Llei de Whorf
La '''Llei de Whorf''' ye una [[llei fonética]] aplicable nos [[Llingües uto-azteques|idiomes yuto-nahuas]] propuesta pol llingüista [[Benjamin Lee Whorf]]. Con ella esplica l'orixe nes [[llingua náhuatl | llingües nahuas]] del fonema {{IPA|/ tɬ /}} que nun s'atopa en nengún otru idioma de les llingües de la familia uto-azteca. La esistencia de {{IPA|/ tɬ /}} en náhuatl asoraren a los llingüistes anteriores y provocó l'interés en [[Edward Sapir]], maestru de Whorf, quien quixo reconstruyir les secuencies del fonema {{IPA|/ tɬ /}} na llingua [[Uto-azteca|proto-uto-azteca]] basándose namái nel estudiu del náhuatl. Nun documentu de 1937<ref>{{harvcoltxt|Whorf|1937}}</ref> publicáu na revista ''[[American Anthropologist]]'', Whorf argumentó que'l fonema foi la resultancia d'un [[cambéu fonéticu]] en delles [[llingua náhuatl|llingües nahuas]] que sufrieron un cambéu d'un orixinal */t/ a {{IPA|[tɬ]}} na posición ante la vocal */a/. Esta [[llei fonética]] aportó a conocida como "llei de Whorf" ya inda se considera válida, a pesar de que se desenvolvió una comprensión más detallada de les condiciones exactes nes que surdió.

La situación fuera escurecida pol fechu de que de cutiu, la vocal */a/, darréu, habíase perdíu o camudáu a otra vocal, polo que yera difícil dase cuenta de lo que condicionara'l cambéu. Por cuenta de que delles llingües nahuas nos nuesos díes tienen /t/ y otros tienen {{IPA|/tɬ/}}, Whorf pensó que la llei llindárase a ciertos dialeutos y que los dialeutos que teníen / t/ yeren más conservadores. En 1978, [[Lyle Campbell]] y [[Ronald Langacker]] amosaron que de fechu la llei de Whorf afectara a toles llingües nahuas y que dellos dialeutos camudaren darréu {{IPA|/tɬ/}} a /l/ o de vuelta a /t/, pero sigue rescamplando que la llingua pasó por una etapa /tɬ/.<ref>{{harvcoltxt|Campbell|Langacker|1978}}</ref><ref>{{harvcoltxt|Canger|1988}}</ref>

En 1996, Alexis Manaster Ramer amosó que'l cambéu de soníu, ello ye qu'asocediera antes nel proto-uto-azteca onde una vocal central alta, la */{{IPA|ɨ}} / tamién entrara en xuegu, non yá la */a/.<ref>{{harvcoltxt|Manaster Ramer|1996}}</ref><ref>{{harvcoltxt|Launey|1996}}</ref> Na actualidá, l'idioma yuto-nahua más conocíu ye'l [[náhuatl]].

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Bibliografía ==
*{{cita publicación|apellíu=Campbell|nome=Lyle|enllaceautor=Lyle Campbell|last2=Langacker|first2=Ronald|títulu=Proto-Aztecan vowels: Part I|añu=1978 |publicación=[[International Journal of American Linguistics]]|volume=44 |númberu=2 |páxines=85–102|ubicación=Chicago |editorial=[[University of Chicago Press]] | doi = 10.1086/465526 | oclc = 1753556 | ref = harv }}
*{{cita publicación|apellíu=Canger|nome=Una|enllaceautor=Una Canger|añu=1988 |títulu=Nahuatl dialeutology: A survey and some suggestions |publicación=[[International Journal of American Linguistics]] |volume=54 |númberu=1 |páxines=28–72 |ubicación=Chicago |editorial=University of Chicago Press | doi = 10.1086/466074 | oclc = 1753556 | ref = harv }}
*{{cita publicación|apellíu=Launey|nome= Michel|añu=1996|títulu=Retour au -tl aztèque|publicación=Amerindia|volume=21|páxines=77–91 | ref = harv }}
*{{cita publicación|apellíu=Manaster Ramer|nome= Alexis|añu=1996|títulu=On Whorf's Law and Related Questions of Aztecan Phonology and Etymology|publicación=[[International Journal of American Linguistics]]|volume=62|númberu=2|páxines=176–187 | ref = harv | doi = 10.1086/466285 }}
*{{cita publicación|nome=Benjamin Lee|apellíu=Whorf|añu=1937|títulu=''The origin of Aztec tl''|publicación=[[American Anthropologist]]|volume=39|páxines=265–274 | doi = 10.1525/aa.1937.39.2.02a00070|númberu=2 | ref = harv }}



{{Tradubot|Ley de Whorf}}

[[Categoría:Lleis fonétiques]]
[[Categoría:Llingües uto-azteques]]
La Llei de Whorf ye una llei fonética aplicable nos idiomes yuto-nahuas propuesta pol llingüista Benjamin Lee Whorf. Con ella esplica l'orixe nes  llingües nahuas del fonema  que nun s'atopa en nengún otru idioma de les llingües de la familia uto-azteca. La esistencia de  en náhuatl asoraren a los llingüistes anteriores y provocó l'interés en Edward Sapir, maestru de Whorf, quien quixo reconstruyir les secuencies del fonema  na llingua proto-uto-azteca basándose namái nel estudiu del náhuatl. Nun documentu de 1937 publicáu na revista American Anthropologist, Whorf argumentó que'l fonema foi la resultancia d'un cambéu fonéticu en delles llingües nahuas que sufrieron un cambéu d'un orixinal */t/ a  na posición ante la vocal */a/. Esta llei fonética aportó a conocida como "llei de Whorf" ya inda se considera válida, a pesar de que se desenvolvió una comprensión más detallada de les condiciones exactes nes que surdió.

La situación fuera escurecida pol fechu de que de cutiu, la vocal */a/, darréu, habíase perdíu o camudáu a otra vocal, polo que yera difícil dase cuenta de lo que condicionara'l cambéu. Por cuenta de que delles llingües nahuas nos nuesos díes tienen /t/ y otros tienen , Whorf pensó que la llei llindárase a ciertos dialeutos y que los dialeutos que teníen / t/ yeren más conservadores. En 1978, Lyle Campbell y Ronald Langacker amosaron que de fechu la llei de Whorf afectara a toles llingües nahuas y que dellos dialeutos camudaren darréu  a /l/ o de vuelta a /t/, pero sigue rescamplando que la llingua pasó por una etapa /tɬ/.

En 1996, Alexis Manaster Ramer amosó que'l cambéu de soníu, ello ye qu'asocediera antes nel proto-uto-azteca onde una vocal central alta, la */ / tamién entrara en xuegu, non yá la */a/. Na actualidá, l'idioma yuto-nahua más conocíu ye'l náhuatl.

 Referencies 

 Bibliografía 

Categoría:Lleis fonétiques
Categoría:Llingües uto-azteques