Puerto Natales
{{Llocalidá}}
'''Puerto Natales''' ye una [[Ciudá de Chile|ciudá]] y puertu [[chile|chilenu]] asitiáu nel estremu austral del país, a veres de la [[Canal Señoret]], ente'l [[Golfu Almirante Montt]] y el [[Senu Última Esperanza]], na [[Rexón de Magallanes y de l'Antártica Chilena]]. Ye la capital de la comuña de [[Natales]] y de la [[provincia d'Última Esperanza]], bautizada asina pol [[navegante]] [[Juan Ladrillero]] que la catalogó, n'unu de los sos viaxes, como'l so "última esperanza" d'atopar el [[Estrechu de Magallanes]] dende'l norte al sur. A la fin los sos pruyimientos viéronse atayaos nesta contorna al encarrerar al sur pol fiordu qu'él mesmu denominaría dempués Fiordu Obstrucción y nun dar col Estrechu de Magallanes.

Atópase allugada a 247 [[quilómetru|quilómetros]] al norte de [[Punta Arenas]], la capital rexonal; a 48 km de la ciudá arxentina de [[Río Turbio (Santa Cruz)|Río Turbio]] y 256 km de la capital de la provincia de [[Santa Cruz (Arxentina)|Santa Cruz]] n'[[Arxentina]], [[Ríu Gallegos]]. Ta considerada la puerta d'entrada al famosu parque natural de les [[Parque nacional Torres del Paine|Torres del Paine]].

== Toponimia ==
En 1894 los pioneros alemanes Ernesto von Heinz y Kurt Meyer denominaron como ''Natalis'' al ríu que desagua na parte norte de l'actual ciudá. Esto por cuenta de que el avistamiento del ríu produció'l 24 d'avientu en víspores de la conmemoración de la nacencia de [[Cristu]]. D'ellí ''"natalis"'', lo que significa, nacencia en [[llatín]].<ref name=UET>{{cita llibru |apellíos=Martinic Beros|nome=Mateo|títulu=Última Esperanza nel tiempu|edición=2ª|añu=2000|id=Impresos Vanic Ltda.|páxines=194}}</ref>

== Historia ==
El senu d'Última Esperanza, orixinalmente habitáu por tribus de los pueblos [[kawéskar]] y [[aonikenk]], foi percorríu en 1557 pol navegante [[Juan Ladrillero]] en busca d'una ruta al [[Estrechu de Magallanes]].<ref>{{cita llibru |apellíos=Arriagada|nome=Ramón|títulu=Juan Ladrillero, el Navegante Escaecíu|edición=1ª|añu=2004|editorial=Editorial Fiordu Azul|ubicación=Puerto Natales}}</ref> Pasaron tres sieglos dende'l descubrimientu de Ladrillero primero que se incursionara nuevamente na zona d'Última Esperanza. Escontra [[1830]], la espedición de la fragata ''[[HMS Beagle]]'', unviada pol almirantazgo británicu, esplora tol sector descubiertu por Ladrillero. Los nomes de dellos integrantes d'esa espedición son güei familiares na zona: [[Robert Fitz Roy]], [[William Skyring]], [[James Kirke]] y el naturalista [[Charles Darwin]]. Escontra 1870, nuevamente renaz l'interés peles tierres d'Última Esperanza. Ente los ardigosos viaxeros que s'aventuraron por esos afaraos territorios destaca Santiago Zamora, quien pasó a la historia como'l [[Baqueano Zamora]] y a quien se-y debe'l descubrimientu de la rexón llacustre del [[Macizu del Paine|Paine]] y de grandes menaes de caballos selvaxes o [[bagual]]es.<ref>*{{cita web
|nome = La Prensa Austral
|títulu = Puerto Natales - Capital de la Provincia d'Última Esperanza
|añu = 2007
|edición = La Prensa Austral
|allugamientu = Punta Arenas
|url = http://www.laprensaaustral.cl/portal/Informacion/PuertoNatales/index.htm
|fechaaccesu = 26 d'avientu de 2007
|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071230085059/http://www.laprensaaustral.cl/portal/Informacion/PuertoNatales/index.htm
|fechaarchivu = 2007-12-30
}}</ref>

En 1877 la zona d'[[Senu Última Esperanza|Última Esperanza]] foi percorrida por [[Tomás Rogers]], nuna espedición con fines científicos. Años más tarde, el gobiernu comisionó al capitán de fragata [[Ramón Serrano Montaner]] pa enfusar más fondamente nos territorios descubiertos por Ladrillero y ratificaos tantu polos baqueanos como pola espedición de Rogers. Serrano empecipió la so esploración en [[1889]], afayando los llagos que bautizó como Balmaceda y Pinto. Nel so viaxe algamó hasta'l llagu Toro y afayó el so desaguadoriu nun gran ríu que más tarde se llamaría, nel so honor, [[río Serrano]]. En 1892, les noticies sobre la calidá y cantidá de los territorios allugaos al norte de Punta Arenas empezaron a interesar a persones que deseyaben esplotalos. Remataes les espediciones de reconocencia, un excapitán de la marina mercante alemana, [[Hermann Eberhard]], decide establecese nesta zona y solicita permisu pa enfusase nel sector d'Última Esperanza.<ref name=UET/> En siendo otorgáu'l permisu por don [[Manuel Señoret]], gobernador del Territoriu de Magallanes, nel añu [[1893]] empieza la colonización de la provincia. A Eberhard sumáronse Rodolfo Stubenrauch, Augusto Kark, y munchos otros colonos ingleses y alemanes principalmente. Asina nacen Puertu Consuelo, Puertu Cóndor y [[Puertu Bories]] esti postreru a 5 km al noroeste de Puerto Natales.

L'actividá qu'atraxo a toos estos [[colonia alministrativa|colonos]] foi la [[ganadería]] ovina y bovina, principal actividá económica de la rexón. Nel añu [[1904]] Rodolfo Stubenrauch construyó un hotel y un almacén nes cercaníes del agora Ríu Natales, pasando a ser un importante puntu de tráficu. Esto fixo que'l Ministeriu de Rellaciones Esteriores, Cultu y Colonización de la dómina dictara'l decretu supremu Nᵘ995 de [[18 de mayu]] de [[1906]], por que se acutar 200 hectárees xunto a la desaguada del ríu, col fin de formar una población. Asina fueron llegando a la zona inmigrantes como l'español José Iglesias, quien contribuyeron al desenvolvimientu d'esti nuevu pobláu.<ref name=UET/>

Finalmente, el 31 de mayu de 1911 foi fundada oficialmente la ciudá de Puerto Natales por decretu del [[Presidente de Chile|Presidente de la República]] don [[Ramón Barros Luco]]:

{{cita|Núm 832.- Vistos estos antecedentes y teniendo presente lo dispuesto nos decretos Nros. 995 de 18 de mayu de 1906 y 1440 de 27 d'Agostu de 1910.<br />
Colo informao pola Oficina de Mensura de Tierres y el Gobernador de Magallanes, y n'usu de la facultá que me confier la llei de 4 d'avientu de 1886,<br />
DECRETU:<br />
Fundar la población de 'Puerto Natales' na desaguada del ríu Natales del Teritorio de Magallanes.<br />
Apruébase'l planu axuntu iguáu al efeuto, pola Oficina de Mensura de Tierres, nel cual acútense pa usos públicos les mazanes Nros. 2 y 3 y el sitiu Númberu 1 de la mazana Númberu 8.<br />
Tómese razón, rejístrese y comuníquese.- BARROS LUCO.- Enrique A. Rodríguez.''
|Decretu Non. 832 del Ministeriu de Rellaciones Esteriores, Cultu y Colonización, 31 de mayu de 1911 }}

Cola fundación del [[Frigoríficu de Puertu Bories]], pola [[Sociedá Esplotadora de Tierra del Fueu]] (SETF), abriéronse munches posibilidaes de trabayu, non yá nes diverses instalaciones sinón tamién nes estancies aledañas. Asina foi llegando una importante cantidá de colonos provenientes de la Isla Grande de [[Chiloé]], aumentando rápido'l númberu d'habitantes del pequeñu pobláu.<ref name=UET/>

Tantu por que los obreros movilizárense como pal movimientu de carga, la SETF construyó dos ferrocarriles ente Puertu Bories y Puerto Natales. El tren empecipió los sos servicios a empiezos del añu 1915.<ref>{{cita llibru |apellíos=Martinic Beros|nome=Mateo|títulu=Última Esperanza nel tiempu|edición=2ª|añu=2000|páxines=195 - 203}}</ref>

Puertu Bories, ye güei día, [[Monumentu Nacional de Chile|monumentu nacional]]. El muséu que s'atopa nél resume la historia y les tradiciones de la zona, demostrando la importancia del frigoríficu nel desenvolvimientu económicu de Puerto Natales y de la tola Patagonia, exhibiendo maquinaries de principios del sieglu XX en perfectu estáu de caltenimientu.
La construcción orixinal tien un estilu arquiteutónicu de fines del sieglu XIX inspiráu na dómina post-victoriana n'[[Inglaterra]]. La cadena hotelera [[The Singular Hotels]], restauró'l frigoríficu de Puertu Bories, y tresformar nun [[hotel]] de luxu, de forma que perdurara nel tiempu.<ref>[http://www.thesingular.com/patagonia/puertonatales/default-ye.html The Singular Patagonia, Puertu Bories hotel]</ref>

En 1917 la Compañía Frigorífica de Puerto Natales funda'l Frigoríficu de Puerto Natales, que daba vida y trabayu al puertu, al que recalaben buques mercantes los cualos llevaben a Europa la carne d'ovín y vacunu. Tenía seiciones especiales pa la ellaboración y amás cuntaba con un muelle propiu y llinia ferroviaria dende les sos mesmes cámares a los embarques.<ref>{{cita publicación | autor = Fugellie, Silvestre| 
títulu = Los frigoríficos del pasáu| 
añu = 31 de mayu de 2003| 
publicación = La Prensa Austral
| volume = 
| númberu = | 
id = p. 2
PÁXINA/S
| url = 
}}</ref>

Anguaño, a esti puertu lleguen les embarcaciones dende la ciudá de [[Puerto Montt]] que conecten a la Rexón de Magallanes col restu del país, por cuenta de qu'entá nun esiste una unión per vía terrestre ente [[XI Rexón d'Aysén del Xeneral Carlos Ibáñez del Campo|Aysén]] y esta zona del territoriu chilenu.

== Demografía ==
[[Ficheru:PuertoNatels-Cgurch.jpg|thumb|Iglesia María Auxiliadora, Puerto Natales.]]

La población de la ciudá acordies col censu del añu 2017 yera de 21.477 habitantes. Acordies coles estadístiques de censos anteriores, la población crez llevemente, pero de manera decreciente.<ref name="Institutu Nacional d'Estadística">{{cita web |títulu=Institutu Nacional d'Estadística|url=http://www.ine.cl/|fechaaccesu= 5 de payares de 2015}}</ref>

Tocantes a xéneru, de los resultaos del [[Censu chilenu de 2017|censu de 2017]], sábese que la población masculina ye de 10.992 habitantes, ente que la femenina ye de 10.485, con un índiz de masculinidad del 104,83&nbsp;%, bien cimeru al 94,9&nbsp;5% a nivel nacional.

Tocantes a grupos etarios, el 20,62&nbsp;% de la población ye menor de 15 años, un 28,17&nbsp;% tien ente 15 y 34 años, siguíu d'un 33,36&nbsp;% de población ente los 35 y los 59 años, pa rematar nun 17,85&nbsp;% de población per sobre los 60 años.

La tasa d'analfabetismu na comuña xube al 2,23&nbsp;% (sobre los 10 años d'edá).

== Xeografía ==
[[Ficheru:Puerto Natales Chili vue de la mer.JPG|thumb|Puerto Natales vistu dende'l mar.]]
[[Ficheru:PuertoNatales4Tribes.jpg|thumb|right|Una vista urbana de la ciudá.]]

La ciudá de Puerto Natales ta emplazada na boca oriental de la Canal Señoret, que comunica'l Golfu Almirante Montt pel sur y el Senu (Fiordu) d'Última Esperanza. Na llende norte de la ciudá atopa'l Ríu Natales, que naz na Sierra Dorotea.

La ciudá atopar nuna interseición d'[[estepa magallánica]], [[carba xerófito]] y [[monte magallánico|monte magallánico caducifoliu]]. Al contrariu de la mayoría de les ciudaes chilenes, Puerto Natales atopar na fastera oriental del [[Cordal de los Andes]], que se conoz a eses llatitúes como Andes Patagónicos.

Magar, atopar al nivel del mar, la ciudá presenta una nidia rimada ascendente, tando na so redolada un pocu más alloñáu, arrodiada de los cuetos que estructuran el Cordal de los Andes, según otres cadenes montascoses independientes.

Puerto Natales ye unu de los ocho pares de ciudaes nel mundu que tien una ciudá [[Antípodes|antípoda]] casi exacta - con [[Ulán-Udé]], [[Rusia]] como la so antípoda.

=== Sismicidad ===
La rexón respuende a la [[falla Fagnano-Magallanes]], un sistema rexonal de [[Falla xeolóxica|falla]] sismogénico, d'orientación [[este]]-[[oeste]] que coincide cola [[Cantu transformante|llende transformante]] ente les [[Plaques tectóniques|plaques]] [[Placa Suramericana|Suramericana]] (al [[norte]]) y [[Placa Scotia|Scotia]] (al [[sur]]),<ref>{{cita publicación |apellíu=Smalley|nome=Robert Jr.|coautores = et. al. |títulu=Geodetic determination of relative plate motion and crustal deformation across the Scotia-South America plate boundary in eastern Tierra del Fueu|publicación= Geochemistry, Geophysics, Geosystems|añu=2003|volume=4|númberu=9|páxines=1-19}}</ref> con sismicidad media; y la so última espresión producióse'l {{fecha|17|12|1949|edá}}, a les 22.30 [[Tiempu universal coordináu|UTC-3]], con una magnitú aproximao de 7,8 na [[Escala sismolóxica de Richter|escala de Richter]].<ref name=rio>{{cita web |títulu=Llistáu de Terremotos Históricos|editorial=Institutu Nacional de Prevención Sísmica|url=http://www.inpres.gov.ar/seismology/seismology/historic/hist.panel.htm|fechaaccesu=9 de marzu de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090406050939/http://www.inpres.gov.ar/seismology/seismology/historic/hist.panel.htm|fechaarchivu=6 d'abril de 2009}}</ref>

=== Clima ===
El clima llocal ye un clima tresandín con dexeneración esteparia.

Esti clima alcontrar al oriente del Cordal de la Patagonia, estendiéndose dende'l [[Torres del Paine|Macizu del Paine]] escontra'l sur y sureste, cubriendo la [[Península de Brunswick]] y el sector sur de [[Isla Grande de Tierra del Fueu|Tierra del Fueu]].

Les precipitaciones mengüen notoriamente en rellación a les fasteres occidentales del cordal patagónica y rexón de les canales, pos les mases d'aire lleguen con poco conteníu de mugor dempués de travesar los cumes cordilleranas, dando llugar a un paisaxe de tipu [[estepa]]. Estes asoceden tol añu, pero los sos montos añales son del orde de 350 a 500 milímetros, esto ye un 10% de los rexistros de la mariña occidental. La distribución de les precipitaciones mientres l'añu ye aproximao homoxénea, pero pueden identificase los meses de seronda (abril y mayu) como los más lluviosos. Un segundu máximu puede presentase ente payares y xineru. Nel iviernu les precipitaciones son casi puramente de nieve.

La continentalidad fai que les temperatures, polo xeneral, baxen atopándose valores medios añales de 6&nbsp;°C a 7&nbsp;°C. De la mesma, aumenten les amplitúes térmiques: l'añal ye del orde de 9&nbsp;°C a 10&nbsp;°C. A pesar de la llatitú, les temperatures d'iviernu nun son exageradamente baxes, por cuanto les temperatures medies de los meses d'iviernu son cimeros a 1&nbsp;°C, colo que la permanencia de suelos cubiertos de nieve nun ye bien enllargada nos sectores más baxos cercanos al mar. La temperatures mínimes medies sí son inferiores a 0&nbsp;°C ente xunu y agostu.

Otra carauterística d'esti clima ye la persistencia del vientu de direición suroeste y oeste, con una intensidá media de 15 a [[Ficheru:Puerto_natales.png|miniaturadeimagen|Antiguu muelle de Puerto Natales.]] 

20&nbsp;km/h.
Mientres la estación braniza, son frecuentes los temporales de vientu, nos cualos la velocidá permediu ye de 120 km/h o inclusive más.<ref>{{cita web |url = http://www.meteochile.cl/climes/climes_duodecima_region.html
|títulu = Direición Meteorolóxica de Chile |añu =
 2009
|idioma = castellanu
}}</ref>

<center>{{Clima |ubicación=Puerto Natales, Chile |metric
first = Y |single
line = Y <!--Temperatures
máximes, los récord son opcionales-->
|Xin high C = 16.4 |Xin record high C = 28
|Feb high C = 16.1 |Feb record high C = 28
|Mar high C = 14.7 |Mar record high C = 27
|Abr high C = 10.9 |Abr record high C = 24
|May high C = 7.3 |May record high C = 19
|Xun high C = 5.4 |Xun record high C = 14
|Xnt high C = 4.8 |Xnt record high C = 14
|Ago high C = 6.3 |Ago record high C = 15
|Set high C = 9.1 |Set record high C = 21
|Och high C = 12 |Och record high C = 21
|Pay high C = 13.4 |Pay record high C = 25
|Avi high C = 14.1 |Avi record high C = 28
|year high C = 10.8 |year record high C = 28

|Xin mean C = 11.4
|Feb mean C = 10.7
|Mar mean C = 9.4
|Abr mean C = 5.8
|May mean C = 2.9
|Xun mean C = 2.3
|Xnt mean C = 1.6
|Ago mean C = 2.4
|Set mean C = 4.3
|Och mean C = 6.8
|Pay mean C = 8.6
|Avi mean C = 9.8
|Year mean C = 6.3

<!--Temperatures mínimes, los récord son opcionales-->
|Xin low C = 5.3 |Xin record low C = -3
|Feb low C = 5.2 |Feb record low C = -8
|Mar low C = 4.1 |Mar record low C = -7
|Abr low C = 1.4 |Abr record low C = -8 
|May low C = -0.5 |May record low C = -10 
|Xun low C = -0.7 |Xun record low C = -10
|Xnt low C = -1.5 |Xnt record low C = -16
|Ago low C = -0.8 |Ago record low C = -10
|Set low C = 0.4 |Set record low C = -7
|Och low C = 2.3 |Och record low C = -6
|Pay low C = 4.1 |Pay record low C = -4
|Avi low C = 5.2 |Avi record low C = -4
|Year low C = 2.0 |year record low C = -16

 <!--Precipitación (agua, nieve y xarazo)-->
|precipitation colour = green
|Xin precipitation mm = 33.2
|Feb precipitation mm = 35.3
|Mar precipitation mm = 40.6
|Abr precipitation mm = 52.1
|May precipitation mm = 52.4
|Xun precipitation mm = 54.2
|Xnt precipitation mm = 38.2
|Ago precipitation mm = 34.9
|Set precipitation mm = 22.9
|Och precipitation mm = 31.6
|Pay precipitation mm = 23.8
|Avi precipitation mm = 25.1
|Year precipitation mm = 444.3

<!--Díes de nevaes-->
|Jan snow days = 0
|Feb snow days = 0
|Mar snow days = 0
|Apr snow days = 1
|May snow days = 2
|Jun snow days = 4
|Jul snow days = 5
|Aug snow days = 3
|Sep snow days = 2
|Oct snow days = 1
|Nov snow days = 0
|Dec snow days = 0
|Year snow days = 18

<!--Mugor diario permediu-->
|Xin humidity = 74
|Feb humidity = 74
|Mar humidity = 78
|Abr humidity = 82
|May humidity = 83
|Xun humidity = 84
|Xnt humidity = 83
|Ago humidity = 83
|Set humidity = 80
|Och humidity = 75
|Pay humidity = 74
|Avi humidity = 74
|year humidity = 78.7

|source 1 = [[My Weather 2]]<ref name=WMO>{{cita web |títulu=Weather records Puerto Natales|url=http://www.myweather2.com/City-Town/Chile/Puertu-Natales/climate-profile.aspx|fechaaccesu= 21 de setiembre de 2013}}</ref>
 
}}</center>

== Alministración ==
[[Ficheru:Municipalidad de Puerto Natales.JPG|thumb|[[Casa consistorial]] de la Municipalidá de Puerto Natales]]
{{VT|Alcaldes de Natales}}
L'alministración de la ciudá de Puerto Natales correspuende a la Pernomada [[Municipalidá de Chile|Municipalidá]] de [[Natales]]. El xefe de la municipalidá ye l'[[alcalde]] Fernando Paredes Mansilla ([[Unión Demócrata Independiente|UDI]]), quien amás preside'l Conceyu Municipal de Puerto Natales, integráu polos conceyales:
* Alfredo Alderete Flores ([[Partíu Por La Democracia|PPD]]).
* Ana Mayorga Bahamonde ([[Unión Demócrata Independiente|UDI]]).
* Daniel Córdova Córdova ([[Unión Demócrata Independiente|UDI]]).
* José Cuyul Rogel ([[Partíu Socialista de Chile|PS]]).
* Verónica Pérez Madalena ([[Unión Demócrata Independiente|UDI]]).
* Guillermo Ruiz Santana ([[Partíu Socialista de Chile|PS]]).

L'actual alcalde y los conceyales desempeñen les sos funciones hasta'l 6 d'avientu de 2020.

== Economía ==
[[Ficheru:Torres del Paine cropped.jpg|thumb|left|Parque nacional Torres del Paine.]]

Mientres la primer metá del [[sieglu XX]], l'actividá principal foi la ganadería. De resultes de la [[Reforma Agraria]], aprobada sol gobiernu del Presidente [[Eduardo Frei Montalva]], l'actividá menguó al dar# en espropiar les grandes estensiones qu'ocupaben les estancies de la rexón.

Les persones que perdieron los sos trabayos empezó a trabayar nos [[carbón|yacimiento carboníferos]] de la vecina llocalidá arxentina de [[Río Turbio (Santa Cruz)|Río Turbio]], allugada a 40 km.

Sicasí, l'actividá que siempres se caltuvo ye la [[pesca]] y l'estracción de mariscos.

Na actualidá la economía llocal tien puntu fuerte'l [[turismu]]. Ello principalmente a que la ciudá ye la puerta d'entrada pa les espediciones turístiques al [[Parque nacional Torres del Paine]], reconocíu mundialmente pola so guapura. Tamién ta'l Monumentu Natural [[Cueva del Milodón|Cueva del]] [[Milodón]], antiguu llar d'un mamíferu que superaba los 3 metros d'altor y que yera herbívoru amás de la presencia na antigüedá del tigre dientes de sable o más conocíu como [[Smilodon]].

== Tresporte ==
[[Ficheru:Bandera magallánica, navegando en el fiordo Última Esperanza, Puerto Natales, Magallanes, Chile.jpg|thumb|Bandera magallánica, na popa d'un barcu turísticu.]]
[[Ficheru:2007-12-20-MV-Evangelistas-Puerto-Natales.JPG|thumb|Ferry Evanxelistes de la empresa Navimag.]]

=== Tresporte terrestre ===
Pa efeutos de tresporte urbanu, esisten diverses llinies de [[Taxi coleutivu|taxis coleutivos]] que conecten el sector céntricu de la ciudá col denomináu "barriu altu" (sector residencial). Tamién esisten delles llinies de radio taxis que lleven a los sos pasaxeros direutamente al so destín.

Los principales accesos a la ciudá correspuenden a la denominada [[Ruta 9 (Chile)|Ruta 9]], que la coneuta escontra'l sur cola ciudá y capital rexonal, Punta Arenas, y escontra el norte col conocíu Parque Nacional Torres del Paine, amás de coneutar la ciudá colos diversos pasos fronterizos que dexen l'accesu a la [[República Arxentina]], tales como'l "Dorotea", "Casas Viejas" y "Río Don Guillermo".

La ciudá cunta con un [[Estación d'autobús|rodoviario]], dende'l cual cuatro empreses de buses interprovinciales, que conecten Puerto Natales con [[Villa Tehuelches]], [[Punta Arenas]] y [[Porvenir]]. Amás esisten diverses empreses de buses con viaxes diarios al [[Parque nacional Torres del Paine]] y a [[Villa Cerro Castillo]] na comuña de [[Torres del Paine (comuña)|Torres del Paine]]. La empresa Bus Sur ufierta conexones con buses que viaxen al traviés d'[[Arxentina]] escontra'l restu del país.

La empresa arxentina Buses Cootra coneuta la ciudá cola llocalidá arxentina de [[Río Turbio (Santa Cruz)|Río Turbio]], distante a 30&nbsp;km de Puerto Natales y la ciudá d'[[El Calafate]], puerta d'accesu al [[Glaciar Perito Moreno]] nel [[Parque nacional Los Glaciares]].

=== Tresporte aereu ===
Distante 7&nbsp;km al norte de la ciudá atópase allugáu'l [[Aeródromu Teniente Julio Gallardo]], que dexa coneutar la ciudá con ciudaes como [[Punta Arenas]], [[Puerto Montt]], [[Castro (Chile)|Castro]] y [[Santiago de Chile|Santiago]].

En dichu aeropuertu operó hasta'l [[branu]] de [[2012]]/[[2013]] la compañía aérea [[Sky Airline]], la que cesó les sos operaciones (que s'efeutuaben en temporada alta) por cuenta de la renovación de la so flota.<ref name="ModoCharlie.com">{{cita web |títulu=ModoCharlie.com|url=http://modocharlie.com/2013/04/sky-nun operara-en puertu natales-el-proximo-branu/#.VXeujPkYjIV|fechaaccesu= 10 de xunu de 2015}}</ref>

[[LATAM Airlines]] entama sumar a Puerto Natales como destín, polo cual entama faer vuelos direutos dende [[Aeropuertu Internacional Comodoro Arturo Merino Benítez|Santiago de Chile]]. Va Operar la ruta mientres los meses onde se concentra'l mayor fluxu turístico a la zona -ente'l 6 d'avientu y el 25 de febreru- con dos vuelos selmanales los díes sábados y martes. Los vuelos d'ida van operar de manera direuta dende Santiago a Puerto Natales y de regresu van realizar con una escala en Punta Arenas.<ref name=LATAM2016>[http://www.latercera.com/noticia/negocios/2016/07/655-688772-9-latam-airlines-suma-a puertu natales-como-nuevu-destín-dientro-de-chile.shtml LATAM Airlines suma a Puerto Natales como nuevu destín dientro de Chile - LaTercera.cl]</ref>

=== Tresporte marítimu ===
Selmanalmente la Naviera de Magallanes (Navimag), ufierta un serviciu de tresporte de carga y pasaxeros al traviés d'un [[tresbordador]] que coneuta la ciudá con [[Puerto Montt]], na [[Rexón de los Llagos]], pasando amás pola aisllada llocalidá de [[Puerto Edén]]. Adicionalmente, a partir del añu 2016, esiste un serviciu de ferry suministráu pola empresa Transbordadora Austral Broom S.A., al traviés del ferry "Crux Australis", que nun viaxe de 41 hores xune a la ciudá coles llocalidaes de Puerto Edén, y de [[Tortel]] y [[Puertu Yungay]] na [[Rexón d'Aysén]]. Esti últimu serviciu atópase subsidiadio pol Estáu<ref name="Transbordadora Austral Broom S.A.">{{cita web|títulu=Transbordadora Austral Broom S.A.|url=http://www.tabsa.cl/portal/index.php/es/servicios/317-puertu-natales|fechaaccesu=5 de payares de 2016}}</ref>

[[Ficheru:Plano de Puerto Natales.png|thumb|center|700px|Planu de la ciudá de Puerto Natales.]]

== Educación ==

=== Educación básica y media ===
La ciudá cunta con 9 establecimientos d'educación básica y media, de los cualos:
* 4 dedíquense puramente a Enseñanza Básica.
* 2 dedícase puramente a Enseñanza Media.
* 3 dedicar a otorgar tanto Enseñanza Básica como Enseñanza Media.

=== Educación cimera ===
La ciudá cunta col Centru Universitariu Puerto Natales, perteneciente a la [[Universidá de Magallanes]] y fundáu nel 6 d'avientu de [[1996]], que imparte carreres de nivel téunicu y profesional. El Centru Universitariu funciona como unu de los centros d'investigación más importantes de la provincia d'Última Esperanza. Esti Centru, atópase allugáu a 1.5 quilómetros al norte del centru de la ciudá.<ref name="Universidá de Magallanes">{{cita web |títulu=Universidá de Magallanes - Centro Puerto Natales|url=http://umag.cl/facultades/natales/v2015/?page_id=27/|fechaaccesu= 5 de payares de 2015}}</ref>

== Medios de comunicación ==

=== Radioemisoras ===
;FM
* '''89.5 MHz''' Radio Payne
* '''94.3 MHz''' Milodón FM
* '''98.5 MHz''' [[Radio Polar]]
* '''97.1 MHz''' Radio Eva 
* '''97.9 MHz''' [[Radio Harmonía]]
* '''103.3 MHz''' My Radio

;AM
*'''1170 KHz''' Radio Natales

=== Televisión (Señal Abierta) ===
* '''08''' [[Mega (Chile)|Mega]]
* '''10''' [[Televisión Nacional de Chile|TVN]]
* '''12''' [[Chilevisión]]
* '''13''' [[Canal 13 (Chile)|Canal 13]]

== Natalinos destacaos ==
* [[Fernando Solabarrieta]], [[periodista]] deportivu.
* [[Luis Alarcón]], [[actor]], fíu pernomáu de la ciudá.
* [[Luis Mansilla (ciclista)|Luis Mansilla]], [[ciclista]].
* [[Rodrigo Cid]], [[periodista]].
* [[Claudio Fariña]], [[periodista]].
* [[Milan Marinovic]], doctor en [[socioloxía]] y [[capitán de navío]].
* [[Honorino Landa]], escoyíu nacional de fútbol nos Mundiales de [[Mundial de Fútbol de 1962|Chile 1962]] ya [[Mundial de Fútbol de 1966|Inglaterra 1966]].

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat|Puerto Natales}}
{{wikiviaxes|Puerto Natales}}

{{Tradubot|Puerto Natales}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Puerto Natales|Puerto Natales]]
[[Categoría:Puertos de Chile]]
Puerto Natales ye una ciudá y puertu chilenu asitiáu nel estremu austral del país, a veres de la Canal Señoret, ente'l Golfu Almirante Montt y el Senu Última Esperanza, na Rexón de Magallanes y de l'Antártica Chilena. Ye la capital de la comuña de Natales y de la provincia d'Última Esperanza, bautizada asina pol navegante Juan Ladrillero que la catalogó, n'unu de los sos viaxes, como'l so "última esperanza" d'atopar el Estrechu de Magallanes dende'l norte al sur. A la fin los sos pruyimientos viéronse atayaos nesta contorna al encarrerar al sur pol fiordu qu'él mesmu denominaría dempués Fiordu Obstrucción y nun dar col Estrechu de Magallanes.

Atópase allugada a 247 quilómetros al norte de Punta Arenas, la capital rexonal; a 48 km de la ciudá arxentina de Río Turbio y 256 km de la capital de la provincia de Santa Cruz n'Arxentina, Ríu Gallegos. Ta considerada la puerta d'entrada al famosu parque natural de les Torres del Paine.

 Toponimia 
En 1894 los pioneros alemanes Ernesto von Heinz y Kurt Meyer denominaron como Natalis al ríu que desagua na parte norte de l'actual ciudá. Esto por cuenta de que el avistamiento del ríu produció'l 24 d'avientu en víspores de la conmemoración de la nacencia de Cristu. D'ellí "natalis", lo que significa, nacencia en llatín.

 Historia 
El senu d'Última Esperanza, orixinalmente habitáu por tribus de los pueblos kawéskar y aonikenk, foi percorríu en 1557 pol navegante Juan Ladrillero en busca d'una ruta al Estrechu de Magallanes. Pasaron tres sieglos dende'l descubrimientu de Ladrillero primero que se incursionara nuevamente na zona d'Última Esperanza. Escontra 1830, la espedición de la fragata HMS Beagle, unviada pol almirantazgo británicu, esplora tol sector descubiertu por Ladrillero. Los nomes de dellos integrantes d'esa espedición son güei familiares na zona: Robert Fitz Roy, William Skyring, James Kirke y el naturalista Charles Darwin. Escontra 1870, nuevamente renaz l'interés peles tierres d'Última Esperanza. Ente los ardigosos viaxeros que s'aventuraron por esos afaraos territorios destaca Santiago Zamora, quien pasó a la historia como'l Baqueano Zamora y a quien se-y debe'l descubrimientu de la rexón llacustre del Paine y de grandes menaes de caballos selvaxes o baguales.*

En 1877 la zona d'Última Esperanza foi percorrida por Tomás Rogers, nuna espedición con fines científicos. Años más tarde, el gobiernu comisionó al capitán de fragata Ramón Serrano Montaner pa enfusar más fondamente nos territorios descubiertos por Ladrillero y ratificaos tantu polos baqueanos como pola espedición de Rogers. Serrano empecipió la so esploración en 1889, afayando los llagos que bautizó como Balmaceda y Pinto. Nel so viaxe algamó hasta'l llagu Toro y afayó el so desaguadoriu nun gran ríu que más tarde se llamaría, nel so honor, río Serrano. En 1892, les noticies sobre la calidá y cantidá de los territorios allugaos al norte de Punta Arenas empezaron a interesar a persones que deseyaben esplotalos. Remataes les espediciones de reconocencia, un excapitán de la marina mercante alemana, Hermann Eberhard, decide establecese nesta zona y solicita permisu pa enfusase nel sector d'Última Esperanza. En siendo otorgáu'l permisu por don Manuel Señoret, gobernador del Territoriu de Magallanes, nel añu 1893 empieza la colonización de la provincia. A Eberhard sumáronse Rodolfo Stubenrauch, Augusto Kark, y munchos otros colonos ingleses y alemanes principalmente. Asina nacen Puertu Consuelo, Puertu Cóndor y Puertu Bories esti postreru a 5 km al noroeste de Puerto Natales.

L'actividá qu'atraxo a toos estos colonos foi la ganadería ovina y bovina, principal actividá económica de la rexón. Nel añu 1904 Rodolfo Stubenrauch construyó un hotel y un almacén nes cercaníes del agora Ríu Natales, pasando a ser un importante puntu de tráficu. Esto fixo que'l Ministeriu de Rellaciones Esteriores, Cultu y Colonización de la dómina dictara'l decretu supremu Nᵘ995 de 18 de mayu de 1906, por que se acutar 200 hectárees xunto a la desaguada del ríu, col fin de formar una población. Asina fueron llegando a la zona inmigrantes como l'español José Iglesias, quien contribuyeron al desenvolvimientu d'esti nuevu pobláu.

Finalmente, el 31 de mayu de 1911 foi fundada oficialmente la ciudá de Puerto Natales por decretu del Presidente de la República don Ramón Barros Luco:

Cola fundación del Frigoríficu de Puertu Bories, pola Sociedá Esplotadora de Tierra del Fueu (SETF), abriéronse munches posibilidaes de trabayu, non yá nes diverses instalaciones sinón tamién nes estancies aledañas. Asina foi llegando una importante cantidá de colonos provenientes de la Isla Grande de Chiloé, aumentando rápido'l númberu d'habitantes del pequeñu pobláu.

Tantu por que los obreros movilizárense como pal movimientu de carga, la SETF construyó dos ferrocarriles ente Puertu Bories y Puerto Natales. El tren empecipió los sos servicios a empiezos del añu 1915.

Puertu Bories, ye güei día, monumentu nacional. El muséu que s'atopa nél resume la historia y les tradiciones de la zona, demostrando la importancia del frigoríficu nel desenvolvimientu económicu de Puerto Natales y de la tola Patagonia, exhibiendo maquinaries de principios del sieglu XX en perfectu estáu de caltenimientu.
La construcción orixinal tien un estilu arquiteutónicu de fines del sieglu XIX inspiráu na dómina post-victoriana n'Inglaterra. La cadena hotelera The Singular Hotels, restauró'l frigoríficu de Puertu Bories, y tresformar nun hotel de luxu, de forma que perdurara nel tiempu.The Singular Patagonia, Puertu Bories hotel

En 1917 la Compañía Frigorífica de Puerto Natales funda'l Frigoríficu de Puerto Natales, que daba vida y trabayu al puertu, al que recalaben buques mercantes los cualos llevaben a Europa la carne d'ovín y vacunu. Tenía seiciones especiales pa la ellaboración y amás cuntaba con un muelle propiu y llinia ferroviaria dende les sos mesmes cámares a los embarques.

Anguaño, a esti puertu lleguen les embarcaciones dende la ciudá de Puerto Montt que conecten a la Rexón de Magallanes col restu del país, por cuenta de qu'entá nun esiste una unión per vía terrestre ente Aysén y esta zona del territoriu chilenu.

 Demografía 
thumb|Iglesia María Auxiliadora, Puerto Natales.

La población de la ciudá acordies col censu del añu 2017 yera de 21.477 habitantes. Acordies coles estadístiques de censos anteriores, la población crez llevemente, pero de manera decreciente.

Tocantes a xéneru, de los resultaos del censu de 2017, sábese que la población masculina ye de 10.992 habitantes, ente que la femenina ye de 10.485, con un índiz de masculinidad del 104,83 %, bien cimeru al 94,9 5% a nivel nacional.

Tocantes a grupos etarios, el 20,62 % de la población ye menor de 15 años, un 28,17 % tien ente 15 y 34 años, siguíu d'un 33,36 % de población ente los 35 y los 59 años, pa rematar nun 17,85 % de población per sobre los 60 años.

La tasa d'analfabetismu na comuña xube al 2,23 % (sobre los 10 años d'edá).

 Xeografía 
thumb|Puerto Natales vistu dende'l mar.
thumb|right|Una vista urbana de la ciudá.

La ciudá de Puerto Natales ta emplazada na boca oriental de la Canal Señoret, que comunica'l Golfu Almirante Montt pel sur y el Senu (Fiordu) d'Última Esperanza. Na llende norte de la ciudá atopa'l Ríu Natales, que naz na Sierra Dorotea.

La ciudá atopar nuna interseición d'estepa magallánica, carba xerófito y monte magallánico caducifoliu. Al contrariu de la mayoría de les ciudaes chilenes, Puerto Natales atopar na fastera oriental del Cordal de los Andes, que se conoz a eses llatitúes como Andes Patagónicos.

Magar, atopar al nivel del mar, la ciudá presenta una nidia rimada ascendente, tando na so redolada un pocu más alloñáu, arrodiada de los cuetos que estructuran el Cordal de los Andes, según otres cadenes montascoses independientes.

Puerto Natales ye unu de los ocho pares de ciudaes nel mundu que tien una ciudá antípoda casi exacta - con Ulán-Udé, Rusia como la so antípoda.

 Sismicidad 
La rexón respuende a la falla Fagnano-Magallanes, un sistema rexonal de falla sismogénico, d'orientación este-oeste que coincide cola llende transformante ente les plaques Suramericana (al norte) y Scotia (al sur), con sismicidad media; y la so última espresión producióse'l , a les 22.30 UTC-3, con una magnitú aproximao de 7,8 na escala de Richter.

 Clima 
El clima llocal ye un clima tresandín con dexeneración esteparia.

Esti clima alcontrar al oriente del Cordal de la Patagonia, estendiéndose dende'l Macizu del Paine escontra'l sur y sureste, cubriendo la Península de Brunswick y el sector sur de Tierra del Fueu.

Les precipitaciones mengüen notoriamente en rellación a les fasteres occidentales del cordal patagónica y rexón de les canales, pos les mases d'aire lleguen con poco conteníu de mugor dempués de travesar los cumes cordilleranas, dando llugar a un paisaxe de tipu estepa. Estes asoceden tol añu, pero los sos montos añales son del orde de 350 a 500 milímetros, esto ye un 10% de los rexistros de la mariña occidental. La distribución de les precipitaciones mientres l'añu ye aproximao homoxénea, pero pueden identificase los meses de seronda (abril y mayu) como los más lluviosos. Un segundu máximu puede presentase ente payares y xineru. Nel iviernu les precipitaciones son casi puramente de nieve.

La continentalidad fai que les temperatures, polo xeneral, baxen atopándose valores medios añales de 6 °C a 7 °C. De la mesma, aumenten les amplitúes térmiques: l'añal ye del orde de 9 °C a 10 °C. A pesar de la llatitú, les temperatures d'iviernu nun son exageradamente baxes, por cuanto les temperatures medies de los meses d'iviernu son cimeros a 1 °C, colo que la permanencia de suelos cubiertos de nieve nun ye bien enllargada nos sectores más baxos cercanos al mar. La temperatures mínimes medies sí son inferiores a 0 °C ente xunu y agostu.

Otra carauterística d'esti clima ye la persistencia del vientu de direición suroeste y oeste, con una intensidá media de 15 a miniaturadeimagen|Antiguu muelle de Puerto Natales. 

20 km/h.
Mientres la estación braniza, son frecuentes los temporales de vientu, nos cualos la velocidá permediu ye de 120 km/h o inclusive más.

 Alministración 
thumb|Casa consistorial de la Municipalidá de Puerto Natales

L'alministración de la ciudá de Puerto Natales correspuende a la Pernomada Municipalidá de Natales. El xefe de la municipalidá ye l'alcalde Fernando Paredes Mansilla (UDI), quien amás preside'l Conceyu Municipal de Puerto Natales, integráu polos conceyales:
 Alfredo Alderete Flores (PPD).
 Ana Mayorga Bahamonde (UDI).
 Daniel Córdova Córdova (UDI).
 José Cuyul Rogel (PS).
 Verónica Pérez Madalena (UDI).
 Guillermo Ruiz Santana (PS).

L'actual alcalde y los conceyales desempeñen les sos funciones hasta'l 6 d'avientu de 2020.

 Economía 
thumb|left|Parque nacional Torres del Paine.

Mientres la primer metá del sieglu XX, l'actividá principal foi la ganadería. De resultes de la Reforma Agraria, aprobada sol gobiernu del Presidente Eduardo Frei Montalva, l'actividá menguó al dar# en espropiar les grandes estensiones qu'ocupaben les estancies de la rexón.

Les persones que perdieron los sos trabayos empezó a trabayar nos yacimiento carboníferos de la vecina llocalidá arxentina de Río Turbio, allugada a 40 km.

Sicasí, l'actividá que siempres se caltuvo ye la pesca y l'estracción de mariscos.

Na actualidá la economía llocal tien puntu fuerte'l turismu. Ello principalmente a que la ciudá ye la puerta d'entrada pa les espediciones turístiques al Parque nacional Torres del Paine, reconocíu mundialmente pola so guapura. Tamién ta'l Monumentu Natural Cueva del Milodón, antiguu llar d'un mamíferu que superaba los 3 metros d'altor y que yera herbívoru amás de la presencia na antigüedá del tigre dientes de sable o más conocíu como Smilodon.

 Tresporte 
thumb|Bandera magallánica, na popa d'un barcu turísticu.
thumb|Ferry Evanxelistes de la empresa Navimag.

 Tresporte terrestre 
Pa efeutos de tresporte urbanu, esisten diverses llinies de taxis coleutivos que conecten el sector céntricu de la ciudá col denomináu "barriu altu" (sector residencial). Tamién esisten delles llinies de radio taxis que lleven a los sos pasaxeros direutamente al so destín.

Los principales accesos a la ciudá correspuenden a la denominada Ruta 9, que la coneuta escontra'l sur cola ciudá y capital rexonal, Punta Arenas, y escontra el norte col conocíu Parque Nacional Torres del Paine, amás de coneutar la ciudá colos diversos pasos fronterizos que dexen l'accesu a la República Arxentina, tales como'l "Dorotea", "Casas Viejas" y "Río Don Guillermo".

La ciudá cunta con un rodoviario, dende'l cual cuatro empreses de buses interprovinciales, que conecten Puerto Natales con Villa Tehuelches, Punta Arenas y Porvenir. Amás esisten diverses empreses de buses con viaxes diarios al Parque nacional Torres del Paine y a Villa Cerro Castillo na comuña de Torres del Paine. La empresa Bus Sur ufierta conexones con buses que viaxen al traviés d'Arxentina escontra'l restu del país.

La empresa arxentina Buses Cootra coneuta la ciudá cola llocalidá arxentina de Río Turbio, distante a 30 km de Puerto Natales y la ciudá d'El Calafate, puerta d'accesu al Glaciar Perito Moreno nel Parque nacional Los Glaciares.

 Tresporte aereu 
Distante 7 km al norte de la ciudá atópase allugáu'l Aeródromu Teniente Julio Gallardo, que dexa coneutar la ciudá con ciudaes como Punta Arenas, Puerto Montt, Castro y Santiago.

En dichu aeropuertu operó hasta'l branu de 2012/2013 la compañía aérea Sky Airline, la que cesó les sos operaciones (que s'efeutuaben en temporada alta) por cuenta de la renovación de la so flota.

LATAM Airlines entama sumar a Puerto Natales como destín, polo cual entama faer vuelos direutos dende Santiago de Chile. Va Operar la ruta mientres los meses onde se concentra'l mayor fluxu turístico a la zona -ente'l 6 d'avientu y el 25 de febreru- con dos vuelos selmanales los díes sábados y martes. Los vuelos d'ida van operar de manera direuta dende Santiago a Puerto Natales y de regresu van realizar con una escala en Punta Arenas.puertu natales-como-nuevu-destín-dientro-de-chile.shtml LATAM Airlines suma a Puerto Natales como nuevu destín dientro de Chile - LaTercera.cl

 Tresporte marítimu 
Selmanalmente la Naviera de Magallanes (Navimag), ufierta un serviciu de tresporte de carga y pasaxeros al traviés d'un tresbordador que coneuta la ciudá con Puerto Montt, na Rexón de los Llagos, pasando amás pola aisllada llocalidá de Puerto Edén. Adicionalmente, a partir del añu 2016, esiste un serviciu de ferry suministráu pola empresa Transbordadora Austral Broom S.A., al traviés del ferry "Crux Australis", que nun viaxe de 41 hores xune a la ciudá coles llocalidaes de Puerto Edén, y de Tortel y Puertu Yungay na Rexón d'Aysén. Esti últimu serviciu atópase subsidiadio pol Estáu

thumb|center|700px|Planu de la ciudá de Puerto Natales.

 Educación 

 Educación básica y media 
La ciudá cunta con 9 establecimientos d'educación básica y media, de los cualos:
 4 dedíquense puramente a Enseñanza Básica.
 2 dedícase puramente a Enseñanza Media.
 3 dedicar a otorgar tanto Enseñanza Básica como Enseñanza Media.

 Educación cimera 
La ciudá cunta col Centru Universitariu Puerto Natales, perteneciente a la Universidá de Magallanes y fundáu nel 6 d'avientu de 1996, que imparte carreres de nivel téunicu y profesional. El Centru Universitariu funciona como unu de los centros d'investigación más importantes de la provincia d'Última Esperanza. Esti Centru, atópase allugáu a 1.5 quilómetros al norte del centru de la ciudá.

 Medios de comunicación 

 Radioemisoras 
FM
 89.5 MHz Radio Payne
 94.3 MHz Milodón FM
 98.5 MHz Radio Polar
 97.1 MHz Radio Eva 
 97.9 MHz Radio Harmonía
 103.3 MHz My Radio

AM
1170 KHz Radio Natales

 Televisión (Señal Abierta) 
 08 Mega
 10 TVN
 12 Chilevisión
 13 Canal 13

 Natalinos destacaos 
 Fernando Solabarrieta, periodista deportivu.
 Luis Alarcón, actor, fíu pernomáu de la ciudá.
 Luis Mansilla, ciclista.
 Rodrigo Cid, periodista.
 Claudio Fariña, periodista.
 Milan Marinovic, doctor en socioloxía y capitán de navío.
 Honorino Landa, escoyíu nacional de fútbol nos Mundiales de Chile 1962 ya Inglaterra 1966.

 Referencies 

 Enllaces esternos 

Puerto Natales
Categoría:Puertos de Chile