Idioma chimila
{{Ficha d'idioma |nome =
Chimila
|nativu = ''ette taara''
|familia madre = área entemedia |países= 
{{COL}}
|falantes= ~900 (1998) |rank=Non nos 100 mayores
|familia= [[Llingües chibcha|Chibcha]]<br />
&nbsp;&nbsp;Magadalénico<br />
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Cundi-arhuaco<br />
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Chimila'''
|oficial= 
|iso1= |iso2= |iso3= cbg
|mapa = Chimila.png
}}
L''''idioma chimila''' o '''''ette taara''''' ('llingua de la xente'), perteneciente a la familia llingüística [[Llingües Chibchas|chibcha]], ye faláu pol [[pueblu chimila]] (''ette ennaka''), que vive en [[Colombia]], rexuntáu nel [[Resguardos Indíxenes|resguardu]] chimila, integráu peles árees de ''Issa Oristunna'' (Tierra de la Nueva Esperanza)<ref>Orixe del resguardu constituyíu dende'l 19 de payares de [[1990]].</ref> y ''Ette Buteriya'' (Pensamientu Propiu), en [[Sabanes de San Ángel]], departamentu del [[Madalena (departamentu)|Madalena]]; ''Naara Kajmanta'' (Nuesa Madre), nel correximientu de Gaira, [[Santa Marta (Colombia)|Santa Marta]], Madalena; y ''Itti Takke'' (Nueva Tierra), conceyu d'[[El Copey]], departamentu de [[Cesar]].

María Trillo Amaya (1995, 1997) rellata cómo, una prestosa sorpresa pa los llingüistes foi atopar en ''Issa Oristunna'', que los chimila entá falaben el so idioma, yá que enantes tarrecíen faelo en públicu por cuenta de la violencia que los hacendados desencadenaben contra lo qu'identificaben como restos de lo indíxena. Anguaño la comunidá adelantra programes de etnoeducación y los neños son educaos tamién na so propia llingua.

== Clasificación ==
El chimila ye una llingua diverxente del [[llingües magdalénicas|grupu magdalénico]] de la [[llingües chibchas|familia chibhcha]], que constitúi un grupu independiente de les vecines [[llingües arhuacas]], tamién de la familia chibcha. [[Paul Rivet|P. Rivet]] y [[Čestmír Loukotka|Č. Loukotka]] consideraron que'l chimila tenía de tar emparentáu coles [[llingües malibú]] (malibú, mocana) xunto coles que formaría una caña del chibcha. Sicasí, el parentescu coles llingües malibú nun puede afirmase por cuenta de la escasez de datos sobre estes llingües. Por esa razón otros autores como [[Adolfo Constenla Umaña]] consideren a cencielles que constitúi una caña independiente del grupu magdalénico, como'l [[idioma barí|barí]].

== Fonoloxía ==
El ''ette taara'' tien cinco vocales orales (a, e, i, o, u), que se rexistren curtios, llargues, aspiraes y glotalizadas:
{| class=wikitable
|- align="center"
!
! [[Vocales anteriores|Anteriores]]
! [[Vocales centrales|Centrales]]
! [[Vocales posteriores|Posteriores]]
|- align="center"
! [[Vocales zarraes|Zarraes]]
| style="font-size:larger;" |{{IPA|i iˑ iʰ iʔ}}
| 
| style="font-size:larger;" |{{IPA|o oˑ oʰ oʔ}}
|- align="center"
! [[Vocales medies|Medies]]
| style="font-size:larger;" |{{IPA|y yˑ yʰ yʔ}}
| 
| style="font-size:larger;" |{{IPA|o oˑ oʰ oʔ}}
|- align="center"
! [[Vocales abiertes|Abiertes]]
| 
| style="font-size:larger;" |{{IPA|a aˑ aʰ aʔ}}
| 
|}

L'inventariu de consonantes vien dau por:
{| class=wikitable
|- align="center"
! colspan="2" |
! [[consonante llabial|llabial]]
! [[consonante alveolar|alveolar]]
! [[consonante palatal|palatal]]
! [[consonante velar|velar]]
! [[consonante labiovelar|Llabiu-<br>velar]]
|- align="center"
! rowspan="3" |[[obstruyente]]s <br>[[continuante|non continua]]
! <small>[[consonante sorda|sorda]]</small>
| style="font-size:larger;" |{{IPA|p}}
| style="font-size:larger;" |{{IPA|t}}
| style="font-size:larger;" |{{IPA|ʧ}}
| style="font-size:larger;" |{{IPA|k}}
| style="font-size:larger;" |{{IPA|kʷ}}
|- align="center"
! <small>[[consonante sonora|sonora]]</small>
| 
| 
| style="font-size:larger;" |{{IPA|ʤ}}
| style="font-size:larger;" |{{IPA|ɡ}}
| style="font-size:larger;" |{{IPA|ɡʷ}}
|- align="center"
! <small>[[nasalización|prenasalizadas]]</small>
| style="font-size:larger;" |{{IPA|<sup>m</sup>b}}
| style="font-size:larger;" |{{IPA|<sup>n</sup>d}}
| style="font-size:larger;" |{{IPA|<sup>ɲ</sup>ɟ}}
| style="font-size:larger;" |{{IPA|<sup>ŋ</sup>ɡ}}
| style="font-size:larger;" |{{IPA|<sup>ŋ</sup>ɡʷ}}
|- align="center"
! colspan="2" |[[consonante nasal|nasales]]
| style="font-size:larger;" |{{IPA|m}}
| style="font-size:larger;" |{{IPA|n}}
| style="font-size:larger;" |{{IPA|ɲ}}
| style="font-size:larger;" |{{IPA|ŋ}}
| style="font-size:larger;" |{{IPA|ŋʷ}}
|- align="center"
! colspan="2" | [[fricativa|fricatives]]
| 
| align="center" | s
| align="center" |
| align="center" | x
|
|- align="center"
! colspan="2" | [[sonante]]s
| 
| style="font-size:larger;" |{{IPA|l, ˀr}}
| 
| style="font-size:larger;" |{{IPA|w}}
|}
Son 19 consonantes. En [[sílaba]] post-acentual, les consonantes laxas convertir en [[tirante]]s (sacante les fricatives velares).

Amás el chimila ye una [[llingua tonal]]. Les pallabres monosílabes qu'acaben en vocal tienen contraste de tonu: 
: '''tó''' 'maraca' (tonu ascendente)
: '''tò''' 'corazón' (tonu descendente)
Les pallabres polisílabes lleven un tonu silábicu nel que'l tonu ta condicionáu parcialmente pola naturaleza de la sílaba siguiente (ante geminada o ''r'' el tonu ye descentedente, y ante les obstruyentes non geminadas hai tonu ascenente).<ref>Nel trabayu de Trillo Amaya (1997), el tonu namái s'indica nunos pocos [[par mínimu|pares mínimos]] na seición dedicada a la fonoloxía.</ref>

== Referencies ==
{{llistaref|2}}
=== Bibliografía ===
*Trillo Amaya, María 1995: "Ette Taara: del ocultamiento a la revitalización llingüística. Los Chimila del Ariguaní"; ''La recuperación de llingües natives como busca d'identidá étnica'': 75-89. Llingües Aboríxenes, Memories, 3. Bogotá: CCELA - Llingües Aboríxenes, Universidá de los Andes.
*Trillo Amaya, María 1997: ''Categoríes gramaticales del ette taara - Llingua de los Chimilas''. Descripciones, 10. Bogotá: CCELA - Universidá de los Andes.
*Malone, Terry 2006: "Tone and Syllable Structure in Chimila"; ''International Journal of American Linguistics'' 72(1): 1-58.

{{ORDENAR:Chimila}}



{{Tradubot|Idioma chimila}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Llingües magdalénicas septentrionales]]
[[Categoría:Llingües de Colombia]]
L'idioma chimila o ette taara ('llingua de la xente'), perteneciente a la familia llingüística chibcha, ye faláu pol pueblu chimila (ette ennaka), que vive en Colombia, rexuntáu nel resguardu chimila, integráu peles árees de Issa Oristunna (Tierra de la Nueva Esperanza)Orixe del resguardu constituyíu dende'l 19 de payares de 1990. y Ette Buteriya (Pensamientu Propiu), en Sabanes de San Ángel, departamentu del Madalena; Naara Kajmanta (Nuesa Madre), nel correximientu de Gaira, Santa Marta, Madalena; y Itti Takke (Nueva Tierra), conceyu d'El Copey, departamentu de Cesar.

María Trillo Amaya (1995, 1997) rellata cómo, una prestosa sorpresa pa los llingüistes foi atopar en Issa Oristunna, que los chimila entá falaben el so idioma, yá que enantes tarrecíen faelo en públicu por cuenta de la violencia que los hacendados desencadenaben contra lo qu'identificaben como restos de lo indíxena. Anguaño la comunidá adelantra programes de etnoeducación y los neños son educaos tamién na so propia llingua.

 Clasificación 
El chimila ye una llingua diverxente del grupu magdalénico de la familia chibhcha, que constitúi un grupu independiente de les vecines llingües arhuacas, tamién de la familia chibcha. P. Rivet y Č. Loukotka consideraron que'l chimila tenía de tar emparentáu coles llingües malibú (malibú, mocana) xunto coles que formaría una caña del chibcha. Sicasí, el parentescu coles llingües malibú nun puede afirmase por cuenta de la escasez de datos sobre estes llingües. Por esa razón otros autores como Adolfo Constenla Umaña consideren a cencielles que constitúi una caña independiente del grupu magdalénico, como'l barí.

 Fonoloxía 
El ette taara tien cinco vocales orales (a, e, i, o, u), que se rexistren curtios, llargues, aspiraes y glotalizadas:
 Anteriores Centrales Posteriores Zarraes  Medies  Abiertes  

L'inventariu de consonantes vien dau por:
 llabial alveolar palatal velar Llabiu-velarobstruyentes non continua sorda sonora   prenasalizadasnasales fricatives  s x sonantes  
Son 19 consonantes. En sílaba post-acentual, les consonantes laxas convertir en tirantes (sacante les fricatives velares).

Amás el chimila ye una llingua tonal. Les pallabres monosílabes qu'acaben en vocal tienen contraste de tonu: 
 tó 'maraca' (tonu ascendente)
 tò 'corazón' (tonu descendente)
Les pallabres polisílabes lleven un tonu silábicu nel que'l tonu ta condicionáu parcialmente pola naturaleza de la sílaba siguiente (ante geminada o r el tonu ye descentedente, y ante les obstruyentes non geminadas hai tonu ascenente).Nel trabayu de Trillo Amaya (1997), el tonu namái s'indica nunos pocos pares mínimos na seición dedicada a la fonoloxía.

 Referencies 

 Bibliografía 
Trillo Amaya, María 1995: "Ette Taara: del ocultamiento a la revitalización llingüística. Los Chimila del Ariguaní"; La recuperación de llingües natives como busca d'identidá étnica: 75-89. Llingües Aboríxenes, Memories, 3. Bogotá: CCELA - Llingües Aboríxenes, Universidá de los Andes.
Trillo Amaya, María 1997: Categoríes gramaticales del ette taara - Llingua de los Chimilas. Descripciones, 10. Bogotá: CCELA - Universidá de los Andes.
Malone, Terry 2006: "Tone and Syllable Structure in Chimila"; International Journal of American Linguistics 72(1): 1-58.

Categoría:Llingües magdalénicas septentrionales
Categoría:Llingües de Colombia