Plaza Mayor de Madrid
{{referencies|t=20220518055721}}
{{Edificiu}}

La '''plaza Mayor''' ta asitiada nel centru de [[Madrid]], nel barriu de Sol, al pie de la cai Mayor y a 300 metros de la Puerta del Sol.

== Historia ==
[[Ficheru:Francisco_rizi-auto_de_fe.jpg|izquierda|miniaturadeimagen|[[Autu de fe]] celebráu na Plaza Mayor en 1680 en presencia de [[Carlos II d'España|Carlos II]]. Oleu de Francisco Rizi calteníu nel [[Muséu del Prado]].]]
Los entamos de la plaza remontese al sieglu {{Sieglu|XVI}}, cuando na confluencia de los caminos (anguaño cais) de Toledo y Atocha, pela rodiada de la villa medieval, celebrabase nesti sitiu, conocíu como «plaza del Arrabalde», el mercáu principal de la villa. Nesa dómina construyóse una primer casa porticada, o rula, para regular el comerciu na plaza.

En 1560, en treslladando la corte a Madrid en 1561, [[Felipe II d'España|Felipe II]] encargó'l proyectu de remodelación de la plaza a Juan d'Herrera. Esi mesmu añu empecipió'l valtamientu de les «cases de mazanes» de l'antigua plaza. La construcción del primer edificiu de la nueva plaza, la Casa de la Panadería, empezaría en 1590 al cargu de Diego Sillero, na cortil de l'antigua rula. En 1617, [[Felipe III d'España|Felipe III]], encargó la finalización de les obres a Juan Gómez de Mora, quien va concluyir la plaza en 1619.

La plaza Mayor sufrió trés grandes quemes na so historia, el primeru d'ellos en 1631. El mesmu Juan Gómez de Mora encargóse de les obres de reconstrucción. La segunda quema asocedió en 1672, y foi l'arquiteutu Tomás Román l'encargáu de la reconstrucción. La última quema, qu'afaró un terciu de la plaza, tuvo llugar en 1790. Sabatini dirixó los llabores d'estinción, y encargóse la reconstrucción a Juan de Villanueva, quien rebaxó l'altor del caserío qu'arrodia la plaza de cinco a trés plantes y cerró les esquines habilitando grandes arcaes pal so accesu. Les obres de reconstrucción enllargaríense hasta 1854. Tres la muerte de Villanueva, fueron siguíes polos sos discípulos Antonio López Aguado y Custodio Moreno.

En 1848, asitióse la estatua ecuestre de Felipe III nel centru de la plaza, obra de Juan de Bolonia y Pietro Tacca que data de 1616.

En 1880, restauróse la Casa del Pan; Joaquín María de la Vega encargóse del proyectu. En 1921 reformóse'l caserío, trabayu al cargu de Oriol. En 1935 realizóse otra reforma, llevada a cabu por Fernando García de Mercadal. Na década de 1960 acometióse una restauración xeneral, que la cerró al tráficu rodáu, sustituyó la teya árabe de los teyaos por cayuela y habilitó un aparcamientu soterrañu so la plaza. La postrera de les actuaciones na plaza Mayor, llevada a cabu en 1992, consistió na decoración mural, obra de Carlos Franco, de la Casa de la Panadería, que representa personaxes mitolóxicos como la diosa [[Cibeles]].[[Ficheru:Plaza_Mayor_3_lados_pano_cilindrica.jpg|centro|miniaturadeimagen|572x572px|Panorámica de la plaza Mayor. Nel centru, la Casa de la Panadería. D'esquierda a derecha pueden vese'l pequeñu arcu de la fachada occidental y los grandes arcos que se #abrir a les cais de #Ciudad Rodrigo, 7 de Julio, Felipe III y Sal.]]
== El nome de la plaza ==
El nome de la plaza varió a lo llargo de la historia, del primixeniu nome de «plaza del Arrabalde» pasó a llamase «plaza Mayor».

Llamóse «plaza del Arrabalde» cuando, de tar fuera del recintu cercáu medieval, pasó a constituyir el centru de los nuevos barrios conformaos pol enanchamientu de la villa escontra l'este mientres el reináu de Xuan II de Castiella, llamaos «l'Arrabalde».

== Característiques ==
Na parte cimera centrada de la Casa de la Panadería atópase llabráu en piedra un blasón coles armes de [[Carlos II d'España|Carlos II]]. Dada l'ausencia de les armes de Portugal, puede deducise que l'escudu llabrose en fecha posterior a 1668, fecha na que la corona española reconoció la independencia de Portugal, que yera ''de facto'' dende 1640.

L'escudu ta compuestu poles armes de [[Castiella (rexón)|Castiella]] y de [[Reinu de Llión|Llión]], nel primer cuadrante; les armes d'Aragón y [[Reinu de les Dos Sicilies|Sicilia]], nel segundu; les armes d'Austria y de la [[Borgoña|Borgoña moderna]], nel terceru; les de la [[Borgoña|Borgoña antigua]] y [[Ducáu de Brabante|Brabante]], nel cuartu, les de [[Flandes]] y les de [[Tirol]] nel escusón de baxo y el símbolu de [[Granada]] nel centru del escudu.[[Ficheru:Felipe_III_-_Plaza_Mayor_de_Madrid_-_02.jpg|miniaturadeimagen|263x263px|Estatua de [[Felipe III d'España|Felipe III]]]]Les armes de [[Portugal]] asitiaríense nun escusón enriba, ente les de Castiella y Llión y les d'Aragón.

L'Arcu de Cuchilleros ye quiciabes el más famosu de los diez accesos de la plaza Mayor de Madrid (esto ye: 7 de Julio, arcu de Trunfu y Felipe III al norte; Sal, Zaragoza y Gerona al este; Botoneras, Toledo (tamién llamáu Arcu de Cofreros) y Cuchilleros al sur (el nome oficial d'esti accesu ye cai de la Escaleruca de Piedra); y Ciudad Rodrigo al oeste) y ta asitiada na esquina suroeste de la plaza. El considerable altor d'esti arcu debese al gran desnivel qu'esiste ente la plaza Mayor y la Cava de San Miguel. L'arquitectura d'esti arcu ye obra de Juan de Villanueva, quién tres la quema de 1790, cerró dafechu la plaza habilitando una serie d'arcaes pal so accesu. L'orixe del so nome dio-ylu la cai de Cuchilleros, primitivu allugamientu del gremiu de cuchilleros que suministraben los sos artículos al gremiu de carniceros afincáu dientro de la plaza.

La estatua ecuestre de [[Felipe III d'España|Felipe III]] que s'atopa nel centru de la plaza Mayor foi empezada pol escultor italianu Juan de Bolonia (''Giambologna'') y terminada pol so discípulu Pietro Tacca en 1616. Foi un regalu del entós [[Gran Ducáu de Toscana|gran duque de Florencia]] pal rei d'España. Primeramente allugóse na Casa de Campo.

En 1848 la reina [[Isabel II d'España|Isabel II]] ordenó'l so treslláu dende'l so allugamientu anterior a la plaza Mayor.

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Madrid]]
[[Categoría:Wikipedia:Páxines con traducciones ensin revisar]]
La plaza Mayor ta asitiada nel centru de Madrid, nel barriu de Sol, al pie de la cai Mayor y a 300 metros de la Puerta del Sol.

 Historia 
izquierda|miniaturadeimagen|Autu de fe celebráu na Plaza Mayor en 1680 en presencia de Carlos II. Oleu de Francisco Rizi calteníu nel Muséu del Prado.
Los entamos de la plaza remontese al sieglu , cuando na confluencia de los caminos (anguaño cais) de Toledo y Atocha, pela rodiada de la villa medieval, celebrabase nesti sitiu, conocíu como «plaza del Arrabalde», el mercáu principal de la villa. Nesa dómina construyóse una primer casa porticada, o rula, para regular el comerciu na plaza.

En 1560, en treslladando la corte a Madrid en 1561, Felipe II encargó'l proyectu de remodelación de la plaza a Juan d'Herrera. Esi mesmu añu empecipió'l valtamientu de les «cases de mazanes» de l'antigua plaza. La construcción del primer edificiu de la nueva plaza, la Casa de la Panadería, empezaría en 1590 al cargu de Diego Sillero, na cortil de l'antigua rula. En 1617, Felipe III, encargó la finalización de les obres a Juan Gómez de Mora, quien va concluyir la plaza en 1619.

La plaza Mayor sufrió trés grandes quemes na so historia, el primeru d'ellos en 1631. El mesmu Juan Gómez de Mora encargóse de les obres de reconstrucción. La segunda quema asocedió en 1672, y foi l'arquiteutu Tomás Román l'encargáu de la reconstrucción. La última quema, qu'afaró un terciu de la plaza, tuvo llugar en 1790. Sabatini dirixó los llabores d'estinción, y encargóse la reconstrucción a Juan de Villanueva, quien rebaxó l'altor del caserío qu'arrodia la plaza de cinco a trés plantes y cerró les esquines habilitando grandes arcaes pal so accesu. Les obres de reconstrucción enllargaríense hasta 1854. Tres la muerte de Villanueva, fueron siguíes polos sos discípulos Antonio López Aguado y Custodio Moreno.

En 1848, asitióse la estatua ecuestre de Felipe III nel centru de la plaza, obra de Juan de Bolonia y Pietro Tacca que data de 1616.

En 1880, restauróse la Casa del Pan; Joaquín María de la Vega encargóse del proyectu. En 1921 reformóse'l caserío, trabayu al cargu de Oriol. En 1935 realizóse otra reforma, llevada a cabu por Fernando García de Mercadal. Na década de 1960 acometióse una restauración xeneral, que la cerró al tráficu rodáu, sustituyó la teya árabe de los teyaos por cayuela y habilitó un aparcamientu soterrañu so la plaza. La postrera de les actuaciones na plaza Mayor, llevada a cabu en 1992, consistió na decoración mural, obra de Carlos Franco, de la Casa de la Panadería, que representa personaxes mitolóxicos como la diosa Cibeles.centro|miniaturadeimagen|572x572px|Panorámica de la plaza Mayor. Nel centru, la Casa de la Panadería. D'esquierda a derecha pueden vese'l pequeñu arcu de la fachada occidental y los grandes arcos que se #abrir a les cais de #Ciudad Rodrigo, 7 de Julio, Felipe III y Sal.
 El nome de la plaza 
El nome de la plaza varió a lo llargo de la historia, del primixeniu nome de «plaza del Arrabalde» pasó a llamase «plaza Mayor».

Llamóse «plaza del Arrabalde» cuando, de tar fuera del recintu cercáu medieval, pasó a constituyir el centru de los nuevos barrios conformaos pol enanchamientu de la villa escontra l'este mientres el reináu de Xuan II de Castiella, llamaos «l'Arrabalde».

 Característiques 
Na parte cimera centrada de la Casa de la Panadería atópase llabráu en piedra un blasón coles armes de Carlos II. Dada l'ausencia de les armes de Portugal, puede deducise que l'escudu llabrose en fecha posterior a 1668, fecha na que la corona española reconoció la independencia de Portugal, que yera de facto dende 1640.

L'escudu ta compuestu poles armes de Castiella y de Llión, nel primer cuadrante; les armes d'Aragón y Sicilia, nel segundu; les armes d'Austria y de la Borgoña moderna, nel terceru; les de la Borgoña antigua y Brabante, nel cuartu, les de Flandes y les de Tirol nel escusón de baxo y el símbolu de Granada nel centru del escudu.miniaturadeimagen|263x263px|Estatua de Felipe IIILes armes de Portugal asitiaríense nun escusón enriba, ente les de Castiella y Llión y les d'Aragón.

L'Arcu de Cuchilleros ye quiciabes el más famosu de los diez accesos de la plaza Mayor de Madrid (esto ye: 7 de Julio, arcu de Trunfu y Felipe III al norte; Sal, Zaragoza y Gerona al este; Botoneras, Toledo (tamién llamáu Arcu de Cofreros) y Cuchilleros al sur (el nome oficial d'esti accesu ye cai de la Escaleruca de Piedra); y Ciudad Rodrigo al oeste) y ta asitiada na esquina suroeste de la plaza. El considerable altor d'esti arcu debese al gran desnivel qu'esiste ente la plaza Mayor y la Cava de San Miguel. L'arquitectura d'esti arcu ye obra de Juan de Villanueva, quién tres la quema de 1790, cerró dafechu la plaza habilitando una serie d'arcaes pal so accesu. L'orixe del so nome dio-ylu la cai de Cuchilleros, primitivu allugamientu del gremiu de cuchilleros que suministraben los sos artículos al gremiu de carniceros afincáu dientro de la plaza.

La estatua ecuestre de Felipe III que s'atopa nel centru de la plaza Mayor foi empezada pol escultor italianu Juan de Bolonia (Giambologna) y terminada pol so discípulu Pietro Tacca en 1616. Foi un regalu del entós gran duque de Florencia pal rei d'España. Primeramente allugóse na Casa de Campo.

En 1848 la reina Isabel II ordenó'l so treslláu dende'l so allugamientu anterior a la plaza Mayor.

 Referencies 

 Enllaces esternos 

Categoría:Madrid
Categoría:Wikipedia:Páxines con traducciones ensin revisar