Santa Cueva de Cuadonga
{{Edificiu}}

La '''Santa Cueva de Cuadonga''' ye un [[Santuariu (edificiu)|santuariu]] [[Catolicismu|católicu]] asitiáu nel [[Principáu d'Asturies]]. Trátase d'un covarón nes estribaciones del [[Monte Auseva]], que da nome a la [[Parroquia (civil)|parroquia]] de [[Cuadonga]] nel [[Conceyu (Asturies)|conceyu]] de [[Cangues d'Onís]].

El significáu de «Cuadonga», vien de «''Cova de onnica''» y significa la ''fonte de la cueva''. El sufixu onnika, ''fonte'', deriva del célticu onna, "ríu", y conforma na zona numberosos topónimos como [[Isongo]] "fonte del Is", [[Triongo]] "tres fuentes", [[Candongo]] "fonte blanca", etc.<ref>Galmés de Fuentes, Álvaro, “Toponimia asturiana y asociación etimolóxica”. Lletres Asturianes 19 (1986), 31-39.</ref>

Según dellos estudiosos, la versión tradicional que fai venir el nome del [[llatín]] «Cova Dominica», o «Cueva de la Señora» (por tar el llugar dedicáu al cultu de la [[Virxe de Cuadonga]]) ye pocu probable, y daría n'asturianu «Covadominga».<ref>Ramón Sordu Sotres “nomes de sitios rellacionaos cola batalla de covadonga”, Boletín del Institutu d'Estudios Asturianos 123 (1987), páxs. 689-696.</ref> Sicasí, Nun orde cronolóxicu sobre les [[crónica|cróniques]] que faen referencia a la monarquía asturiana y a la so hestoria, la de mayor antigüedá ye la ''[[Crónica albeldense]]'', y de siguío la ''Crónica d'Alfonso III''. D'esta postrera, la primer «versión» ye la ''[[Crónica rotense]]'', asina llamada por haber se topáu na [[Catedral de San Vicente de Roda de Isábena]] yá amosaba les pallabres ''combayadura domínica'', que na [[Baxa Edá Media n'España| Baxa Edá Media]] evolucionó hasta'l nome actual de ''Cuadonga'' pasando polos estadios entemedios de ''covadómnica'', ''covadónnica'' y ''covadónega''.<ref>{{cita publicación|apellido1=Cerra Suárez|nome1=Silverio|títulu=¿Qué ye Cuadonga? Biografíadelsantuario más antiguu d'España|D. L.=AS-4443-08|fecha=2008|páxina=18-19|fechaaccesu=21 de mayu de 2018}}</ref>

== Descripción y hestoria ==
[[Ficheru:La cueva de Covadonga, de Martín Rico.jpg|thumb|Ilustración de la cueva, obra de [[Martín Rico]], publicada en 1857 en ''[[El Muséu Universal]]''.]]
L'orixe de la cueva como llugar de cultu ye revesosu. La tradición afirma que [[don Pelayo]], escorriendo a un malfechor que s'abellugaría nesti covarón, atopar con un [[ermitañu]] que daba cultu a la [[María (madre de Xesús)|Virxe María]]. L'ermitañu rogó a Pelayo que perdonara al malfechor, yá que s'acoyera a la proteición de la Virxe, y díxo-y que llegaría'l día en qu'él tamién tendría necesidá de buscar amparu na Cueva. Dellos historiadores dicen que lo más creíble ye que Pelayo y los cristianos, abellugaos na Cueva de los [[Musulmán|musulmanes]], llevaren consigo dalguna imaxe de la Virxe y dexar ellí dempués de la so victoria na [[Batalla de Cuadonga]].

Les cróniques musulmanes sobre la Batalla de Cuadonga dicen que nesta Cueva abellugar les fuercies de Pelayo, alimentándose del miel dexáu poles abeyes nes hendiduras de la roca. Les cróniques cristianes afirmen que la intervención [[milagru]]sa de la Virxe María foi decisiva na victoria, al repeler los ataques contra la Cueva.

La primer construcción na Santa Cueva data de tiempos d'[[Alfonso I d'Asturies|Alfonso I, el Católicu]] quien, pa conmemorar la victoria de don Pelayo ante los musulmanes, mandó construyir una [[capiya]] dedicada a la Virxe María, que daría orixe a la advocación de la ''[[Virxe de Cuadonga]]'' (conocida popularmente como ''la Santina''). Amás del altar a la Virxe construyeron otros dos pa [[Xuan el Bautista|San Xuan Bautista]] y [[Andrés l'Apóstol|San Andrés]]. Alfonso I fixo entrega d'esta ilesia a los monxos [[Orde de San Benitu|benedictinos]].

La cueva taba recubierta de madera pero en 1777 una quema destruyó la talla orixinal de la ''Santina''. L'actual talla data del sieglu XVIII y foi donada al Santuariu pola [[Catedral de San Salvador d'Uviéu|catedral d'Uviéu]] en 1778. La talla de la Virxe ye de madera policromada, de duces facciones, sostién al Neñu y una rosa d'oru.

Mientres la [[Guerra Civil Española|guerra civil]] la imaxe de la Virxe sumió, y foi atopada na [[embaxada d'España en Francia]] en 1939. La capiya actual, una recreación historicista d'estilu [[neorrománico]], ye obra del arquiteutu [[Luis Menéndez-Pidal y Álvarez]].

=== Panteón real de Cuadonga ===

Los personaxes reales que recibieron sepultura en [[Cuadonga]], según afirmen diversos historiadores, fueron los siguientes:<ref name="Ricardo d'el_1">{{cita llibru|apellíos=Del Arco y Garay|nome=Ricardo|enllaceautor=Ricardo del Arco y Garay|editor=Institutu Jerónimo Zurita. Conseyu Cimeru d'Investigaciones Científiques|títulu=Sepulcro de la Casa Real de Castiella|añu=1954|ubicación=Madrid|páxines=128-130|capítulu=X}}</ref>

* [[Don Pelayo]] (¿?-737), primer [[rei d'Asturies]] y fíu del duque [[Favila (duque)|Favila]];
* la reina [[Gaudiosa]], esposa del anterior;
* una hermana del rei [[don Pelayo]].
* [[Alfonso I el Católicu]] (693-757), tercer [[rei d'Asturies]] y fíu de [[Pedro de Cantabria]], [[ducáu de Cantabria|duque de Cantabria]];
* la reina [[Ermesinda]], esposa del anterior, fía del rei [[don Pelayo]] y de la reina Gaudiosa, y hermana del rei [[Favila d'Asturies]].

El rei don Pelayo finó en [[Cangues d'Onís]], onde tenía la so corte, nel añu [[737]]. El so cadabre recibió sepultura na [[Ilesia de Santolaya (Abamia)|ilesia de Santolaya]], asitiada na llocalidá asturiana d'[[Abamia]], na que primeramente fuera soterrada la so esposa, la reina [[Gaudiosa]]. Nel llau del Evanxeliu de dicha ilesia, caltener na actualidá'l sepulcru, vacíu, que contuvo los restos del rei, y enfrente, asitiáu nel llau de la Epístola, atópase'l que contuvo los restos de la so esposa. El cronista [[Ambrosio de Morales]] dexó constancia na so obra de que [[Alfonsu X el Sabiu]], [[rei de Castiella y Llión]], ordenó treslladar los restos del rei don Pelayo y los de la so muyer a la Santa Cueva de Cuadonga, anque, sicasí lo anterior, numberosos historiadores cuestionaron l'autenticidá del treslláu d'esos restos a Cuadonga.<ref name="Ricardo d'el_1">{{cita llibru|apellíos=Del Arco y Garay|nome=Ricardo|enllaceautor=Ricardo del Arco y Garay|editor=Institutu Jerónimo Zurita. Conseyu Cimeru d'Investigaciones Científiques|títulu=Sepulcro de la Casa Real de Castiella|añu=1954|ubicación=Madrid|páxines=128-130|capítulu=X}}</ref>

Nos sepulcros nos que se supón que xacen los restos del rei don Pelayo, y los del so xenru, Alfonso I el Católicu, coles sos respeutives esposes, atópense grabaos, respeutivamente, estos epitafios:<ref>{{cita llibru|apellíos=Valle Po|nome=Francisco|editorial=Ediciones Nobel S.A.|títulu=La cortil d'un Vieyu Reinu (Cangues d'Onís-Cuadonga-Picos d'Europa)|edición=1ª|añu=2000|isbn=84-8459-004-6|páxines=168}}</ref>

{{Cita|AQVI XAZ EL SEÑOR REI DON PELAIO, ELLETO L'AÑU DE 716 QU'EN ESTA MILAGROSA CUEBA COMENZO LA RESTAVRACION D'ESPAÑA BENCIDOS LOS MOROS; FALLECIO AÑU 737 Y ACOMPAÑA SS M/gEr Y ErMANA}}

{{Cita|AQVI YAZE EL CATOLICO Y SANTU REI DON ALONSO EL PRIMERU I SV MVJER DOÑA ERMENISINDA ERMANA DE DON FAVILA A QVIEN SVCEDIO. GANO ESTI REI MVCHAS VITORIAS À LOS MOROS. FALLECIO EN CANGAS AÑU DE 757.}}

== Ver tamién ==
* [[Cangues d'Onís]]
* [[Marioloxía]]
* [[Apaiciones marianes]]
* [[Cueva de Achbinico|Santa Cueva de Achbinico]]
* [[Santa Cueva de Montserrat]]

== Notes ==

{{llistaref}}

== Bibliografía ==
* {{cita llibru|apellíos=Del Arco y Garay|nome=Ricardo|enllaceautor=Ricardo del Arco y Garay|editor=Institutu Jerónimo Zurita. Conseyu Cimeru d'Investigaciones Científiques.|títulu=Sepulcro de la Casa Real de Castiella|edición=1ª|añu=1954|ubicación=Madrid}}

* {{cita llibru|apellíos=Valle Po|nome=Francisco|editorial=Ediciones Nobel S.A.|títulu=La cortil d'un Vieyu Reinu (Cangues d'Onís-Cuadonga-Picos d'Europa)|edición=1ª|añu=2000|isbn=84-8459-004-6}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}
* [http://www.santuariodecovadonga.com/ Santuariu de Cuadonga] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110208115702/http://santuariodecovadonga.com/ |date=2011-02-08 }}
* [http://www.realsitiodecovadonga.com/ Real Sitiu de Cuadonga]

<!-- capiya orixinal -->
<!-- nueva capiya -->













{{Tradubot|Santa Cueva de Covadonga}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Santuarios d'Asturies]]
[[Categoría:Cueves sagraes]]
[[Categoría:Tumbes reales n'España]]
[[Categoría:Bienes d'interés cultural d'Asturies|Cuadonga]]
[[Categoría:Cangues d'Onís]]
[[Categoría:Arquiteutura historicista n'España]]
[[Categoría:Ilesies d'Asturies]]
[[Categoría:Relixón n'Asturies]]
[[Categoría:Cuadonga]]
La Santa Cueva de Cuadonga ye un santuariu católicu asitiáu nel Principáu d'Asturies. Trátase d'un covarón nes estribaciones del Monte Auseva, que da nome a la parroquia de Cuadonga nel conceyu de Cangues d'Onís.

El significáu de «Cuadonga», vien de «Cova de onnica» y significa la fonte de la cueva. El sufixu onnika, fonte, deriva del célticu onna, "ríu", y conforma na zona numberosos topónimos como Isongo "fonte del Is", Triongo "tres fuentes", Candongo "fonte blanca", etc.Galmés de Fuentes, Álvaro, “Toponimia asturiana y asociación etimolóxica”. Lletres Asturianes 19 (1986), 31-39.

Según dellos estudiosos, la versión tradicional que fai venir el nome del llatín «Cova Dominica», o «Cueva de la Señora» (por tar el llugar dedicáu al cultu de la Virxe de Cuadonga) ye pocu probable, y daría n'asturianu «Covadominga».Ramón Sordu Sotres “nomes de sitios rellacionaos cola batalla de covadonga”, Boletín del Institutu d'Estudios Asturianos 123 (1987), páxs. 689-696. Sicasí, Nun orde cronolóxicu sobre les cróniques que faen referencia a la monarquía asturiana y a la so hestoria, la de mayor antigüedá ye la Crónica albeldense, y de siguío la Crónica d'Alfonso III. D'esta postrera, la primer «versión» ye la Crónica rotense, asina llamada por haber se topáu na Catedral de San Vicente de Roda de Isábena yá amosaba les pallabres combayadura domínica, que na  Baxa Edá Media evolucionó hasta'l nome actual de Cuadonga pasando polos estadios entemedios de covadómnica, covadónnica y covadónega.

 Descripción y hestoria 
thumb|Ilustración de la cueva, obra de Martín Rico, publicada en 1857 en El Muséu Universal.
L'orixe de la cueva como llugar de cultu ye revesosu. La tradición afirma que don Pelayo, escorriendo a un malfechor que s'abellugaría nesti covarón, atopar con un ermitañu que daba cultu a la Virxe María. L'ermitañu rogó a Pelayo que perdonara al malfechor, yá que s'acoyera a la proteición de la Virxe, y díxo-y que llegaría'l día en qu'él tamién tendría necesidá de buscar amparu na Cueva. Dellos historiadores dicen que lo más creíble ye que Pelayo y los cristianos, abellugaos na Cueva de los musulmanes, llevaren consigo dalguna imaxe de la Virxe y dexar ellí dempués de la so victoria na Batalla de Cuadonga.

Les cróniques musulmanes sobre la Batalla de Cuadonga dicen que nesta Cueva abellugar les fuercies de Pelayo, alimentándose del miel dexáu poles abeyes nes hendiduras de la roca. Les cróniques cristianes afirmen que la intervención milagrusa de la Virxe María foi decisiva na victoria, al repeler los ataques contra la Cueva.

La primer construcción na Santa Cueva data de tiempos d'Alfonso I, el Católicu quien, pa conmemorar la victoria de don Pelayo ante los musulmanes, mandó construyir una capiya dedicada a la Virxe María, que daría orixe a la advocación de la Virxe de Cuadonga (conocida popularmente como la Santina). Amás del altar a la Virxe construyeron otros dos pa San Xuan Bautista y San Andrés. Alfonso I fixo entrega d'esta ilesia a los monxos benedictinos.

La cueva taba recubierta de madera pero en 1777 una quema destruyó la talla orixinal de la Santina. L'actual talla data del sieglu XVIII y foi donada al Santuariu pola catedral d'Uviéu en 1778. La talla de la Virxe ye de madera policromada, de duces facciones, sostién al Neñu y una rosa d'oru.

Mientres la guerra civil la imaxe de la Virxe sumió, y foi atopada na embaxada d'España en Francia en 1939. La capiya actual, una recreación historicista d'estilu neorrománico, ye obra del arquiteutu Luis Menéndez-Pidal y Álvarez.

 Panteón real de Cuadonga 

Los personaxes reales que recibieron sepultura en Cuadonga, según afirmen diversos historiadores, fueron los siguientes:

 Don Pelayo (¿?-737), primer rei d'Asturies y fíu del duque Favila;
 la reina Gaudiosa, esposa del anterior;
 una hermana del rei don Pelayo.
 Alfonso I el Católicu (693-757), tercer rei d'Asturies y fíu de Pedro de Cantabria, duque de Cantabria;
 la reina Ermesinda, esposa del anterior, fía del rei don Pelayo y de la reina Gaudiosa, y hermana del rei Favila d'Asturies.

El rei don Pelayo finó en Cangues d'Onís, onde tenía la so corte, nel añu 737. El so cadabre recibió sepultura na ilesia de Santolaya, asitiada na llocalidá asturiana d'Abamia, na que primeramente fuera soterrada la so esposa, la reina Gaudiosa. Nel llau del Evanxeliu de dicha ilesia, caltener na actualidá'l sepulcru, vacíu, que contuvo los restos del rei, y enfrente, asitiáu nel llau de la Epístola, atópase'l que contuvo los restos de la so esposa. El cronista Ambrosio de Morales dexó constancia na so obra de que Alfonsu X el Sabiu, rei de Castiella y Llión, ordenó treslladar los restos del rei don Pelayo y los de la so muyer a la Santa Cueva de Cuadonga, anque, sicasí lo anterior, numberosos historiadores cuestionaron l'autenticidá del treslláu d'esos restos a Cuadonga.

Nos sepulcros nos que se supón que xacen los restos del rei don Pelayo, y los del so xenru, Alfonso I el Católicu, coles sos respeutives esposes, atópense grabaos, respeutivamente, estos epitafios:

 Ver tamién 
 Cangues d'Onís
 Marioloxía
 Apaiciones marianes
 Santa Cueva de Achbinico
 Santa Cueva de Montserrat

 Notes 

 Bibliografía 
 

 

 Enllaces esternos 

 Santuariu de Cuadonga 
 Real Sitiu de Cuadonga

Categoría:Santuarios d'Asturies
Categoría:Cueves sagraes
Categoría:Tumbes reales n'España
Cuadonga
Categoría:Cangues d'Onís
Categoría:Arquiteutura historicista n'España
Categoría:Ilesies d'Asturies
Categoría:Relixón n'Asturies
Categoría:Cuadonga