Idioma yagán
{{Ficha d'idioma |nome =
Yagán, yahgán, yámana
|nativu = ''Háusi kúta''
|familia madre = área patagónica
|oficial= - 
|países= [[Chile]] (estinguíu n'[[Arxentina]])
|zona= [[Archipiélagu de Tierra del Fueu]]
|falantes=[[Cristina Calderón|1]] (2011)<ref name="cristinacalderon">{{cita web |autor=[[Radio Biobío|Biobíochile.cl]] |títulu=Última representante del pueblu Yagan cumple 83 años en Puerto Williams |url=http://www.biobiochile.cl/2011/05/26/ultima-representante-del pueblu-yagan-cumple-83-anos-en-puerto-williams.shtml |fecha=26 de mayu de 2011 |fechaaccesu=28 de mayu de 2011 }}</ref>|h1=1|h2=0|rank=''Non nos 100 mayores''
|familia=[[Llingües aisllaes|Aisllada]]
|axencia=
|mapa = [[File:Lingua yámana.png|250px]]
|iso1=nengunu |iso2=sai |iso3=yag}}

L''''idioma yagán''' o '''yámana''', mentáu tamién na lliteratura como ''háusi kúta'', ''inchikut'', ''tekeenika'', ''yahgan'' o ''yappu'', ye l'idioma de los [[yagán|yaganes]], un pueblu [[amerindiu]] [[nómada]] de les islles y canales del estremu sur de [[Chile]] y [[Arxentina]]. Considérase una [[llingua aisllada]]<ref name="FabreYahgan">{{cita web|apellíu = Fabre|nome = Alain|títulu = Yahgan/Yamana '''In:''' Diccionariu etnolingüíntico y guía bibliográfica de los pueblos indíxenes suramericanos|añu = 2005|url = http://butler.cc.tut.fi/~fabre/BookInternetVersio/Dic=Yahgan.pdf|fechaaccesu = 13 nov. 2008|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20081128100159/http://butler.cc.tut.fi/~fabre/BookInternetVersio/Dic%3DYahgan.pdf|fechaarchivu = 28 de payares de 2008}}</ref> cercana a la [[llingua muerta|estinción]], pos nel presente solo conozse una falante (d'avanzada edá) d'esti idioma: [[Cristina Calderón]], nacida la {{fecha|24|5|1928|edá}}, que vive nel pobláu chilenu de [[Villa Ukika]], nes cercaníes de [[Puerto Williams]] ([[Isla Navarino]]).

== Denominaciones ==
De les denominaciones daes a los sos falantes, la más conocida ye "yagán" (del inglés ''Yahgan''), inventada pol misioneru colonizador d'[[Ushuaia]], [[Thomas Bridges]]:

{{cita|Di a estos nativos el nome ''Yahgan'' porque yera apropiáu. L'estrechu Murray, cerca del cual establecióse la nuesa misión y llamáu polos nativos Yahga, pue ser consideráu'l centru del so territoriu y l'idioma a la manera en qu'ellí se fala ye'l que yo aprendí y esta ye la so forma más pura, siendo la que ta al mediu ente les sos variedaes falaes al sur, al este y al oeste. Poles razones anteriores, ''Yahgan'' paeció un nome fayadizu y agora ye conocíu asina perdayuri.<ref>{{cita|"I gave these natives the name Yahgan because it was convenient. The Murray Narrows, near which our Mission was established, called by the natives Yahga, may be considered the centre of their land and the language as spoken there was that which I learned, and its purest form, being the mean between its varieties spoken Southward, Eastward and Westward. For these reasons Yahgan seemed a suitable name, and is now known everywhere".}}</ref>}}

Xunto al nome yagán, emplegóse'l términu "yámana" (del yagán ''[[wikt:jámana|jámana]]'', "home") pa referise al pueblu y a la so llingua; pero esti términu nun yera aceptáu poles últimu dos falantes, por significar "home" solamente na so acepción de "ser humanu de sexu masculín".

El nome ''inchikut'' ye una pallabra compuesta que'l so primer términu paez provenir del inglés ''indian'', depués significaría a cencielles ''idioma de los indios''.

D'alcuerdu a Adalberto Salas, el nome ''háusi kúta'' (escritu por esti autor ''háusi kút~'') ye'l que-y daben les postreres falantes.

== Historia ==
El yahgán yera la llingua más austral del mundu y hasta entamos del [[sieglu XX]] yera faláu nel área costera austral de la isla de [[Isla Grande de Tierra del Fueu|Tierra del Fueu]], y nes islles y canales ente la [[canal Beagle]] y el [[cabu de Fornos]]. En [[1886]] amás rexistrábase una pequeña población falante d'esti idioma tamién nel archipiélagu de les [[Malvines]], nuna misión de la [[isla Vigía]] o Keppel.{{ensin referencies}}

describir como una llingua con un léxicu bien ampliu, pero nun esiste alcuerdu ente los llingüistes alrodiu de la so rellación con otres llingües, y magar permanez considerada un idioma aislláu, intentóse rellacionala con otres llingües del área fueguina, como'l [[idioma kawésqar|kawésqar]] o'l [[Idioma chono (Chile)|chono]], les [[llingües chon]] y con llingües xeográficamente más distantes como'l [[mapudungun]].{{ensin referencies}}

La manera de vida de los yaganes actuales ye asemeyáu al de la población rural de cualesquier otru orixe del estremu austral d'[[Arxentina]] o Chile, en nada distintu al de la población emigrada, especialmente de [[Chiloé]], escontra esa zona. La única traza cultural relevante que podría ser consideráu ye la llingua, que bien pocos conocen y solo una persona fala fluidamente a principios del [[sieglu XXI]].{{ensin referencies}}

En 1972 namái dos vieyos, Felipe Álvarez y Benito Sarmiento, taben dispuestos a informar alrodiu de la so llingua y pollos súpose qu'otros 5 ó 7 conocer, qu'ente los demás miembros de la población dalgunos recordaben namái unes cuantes pallabres, y que los más nuevos ignorar por completu. Al referise a l'actitú de los yámana, de nun querer falar la so llingua, afirmaba Benito Sarmiento:
{{cita|Ye que nun s'escaez, sinón por arguyu dexar, pos yo dixi munches vegaes, yo nun puedo arguyu; yo escaezo yahgán, yo siempres voi siguir falando yahgán, hasta que yo me muerra.}}
(Benito Sarmiento —fináu en 1975— vivía absolutamente namái na caleta de Moxones, a unos 28 km al oeste de Puerto Williams. En Moxones, alredor de 1930, construyéronse unes casines pa los indíxenes qu'anguaño tán despoblaes dafechu.) La so actitú yera una esceición, tantu los yámanas como los [[kawésqar]] amuésense reluctantes a falar les sos llingües ante estrañu.

En [[2006]] namái quedaba una falante nativa, [[Cristina Calderón]], quien dempués de la muerte de la so hermana Úrsula, nun tien posibilidá de falar la so llingua con otres persones. Atópase empuesta a la creación d'un diccionariu pa caltener tol léxicu que recuerde.<ref>{{Cita web |url=http://www.estrellaarica.cl/site/edic/20030817234728/pags/20030818041915.html |títulu=Muyer yahgana busca caltener la so llingua. Diariu La Estrella de Arica |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20040501170720/http://www.estrellaarica.cl/site/edic/20030817234728/pags/20030818041915.html |fechaarchivu=2004-05-01 }}</ref>

== Fonoloxía ==
Bridges y los demás investigadores del idioma yámana propunxeron distintos sistemes [[fonoloxía|fonolóxicos]] pa la llingua. L'alfabetu que s'usa anguaño pa trescribila estrema 7 [[vocal]]es y 16 [[consonante]]s, magar hai un estudiu de Poblete y Sales qu'indica qu'habría 18 consonantes. Sicasí, el dialeutu o estadiu del idioma documentáu por Bridges tenía un númberu mayor de consonantes, pos esistía oposición ente sordes como /p/ y /t/ y sonores como /b/ y /d/.{{ensin referencies}}

=== Vocales ===
Na siguiente tabla amuésense les 7 vocales del idioma. Pa la so representación escrita nel Alfabetu Oficial empléguense los mesmos signos que s'usen nel [[Alfabetu Fonéticu Internacional]], con esceición de la vocal media central que s'escribe '''ö'''.

{| {{tablaguapa}} border="1"
!
! [[vocal anterior|Anterior]]
! [[vocal central|Central]]
! [[vocal posterior|Posterior]]
|- align=center
![[vocal zarrada|Zarrada]]
| style="font-size:larger;" | {{IPA|i}}
|
| style="font-size:larger;" | {{IPA|o}}
|- align=center
![[vocal media|Media]]
| style="font-size:larger;" | {{IPA|y}}
| style="font-size:larger;" | {{IPA|ə}}
| style="font-size:larger;" | {{IPA|o}}
|- align=center
![[vocal abierta|Abierta]]
| style="font-size:larger;" | {{IPA|æ}}
| style="font-size:larger;" | {{IPA|a}}
|
|}

=== Consonantes ===
{| {{tablaguapa}} border="1"
|
! [[consonante billabial|Billabial]]
! [[consonante labiodental|Llabiu-<br />dental]]
! [[consonante alveolar|Alveolar]]
! [[consonante alveopalatal|Alveo-<br />palatal]]
! [[consonante retroflexa|Retroflexa]]
! [[consonante velar|Velar]]
! [[consonante glotal|Glotal]]
|- align="center"
! align="right" | [[oclusiva]]
| style="font-size:larger;" | {{IPA|p}}
|
| style="font-size:larger;" | {{IPA|t}}
|
|
| style="font-size:larger;" | {{IPA|k}}
| style="font-size:larger;" | {{IPA|ʔ}}*
|- align="center"
! [[africada]]
|
|
|
| style="font-size:larger;" | ch {{IPA|[t͡ɕ]}}
| style="font-size:larger;" | {{IPA|tɻ}}*
|
|
|- align="center"
! [[fricativa]]
|
| style="font-size:larger;" | {{IPA|f}}
| style="font-size:larger;" | {{IPA|s}}
| style="font-size:larger;" | š {{IPA|[ɕ]}}
|
| style="font-size:larger;" | {{IPA|x}}
| style="font-size:larger;" | {{IPA|h}}
|- align="center"
! [[consonante nasal|nasal]]
| style="font-size:larger;" | {{IPA|m}}
|
| style="font-size:larger;" | {{IPA|n}}
|
|
|
|- align="center"
! [[aproximante]]
| style="font-size:larger;" | {{IPA|w}}
|
|
| style="font-size:larger;" | {{IPA|j}}
| style="font-size:larger;" | rh {{IPA|[ɻ]}}
|
|- align="center"
! [[consonante vibrante|vibrante]]
|
|
| style="font-size:larger;" | r {{IPA|[ɾ]}}
|
|
|
|- align="center"
! [[consonante líquida|líquida]]
|
|
| style="font-size:larger;" | {{IPA|l}}
|
|
|
|}
<small>* Non reconocíos como fonemes nel Alfabetu Oficial.</small>

== Gramática ==
Ye una llingua altamente [[Llingua aglutinante|aglutinante]], d'orde SOV y alliniadura nominativa-acusativu. Escarez d'artículu y [[xéneru gramatical]], pero estrema en númberu singular, [[dual]] y plural. Tien 6 casos: [[nominativu]], [[acusativu]], [[dativu]], [[llocativu]] y [[instrumental]], sufixos y prefixos locativos, verbalizadores, benefactivos, predicativos, d'orientación, direición, nominalización, ente otros.
El verbu conxugar en tres modo: [[indicativu]], [[imperativu]], [[suxuntivu]], persona: primer, segunda y tercer, voz: causativa, reflexiva, recíproca y pasiva, tiempu: presente, pasáu cercanu, pasáu llonxanu, futuru cercanu y futuru alloñáu, aspeutu: continuativo, durativu ya imprecisu, númberu: singular, dual y plural. La forma plural de los verbos tien distintos sufixos según seya coleutivu, paucal, intransitivu, oxetivu, ente otros, sicasí, munchos nun lleven sufixu y son totalmente irregulares.
Una carauterística notable ye ser una de les poques llingües d'América qu'utiliza la [[serialización verbal]].

== Exemplos de vocabulariu ==

Na llista inclúyense dellos vocablos.<ref>{{cita web|url=http://www.serindigena.org/territorios/yagan/len_yam1.htm|títulu=Pueblo Orixinarios – Territoriu Yagán|fechaaccesu=27 de payares de 2010|editorial=SerIndigena|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100629004858/http://www.serindigena.org/territorios/yagan/len_yam1.htm|fechaarchivu=29 de xunu de 2010}}</ref><ref>{{cita web|url=http://pueblosoriginarios.com/llingües/yagan.php|títulu=Lengua Kawésqar y Yámana|fechaaccesu=25 de marzu de 2014|editorial=pueblosoriginarios.com}}</ref>

{{llista de columnes|3|
* humanu: jámana
* home: úa
* muyer: kíppa, kípa
* perru: jašála, ješæel sangre: sápa, sáapa
* brazu: kame, kamáin, kæme *
corazón: sæskin
* lluna: hanúha, hannúxa
* estrella: appárhnix, apærnix
* nieve: pánaxa
* agua: pælaxa
* agua: síma
* borrina: foka, hóxka
* cielu: wákun
* fueu: pušáki
* ceniza: áfua, axuá, ahuá
* día: móala, maóla, mólla
* badea: ošipin, waja
* canoa: ánan
* colibrí: omora
<ref name=ms>{{cita publicación |autor=Sánchez, Montserrat |fecha=29 de payares de 2015 |títulu=Parque Omora: Una nueva forma de ver aves |url=http://impresa.elmercurio.com/Pages/NewsDetail.aspx?dt=2015-11-29&PaginaId=10&SupplementId=5&BodyId=0 |formatu=ASPX |publicación=Revista Domingu |editorial=Empresa El Mercurio S.A.P |ubicación=Santiago |númberu=2554 |páxines=10-11 |fechaaccesu=29 de payares de 2015 |cita=En llingua yagán, ''"omora"'' significa colibrí [...] ''"llana"'', que significa llingua [...] xilgueros ('' 'twin' '' en yagán) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304084213/http://impresa.elmercurio.com/Pages/NewsDetail.aspx?dt=2015-11-29&PaginaId=10&SupplementId=5&BodyId=0 |archivedate=2016-03-04 }}</ref>
* xilgueru: twin<ref name=ms/>
* llingua: lön
* idioma: kúta
* unu: okóle
* uña: kaluf
* vientu: húša *
banduyu: weina
* volar: alapa 
* yerba: chouka
* foín: chiloe, chilóea
}}

== Ver tamién ==
* [[Cristina Calderón]]
* [[Mamihlapinatapai]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

=== Bibliografía ===
* {{cita llibru|autor=Adelaar, Willem|títulu=The Language of the Andes|añu=2004|editorial=[[Cambridge University Press]]|id=ISBN 978-0-521-36275-7}}
*{{Enllaz rotu|1=Nominalización deverbativa en yagán |2=http://www.mundoalfal.org/sites/default/files/revista/09_cuadiernu_003.pdf |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}
*{{cita publicación|apellíu= Golbert de Goodbar|nome=Perla |títulu= Escontra una morfoloxía verbal del yagán |añu=1985|volume=51 |númberu=4|issn=0020-7071 |url=http://www.jstor.org/stable/1265288}}
*{{cita publicación |apellíu=Bridges |nome= Thomas|títulu=A few notes on the structure of Yahgan |añu=1894 |publicación=Journal of the Anthropological Institute of Great Britain and Ireland, London |idioma=inglés|volume= 23|páxines=pp.}}
*{{cita publicación|apellíu= Golbert de Goodbar|nome=Perla |títulu= Yagán, les partes de la oración|publicación=Vicus, Amsterdam|añu=1977|volume= 1|páxines= páxs. 5–60}}
*{{cita publicación|apellíu= Golbert de Goodbar|nome=Perla |títulu= Yagán, morfoloxía nominal|publicación=Vicus, Amsterdam|añu=1978|volume= 2|páxines= páxs. 87–101}}
*{{cita publicación |apellíu=Holmer |nome= Niels.M|títulu= Apuntes comparaos sobre la llingua de los yaganes (Tierra del fueu)|añu=1953, 1954|publicación=Revista de la facultá d'humanidaes y ciencies, Montevideo|volume=10–11|páxines=páxs.193–223, 121–142|cita=}}
*{{cita publicación |apellíu=Sales
|nome=Adalberto y Valencia, Alba|títulu=El fonetismo del yámana o yagán. Una nota en llingüística de salvataje|añu=1990 |publicación=Revista de Llingüística Teórica y Aplicada, Concepción|volume=28|páxines=páxs.147–169}}
*{{cita llibru |apellíos=Adam |nome= Lucien|enllaceautor= |títulu= Grammaire de la langue jâgane |url=https://archive.org/details/bub_gb_4V1IAAAAYAAJ |idioma= francés|añu=1885|cita=}}

== Enllaces esternos ==
* {{Enllaz rotu|1=Yagán (Universidá de Chile) |2=http://www.uchile.cl/cultura/lengua/yaganes |date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot }}
* {{Enllaz rotu|1=Llingua Yagán (Universidá de Chile) |2=http://www.uchile.cl/cultura/lengua/yaganes/2.html |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}
* {{Enllaz rotu|1=Alfabetu yahgán |2=http://www.uchile.cl/cultura/lengua/yaganes/alfabetu.html |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} (inclúi archivos de soníu)
* [http://tech.groups.yahoo.com/group/waata_chis/ Yagán actual]
* [[Sociedá Misionera d'América del Sur|South American Missionary Society]]: Tierra del Fueu, 1898:
**[http://patfotos.org/eng/VwSAMS/sams9.html Tekenika: young Yaghan women]
**[http://patfotos.org/eng/VwSAMS/sams11.html Tekenika: Mr. Pringle with young Yaghan men]
*[https://web.archive.org/web/20100819194552/http://lingweb.eva.mpg.de/ids/ Yagán dictionary online] (select simple or advanced browsing)
*[https://web.archive.org/web/20091027001242/http://geocities.com/lenguasaustrales/ Llingües Australes]
*[http://groups.yahoo.com/group/waata_chis Waata Chis, a discussion list on the Yaghan people, their language, and their culture]
*[http://www.toplumpostasi.net/index.php/cat/9/col/85/art/1061/PageName/English Moribund 'Savages' of Tierra del Fueu]
*[http://issuu.com/annakoelle/docs/y_gankuta__independiente_ Little Yagan Dictionary]
*[https://books.google.com/books?id=c-09AAAAYAAJ&printsec=frontcover&dq=acts+of+the+apostles+yahgan Acts of the Apostles translated into Yahgan, Google Books]
*[http://www.archive.org/details/aposlndianuztagu00brid Acts of the Apostles translated into Yahgan, www.archive.org]
*[https://books.google.com/books?id=UOw9AAAAYAAJ&printsec=frontcover&dq=gospel+of+john+yahgan Gospel of John translated into Yahgan, Google Books]
*[http://www.archive.org/details/gospeljonecamana00brid Gospel of John translated into Yahgan, www.archive.org]
*[http://www.archive.org/details/gospelofsluketra00brid Gospel of Luke translated into Yahgan, www.archive.org]
*[http://www.archive.org/details/glossarderfeuer01whisgoog Glossar der feuerländischen Sprache (1882)]
*[https://archive.org/details/YAMANA-ENGLISHA YAMANA ENGLISH DICTIONARY OF THE SPEECH OF TIERRA DEL FUEU (1933), www.archive.org]
*[https://books.google.com/books?id=BWsWAAAAYAAJ&pg=PP2&dq=Mission+Scientifique+du+Cap+Horn Mission scientifique du Cap Horn, 1882–1883, Volume 7, páxs. 262–335 on Yahgan language, grammar]
*{{cita llibru|apellíu=Adam|nome=Lucien|enllaceautor=Lucien Adam|títulu=Grammaire de la langue jâgane|url=https://books.google.com/books?id=4V1IAAAAYAAJ&pg=PA1|fechaaccesu=24 d'abril de 2013|añu=1885|editorial=Maisonneuve frères & C. Leclerc}}
*[http://nrs.harvard.edu/urn-3:FHCL:4696176 Oración matutina y vespertina, coleutes (Yahgan)] Anglican liturgical translation
*[http://patlibros.org/yam/index.php?fun=pref&lan=eng 1865 (early) version of Yahgan-English, English-Yahgan dictionary by Thomas Bridges]
*{{Enllaz rotu|1=Yahgan Phonetic Alphabet by Thomas Bridges |2=http://pueblosoriginarios.com/lling%C3%BCes/imagenes/yagan_fonetica.jpg |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}

{{ORDENAR:Yagan}}





{{Tradubot|Idioma yagán}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Llingües aisllaes d'América]]
[[Categoría:Llingües amenazaes]]
[[Categoría:Llingües muertes de Sudamérica]]
[[Categoría:Llingües de Chile]]
[[Categoría:Yaganes]]
L'idioma yagán o yámana, mentáu tamién na lliteratura como háusi kúta, inchikut, tekeenika, yahgan o yappu, ye l'idioma de los yaganes, un pueblu amerindiu nómada de les islles y canales del estremu sur de Chile y Arxentina. Considérase una llingua aisllada cercana a la estinción, pos nel presente solo conozse una falante (d'avanzada edá) d'esti idioma: Cristina Calderón, nacida la , que vive nel pobláu chilenu de Villa Ukika, nes cercaníes de Puerto Williams (Isla Navarino).

 Denominaciones 
De les denominaciones daes a los sos falantes, la más conocida ye "yagán" (del inglés Yahgan), inventada pol misioneru colonizador d'Ushuaia, Thomas Bridges:

Xunto al nome yagán, emplegóse'l términu "yámana" (del yagán jámana, "home") pa referise al pueblu y a la so llingua; pero esti términu nun yera aceptáu poles últimu dos falantes, por significar "home" solamente na so acepción de "ser humanu de sexu masculín".

El nome inchikut ye una pallabra compuesta que'l so primer términu paez provenir del inglés indian, depués significaría a cencielles idioma de los indios.

D'alcuerdu a Adalberto Salas, el nome háusi kúta (escritu por esti autor háusi kút~) ye'l que-y daben les postreres falantes.

 Historia 
El yahgán yera la llingua más austral del mundu y hasta entamos del sieglu XX yera faláu nel área costera austral de la isla de Tierra del Fueu, y nes islles y canales ente la canal Beagle y el cabu de Fornos. En 1886 amás rexistrábase una pequeña población falante d'esti idioma tamién nel archipiélagu de les Malvines, nuna misión de la isla Vigía o Keppel.

describir como una llingua con un léxicu bien ampliu, pero nun esiste alcuerdu ente los llingüistes alrodiu de la so rellación con otres llingües, y magar permanez considerada un idioma aislláu, intentóse rellacionala con otres llingües del área fueguina, como'l kawésqar o'l chono, les llingües chon y con llingües xeográficamente más distantes como'l mapudungun.

La manera de vida de los yaganes actuales ye asemeyáu al de la población rural de cualesquier otru orixe del estremu austral d'Arxentina o Chile, en nada distintu al de la población emigrada, especialmente de Chiloé, escontra esa zona. La única traza cultural relevante que podría ser consideráu ye la llingua, que bien pocos conocen y solo una persona fala fluidamente a principios del sieglu XXI.

En 1972 namái dos vieyos, Felipe Álvarez y Benito Sarmiento, taben dispuestos a informar alrodiu de la so llingua y pollos súpose qu'otros 5 ó 7 conocer, qu'ente los demás miembros de la población dalgunos recordaben namái unes cuantes pallabres, y que los más nuevos ignorar por completu. Al referise a l'actitú de los yámana, de nun querer falar la so llingua, afirmaba Benito Sarmiento:

(Benito Sarmiento —fináu en 1975— vivía absolutamente namái na caleta de Moxones, a unos 28 km al oeste de Puerto Williams. En Moxones, alredor de 1930, construyéronse unes casines pa los indíxenes qu'anguaño tán despoblaes dafechu.) La so actitú yera una esceición, tantu los yámanas como los kawésqar amuésense reluctantes a falar les sos llingües ante estrañu.

En 2006 namái quedaba una falante nativa, Cristina Calderón, quien dempués de la muerte de la so hermana Úrsula, nun tien posibilidá de falar la so llingua con otres persones. Atópase empuesta a la creación d'un diccionariu pa caltener tol léxicu que recuerde.

 Fonoloxía 
Bridges y los demás investigadores del idioma yámana propunxeron distintos sistemes fonolóxicos pa la llingua. L'alfabetu que s'usa anguaño pa trescribila estrema 7 vocales y 16 consonantes, magar hai un estudiu de Poblete y Sales qu'indica qu'habría 18 consonantes. Sicasí, el dialeutu o estadiu del idioma documentáu por Bridges tenía un númberu mayor de consonantes, pos esistía oposición ente sordes como /p/ y /t/ y sonores como /b/ y /d/.

 Vocales 
Na siguiente tabla amuésense les 7 vocales del idioma. Pa la so representación escrita nel Alfabetu Oficial empléguense los mesmos signos que s'usen nel Alfabetu Fonéticu Internacional, con esceición de la vocal media central que s'escribe ö.

 Anterior Central PosteriorZarrada  Media   Abierta  

 Consonantes 
 Billabial Llabiu-dental Alveolar Alveo-palatal Retroflexa Velar Glotal oclusiva    * africada ch  * fricativa   š    nasal   aproximante   rh  vibrante r  líquida 
* Non reconocíos como fonemes nel Alfabetu Oficial.

 Gramática 
Ye una llingua altamente aglutinante, d'orde SOV y alliniadura nominativa-acusativu. Escarez d'artículu y xéneru gramatical, pero estrema en númberu singular, dual y plural. Tien 6 casos: nominativu, acusativu, dativu, llocativu y instrumental, sufixos y prefixos locativos, verbalizadores, benefactivos, predicativos, d'orientación, direición, nominalización, ente otros.
El verbu conxugar en tres modo: indicativu, imperativu, suxuntivu, persona: primer, segunda y tercer, voz: causativa, reflexiva, recíproca y pasiva, tiempu: presente, pasáu cercanu, pasáu llonxanu, futuru cercanu y futuru alloñáu, aspeutu: continuativo, durativu ya imprecisu, númberu: singular, dual y plural. La forma plural de los verbos tien distintos sufixos según seya coleutivu, paucal, intransitivu, oxetivu, ente otros, sicasí, munchos nun lleven sufixu y son totalmente irregulares.
Una carauterística notable ye ser una de les poques llingües d'América qu'utiliza la serialización verbal.

 Exemplos de vocabulariu 

Na llista inclúyense dellos vocablos.

 Ver tamién 
 Cristina Calderón
 Mamihlapinatapai

 Referencies 

 Bibliografía 
 

 Enllaces esternos 
 
 
  (inclúi archivos de soníu)
 Yagán actual
 South American Missionary Society: Tierra del Fueu, 1898:
Tekenika: young Yaghan women
Tekenika: Mr. Pringle with young Yaghan men
Yagán dictionary online (select simple or advanced browsing)
Llingües Australes
Waata Chis, a discussion list on the Yaghan people, their language, and their culture
Moribund 'Savages' of Tierra del Fueu
Little Yagan Dictionary
Acts of the Apostles translated into Yahgan, Google Books
Acts of the Apostles translated into Yahgan, www.archive.org
Gospel of John translated into Yahgan, Google Books
Gospel of John translated into Yahgan, www.archive.org
Gospel of Luke translated into Yahgan, www.archive.org
Glossar der feuerländischen Sprache (1882)
YAMANA ENGLISH DICTIONARY OF THE SPEECH OF TIERRA DEL FUEU (1933), www.archive.org
Mission scientifique du Cap Horn, 1882–1883, Volume 7, páxs. 262–335 on Yahgan language, grammar

Oración matutina y vespertina, coleutes (Yahgan) Anglican liturgical translation
1865 (early) version of Yahgan-English, English-Yahgan dictionary by Thomas Bridges

Categoría:Llingües aisllaes d'América
Categoría:Llingües amenazaes
Categoría:Llingües muertes de Sudamérica
Categoría:Llingües de Chile
Categoría:Yaganes