Pidgin ḥawaianu
{{estremar|Idioma ḥawaianu}}
{{Ficha d'idioma |nome =
Criollu inglés de Ḥawai
|nativu = ''Hawaiian pidgin''
|familia madre = Llingua criolla
|países = {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Estaos Xuníos]]
|zona = En {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Estaos Xuníos]]: Estáu de {{bandera2|Ḥawai}}.
|falantes = 600.000 (2012)<ref>https://www.ethnologue.com/language/hwc Hawaiian Creole English at Ethnologue (18th ed., 2015).</ref>
|h1 = 
|h2 = 
|rank = 
|llingua_muerta = 
|familia = [[Llingua criolla]]<br />
&nbsp;&nbsp;[[Criollu de base inglesa]]<br />
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Criollu inglés de Ḥawai'''
|dialeuto = 
|escritura = [[Alfabetu llatín|Llatín]]
|cooficial = 
|cooficial_con = 
|axencia = 
|iso1 = 
|iso2 = 
|iso3 = hwc
}}
El '''pidgin ḥawaianu''' ye una [[llingua criolla]] d'[[Estaos Xuníos]] falada nel estáu de [[Ḥawai]]. Ta basada principalmente nel inglés y nel ḥawaianu, incluyendo pallabres del español, portugués y cantonés. Toma'l so nome del [[Pidgin de Ḥawai]] que foi un [[pidgin]], o llingua simplificada, qu'usaben los primeros inmigrantes que llegaron a la isla pa trabayar.<ref>Siegel(2008). Siegel, Jeff. "The Emergence of Pidgin and Creole Languages". 2008. Oxford University press, p 82.</ref> Foi más tarde cuando evolucionó hasta convertise nuna llingua criolla inglesa al entemecese col inglés que se falaba nos plantíos de caña d'azucre de propietarios norteamericanos.<ref>{{cita web |url=http://www.mauinokaoimag.com/Maui-Magacín/January-February-2008/Da-Muddah-Tongue/ |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=18 d'ochobre de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130605130329/http://www.mauinokaoimag.com/Maui-Magacín/January-February-2008/Da-Muddah-Tongue/ |fechaarchivu=5 de xunu de 2013 }} Collins, Kathy (January–February 2008). Da Muddah Tongue - Maui nō ka ʻoi Magacín. Wailuku, HI, USA.</ref><ref>http://www.hawaii.edu/satocenter/langnet/definitions/hce.html Hawai`i Creole English.</ref>


== Aspeutos históricos, sociales y culturales ==
=== Historia de la llingua ===
La llingua criolla ḥawaiana suplantó y derivó del Pidgin de Ḥawai que tenía elementos d'idiomes provenientes de los inmigrantes chinos, xaponeses, filipinos, portugueses a los cualos xuniérense a elementos nuevos incorporaos de Ḥawai y del idioma Ḥawaianu autóctonu predominante na isla. A partir de 1890, frutu de los nuevos contactos ente la población inmigrante establecida yá na isla, los [[Ḥawaianos nativos]] y los [[Anglofonía|anglofalantes]] empezó a fundise. Al incorporase'l [[Idioma inglés|inglés]] como idioma [[superestratu]], los neños empezaron a usalo como [[llingua franca]], y pola década de 1920 pasara a convertise nun llinguaxe de Ḥawai, como lo sigue siendo anguaño.<ref>http://www.eyeofhawaii.com/Pidgin/pidgin.htm Eye of Hawaii - Pidgin, The Unofficial Language of Hawaii.</ref>


=== Redolada social ===
El llinguaxe considérase pocu apropiáu pa contestos formales.<ref>{{cita web |url=http://katiedrager.com/papers/Pidgin%20and%20Hawaii%20English.pdf |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=6 de xunu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150807054758/http://katiedrager.com/papers/Pidgin%20and%20Hawaii%20English.pdf |fechaarchivu=7 d'agostu de 2015 }} Pidgin and Hawai‘i English: an overview.</ref>
Les axencies de viaxes locales favorecen a los que falen la llingua criolla ḥawaiana. Ello ye que otros grupos de falantes utilizar como segunda llingua y valórase como símbolu de la cultura llocal.<ref>http://www.to-hawaii.com/hawaiian-pidgin.php Hawaiian pidgin - Hawaiʻi's third language.</ref>


== Descripción llingüística ==
=== Léxicu ===
El léxicu principalmente vien de la pronunciación del inglés americanu informal pero tamién caltién delles influencies del léxicu proveniente del Pidgin de Ḥawai, formáu pol léxicu de delles llingües. Por casu, la pallabra ''Stay'' tien una forma y un usu similar al verbu ḥawaianu ''noho'', similar al verbu portugués "ficar" y similar al verbu español "Tar" (a diferencia col inglés que s'usa'l verbu ''To be'' que puede usase con más significaos).


=== Morfoloxía ===
Tocantes a la morfoloxía, ye bien paecida a la d'otres llingües criollas de base inglesa:
*Nun esiste xéneru pa les formes del singular y del plural.
*Namái s'utiliza l'infinitivu del verbu pa tolos tiempos y maneres de la conxugación.
*Al igual qu'otres llingües criollas usa'l formatu [[Suxetu verbu oxeto|SVO]].<ref>Bickerton, Derek (1981). "Roots of Language". 1981. Karoma Publishers, p 18. ISBN 0-89720-044-6.</ref>


=== Fonoloxía ===
La llingua criolla ḥawaiana tien clares diferencies de pronunciación col [[Inglés d'Estaos Xuníos|Inglés Americanu estándar]]. Dalgunes estremes clave son les siguientes:

*Th-parada: /θ/ y /d/ pronúnciense como [t] o [d], respeutivamente, esto ye, pasó d'una fricativa a una oclusiva (parada). Por casu, ''Think'' /θiŋk/ convertir en [tiŋk], y ''That'' /ðæt/ convertir en [dæt].
*L-vocalización: L a la fin de pallabra [l~ɫ] de cutiu pronúnciase [o] o [ol]. Por casu, ''Mental'' /mɛntəl/ menudu pronúnciase [mɛntoː]; ''People'' pronúnciase [peepo].
*Nun tien [[Acentu róticu y non rótico|acentu rótico]]: Esto ye, [r] dempués d'una vocal omitir con frecuencia, similar a munchos dialeutos, como'l del [[Yanqui|inglés del Este de Nueva Inglaterra]], [[inglés australianu]], y delles variantes del [[inglés británicu]]. Por casu, de cutiu pronúnciase ''Car'' [cah], y ''Letter'' pronúnciase letta. Tamién s'utiliza la r intrusiva. Per otru llau, el númberu de falantes con acentu róticu inglés tamién foi n'aumentu.
*Entonación en cayida: Utilízase a la fin d'entrugues. Esta carauterística paez ser de ḥawaianu, y compartir con otres llingües d'[[Oceanía]], incluyendo les [[Idioma fiyiano|llingües de les islles fiji]] y el [[Idioma samoanu|samoanu]].


=== Gramática ===
[[Ficheru:Hawaii Pidgin inscription.JPG|thumb|upright|230px|Inscripción en Pidgin Ḥawaianu ([[Evanxeliu de Marcos]] 1:9-11)]]
La llingua criolla ḥawaiana tamién tien distintes formes gramaticales que nun s'atopen nel Inglés Americanu estándar, pero dalgunes de les cualos son compartíes con otres formes dialeutales del inglés o bien pueden derivase d'otres influencies llingüístiques distintes.

Formes pa "ser/tar":
* Polo xeneral, les formes del inglés ''To be'' (esto ye, como [[Verbu copulativu| Verbu copulativu]]) omítense cuando se refier a les cualidaes inherentes d'un oxetu o persona, formando, n'esencia, una forma de verbu estativo. Polo que nun esiste'l verbu 'Tar' yá que ye innecesariu. Amás, puede usase n'orde invertíu, como se fai nel inglés, pa dar énfasis. (Munchos idiomes d'Asia Oriental usen verbos d'estáu en llugar de construcciones similares que n'inglés se crean usando los verbos preposicionales o ''phrasal verbs'').
* Cuando se refier a un estáu temporal o allugamientu, utilízase la pallabra ''Stay''.

Diferencies con dellos tiempos gramaticales provenientes del inglés, emplégase:
* Pa espresar tiempu pasáu: Úsase ''wen'' delantre del verbu.
* Pa espresar tiempu futuru: Úsase ''goin '' al estilu del usu del ''Going to'' nes variedaes informales d'inglés americanu.
* Pa espresar pasáu de forma negativa: Úsase ''nieva'' al estilu del usu del ''Didn't'' del inglés. (''Nieva'' tamién puede significar "non").
* L'usu de ''fo'' dempués utilizar la forma de verbu n'infinitivu al estilu del usu del ''to'' del inglés dempués del verbu n'infinitivu.

=== Exemplos ===
''Da book stay on top da table.'' (Hawaiian Creole)

El llibru ta enriba de la mesa.

''Jesus pau teach all dis kine story.'' (Hawaiian Creole)

Jesús enseño a toos esti tipu d'hestories.

''God goin do plenny good kine stuff fo him.'' ("Da Jesus Book", Mark 11:9)

Dios va faer munches coses bones pa él.

''He nevar like dat.'' (Hawaiian Creole)

A él nun-y gusta eso.


== Enllaces esternos ==
* [http://www.e-hawaii.com/fun/pidgin/default.asp y-Hawaii.com Searchable Pidgin English Dictionary] ''n'inglés''
* [http://www.hawaii.edu/satocenter/ The Charlene Sato Center for Pidgin, Creole and Dialect Studies] ''n'inglés''
* [http://www.hawaii.edu/satocenter/langnet/definitions/hce.html#bkgd-hce Ermile Hargrove, Kent Sakoda and Jeff Siegel ''Hawai‘i creole,'' Language Varieties] ''n'inglés''
* [http://www.hawaii.edu/satocenter/langnet/definitions/hce.html Hawai‘i Creole information] ''n'inglés''
* [http://www.to-hawaii.com/es/dialeutohawaiano.php Pallabres y Frases Dialeuto Ḥawaianu (Pidgin)]


== Referencies ==
{{llistaref}}

== Ver tamién ==
* [[Criollu]]
* [[Pidgin de Ḥawai]]
* [[Historia de Ḥawai]]




{{Tradubot|Pidgin hawaiano}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Llingües d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Llingües criolles]]
[[Categoría:Cultura de Ḥawai]]
El pidgin ḥawaianu ye una llingua criolla d'Estaos Xuníos falada nel estáu de Ḥawai. Ta basada principalmente nel inglés y nel ḥawaianu, incluyendo pallabres del español, portugués y cantonés. Toma'l so nome del Pidgin de Ḥawai que foi un pidgin, o llingua simplificada, qu'usaben los primeros inmigrantes que llegaron a la isla pa trabayar.Siegel(2008). Siegel, Jeff. "The Emergence of Pidgin and Creole Languages". 2008. Oxford University press, p 82. Foi más tarde cuando evolucionó hasta convertise nuna llingua criolla inglesa al entemecese col inglés que se falaba nos plantíos de caña d'azucre de propietarios norteamericanos. Collins, Kathy (January–February 2008). Da Muddah Tongue - Maui nō ka ʻoi Magacín. Wailuku, HI, USA.http://www.hawaii.edu/satocenter/langnet/definitions/hce.html Hawai`i Creole English.

 Aspeutos históricos, sociales y culturales 
 Historia de la llingua 
La llingua criolla ḥawaiana suplantó y derivó del Pidgin de Ḥawai que tenía elementos d'idiomes provenientes de los inmigrantes chinos, xaponeses, filipinos, portugueses a los cualos xuniérense a elementos nuevos incorporaos de Ḥawai y del idioma Ḥawaianu autóctonu predominante na isla. A partir de 1890, frutu de los nuevos contactos ente la población inmigrante establecida yá na isla, los Ḥawaianos nativos y los anglofalantes empezó a fundise. Al incorporase'l inglés como idioma superestratu, los neños empezaron a usalo como llingua franca, y pola década de 1920 pasara a convertise nun llinguaxe de Ḥawai, como lo sigue siendo anguaño.http://www.eyeofhawaii.com/Pidgin/pidgin.htm Eye of Hawaii - Pidgin, The Unofficial Language of Hawaii.

 Redolada social 
El llinguaxe considérase pocu apropiáu pa contestos formales. Pidgin and Hawai‘i English: an overview.
Les axencies de viaxes locales favorecen a los que falen la llingua criolla ḥawaiana. Ello ye que otros grupos de falantes utilizar como segunda llingua y valórase como símbolu de la cultura llocal.http://www.to-hawaii.com/hawaiian-pidgin.php Hawaiian pidgin - Hawaiʻi's third language.

 Descripción llingüística 
 Léxicu 
El léxicu principalmente vien de la pronunciación del inglés americanu informal pero tamién caltién delles influencies del léxicu proveniente del Pidgin de Ḥawai, formáu pol léxicu de delles llingües. Por casu, la pallabra Stay tien una forma y un usu similar al verbu ḥawaianu noho, similar al verbu portugués "ficar" y similar al verbu español "Tar" (a diferencia col inglés que s'usa'l verbu To be que puede usase con más significaos).

 Morfoloxía 
Tocantes a la morfoloxía, ye bien paecida a la d'otres llingües criollas de base inglesa:
Nun esiste xéneru pa les formes del singular y del plural.
Namái s'utiliza l'infinitivu del verbu pa tolos tiempos y maneres de la conxugación.
Al igual qu'otres llingües criollas usa'l formatu SVO.Bickerton, Derek (1981). "Roots of Language". 1981. Karoma Publishers, p 18. ISBN 0-89720-044-6.

 Fonoloxía 
La llingua criolla ḥawaiana tien clares diferencies de pronunciación col Inglés Americanu estándar. Dalgunes estremes clave son les siguientes:

Th-parada: /θ/ y /d/ pronúnciense como [t] o [d], respeutivamente, esto ye, pasó d'una fricativa a una oclusiva (parada). Por casu, Think /θiŋk/ convertir en [tiŋk], y That /ðæt/ convertir en [dæt].
L-vocalización: L a la fin de pallabra [l~ɫ] de cutiu pronúnciase [o] o [ol]. Por casu, Mental /mɛntəl/ menudu pronúnciase [mɛntoː]; People pronúnciase [peepo].
Nun tien acentu rótico: Esto ye, [r] dempués d'una vocal omitir con frecuencia, similar a munchos dialeutos, como'l del inglés del Este de Nueva Inglaterra, inglés australianu, y delles variantes del inglés británicu. Por casu, de cutiu pronúnciase Car [cah], y Letter pronúnciase letta. Tamién s'utiliza la r intrusiva. Per otru llau, el númberu de falantes con acentu róticu inglés tamién foi n'aumentu.
Entonación en cayida: Utilízase a la fin d'entrugues. Esta carauterística paez ser de ḥawaianu, y compartir con otres llingües d'Oceanía, incluyendo les llingües de les islles fiji y el samoanu.

 Gramática 
thumb|upright|230px|Inscripción en Pidgin Ḥawaianu (Evanxeliu de Marcos 1:9-11)
La llingua criolla ḥawaiana tamién tien distintes formes gramaticales que nun s'atopen nel Inglés Americanu estándar, pero dalgunes de les cualos son compartíes con otres formes dialeutales del inglés o bien pueden derivase d'otres influencies llingüístiques distintes.

Formes pa "ser/tar":
 Polo xeneral, les formes del inglés To be (esto ye, como  Verbu copulativu) omítense cuando se refier a les cualidaes inherentes d'un oxetu o persona, formando, n'esencia, una forma de verbu estativo. Polo que nun esiste'l verbu 'Tar' yá que ye innecesariu. Amás, puede usase n'orde invertíu, como se fai nel inglés, pa dar énfasis. (Munchos idiomes d'Asia Oriental usen verbos d'estáu en llugar de construcciones similares que n'inglés se crean usando los verbos preposicionales o phrasal verbs).
 Cuando se refier a un estáu temporal o allugamientu, utilízase la pallabra Stay.

Diferencies con dellos tiempos gramaticales provenientes del inglés, emplégase:
 Pa espresar tiempu pasáu: Úsase wen delantre del verbu.
 Pa espresar tiempu futuru: Úsase goin  al estilu del usu del Going to nes variedaes informales d'inglés americanu.
 Pa espresar pasáu de forma negativa: Úsase nieva al estilu del usu del Didn't del inglés. (Nieva tamién puede significar "non").
 L'usu de fo dempués utilizar la forma de verbu n'infinitivu al estilu del usu del to del inglés dempués del verbu n'infinitivu.

 Exemplos 
Da book stay on top da table. (Hawaiian Creole)

El llibru ta enriba de la mesa.

Jesus pau teach all dis kine story. (Hawaiian Creole)

Jesús enseño a toos esti tipu d'hestories.

God goin do plenny good kine stuff fo him. ("Da Jesus Book", Mark 11:9)

Dios va faer munches coses bones pa él.

He nevar like dat. (Hawaiian Creole)

A él nun-y gusta eso.

 Enllaces esternos 
 y-Hawaii.com Searchable Pidgin English Dictionary n'inglés
 The Charlene Sato Center for Pidgin, Creole and Dialect Studies n'inglés
 Ermile Hargrove, Kent Sakoda and Jeff Siegel Hawai‘i creole, Language Varieties n'inglés
 Hawai‘i Creole information n'inglés
 Pallabres y Frases Dialeuto Ḥawaianu (Pidgin)

 Referencies 

 Ver tamién 
 Criollu
 Pidgin de Ḥawai
 Historia de Ḥawai

Categoría:Llingües d'Estaos Xuníos
Categoría:Llingües criolles
Categoría:Cultura de Ḥawai