Amarakaeri
{{Ficha d'idioma |nome =
Amarakaeri
|familia madre = Árees circum-amazónica y circum-caribeña |rexón
= [[Departamentu de Madre de Dios]]
|país = Perú |familia =
[[Llingües harákmbut]]
|iso2 = amr
|iso3 = amr
|mapa = [[Ficheru:Harakmbut languages.png|280px]]
|mapa_lleenda = El círculu más al norte representa la posición averada del Amarakaeri, el del sur la de la otra llingua harakmbut sobreviviente: el Wachipaeri.
}}
El '''amarakaeri''' ye una [[llingües indíxenes d'América|llingua indíxena]], autodenominada [[Harakmbut]] falada pola [[Harakmbut (etnia)|etnia]] del mesmu nome qu'habita na [[Amazonia peruana]].<ref>[http://www.peruecologico.com.pe/etnies_amarakaeri.htm Amarakaeri]</ref> 
Pertenez a la familia llingüística d'[[llingües harákmbet|Harákmbet]], [[llingües harakmbet|familia harakmbet]], falada nos ríos [[ríu Madre de Dios|Madre de Dios]] y [[ríu coloráu|Colorado]]. 

Esiste menos d'un 1&nbsp;% de alfabetismo comparáu al del 5&nbsp;% al 15&nbsp;% en segunda llingua, el [[idioma español|castellán]]. 

Tien como [[dialeutu]] el llamáu [[Kisambaeri]].

== Tribus amarakaeri-parlantes ==
Son tribus de amarakaeri-parlantes los kochimberi, los küpondirideri, los wintaperi, los wakintaneri y los kareneri. Esiste un error común de que'l amarakaeri ye una [[llingües arahuaques|llingua arahuaca]]. Ente otros nomes alternativos atópense: Amarakaire, Amaracaire, y mashco; postreru'l cual ye consideráu peyorativu. Y ye bien importante 

* Nel [[Departamentu de Cusco]]: [[Distritu de Kosñipata]] ([[Provincia de Paucartambo]]) y [[Distritu de Camanti]].
* Nel [[Departamentu de Madre de Dios]]: [[Distritu de Manu]] , [[Distritu de Inambari]] y [[Distritu de Tahuamanu]].

Ríos: Colorado, Madre de Dios, Inambari, Yshiri, Punkuri y Malinowski.

=== Población censada ===
Esti conxuntu '''harakmbut''' entiende dellos pequeños grupos: Amarakaeri, arasaeri, huachipaeri, kisamberi, pukirieri, sapiteri y toyoeri. 
En diez comunidaes habiten 1623 persones, 896 homes y 727 femes, que representa namái 0,67&nbsp;% del total de la población indíxena censada nel Perú.<ref>Por ser el amarakaeri el grupu demográficamente dominante y conocíu na lliteratura antropolóxica so esa denominación, optar por asumir esi nome pa identificar a la población harakmbut na presente ficha</ref>

* Amarakaeri, 1000 persones censaes
* Toyoeri son apenes, 248.
* Huachipaeri, 159, *
Arasaeri, 122.
* Pukirieri, 57
* Kisamberi, 37.
* Sapiteri, 27.<ref>El censu nun presenta información demográfica dalguna, quiciabes por cuenta de la so amenorgada población. Wise y Ribeiro (1978) envaloraron esta población n'apenes 27 individuos. Los datos poblacionales pal conxuntu de la sociedá harakmbut, hasta antes d'efectuase'l censu, refundiaben una población mínima de 518 persones (Wise y Ribeiro, 1978) hasta una máxima de 2900 (Varese, 1972).</ref>

== Historia ==
Nes sos cróniques el [[Inca Garcilaso de la Vega]] narra contactos ente esti grupu étnicu y los [[Inques]]. 
Mientres la [[Imperiu Español|Colonia]] toles espediciones terminaron nel fracasu, como son les de [[Pedro de Candía]] en [[1538]], [[Juan Álvarez Maldonado]] de [[1567]] a [[1568]] algamando al [[Alto Madre de Dios]] y la d'Atunes hasta'l [[ríu Beni]] de [[1538]] a [[1539]]. 

Escontra [[1768]] el [[Conventu de Santu Domingu del Cusco]] lleva a cabu una tentativa d'[[evanxelización]], tamién fracasada.

Mientres la República los esfuercios centrar n'afayar una vía navegable de conexón ente'l [[ríu Madre de Dios]] y l'[[Ríu Amazones|Amazones]]. Asina en [[1852]], [[Lardner Gibbson]] intentó navegar la Madre de Dios y tamién en [[1873]] [[Baltazar La Torre]] fina nel Altu Madre de Dios por cuenta de les fleches indíxenes. Por fin consiguir [[Luis Carbayeda]] yá en [[1879]].

== Vulnerabilidá ==
Consideráu como un grupu d'alta vulnerabilidá, tantu pola composición demográfica de los subgrupos que constitúin esta etnia, como pol gran impautu de les actividaes de minería aurífera que tienen llugar nel so territoriu.

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

=== Enllaces esternos ===
{{Incubator|amr}}
*[http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=amr en [[etnoloxía]]]
*[https://web.archive.org/web/20071111154930/http://rosettaproject.org/archive/amr Entry for Amarakaeri at Rosetta Project]
*[http://globalrecordings.net/language/6420 Audios en Amarakaeri]

{{Tradubot|Amarakaeri}}
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Llingües harákmbet]]
El amarakaeri ye una llingua indíxena, autodenominada Harakmbut falada pola etnia del mesmu nome qu'habita na Amazonia peruana.Amarakaeri 
Pertenez a la familia llingüística d'Harákmbet, familia harakmbet, falada nos ríos Madre de Dios y Colorado. 

Esiste menos d'un 1 % de alfabetismo comparáu al del 5 % al 15 % en segunda llingua, el castellán. 

Tien como dialeutu el llamáu Kisambaeri.

 Tribus amarakaeri-parlantes 
Son tribus de amarakaeri-parlantes los kochimberi, los küpondirideri, los wintaperi, los wakintaneri y los kareneri. Esiste un error común de que'l amarakaeri ye una llingua arahuaca. Ente otros nomes alternativos atópense: Amarakaire, Amaracaire, y mashco; postreru'l cual ye consideráu peyorativu. Y ye bien importante 

 Nel Departamentu de Cusco: Distritu de Kosñipata (Provincia de Paucartambo) y Distritu de Camanti.
 Nel Departamentu de Madre de Dios: Distritu de Manu , Distritu de Inambari y Distritu de Tahuamanu.

Ríos: Colorado, Madre de Dios, Inambari, Yshiri, Punkuri y Malinowski.

 Población censada 
Esti conxuntu harakmbut entiende dellos pequeños grupos: Amarakaeri, arasaeri, huachipaeri, kisamberi, pukirieri, sapiteri y toyoeri. 
En diez comunidaes habiten 1623 persones, 896 homes y 727 femes, que representa namái 0,67 % del total de la población indíxena censada nel Perú.Por ser el amarakaeri el grupu demográficamente dominante y conocíu na lliteratura antropolóxica so esa denominación, optar por asumir esi nome pa identificar a la población harakmbut na presente ficha

 Amarakaeri, 1000 persones censaes
 Toyoeri son apenes, 248.
 Huachipaeri, 159, *
Arasaeri, 122.
 Pukirieri, 57
 Kisamberi, 37.
 Sapiteri, 27.El censu nun presenta información demográfica dalguna, quiciabes por cuenta de la so amenorgada población. Wise y Ribeiro (1978) envaloraron esta población n'apenes 27 individuos. Los datos poblacionales pal conxuntu de la sociedá harakmbut, hasta antes d'efectuase'l censu, refundiaben una población mínima de 518 persones (Wise y Ribeiro, 1978) hasta una máxima de 2900 (Varese, 1972).

 Historia 
Nes sos cróniques el Inca Garcilaso de la Vega narra contactos ente esti grupu étnicu y los Inques. 
Mientres la Colonia toles espediciones terminaron nel fracasu, como son les de Pedro de Candía en 1538, Juan Álvarez Maldonado de 1567 a 1568 algamando al Alto Madre de Dios y la d'Atunes hasta'l ríu Beni de 1538 a 1539. 

Escontra 1768 el Conventu de Santu Domingu del Cusco lleva a cabu una tentativa d'evanxelización, tamién fracasada.

Mientres la República los esfuercios centrar n'afayar una vía navegable de conexón ente'l ríu Madre de Dios y l'Amazones. Asina en 1852, Lardner Gibbson intentó navegar la Madre de Dios y tamién en 1873 Baltazar La Torre fina nel Altu Madre de Dios por cuenta de les fleches indíxenes. Por fin consiguir Luis Carbayeda yá en 1879.

 Vulnerabilidá 
Consideráu como un grupu d'alta vulnerabilidá, tantu pola composición demográfica de los subgrupos que constitúin esta etnia, como pol gran impautu de les actividaes de minería aurífera que tienen llugar nel so territoriu.

 Referencies 

 Enllaces esternos 

en etnoloxía
Entry for Amarakaeri at Rosetta Project
Audios en Amarakaeri

Categoría:Llingües harákmbet