Ferrocarril de Llangréu
{{organización}}
[[Ficheru:Ferrocarril a Langreo.jpg|thumb|325px|''Inauguración del Ferrocarril a Langreo'', [[Jenaro Pérez Villaamil|Pérez Villaamil]], [[1852]].]]
El '''Ferrocarril de Llangréu''' (oficialmente '''Compañía del Ferro-carril de Llangréu n'Asturies''') foi una empresa [[ferrocarril|ferroviaria]] [[España|española]] que construyó nel [[sieglu XIX]] la llinia [[Xixón]]-[[Llangréu]] n'[[Principáu d'Asturies|Asturies]].

La llinia foi la tercera con traición de vapor na [[península ibérica]], la cuarta d'España y la primera de calter industrial, tresportando [[carbón]] de les [[mina (minería)|mines]] de Llangréu y [[Siero]] hasta'l [[puertu de Xixón]], amás de pasaxeros.

Nel [[sieglu XX]] foi una de les llinies que s'integraron en [[FEVE]], siendo naquel momentu la empresa ferroviaria europea más antigua en funcionamientu.

== Antecedentes ==
La idea orixinal d'un ferrocarril de Llangréu a Xixón remontar a 1843, cuando una comisión ye nomada pa «esaminar el desenvolvimientu de la minería de carbón y el tresporte del mineral hasta dalgún de los puertos de la mariña asturiana». Una de les conclusiones d'esta comisión foi que tal empresa solo sería rentable si utilizábase'l ferrocarril. El 12 d'abril de 1842 inaugurárase la carretera carbonera, que dende la ponte de Turiellos en [[La Felguera (Llangréu)|La Felguera]] llegaba al puertu de mar en Xixón.

El primer proyeutu foi redactáu pol téunicu inglés Charles Green, quien tamién trazara los planos del proyeutu del Ferrocarril del Pandu a Asturies pa los hermanos Manby.

Los diputaos a Cortes [[Antonio Jordá]], [[Alejandro Oliván]] y [[Felipe Canga Argüelles]] llograron, por aciu la Real Orde del 17 de setiembre de 1844, l'autorización pa construyir un camín de fierro» dende los xacimientos hulleros de Llangréu y Siero a los puertos de Xixón y Avilés. Darréu, [[Vicente Beltrán de Lliriu]], so les órdenes d'[[Agustín Fernando Muñoz y Sánchez]], duque de Riánsares y home de la reina rexente, llogró autorización pa tender una llinia de ferrocarril dende [[Sama de Llangréu]] a [[Villaviciosa]] per Siero con ramales a Uviéu y Mieres por aciu Real Orde de 2 de mayu de 1845. Finalmente, una Real Orde de 4 de xunetu de 1846 llegalizaba'l trespasu de los derechos de Oliván, Jordá y Canga a Bertrán de Lliriu, realizáu ente 1845 y 1846. El duque de Riánsares taba especialmente interesáu nel trazáu d'un ferrocarril que diera salida al mar al carbón de les sos concesiones na cuenca del Nalón, pa llograr ventaya sobre los sos competidores de la cuenca del Caudal.

== La empresa ==
[[Ficheru:Gerónimo Valdés.jpg|thumb|[[Gerónimo Valdés]], primer presidente de la Compañía del Ferro-carril de Llangréu n'Asturies.]]
La Compañía del Ferrocarril de Llangréu fundar en [[1846]], con capital mayoritariamente asturianu y casa social en [[Madrid]]. Los sos estatutos fueron aprobaos pol Tribunal de Comerciu'l [[11 de xunetu]], so la forma de compañía anónima, siendo la so capital social de 40 millones de [[Real español|reales]] de vellón, estremaos en 20.000 [[Aición (finances)|aiciones]]. Como primer presidente nomar al militar asturianu [[Gerónimo Valdés]] y como vicepresidente a Bertán de Lliriu.

[[Ficheru:José de Elduayen 1878.jpg|thumb|[[José Elduayen Gorriti]], inxenieru responsable del trazáu de la llinia.]]
En [[1847]] llogró la concesión de la llinia Xixón-Llangréu y empezaron los trabayos, so la direición del inxenieru español [[José Elduayen Gorriti]], incorporáu a la compañía'l [[13 de febreru]]. Primeramente, como inxenieru de caminos del distritu d'Asturies, Elduayen concluyera, nel branu de 1846, l'estudiu del trazáu y condiciones que tendría de siguir la futura llinia ferrial».

=== FEVE ===
A partir de los [[años 1960]] la crisis de la minería asturiana del carbón y el treslláu de Uninsa de La Felguera a Veriña supunxo un descensu d'ingresos pal Ferrocarril de Llangréu. El 2 de xunu de 1972, R. Heredia Guilhou, últimu direutor de la sociedá, solicitó al Estáu la rescisión de la titularidá de la concesión.<ref>{{cita llibru|nome=Rodríguez Muñoz, Javier (direición)|títulu=Diccionariu Históricu d'Asturies|fechaaccesu=10 de xineru de 2010|editorial=Editorial Prensa Asturiana, SA|ubicación=Uviéu|isbn=84-87730-90-6|capítulu=Ferrocarriles|páxina=448}}</ref> El [[12 de xunu|12 del mesmu mes]] la llinia pasó a ser esplotada por [[Ferrocarriles de Vía Estrecha|FEVE]], que se fixo cargu de la, daquella, compañía ferroviaria más antigua d'Europa.

== La llinia ==
La rede ferrovaria del Ferrocarril de Llangréu componer d'una llinia troncal de la que partíen diversos ramales hasta les mines de carbón y los muelles del puertu de Xixón. Orixinalmente la llinia proyeutada escurría ente Xixón y [[Sama (Llangréu)|Sama]]. El conxuntu de la rede travesaba los [[Conceyu (Asturies)|conceyos asturianos]] de [[Xixón]], [[Siero]], [[Noreña]], [[Llangréu]], [[Samartín del Rei Aurelio]] y [[Llaviana (Asturies)|Llaviana]]. El tramu Xixón-La Pola Llaviana forma l'actual [[Llinia F-5 (Cercanía Asturies)|llinia F5 de les Cercaníes de FEVE n'Asturies]].

La llinia construyir con un anchu de 5 [[Pie castellanu|pies]] y 2 [[pulgada|pulgaes]] castellanes, lo qu'equival a un anchu, averáu, de 1&nbsp;438 mm, cercanu al anchu internacional. 

=== Inauguración ===
El primer tramu de la llinia, Xixón-Pinzales, foi inauguráu'l [[25 d'agostu]] de [[1852]] por reinar madre [[María Cristina de Borbón]]. El primer raíl fuera asitiáu en Xixón, nel puntu de partida del ferrocarril, el 12 de febreru de 1851.<ref>Publicáu nel Boletín Oficial de la Provincia d'Uviéu'l 19 de febreru de 1851</ref> Como anéudota, reinar madre preguntó, con ironía, inclinándose sobre les víes "si los raíles yeren de plata", debíu al costu de les obres.<ref>{{cita llibru|autor=García Muñiz, Julián|títulu=La industria hullero (Ed. facsimil)|añu=2000|editorial=Uviéu: Colexu Oficial d'Inxenieros Téunicos de Mines del Principáu d'Asturies|id=84-86889-77-4|páxina=84|cita="[...] a que la so inauguración asistió la reina Cristina*, al paecer comenenciuda nel negociu, a quién paeciéndo-y escesivu'l costu de les obres, preguntó, non ensin cieta ironía, «si los carriles yeren de plata», frase que se fixo proverbial <small>(* Nel testu apaez Isabel, y ye rectificáu a Cristina na fe d'errates)</small>}}</ref>

Con esta inauguración convertir na quinta llinia ferroviaria española (cuarta peninsular) con traición de vapor.<ref>{{cita llibru|apellíu=Fernández López|nome=Javier|títulu=Arqueología industrial, patrimoniu y turismu cultural|capítulu=El patrimoniu ferroviariu asturianu|añu=2001|editor=[[Incuna]]|lugar=Xixón|p=81|isbn=9788460726463}}</ref> Con anterioridá yá fueren puestes en marcha les llinies Güines-L'Habana, en Cuba, Barcelona-Mataró, Madrid-Aranjuez y la Valencia-El Grao, por orde cronolóxicu. Mercedes López García{{harvnp|López García|1995|p=41}} considera que la de Llangréu, foi la primer llinia peninsular que puede ser considerada como tal, pos les anteriores yeren tramos de grandes llinies que se configuraríen más tarde y ensin les dificultaes téuniques que'l Llangréu tuvo que superar.

=== Ampliación ===
Darréu fueron puestos en funcionamientu los tramos Pinzales-Boca Norte del túnel de [[Carbayín]] ([[7 de mayu]] de [[1853]]) y Boca norte del túnel de Carbayín hasta Vega ([[La Felguera (Llangréu)|La Felguera]]), faciendo entrada nesta última estación el [[1 d'ochobre]] de [[1854]]. Finalmente'l [[12 de xunetu]] de [[1856]] entraba na estación de [[Sama de Llangréu]] la llocomotora "Villa de Xixón" arremolcando un convói mistu, de mercancíes y pasaxeros.

El trazáu orixinal de la llinia, nel tramu Pinzales-Boca norte del túnel de Carbayín incluyía dos obres d'especial importancia: El [[túnel]] del Conixo (que desagua nel actual apeaderu Boca Sur Curuxona) y el [[planu inclináu]] de San Pedro.

;El túnel del Conixo
Esti túnel conocíu tamién como del Conixho o del Conixu— ta consideráu como'l primer túnel ferroviariu d'importancia n'España. Enantes a él foi furáu'l [[túnel de Montgat]] (135 m) na llinia Barcelona-Mataró, primer túnel ferroviariu d'España, de gran cencellez y ensin estudios previos.

Comunica los valles de Noreña y Ruedes per debaxo del cuetu del mesmu nome. Foi proyeutáu con un llargor de 610 pies (167 m), 343 en llinia recta y 267 nuna curva de 1200 pies de radio.

Elduayen enfrentar al gran problema de desconocer los terrenes que tenía que travesar el túnel, conociendo namái la edá xeolóxica de los mesmos. A midida que furábase'l túnel, dende los dos boques, foi afayando los materiales que tenía qu'escavar, atopándose con magres, arenes, margas y caliares. Estos materiales, na so mayoría pocu consistentes y bien permeables, fixeron los trabayos bien difíciles, por cuenta de les filtraciones d'agua escontra los buecos.

El túnel empezar a construyir el [[14 de mayu]] de 1847, calar los dos galeríes cimeres de cada boca'l [[28 de xunetu]] de [[1848]]. Fueron necesarios 13 meses más pa la so terminación total.

[[Ficheru:JFL 1169 FL PLANO INCLINADOb.jpg|thumb|Vista del planu inclináu de San Pedro y de l'antigua estación de la Florida.]]
;El planu inclináu de San Pedro El
planu inclináu de San Pedro —o de La Florida— tenía un llargor de 715 m y una rimada del 12%. Salvaba los 92 m de desnivel ente la estación de La Florida y la de San Pedro. Yera un planu de doble vía, que nos sos oríxenes yera automotor, esto ye, funcionaba por gravedá: Los vagones cargaos baxaben per una vía abasnando un cable que, al traviés d'una polea na parte cimera del planu, xubía los vacíos pela otra vía, gracies a la diferencia de pesu ente dambos. Esta configuración yera posible por cuenta de que'l tráficu mayoritariu yera'l de carbón, en sentíu descendente.

Darréu dotóse d'una máquina de vapor pa realizar les maniobres, dexando de ser automotor.

Foi l'únicu planu inclináu utilizáu pal tresporte de viaxeros n'España.

Dambes obres quedaron fora de serviciu'l [[25 de febreru]] de [[1963]], en que s'inauguró un túnel de 4&nbsp;016 m de llargor y 16 milésimes de pendiente, ente les estaciones de La Florida y Noreña.

El planu inclináu y l'estación de San Pedro fueron utilizaos como escombrera d'estériles de mina dende entós hasta l'añu [[1985]].

=== Ramales ===
Darréu la llinia ampliar hasta la población de [[La Pola Llaviana]] y construyéronse dos ramales, col fin d'averar el ferrocarril a les esplotaciones hulleres, al valle de Samuño y a [[Santa Bárbola]], y dellos al puertu de Xixón

;Ramales del puertu de Xixón
[[Ficheru:Puerto Gijón.jpg|miniaturadeimagen|Grabáu de Bernardo Rico amosando'l puertu de Xixón publicáu en ''[[La Ilustración Español y Americano]]'' en setiembre de 1884. A la izquierda reparar el muelle del carbón y dos ''drops''.]]El principal motivu de la construcción de la llinia foi'l tresporte de carbón a la mariña col fin de ser embarcáu. Pa ello yera primordial que'l ferrocarril llegara hasta'l puertu de Xixón.

La estación de Xixón asitiar nuna zona pantanosa desecada conocida como La Güelga, asitiada dientro de la fortificación de la villa, construyida por cuenta de la [[Primer Guerra Carlista]]. Les víes travesaben el foso por aciu una ponte. Elduayen cuntaba con solucionar l'accesu al puertu mientres se construyía la llinia pero nun foi posible hasta 1857. Pa ello, el so socesor, l'inxenieru Pedro Antonio de Mesa, diseñu y construyó un accesu a la dársena al traviés de callar Comerciu. Nel muelle oeste de la pequeña dársena de Xixón asitiáronse dos ''drops'' (y darréu otru terceru) pa descargar direutamente los vagones a les bodegues de los barcos.<ref group=n>Los ''drops'' yeren unos castilletes de madera que, por aciu l'usu de polees y contrapesos, dexaben baxar los vagones a les bodegues de los barcos. Esta operación dexaba una carga más rápida de los barcos y amenorgaba la fragmentación del carbón al amenorgar el númberu d'operaciones. Con anterioridá a la so puesta en marcha, los vagones yeren descargaos na estación, el carbón almacenáu nun depósitu. Dende ellí yera treslladáu al muelle pa la carga nos barcos. tou ello por aciu carros y cestes. Estos ''drops'' yeren una adautación del inxeniu escurríu por William Chapman pal mesmu fin nos muelles del [[ríu Tyne]] ([[Reinu Xuníu]]). El muelle nel que s'asitiaron llegar a conocer como'l "muelle del carbón"</ref> Pa facilitar l'accesu de los vagones a los ''drops'', el acesso taba eleváu sobre'l suelu por aciu una obra de fábrica y madera. Esta obra, conocida llocalmente como "el murallón del Llangréu" caltener hasta l'añu 1909, en que sumió por cuenta de les presiones locales pol deterioru que producía a la imaxe de Xixón como ciudá de veranéu (polvu de carbón en suspensión, etc).

Pal tresporte del carbón hasta los ''drops'' la compañía adquirió nel Reinu Uníu 290 vagones de construcción desaxeradamente simple, dalgunos de los cualos pervivieron hasta l'esmantelamientu del murallón y de los ''drops''.

En 1907, la compañía inauguró un nuevu ramal a l'ampliación del puertu xixonés n'El Musel. Partiendo de la llinia xeneral dende Sotiel.lo, travesaba'l cuetu de la Campa Torres, hasta'l dique Norte. Sicasí, la compañía caltuvo l'embarque na dársena antigua hasta l'añu 1965 por aciu grúes.

=== So alministración de FEVE ===
Tres la so integración en FEVE, la empresa pública acometió diverses obres na llinia. Ente elles destaca'l cambéu d'anchu de vía ente [[1983]] y [[1984]] a anchu métricu, pa unificala col restu de les llinies de FEVE.
La llinia ta anguaño reintegrada en Adif (Feve-Renfe). El trazáu orixinal al so pasu por Sama y La Felguera ta siendo soterráu.

== Arte ==
La inauguración de la llinia atópase afigurada nel cuadru "Inauguración del ferrocarril de Llangréu por Reinar Gobernadora. Entrada del tren en Xixón" de [[Jenaro Pérez Villaamil]], allugáu nel [[Ministeriu de Fomentu d'España|Ministeriu de Fomentu]].

Un llugar destacáu ocupar el patrimoniu ferroviariu, puestu cada vez más en valor, formáu por estaciones, almacenes y viviendes de promoción empresarial, dalgunos d'estos edificios entá en funcionamientu.

=== Patrimoniu ===


*Antigua estación de Sotrondio ([[1885]])
*Antigua estación d'El Apurro (1885)
*Casa del pasu a nivel de Ciañu ([[1896]])
*Estación de Sotiel.lo (Xixón, [[1907]])
*Estación de La Pola Llaviana (1907)
*Estación de Sama (1907)
**Depósitu d'agües (s. XIX)
**Edificio viviendes/almacenes ([[1955]])
*Almacén de La Ponte de La Felguera ([[1900]])
*Estación de Vega-La Felguera ([[1915]])
**Garaxes ([[1880]])
**Almacén ([[1900]])
**Cases de Vega (Anterior a [[1900]])
**Cabina de cambéu d'aguyes ([[1920]])
*Estación nueva de Sotrondio (1915)
*Estación nueva d'El Apurro (1915)
*Apeaderu de Tiuya (1915)
*Apeaderu de Carbayín (1915)
**Casa d'emplegaos (1920)
*Estación d'El Berrón (1955)
**Cases d'emplegaos (Anterior a 1900)
**Palacete L'Escolín (1905)

== Notes ==
{{llistaref|group=n}}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Bibliografía utilizada ==
* {{cita llibru|apellíos=Bent|nome=Mike|editorial=Semaphore Press|títulu=Narrow gauge rails through the Cordillera|añu=1998|isbn=1902298004|oclc=39045601}}

* {{cita llibru|autor=FEVE (coordinación)|títulu=El Llangréu: Del carbón al Metrotrén: 150 años moviendo Asturies|añu=2002|editorial=Madrid: Ministeriu de Fomentu}}

* {{cita llibru|autor=Flores Suárez, José María|títulu=La Compañía del Ferrocarril de Llangréu n'Asturies: estaciones ya infraestructures (1846-1972)|añu=2004|editorial=Somonte, L'Abadía Cenero, Xixón: Trea|isbn=84-9704-124-0}}

* {{Cita web|apellíu=Garcival|nome=Gonzalo|títulu=El Llangréu: Asturies, tierra conquistada pal ferrocarril|añu=2002|edición=Línea del Tren Nº 273|ubicación=Madrid|editorial=Renfe: Direición d'Organización, Comunicación y Desarrollu|url=http://www.revistalineas.com/Lineas11/hestoria01.htm|fechaaccesu=19 de marzu de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090508145219/http://www.revistalineas.com/Lineas11/hestoria01.htm1|fechaarchivu=8 de mayu de 2009}}

* {{Cita web|apellíu=Grupu de Trabayos Ferroviarios|títulu=El ferrocarril de Llangréu|añu=2004|url=https://www.telecable.es/personales/alfredov/lineasfc.html|fechaaccesu=15 de setiembre de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080620034453/http://www.telecable.es/personales/alfredov/lineasfc.html|fechaarchivu=20 de xunu de 2008}}

* {{Cita web|apellíu=Xaén|nome=Alberto|títulu=El túnel de Conixho|editorial=todoTrenes.com|url=http://www.todotrenes.com/Fiches/verFichaEstructura.asp?Estructura=4|fechaaccesu=19 de marzu de 2007|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081220171715/http://www.todotrenes.com/Fiches/verFichaEstructura.asp?Estructura=4|fechaarchivu=20 d'avientu de 2008}}

* {{cita llibru|apellíu=López García|nome=Mercedes (Dir.)|títulu=La vía estrecha n'Asturies: inxeniería y construcción, 1844-1972|añu=1995|editorial=Gran Enciclopedia Asturiana|lugar=Xixón|isbn=84-7286-349-2}}

== Enllaces esternos ==
* [http://ropdigital.ciccp.es/pdf/publico/1858/1858_tomoI_9_01.pdf "Ferro-carril de Llangréu", d'Eduardo Saavedra, Revista d'Obres Públiques 1858] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210822223504/http://ropdigital.ciccp.es/pdf/publico/1858/1858_tomoI_9_01.pdf |date=2021-08-22 }}










{{Tradubot|Ferrocarril de Langreo}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Empreses ferroviaries estinguíes d'España|Llangréu]]
[[Categoría:Ferrocarril n'Asturies]]
[[Categoría:Historia d'Asturies]]
[[Categoría:Llangréu]]
[[Categoría:Organizaciones fundaes en 1846]]
[[Categoría:Arquiteutura d'Asturies]]
El Ferrocarril de Llangréu (oficialmente Compañía del Ferro-carril de Llangréu n'Asturies) foi una empresa ferroviaria española que construyó nel sieglu XIX la llinia Xixón-Llangréu n'Asturies.

La llinia foi la tercera con traición de vapor na península ibérica, la cuarta d'España y la primera de calter industrial, tresportando carbón de les mines de Llangréu y Siero hasta'l puertu de Xixón, amás de pasaxeros.

Nel sieglu XX foi una de les llinies que s'integraron en FEVE, siendo naquel momentu la empresa ferroviaria europea más antigua en funcionamientu.

 Antecedentes 
La idea orixinal d'un ferrocarril de Llangréu a Xixón remontar a 1843, cuando una comisión ye nomada pa «esaminar el desenvolvimientu de la minería de carbón y el tresporte del mineral hasta dalgún de los puertos de la mariña asturiana». Una de les conclusiones d'esta comisión foi que tal empresa solo sería rentable si utilizábase'l ferrocarril. El 12 d'abril de 1842 inaugurárase la carretera carbonera, que dende la ponte de Turiellos en La Felguera llegaba al puertu de mar en Xixón.

El primer proyeutu foi redactáu pol téunicu inglés Charles Green, quien tamién trazara los planos del proyeutu del Ferrocarril del Pandu a Asturies pa los hermanos Manby.

Los diputaos a Cortes Antonio Jordá, Alejandro Oliván y Felipe Canga Argüelles llograron, por aciu la Real Orde del 17 de setiembre de 1844, l'autorización pa construyir un camín de fierro» dende los xacimientos hulleros de Llangréu y Siero a los puertos de Xixón y Avilés. Darréu, Vicente Beltrán de Lliriu, so les órdenes d'Agustín Fernando Muñoz y Sánchez, duque de Riánsares y home de la reina rexente, llogró autorización pa tender una llinia de ferrocarril dende Sama de Llangréu a Villaviciosa per Siero con ramales a Uviéu y Mieres por aciu Real Orde de 2 de mayu de 1845. Finalmente, una Real Orde de 4 de xunetu de 1846 llegalizaba'l trespasu de los derechos de Oliván, Jordá y Canga a Bertrán de Lliriu, realizáu ente 1845 y 1846. El duque de Riánsares taba especialmente interesáu nel trazáu d'un ferrocarril que diera salida al mar al carbón de les sos concesiones na cuenca del Nalón, pa llograr ventaya sobre los sos competidores de la cuenca del Caudal.

 La empresa 
thumb|Gerónimo Valdés, primer presidente de la Compañía del Ferro-carril de Llangréu n'Asturies.
La Compañía del Ferrocarril de Llangréu fundar en 1846, con capital mayoritariamente asturianu y casa social en Madrid. Los sos estatutos fueron aprobaos pol Tribunal de Comerciu'l 11 de xunetu, so la forma de compañía anónima, siendo la so capital social de 40 millones de reales de vellón, estremaos en 20.000 aiciones. Como primer presidente nomar al militar asturianu Gerónimo Valdés y como vicepresidente a Bertán de Lliriu.

thumb|José Elduayen Gorriti, inxenieru responsable del trazáu de la llinia.
En 1847 llogró la concesión de la llinia Xixón-Llangréu y empezaron los trabayos, so la direición del inxenieru español José Elduayen Gorriti, incorporáu a la compañía'l 13 de febreru. Primeramente, como inxenieru de caminos del distritu d'Asturies, Elduayen concluyera, nel branu de 1846, l'estudiu del trazáu y condiciones que tendría de siguir la futura llinia ferrial».

 FEVE 
A partir de los años 1960 la crisis de la minería asturiana del carbón y el treslláu de Uninsa de La Felguera a Veriña supunxo un descensu d'ingresos pal Ferrocarril de Llangréu. El 2 de xunu de 1972, R. Heredia Guilhou, últimu direutor de la sociedá, solicitó al Estáu la rescisión de la titularidá de la concesión. El 12 del mesmu mes la llinia pasó a ser esplotada por FEVE, que se fixo cargu de la, daquella, compañía ferroviaria más antigua d'Europa.

 La llinia 
La rede ferrovaria del Ferrocarril de Llangréu componer d'una llinia troncal de la que partíen diversos ramales hasta les mines de carbón y los muelles del puertu de Xixón. Orixinalmente la llinia proyeutada escurría ente Xixón y Sama. El conxuntu de la rede travesaba los conceyos asturianos de Xixón, Siero, Noreña, Llangréu, Samartín del Rei Aurelio y Llaviana. El tramu Xixón-La Pola Llaviana forma l'actual llinia F5 de les Cercaníes de FEVE n'Asturies.

La llinia construyir con un anchu de 5 pies y 2 pulgaes castellanes, lo qu'equival a un anchu, averáu, de 1 438 mm, cercanu al anchu internacional. 

 Inauguración 
El primer tramu de la llinia, Xixón-Pinzales, foi inauguráu'l 25 d'agostu de 1852 por reinar madre María Cristina de Borbón. El primer raíl fuera asitiáu en Xixón, nel puntu de partida del ferrocarril, el 12 de febreru de 1851.Publicáu nel Boletín Oficial de la Provincia d'Uviéu'l 19 de febreru de 1851 Como anéudota, reinar madre preguntó, con ironía, inclinándose sobre les víes "si los raíles yeren de plata", debíu al costu de les obres.

Con esta inauguración convertir na quinta llinia ferroviaria española (cuarta peninsular) con traición de vapor. Con anterioridá yá fueren puestes en marcha les llinies Güines-L'Habana, en Cuba, Barcelona-Mataró, Madrid-Aranjuez y la Valencia-El Grao, por orde cronolóxicu. Mercedes López García considera que la de Llangréu, foi la primer llinia peninsular que puede ser considerada como tal, pos les anteriores yeren tramos de grandes llinies que se configuraríen más tarde y ensin les dificultaes téuniques que'l Llangréu tuvo que superar.

 Ampliación 
Darréu fueron puestos en funcionamientu los tramos Pinzales-Boca Norte del túnel de Carbayín (7 de mayu de 1853) y Boca norte del túnel de Carbayín hasta Vega (La Felguera), faciendo entrada nesta última estación el 1 d'ochobre de 1854. Finalmente'l 12 de xunetu de 1856 entraba na estación de Sama de Llangréu la llocomotora "Villa de Xixón" arremolcando un convói mistu, de mercancíes y pasaxeros.

El trazáu orixinal de la llinia, nel tramu Pinzales-Boca norte del túnel de Carbayín incluyía dos obres d'especial importancia: El túnel del Conixo (que desagua nel actual apeaderu Boca Sur Curuxona) y el planu inclináu de San Pedro.

El túnel del Conixo
Esti túnel conocíu tamién como del Conixho o del Conixu— ta consideráu como'l primer túnel ferroviariu d'importancia n'España. Enantes a él foi furáu'l túnel de Montgat (135 m) na llinia Barcelona-Mataró, primer túnel ferroviariu d'España, de gran cencellez y ensin estudios previos.

Comunica los valles de Noreña y Ruedes per debaxo del cuetu del mesmu nome. Foi proyeutáu con un llargor de 610 pies (167 m), 343 en llinia recta y 267 nuna curva de 1200 pies de radio.

Elduayen enfrentar al gran problema de desconocer los terrenes que tenía que travesar el túnel, conociendo namái la edá xeolóxica de los mesmos. A midida que furábase'l túnel, dende los dos boques, foi afayando los materiales que tenía qu'escavar, atopándose con magres, arenes, margas y caliares. Estos materiales, na so mayoría pocu consistentes y bien permeables, fixeron los trabayos bien difíciles, por cuenta de les filtraciones d'agua escontra los buecos.

El túnel empezar a construyir el 14 de mayu de 1847, calar los dos galeríes cimeres de cada boca'l 28 de xunetu de 1848. Fueron necesarios 13 meses más pa la so terminación total.

thumb|Vista del planu inclináu de San Pedro y de l'antigua estación de la Florida.
El planu inclináu de San Pedro El
planu inclináu de San Pedro —o de La Florida— tenía un llargor de 715 m y una rimada del 12%. Salvaba los 92 m de desnivel ente la estación de La Florida y la de San Pedro. Yera un planu de doble vía, que nos sos oríxenes yera automotor, esto ye, funcionaba por gravedá: Los vagones cargaos baxaben per una vía abasnando un cable que, al traviés d'una polea na parte cimera del planu, xubía los vacíos pela otra vía, gracies a la diferencia de pesu ente dambos. Esta configuración yera posible por cuenta de que'l tráficu mayoritariu yera'l de carbón, en sentíu descendente.

Darréu dotóse d'una máquina de vapor pa realizar les maniobres, dexando de ser automotor.

Foi l'únicu planu inclináu utilizáu pal tresporte de viaxeros n'España.

Dambes obres quedaron fora de serviciu'l 25 de febreru de 1963, en que s'inauguró un túnel de 4 016 m de llargor y 16 milésimes de pendiente, ente les estaciones de La Florida y Noreña.

El planu inclináu y l'estación de San Pedro fueron utilizaos como escombrera d'estériles de mina dende entós hasta l'añu 1985.

 Ramales 
Darréu la llinia ampliar hasta la población de La Pola Llaviana y construyéronse dos ramales, col fin d'averar el ferrocarril a les esplotaciones hulleres, al valle de Samuño y a Santa Bárbola, y dellos al puertu de Xixón

Ramales del puertu de Xixón
miniaturadeimagen|Grabáu de Bernardo Rico amosando'l puertu de Xixón publicáu en La Ilustración Español y Americano en setiembre de 1884. A la izquierda reparar el muelle del carbón y dos drops.El principal motivu de la construcción de la llinia foi'l tresporte de carbón a la mariña col fin de ser embarcáu. Pa ello yera primordial que'l ferrocarril llegara hasta'l puertu de Xixón.

La estación de Xixón asitiar nuna zona pantanosa desecada conocida como La Güelga, asitiada dientro de la fortificación de la villa, construyida por cuenta de la Primer Guerra Carlista. Les víes travesaben el foso por aciu una ponte. Elduayen cuntaba con solucionar l'accesu al puertu mientres se construyía la llinia pero nun foi posible hasta 1857. Pa ello, el so socesor, l'inxenieru Pedro Antonio de Mesa, diseñu y construyó un accesu a la dársena al traviés de callar Comerciu. Nel muelle oeste de la pequeña dársena de Xixón asitiáronse dos drops (y darréu otru terceru) pa descargar direutamente los vagones a les bodegues de los barcos.Los drops yeren unos castilletes de madera que, por aciu l'usu de polees y contrapesos, dexaben baxar los vagones a les bodegues de los barcos. Esta operación dexaba una carga más rápida de los barcos y amenorgaba la fragmentación del carbón al amenorgar el númberu d'operaciones. Con anterioridá a la so puesta en marcha, los vagones yeren descargaos na estación, el carbón almacenáu nun depósitu. Dende ellí yera treslladáu al muelle pa la carga nos barcos. tou ello por aciu carros y cestes. Estos drops yeren una adautación del inxeniu escurríu por William Chapman pal mesmu fin nos muelles del ríu Tyne (Reinu Xuníu). El muelle nel que s'asitiaron llegar a conocer como'l "muelle del carbón" Pa facilitar l'accesu de los vagones a los drops, el acesso taba eleváu sobre'l suelu por aciu una obra de fábrica y madera. Esta obra, conocida llocalmente como "el murallón del Llangréu" caltener hasta l'añu 1909, en que sumió por cuenta de les presiones locales pol deterioru que producía a la imaxe de Xixón como ciudá de veranéu (polvu de carbón en suspensión, etc).

Pal tresporte del carbón hasta los drops la compañía adquirió nel Reinu Uníu 290 vagones de construcción desaxeradamente simple, dalgunos de los cualos pervivieron hasta l'esmantelamientu del murallón y de los drops.

En 1907, la compañía inauguró un nuevu ramal a l'ampliación del puertu xixonés n'El Musel. Partiendo de la llinia xeneral dende Sotiel.lo, travesaba'l cuetu de la Campa Torres, hasta'l dique Norte. Sicasí, la compañía caltuvo l'embarque na dársena antigua hasta l'añu 1965 por aciu grúes.

 So alministración de FEVE 
Tres la so integración en FEVE, la empresa pública acometió diverses obres na llinia. Ente elles destaca'l cambéu d'anchu de vía ente 1983 y 1984 a anchu métricu, pa unificala col restu de les llinies de FEVE.
La llinia ta anguaño reintegrada en Adif (Feve-Renfe). El trazáu orixinal al so pasu por Sama y La Felguera ta siendo soterráu.

 Arte 
La inauguración de la llinia atópase afigurada nel cuadru "Inauguración del ferrocarril de Llangréu por Reinar Gobernadora. Entrada del tren en Xixón" de Jenaro Pérez Villaamil, allugáu nel Ministeriu de Fomentu.

Un llugar destacáu ocupar el patrimoniu ferroviariu, puestu cada vez más en valor, formáu por estaciones, almacenes y viviendes de promoción empresarial, dalgunos d'estos edificios entá en funcionamientu.

 Patrimoniu 

Antigua estación de Sotrondio (1885)
Antigua estación d'El Apurro (1885)
Casa del pasu a nivel de Ciañu (1896)
Estación de Sotiel.lo (Xixón, 1907)
Estación de La Pola Llaviana (1907)
Estación de Sama (1907)
Depósitu d'agües (s. XIX)
Edificio viviendes/almacenes (1955)
Almacén de La Ponte de La Felguera (1900)
Estación de Vega-La Felguera (1915)
Garaxes (1880)
Almacén (1900)
Cases de Vega (Anterior a 1900)
Cabina de cambéu d'aguyes (1920)
Estación nueva de Sotrondio (1915)
Estación nueva d'El Apurro (1915)
Apeaderu de Tiuya (1915)
Apeaderu de Carbayín (1915)
Casa d'emplegaos (1920)
Estación d'El Berrón (1955)
Cases d'emplegaos (Anterior a 1900)
Palacete L'Escolín (1905)

 Notes 

 Referencies 

 Bibliografía utilizada 
 

 

 

 

 

 

 

 Enllaces esternos 
 "Ferro-carril de Llangréu", d'Eduardo Saavedra, Revista d'Obres Públiques 1858 

Llangréu
Categoría:Ferrocarril n'Asturies
Categoría:Historia d'Asturies
Categoría:Llangréu
Categoría:Organizaciones fundaes en 1846
Categoría:Arquiteutura d'Asturies