Guayota
{{personaxe}}
[[Ficheru:Teide with snow-Tenerife.jpg|thumb|280px|El [[Teide]] yera la morada del demoniu Guayota según les creencies guanches.]]
'''Guayota''' o '''Guaiota''' yera'l nome que daben los [[Guanche (Tenerife)|guanches]], antiguos aboríxenes de la islla de [[Tenerife]] −[[Canaries]], [[España]]−, a la principal entidá malina de la so [[Mitoloxía guanche|mitoloxía]] según los primeros historiadores de Canaries.

El términu, que la so forma primaria podría ser ''wa-yewta'', foi traducíu como 'cutir', 'combatir', o tamién más figurativamente como 'el Destructor'.<ref name="Reyes">{{cita llibru |apellíu=Reyes García |nome=Ignacio |títulu=Diccionariu ínsuloamaziq |añu=2011 |editorial=Fondu de Cultura Ínsuloamaziq |allugamientu=Santa Cruz de Tenerife |isbn=978-84-615-0960-7}}</ref><ref>{{cita publicación |apellíu=Reyes García |nome=Ignacio |añu=2006 |títulu=En contautu col mal |publicación=Mundu Guanche |númberu=15 |allugamientu=Los Realejos |editorial=Asociación Mundu Guanche |issn=1886-2713 |url=http://www.mundoguanche.com/portada/articulo.php?id_articulo=177 |fechaaccesu=30 de setiembre de 2016}}</ref>

== Mitoloxía ==
Anque les fontes históriques escrites con bastante posterioridá a la [[Conquista de Canaries|conquista de la islla]] nun detallen estensamente la mitoloxía en redol a esta entidá, sí apunten delles carauterístiques. Asina, el relixosu [[fray Alonso d'Espinosa]], unu de los primeros historiadores de Tenerife, escribió: 

{{Cita|...Con tou esto conocíen haber infiernu, y teníen pa sigo que taba nel picu de Teide, y asina llamaben al infiernu Echeyde, y al demoniu '''Guayota'''...}}

Pela so parte, el cronista Antonio Sedeño indica na so obra:<ref name="Morales">{{cita llibru |apellíu=Morales Padrón |nome=Francisco |títulu=Canaries: cróniques de la so conquista |url=http://mdc.ulpgc.es/cdm/ref/collection/MDC/id/1619 |añu=1978 |editorial=Conceyu de Les Palmes de Gran Canaria; El Muséu Canariu |allugamientu=Les Palmes de Gran Canaria |isbn=84-500-2951-1}}</ref>

{{Cita|...Dicíen que l'alma nun tenía pena o gloria; mas conocíen hauer infiernu, i que solamente yera pal demoniu llamáu '''guaiota''', i al infiernu Echeide, i que hauitaba nel volcán del picu de Teide asina-y llamaron isla del infiernu...}}

Yá nel sieglu {{versalita|xvii}}, l'historiador canariu [[Tomás Arias Marín de Cubes]] apunta: 

{{Cita|...Conosen haver demoniu y llamen '''guaiota''', y que'l solu tien pena na tierra, y nos sitios onde ai volcanes, fueu, y azufre, y en particular nel monte de Teide...}}

De lo dicho polos historiadores esprender que Guayota yera'l principiu malinu de les creencies guanches, siendo asimiláu cola idea cristiana del [[Diañu]], y qu'habitaba nel interior de la tierra, principalmente nel volcán del [[Teide]], al que llamaben ''Echeyde'' y yera identificáu col infiernu. Guayota yera rellacionáu asina col fueu y colos procesos volcánicos destructivos.<ref name="Luis Diego">{{cita llibru |apellíu=Cuscoy |nome=Luis Diego |títulu=Los Guanches: vida y cultura del primitivu habitante de Tenerife |url=http://mdc.ulpgc.es/cdm/ref/collection/MDC/id/44181 |fechaaccesu=30 de setiembre de 2016 |añu=1968 |editorial=Cabildru Insular de Tenerife |allugamientu=Santa Cruz de Tenerife}}</ref><ref>{{cita publicación |apellíu=Fernández Rodríguez |nome=Jesús M. |añu=1996 |títulu=De les idolatríes de los antiguos guanches: Arqueoloxía del cultu na prehistoria de Tenerife |publicación=Anuario d'Estudios Atlánticos |númberu=42 |páxines=097-128 |allugamientu=Les Palmes de Gran Canaria |editorial=Patronatu de la Casa de Colón |issn=0570-4065 |url=http://mdc.ulpgc.es/cdm/singleitem/collection/aea/id/1657/rec/3 |fechaaccesu=30 de setiembre de 2016}}</ref><ref name="Berthelot">{{cita llibru |apellíu=Berthelot |nome=Sabin |enllaceautor=Sabin Berthelot |títulu=Ethnografia y añales de la conquista de les Islles Canaries |url=https://books.google.es/books?id=NpMxAQAAMAAJ&pg=PA458&lpg=PA458&dq=guayota+y+pulgue&source=bl&ots=wSIsIAXqXs&sig=SnsSZX8o3FfhjKYATGbJTFc2sb8&hl=es&sa=X&ei=OzYdULTGGcaa1AXe6IH4CA&ved=0CFAQ6AEwAw#v=onepage&q=guayota%20y%20pulgue&f=false |fechaaccesu=30 de setiembre de 2016 |añu=1819 |editorial=Imprenta, Litografía y Llibrería Isleña |allugamientu=Santa Cruz de Tenerife |isbn=}}</ref>

El médicu ya historiador [[Juan Bethencourt Alfonso]], quien recoyó gran cantidá d'información oral ente los llabradores de Tenerife a mediaos del sieglu {{versalita|xix}}, añade a la mitoloxía de Guayota que yera asistíu por diverses entidaes malines menores, ente les que s'atopaben '''Guañajé''', '''Canajá''' y '''Jucancha''', deidaes proteutores del ganáu cabrío, del ovín y del perru respeutivamente, según les personificaciones de distintos fenómenos como'l vientu o los terremotos.<ref name="Bethen">{{cita llibru |apellíu=Bethencourt Alfonso |nome=Juan |enllaceautor=Juan Bethencourt Alfonso |títulu=Historia del Pueblu Guanche: Etnografía y organizatión sociu-política |edición=2ª |añu=1992 |editorial=Francisco Lemus Editor |ubicación=San Cristóbal de La Laguna |isbn=84-879-7300-0}}</ref>

Guayota comparte traces similares a otres deidaes malines habitantes de volcanes, como ye'l casu de la diosa [[Pele (mitoloxía)|Pele]] de la [[Relixón ḥawaiana|mitoloxía ḥawaiana]], que vivía nel volcán [[Kīlauea]] y que yera considerada polos nativos como la responsable de les erupciones.<ref name="Berthelot"/>

En munchos tubos volcánicos del Teide atopáronse restos d'ufriendes y vasíes con alimentos, según los invesgadores como ufriendes p'aselar les erupciones volcániques,<ref>[http://www.atan.org/teide/dellos/hestoria.pdf El Teide: una mirada histórica]</ref> les cualos los guanches creíen que yera producíes por Guayota.

=== Enfrentamientu ente Guayota y Achamán ===
Una lleenda lliteraria moderna popularizada apocayá pero ensin base nes fontes históriques tradicionales fala d'un enfrentamientu ente Guayota y el dios supremu [[Achamán]]. Guayota zarrara al dios del sol [[Magec]] nel interior del Teide, sumiendo a tol mundu na escuridá. Los guanches pidieron clemencia a Achamán, quien tres una encarnizada llucha consiguió ganar a Guayota, lliberar a Magec y taponar el cráter con Guayota nel so interior.<ref>{{cita llibru |apellíu=Martín |nome=Sabas |enllaceautor=Sabas Martín |títulu=Rito y lleendes guanches |edición=5ª |añu=2001 |añu-orixinal=Primer edición 1985 |editorial=Miraguano |ubicación=Madrid |isbn=84-85639-545}}</ref>

La lleenda cunta que'l tapón que punxo Achamán ye'l llamáu Pan d'Azucre, l'últimu conu, de color ablancazáu, que corona'l Teide. Cuando'l Teide entraba n'erupción, yera costume que los guanches encendieren fogueres col fin d'axorizar a Guayota o bien, según otra versión, por que si Guayota llograba salir del Teide, creyera que siguía nel infiernu y pasara de llargu.{{ensin referencies}}

== Ver tamién ==
* [[Mitoloxía guanche]]
* [[Teide]]
* [[Tibicenas]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Bibliografía ==
* {{cita llibru |apellíu=Arias Marín de Cubes |nome=Tomás |enllaceautor=Tomás Arias Marín de Cubes |títulu=Historia de les siete islles de Canaria |url=http://mdc.ulpgc.es/cdm/ref/collection/MDC/id/41270 |añu=1986 |añu-orixinal=1687 |editor1=Ánxel de Juan Casañas |editor2=María Régulo Rodríguez |editorial=Real Sociedá Económica d'Amigos del País |allugamientu=Les Palmes de Gran Canaria |isbn=84-398-7275-5}}
* {{cita llibru |apellíu=Espinosa |nome=Fray Alonso de |enllaceautor=Fray Alonso d'Espinosa |títulu=Historia de La nuesa Señora de Candelaria |url=http://mdc.ulpgc.es/cdm/ref/collection/MDC/id/44179 |añu=1952 |añu-orixinal=1594 |editorial=Goya Ediciones |ubicación=Santa Cruz de Tenerife}}
* {{cita llibru |apellíu=Núñez de la Peña |nome=Juan |enllaceautor=Juan Núñez de la Peña |títulu=Conquista y antiguedades de les islles de la Gran Canaria y la so descripción, con munches alvertencies de los sos privilexos, conquistadores, pobladores, y otres particularidaes na bien poderosa isla de Tenerife |url=http://mdc.ulpgc.es/cdm/compoundobject/collection/MDC/id/124794/rec/8 |añu=1847 |añu-orixinal=1676 |editorial=Imprenta Isleña |allugamientu=Santa Cruz de Tenerife}}
* {{cita llibru |apellíu=Torriani |nome=Leonardo |enllaceautor=Leonardo Torriani |títulu=Descripción y historia del reinu de les Islles Canaries: antes Afortunaes, col paecer de les sos fortificaciones |url=http://mdc.ulpgc.es/cdm/ref/collection/MDC/id/44103 |añu=1959 |añu-orixinal=1590 |editorial=Goya Ediciones |ubicación=Santa Cruz de Tenerife}}
* {{cita llibru |apellíu=Viana |nome=Antonio de |enllaceautor=Antonio de Viana |títulu=Conquista de Tenerife |url=http://mdc.ulpgc.es/cdm/singleitem/collection/MDC/id/44257/rec/2 |añu=1968-1971 |añu-orixinal=1604 |editor=Alejandro Cioranescu |enllace-editor=Alejandro Cioranescu |editorial=Aula de Cultura del Cabildru Insular de Tenerife |allugamientu=Santa Cruz de Tenerife}}
* {{cita llibru |apellíu=Viera y Clavijo |nome=José de |enllaceautor=José de Viera y Clavijo |títulu=Noticies de la hestoria xeneral de les Islles Canaries |url=http://mdc.ulpgc.es/cdm/compoundobject/collection/MDC/id/162635/rec/49 |edición=definitiva |añu=1950-1952 |añu-orixinal=1772 |editor=Elías Serra Rafols |editorial=Goya Ediciones |ubicación=Santa Cruz de Tenerife}}

{{Tradubot|Guayota}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Mitoloxía guanche]]
[[Categoría:Dioses destructores]]
[[Categoría:Dioses de los volcanes o montes]]
[[Categoría:Dioses del fueu]]
[[Categoría:Demonios]]
[[Categoría:Demonoloxía]]
[[Categoría:Guanche]]
Guayota o Guaiota yera'l nome que daben los guanches, antiguos aboríxenes de la islla de Tenerife −Canaries, España−, a la principal entidá malina de la so mitoloxía según los primeros historiadores de Canaries.

El términu, que la so forma primaria podría ser wa-yewta, foi traducíu como 'cutir', 'combatir', o tamién más figurativamente como 'el Destructor'.

 Mitoloxía 
Anque les fontes históriques escrites con bastante posterioridá a la conquista de la islla nun detallen estensamente la mitoloxía en redol a esta entidá, sí apunten delles carauterístiques. Asina, el relixosu fray Alonso d'Espinosa, unu de los primeros historiadores de Tenerife, escribió: 

Pela so parte, el cronista Antonio Sedeño indica na so obra:

Yá nel sieglu , l'historiador canariu Tomás Arias Marín de Cubes apunta: 

De lo dicho polos historiadores esprender que Guayota yera'l principiu malinu de les creencies guanches, siendo asimiláu cola idea cristiana del Diañu, y qu'habitaba nel interior de la tierra, principalmente nel volcán del Teide, al que llamaben Echeyde y yera identificáu col infiernu. Guayota yera rellacionáu asina col fueu y colos procesos volcánicos destructivos.

El médicu ya historiador Juan Bethencourt Alfonso, quien recoyó gran cantidá d'información oral ente los llabradores de Tenerife a mediaos del sieglu , añade a la mitoloxía de Guayota que yera asistíu por diverses entidaes malines menores, ente les que s'atopaben Guañajé, Canajá y Jucancha, deidaes proteutores del ganáu cabrío, del ovín y del perru respeutivamente, según les personificaciones de distintos fenómenos como'l vientu o los terremotos.

Guayota comparte traces similares a otres deidaes malines habitantes de volcanes, como ye'l casu de la diosa Pele de la mitoloxía ḥawaiana, que vivía nel volcán Kīlauea y que yera considerada polos nativos como la responsable de les erupciones.

En munchos tubos volcánicos del Teide atopáronse restos d'ufriendes y vasíes con alimentos, según los invesgadores como ufriendes p'aselar les erupciones volcániques,El Teide: una mirada histórica les cualos los guanches creíen que yera producíes por Guayota.

 Enfrentamientu ente Guayota y Achamán 
Una lleenda lliteraria moderna popularizada apocayá pero ensin base nes fontes históriques tradicionales fala d'un enfrentamientu ente Guayota y el dios supremu Achamán. Guayota zarrara al dios del sol Magec nel interior del Teide, sumiendo a tol mundu na escuridá. Los guanches pidieron clemencia a Achamán, quien tres una encarnizada llucha consiguió ganar a Guayota, lliberar a Magec y taponar el cráter con Guayota nel so interior.

La lleenda cunta que'l tapón que punxo Achamán ye'l llamáu Pan d'Azucre, l'últimu conu, de color ablancazáu, que corona'l Teide. Cuando'l Teide entraba n'erupción, yera costume que los guanches encendieren fogueres col fin d'axorizar a Guayota o bien, según otra versión, por que si Guayota llograba salir del Teide, creyera que siguía nel infiernu y pasara de llargu.

 Ver tamién 
 Mitoloxía guanche
 Teide
 Tibicenas

 Referencies 

 Bibliografía 
 
 
 
 
 
 

Categoría:Mitoloxía guanche
Categoría:Dioses destructores
Categoría:Dioses de los volcanes o montes
Categoría:Dioses del fueu
Categoría:Demonios
Categoría:Demonoloxía
Categoría:Guanche