Español vallegrandino
El '''español vallegrandino''' ye un dialeutu del [[idioma español]], tamién conocíu como español '''vallense''', ye l'antiguu nome del dialeutu del español que se fala principalmente nes provincies [[Bolivia|bolivianes]] de [[Provincia de Vallegrande|Vallegrande]] y [[Manuel María Caballero (provincia)|Caballero]] y en menor midida na [[provincia de Florida]], allugaes nel [[Departamentu de Santa Cruz]]. Esto tien sentíu históricu yá que nel tiempu de la independencia del país, Vallegrande yera una de les cinco provincies orixinales del departamentu de Santa Cruz (les otres: Corralada, Cordal, Chiquitos y Moxos),<ref name=autogenerated1>El Castellán de Santa Cruz, por Germán Coimbra Sanz, 1992</ref> y ésta foi estremada mientres el periodu republicanu nos trés provincies mentaes enantes.

Nesta rexón, conocida como los [[Valles de Bolivia|Valles Bolivianos]], l'español ye faláu por cuasi la totalidá de la población.<ref>Institutu Nacional d'Estadístiques de Bolivia, Censu 2001, http://www.ine.gov.bo {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091027220541/http://www.ine.gov.bo/ |date=2009-10-27 }}</ref> Por cuenta de les barreres naturales ente valle y valle, ye la rexón del [[Departamentu de Santa Cruz|Santa Cruz]] que presenta la mayor diversidá d'acentos y onde meyor caltiénse'l legáu del español colonial. De la mesma manera que l'[[español chapaco]], esti dialeutu caltién vives los sos raigaños coloniales, el [[Español mediu|castellán antiguu]], que foi arriquecíu con pallabres natives del [[idioma guaraní|guaraní]], [[quechua]], [[chané]] ya idiomes estranxeros como'l [[idioma árabe|árabe]]. 

== Historia ==

La rexón tuvo orixinalmente poblada por tribus [[Arahuaco|arawakas]], como los [[chané]]. La espansión [[inca]]ica tamién llegó a la rexón pero foi espulsada pola invasión de hordas [[guaraníes]] qu'apoderaron los valles, y sometieron al vasallaxe a los moradores orixinales, tomando como sos a les muyeres chanés y quechuas que prindaron. Los españoles fundaron la primer población permanente en [[Vallegrande]] en [[1612]] cola misión de fundar otros pueblos y poblar la rexón, sirviendo d'esta manera como contención a los constantes ataques de los [[guaraníes]] a los españoles na ruta de [[Santa Cruz de la Sierra]] a [[Llamargues]] y [[Potosí]]. Al igual qu'en Santa Cruz, munchos de los primeros habitantes españoles de Vallegrande yeren [[xudíos]] [[cristianu nuevu|conversos]], quien escaparon de la persecución de la [[Inquisición]] y les autoridaes llocales de Potosí y La Paz quien los acusaben de judaizantes.<ref>"Storm Clouds over the Bolivian Refuge", por Sherry Manguen, 1952</ref> Los españoles que fundaron Vallegrande vinieron de [[Lima]] y [[Potosí]] con sirvientes mestizos ya indios quechuaparlantes, y acopláronse a los españoles y mestizos veníos de Santa Cruz que yá tuvieren lluchando contra los guaraníes d'estos valles. 

Mientres la colonia y el sieglu diecinueve, Vallegrande convertir nun importante centru comercial, agrícola y cultural, ya históricamente foi'l segundu asentamientu urbanu más grande de Santa Cruz. Munches families establecer en Vallegrande y viceversa. La población guaraní eventualmente se mestizó col restu de componentes que s'asitiaron na zona, creando asina una unidá cultural coles sos particularidaes en cada valle. 

A partir de la segunda metá del sieglu diecinueve, los valles de la rexón recibieron la migración de delles families [[pueblu árabe|árabes]], dellos españoles, [[italia]]nos y [[pueblu croata|croata]]s. Na segunda metá de sieglu venti cola construcción de la carretera que xune la ciudá de Santa Cruz de la Sierra con [[Cochabamba]], munches persones d'otres rexones del país asitiaron sobre los pueblu de la carretera, al igual qu'un gran númberu d'estranxeros, principalmente europeos nel valle de [[Samaipata]].

Tou este mandáu históricu esplica les particularidaes del dialeutu de la rexón el cual ta meyor calteníu nes poblaciones de más difícil accesu.

== Fonoloxía, fonética y morfoloxía ==

L'español vallegrandino presenta mayormente carauterístiques similares al restu de los dialeutos del [[español camba]], con delles peculiaridaes propies de la zona.<ref>Les árees llingüístiques de Bolivia, Atles Llingüísticu de Hispanoamérica, por Antonio Quilis, 1991</ref> Semeyances:
* L'usu del [[voseo]] ye hexemónicu y presenta el paradigma completu: Por casu nel presente d'indicativu (''vos tomás, vos comés, vos vivís''), presente de suxuntivu (''vos tomés, vos comás, vos vivás''), futuru (''vos vas amar, vas tarrecer, vas partir''), conxugación del verbu ''ser'': (''vos sos; fuisti/fuisti'').
* Nun se da'l asibilamiento fuerte de les vibrantes nin l'intensu asordamientu y perda de vocales qu'asoceden na rexón andina.
* Cola /s/ posnuclear dase: l'aspiración o eliminación ante consonante (''los perros'' {{IPA|[loh ˈpe.roh]}}), aspiración ante vocal preferentemente en frontera morfolóxica, esto ye col prefixu des, un artículu, un pronome o un axetivu (''desaprobar'' {{IPA|[de.h-a.proˈβaɾ]}}, ''nós'' {{IPA|[non'h-o.tɾoh]}}), aspiración o eliminación ante posa (''padrastros'' {{IPA|[paˈdɾah.tɾoh]}}) y hai casos de rotacismu (''llimosneru'' {{IPA|[li.mohˈne.ɾo]}}).
* La /d/ a la fin de les pallabres nun se pronuncia (''claridá'' = claridá) 
* Les terminaciones en /ado/ sustituyir por /au/ (''cansau'' = cansáu)

La principal diferencia coles otres modalidaes del español del oriente bolivianu, resta na preservación d'un mayor númberu d'[[arcaísmu|arcaísmos]] y, dada la vecindá col [[Collao]] o Altiplanu una mayor presencia de pallabres emprestaes del quechua.<ref name=autogenerated1 /> 

* Los arcaísmos son más comunes nel llinguaxe faláu: ''yo truje el mio caballu'' = yo traxi'l mio caballu *
Les pallabres natives son más comunes en nomes propios de plantes, frutes y llugares: ''[[achira]] '' (quechua), ''[[guapurú]] '' (chané), ''[[masicurí]]'' (guaraní)

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Ver tamién ==
* [[Español camba]]
* [[Español bolivianu|L'español en Bolivia]]
* [[Vallegrande (provincia)|Vallegrande]]
* [[Departamentu de Santa Cruz]]

== Enllaces esternos ==
* [http://www.vallegrande.org Portal de Vallegrande] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180720130948/http://www.vallegrande.org/ |date=2018-07-20 }}





{{Tradubot|Español vallegrandino}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Dialeutos del castellanu d'América|Vallegrandino]]
[[Categoría:Llingües de Bolivia]]
[[Categoría:Cultura camba]]
[[Categoría:Departamentu de Santa Cruz]]


[[Categoría:Wikipedia:Correxir/Revisar títulu]]
El español vallegrandino ye un dialeutu del idioma español, tamién conocíu como español vallense, ye l'antiguu nome del dialeutu del español que se fala principalmente nes provincies bolivianes de Vallegrande y Caballero y en menor midida na provincia de Florida, allugaes nel Departamentu de Santa Cruz. Esto tien sentíu históricu yá que nel tiempu de la independencia del país, Vallegrande yera una de les cinco provincies orixinales del departamentu de Santa Cruz (les otres: Corralada, Cordal, Chiquitos y Moxos),El Castellán de Santa Cruz, por Germán Coimbra Sanz, 1992 y ésta foi estremada mientres el periodu republicanu nos trés provincies mentaes enantes.

Nesta rexón, conocida como los Valles Bolivianos, l'español ye faláu por cuasi la totalidá de la población.Institutu Nacional d'Estadístiques de Bolivia, Censu 2001, http://www.ine.gov.bo  Por cuenta de les barreres naturales ente valle y valle, ye la rexón del Santa Cruz que presenta la mayor diversidá d'acentos y onde meyor caltiénse'l legáu del español colonial. De la mesma manera que l'español chapaco, esti dialeutu caltién vives los sos raigaños coloniales, el castellán antiguu, que foi arriquecíu con pallabres natives del guaraní, quechua, chané ya idiomes estranxeros como'l árabe. 

 Historia 

La rexón tuvo orixinalmente poblada por tribus arawakas, como los chané. La espansión incaica tamién llegó a la rexón pero foi espulsada pola invasión de hordas guaraníes qu'apoderaron los valles, y sometieron al vasallaxe a los moradores orixinales, tomando como sos a les muyeres chanés y quechuas que prindaron. Los españoles fundaron la primer población permanente en Vallegrande en 1612 cola misión de fundar otros pueblos y poblar la rexón, sirviendo d'esta manera como contención a los constantes ataques de los guaraníes a los españoles na ruta de Santa Cruz de la Sierra a Llamargues y Potosí. Al igual qu'en Santa Cruz, munchos de los primeros habitantes españoles de Vallegrande yeren xudíos conversos, quien escaparon de la persecución de la Inquisición y les autoridaes llocales de Potosí y La Paz quien los acusaben de judaizantes."Storm Clouds over the Bolivian Refuge", por Sherry Manguen, 1952 Los españoles que fundaron Vallegrande vinieron de Lima y Potosí con sirvientes mestizos ya indios quechuaparlantes, y acopláronse a los españoles y mestizos veníos de Santa Cruz que yá tuvieren lluchando contra los guaraníes d'estos valles. 

Mientres la colonia y el sieglu diecinueve, Vallegrande convertir nun importante centru comercial, agrícola y cultural, ya históricamente foi'l segundu asentamientu urbanu más grande de Santa Cruz. Munches families establecer en Vallegrande y viceversa. La población guaraní eventualmente se mestizó col restu de componentes que s'asitiaron na zona, creando asina una unidá cultural coles sos particularidaes en cada valle. 

A partir de la segunda metá del sieglu diecinueve, los valles de la rexón recibieron la migración de delles families árabes, dellos españoles, italianos y croatas. Na segunda metá de sieglu venti cola construcción de la carretera que xune la ciudá de Santa Cruz de la Sierra con Cochabamba, munches persones d'otres rexones del país asitiaron sobre los pueblu de la carretera, al igual qu'un gran númberu d'estranxeros, principalmente europeos nel valle de Samaipata.

Tou este mandáu históricu esplica les particularidaes del dialeutu de la rexón el cual ta meyor calteníu nes poblaciones de más difícil accesu.

 Fonoloxía, fonética y morfoloxía 

L'español vallegrandino presenta mayormente carauterístiques similares al restu de los dialeutos del español camba, con delles peculiaridaes propies de la zona.Les árees llingüístiques de Bolivia, Atles Llingüísticu de Hispanoamérica, por Antonio Quilis, 1991 Semeyances:
 L'usu del voseo ye hexemónicu y presenta el paradigma completu: Por casu nel presente d'indicativu (vos tomás, vos comés, vos vivís), presente de suxuntivu (vos tomés, vos comás, vos vivás), futuru (vos vas amar, vas tarrecer, vas partir), conxugación del verbu ser: (vos sos; fuisti/fuisti).
 Nun se da'l asibilamiento fuerte de les vibrantes nin l'intensu asordamientu y perda de vocales qu'asoceden na rexón andina.
 Cola /s/ posnuclear dase: l'aspiración o eliminación ante consonante (los perros ), aspiración ante vocal preferentemente en frontera morfolóxica, esto ye col prefixu des, un artículu, un pronome o un axetivu (desaprobar , nós ), aspiración o eliminación ante posa (padrastros ) y hai casos de rotacismu (llimosneru ).
 La /d/ a la fin de les pallabres nun se pronuncia (claridá = claridá) 
 Les terminaciones en /ado/ sustituyir por /au/ (cansau = cansáu)

La principal diferencia coles otres modalidaes del español del oriente bolivianu, resta na preservación d'un mayor númberu d'arcaísmos y, dada la vecindá col Collao o Altiplanu una mayor presencia de pallabres emprestaes del quechua. 

 Los arcaísmos son más comunes nel llinguaxe faláu: yo truje el mio caballu = yo traxi'l mio caballu *
Les pallabres natives son más comunes en nomes propios de plantes, frutes y llugares: achira  (quechua), guapurú  (chané), masicurí (guaraní)

 Referencies 

 Ver tamién 
 Español camba
 L'español en Bolivia
 Vallegrande
 Departamentu de Santa Cruz

 Enllaces esternos 
 Portal de Vallegrande 

Vallegrandino
Categoría:Llingües de Bolivia
Categoría:Cultura camba
Categoría:Departamentu de Santa Cruz

Categoría:Wikipedia:Correxir/Revisar títulu