Italianu de Suiza
[[Ficheru:Suisse italiene.png|thumb|300px|Mapa de les árees italófonas de [[Suiza]], d'azul tán pintaes les árees na que l'[[idioma italianu|italianu]] ye la llingua principal, y en celeste indiquen les árees nes cualos ye una llingua oficial, sicasí nun ye la primer llingua de la población .]]
[[Ficheru:Lingue grigioni.svg|thumb|300px|Distribución llingüística nos Grisones]]

El términu '''italianu de Suiza''' ye'l nome dau al idioma usáu pa la comunicación oficial y na escritura nel cantón suizu del [[Cantón del Tesinu|Tesinu]] y na parte meridional de los [[Cantón de los Grisones Grisonos]], que tien ciertes diferencies col [[idioma italianu|italianu estándar]].

== Estatus oficial ==
A pesar de qu'en [[Suiza]] l'italianu ye una llingua oficial a nivel federal, y la tercera más falada na Confederación, dempués del [[idioma alemán|alemán]] y el [[idioma francés|francés]], la constitución suiza déxa-y a los cantones escoyer la so propia llingua oficial, y l'italianu gocia d'esta reconocencia sola nel Tesinu y los Grisones.

== Población y distribución ==
Aproximao 500.000 suizos, el 6,5% de los ciudadanos, falen italianu o una variación d'él. Esta llingua ye la principal en tol cantón del Tesinu, pero namái ye faláu nunes poques árees de los Grisones (cerca del 15% de los habitantes d'esti cantón falen italianu), principalmente nos valles de [[Mesocco]], [[Bregaglia]] y [[Poschiavo]]. Estes árees conformen en xunto lo que se conoz como [[Suiza italiana]] (o bien ''Svizzera Italiana'').

== Dialeutos y variaciones ==
Históricamente les poblaciones romances d'Italia falaron [[llingües retorromances]] y [[llingües galoitalianes|galoitalianes]]. De fechu la presencia del italianu de Suiza basáu nel italianu estándar ye recién, yá que históricamente los antepasaos de los actuales falantes d'italianu usaben varieades de [[idioma lombardu|lombardu occidental (''lumbaart'')]].

Los [[Dialeutu|dialeutos]] occidentales del [[idioma lombardu]] predominen de cutiu ente les xeneraciones más vieyes y nes árees rurales, y en delles partes tanto de Ticino como de la rexón de Lombardia onde nun haya un estigma social acomuñáu a ellos. El ticinés ye unu de los más importante d'estos dialeutos.

== Uso ==
L'italianu ye usáu pol gobiernu nos cantones mentaos. La ''[[Radiotelevisione svizzera di lingua italiana]]'' ye la principal emisora pública en llingua italiana del país. La [[Universidá de Lugano]] (o ''Università della Svizzera Italiana'') ye'l centru d'educación cimera más importante de la Suiza italiana.

== Influencies nel italianu de Suiza ==

=== Influyencia del francés y l'alemán ===
Una de les mayores diferencies ente l'italianu estándar d'Italia y el de Suiza ta rellacionada cola fuerte influencia que los idiomes propios de los cantones non italófonos exercieron sobre l'italianu de Suiza. Este ye'l casu de la pallabra ''melecina'', que tamién esiste nel italianu d'Italia, pero qu'agora ta casi en desusu, xeneralmente sustituyida por ''medicina'' o ''medicinale''. Na Suiza italiana, sicasí, el términu caltúvose gracies a la presencia de pallabres similares nos otros idiomes nacionales.

El fenómenu más llamativu del italianu de Suiza ye, ensin dulda, la gran cantidá de [[Préstamu llingüísticu|préstamos]] del francés o alemán.
*De la influencia del francés y l'alemán derívase, por casu, l'usu del sufixu ''-zione'' inclusive cuando nun s'utiliza nel italianu estándar (p.ej: ''isolazione'' en llugar de ''isolamento'' pa faer referencia al aislamientu térmicu).
*Pola influencia francesa ye'l xéneru femenín de ''meteo'' (del francés ''la méteo'', ente que n'Italia utiliza'l masculín).
*Del alemán provienen, por casu, los términos ''rolladen'' ("persianes") o ''chifer'' ("cruasán").

Dientro del fenómenu del préstamu llingüísticu, desempeña un papel fundamental el calcu:

*Falar de ''[[calcu semánticu]]'' cuando la pallabra yá taba presente nel idioma de destín, pero con otru significáu: por casu, ''azione'' (lliteralmente "aición") col significáu de "ufierta especial". La siguiente tabla amuesa dellos exemplos de calcos semánticos.

{| {{tablaguapa}} 
! Espresión nel italianu estándar d'Italia !! Variante o términu usáu en Suiza !! Probable términu d'orixe !! Traducción
|-
|| offerta speciale || azione || ''action'' (fr.); ''Aktion'' (al.)||ufierta
|-
|| cornetto || chifer || ''Gipfel'' (al.)||cruasán
|-
|| tapparelle || rolladen || ''Rolladen'' (al.)||persianes
|-
|| medicinale, farmaco || melecina || ''médicament'' (fr.)||melecina, medicina
|-
|| prenotare || riservare || ''réserver'' (fr.)||acutar
|-
|| ordinare || comandare || ''commander'' (fr.)||pidir ''(nun restorán, chigre)
|-
|| istruttore || monitore || ''moniteur'' (fr.)||instructor, monitor
|-
|| resto || ritorno || ''retour'' (fr.)||cambéu, vuelta ''(de dineru)
|-
|| sconto || ribasso || ''Rabatt'' (al.)||rebaxa, descuentu
|-
|| autovelox || radar || ''radar'' ||radar
|-
|| retrocessione || relegazione || ''relégation'' (fr.)||descensu ''(d'un equipu deportivu)
|-
|| laureato/a in economia|| licenziato/a in economia || ''Lizenziat'' (al.), ''llicencié'' (fr.)||llicenciáu/a n'economía
|-
|| bollino || vignetta || ''vignette'' (fr.) ||viñeta ''(pegatina nun automóvil)
|-
|| patente di guida || licenza di condurre || ''permis de conduire'' (fr.) || carné de conducir
|}
*Per otru llau, el ''calcu estructural'' toma estructures completes de la llingua estranxera. L'italianu de Suiza presenta numberosos calcos estructurales del francés, por casu nes espresiones ''Chiudere portar p. f.'' o ''Grazie per non fumara'', rares n'Italia. Nel primer casu, ''p.f.'' ye una abreviatura usada na llingua escrita pa reemplazar la espresión ''per favore'' (el francés utiliza de forma análoga l'abreviatura SVP pa indicar ''s'il vous plaît''); nel segundu, la frase vien del francés ''merci de ne pas fumer''.

=== Influencia dialeutal ===
Al igual que davezu asocede n'Italia, tamién hai diferencies debíes a la influencia de les variedaes dialeutales propies de la zona, sobremanera nel llinguaxe coloquial. Por casu, al igual que nel norte d'Italia, la negación nos dialeutos locales ye post-verbal, por cuenta de la influencia [[Llingües galoitalianes|galoitálica]]. Asina, omítese la partícula ''non'' en frases como:

*''Questo è mica vero'' ("esto nun ye verdá", n'italianu estándar ''Questo non è mica vero'').

Estos fenómenos llindar al rexistru llingüísticu más baxu, esto ye, a les situaciones d'interaición menos formales y más cercanes al dialeutu. Lo mesmo asocede con dellos casos de simplificación sintáctica del enunciáu, infrecuente nel centru y sur d'Italia:

*''Non l'ho bisogno'' en llugar del estándar ''Non ne ho bisogno'' ("nun lo preciso", por influencia del dialeutal ''Ga lu mia bisogn'')

La influencia del dialeutu puede dar llugar a tracamundios, yá que puede asoceder qu'un mesmu términu tenga un significáu distintu en cada país. Por casu, ente que n'Italia utiliza'l términu ''cocomero'' pa referise a la [[sandía]], na Suiza italiana esta pallabra significa [[pepinu]]. Esti fenómenu tamién se da, anque con menor frecuencia, nos dialeutos del norte d'Italia.

=== Influencia de les instituciones públiques ===
La pertenencia a distintos estaos puede xustificar delles diferencies ente l'italianu d'Italia y el de Suiza, especialmente nel campu del vocabulariu.

Por casu, ye posible que n'Italia un determináu conceutu nun esista esto ye relativamente desconocíu: este ye'l casu del [[Conseyu de los Estaos]], la cámara federal del Parllamentu suizu onde tán representaos los distintos cantones. Esta institución nun esiste nun estáu tradicionalmente centralista como l'italianu. N'otres ocasiones, utilícense pallabres distintes pa denominar un mesmu conceutu: por casu, el serviciu d'autocares de llarga distancia en Suiza ye ufiertáu en bona parte pola empresa nacional de correos (n'italianu ''La Posta''), qu'utiliza un términu específicu (''autopostale''). Por tanto, va ser posible que se diga:

*''Ho presu l'autopostale / la posta / il postale per andare a Lugano'' ("tomé l'autocar pa dir a Lugano")

De la mesma, en Suiza dellos servicios tienen un nome particular y distinto al d'Italia, de cutiu deriváu de la marca comercial del productu o serviciu. Ye'l casu del términu ''Natel'', acrónimu del alemán ''Nationales Autotelefonnetz'', utilizáu en tol país pa referise al teléfonu móvil ya incomprensible tantu n'Italia como en Francia y Alemaña.

N'Italia, el [[códigu postal]] denominar ''codice di avviamento postale'' (CAP, lliteralmente "códigu d'espedición postal"), ente qu'en Suiza, al igual que nos otros idiomes nacionales, llámase ''Numbero postale di avviamento'' (NPA, en francés ''Numéro postal d'acheminement''; n'alemán ''Postleitzahl'').

== Ver tamién ==
* [[Tesinés]]
* [[Llingües de Suiza]]

== Referencies ==
{{llistaref}}
* [http://www.servat.unibe.ch/law/icl/sz00000_.html Constitución suiza, artículu 70, "Llingües"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090224212741/http://www.servat.unibe.ch/law/icl/sz00000_.html |date=2009-02-24 }} <small> n'italianu </small>
* [https://web.archive.org/web/20081204060605/http://www.rtsi.ch/ RTSI Sitiu Oficial] <small> n'italianu </small>
* [http://www.unisi.ch/en/index.htm?id= USI - Università della Svizzera Italiana] <small> n'italianu </small>

{{Tradubot|Italiano de Suiza}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Idioma italianu]]
[[Categoría:Llingües de Suiza]]
thumb|300px|Distribución llingüística nos Grisones

El términu italianu de Suiza ye'l nome dau al idioma usáu pa la comunicación oficial y na escritura nel cantón suizu del Tesinu y na parte meridional de los Cantón de los Grisones Grisonos, que tien ciertes diferencies col italianu estándar.

 Estatus oficial 
A pesar de qu'en Suiza l'italianu ye una llingua oficial a nivel federal, y la tercera más falada na Confederación, dempués del alemán y el francés, la constitución suiza déxa-y a los cantones escoyer la so propia llingua oficial, y l'italianu gocia d'esta reconocencia sola nel Tesinu y los Grisones.

 Población y distribución 
Aproximao 500.000 suizos, el 6,5% de los ciudadanos, falen italianu o una variación d'él. Esta llingua ye la principal en tol cantón del Tesinu, pero namái ye faláu nunes poques árees de los Grisones (cerca del 15% de los habitantes d'esti cantón falen italianu), principalmente nos valles de Mesocco, Bregaglia y Poschiavo. Estes árees conformen en xunto lo que se conoz como Suiza italiana (o bien Svizzera Italiana).

 Dialeutos y variaciones 
Históricamente les poblaciones romances d'Italia falaron llingües retorromances y galoitalianes. De fechu la presencia del italianu de Suiza basáu nel italianu estándar ye recién, yá que históricamente los antepasaos de los actuales falantes d'italianu usaben varieades de lombardu occidental (lumbaart).

Los dialeutos occidentales del idioma lombardu predominen de cutiu ente les xeneraciones más vieyes y nes árees rurales, y en delles partes tanto de Ticino como de la rexón de Lombardia onde nun haya un estigma social acomuñáu a ellos. El ticinés ye unu de los más importante d'estos dialeutos.

 Uso 
L'italianu ye usáu pol gobiernu nos cantones mentaos. La Radiotelevisione svizzera di lingua italiana ye la principal emisora pública en llingua italiana del país. La Universidá de Lugano (o Università della Svizzera Italiana) ye'l centru d'educación cimera más importante de la Suiza italiana.

 Influencies nel italianu de Suiza 

 Influyencia del francés y l'alemán 
Una de les mayores diferencies ente l'italianu estándar d'Italia y el de Suiza ta rellacionada cola fuerte influencia que los idiomes propios de los cantones non italófonos exercieron sobre l'italianu de Suiza. Este ye'l casu de la pallabra melecina, que tamién esiste nel italianu d'Italia, pero qu'agora ta casi en desusu, xeneralmente sustituyida por medicina o medicinale. Na Suiza italiana, sicasí, el términu caltúvose gracies a la presencia de pallabres similares nos otros idiomes nacionales.

El fenómenu más llamativu del italianu de Suiza ye, ensin dulda, la gran cantidá de préstamos del francés o alemán.
De la influencia del francés y l'alemán derívase, por casu, l'usu del sufixu -zione inclusive cuando nun s'utiliza nel italianu estándar (p.ej: isolazione en llugar de isolamento pa faer referencia al aislamientu térmicu).
Pola influencia francesa ye'l xéneru femenín de meteo (del francés la méteo, ente que n'Italia utiliza'l masculín).
Del alemán provienen, por casu, los términos rolladen ("persianes") o chifer ("cruasán").

Dientro del fenómenu del préstamu llingüísticu, desempeña un papel fundamental el calcu:

Falar de calcu semánticu cuando la pallabra yá taba presente nel idioma de destín, pero con otru significáu: por casu, azione (lliteralmente "aición") col significáu de "ufierta especial". La siguiente tabla amuesa dellos exemplos de calcos semánticos.

 Espresión nel italianu estándar d'Italia  Variante o términu usáu en Suiza  Probable términu d'orixe  Traducción offerta speciale  azione  action (fr.); Aktion (al.)ufierta cornetto  chifer  Gipfel (al.)cruasán tapparelle  rolladen  Rolladen (al.)persianes medicinale, farmaco  melecina  médicament (fr.)melecina, medicina prenotare  riservare  réserver (fr.)acutar ordinare  comandare  commander (fr.)pidir (nun restorán, chigre)
|-
|| istruttore || monitore || moniteur (fr.)||instructor, monitor
|-
|| resto || ritorno || retour (fr.)||cambéu, vuelta (de dineru) sconto  ribasso  Rabatt (al.)rebaxa, descuentu autovelox  radar  radar radar retrocessione  relegazione  relégation (fr.)descensu (d'un equipu deportivu)
|-
|| laureato/a in economia|| licenziato/a in economia || Lizenziat (al.), llicencié (fr.)||llicenciáu/a n'economía
|-
|| bollino || vignetta || vignette (fr.) ||viñeta (pegatina nun automóvil) patente di guida  licenza di condurre  permis de conduire (fr.)  carné de conducir
Per otru llau, el calcu estructural toma estructures completes de la llingua estranxera. L'italianu de Suiza presenta numberosos calcos estructurales del francés, por casu nes espresiones Chiudere portar p. f. o Grazie per non fumara, rares n'Italia. Nel primer casu, p.f. ye una abreviatura usada na llingua escrita pa reemplazar la espresión per favore (el francés utiliza de forma análoga l'abreviatura SVP pa indicar s'il vous plaît); nel segundu, la frase vien del francés merci de ne pas fumer.

 Influencia dialeutal 
Al igual que davezu asocede n'Italia, tamién hai diferencies debíes a la influencia de les variedaes dialeutales propies de la zona, sobremanera nel llinguaxe coloquial. Por casu, al igual que nel norte d'Italia, la negación nos dialeutos locales ye post-verbal, por cuenta de la influencia galoitálica. Asina, omítese la partícula non en frases como:

Questo è mica vero ("esto nun ye verdá", n'italianu estándar Questo non è mica vero).

Estos fenómenos llindar al rexistru llingüísticu más baxu, esto ye, a les situaciones d'interaición menos formales y más cercanes al dialeutu. Lo mesmo asocede con dellos casos de simplificación sintáctica del enunciáu, infrecuente nel centru y sur d'Italia:

Non l'ho bisogno en llugar del estándar Non ne ho bisogno ("nun lo preciso", por influencia del dialeutal Ga lu mia bisogn)

La influencia del dialeutu puede dar llugar a tracamundios, yá que puede asoceder qu'un mesmu términu tenga un significáu distintu en cada país. Por casu, ente que n'Italia utiliza'l términu cocomero pa referise a la sandía, na Suiza italiana esta pallabra significa pepinu. Esti fenómenu tamién se da, anque con menor frecuencia, nos dialeutos del norte d'Italia.

 Influencia de les instituciones públiques 
La pertenencia a distintos estaos puede xustificar delles diferencies ente l'italianu d'Italia y el de Suiza, especialmente nel campu del vocabulariu.

Por casu, ye posible que n'Italia un determináu conceutu nun esista esto ye relativamente desconocíu: este ye'l casu del Conseyu de los Estaos, la cámara federal del Parllamentu suizu onde tán representaos los distintos cantones. Esta institución nun esiste nun estáu tradicionalmente centralista como l'italianu. N'otres ocasiones, utilícense pallabres distintes pa denominar un mesmu conceutu: por casu, el serviciu d'autocares de llarga distancia en Suiza ye ufiertáu en bona parte pola empresa nacional de correos (n'italianu La Posta), qu'utiliza un términu específicu (autopostale). Por tanto, va ser posible que se diga:

Ho presu l'autopostale / la posta / il postale per andare a Lugano ("tomé l'autocar pa dir a Lugano")

De la mesma, en Suiza dellos servicios tienen un nome particular y distinto al d'Italia, de cutiu deriváu de la marca comercial del productu o serviciu. Ye'l casu del términu Natel, acrónimu del alemán Nationales Autotelefonnetz, utilizáu en tol país pa referise al teléfonu móvil ya incomprensible tantu n'Italia como en Francia y Alemaña.

N'Italia, el códigu postal denominar codice di avviamento postale (CAP, lliteralmente "códigu d'espedición postal"), ente qu'en Suiza, al igual que nos otros idiomes nacionales, llámase Numbero postale di avviamento (NPA, en francés Numéro postal d'acheminement; n'alemán Postleitzahl).

 Ver tamién 
 Tesinés
 Llingües de Suiza

 Referencies 

 Constitución suiza, artículu 70, "Llingües"   n'italianu 
 RTSI Sitiu Oficial  n'italianu 
 USI - Università della Svizzera Italiana  n'italianu 

Categoría:Idioma italianu
Categoría:Llingües de Suiza