Dalcahue
{{llocalidá}}
'''Dalcahue''' {{Etimoloxía|mapudungun|dalkawe|llugar de [[dalca|dalques]]}} ye una [[Ciudá de Chile|ciudá]] y [[comuña de Chile|comuña]] [[Chile|chilena]] de la [[Rexón de Los Lagos]], allugada na [[Provincia de Chiloé]], nel [[Chiloé|archipiélagu del mesmu nome]]. La so capital ye'l pueblu de Dalcahue, allugáu nes coordenaes {{coord|42|22|45.5|S|73|38|50.1|W}}, a veres de la canal homónima.

Les sos principales actividaes económiques son el comerciu, el [[turismu]], la industria procesadora de productos marinos, l'[[agricultura]] ([[Solanum tuberosum|papes]] y la [[ganadería]] [[Ovín|ovina]] y [[bovina]]),

== Historia ==
[[Ficheru:Dalca (reconstrucción).JPG|thumb|250px|left|Reconstrucción d'una [[dalca]], embarcación fecha de tres tablones cosíos qu'usaron por igual chonos, huilliches y depués españoles.]]Na [[Chile prehispánicu|dómina prehispánica]], el llugar en que güei s'atopa'l pueblu de Dalcahue yera bien visitáu polos [[chonos]] y taba habitáu por [[huilliche]]s, por causa de ser la parte más angosta de la canal de Dalcahue y, poro, el balseo más natural escontra la [[isla de Quinchao]]. Cuando llegaron los [[conquistadores españoles]], tamién s'asitiaron ellí por idénticu razones. El mesmu significáu de la pallabra Dalcahue revela esta importancia, yá que nel [[mapudungun]] de Chiloé ''Dalkawe'' significa ''llugar de [[dalca|dalques]]'', esto ye, de la embarcación de tres tablones qu'usaben orixinalmente los chonos y que'l so usu espublizar a toles cultures del archipiélagu, incluyendo la española.
En [[1567]] la espedición de [[Martín Ruiz de Gamboa]] tomó posesión del [[archipiélagu de Chiloé]] y na so meyora escontra'l sur el primer pueblu que fundaron foi [[Tenaún]], güei llende norte de la comuña, al prosiguir pensaron n'asitiar la capital no que depués sería San Juan, por causa de que yera bien bono de defender, pero dieron cuenta de que la diferencia ente [[marea|marees]] yera demasiáu alta y arrenunciaron.

Mientres la Colonia, Dalcahue considerábase un pueblu d'españoles ya indíxenes, sol nome de Dalcapulli o Dalcahue. Nun censu realizáu por misioneros [[Xesuita|Xesuites]] ente setiembre de 1734 y abril de 1735 indícase que pa esi periodu había 8 families, con un total de 50 habitantes, 21 de los cualos yeren españoles.<ref name="xesuita">{{cita llibru |títulu=Historia de la Compañía de Xesús en Chile |apellíu=Enrich |nome=Francisco |añu=1891 |editorial=Francisco Rosal |ubicación=Barcelona |capítulu=XIII |páxines=154}}</ref> En 1787 tenía yá 662 habitantes de los cualos 637 yeren españoles y 25 indíxenes.<ref>{{cita llibru |títulu=Pueblo de Chiloé |apellíu=Mancilla Pérez |nome=Juan |añu=2008 |allugamientu=Castro |páxines=26}}</ref>

Cuando Chile declaró'l so [[Independencia de Chile|independencia]], los habitantes de Chiloé permanecieron fieles a la Corona y engarraron mientres 16 años contra les fuercies patriotes. Na [[Campaña de Chiloé|campaña]] que'l [[Direutor Supremu de Chile|Direutor Supremu]] [[Ramón Freire]] entamó contra los realistes del Archipiélagu en 1824, el principal desembarcu de los patriotes realizóse cerca de Dalcahue, col enfotu de tomar [[Ancud]] pola retaguardia. Sicasí, el 1ᵘ d'abril de 1824 l'exércitu espedicionariu, al mandu del coronel [[Jorge Beauchef]] foi sorprendíu a unos 10 km del pueblu y engarróse la [[batalla de Mocopulli]], de resultancia incierta nel campu, pero qu'obligó a les tropes chilenes a replegase ensin llograr el so oxetivu. A fines de 1842 Dalcahue componer de 897 cases. La construcción de l'actual ilesia empezó en 1858. Antes del terremotu de 1960, munchos habitantes vivíen en palafitos.

== Demografía ==
[[Ficheru:Costanera e iglesia de Dalcahue.jpg|thumb|150px|left|Vista de Dalcahue.]][[Ficheru:Iglesia de Dalcahue-fachada.jpg|thumb|150px|right|Fachada de la [[Ilesia de La nuesa Señora de los Dolores (Dalcahue)|ilesia de La nuesa Señora de los Dolores]] de Dalcahue.]]
[[Ficheru:Dalcahue-monumento a los pescadores.jpg|thumb|Monumentu a los Pescadores]]
La comuña amuesa un patrón de poblamientu bien desigual. El pueblu de Dalcahue tien 4.933 hab., que correspuenden al 38,41 del total comunal. La población restante, un 61,39%, habita n'árees rurales y la mayor parte d'ellos vive na zona llamada llocalmente ''La Mariña'', una franxa costera a veres del mar interior de Chiloé que cuerre d'oeste a este, ente Dalcahue y [[Tenaún]]. Ellí tán los poblaos de Téguel, [[Quíquel]], [[Quetalco]], Puchaurán, Colegual, [[San Juan (Chiloé)|San Juan]], Calen, y Tenaún. Amás esiste'l caserío de Mocopulli, na [[Carretera Panamericana]], Estelleros xustu al suroeste de Dalcahue y l'aldega de Tocoihue, xunto al esteru y [[Cascaes de Tocoihue|cascaes del mesmu nome]], en que según la [[mitoloxía chilota|creencia popular]] los [[bruxos de Chiloé|bruxos]] borrábense'l [[bautismu]]. Ente la Panamericana y l'[[Océanu Pacíficu]] práuticamente nun hai habitantes, yá que ye una zona montiega qu'en bona parte correspuende a los terrenes del sector Anay (sur) del [[Parque Nacional Chiloé]].

Dientro de la comuña tópense 3 de les 16 [[Ilesies de Chiloé|ilesies de madera]] del Archipiélagu de Chiloé que fueron declaraes [[Patrimoniu de la Humanidá]] pola [[Unesco]]: 
* La [[ilesia de La nuesa Señora de los Dolores de Dalcahue]], que foi construyida en 1858 sobre una anterior capiya misional del sieglu XVII.<ref>Jorge Sánchez R.: ''Chiloé - tradición y cultura'', p. 38. Santiago de Chile 2006. ISBN 956-309-024-1</ref> Foi declarada Monumentu Nacional el 26 de xunetu de 1971 y Patrimoniu de la Humanidá n'avientu de 2000.<ref>{{cita llibru |títulu=Pueblo de Chiloé |apellíu=Mancilla Pérez |nome=Juan |añu=2008 |allugamientu=Castro |páxines=27}}</ref>
* La [[ilesia de San Xuan (Dalcahue)|ilesia de San Xuan]], construyida a mediaos del sieglu XIX y restaurada en 1996, 1998 y en 2004.<ref>{{cita llibru |títulu=Pueblo de Chiloé |apellíu=Mancilla Pérez |nome=Juan |añu=2008 |allugamientu=Castro |páxines=24}}</ref> L'edificiu que nun tien un pórticu colos arcos típicos d'otres ilesies mide 27 m de llargu y 12 d'anchu. L'altor de la torre xube a 22&nbsp;m.<ref>{{cita llibru |títulu=Pueblo de Chiloé |apellíu=Mancilla Pérez |nome=Juan |añu=2008 |allugamientu=Castro |páxines=25}}</ref> Foi declarada Monumentu Nacional el 26 de xunetu de 1971 y Patrimoniu de la Humanidá n'avientu de 2000.
* La [[Ilesia de Tenaún]], que data de 1842.<ref name=jm>{{cita llibru |títulu=Pueblo de Chiloé |apellíu=Mancilla Pérez |nome=Juan |añu=2008 |allugamientu=Castro |páxines=23}}</ref> El pobláu de Tenaún, fundáu en 1567, yá tenía una capiya en 1734 y en 1779 construyóse la primer ilesia.<ref>Dominique Verhasselt: ''Archipielago Chiloé - l'encantu d'una isla misteriosa'', p. 32. Santiago de Chile. ISBN 978-956-7136-53-7.</ref> L'actual ilesia ''La nuesa Señora del Patrociniu'' tien tres torres, la central componer de tres cuerpo y les torres llaterales compuestes de dos cuerpos son más pequeñes. Foi declarada Monumentu Nacional el 10 d'agostu de 1999 y Patrimoniu de la Humanidá n'avientu de 2000.<ref name=jm/>

== Tresportes ==
Dende l'añu 2013 la ciudá cunta col [[Aeropuertu Mocopulli]], que dexa la integración de la isla de Chiloé col continente, tamién cunta con minubuses dende y escontra Castro, Achao y Curaco de Velez y tresbordadores que salen de Dalcahue y Curaco de Velez.

== Medios de comunicación ==

=== Radioemisoras ===
* '''93.3''' - Radio San Carlos (Chonchi)
* '''95.9''' - Radio Dalcahue
* '''96.3''' - CyS Radio

== Deportes ==

=== Fútbol ===
La comuña cunta con dos clubes de fútbol (Club Deportivo Dalcahue y Mocedá Xunida) que compiten na Asociación de Fútbol de [[Castro (Chile)|Castro]].<ref>{{Cita web |url=http://www.anfa.cl/asociaciones.html |títulu=ANFA - Asociaciones |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181006235014/http://www.anfa.cl/asociaciones.html |fechaarchivu=2018-10-06 }}</ref> Dambos apuesten los sos xuegos de llocal nel Estadiu Municipal de Dalcahue (campera sintética).

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commons}}
* [http://www.dalcahue.cl Pernomada Municipalidá de Dalcahue]
* {{Enllaz rotu|1=[http://reportescomunales.bcn.cl/index.php/Dalcahue Indicadores comunales de Dalcahue na Biblioteca del Congresu Nacional de Chile] |2=http://reportescomunales.bcn.cl/index.php/Dalcahue |bot=InternetArchiveBot }}
* [http://www.dalcahue.com Dalcahue.com] Portal informativu de Dalcahue. Noticies, imáxenes, encuestes, cultura.

{{Tradubot|Dalcahue}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Llocalidaes de Chile]]
[[Categoría:Puertos de Chile]]
Dalcahue  ye una ciudá y comuña chilena de la Rexón de Los Lagos, allugada na Provincia de Chiloé, nel archipiélagu del mesmu nome. La so capital ye'l pueblu de Dalcahue, allugáu nes coordenaes , a veres de la canal homónima.

Les sos principales actividaes económiques son el comerciu, el turismu, la industria procesadora de productos marinos, l'agricultura (papes y la ganadería ovina y bovina),

 Historia 
thumb|250px|left|Reconstrucción d'una dalca, embarcación fecha de tres tablones cosíos qu'usaron por igual chonos, huilliches y depués españoles.Na dómina prehispánica, el llugar en que güei s'atopa'l pueblu de Dalcahue yera bien visitáu polos chonos y taba habitáu por huilliches, por causa de ser la parte más angosta de la canal de Dalcahue y, poro, el balseo más natural escontra la isla de Quinchao. Cuando llegaron los conquistadores españoles, tamién s'asitiaron ellí por idénticu razones. El mesmu significáu de la pallabra Dalcahue revela esta importancia, yá que nel mapudungun de Chiloé Dalkawe significa llugar de dalques, esto ye, de la embarcación de tres tablones qu'usaben orixinalmente los chonos y que'l so usu espublizar a toles cultures del archipiélagu, incluyendo la española.
En 1567 la espedición de Martín Ruiz de Gamboa tomó posesión del archipiélagu de Chiloé y na so meyora escontra'l sur el primer pueblu que fundaron foi Tenaún, güei llende norte de la comuña, al prosiguir pensaron n'asitiar la capital no que depués sería San Juan, por causa de que yera bien bono de defender, pero dieron cuenta de que la diferencia ente marees yera demasiáu alta y arrenunciaron.

Mientres la Colonia, Dalcahue considerábase un pueblu d'españoles ya indíxenes, sol nome de Dalcapulli o Dalcahue. Nun censu realizáu por misioneros Xesuites ente setiembre de 1734 y abril de 1735 indícase que pa esi periodu había 8 families, con un total de 50 habitantes, 21 de los cualos yeren españoles. En 1787 tenía yá 662 habitantes de los cualos 637 yeren españoles y 25 indíxenes.

Cuando Chile declaró'l so independencia, los habitantes de Chiloé permanecieron fieles a la Corona y engarraron mientres 16 años contra les fuercies patriotes. Na campaña que'l Direutor Supremu Ramón Freire entamó contra los realistes del Archipiélagu en 1824, el principal desembarcu de los patriotes realizóse cerca de Dalcahue, col enfotu de tomar Ancud pola retaguardia. Sicasí, el 1ᵘ d'abril de 1824 l'exércitu espedicionariu, al mandu del coronel Jorge Beauchef foi sorprendíu a unos 10 km del pueblu y engarróse la batalla de Mocopulli, de resultancia incierta nel campu, pero qu'obligó a les tropes chilenes a replegase ensin llograr el so oxetivu. A fines de 1842 Dalcahue componer de 897 cases. La construcción de l'actual ilesia empezó en 1858. Antes del terremotu de 1960, munchos habitantes vivíen en palafitos.

 Demografía 
thumb|150px|left|Vista de Dalcahue.thumb|150px|right|Fachada de la ilesia de La nuesa Señora de los Dolores de Dalcahue.
thumb|Monumentu a los Pescadores
La comuña amuesa un patrón de poblamientu bien desigual. El pueblu de Dalcahue tien 4.933 hab., que correspuenden al 38,41 del total comunal. La población restante, un 61,39%, habita n'árees rurales y la mayor parte d'ellos vive na zona llamada llocalmente La Mariña, una franxa costera a veres del mar interior de Chiloé que cuerre d'oeste a este, ente Dalcahue y Tenaún. Ellí tán los poblaos de Téguel, Quíquel, Quetalco, Puchaurán, Colegual, San Juan, Calen, y Tenaún. Amás esiste'l caserío de Mocopulli, na Carretera Panamericana, Estelleros xustu al suroeste de Dalcahue y l'aldega de Tocoihue, xunto al esteru y cascaes del mesmu nome, en que según la creencia popular los bruxos borrábense'l bautismu. Ente la Panamericana y l'Océanu Pacíficu práuticamente nun hai habitantes, yá que ye una zona montiega qu'en bona parte correspuende a los terrenes del sector Anay (sur) del Parque Nacional Chiloé.

Dientro de la comuña tópense 3 de les 16 ilesies de madera del Archipiélagu de Chiloé que fueron declaraes Patrimoniu de la Humanidá pola Unesco: 
 La ilesia de La nuesa Señora de los Dolores de Dalcahue, que foi construyida en 1858 sobre una anterior capiya misional del sieglu XVII.Jorge Sánchez R.: Chiloé - tradición y cultura, p. 38. Santiago de Chile 2006. ISBN 956-309-024-1 Foi declarada Monumentu Nacional el 26 de xunetu de 1971 y Patrimoniu de la Humanidá n'avientu de 2000.
 La ilesia de San Xuan, construyida a mediaos del sieglu XIX y restaurada en 1996, 1998 y en 2004. L'edificiu que nun tien un pórticu colos arcos típicos d'otres ilesies mide 27 m de llargu y 12 d'anchu. L'altor de la torre xube a 22 m. Foi declarada Monumentu Nacional el 26 de xunetu de 1971 y Patrimoniu de la Humanidá n'avientu de 2000.
 La Ilesia de Tenaún, que data de 1842. El pobláu de Tenaún, fundáu en 1567, yá tenía una capiya en 1734 y en 1779 construyóse la primer ilesia.Dominique Verhasselt: Archipielago Chiloé - l'encantu d'una isla misteriosa, p. 32. Santiago de Chile. ISBN 978-956-7136-53-7. L'actual ilesia La nuesa Señora del Patrociniu tien tres torres, la central componer de tres cuerpo y les torres llaterales compuestes de dos cuerpos son más pequeñes. Foi declarada Monumentu Nacional el 10 d'agostu de 1999 y Patrimoniu de la Humanidá n'avientu de 2000.

 Tresportes 
Dende l'añu 2013 la ciudá cunta col Aeropuertu Mocopulli, que dexa la integración de la isla de Chiloé col continente, tamién cunta con minubuses dende y escontra Castro, Achao y Curaco de Velez y tresbordadores que salen de Dalcahue y Curaco de Velez.

 Medios de comunicación 

 Radioemisoras 
 93.3 - Radio San Carlos (Chonchi)
 95.9 - Radio Dalcahue
 96.3 - CyS Radio

 Deportes 

 Fútbol 
La comuña cunta con dos clubes de fútbol (Club Deportivo Dalcahue y Mocedá Xunida) que compiten na Asociación de Fútbol de Castro. Dambos apuesten los sos xuegos de llocal nel Estadiu Municipal de Dalcahue (campera sintética).

 Referencies 

 Enllaces esternos 

 Pernomada Municipalidá de Dalcahue
 
 Dalcahue.com Portal informativu de Dalcahue. Noticies, imáxenes, encuestes, cultura.

Categoría:Llocalidaes de Chile
Categoría:Puertos de Chile