënochtítlan sobre un castru nel llagu Texcoco mientres el sieglu XIII. Y anque la hestoria d'estos fechos ye bien conocida, sicasí, esisten dellos fechos que les cróniques azteques nun recueyen y que precisaríen ciertu esclarecimiento adicional.

 Migraciones nahuas más al sur 
La hestoria de los otros pueblos, reinos y grupos nahuas distintos de los tōltēcas y āztēcas nun ye tan bien conocida, como la de los nahuas del centru de Méxicu. Abondo más al sur del Valle de Méxicu atopamos variedaes náhuatl.
Namái dalgunos d'ellos son reminiscencies de la espansión del Imperiu Azteca ente los sieglos XII y XVI d. C. Sicasí en rexones tan alloñaes como El Salvador, atopamos un dialeutu aztecoide faláu polos pipiles, que'l so orixe nun ta claro yá que l'imperiu azteca nunca llegó a eses tierres. Obviamente el Pipil ye'l dialeutu náhuatl más diverxente qu'esiste colo cual la so presencia neses tierres tien de ser antigua, la glotocronologia suxer la presencia d'esi dialeutu ellí escontra'l 800 d. C., anque otres estimaciones asitien la so llegada escontra'l 900 d. C. Col tiempu esa nesa rexón surdió un señoríu importante llamáu Señoríu de Cuzcatlán, qu'acordies cola tradición llexendaria foi fundada pol rei tolteca exiliáu Cē Ácatl Tōpīltzin llamáu Quetzalcōātl alredor del añu 1054. Los cronistes españoles como Juarros, Palacios y Lozano espliquen que dalguna vegada esistieron códices pipiles, amás escribieron lo que dicíen y tou eso comparar coles otres naciones nahuas del posclásico, revelando qu'esti señoríu recibió gran influencia de los tōltēcas y āztēcas, dexando conocer meyor esti Señoríu.

Más intrigante ye un grupu nahua que se movió entá más al sur, a otros 700 km al sur de los pipiles. Esti otru grupu llamáu nicaraos pol nome del soberanu que los gobernaba en tiempos de la llegada de los españoles, vivía na redoma del llagu Cocibolca, y col tiempu la rexón de Nicaragua foi llamada asina pola presencia d'ésti grupu. Nel mesmu llagu de Nicaragua dellos de los topónimos son reconciblemente nahuas como'l de la mayor isla Ometepe (del náhuatl *ōme-tēpe-t 'dos montes') una y bones la isla ta formada por dos elevaciones en forma de cuetu. Estos topónimos son dalgunos de los topónimos nahuas más antiguos (esti puntu ta a unos 6000 km de llugar orixinariu de les llingües utoazteques, lo cual amuesa l'enorme espardimientu xeográficu qu'algamó esta familia de llingües). El dialeutu náhuatl del llagu Nicaragua escastar nel sieglu XVI, anque curiosamente foi nesta rexón foi onde per primer vegada vieron los europeos llibros indíxenes en papel de āmatl nel nuevu mundu. Acordies colos cronistes nesta rexón tamién esistieron llibros pintaos a la manera de los que más tarde seríen vistos más al norte.

 Espansión utoazteca nel norte de Méxicu 

Nel norte de Méxicu tán atestiguaes arqueológicamente dos cultures interesantes, la cultura hohokam y la cultura fargatáu. Los pueblos pertenecientes a dambes probablemente yeren pueblos que falaben llingües utoazteques.

La estensión de la cultura hohokam coincide bien aproximao cola estensión moderna de los pueblos pima-pápago, polo que probablemente dicha cultura seya atribuyible a pueblos de diches etnies.

La identificación étnica de la cultura fargatáu ye más problemática porque la so estensión coincide con diversos grupos utoazteques distintos, polo qu'en realidá esa cultura podría corresponder a pueblos que falaben distintos llingües utoazteques, dalgunos d'ellos posiblemente taracahitas o inclusive utes, paiutes o shoshonis.

 Ver tamién 
 Periodu Arcaicu d'América
 Llingües uto-azteques
 Mexica

 Bibliografía 
 "Languages of the World", Macropædia, Encyclopædia Britannica, 1987.
 Karen Dakin: La Evolución Fonolóxica del Protonáhuatl, Universidá Autónoma de Méxicu, Méxicu DF , 1981, ISBN 968-5802-92-0.
 Terrence Kaufman: "The history of the Nawa language group from the earliest times to the sixteenth century: some initial results", 2001  
 Wick R. Miller: Uto-aztecan cognate sets, UCLA plublications in Linguistics, Volume 48, 1967.

 Referencies 

Categoría:Llingües uto-azteques
Categoría:Oasisamérica
Categoría:Llingües de Mesoamérica
Categoría:Llingüística histórica