A Diogneto
{{documentu}}
[[Ficheru:Istanbul-sunset.jpg|right|325px|thumb|[[Constantinopla]], ciudá onde apaeció'l códiz tresmisor de la ''Epístola a Diogneto''.]]

La epístola o discursu '''''A Diogneto''''' (''Ἐπιστολὴ πρὸς Διόγνητον''; en [[llatín]], ''Epistula ad Diognetum'') ye una obra de l'[[apologética]] cristiana, escrita, quiciabes, nes acabadures del [[sieglu II]]. Esta pequeña obra,<ref>«...la lettre à Diognète est l'un des plus corts..». (Bardy 1953:241)</ref><ref>«...es un escritu curtiu..». (Trevijano 2004:111)</ref> d'apenes doce capítulos, ye una pieza singular de la lliteratura cristiana.<ref>«L'Ad Diognetum, par el nome et l'importance des questions q'il soulève, était digne d'un traitement privilégié..». (Bardy 1953:241)</ref> Ye singular pola so catalogación, pol so orixe inciertu, pol so chocante descubrimientu, pola aciar destrucción<ref>Foster utiliza una metáfora tomada del xuegu de los ''lemmings'': «...as keen for self-destrucción as a group of lemmings heading for a precipice». (Foster 2007:162)</ref> del únicu códiz que la contenía.<ref>«Por desgracia, non queda nin un solu manuscritu de la carta». (Quasten 2004:246)</ref> Ye singular tamién pola so autoría, polos enigmes que plantega, pola orixinalidá de les teoríes de que ye oxetu. Sobremanera ye singular pola so guapura<ref>«It is a patristic gem..». (Connolly 1935:347)</ref><ref>«...this small but beautiful work..». (Lienhard Joseph: ''The christology of the Epistle to Diognetus'' Vigiliae Christianae 24 (1970) p.280)</ref><ref>«...'''perlla''' de la primitiva lliteratura cristiana». (Ruiz Bonu 1979:818)</ref> y elegancia,<ref>«...motivó comentarios entusiastes pola so elegancia..». (Trevijano 2004:111)</ref> qu'escurre lloñe de la crudeza<ref>«Inclináu a postures estremistes..».;«...el so ataque inmoderado..». (Trevijano 2004:108)</ref> de [[Taciano]], la franqueza<ref>«...un calter sinceru y rectu..». (Quasten 2004:198)</ref> de [[Justino Mártir|Justino]], los escarnios de Hermias,<ref>Hermias el filósofu -nun confundir con [[Hermas de Roma]]- escribió una obra llamada ''Escarniu de los filósofos paganos'' na que ponía en solfa la variedá doctrinal de la filosofía griega. (Quasten 2004:250)</ref> la simplicidá<ref>«...a pesar de toa'l so '''simplicidá''' tien cierta nobleza..». (Quasten 2004:194)</ref> d'Arístides,<ref>Marcianu Arístides o Arístides d'Atenes foi l'autor de la [[L'apoloxía d'Arístides]]. (Trevijano 2004:108)</ref> el fideísmu<ref>«Ye'l apologista que reclamó con más enerxía la necesidá de la fe» (Trevijano 2004:110)</ref> de [[Teófilo d'Antioquía|Teófilo]] o les filosófiques llegaciones d'[[Atenágoras d'Atenes|Atenágoras]].<ref>Atenágoras d'Atenes escribió una obra titulada ''Llegación en favor de los cristianos''. (Quasten 2004:227)</ref> Pol so estilu, anque non tantu pol so conteníu, ''A Diogneto'' álzase bien percima d'otros escritos de la apologética cristiana.<ref>«...merez que s'el coloque ente les obres más brilloses y formoses de la lliteratura cristiana griega». (Quasten 2004:248)</ref>

Lo más incomprensible d'esta obra ye que naide la conociera antes del so descubrimientu nel [[sieglu XV]].<ref name=puzzling>«...the fact that it is nowhere cited in Patristic or medieval sources is puzzling» (Foster 2007:167)</ref> Nun esiste mención dalguna, esplícita o implícita, que dexe suponer que dalgún de los [[Padres de la Ilesia]] lleer, siquier que tuviera noticia de la so esistencia.<ref>«...or any other ecclesiastical writer of ancient or medieval times». (Connolly 1935:347)</ref> Tampoco nes fontes [[idioma griegu|griegues]], [[xudaísmu|xudíes]], [[gnosticismu|gnóstiques]] o en cualesquier otru llugar atopóse niciu dalgunu del so pasu pola historia.<ref>«L'escritu pasó pola historia ensin que naide se refiriera a él..». (Ayán 2000:534)</ref>

¿Cómo ye posible —pregúntase inda güei la crítica—<ref name=puzzling /> qu'esta notable obra pasara desapercibida mientres mil doscientos años, teniendo como se tienen noticies d'infinidá d'autores menores y fragmentos sueltos de cuasi toos ellos? ¿Cómo pudo asoceder que nun la conociera [[Eusebio de Cesarea]], que recoyía toles noticies que llegaben a los sos oyíos? ¿Cómo ye posible que naide sepa nada del so autor o'l so destinatario? Y si por fin fora ciertu que naide la conocía y naide lleer ¿cómo ye posible que llegara a nós? Estes entrugues son úniques nel ámbitu de la [[patroloxía]] pos ''A Diogneto'' tien el raru privilexu de ser una de les poques obres de la lliteratura antenicena<ref>Anteniceno ye tou lo anterior al [[Conceyu de Nicea I]] del añu 325.</ref> cristiana ensin mentar por Eusebio. Tampoco por otros historiadores de la Ilesia como [[Jerónimo d'Estridón|Jerónimo]], [[Genadio de Marsella]],<ref>Genadio de Marsella (sieglu V) foi otru historiador de la Ilesia que siguió la tradición d'Eusebio y Jerónimo. La so obra, continuación de la de Jerónimo, escribióse alredor del añu 480.</ref> o [[Focio]] nel sieglu IX.<ref>«It is not mencioned by Eusebius, St Jerome, Photius..». (Connolly 1935:347)</ref><ref>«Nunca lo atopamos mentáu n'Eusebio de Cesarea, Jerónimo, Genadio de Marsella o Focio». (Ayán 2000:534)</ref>

== Tradición testual ==
[[Ficheru:14-alimenti, pesci,Taccuino Sanitatis, Casanatense 4182..jpg|right|250px|thumb|Miniatura del sieglu XIV, representando una escena cotidiana.]] 

El códiz tresmisor de la epístola ''A Diogneto'' foi afayáu nel añu 1436<ref>«En redol al añu 1436..». (Ayán 2000:534)</ref><ref>«...around 1436..». (Foster 2007:162)</ref> na ciudá de [[Constantinopla]] y adquiríu por un nuevu clérigu y estudiante de griegu<ref>«...si trovava a Costantinopoli per studiare il greco..». (Da Cormano 2001)</ref> llamáu Tomás d'Arezzo.<ref>«...young Latin cleric, Thomas d'Arezzo..». (Foster 2007:162)</ref> A diferencia d'otros afamaos manuscritos, nun foi atopáu nuna biblioteca o nun monesteriu sinón nuna pescadería de la ciudá,<ref>«...nuna pescadería de Constantinopla..». (Ayán 2000:534)</ref><ref>«...a fishmonger's shop..». (Foster 2007:162)</ref> onde taba apilado col papel d'envolubrar pexe.<ref>«...among a pile of wrapping papers». (Foster 2007:162)</ref> El códiz atopáu por Arezzo yera un ''corpus apologeticum'' griegu del sieglu XIII o XIV<ref>«...XIII o XIV..». (Quasten 2004:246)</ref> que contenía 22 obres griegues.<ref>«...22 scritti diver..». (Da Cormano 2001)</ref> Cinco d'elles yeren atribuyíes de forma espuria a [[Justino Mártir]].<ref>«...yera atribuyida a San Justino, xunto a cuatro obres más..». (Ruiz Bonu 1979:818)</ref><ref>Amás d'eso, el Codex incluyía 17 obres griegues ente les qu'había unos versos de la [[sibila eritrea]] «...da versi della Sibilla Eritrea..». y una obra intitulada ''Teosofía'' «...intitolata Teosofia ..».. (Da Cormano 2001)</ref> ''De Monarchia'',<ref>''De Monarchia'' ye una obra qu'intenta demostrar el monoteísmu usando cites d'autores griegos. Utiliza elementos propios de la cultura griega pa refutar la so mitoloxía politeísta. Lleva'l mesmu títulu qu'una obra de Justino, pero nun coincide cola descripción que d'ella da [[Eusebio de Cesarea]]. Per otra parte, el so estilu ye distintu del de Justino y considerar espuria. (Quasten 2004:206)</ref> ''Cohortatio ad Graecos'',<ref>La ''Cohortatio ad Graecos'' o ''Exhortación a los griegos'' ye un discursu nel que'l so autor pretende conducir a los griegos escontra la verdadera relixón. Pa ello minusvalora l'universu griegu dando primacía a [[Moisés]] y los profetes. Presenta delles diferencies col testu de Justino, siendo la primera y más llamativa'l faigo de menos qu'amuesa l'anónimu autor escontra la filosofía. Amás, el vocabulariu d'esta obra ye más sofisticáu y encaxa meyor nel sieglu III. (Quasten 2004:205)</ref> ''Expositio fidei'',<ref>«Probóse que l'autor d'esti testu ye [[Teodoreto de Ciro]]». (Quasten 2004:206)</ref> y ''Oratio ad Graecos''.<ref>La ''Oratio ad Graecos'' ye un tratáu curtiu del sieglu III del que se caltién una versión griega y otra [[Siríacu|siríaca]]. Trátase d'una esposición brengosa pola que l'autor intenta convencer a los griegos de que se conviertan y pallo cunta l'autor la so propia conversión. El so estilu retóricu y el so dominiu de la mitoloxía griega refuguen a Justino. (Quasten 2004:205)</ref> Había tamién un quintu tratáu, desconocíu hasta entós, qu'empezaba asina:
{{cita|''Veo, excelentísimo Diogneto, que tienes gran interés n'entender la relixón de los cristianos''.|(Dg 1.1)}}
Arriendes d'ello, la obra pasó a conocese como ''Epístola a Diogneto'' o, más cenciellamente, ''A Diogneto''.

Esti corpus apologético griegu conozse güei como'l Codex Argentoratensis Graecus 9.<ref>L'epónimu ''Argentoratensis'' provién de ''Argentoratum'' ([[Estrasburgu]]), ciudá onde'l códiz pasó los sos últimos díes.</ref> Tomás d'Arezzo apurrió'l so afayu al futuru cardenal [[Juan de Ragusa]]. Juan de Ragusa o Juan Stojkovic<ref>Juan Stojkovic (1390-1443), nacíu en [[Dubrovnik|Ragusa]], actual [[Dubrovnik]]. (Calderón 1986:95)</ref> yera un destacáu eclesiólogo dominicu, delegáu nel [[conceyu de Basilea]]. Este conceyu, celebráu ente los años 1431 y 1439,<ref>«...Basilea (1431-1439)..». (Calderón 1986:95)</ref> tenía como tema principal el [[Cisma d'Oriente|Cisma d'Oriente y Occidente]], a resultes de lo cual Stojkovic permaneció dos años en Constantinopla.<ref>«...dos años pa tratar la tema de la unión de les Ilesies..». (Calderón 1986:95)</ref> Ellí axuntó una coleición de manuscritos pertenecientes al ámbitu de la lliteratura cristiana.<ref>«...al dominiu de la lliteratura cristiana» (Calderón 1986:95)</ref> Amás del Codex Graecus 9 d'Arezzo, Stojkovic consiguió otres obres escelentes como'l Codex Palatinus Graecus 398, tresmisor únicu de la obra de [[Partenio de Nicea]],<ref>(Calderón 1986:95)</ref> y otru manuscritu que contenía les obres completes de [[Cirilo d'Alexandría]].<ref>«...les obres de Cirilo d'Alexandría» (Calderón 1986:95)</ref> L'aciertu de Stojkovic al axuntar esa coleición d'obres implica entá más méritu si tener en cuenta que venti años dempués, en 1453, producióse la [[Cayida de Constantinopla]].<ref>«La coleición de manuscritos foi axuntada por Juan de Ragusa antes de la Cayida de Constantinopla..». (Calderón 1986:95)</ref> El códiz tresmisor de ''A Diogneto'' formó parte de la so biblioteca hasta l'añu de la so muerte (1443)<ref>«...until his death in 1443..». (Foster 2007:162)</ref> en que lo mandó por testamentu a los sos hermanos del conventu de [[Basilea]].<ref>«...his library was left to the Dominicans and Carthusians in the town of Bale». (Foster 2007:162)</ref><ref>«a los dominicos o a los cartuxos de Basilea» (Ayán 2000:534)</ref><ref>Los hermanos dominicos del conventu de Basilea acoyeren a Juan de Ragusa mientres la celebración del mentáu conceyu. «...onde s'agospiara..». (Calderón 1986:95)</ref> Ellí, la biblioteca de Stojkovic esvalixóse. El Codex Palatinus gr. 398, portador de Partenio, permaneció en Basilea hasta'l so ''editio princeps'' en [[1531]]. Dempués viose envolubráu en numberoses querelles y viaxó por toa Europa, del Vaticanu a París, antes d'acabar na biblioteca palatina de Heidelberg.<ref>(Calderón 1986:96)</ref> Pela so parte, el Codex Graecus 9, portador de ''A Diogneto'', foi adquiríu d'una o otra manera<ref>«...he had bought it from the Carthusians brotherhood..». (Foster 2007:162)</ref> por un conocíu hebraísta del sieglu XVI llamáu [[Johannes Reuchlin]],<ref>Johannes Reuchlin (1455-1522) foi un humanista alemán, estudiosu de la llingua griega y de la cábala xudía. Mientres la so etapa de formación moró en Basilea y dempués en Francia.</ref> de lo que se tien noticia porque'l so nome apaecía na contraportada del códiz.<ref>«...at the rear of the volume..». (Foster 2007:162)</ref> Nun se sabe bien cómo pero, a partir de la segunda metá del sieglu XVI, el códiz llegó a l'abadía de [[Marmoutier]] o Maumünster, una llocalidá francesa asitiada na [[Alsacia]] cimera.<ref>«...na abadía alsaciana de Marmoutier» (Ayán 2000:534)</ref> 

[[Ficheru:Mapa A Diogneto.png|thumb|400px|Itinerariu del Codex Graecus 9 y de les copies de [[Leiden]] y [[Tubinga]].]]

Antes d'acabar esi sieglu fixeron trés copies del manuscritu.<ref>«...three transcriptions..». (Foster 2007:162)</ref> La primera foi realizada en 1579<ref>«...around 1580..». (Foster 2007:162)</ref> por [[Bernard Haus]] por encargu de [[Martin Crusius]],<ref>«...per conto di Martin Crusius,..». (Da Cormano 2001)</ref><ref>Martin Crusius (1526-1607), filólogu ya historiador alemán especializáu en [[Suabia]], profesor de la [[universidá de Tubinga]] y autor de la obra ''Von der Schwäbischen Stadt Gmünd''.</ref> profesor de la universidá de Tubinga, en que la so biblioteca universitaria atópase anguaño.<ref>«...where it is still housed..». (Foster 2007:163)</ref> La segunda copia foi realizada por un imprentador francés llamáu [[Henri Estienne]],<ref>Henri Estienne (1528-1598) o Henricus Stephanus foi fíu de [[Robert Estienne]] y nietu de [[Henri Estienne (güelu)]]. Perteneció por tanto a una familia d'imprentadores franceses y la so gran afición al llatín y al griegu fixéron-y entamar la publicación de numberosos testos clásicos como los d'Atenágoras, Aristóteles o Platón. So ye la llamada ''paxinación de Stephanus'' sobre la que se fixo la paxinación actual de les obres de Platón.</ref> que la utilizó pa preparar en 1592<ref>«Nel añu 1592..». (Ruiz Bonu 1979:818)</ref><ref>«...its first publication in 1592..». (Connolly 1935:347)</ref> la ''editio princeps'' de la obra. Felicidad copia acabó na biblioteca [[Universidá de Leiden|universitaria de Leiden]] por entemediu d'un destacáu coleicionista de manuscritos llamáu [[Isaac Voss]].<ref>«...pasó depués a manes d'Isaac Voss..». (Ruiz Bonu 1979:818)</ref><ref>Isaac Vossius (1618-1689) foi un eruditu danés que llegó a tener la meyor biblioteca privada de la dómina. A los so muerte mandar a la Universidá de Leiden, llocalidá onde naciera.</ref> Una tercer copia, realizada por J.J. Beurer en 1590, sumió.<ref>«J.J.Beurer of Freiburg..». (Foster 2007:163)</ref>

Mentanto'l manuscritu orixinal d'Arezzo pudo permanecer doscientos años na abadía de Marmoutier hasta'l so treslláu a la biblioteca cívica de la cercana ciudá d'[[Estrasburgu]] escontra 1793.<ref>«...ente 1793 y 1795..». (Ayán 2000:534)</ref> Cincuenta años dempués, el caballeru [[Johann Carl Theodor von Otto]] realizó una edición de les obres completes de Justino,<ref>El ''Corpus apologetarum christianorum saeculi secundi'' de Otto ye una escoyeta de la apologética griega del sieglu II.</ref> pa les que se fixeron dos [[Collatio|colaciones]]<ref>Una colación ye l'oldeo ente un orixinal y una copia.</ref> del manuscritu.<ref>«...two careful collations..». (Foster 2007:163)</ref> La primera foi realizada en 1842 por [[Edouard Cunitz]] y la segunda en 1861 por [[Edouard Reuss]].<ref>«...1842...1861..». (Da Cormano 2001)</ref><ref>«...one by Y. Cunitz and the other by Y. Reuss in 1861» (Foster 2007:163)</ref><ref>August Edouard Cunitz (1812-1886) y Edouard Reuss (1804-1891) yeren dos teólogos franceses y protestantes, profesores de la universidá d'Estrasburgu que participaron nuna traducción comentada de la Biblia y na edición de les obres de [[Xuan Calvino|Calvino]].</ref> Les minucioses colaciones que fizo Reuss sobre'l manuscritu d'Arezzo constitúin el meyor conxuntu d'observaciones que se caltienen sobre'l Graecus 9, tamién les postreres. Nel añu 1870, apenes nueve años dempués, la ciudá d'Estrasburgu viose somorguiada nel conflictu [[Guerra Franco-prusiana|franco-prusianu]] y esi branu sufrió un devastador asediu de cuarenta díes mientres el cual la biblioteca foi destruyida y, con ella, el manuscritu de Constantinopla.<ref>«...was destroyed by fire in 1870..». (Foster 2007:162)</ref> De nun ser poles copies que se fixeron nel sieglu XVI, el testu de la epístola ''A Diogneto'' perdiérase nesa quema.

== La apologética cristiana ==
[[Ficheru:Le siège de Constantinople (1453) by Jean Le Tavernier after 1455.jpg|thumb|250px|Representación de la [[cayida de Constantinopla]].]] 

L'[[apologética]] cristiana surdió nel [[sieglu II]] de resultes de la situación social na que taba somorguiáu'l cristianismu. Dicha situación taba marcada por dos factores: el desconocimientu xeneral de la so doctrina y la so condena per parte de les autoridaes romanes.<ref>«L'Estáu consideraba l'adhesión al cristianismu como un crime pergrave..». (Quasten 2004:187)</ref> El desconocimientu del cristianismu daba llugar a tracamundios y acusaciones infundaes<ref>«...comíes [[Tiestes|thyésticas]] y rellaciones [[Edipo|edípicas]]..». (Trevijano 2004:103)</ref> pa los que la condena oficial aprovía un preséu llegal de represión. Una persona podía ser condergada a muerte pol solu fechu de ser cristianu.<ref>«...la mera confesión de fe podía ser castigada cola muerte». (Trevijano 2004:94)</ref> La delación por cristianismu traía l'arrestu inmediatu y el posterior interrogatoriu del reu. Si nel intre del mesmu negaba l'acusación de ''cristianismu'', yera lliberáu. Si declaraba cristianu, yera executáu. La psicoloxía de los cristianos primitivos complicaba l'asuntu porque con frecuencia preferíen morrer a arrenunciar a les sos creencies. Esta situación plantegóse yá nel postreru terciu del [[sieglu I]]<ref>«La primer intervención imperial contra los cristianos ye la persecución de Nerón en Roma, tres la quema del añu 64» (Trevijano 2004:93)</ref> pero nun foi hasta'l [[sieglu II]] que se produció un cambéu d'actitú nel cristianismu, perceptible na so lliteratura. Hasta entós la lliteratura cristiana taba formada polos llibros del futuru [[Nuevu Testamentu]] y los escritos de los llamaos [[Padres Apostólicos]]. Toes estes obres taben dirixíes a un públicu cristianu y exhibíen una marcada intención doctrinal. Al traviés d'elles, el mundu en que s'encuadraba'l cristianismu apaecía como un marcu difusu y indiscutido al qu'en realidá nun s'emprestaba atención. Les epístoles de [[Pablo de Tarsu|Pablo]] intentaben resolver cuestiones plantegaes poles comunidaes cristianes. Los [[Evanxeliu|Evanxelios]] intentaben presentar la vida y les enseñances de Xesús. El [[llibru de la Revelación]] y [[El pastor de Hermas]] afondaben la [[Escatoloxía cristiana|lliteratura escatolóxica]]. La [[Didaké]] y la [[epístola de Bernabé]] describíen los primeros rudimentos de la [[lliturxa]]. [[Clemente de Roma]], [[Ignacio d'Antioquía]] y [[Policarpo d'Esmirna]] escribíen cartes a les ilesies p'aconseyales. 

Nel sieglu II, sicasí, producióse un fechu inauditu. Un obispu cristianu llamáu [[Cuadrato d'Atenes|Cuadrato]], compunxo un escritu apologético y dirixir públicamente al emperador [[Adriano]], pa denunciar les inxusticies que sufríen los cristianos. El cristianismu dexó d'esta forma de ser un asuntu priváu de ciertes comunidaes pa confrontarse col mundu. L'apoloxía de Cuadrato foi la primera<ref>«...la más antigua..». (Ruiz Bonu 1979:831)</ref> pero, a lo llargo d'esi sieglu, otros autores siguieron el so exemplu. Arístides, Justino, Taciano, Atenágoras, Teófilo o Hermias son dalgunos d'ellos. Toos utilizaron la llingua griega porque, nesi sieglu, la [[patroloxía]] griega predominaba sobre la llatina.<ref>«Dende'l puntu de vista llingüísticu, el cristianismu ye un movimientu griegu hasta finales del sieglu II». (Quasten 2004:28)</ref> Nos sieglos siguientes, diches obres arrexuntáronse y tresmitieron xuntes formando'l grupu de los llamaos [[apologistas griegos]].

L'autor de la ''Epístola a Diogneto'' tamién ye un apologista, tamién escribió en griegu y tamién ye del sieglu II. A pesar d'eso, nun se-y cunta ente los apologistas griegos sinón ente los [[Patroloxía#Padres Apostólicos|Padres Apostólicos]], inclusión pocu coherente.<ref>«...tendría d'asitiase ente les obres de los apologistas griegos». (Quasten 2004:50)</ref> Anque los Padres Apostólicos formen un grupu heteroxéneu d'escritos onde cabo cuasi tou,<ref>«...arbitrary corpus..». (Foster 2007:162)</ref> nun hai nenguna razón oxetiva que xustifique dicha inclusión sacante que, en 1765,<ref>«En 1765,..». (Ayán 2000:10)</ref> Andrea Gallandi<ref>Andrea Gallandi (1709-1780), teólogu ya historiador italianu d'ascendencia francesa, y autor de la ''Bibliotheca graecolatina veterum Patrum antiquorumque scriptorum ecclesiastorum'', una obra d'especial méritu por ocupase d'autores menores o pocu consideraos, y en consecuencia inaccesibles hasta entós.</ref> publicó ''A Diogneto'' na so edición de los Padres Apostólicos xunto con [[Hermas de Roma|Hermas]], Bernabé, [[Clemente de Roma|Clemente]], [[Ignacio d'Antioquía|Ignacio]], [[Policarpo d'Esmirna|Policarpo]] y los fragmentos de [[Papías de Hierápolis|Papías]]. Sicasí, con arreglu a los criterios qu'a posteriori se proponen como definición, ''A Diogneto'' nun puede considerase obra d'un Padre Apostólicu. El so autor nun foi discípulu de los apóstoles, como Papías o Policarpo. Tampoco foi un escritor envaloráu poles comunidaes primitives como Hermas<ref>Hermas de Roma ye l'autor d'un apocalipsis apócrifu conocíu como ''El pastor de Hermas'', bien lleíu nos sieglos II y III y que tuvo cerca d'incorporase al canon bíblicu.</ref> y nun pertenez a la lliteratura cristiana surdida ente los sieglos I y II, como la [[Didaké]]. La inclusión de ''A Diogneto'' ente los Padres Apostólicos ruempe, amás, cola forma en que la tradición apurrió la epístola, formando parte d'un corpus apologético griegu.

== Autor, destinatario y datación ==
[[Ficheru:TuebingenUniBibliothek.jpg|thumb|Biblioteca universitaria de Tubinga onde s'atopa la copia encargada por Martin Crusius.]]

El manuscritu d'Estrasburgu, desapaecíu en 1870, tresmitía cinco obres espurias de Justino, incluyida la ''Epístola a Diogneto''. Tillemont<ref>[[Louis-Sébastien Le Nain de Tillemont]] (1637-1698) foi un historiador francés y eclesiástico, autor de la obra ''Mémoires pour servir à l'historie ecclésiastique des six premiers siécles''. Ye más conocíu por ser profusamente citáu por [[Edward Gibbon]] nel so ''Historia de la decadencia y cayida del Imperiu romanu''.</ref> refugó dicha atribución nel [[sieglu XVII]]: ''l'estilu y la elocuencia d'esta carta llevántense bien percima de Justino''.<ref>(Ruiz Bonu 1979:818)</ref> Una vegada negada la paternidá de Justino quedó abierta la cuestión pa tou tipu d'especulaciones. El mesmu Tillemont conxeturó que l'autor yera un discípulu de los apóstoles. Gallandi precisó l'autoría na persona d'Apolo.<ref>Apolo de Corinto o d'Alexandría foi un filósofu alexandrín convertíu al cristianismu y autodidacta, mentáu nos [[Fechos de los apóstoles]] y nes cartes de [[Pablo de Tarsu|San Pablo]].</ref> Fueron propuestos tamién [[Clemente de Roma]], [[Clemente d'Alexandría]], el citáu Arístides d'Atenes, primero que s'afayara'l so [[L'apoloxía d'Arístides|apoloxía]]. Atendiendo a ciertes traces del escritu propios del [[gnosticismu]] pensóse en [[Marción|Marción de Sínope]] o nun discípulu so llamáu Apeles.<ref>(Ruiz Bonu 1979:819-820)</ref> H.I. Marrou, autor de la mayor monografía que s'escribió sobre ''A Diogneto'', formuló la hipótesis de l'autoría de [[Panteno]].<ref>(Ayán 2000:537)</ref>

L'atribución que más xuegu dio, sicasí, ye la del apologista Cuadrato. L'apoloxía que Cuadrato dirixó al emperador [[Adriano]] perdióse dafechu sacante un pequeñu fragmentu transcrito por [[Eusebio de Cesarea]] nel so ''Historia eclesiástica''. Esa curtia trescripción conozse güei como [[el fragmentu de Cuadrato]]:

{{cita|''Les obres, sicasí, del nuesu Salvador tuvieron siempres presentes, yá que yeren verdaderes; los que curó, los que resucitó d'ente los muertos nun fueron vistos solamente nel momentu de ser curaos y resucitaos, sinón que tuvieron siempres presentes y eso non solamente mientres el Salvador vivía equí embaxo, sinón entá dempués de la so muerte sobrevivieron enforma tiempu, de suerte que dalgunos d'ellos llegaron hasta los nuesos díes.<ref>Traducción tomada de {{cita web |url=http://www.canalsocial.net/GER/ficha_GER.asp?id=762&cat=biografiasuelta |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=14 d'avientu de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090122221121/http://www.canalsocial.net/GER/ficha_GER.asp?id=762&cat=biografiasuelta |fechaarchivu=22 de xineru de 2009 }}. Ver [[Wikipedia:Autorizaciones/Enciclopedia GER|Autorización GER]].</ref>''|(HE IV 3,2)}}

En 1946, acabada la [[Segunda Guerra Mundial]], Dom Paul Andriessen afondó la hipótesis de Cuadrato y dio forma a una inesperada y atélite teoría.<ref>«...brillosa hipótesis..». (Ruiz Bonu 1979:820)</ref> Considerando una cesura esistente nel capítulu 7 del testu, Andriessen fixo un esfuerciu por imaxinar el conteníu faltante y llegó a la conclusión de que'l discursu desapaecíu podría paecese al del [[El fragmentu de Cuadrato|fragmentu de Cuadrato]].<ref>«...cabría de manera escelente..». (Ruiz Bonu 1979:821)</ref><ref>«...el fragmentu en cuestión encaxaría perfeutamente» (Quasten 2004:246)</ref> Coles mesmes, y preguntar si Diogneto nun podría ser un títulu honoríficu más qu'un nome, Andriessen conxeturó que l'emperador [[Adriano]] podría ser conocíu como tal.<ref>«...Diogneto non yá ye un nome propiu sinón tamién un títulu honoríficu de los príncipes». (Ruiz Bonu 1979:827)</ref><ref>«...los datos que nos apurre la obra... convendríen perfeutamente a esti emperador». (Quasten 2004:246)</ref> Per otra parte, la comparanza lliteraria ente'l fragmentu de Cuadrato y la epístola ''A Diogneto'' nun refugó la posibilidá de que fueren escritos pola mesma persona.<ref>«Dom P. Andriessen demuestra... que l'estilu del fragmentu de l'apoloxía concuerda col de Diogneto». (Ruiz Bonu 1979:823)</ref> De ser cierta esta atribución, non yá resolveríase la paternidá de ''A Diogneto'' sinón que, arriendes d'ello, recuperaríase inopinadamente l'apoloxía de Cuadrato, dada por perdida. Cuadrato sería entós l'autor de la epístola y Diogneto sería un nome utilizáu pa referise al emperador Adriano.
[[Ficheru:Cole Thomas Interior of the Colosseum Rome 1832.jpg|thumb|Representación de les ruines del Coliséu romanu, onde munchos cristianos fueron martirizaos. Pintura realizada por [[Thomas Cole]] nel sieglu XIX.]]

A falta de más datos sobre l'autor, tamién s'intentó identificar al destinatario. Amás de la hipótesis d'Andriessen de que Diogneto podría ser l'emperador [[Adriano]], propúnxose a [[Claudio Diogneto]], procurador d'[[Exiptu]] nel añu [[197]] y Sumu Sacerdote. Otra hipótesis que se formuló ye la de Diogneto, tutor del emperador [[Marco Aurelio]].<ref>(Ayán 2000:533)</ref>

Una tercer vía foi intentar datar la epístola atendiendo a ciertos calteres que s'esprenden de la llectura del testu. Per esti camín, la crítica prefier asitiar ''A Diogneto'' nel sieglu II pero escontra'l final, faciéndolo, en razón de la so elocuencia, visu y términu de la apologética griega.<ref>«...con mayor probabilidá nel s. II que nel III» (Trevijano 2004:111)</ref> La primer traza ye la situación social del cristianismu que se señala namás empezar, nel exordio:<ref>[http://lema.rae.es/drae/?val=exordio Exordio nel DRAE]</ref>
{{cita|''Entrugues, Diogneto, qué Dios ye ési nel que confíen los cristianos y qué xéneru de cultu tribúten-y por qu'asina refalguen el mundu y desprecien la muerte.''|(Dg. 1)}}
Esta pincelada xeneral recibe más palantre un dramáticu coloríu:
{{cita|''¿Nun ves cómo los cristianos son refundiaos a les fieres pa obligalos a renegar, y nun son vencíos?''|(Dg. 7.7)}}
Esto correspuende cola situación del cristianismu antes de la publicación del [[Edictu de Milán]], nel [[sieglu IV]]. La segunda traza ye que se describe al cristianismu como ''estendíu per tol mundu'', lo que refuga que fora escritu nel sieglu I.<ref name=autogenerated1>(Quasten 2004:245)</ref> Amás d'eso, atopáronse dependencies con escritos de [[Hipólito de Roma]] y [[Ireneo de Lyon]], lo que lleva a asitiar la obra a finales del sieglu II.<ref name=autogenerated1 /> A pesar de ser la opción más aceptada, esta datación antenicena nun esplica, sicasí, el desconocimientu que careció l'escritu a lo llargo de la historia. Por ello tamién se dixo que ''A Diogneto'' ye una impostura tardida del sieglu XVI.<ref>«...some have imagined it to be a forgery of the sixteenth century». (Connolly 1935:347)</ref>

== La unidá del escritu ==
[[Ficheru:Johann Reuchlin.png|thumb|[[Johannes Reuchlin]] unu de los tenedores del códiz que contenía la epístola.]]
La ''epístola a Diogneto'' conozse güei poles copies de Leiden y Tubinga.<ref>«...les copies que fixeron los humanistes nel sieglu XVI..». (Ayán 2000:535)</ref> Al traviés d'elles tresmite un testu nel que se reconocen dos [[Cesura|cesures]]. La primera atopar nel capítulu 7, ente los versos 6 y 7.<ref>«...ente los versos 6 y 7 del capítulu 7 esiste una llaguna..». (Quasten 2000:246)</ref> El versu 6 atopar nun testu onde ta falando de la [[parusía]] de Xesucristu:
{{cita|''Un día unviar (Dios a Xesucristu) pa xulgar y ¿quién va soportar entós la so venida?''|(Dg. 7.6)}}
Nel versu siguiente, el 7, y como si yá tuviera falando de la tema, diz:
{{cita|''¿Nun ves como (los cristianos) son refundiaos a les fieres por que renieguen y nun son vencíos?''|(Dg. 7.7)}}
La rotura del discursu rescampla a güeyu pero nun compromete la unidá del escritu. A unu y otru llau de la interrupción sigue escribiendo la mesma persona. 

La segunda cesura ta a la fin del capítulu 10 onde diz:
{{cita|''Entós vas almirar y vas tener por bonaventuraos a quien soporten el fueu terrenal por causa de la xusticia, cuando conozas aquel fueu...''|(Dg. 10.8)}}
Equí tamién rescampla la interrupción del discursu, que se volver# a entamar nel siguiente capítulu diciendo:
{{cita|''Nun toi esponiendo doctrines estrañes nin plantego cuestiones absurdes.''|(Dg 11.1)}}
Pero agora, y a diferencia del otru casu, non yá camuda de forma abrupta el filván de l'argumentación sinón tamién l'estilu.<ref>«...show a marked change in style, rethoric and content». (Foster 2007:165)</ref> Esta diferencia ye tan bultable que, yá a finales del [[sieglu XVI]],<ref>«...yá dende'l so editio princeps nel sieglu XVI». (Ayán 2000:535)</ref> suplió la opinión de que los capítulos 11 y 12, conocíos como'l ''epílogu d'A Diogneto'', nun pertenecíen a la obra. 
[[Ficheru:Marmoutier.jpg|thumb|Llocalidá de [[Marmoutier]], allugamientu de l'abadía onde tuvo'l códiz más de dos sieglos.]] 
Cabo la posibilidá de que, mientres la tresmisión del testu, daquién añadiera esos párrafos, o que'l compilador recibiera per separáu dambes partes y axuntar presumiendo la so unidá.<ref>«...two distinct sources that had been combined during the process of transmission» (Foster 2007:163)</ref> L'epílogu de ''A Diogneto'' paez obra d'otru autor. Anque ta bien escritu, escarez de la calidá lliterario y doctrinal de la primer parte.<ref>«Leur qualité littéraire est de beaucoup inférieure et leur qualité doctrinale également» (Bardy 1953:243)</ref> Tamién paez empobináu a otru destinatario<ref>«Diferencia de destinatarios..». (Ayán 2000:536)</ref> pos, nos primeros capítulos, l'interlocutor ye un paganu<ref>«...públicu paganu..». (Ayán 2000:536)</ref> ente que nel epílogu ye una persona familiarizada cola [[Biblia|sagrada escritura]] que nun precisa que lu espliquen, por casu, el ''mitu del paraísu'' o'l fechu básicu de qu'esisten [[apóstoles]].<ref>«...suponen un auditoriu cristianu..». (Ayán 2000:536)</ref> Otra diferencia ye la rellación col [[Antiguu Testamentu]], bien presente nel epílogu ya inesistente nos primeros capítulos.<ref>«...ausencia de la economía veterotestamentaria..». (Ayán 2000:553)</ref> Por esta traza, dellos autores presumen cierta afinidá del escritu con ambientes gnósticos.<ref>«...ta tocáu pol alderique amenáu por Marción y los gnósticos..». (Ayán 2000:538)</ref>

La opinión d'una autoría distinta pal epílogu caltener ensin discutiniu mientres les primeres décades del [[sieglu XX]] y namái dempués de la segunda guerra mundial fixéronse serios esfuercios por defender la unidá del escritu. Autores como Dom P. Andriessen, H.I. Marrou, M. G. Mara, S. Zincone o M. Rizzi utilizaron distintes metodoloxíes pa sacar partíu de les semeyances qu'esisten. Magar tou, Y. Norelli y K. Wengst pronunciar en contra.<ref>(Ayán 2000:535)</ref> A pesar de la zarrada defensa que se fixo sobre la unidá del escritu, «la impresión de que los capítulos 11 y 12 nun pertenecieron a la obra ye bien fuerte».<ref>(Ayán 2000:536)</ref>

Una glosa marxinal esistente nel manuscritu d'Estrasburgu y conocida güei poles colaciones de Reuss dicía explícitamente que les llagunes de los párrafos 7 y 10 deber a que se taba copiando un manuscritu bien antiguu, y cabo suponer con ello, qu'abondo deterioráu. H. I. Marrou<ref>Henri Irénné Marrou (1904-1977) foi un historiador y teólogu francés, catedráticu d'historia del cristianismu de la Sorbona, y collaborador, xunto con [[Jean Daniélou]] y [[Henri de Lubac]], de [[Sources Chrétiennes]], la principal publicación patrológica en francés.</ref> envalora que'l manuscritu de Constantinopla ye una copia del [[sieglu XIV]] d'un manuscritu anterior del sieglu VI o'l sieglu VII.

== Comentariu del testu ==
[[Ficheru:Justin Martyr.jpg|thumb|Grabáu de [[Justino Mártir]], que la so autoría foi refugada al poco de conocese la epístola.]]
A diferencia d'otres apoloxíes, escrites bonalmente pa defender la nueva relixón, esta obra ye la respuesta d'un cristianu a les cuidadoses entrugues formulaes por un paganu llamáu Diogneto (Dg. 1.1).<ref>«Diogneto plantególu al nuesu autor una serie d'entrugues..». (Ayán 2000:538)</ref> Entrugues que denotan un «vivu interés» (Dg. 1.1)<ref>«...vivísimo interés..». (Ayán 2000:540)</ref> y que son frutu de la estrañedá que causa esta «nueva raza cristiana» (Dg. 1.1),<ref>«...los cristianos apaecíen como una tercer raza (''tertium genus'') al llau de xentiles y xudíos». (Ayán 2000:539)</ref> asina la llapada, que nun participa de les creencies de los griegos nin de los xudíos y que «desprecia la muerte» (Dg. 1.1).<ref>«...y desprecien la muerte..». (Ayán 2000:539)</ref> L'autor de la carta, tres la enumeración de les entrugues de Diogneto, espresa la so presto por esti interés (Dg. 1.2) y formula un ruegu:
{{cita|''Pido a Dios, que da'l falar y l'escuchar, qu'a mi me conceda falar p'ameyorar a quien m'escucha, y a ti te conceda escuchar ensin que s'atristaye quien te fala.''|(Dg. 1.2)}}
De siguío, empieza una crítica de la relixón pagana<ref>«Futility of the Paganism» (Foster 2007:164)</ref> que se mueve por dos llugares comunes: la crítica de la [[idolatría]] y la crítica de los sacrificios.<ref>(Ayán 2000:541-542)</ref> La idolatría o adoración d'oxetos yera un elementu frecuente nes relixones paganes. Les imáxenes de los cultos paganos podíen tar feches de diversos materiales: oru, bronce, piedra, madera<ref>''...y pa cuelmu podrecida.'' (Dg. 2.2), repara l'autor, con cierta ironía.</ref> y sobre esti fechu xira l'argumentación. Los ídolos nun son pieces d'orixe divín sinón obra d'un artesanu. Los d'oru hai que guardalos so llave por que nun los roben, los de fierro escómense, los de magre son de la mesma materia qu'un platu pa comer. Esta materia forma parte güei del ídolu pero, antes d'eso, yera namái materia y nel futuru podría volver selo y utilizase pa otru fin. La crítica de los sacrificios basar en que yeren sacrificios de sangre y grasa. Esti tipu d'ufriendes debíen de ser puerques y desagradables porque, pal autor, suponen un despreciu más qu'una prueba d'adoración, y demuestren según él la insensibilidá de los ídolos, que nun se quexen d'esti proceder.
{{cita|''¡Qu'unu de vós soportar! ¡Qu'unu de vós aguantadera que-y asoceda eso!''|(Dg. 2.9)}}
Los argumentos qu'utiliza l'autor de ''A Diogneto'' nun son orixinales.<ref>«...tópense yá nos escritos de los apologistas griegos..». (Quasten 2000:247)</ref> Estes crítiques yeren frecuentes non yá ente los cristianos, sinón ente los mesmos xudíos (Baruc 6)<ref>(Ayán 2000:541)</ref> y los paganos.<ref>«...yá la fixeren los intelectuales paganos..». (Ayán 2000:541)</ref> El sacrificiu material, en concretu, yera refugáu en dellos círculos paganos qu'abogaben por un sacrificiu más espiritual.<ref>«...sacrificiu racional o espiritual..». (Ayán 2000:542)</ref>

Dempués de la relixón pagana, l'autor entama una crítica de la relixón [[Xudaísmu|xudía]]<ref>«Futility of the judaism» (Foster 2007:164)</ref> a la qu'atribúi una cosa bona,<ref>«...reconociendo daqué positivu..». (Ayán 2000:542)</ref> creer nel únicu Dios verdaderu, y otra mala, adora-y como los griegos, con sacrificios que Dios nun precisa y que provienen del so escesivu apegu pola Llei.<ref>«...formalismu esternu del cultu de los xudíos» (Quasten 2004:247)</ref>
{{cita|''Nun precises que te esplique'l so espíritu fréngole alrodiu de la comida, nin les sos creencies sobre'l sábadu, nin el so arguyu pola circuncisión nin la superficialidá de los sos ayunos y novilunios.''|(Dg. 4.1)}}
Estos cuatro puntos: alimentación, sábadu, circuncisión y ayunos/novilunios<ref>(Ayán 2000:542)</ref> son criticaos nos siguientes términos: Sobre l'alimentación afirma l'autor que ye inxustu considerar pures a unes criatures ya impures a otres cuando toes vienen de Dios (Dg. 4.2). Sobre'l sábadu diz que ye un llevantu que Dios prohiba realizar una bona aición en sábadu (Dg. 4.3). De la circuncisión, diz ser absurdu qu'esa mutilación» (Dg. 4.4) suponga una seña de predilección divina. De los novilunios y otres festividaes rexíes por criterios astrolóxicos, dulda que la voluntá de Dios utilice esos medios pa manifestase (Dg. 4.5). La crítica de la relixón xudía nun ye fonda y dexa fuera temes importantes.<ref>«Nun apaecen, sicasí, temes fundamentales..». (Ayán 2000:543)</ref>
[[Ficheru:Replik A Ramsler - Martin Crusius (Öl 1590).jpg|thumb|[[Martin Crusius]], profesor de la universidá de Tubinga, quien encargó una de les dos copies de ''A Diogneto'' que se caltienen.]]
De siguío l'autor entama la defensa del cristianismu, que ye presentáu como una carta de ciudadanía divina.<ref>«...el ser cristianu nun venir# de esti mundu» (Ayán 2000:549)</ref> Los cristianos «pasen la so vida na tierra, pero son ciudadanos del cielu» (Dg. 5.9). Como habitantes de la tierra, nun s'estremen de los demás «pola so nación, la so llingua o los sos vistíos» (Dg. 5.1). «Participen en tou como ciudadanos pero soportar tou como foresteros» (Dg. 5.5). Esta ciudadanía espresar nuna formulación de calter platónicu:<ref>«...has clear parallels with Platonic thought..». (Foster 2007:165)</ref>
{{cita|''Lo que l'alma ye al cuerpu, ser los cristianos al mundu.''|(Dg. 6.1)}}
Esta analoxía ye sofitada con delles comparances tomaes de la [[Stoa|Estoa]] y del [[platonismu]].<ref>«...unes vegaes va adoptar traces propies de la Estoa; otres del platonismu..». (Ayán 2000:546)</ref> L'alma espublizar polos miembros como los cristianos pel mundu (Dg. 6.2). L'orixe de l'alma nun ye'l cuerpu, nin el de los cristianos el mundu, porque son ciudadanos divinos (Dg. 6.3). El cuerpu odia a l'alma como'l mundu odia a los cristianos (Dg. 6.5), etc.<ref>(Ayán 2000:546)</ref> Esta argumentación podría ser una tresposición de doctrines platóniques una y bones l'alma del mundu» ye unu de los trés principios que conformen la terna trieísta del platonismu. Tamién podría ser que'l testu redactárase con un calter llitúrxicu y que l'autor tuviera en mente la idea de que los cristianos son una ufrienda que xustifica la esistencia del mundu.<ref>(Ayán 2000:548)</ref>

Dempués de los pasaxes dedicaos a la ciudadanía cristiana y a l'alma del mundu, l'autor afirma que'l cristianismu aníciase porque Dios intervieno na historia unviando al so Fíu.<ref>«...na unviada del so Fíu al mundu» (Ayán 2000:550)</ref> D'esta forma contesta a una cuestión plantegada por Diogneto: «¿Por qué esta nueva raza apaeció agora?» (Dg. 1.1). Tou ello da llugar a una esposición [[cristoloxía|cristolóxica]] na que Cristu ye presentáu como «Artífiz y [[Demiurgu]] del universu» (Dg. 7.2),<ref>(Foster 2007:165)</ref> como potencia ordenadora del cosmos unviada pol Padre «pa salvar, non pa esforciar; pa llamar, non p'acusar; p'amar, non pa xulgar» (Dg. 7.4-5). L'autor nun facilita nengún detalle biográficu sobre [[Xesús de Nazaré]], lo que puede ser signu d'iñerizu escontra la vida física de Xesús.<ref>«...iñerizu al xudaísmu y a la vida terrenal de Xesús». (Ayán 2000:537)</ref> De siguío, dizse que tres la primer venida, va haber una segunda:
{{cita|''Un día unviar (Dios a Xesucristu) pa xulgar y entós ¿quién va soportar la so venida?''|(Dg. 7.6)}}
Nesti puntu llegar a la primer llaguna del testu. Según la hipótesis de Dom P. Andriessen equí vendría entrepoláu'l [[El fragmentu de Cuadrato|fragmentu de Cuadrato]]. Seya como quier, el primer versu dempués de la cesura ye:
{{cita|''¿Nun ves como (los cristianos) son refundiaos a les fieres por que renieguen y nun son vencíos?''|(Dg. 7.7)}}
[[Ficheru:Mediterr%C3%A1neo Oriental 1450 d.C.svg|thumb|El mediterraneu oriental, a mediaos del sieglu XV, en víspores de la [[Cayida de Constantinopla]].]]
Dempués de la cristoloxía, fálase sobre la necesidá de la venida de Xesucristu yá que «antes d'ella, nengún home conoció a Dios» (Dg. 8.5). L'autor describe'l plan divín de la salvación concebíu por Dios y comunicáu namái al so Fíu» (Dg. 8.9). Nun principiu, Dios escondió la so sabiduría y bondá al mundu, dexando al home obrar al so aire, «dexándose llevar por enclinos desordenaos» (Dg. 9.1) y soportando con paciencia los sos pecaos. Llegáu'l tiempu de máxima enconía, cuando nun-y aguardaba al home más que «el castigu y la muerte» (Dg. 9.2), el Fíu ye unviáu «pa cubrir los nuesos pecaos» (Dg. 9.3) y «xustificar a los impíos» (Dg. 9.4).<ref>(Ayán 2000:552)</ref>
{{cita|''¡Benévolu intercambiu! ¡Inescrutable creación! ¡Inesperaos beneficios! ¡La enconía de munchos quedó oculta nel únicu xustu, y la xusticia d'unu xustificó a munchos inicuos!''|(Dg. 9.5)}}
De siguío, Diogneto recibe una exhortación onde se numberen los beneficios qu'acarreta l'aceptación de la fe cristiana, esto ye, la conocencia del Padre y el Reinu de los Cielos.
{{cita|''¿Barruntos de qué allegría vas ser apináu cuando lo conozas?''|(Dg. 10.3)}}
D'equí p'arriba y hasta la segunda cesura, l'autor describe la inversión de principios y valores qu'afecten a la persona y emponer a la imitación de Dios: 
{{cita|''Vas Empezar a falar los misterios de Dios, vas amar a los que son torturaos, vas condergar l'engañu del mundu, vas conocer la verdadera vida celestial, vas almirar a quien soporten el fueu terrenal...''|(Dg. 10.7)}}
Nesti puntu del testu atopa la segunda cesura. Lo que vien de siguío ye'l ''epílogu'', la parte del escritu que podría ser obra d'otru autor. Ta formáu por dos capítulos que paecen empobinaos a la so llectura nel senu de dalguna comunidá.<ref>«...produced for internal consumption». (Foster 2007:166)</ref> Polo pronto, el testu volver# a entamar con otru estilu y conteníu. Diz aína: «dempués d'habeme fechu discípulu de los apóstoles, faigo maestru de los xentiles» (Dg. 11.1). El calter d'esta afirmación ye bien paulino (1 Tim 2-7).<ref>(Ayán 2000:568)</ref> Si, como sostién Andriessen, el apologista Cuadrato fuera l'autor de ''A Diogneto'', estes pallabres y tol epílogu de la carta podríen ser coles mesmes sos.<ref>(Quasten 2004:246)</ref> L'epílogu tien un vocabulariu específicu. Mentar a la Ilesia en dos causes (Dg. 11.5) y (Dg. 11.6) como receptora de la gracia divina,<ref>«...twice in chapter II,..». (Foster 2007:167)</ref> cuando enantes, el cristianismu fuera presentáu ensin considerar la so xerarquía.<ref>«...collectively... little insight into the governance.». (Foster 2007:167)</ref> Coles mesmes utilízase seis veces el títulu [[Cristoloxía|cristolóxicu]] ''Logos''.<ref>«...six times..». (Foster 2007:165)</ref> 

El capítulu 12 contién una especulación<ref>«...allegorical reading..». (Foster 2007:165)</ref> avera del [[Edén|mitu del Paraísu]]. Nel [[Llibru de la Xénesis]] rellátase qu'[[Adán]] y [[Eva]], padres de la humanidá, fueron espulsaos del Xardín del Edén por comer el frutu prohibíu del [[Árboles del Paraísu|árbol de la conocencia]]. Pal autor, sicasí, «Nun mata la conocencia, sinón la desobediencia» (Dg 12.2). Según él, la corrupción de la naturaleza humana nun se debió a la conocencia adquirida sinón a la so adquisición en condiciones irregulares. Ye posible que l'autor quixera demostrar con esta exéxesis que'l cristianismu nun yera incompatible cola sabiduría.<ref>«...to demonstrate than Cristianity is not antithetical to knowledge». (Foster 2007:1656)</ref> Dempués afírmase que «Eva nun foi malvada, sinón que ye creída virxe» (Dg 12.8). Trátase d'un pasaxe difícil pal que se propunxeron delles traducciones.<ref>«Fundamentalmente cuatro..». (Ayán 2000:571)</ref> La virxinidá d'Eva podría tener rellación cola [[María (madre de Xesús)|Virxe María]] yá que na lliteratura cristiana primitiva, María yera vista como una segunda Eva<ref>«...second Eve..». (Foster 2007:166)</ref> o segunda madre de la humanidá, non malvada pol [[Pecáu orixinal]]. Conclúi'l testu diciendo:
{{cita|''A él la gloria polos sieglos. Amén''|(Dg. 12.9)}}
que ye una fórmula conclusiva del cristianismu primitivu.

== Notes ==
{{llistaref|2}}

== Bibliografía ==
* AYÁN, JUAN JOSE (2000). ''Padres apostólicos''. Biblioteca de Patrística. ISBN 84-89651-83-3
* BARDY, GUSTAVE (1953). ''A Diognète (Book Review)''. Revue d'Histoire Ecclésiastique XLVIII.
* CALDERON DORDA, ESTEBAN (1986): ''El problema del manuscritu únicu: a cuenta de [[Partenio de Nicea]] y el Cod. Palatinus gr. 398''. [http://www.um.es/dp-filologia-clasica/myrtia/ Myrtia]. Revista de filoloxía clásica de la Universidá de Murcia. [https://web.archive.org/web/20090122174209/http://www.um.es/dp-filologia-clasica/myrtia/volumenes/volume1.php Añu 1, Vol 1]
* CONNOLLY, R. H. (1935): ''The date and authorship of the Epistle to Diognetus''. Journal of Theological Studies (JTS), 36 p. 347-353
* DA CORMANO, ALBERTO (2001): ''Estratto da A DIOGNETO, A cura di Enrico Norelli''. [http://www.ora-et-labora.net/diognetostoria.html Ora et Llaboria]
* FOSTER, PAUL (2007): ''The Epistle to Diognetus''. The Expository Times, 2007. Vol 118. Nᵘ 4. p.162-168
* QUASTEN, JOHANNES (2004). ''Patroloxía I''. Biblioteca d'Autores Cristianos. ISBN 84-7914-029-1 
* RUIZ BONX, DANIEL (1979). ''Padres apostólicos''. Biblioteca d'Autores Cristianos. ISBN 84-220-0151-9
* TREVIJANO, RAMON (2004). ''Patroloxía''. Biblioteca d'Autores Cristianos. ISBN 84-7914-366-5

== Ver tamién ==
* [[Patroloxía]]
* [[Justino Mártir]]
* [[Apologética]]
* [[Fragmentu de Cuadrato]]

== Enllaces esternos ==
{{wikisource|Epístola a Diogneto}}
** [http://www.hs-augsburg.de/~harsch/graeca/Chronologia/S_post03/Diognetos/dio_intr.html Testu griegu] nel [http://www.hs-augsburg.de/~harsch/augustana.html sitiu] de la ''Bibliotheca Augustana'' ([[Augsburgu]]).

* [http://www.holytrinitymission.org/books/spanish/patrologia_j_quasten_1.htm#_Toc23391182 A Diogneto. Comentariu de Quasten]

* [http://www.conoze.com/doc.php?doc=3045 Justino. Comentariu de Quasten]

* {{Enllaz rotu|1=''El problema del manuscritu únicu'' por Esteban Calderón Dorda |2=http://interclassica.um.es/var/plain/storage/orixinal/application/hala5993b7a4cd975a999eb9ada70ad14f.pdf |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} 

* [https://books.google.com/books?id=IneVgVvlizwC&pg=PA205&lpg=PA205&dq=%22graecus+9%22&source=web&ots=g8rFabYQgE&sig=rFvU1rWHaPRaXIBrmHJImBtVcq0 Información n'inglés sobre'l códiz]

* [http://www.ccel.org/ccel/richardson/fathers.x.i.i.html Otru comentariu inglés]

* [http://www.ora-et-labora.net/diognetostoria.html Estractu de la obra ''A Diogneto de Y. Norelli'' por Alberto da Cormano]

* [http://www.museeprotestant.org/Pages/Notices.php?scatid=71&cim=485&noticeid=806&lev=2&Lget=FR Curtia reseña d'Edouard Reuss y Edouard Cunitz] 

* [[:it:Henri-Dir%C3%A9n%C3%A9y_Marrou|Henri Marrou en Wikipedia n'italianu]]

* [http://www.newadvent.org/cathen/06349c.htm Andrea Gallandi]

* {{enllaz rotu|1=[http://www.unex.es/arengues/td1Sanchez.pdf Información sobre historiadores eclesiásticos] |2=http://www.unex.es/arengues/td1Sanchez.pdf |bot=InternetArchiveBot }}

* [http://links.jstor.org/sici?sici=0042-6032%28194704%291%3A2%3C129%3ATAOTEA%3Y2.0.CO%3B2-O&size=LARGE&origin=JSTOR-enlargePage Como interés, una páxina virtual del trabayu d'Andriessen]

{{ORDENAR:Diogneto}}

{{Tradubot|A Diogneto}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Patroloxía]]
[[Categoría:Padres apostólicos]]
[[Categoría:Apologética cristiana]]
[[Categoría:Manuscritos del sieglu II]]
[[Categoría:Llibros del I mileniu]]
[[Categoría:Testos cristianos del sieglu II]]
[[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]]
[[Categoría:Wikipedia:Artículos con referencies a la RAE]]
La epístola o discursu A Diogneto (Ἐπιστολὴ πρὸς Διόγνητον; en llatín, Epistula ad Diognetum) ye una obra de l'apologética cristiana, escrita, quiciabes, nes acabadures del sieglu II. Esta pequeña obra,«...la lettre à Diognète est l'un des plus corts..». (Bardy 1953:241)«...es un escritu curtiu..». (Trevijano 2004:111) d'apenes doce capítulos, ye una pieza singular de la lliteratura cristiana.«L'Ad Diognetum, par el nome et l'importance des questions q'il soulève, était digne d'un traitement privilégié..». (Bardy 1953:241) Ye singular pola so catalogación, pol so orixe inciertu, pol so chocante descubrimientu, pola aciar destrucciónFoster utiliza una metáfora tomada del xuegu de los lemmings: «...as keen for self-destrucción as a group of lemmings heading for a precipice». (Foster 2007:162) del únicu códiz que la contenía.«Por desgracia, non queda nin un solu manuscritu de la carta». (Quasten 2004:246) Ye singular tamién pola so autoría, polos enigmes que plantega, pola orixinalidá de les teoríes de que ye oxetu. Sobremanera ye singular pola so guapura«It is a patristic gem..». (Connolly 1935:347)«...this small but beautiful work..». (Lienhard Joseph: The christology of the Epistle to Diognetus Vigiliae Christianae 24 (1970) p.280)«...perlla de la primitiva lliteratura cristiana». (Ruiz Bonu 1979:818) y elegancia,«...motivó comentarios entusiastes pola so elegancia..». (Trevijano 2004:111) qu'escurre lloñe de la crudeza«Inclináu a postures estremistes..».;«...el so ataque inmoderado..». (Trevijano 2004:108) de Taciano, la franqueza«...un calter sinceru y rectu..». (Quasten 2004:198) de Justino, los escarnios de Hermias,Hermias el filósofu -nun confundir con Hermas de Roma- escribió una obra llamada Escarniu de los filósofos paganos na que ponía en solfa la variedá doctrinal de la filosofía griega. (Quasten 2004:250) la simplicidá«...a pesar de toa'l so simplicidá tien cierta nobleza..». (Quasten 2004:194) d'Arístides,Marcianu Arístides o Arístides d'Atenes foi l'autor de la L'apoloxía d'Arístides. (Trevijano 2004:108) el fideísmu«Ye'l apologista que reclamó con más enerxía la necesidá de la fe» (Trevijano 2004:110) de Teófilo o les filosófiques llegaciones d'Atenágoras.Atenágoras d'Atenes escribió una obra titulada Llegación en favor de los cristianos. (Quasten 2004:227) Pol so estilu, anque non tantu pol so conteníu, A Diogneto álzase bien percima d'otros escritos de la apologética cristiana.«...merez que s'el coloque ente les obres más brilloses y formoses de la lliteratura cristiana griega». (Quasten 2004:248)

Lo más incomprensible d'esta obra ye que naide la conociera antes del so descubrimientu nel sieglu XV.«...the fact that it is nowhere cited in Patristic or medieval sources is puzzling» (Foster 2007:167) Nun esiste mención dalguna, esplícita o implícita, que dexe suponer que dalgún de los Padres de la Ilesia lleer, siquier que tuviera noticia de la so esistencia.«...or any other ecclesiastical writer of ancient or medieval times». (Connolly 1935:347) Tampoco nes fontes griegues, xudíes, gnóstiques o en cualesquier otru llugar atopóse niciu dalgunu del so pasu pola historia.«L'escritu pasó pola historia ensin que naide se refiriera a él..». (Ayán 2000:534)

¿Cómo ye posible —pregúntase inda güei la crítica— qu'esta notable obra pasara desapercibida mientres mil doscientos años, teniendo como se tienen noticies d'infinidá d'autores menores y fragmentos sueltos de cuasi toos ellos? ¿Cómo pudo asoceder que nun la conociera Eusebio de Cesarea, que recoyía toles noticies que llegaben a los sos oyíos? ¿Cómo ye posible que naide sepa nada del so autor o'l so destinatario? Y si por fin fora ciertu que naide la conocía y naide lleer ¿cómo ye posible que llegara a nós? Estes entrugues son úniques nel ámbitu de la patroloxía pos A Diogneto tien el raru privilexu de ser una de les poques obres de la lliteratura antenicenaAnteniceno ye tou lo anterior al Conceyu de Nicea I del añu 325. cristiana ensin mentar por Eusebio. Tampoco por otros historiadores de la Ilesia como Jerónimo, Genadio de Marsella,Genadio de Marsella (sieglu V) foi otru historiador de la Ilesia que siguió la tradición d'Eusebio y Jerónimo. La so obra, continuación de la de Jerónimo, escribióse alredor del añu 480. o Focio nel sieglu IX.«It is not mencioned by Eusebius, St Jerome, Photius..». (Connolly 1935:347)«Nunca lo atopamos mentáu n'Eusebio de Cesarea, Jerónimo, Genadio de Marsella o Focio». (Ayán 2000:534)

 Tradición testual 
right|250px|thumb|Miniatura del sieglu XIV, representando una escena cotidiana. 

El códiz tresmisor de la epístola A Diogneto foi afayáu nel añu 1436«En redol al añu 1436..». (Ayán 2000:534)«...around 1436..». (Foster 2007:162) na ciudá de Constantinopla y adquiríu por un nuevu clérigu y estudiante de griegu«...si trovava a Costantinopoli per studiare il greco..». (Da Cormano 2001) llamáu Tomás d'Arezzo.«...young Latin cleric, Thomas d'Arezzo..». (Foster 2007:162) A diferencia d'otros afamaos manuscritos, nun foi atopáu nuna biblioteca o nun monesteriu sinón nuna pescadería de la ciudá,«...nuna pescadería de Constantinopla..». (Ayán 2000:534)«...a fishmonger's shop..». (Foster 2007:162) onde taba apilado col papel d'envolubrar pexe.«...among a pile of wrapping papers». (Foster 2007:162) El códiz atopáu por Arezzo yera un corpus apologeticum griegu del sieglu XIII o XIV«...XIII o XIV..». (Quasten 2004:246) que contenía 22 obres griegues.«...22 scritti diver..». (Da Cormano 2001) Cinco d'elles yeren atribuyíes de forma espuria a Justino Mártir.«...yera atribuyida a San Justino, xunto a cuatro obres más..». (Ruiz Bonu 1979:818)Amás d'eso, el Codex incluyía 17 obres griegues ente les qu'había unos versos de la sibila eritrea «...da versi della Sibilla Eritrea..». y una obra intitulada Teosofía «...intitolata Teosofia ..».. (Da Cormano 2001) De Monarchia,De Monarchia ye una obra qu'intenta demostrar el monoteísmu usando cites d'autores griegos. Utiliza elementos propios de la cultura griega pa refutar la so mitoloxía politeísta. Lleva'l mesmu títulu qu'una obra de Justino, pero nun coincide cola descripción que d'ella da Eusebio de Cesarea. Per otra parte, el so estilu ye distintu del de Justino y considerar espuria. (Quasten 2004:206) Cohortatio ad Graecos,La Cohortatio ad Graecos o Exhortación a los griegos ye un discursu nel que'l so autor pretende conducir a los griegos escontra la verdadera relixón. Pa ello minusvalora l'universu griegu dando primacía a Moisés y los profetes. Presenta delles diferencies col testu de Justino, siendo la primera y más llamativa'l faigo de menos qu'amuesa l'anónimu autor escontra la filosofía. Amás, el vocabulariu d'esta obra ye más sofisticáu y encaxa meyor nel sieglu III. (Quasten 2004:205) Expositio fidei,«Probóse que l'autor d'esti testu ye Teodoreto de Ciro». (Quasten 2004:206) y Oratio ad Graecos.La Oratio ad Graecos ye un tratáu curtiu del sieglu III del que se caltién una versión griega y otra siríaca. Trátase d'una esposición brengosa pola que l'autor intenta convencer a los griegos de que se conviertan y pallo cunta l'autor la so propia conversión. El so estilu retóricu y el so dominiu de la mitoloxía griega refuguen a Justino. (Quasten 2004:205) Había tamién un quintu tratáu, desconocíu hasta entós, qu'empezaba asina:

Arriendes d'ello, la obra pasó a conocese como Epístola a Diogneto o, más cenciellamente, A Diogneto.

Esti corpus apologético griegu conozse güei como'l Codex Argentoratensis Graecus 9.L'epónimu Argentoratensis provién de Argentoratum (Estrasburgu), ciudá onde'l códiz pasó los sos últimos díes. Tomás d'Arezzo apurrió'l so afayu al futuru cardenal Juan de Ragusa. Juan de Ragusa o Juan StojkovicJuan Stojkovic (1390-1443), nacíu en Ragusa, actual Dubrovnik. (Calderón 1986:95) yera un destacáu eclesiólogo dominicu, delegáu nel conceyu de Basilea. Este conceyu, celebráu ente los años 1431 y 1439,«...Basilea (1431-1439)..». (Calderón 1986:95) tenía como tema principal el Cisma d'Oriente y Occidente, a resultes de lo cual Stojkovic permaneció dos años en Constantinopla.«...dos años pa tratar la tema de la unión de les Ilesies..». (Calderón 1986:95) Ellí axuntó una coleición de manuscritos pertenecientes al ámbitu de la lliteratura cristiana.«...al dominiu de la lliteratura cristiana» (Calderón 1986:95) Amás del Codex Graecus 9 d'Arezzo, Stojkovic consiguió otres obres escelentes como'l Codex Palatinus Graecus 398, tresmisor únicu de la obra de Partenio de Nicea,(Calderón 1986:95) y otru manuscritu que contenía les obres completes de Cirilo d'Alexandría.«...les obres de Cirilo d'Alexandría» (Calderón 1986:95) L'aciertu de Stojkovic al axuntar esa coleición d'obres implica entá más méritu si tener en cuenta que venti años dempués, en 1453, producióse la Cayida de Constantinopla.«La coleición de manuscritos foi axuntada por Juan de Ragusa antes de la Cayida de Constantinopla..». (Calderón 1986:95) El códiz tresmisor de A Diogneto formó parte de la so biblioteca hasta l'añu de la so muerte (1443)«...until his death in 1443..». (Foster 2007:162) en que lo mandó por testamentu a los sos hermanos del conventu de Basilea.«...his library was left to the Dominicans and Carthusians in the town of Bale». (Foster 2007:162)«a los dominicos o a los cartuxos de Basilea» (Ayán 2000:534)Los hermanos dominicos del conventu de Basilea acoyeren a Juan de Ragusa mientres la celebración del mentáu conceyu. «...onde s'agospiara..». (Calderón 1986:95) Ellí, la biblioteca de Stojkovic esvalixóse. El Codex Palatinus gr. 398, portador de Partenio, permaneció en Basilea hasta'l so editio princeps en 1531. Dempués viose envolubráu en numberoses querelles y viaxó por toa Europa, del Vaticanu a París, antes d'acabar na biblioteca palatina de Heidelberg.(Calderón 1986:96) Pela so parte, el Codex Graecus 9, portador de A Diogneto, foi adquiríu d'una o otra manera«...he had bought it from the Carthusians brotherhood..». (Foster 2007:162) por un conocíu hebraísta del sieglu XVI llamáu Johannes Reuchlin,Johannes Reuchlin (1455-1522) foi un humanista alemán, estudiosu de la llingua griega y de la cábala xudía. Mientres la so etapa de formación moró en Basilea y dempués en Francia. de lo que se tien noticia porque'l so nome apaecía na contraportada del códiz.«...at the rear of the volume..». (Foster 2007:162) Nun se sabe bien cómo pero, a partir de la segunda metá del sieglu XVI, el códiz llegó a l'abadía de Marmoutier o Maumünster, una llocalidá francesa asitiada na Alsacia cimera.«...na abadía alsaciana de Marmoutier» (Ayán 2000:534) 

thumb|400px|Itinerariu del Codex Graecus 9 y de les copies de Leiden y Tubinga.

Antes d'acabar esi sieglu fixeron trés copies del manuscritu.«...three transcriptions..». (Foster 2007:162) La primera foi realizada en 1579«...around 1580..». (Foster 2007:162) por Bernard Haus por encargu de Martin Crusius,«...per conto di Martin Crusius,..». (Da Cormano 2001)Martin Crusius (1526-1607), filólogu ya historiador alemán especializáu en Suabia, profesor de la universidá de Tubinga y autor de la obra Von der Schwäbischen Stadt Gmünd. profesor de la universidá de Tubinga, en que la so biblioteca universitaria atópase anguaño.«...where it is still housed..». (Foster 2007:163) La segunda copia foi realizada por un imprentador francés llamáu Henri Estienne,Henri Estienne (1528-1598) o Henricus Stephanus foi fíu de Robert Estienne y nietu de Henri Estienne (güelu). Perteneció por tanto a una familia d'imprentadores franceses y la so gran afición al llatín y al griegu fixéron-y entamar la publicación de numberosos testos clásicos como los d'Atenágoras, Aristóteles o Platón. So ye la llamada paxinación de Stephanus sobre la que se fixo la paxinación actual de les obres de Platón. que la utilizó pa preparar en 1592«Nel añu 1592..». (Ruiz Bonu 1979:818)«...its first publication in 1592..». (Connolly 1935:347) la editio princeps de la obra. Felicidad copia acabó na biblioteca universitaria de Leiden por entemediu d'un destacáu coleicionista de manuscritos llamáu Isaac Voss.«...pasó depués a manes d'Isaac Voss..». (Ruiz Bonu 1979:818)Isaac Vossius (1618-1689) foi un eruditu danés que llegó a tener la meyor biblioteca privada de la dómina. A los so muerte mandar a la Universidá de Leiden, llocalidá onde naciera. Una tercer copia, realizada por J.J. Beurer en 1590, sumió.«J.J.Beurer of Freiburg..». (Foster 2007:163)

Mentanto'l manuscritu orixinal d'Arezzo pudo permanecer doscientos años na abadía de Marmoutier hasta'l so treslláu a la biblioteca cívica de la cercana ciudá d'Estrasburgu escontra 1793.«...ente 1793 y 1795..». (Ayán 2000:534) Cincuenta años dempués, el caballeru Johann Carl Theodor von Otto realizó una edición de les obres completes de Justino,El Corpus apologetarum christianorum saeculi secundi de Otto ye una escoyeta de la apologética griega del sieglu II. pa les que se fixeron dos colacionesUna colación ye l'oldeo ente un orixinal y una copia. del manuscritu.«...two careful collations..». (Foster 2007:163) La primera foi realizada en 1842 por Edouard Cunitz y la segunda en 1861 por Edouard Reuss.«...1842...1861..». (Da Cormano 2001)«...one by Y. Cunitz and the other by Y. Reuss in 1861» (Foster 2007:163)August Edouard Cunitz (1812-1886) y Edouard Reuss (1804-1891) yeren dos teólogos franceses y protestantes, profesores de la universidá d'Estrasburgu que participaron nuna traducción comentada de la Biblia y na edición de les obres de Calvino. Les minucioses colaciones que fizo Reuss sobre'l manuscritu d'Arezzo constitúin el meyor conxuntu d'observaciones que se caltienen sobre'l Graecus 9, tamién les postreres. Nel añu 1870, apenes nueve años dempués, la ciudá d'Estrasburgu viose somorguiada nel conflictu franco-prusianu y esi branu sufrió un devastador asediu de cuarenta díes mientres el cual la biblioteca foi destruyida y, con ella, el manuscritu de Constantinopla.«...was destroyed by fire in 1870..». (Foster 2007:162) De nun ser poles copies que se fixeron nel sieglu XVI, el testu de la epístola A Diogneto perdiérase nesa quema.

 La apologética cristiana 
thumb|250px|Representación de la cayida de Constantinopla. 

L'apologética cristiana surdió nel sieglu II de resultes de la situación social na que taba somorguiáu'l cristianismu. Dicha situación taba marcada por dos factores: el desconocimientu xeneral de la so doctrina y la so condena per parte de les autoridaes romanes.«L'Estáu consideraba l'adhesión al cristianismu como un crime pergrave..». (Quasten 2004:187) El desconocimientu del cristianismu daba llugar a tracamundios y acusaciones infundaes«...comíes thyésticas y rellaciones edípicas..». (Trevijano 2004:103) pa los que la condena oficial aprovía un preséu llegal de represión. Una persona podía ser condergada a muerte pol solu fechu de ser cristianu.«...la mera confesión de fe podía ser castigada cola muerte». (Trevijano 2004:94) La delación por cristianismu traía l'arrestu inmediatu y el posterior interrogatoriu del reu. Si nel intre del mesmu negaba l'acusación de cristianismu, yera lliberáu. Si declaraba cristianu, yera executáu. La psicoloxía de los cristianos primitivos complicaba l'asuntu porque con frecuencia preferíen morrer a arrenunciar a les sos creencies. Esta situación plantegóse yá nel postreru terciu del sieglu I«La primer intervención imperial contra los cristianos ye la persecución de Nerón en Roma, tres la quema del añu 64» (Trevijano 2004:93) pero nun foi hasta'l sieglu II que se produció un cambéu d'actitú nel cristianismu, perceptible na so lliteratura. Hasta entós la lliteratura cristiana taba formada polos llibros del futuru Nuevu Testamentu y los escritos de los llamaos Padres Apostólicos. Toes estes obres taben dirixíes a un públicu cristianu y exhibíen una marcada intención doctrinal. Al traviés d'elles, el mundu en que s'encuadraba'l cristianismu apaecía como un marcu difusu y indiscutido al qu'en realidá nun s'emprestaba atención. Les epístoles de Pablo intentaben resolver cuestiones plantegaes poles comunidaes cristianes. Los Evanxelios intentaben presentar la vida y les enseñances de Xesús. El llibru de la Revelación y El pastor de Hermas afondaben la lliteratura escatolóxica. La Didaké y la epístola de Bernabé describíen los primeros rudimentos de la lliturxa. Clemente de Roma, Ignacio d'Antioquía y Policarpo d'Esmirna escribíen cartes a les ilesies p'aconseyales. 

Nel sieglu II, sicasí, producióse un fechu inauditu. Un obispu cristianu llamáu Cuadrato, compunxo un escritu apologético y dirixir públicamente al emperador Adriano, pa denunciar les inxusticies que sufríen los cristianos. El cristianismu dexó d'esta forma de ser un asuntu priváu de ciertes comunidaes pa confrontarse col mundu. L'apoloxía de Cuadrato foi la primera«...la más antigua..». (Ruiz Bonu 1979:831) pero, a lo llargo d'esi sieglu, otros autores siguieron el so exemplu. Arístides, Justino, Taciano, Atenágoras, Teófilo o Hermias son dalgunos d'ellos. Toos utilizaron la llingua griega porque, nesi sieglu, la patroloxía griega predominaba sobre la llatina.«Dende'l puntu de vista llingüísticu, el cristianismu ye un movimientu griegu hasta finales del sieglu II». (Quasten 2004:28) Nos sieglos siguientes, diches obres arrexuntáronse y tresmitieron xuntes formando'l grupu de los llamaos apologistas griegos.

L'autor de la Epístola a Diogneto tamién ye un apologista, tamién escribió en griegu y tamién ye del sieglu II. A pesar d'eso, nun se-y cunta ente los apologistas griegos sinón ente los Padres Apostólicos, inclusión pocu coherente.«...tendría d'asitiase ente les obres de los apologistas griegos». (Quasten 2004:50) Anque los Padres Apostólicos formen un grupu heteroxéneu d'escritos onde cabo cuasi tou,«...arbitrary corpus..». (Foster 2007:162) nun hai nenguna razón oxetiva que xustifique dicha inclusión sacante que, en 1765,«En 1765,..». (Ayán 2000:10) Andrea GallandiAndrea Gallandi (1709-1780), teólogu ya historiador italianu d'ascendencia francesa, y autor de la Bibliotheca graecolatina veterum Patrum antiquorumque scriptorum ecclesiastorum, una obra d'especial méritu por ocupase d'autores menores o pocu consideraos, y en consecuencia inaccesibles hasta entós. publicó A Diogneto na so edición de los Padres Apostólicos xunto con Hermas, Bernabé, Clemente, Ignacio, Policarpo y los fragmentos de Papías. Sicasí, con arreglu a los criterios qu'a posteriori se proponen como definición, A Diogneto nun puede considerase obra d'un Padre Apostólicu. El so autor nun foi discípulu de los apóstoles, como Papías o Policarpo. Tampoco foi un escritor envaloráu poles comunidaes primitives como HermasHermas de Roma ye l'autor d'un apocalipsis apócrifu conocíu como El pastor de Hermas, bien lleíu nos sieglos II y III y que tuvo cerca d'incorporase al canon bíblicu. y nun pertenez a la lliteratura cristiana surdida ente los sieglos I y II, como la Didaké. La inclusión de A Diogneto ente los Padres Apostólicos ruempe, amás, cola forma en que la tradición apurrió la epístola, formando parte d'un corpus apologético griegu.

 Autor, destinatario y datación 
thumb|Biblioteca universitaria de Tubinga onde s'atopa la copia encargada por Martin Crusius.

El manuscritu d'Estrasburgu, desapaecíu en 1870, tresmitía cinco obres espurias de Justino, incluyida la Epístola a Diogneto. TillemontLouis-Sébastien Le Nain de Tillemont (1637-1698) foi un historiador francés y eclesiástico, autor de la obra Mémoires pour servir à l'historie ecclésiastique des six premiers siécles. Ye más conocíu por ser profusamente citáu por Edward Gibbon nel so Historia de la decadencia y cayida del Imperiu romanu. refugó dicha atribución nel sieglu XVII: l'estilu y la elocuencia d'esta carta llevántense bien percima de Justino.(Ruiz Bonu 1979:818) Una vegada negada la paternidá de Justino quedó abierta la cuestión pa tou tipu d'especulaciones. El mesmu Tillemont conxeturó que l'autor yera un discípulu de los apóstoles. Gallandi precisó l'autoría na persona d'Apolo.Apolo de Corinto o d'Alexandría foi un filósofu alexandrín convertíu al cristianismu y autodidacta, mentáu nos Fechos de los apóstoles y nes cartes de San Pablo. Fueron propuestos tamién Clemente de Roma, Clemente d'Alexandría, el citáu Arístides d'Atenes, primero que s'afayara'l so apoloxía. Atendiendo a ciertes traces del escritu propios del gnosticismu pensóse en Marción de Sínope o nun discípulu so llamáu Apeles.(Ruiz Bonu 1979:819-820) H.I. Marrou, autor de la mayor monografía que s'escribió sobre A Diogneto, formuló la hipótesis de l'autoría de Panteno.(Ayán 2000:537)

L'atribución que más xuegu dio, sicasí, ye la del apologista Cuadrato. L'apoloxía que Cuadrato dirixó al emperador Adriano perdióse dafechu sacante un pequeñu fragmentu transcrito por Eusebio de Cesarea nel so Historia eclesiástica. Esa curtia trescripción conozse güei como el fragmentu de Cuadrato:

En 1946, acabada la Segunda Guerra Mundial, Dom Paul Andriessen afondó la hipótesis de Cuadrato y dio forma a una inesperada y atélite teoría.«...brillosa hipótesis..». (Ruiz Bonu 1979:820) Considerando una cesura esistente nel capítulu 7 del testu, Andriessen fixo un esfuerciu por imaxinar el conteníu faltante y llegó a la conclusión de que'l discursu desapaecíu podría paecese al del fragmentu de Cuadrato.«...cabría de manera escelente..». (Ruiz Bonu 1979:821)«...el fragmentu en cuestión encaxaría perfeutamente» (Quasten 2004:246) Coles mesmes, y preguntar si Diogneto nun podría ser un títulu honoríficu más qu'un nome, Andriessen conxeturó que l'emperador Adriano podría ser conocíu como tal.«...Diogneto non yá ye un nome propiu sinón tamién un títulu honoríficu de los príncipes». (Ruiz Bonu 1979:827)«...los datos que nos apurre la obra... convendríen perfeutamente a esti emperador». (Quasten 2004:246) Per otra parte, la comparanza lliteraria ente'l fragmentu de Cuadrato y la epístola A Diogneto nun refugó la posibilidá de que fueren escritos pola mesma persona.«Dom P. Andriessen demuestra... que l'estilu del fragmentu de l'apoloxía concuerda col de Diogneto». (Ruiz Bonu 1979:823) De ser cierta esta atribución, non yá resolveríase la paternidá de A Diogneto sinón que, arriendes d'ello, recuperaríase inopinadamente l'apoloxía de Cuadrato, dada por perdida. Cuadrato sería entós l'autor de la epístola y Diogneto sería un nome utilizáu pa referise al emperador Adriano.
thumb|Representación de les ruines del Coliséu romanu, onde munchos cristianos fueron martirizaos. Pintura realizada por Thomas Cole nel sieglu XIX.

A falta de más datos sobre l'autor, tamién s'intentó identificar al destinatario. Amás de la hipótesis d'Andriessen de que Diogneto podría ser l'emperador Adriano, propúnxose a Claudio Diogneto, procurador d'Exiptu nel añu 197 y Sumu Sacerdote. Otra hipótesis que se formuló ye la de Diogneto, tutor del emperador Marco Aurelio.(Ayán 2000:533)

Una tercer vía foi intentar datar la epístola atendiendo a ciertos calteres que s'esprenden de la llectura del testu. Per esti camín, la crítica prefier asitiar A Diogneto nel sieglu II pero escontra'l final, faciéndolo, en razón de la so elocuencia, visu y términu de la apologética griega.«...con mayor probabilidá nel s. II que nel III» (Trevijano 2004:111) La primer traza ye la situación social del cristianismu que se señala namás empezar, nel exordio:Exordio nel DRAE

Esta pincelada xeneral recibe más palantre un dramáticu coloríu:

Esto correspuende cola situación del cristianismu antes de la publicación del Edictu de Milán, nel sieglu IV. La segunda traza ye que se describe al cristianismu como estendíu per tol mundu, lo que refuga que fora escritu nel sieglu I.(Quasten 2004:245) Amás d'eso, atopáronse dependencies con escritos de Hipólito de Roma y Ireneo de Lyon, lo que lleva a asitiar la obra a finales del sieglu II. A pesar de ser la opción más aceptada, esta datación antenicena nun esplica, sicasí, el desconocimientu que careció l'escritu a lo llargo de la historia. Por ello tamién se dixo que A Diogneto ye una impostura tardida del sieglu XVI.«...some have imagined it to be a forgery of the sixteenth century». (Connolly 1935:347)

 La unidá del escritu 
thumb|Johannes Reuchlin unu de los tenedores del códiz que contenía la epístola.
La epístola a Diogneto conozse güei poles copies de Leiden y Tubinga.«...les copies que fixeron los humanistes nel sieglu XVI..». (Ayán 2000:535) Al traviés d'elles tresmite un testu nel que se reconocen dos cesures. La primera atopar nel capítulu 7, ente los versos 6 y 7.«...ente los versos 6 y 7 del capítulu 7 esiste una llaguna..». (Quasten 2000:246) El versu 6 atopar nun testu onde ta falando de la parusía de Xesucristu:

Nel versu siguiente, el 7, y como si yá tuviera falando de la tema, diz:

La rotura del discursu rescampla a güeyu pero nun compromete la unidá del escritu. A unu y otru llau de la interrupción sigue escribiendo la mesma persona. 

La segunda cesura ta a la fin del capítulu 10 onde diz:

Equí tamién rescampla la interrupción del discursu, que se volver# a entamar nel siguiente capítulu diciendo:

Pero agora, y a diferencia del otru casu, non yá camuda de forma abrupta el filván de l'argumentación sinón tamién l'estilu.«...show a marked change in style, rethoric and content». (Foster 2007:165) Esta diferencia ye tan bultable que, yá a finales del sieglu XVI,«...yá dende'l so editio princeps nel sieglu XVI». (Ayán 2000:535) suplió la opinión de que los capítulos 11 y 12, conocíos como'l epílogu d'A Diogneto, nun pertenecíen a la obra. 
thumb|Llocalidá de Marmoutier, allugamientu de l'abadía onde tuvo'l códiz más de dos sieglos. 
Cabo la posibilidá de que, mientres la tresmisión del testu, daquién añadiera esos párrafos, o que'l compilador recibiera per separáu dambes partes y axuntar presumiendo la so unidá.«...two distinct sources that had been combined during the process of transmission» (Foster 2007:163) L'epílogu de A Diogneto paez obra d'otru autor. Anque ta bien escritu, escarez de la calidá lliterario y doctrinal de la primer parte.«Leur qualité littéraire est de beaucoup inférieure et leur qualité doctrinale également» (Bardy 1953:243) Tamién paez empobináu a otru destinatario«Diferencia de destinatarios..». (Ayán 2000:536) pos, nos primeros capítulos, l'interlocutor ye un paganu«...públicu paganu..». (Ayán 2000:536) ente que nel epílogu ye una persona familiarizada cola sagrada escritura que nun precisa que lu espliquen, por casu, el mitu del paraísu o'l fechu básicu de qu'esisten apóstoles.«...suponen un auditoriu cristianu..». (Ayán 2000:536) Otra diferencia ye la rellación col Antiguu Testamentu, bien presente nel epílogu ya inesistente nos primeros capítulos.«...ausencia de la economía veterotestamentaria..». (Ayán 2000:553) Por esta traza, dellos autores presumen cierta afinidá del escritu con ambientes gnósticos.«...ta tocáu pol alderique amenáu por Marción y los gnósticos..». (Ayán 2000:538)

La opinión d'una autoría distinta pal epílogu caltener ensin discutiniu mientres les primeres décades del sieglu XX y namái dempués de la segunda guerra mundial fixéronse serios esfuercios por defender la unidá del escritu. Autores como Dom P. Andriessen, H.I. Marrou, M. G. Mara, S. Zincone o M. Rizzi utilizaron distintes metodoloxíes pa sacar partíu de les semeyances qu'esisten. Magar tou, Y. Norelli y K. Wengst pronunciar en contra.(Ayán 2000:535) A pesar de la zarrada defensa que se fixo sobre la unidá del escritu, «la impresión de que los capítulos 11 y 12 nun pertenecieron a la obra ye bien fuerte».(Ayán 2000:536)

Una glosa marxinal esistente nel manuscritu d'Estrasburgu y conocida güei poles colaciones de Reuss dicía explícitamente que les llagunes de los párrafos 7 y 10 deber a que se taba copiando un manuscritu bien antiguu, y cabo suponer con ello, qu'abondo deterioráu. H. I. MarrouHenri Irénné Marrou (1904-1977) foi un historiador y teólogu francés, catedráticu d'historia del cristianismu de la Sorbona, y collaborador, xunto con Jean Daniélou y Henri de Lubac, de Sources Chrétiennes, la principal publicación patrológica en francés. envalora que'l manuscritu de Constantinopla ye una copia del sieglu XIV d'un manuscritu anterior del sieglu VI o'l sieglu VII.

 Comentariu del testu 
thumb|Grabáu de Justino Mártir, que la so autoría foi refugada al poco de conocese la epístola.
A diferencia d'otres apoloxíes, escrites bonalmente pa defender la nueva relixón, esta obra ye la respuesta d'un cristianu a les cuidadoses entrugues formulaes por un paganu llamáu Diogneto (Dg. 1.1).«Diogneto plantególu al nuesu autor una serie d'entrugues..». (Ayán 2000:538) Entrugues que denotan un «vivu interés» (Dg. 1.1)«...vivísimo interés..». (Ayán 2000:540) y que son frutu de la estrañedá que causa esta «nueva raza cristiana» (Dg. 1.1),«...los cristianos apaecíen como una tercer raza (tertium genus) al llau de xentiles y xudíos». (Ayán 2000:539) asina la llapada, que nun participa de les creencies de los griegos nin de los xudíos y que «desprecia la muerte» (Dg. 1.1).«...y desprecien la muerte..». (Ayán 2000:539) L'autor de la carta, tres la enumeración de les entrugues de Diogneto, espresa la so presto por esti interés (Dg. 1.2) y formula un ruegu:

De siguío, empieza una crítica de la relixón pagana«Futility of the Paganism» (Foster 2007:164) que se mueve por dos llugares comunes: la crítica de la idolatría y la crítica de los sacrificios.(Ayán 2000:541-542) La idolatría o adoración d'oxetos yera un elementu frecuente nes relixones paganes. Les imáxenes de los cultos paganos podíen tar feches de diversos materiales: oru, bronce, piedra, madera...y pa cuelmu podrecida. (Dg. 2.2), repara l'autor, con cierta ironía. y sobre esti fechu xira l'argumentación. Los ídolos nun son pieces d'orixe divín sinón obra d'un artesanu. Los d'oru hai que guardalos so llave por que nun los roben, los de fierro escómense, los de magre son de la mesma materia qu'un platu pa comer. Esta materia forma parte güei del ídolu pero, antes d'eso, yera namái materia y nel futuru podría volver selo y utilizase pa otru fin. La crítica de los sacrificios basar en que yeren sacrificios de sangre y grasa. Esti tipu d'ufriendes debíen de ser puerques y desagradables porque, pal autor, suponen un despreciu más qu'una prueba d'adoración, y demuestren según él la insensibilidá de los ídolos, que nun se quexen d'esti proceder.

Los argumentos qu'utiliza l'autor de A Diogneto nun son orixinales.«...tópense yá nos escritos de los apologistas griegos..». (Quasten 2000:247) Estes crítiques yeren frecuentes non yá ente los cristianos, sinón ente los mesmos xudíos (Baruc 6)(Ayán 2000:541) y los paganos.«...yá la fixeren los intelectuales paganos..». (Ayán 2000:541) El sacrificiu material, en concretu, yera refugáu en dellos círculos paganos qu'abogaben por un sacrificiu más espiritual.«...sacrificiu racional o espiritual..». (Ayán 2000:542)

Dempués de la relixón pagana, l'autor entama una crítica de la relixón xudía«Futility of the judaism» (Foster 2007:164) a la qu'atribúi una cosa bona,«...reconociendo daqué positivu..». (Ayán 2000:542) creer nel únicu Dios verdaderu, y otra mala, adora-y como los griegos, con sacrificios que Dios nun precisa y que provienen del so escesivu apegu pola Llei.«...formalismu esternu del cultu de los xudíos» (Quasten 2004:247)

Estos cuatro puntos: alimentación, sábadu, circuncisión y ayunos/novilunios(Ayán 2000:542) son criticaos nos siguientes términos: Sobre l'alimentación afirma l'autor que ye inxustu considerar pures a unes criatures ya impures a otres cuando toes vienen de Dios (Dg. 4.2). Sobre'l sábadu diz que ye un llevantu que Dios prohiba realizar una bona aición en sábadu (Dg. 4.3). De la circuncisión, diz ser absurdu qu'esa mutilación» (Dg. 4.4) suponga una seña de predilección divina. De los novilunios y otres festividaes rexíes por criterios astrolóxicos, dulda que la voluntá de Dios utilice esos medios pa manifestase (Dg. 4.5). La crítica de la relixón xudía nun ye fonda y dexa fuera temes importantes.«Nun apaecen, sicasí, temes fundamentales..». (Ayán 2000:543)
thumb|Martin Crusius, profesor de la universidá de Tubinga, quien encargó una de les dos copies de A Diogneto que se caltienen.
De siguío l'autor entama la defensa del cristianismu, que ye presentáu como una carta de ciudadanía divina.«...el ser cristianu nun venir# de esti mundu» (Ayán 2000:549) Los cristianos «pasen la so vida na tierra, pero son ciudadanos del cielu» (Dg. 5.9). Como habitantes de la tierra, nun s'estremen de los demás «pola so nación, la so llingua o los sos vistíos» (Dg. 5.1). «Participen en tou como ciudadanos pero soportar tou como foresteros» (Dg. 5.5). Esta ciudadanía espresar nuna formulación de calter platónicu:«...has clear parallels with Platonic thought..». (Foster 2007:165)

Esta analoxía ye sofitada con delles comparances tomaes de la Estoa y del platonismu.«...unes vegaes va adoptar traces propies de la Estoa; otres del platonismu..». (Ayán 2000:546) L'alma espublizar polos miembros como los cristianos pel mundu (Dg. 6.2). L'orixe de l'alma nun ye'l cuerpu, nin el de los cristianos el mundu, porque son ciudadanos divinos (Dg. 6.3). El cuerpu odia a l'alma como'l mundu odia a los cristianos (Dg. 6.5), etc.(Ayán 2000:546) Esta argumentación podría ser una tresposición de doctrines platóniques una y bones l'alma del mundu» ye unu de los trés principios que conformen la terna trieísta del platonismu. Tamién podría ser que'l testu redactárase con un calter llitúrxicu y que l'autor tuviera en mente la idea de que los cristianos son una ufrienda que xustifica la esistencia del mundu.(Ayán 2000:548)

Dempués de los pasaxes dedicaos a la ciudadanía cristiana y a l'alma del mundu, l'autor afirma que'l cristianismu aníciase porque Dios intervieno na historia unviando al so Fíu.«...na unviada del so Fíu al mundu» (Ayán 2000:550) D'esta forma contesta a una cuestión plantegada por Diogneto: «¿Por qué esta nueva raza apaeció agora?» (Dg. 1.1). Tou ello da llugar a una esposición cristolóxica na que Cristu ye presentáu como «Artífiz y Demiurgu del universu» (Dg. 7.2),(Foster 2007:165) como potencia ordenadora del cosmos unviada pol Padre «pa salvar, non pa esforciar; pa llamar, non p'acusar; p'amar, non pa xulgar» (Dg. 7.4-5). L'autor nun facilita nengún detalle biográficu sobre Xesús de Nazaré, lo que puede ser signu d'iñerizu escontra la vida física de Xesús.«...iñerizu al xudaísmu y a la vida terrenal de Xesús». (Ayán 2000:537) De siguío, dizse que tres la primer venida, va haber una segunda:

Nesti puntu llegar a la primer llaguna del testu. Según la hipótesis de Dom P. Andriessen equí vendría entrepoláu'l fragmentu de Cuadrato. Seya como quier, el primer versu dempués de la cesura ye:

thumb|El mediterraneu oriental, a mediaos del sieglu XV, en víspores de la Cayida de Constantinopla.
Dempués de la cristoloxía, fálase sobre la necesidá de la venida de Xesucristu yá que «antes d'ella, nengún home conoció a Dios» (Dg. 8.5). L'autor describe'l plan divín de la salvación concebíu por Dios y comunicáu namái al so Fíu» (Dg. 8.9). Nun principiu, Dios escondió la so sabiduría y bondá al mundu, dexando al home obrar al so aire, «dexándose llevar por enclinos desordenaos» (Dg. 9.1) y soportando con paciencia los sos pecaos. Llegáu'l tiempu de máxima enconía, cuando nun-y aguardaba al home más que «el castigu y la muerte» (Dg. 9.2), el Fíu ye unviáu «pa cubrir los nuesos pecaos» (Dg. 9.3) y «xustificar a los impíos» (Dg. 9.4).(Ayán 2000:552)

De siguío, Diogneto recibe una exhortación onde se numberen los beneficios qu'acarreta l'aceptación de la fe cristiana, esto ye, la conocencia del Padre y el Reinu de los Cielos.

D'equí p'arriba y hasta la segunda cesura, l'autor describe la inversión de principios y valores qu'afecten a la persona y emponer a la imitación de Dios: 

Nesti puntu del testu atopa la segunda cesura. Lo que vien de siguío ye'l epílogu, la parte del escritu que podría ser obra d'otru autor. Ta formáu por dos capítulos que paecen empobinaos a la so llectura nel senu de dalguna comunidá.«...produced for internal consumption». (Foster 2007:166) Polo pronto, el testu volver# a entamar con otru estilu y conteníu. Diz aína: «dempués d'habeme fechu discípulu de los apóstoles, faigo maestru de los xentiles» (Dg. 11.1). El calter d'esta afirmación ye bien paulino (1 Tim 2-7).(Ayán 2000:568) Si, como sostién Andriessen, el apologista Cuadrato fuera l'autor de A Diogneto, estes pallabres y tol epílogu de la carta podríen ser coles mesmes sos.(Quasten 2004:246) L'epílogu tien un vocabulariu específicu. Mentar a la Ilesia en dos causes (Dg. 11.5) y (Dg. 11.6) como receptora de la gracia divina,«...twice in chapter II,..». (Foster 2007:167) cuando enantes, el cristianismu fuera presentáu ensin considerar la so xerarquía.«...collectively... little insight into the governance.». (Foster 2007:167) Coles mesmes utilízase seis veces el títulu cristolóxicu Logos.«...six times..». (Foster 2007:165) 

El capítulu 12 contién una especulación«...allegorical reading..». (Foster 2007:165) avera del mitu del Paraísu. Nel Llibru de la Xénesis rellátase qu'Adán y Eva, padres de la humanidá, fueron espulsaos del Xardín del Edén por comer el frutu prohibíu del árbol de la conocencia. Pal autor, sicasí, «Nun mata la conocencia, sinón la desobediencia» (Dg 12.2). Según él, la corrupción de la naturaleza humana nun se debió a la conocencia adquirida sinón a la so adquisición en condiciones irregulares. Ye posible que l'autor quixera demostrar con esta exéxesis que'l cristianismu nun yera incompatible cola sabiduría.«...to demonstrate than Cristianity is not antithetical to knowledge». (Foster 2007:1656) Dempués afírmase que «Eva nun foi malvada, sinón que ye creída virxe» (Dg 12.8). Trátase d'un pasaxe difícil pal que se propunxeron delles traducciones.«Fundamentalmente cuatro..». (Ayán 2000:571) La virxinidá d'Eva podría tener rellación cola Virxe María yá que na lliteratura cristiana primitiva, María yera vista como una segunda Eva«...second Eve..». (Foster 2007:166) o segunda madre de la humanidá, non malvada pol Pecáu orixinal. Conclúi'l testu diciendo:

que ye una fórmula conclusiva del cristianismu primitivu.

 Notes 

 Bibliografía 
 AYÁN, JUAN JOSE (2000). Padres apostólicos. Biblioteca de Patrística. ISBN 84-89651-83-3
 BARDY, GUSTAVE (1953). A Diognète (Book Review). Revue d'Histoire Ecclésiastique XLVIII.
 CALDERON DORDA, ESTEBAN (1986): El problema del manuscritu únicu: a cuenta de Partenio de Nicea y el Cod. Palatinus gr. 398. Myrtia. Revista de filoloxía clásica de la Universidá de Murcia. Añu 1, Vol 1
 CONNOLLY, R. H. (1935): The date and authorship of the Epistle to Diognetus. Journal of Theological Studies (JTS), 36 p. 347-353
 DA CORMANO, ALBERTO (2001): Estratto da A DIOGNETO, A cura di Enrico Norelli. Ora et Llaboria
 FOSTER, PAUL (2007): The Epistle to Diognetus. The Expository Times, 2007. Vol 118. Nᵘ 4. p.162-168
 QUASTEN, JOHANNES (2004). Patroloxía I. Biblioteca d'Autores Cristianos. ISBN 84-7914-029-1 
 RUIZ BONX, DANIEL (1979). Padres apostólicos. Biblioteca d'Autores Cristianos. ISBN 84-220-0151-9
 TREVIJANO, RAMON (2004). Patroloxía. Biblioteca d'Autores Cristianos. ISBN 84-7914-366-5

 Ver tamién 
 Patroloxía
 Justino Mártir
 Apologética
 Fragmentu de Cuadrato

 Enllaces esternos 

 Testu griegu nel sitiu de la Bibliotheca Augustana (Augsburgu).

 A Diogneto. Comentariu de Quasten

 Justino. Comentariu de Quasten

  

 Información n'inglés sobre'l códiz

 Otru comentariu inglés

 Estractu de la obra A Diogneto de Y. Norelli por Alberto da Cormano

 Curtia reseña d'Edouard Reuss y Edouard Cunitz 

 Henri Marrou en Wikipedia n'italianu

 Andrea Gallandi

 

 Como interés, una páxina virtual del trabayu d'Andriessen

Categoría:Patroloxía
Categoría:Padres apostólicos
Categoría:Apologética cristiana
Categoría:Manuscritos del sieglu II
Categoría:Llibros del I mileniu
Categoría:Testos cristianos del sieglu II
Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos
Categoría:Wikipedia:Artículos con referencies a la RAE