Francisco de Zurbarán
{{Tradubot|Francisco de Zurbarán}}
{{persona}}
'''Francisco de Zurbarán''' {{nym}} foi un pintor del [[Sieglu d'Oru|Sieglu d'Oru español]].

Contemporaneu y amigu de [[Diego Rodríguez de Silva y Velázquez|Velázquez]], Zurbarán destacó na pintura relixosa, na que'l so arte revela una gran fuercia visual y un fondu [[misticismu]]. Foi un artista representativu de la [[Contrarreforma]]. Influyíu nos sos empiezos por [[Caravaggio]], el so estilu foi evolucionando p'averase a los maestros [[Manierismu|manieristes italianos]]. Les sos representaciones alloñar del [[Realismu pictóricu|realismu]] de Velázquez y les sos composiciones carauterizar por un modeláu clarescuru con tonos más acedos.

== Biografía ==

=== Un xeniu precoz ===
[[Ficheru:Francisco de Zurbarán - Christ on the Cross - WGA26051.jpg |thumb|''Cristu na Cruz'', [[1627]] (290 x 168 cm), Art Institute, Chicago.]]

Francisco de Zurbarán nació'l 7 de payares de 1598 en [[Fonte de Cantares]] ([[Provincia de Badayoz|Badayoz]]). Los sos padres fueron Luis de Zurbarán, un acomodáu comerciante [[vascu]] establecíu n'[[Estremadura]] dende 1582,<ref>{{cita web |url=https://www.museodelprado.es/enciclopedia/enciclopedia-on-line/voz/zurbaran-francisco-de/|títulu=Zurbarán, Francisco de Muséu Nacional del Prado |fechaaccesu=17 de marzu de 2017|autor=|enllaceautor=|fecha=|idioma=|sitiuweb=www.museodelprado.es|editorial=}}</ref> ya Isabel Márquez, quien se casaren na llocalidá vecina de [[Monesterio]] el 10 de xineru de 1588. Otros dos importantes pintores del [[Sieglu d'Oru]] naceríen pocu dempués: [[Diego Rodríguez de Silva y Velázquez|Velázquez]] ([[1599]]-[[1660]]) y [[Alonso Cano]] ([[1601]]-[[1667]]).

Probablemente empecipiárase nel arte pictórico na escuela de [[Juan de Roelas]], na so ciudá natal, antes d'ingresar, en [[1614]], nel taller del pintor [[Pedro Díaz de Villanueva]] ([[1564]]-[[1654]]), en [[Sevilla]], onde Alonso Cano lo conoció en [[1616]]. Probablemente tamién trabó rellación con [[Francisco Pacheco]] y los sos alumnos, amás de tener ciertu influxu procedente de [[Juan Sánchez Cotán|Sánchez Cotán]] talo como puede reparase na ''[[Naturaleza muerta]]'' que pintó Zurbarán escontra [[1633]].

El so aprendizaxe terminar en [[1617]], añu nel que Zurbarán casóse con María Páez. El primer cuadru que se citaba como de los empiezos de la so carrera ye una ''[[Inmaculada Concepción|Inmaculada]]'' creyida de [[1616]] (coleición de [[Plácido Arango Arias|Plácido Arango]]), pero la so fecha real ye 1656<ref>Artehistoria: [http://www.artehistoria.com/v2/obres/1924.htm Inmaculada Concepción neña]</ref> y, ello ye que delata influencies de [[Ticianu]] y [[Guido Reni]], más propies de la última etapa del artista en Madrid.

En 1617 establecer en [[Llerena]], [[Estremadura]], onde nacieron los sos trés fíos: María, [[Juan de Zurbarán|Juan]] (Llerena [[1620]]-Sevilla [[1649]]), (que foi pintor, como'l so padre, y morrió mientres la gran [[Epidemia de 1649|epidemia de peste]] asocedida en Sevilla en 1649), ya Isabel Paula.

Tres el fallecimientu de la so esposa, volvió casase en [[1625]] con Beatriz de Morales, viuda y con una bona posición económica, anque diez años mayor qu'él, como la so primer esposa. En [[1622]] yera yá un pintor reconocíu, polo que foi contratáu pa pintar un [[retablu]] pa una [[ilesia (edificiu)|ilesia]] de la so ciudá natal.

En [[1626]] y ante un notariu, robló un nuevu contratu cola comunidá de [[Orde de Predicadores|predicadores]] de la [[Orde de Predicadores|orde dominica]] de San Pablo'l Real, en Sevilla; tenía que pintar ventiún cuadro n'ocho meses. Foi entós, en [[1627]], cuando pintó'l ''[[Cristu na cruz]]'', obra que foi tan almirada polos sos contemporáneos que'l Conseyu Municipal de Sevilla propúnxolu oficialmente, en [[1629]], qu'afitara la so residencia nesta ciudá hispalense. Nesti cuadru la impresión de relieve ye sorprendente; [[Cristu]] ta claváu nuna burda cruz de madera. El llenzu blancu, lluminosu, que-y cinxe la cintura, con un arteru drapeado —yá d'estilu [[Pintura barroca|barrocu]]—, oldea dramáticamente colos músculos flexibles y bien formaos del so cuerpu. El so cara inclínase sobre'l costazu derechu. El sufrimientu, insoportable, da pasu a un últimu deséu: la [[resurreición]], últimu pensamientu escontra una vida prometida na que'l cuerpu, torturáu hasta la galdidura pero yá gloriosu, demostrar visualmente.

Igual que nel [[Cristu crucificáu (Velázquez)|''Cristu crucificáu'' de Velázquez]] (pintáu escontra [[1630]], más ríxidu y simétricu), los pies tán clavaos por separáu. Nesa dómina, les obres, n'ocasiones monumentales, trataben de recrease morbosamente na crucifixón; d'ende'l númberu de clavos. Por casu, nes ''Revelaciones'' de [[Brígida de Suecia|Santa Brígida]] fálase de cuatro clavos. Per otra parte, y tres los decretos [[Conceyu de Trento|tridentinos]], l'espíritu de la [[Contrarreforma]] oponer a les grandes escenificaciones, empobinando especialmente a los artistes escontra les composiciones nes que se representara namái a Cristu. Munchos teólogos sosteníen que tanto'l cuerpu de [[Xesús]] como'l de [[Virxe María|María]] teníen que ser unos cuerpos perfectos. Zurbarán aprendió bien estes lleiciones, afirmándose, a los ventinueve años, como un maestru indiscutible.

=== El maestru sevillanu ===
[[Ficheru:Francisco de Zurbar%C3%A1n 026.jpg|thumb|''San Serapio'', [[1628]] (120 x 103 cm.), Wadsworth Athenaeum (Connecticut).]]

Estremeñu de nacencia, ye consideráu un pintor de imaginería (artista de calter relixosu, especializáu n'imáxenes y estatues) Zurbarán robló un nuevu contratu en [[1628]] col conventu de La nuesa Señora de la Mercé Calzada, ya instalóse, cola so familia y los miembros del so taller, en Sevilla. Pintó entós el cuadru de ''[[San Serapio (Zurbarán)|San Serapio]]'', unu de los mártires de la [[Mercedarios|Orde de la Mercé]], muertu en [[1240]] en siendo torturáu, probablemente polos pirates sarracenos.

Los relixosos [[mercedarios]] (pertenecientes a la Orde de la Mercé), amás de los votos tradicionales de castidá, probeza y obediencia, pronunciaben un votu de «redención o de sangre» pol que se comprometíen a apurrir la so vida a cambéu del rescate de los cautivos en peligru de perder la so fe.

Zurbarán quixo representar l'horror ensin que na composición apaeciera nin una gota de sangre. Equí nun s'albidra'l suañu divín que preciede a la Resurrección. La boca entreabierta nun dexa escapar nin un berru de dolor, demuestra l'abatimientu paroxístico; diz nun soplíu, simple y terriblemente, que yá ye demasiáu pa siguir viviendo.

La gran capa blanca, cuasi un [[trampantojo]], ocupa la mayor parte del cuadru. Si fai astracción de la cara, la rellación ente la superficie total y la d'esti vastu espaciu blancu ye, esautamente, el [[númberu áureo]].

Nomándose a sigo mesmu como «maestru pintor de la ciudá de Sevilla», Zurbarán espertó los celos de dellos pintores como [[Alonso Cano]], a quien Zurbarán refalgó. Negar a pasar los exámenes que-y daríen derechu a utilizar esti títulu, pos consideraba que la so obra y la reconocencia de los grandes teníen más valor que'l de dellos miembros, más o menos amarguríos, de la corporación de los pintores. Llovíen-y los encargos de les families nobles y pa los grandes conventos que los [[Mecenes|mecenes andaluces]] protexíen, como los de los [[Compañía de Xesús|xesuites]].

=== La gloria nacional ===
[[Ficheru:Zurbaran.jpg|thumb|''Esposición del cuerpu de San Bonaventura'', [[1629]] (250 x 225 cm.), [[Muséu del Louvre]], [[París]].]]

En [[1634]] efeutuó un viaxe a [[Madrid]]. La so estancia na capital resultó determinante pa la so evolución pictórica. Atopar col so amigu Diego Velázquez, col qu'analizó y meditó sobre les sos obres. Pudo contemplar les obres de los pintores italianos que trabayaben na corte d'[[España]], como les d'[[Angelo Nardi]] y [[Guido Reni]]. Zurbarán arrenunció, dende esi momentu, al [[tenebrismu]] de los sos entamos, según a les venetaes [[caravagistas]] (de les que puede vese un exemplu nel cuadru ''La Esposición del cuerpu de [[Bonaventura de Fidanza|San Bonaventura]]'', especialmente nes cares de los adolescentes asitiaos na parte derecha del cuadru). Los sos cielos fixéronse más claros y los tonos menos oldeaos.

Dotáu col títulu de «Pintor del Rei», volvió a Llerena, onde pintó, gratuitamente, un cuadru pa la ilesia de La nuesa Señora de la Granada por cuenta de la devoción que sentía pola Virxe María. Los encargos atropábense-y: La nuesa Señora de la Defensión, la [[Cartuxa|Cartuxa de Xerez de la Frontera]], la [[Ilesia de San Román (Sevilla)|ilesia de San Román]] en Sevilla...

Esta última ciudá, a veres del [[Guadalquivir]], yera unu de los grandes puertos europeos que vivía del comerciu coles [[América|Amériques]]. Los [[Galeón|galeones]] llegaben cargaos d'oru y zarpaben coles bodegues llenes de productos españoles (ente otres coses, obres d'arte). Zurbarán empezó a producir pintures relixoses pal mercáu americanu (n'ocasiones, series de santos de diez y más obres) y yá en [[1638]] reclamaba'l pagu d'una suma que-y debía [[Lima]]. Exemplu escepcional de la producción de Zurbarán p'América ye la serie de doce cuadros ''Les tribus d'Israel'',<ref>El Correo (30 de marzu de 2011): [http://www.elcorreo.com/vizcaya/v/20110330/cultura/rescate-mandáu-judio-zurbaran-20110330.html «Al rescate del legáu xudíu de Zurbarán n'Inglaterra»]</ref> anguaño en Auckland, nel [[condáu de Durham (Inglaterra)]]; supónse que nun llegaron al so destín por un ataque pirata.<ref>El País (19 de febreru de 1995): [https://elpais.com/diario/1995/02/17/cultura/792975613_850215.html «Zurbarán vuelve a España cola so serie de Jacob»]</ref>

En [[1639]] morrió la so segunda esposa, Beatriz, y nesi añu Zurbarán pintó ''Cristu en [[Emaús]]'' ([[Muséu Nacional de San Carlos]], [[Méxicu]]) y ''San Francisco n'éxtasis''. En [[1641]] casós'[[Juan de Zurbarán|el so fíu Juan]] con Mariana de Cuadros (fía d'un ricu comerciante) que morrería pocu dempués.

En xineru de [[1643]] el [[Conde-Duque d'Olivares]], hasta esi momentu favoritu de [[Felipe IV d'España]], foi exiliáu. Olivares yera un gran proteutor de los pintores andaluces. Esta crisis política xunir a una ralentización de l'actividá comercial de Sevilla, lo que significó, coles mesmes, que menguara'l númberu d'encargos pictóricos. Zurbarán, altamente envaloráu, nun se vio afeutáu por esti percance. En [[1644]] casóse con Leonor de Tordera, fía d'un orfebre. Ella tenía ventiocho años y Zurbarán cuarenta y seis. Tuvieron seis fíos. 

[[Ficheru:Santa Dorotea (Zurbarán).jpg|thumb|Santa Dorotea.]]
Escontra [[1636]], Zurbarán intensificó la esportación a [[América del Sur]]. En [[1647]], un conventu [[Perú|peruanu]] encargó-y trenta y ocho pintures, venticuatro de les cualos teníen que ser de Vírxenes a tamañu natural. Nel mercáu americanu punxo en venta, coles mesmes, dellos cuadros profanos, lo que-y compensó del amenorgamientu de la vecería andaluza<ref>Trátase de desmerecer a Zurbarán (comparándolo con Velázquez, por casu), clasificándolo como un simple ilustrador d'haxografíes al usu y acordies cola dómina, sería un terrible error. Esto ye tan ciertu como'l fechu de que la producción del so taller nun foi siempres igual. Mientres los años [[1630]] les costoses guerres, les revueltes provinciales y les desafortunaes tentatives llevaes a cabu pa intentar endrechar la economía española emprobecieron a España. Los encargos andaluces menguaron y el taller de Zurbarán dedicar a la esportación de los sos cuadros a América del Sur. Unviáronse docenes y ventenes: ''Los dolce fíos de [[Jacob]]'' (nos que, nun se sabe bien porqué, queríen ver a los ancestros de los autóctonos); ''Los dolce césares'', y numberosos cuadros de santos y fundadores d'órdenes diverses. Los veceros nun yeren, verdaderamente, unos estetes y de toes formes... ¡taben lloñe!</ref> de la qu'otru pintor sevillanu, [[Bartolomé Esteban Murillo|Murillo]], sería tamién víctima, y lo qu'esplicaría, de la mesma, la marcha d'Alonso Cano a Madrid.

Los encargos que tenía Zurbarán yeren munchos, y dellos da cuenta un contratu atopáu según el cual Zurbarán vendió a [[Buenos Aires]] quince vírxenes mártires, quince rey y homes célebres, venticuatro santos y patriarques (toos ellos a tamañu natural) y tamién nueve paisaje [[Países Baxos|holandeses]]. Zurbarán podía dexase'l caltener un taller importante con aprendices y asistentes. [[Juan de Zurbarán|El so fíu Juan]], conocíu por ser un bon pintor de [[Bodegón|bodegones]] (escenes de cocina, mercaos y naturaleces muertes), trabayó probablemente pal so padre. Una formosa [[Bodegón|naturaleza muerta]] de [[Juan de Zurbarán]] atopar nel muséu de [[Kiev]].

A principios de los años [[1650]] Zurbarán viaxó de nuevu a [[Madrid]]. Pintó, entós, en [[esmucíu]], l'almirable cara de la Virxe na ''Anunciación'' ([[1638]]) que s'atopa nel [[Muséu de Grenoble]], y ''Cristu llevando la cruz'' de [[1653]] (catedral d'[[Orleans]]). En [[1658]] los cuatro grandes pintores —Zurbarán, Velázquez, Alonso Cano y Murillo— atopar en Madrid. Zurbarán testificó mientres la investigación llevada a cabu sobre Velázquez, lo que-y dexó ingresar na [[Orde de Santiago]] como él deseyaba. D'esa dómina daten ''El llenzu de la Verónica'' ([[Valladolid]], Muséu Nacional), ''El reposu mientres la fuxida a Exiptu'' (Muséu de Budapest), ''San Francisco arrodillado con una calavera'' (Madrid, coleición de [[Plácido Arango]]) y ''La Virxe col Neñu y san Juanito'', la so última obra fechada conocida (1662; Bilbao, [[Muséu de Belles Artes de Bilbao|Muséu de Belles Artes]]). El so fiel amigu Velázquez finó en [[1660]].

El [[27 d'agostu]] de [[1664]] Francisco de Zurbarán morrió en Madrid. Foi soterráu nel [[conventu de Copacabana]], destruyíu nel sieglu XIX arriendes de la [[desamortización de Mendizábal]], perdiéndose los restos del pintor.<ref>Según M. L. Cartula (especialista en Zurbarán, redactora del catálogu de la esposición dedicada a Zurbarán en 1964 en Madrid), en Cartula (ver bibliografía), Francisco de Zurbarán fixo testamentu ante un notariu'l 26 d'agostu de 1664, pa morrer a otru día.</ref>

== Casa Muséu == 
La so casa natal en [[Fonte de Cantares]] foi rehabilitada y dispón de les más modernes teunoloxíes pa treslladar al visitante a la dómina del xenial pintor estremeñu. Un muséu que pertenez a la rede de [[Museos d'Identidá d'Estremadura]].<ref>[http://www.fuentedecantos.eu/casa-de-francisco-de-zurbaran/ Páxina oficial del Muséu]</ref>

== Contestu históricu, encargos y temes. El xeniu na so diversidá ==

=== La estética y la vida conventual en Sevilla a principios del [[sieglu XVII]] ===
[[Ficheru:Francisco de Zurbar%C3%A1n 057.jpg|thumb|''San Francisco arrodillado con una calavera nes manes'', [[1658]] (84 x 53 cm.), [[Pinacoteca Antigua de Múnich|Alte Pinakothek]], [[Múnich]]]]

En [[1600]] esistíen en Sevilla trenta y siete convento. Mientres los venticinco años siguientes fundáronse otros quince. Los conventos fueron los grandes mecenes de los pintores, bien esixentes tocantes a la composición y calidá de les obres: tanto ye asina que Zurbarán, per mediu d'un contratu, comprometer a aceptar el que-y fueren devueltos toos aquellos cuadros que nun fueren del presto de los relixosos.

Los relixosos y relixoses yeren bien sensibles a la dimensión estética de les representaciones, y taben convencíos de que la guapura yera más estimulante pa la elevación de l'alma que la mediocridá. Estos abás y abáses yeren, de normal, unes persones cultivaes, erudites, refinaes, con un criteriu bien seguro frente a les obres d'arte.

Nes ilesies siempres hubo un retablu nel que se representaben les escenes de la vida de Cristu. Amás, mientres el [[sieglu XVII]], les sacristíes -llugar nel que se camuden les vestidures sacerdotales—, decorábense cada vez más ricamente. Coles mesmes poníense cuadros nel claustru, nel refectorio, nes celdes (munches d'estes obres medievales fueron destruyíes). Nes biblioteques y sales capitulares, podíen atopase cuadros del fundador de la Orde y de les personalidaes más importantes de la mesma.

Estes esixencies yeren mesmes de tolos conventos. Les pintures de segundu orde podíen tar feches en serie, pero los maestros reconocíos anovábense, afondaben nel so arte y recibíen munchos más encargos.

=== Les órdenes relixoses mecenes de Zurbarán ===

==== La Orde de la Mercé ====
La [[Orde de la Mercé|Orde de La nuesa Señora de la Mercé]] foi fundada por [[Pedro Nolasco|san Pedro Nolasco]] en [[1218]] mientres la [[Reconquista]]. Nolasco foi canonizáu en [[1628]] y esi mesmu añu Zurbarán contrató la execución de ventidós lienzo pal claustru de los Boxes del conventu de la Mercé Calzada de Sevilla, anque'l pintor caltenía inda la so residencia en Llerena. La serie, na que se sirvió de collaboradores y de les estampes de [[Jusepe Martínez]], nun debió de completase, sicasí Zurbarán trabayó nella hasta 1634, cuando se fecha unu de los cuadros, el que representa la ''Rindición de Sevilla'' calteníu na coleición del duque de Westminster.
[[Ficheru:Aparición del apóstol San Pedro a San Pedro Nolasco.jpg|thumb|300px|''[[Apaición de San Pedro a San Pedro Nolasco]]'', [[1629]] (179 x 223 cm.), Muséu del Prado, [[Madrid]]]]
De los diez que se caltuvieron seis correspuenden a Zurbarán: la ''Visión de la Xerusalén Celeste'' y ''L'apaición de San Pedro a San Pedro Nolasco'', a quien se presentó diciéndo-y «''Vini a ti, una y bones tu nun pudisti venir a mi''», dambos nel [[Muséu del Prado]], la ''Partida de san Pedro Nolasco'' nel [[Museo Franz Mayer]] de [[Méxicu]], la ''Apaición milagrosa de la Virxe del Puig'' nel Cincinnati Museum of Arte, el ''Nacencia de San Pedro Nolasco'' nel [[Muséu de Belles Artes de Burdeos]] —d'atribución dudosa— y el mentáu de la ''Rindición de Sevilla'', atribuyéndose tradicionalmente a [[Francisco Reina]] los cuatro restantes, calteníos na [[catedral de Sevilla]].<ref>Pérez Sánchez, Alfonso E., ''Pintura barroca n'España 1600-1750'', Madrid, Ediciones Cátedra, 1992, ISBN 84-376-0994-1, páxs.189-191; Fernández López, José, ''Programes iconográficos de la pintura sevillana del sieglu XVII'', Sevilla, Publicaciones de la Universidá de Sevilla, 1991, ISBN 84-7405-589-X, páxs. 186-199.</ref>

Amás d'esta serie del claustru, Zurbarán pintó pa los mercedarios sevillanos una serie de semeyes ideales de miembros de la orde con destín a la biblioteca del conventu, en parte calteníos na [[Real Academia de Belles Artes de San Fernando]], y el conmovedor ''San Serapio mártir'' del [[Wadsworth Atheneum]] fecháu en 1626.

==== El [[ilesia de San Bonaventura (Sevilla)|colexu franciscanu de San Bonaventura de Sevilla]] ====
El conventu de los [[Orde Franciscana|franciscanos]] yera unu de los más importantes de Sevilla. El so colexu yera'l centru español d'estudios [[Teoloxía|teolóxicos]] d'esta Orde. En [[1629]] Zurbarán empecipió'l ciclu de representaciones de la vida de [[Bonaventura de Fidanza]] —el doctor seráficu—, xunto con [[Francisco Herrera'l Viejo]] y ''La visita de Santu Tomás d'Aquino a San Bonaventura'', cuadru destruyíu en [[Berlín]] en [[1945]], (y al que nun hai que confundir col de ''San Bonaventura recibiendo la visita de Santu Tomás d'Aquino'', que s'atopa na ilesia de San Francisco'l Grande de Madrid).

==== La Cartuxa de Xerez de la Frontera ====
[[Ficheru:La Anunciación, por Francisco de Zurbarán.jpg|thumb|''L'Anunciación'', 1638, (161 x 175 cm.) [[Muséu de Grenoble]]]]

La [[Cartuxa de Xerez de la Frontera Cartuxa de Santa María de la Defensión]] de [[Xerez de la Frontera]], fundada en 1476 debe'l so nome a una apaición milagrosa de la Virxe en 1370 na que María desvelaría los llugar nel que los castellanos cayeríen nuna emboscada tendida polos [[moru|moros]], llibrándo-yos, asina d'una muerte y derrota segures.

Zurbarán pintó once cuadros pal retablu del [[Altar|altar mayor]]. La mayor parte de los mesmos atópense anguaño nel [[Muséu de Cádiz]]. Encargaos en 1636, terminar ente 1639 y 1640. Ente ellos tópase ''[[:commons:Image:La batalla de Xerez, por Francisco de Zurbarán.jpg|La Batalla de Xerez]]'' ([[Nueva York]], Metropolitan Museum of Art). Cuatro cuadros atopar nel [[Muséu de Grenoble]] ''[[:commons:Image:Francisco de Zurbarán 052.jpg|L'Anunciación]]'' (1638), ''[[:commons:Image:Francisco de Zurbarán 050.jpg|La Circuncisión]]'', ''[[:commons:Image:Francisco de Zurbarán 005.jpg|L'Adoración de los pastores]]'', ''[[:commons:Image:Francisco de Zurbarán 004.jpg|L'Adoración de los magos]]''.

El tenebrismu de los primeros años sume pa dar pasu a encomalo del clarescuru y el coloríu vuélvese más ricu. Nestes pintures l'arte de Zurbarán apaez yá dafechu configuráu; puede detectase na estrema atención que Zurbarán punxo nos oxetos de la cesta recubierta con un pañu blancu que s'atopa en primer términu, a la izquierda, que ye yá, de por sí, una verdadera naturaleza muerta. El velu tresparente qu'arrodia'l pescuezu de María, constitúi, por sigo mesmu, una gran lleición de pintura.

==== Los Jerónimos de Guadalupe ====
[[Ficheru:Francisco de Zurbar%C3%A1n 021.jpg|thumb|''San Jerónimo flaxeláu polos ánxeles'' [[1639]] (235 x 290 cm.), Claustru de los Jerónimos [[Monesteriu de Guadalupe|Guadalupe]]]]

Según la lleenda, una estatua de María foi atopada por un mozu vaqueru escontra [[1300]] xunto al ríu Guadalupejo, nel mesmu llugar nel que los cristianos [[visigodu|visigodos]] esconder pa evitar la so profanación. Nesi sitiu edificóse un santuariu per orde del rei de [[Castiella]] [[Alfonso XI de Castiella]] que se convirtió, aína, nun llugar de pelegrinaxe. La invocación de la Virxe de Guadalupe obró milagrosamente, consiguiéndose la gran victoria de la [[Batalla del Salado]] (30 d'ochobre de 1340) contra los moros. En [[1389]], cola ilesia terminada, el rei [[Xuan I de Castiella]] apurrió'l monesteriu a los jerónimos. Fundada nel [[sieglu XIV]] esta [[orde de San Jerónimo]] tuvo bien amestada al poder real, polo que les sos dotaciones fueron, con frecuencia, bien abondoses.

Por encargu de los flaires del [[Monesteriu de Guadalupe]], Zurbarán pintó ente 1639 y 1645 ocho cuadros pa la sacristía y trés pa la capiya axacente. Estos cuadros caltiénense entá nel so allugamientu orixinal. Na '''Sacristía''' apréciense obres rellacionaes con monxos de la orde: ''Fray Diego de Orgaz estornando les tentaciones''; ''Apaición de Xesucristu a fray Andrés de Salmerón''; ''Semeya de fray Gonzalo de Illescas, obispu de Córdoba'', el más conocíu de la serie; ''La Misa milagrosa de fray Pedro de Cabañuelas''; ''Enrique III de Castiella ufiertando a fray Fernando Yáñez l'Arzobispáu de Toledo''; ''La Visión de fray Pedro de Salamanca''; ''Fray Martín de Vizcaya distribuyendo llimosna a los probes''; y ''Fray Juan de Carrión, despidiéndose de la Comunidá antes de morrer''. Los trés cuadros de la '''Capiya de San Jerónimo''', alusivos a episodios de la vida del santu, tán ente les sos obres maestres: nel áticu del retablu, ''L'Apoteosis de San Jerónimo'', una de les sos obres más famoses, tamién llamada "la Perlla" de Zurbarán; nel llau derechu, ''Les Tentaciones de San Jerónimo''; y na parte esquierda, ''San Jerónimo flaxeláu polos ánxeles''.

==== Los Dominicos de Sevilla ====
[[Ficheru:SantoDomingoenSoriano.jpg|thumb|300px|''Santu Domingu en Sorianu''. [[Ilesia de Santa María Madalena (Sevilla)|Ilesia del antiguu conventu de San Pablo'l Real (Sevilla)]]]]

===== El colexu de Santu Tomás =====
Como munches de les grandes órdenes del [[sieglu XVII]], los dominicos fundaron, en Sevilla, un colexu al llau del conventu. L'oxetivu yera'l de contribuyir al espardimientu de les idees aprobaes nel [[Conceyu de Trento]]. Los dominicos españoles teníen yá dellos colexos que fueren fundaos dempués de Reconquistar. Pal altar mayor, Zurbarán pintó'l so magníficu cuadru ''[[:commons:Image:Francisco de Zurbarán 001.jpg|el Trunfu de Santu Tomás Aquino]]'' (5,20 m. x 3.46 m. qu'anguaño se topa nel Muséu de Belles Artes de Sevilla), cuadru que robó Soult pa ufierta-y lo al Muséu Napoleón, acutar el de ''[[:commons:Image:Francisco de Zurbarán 033.jpg|San Andrés]]''<ref>[[Andrés l'Apóstol|San Andrés]] ye unu de los dos primeros personaxes (l'otru ye [[Xuan l'Evanxelista|San Xuan l'Evanxelista]], que nun se noma nel testu), al que, [[Xuan el Bautista|San Xuan Bautista]], presentó a Xesús. Andrés llevó al so hermanu Simón ante la presencia de Xesús que-y dixo: «''Tu te vas llamar Képhas''» (Piedra) (Xuan I, 35-42). Redactáu pol primer obispu de [[Babilonia (ciudá)|Babilonia]] el rellatu del martiriu de San Andrés, refugáu polos protestantes, foi reconocíu como auténticu polos teólogos de la Contrarreforma, lo qu'esplica la so importancia na iconografía del Sieglu d'Oru español.</ref> ([[Budapest]], Szépmüveszeti Muzeum) pa la so propia coleición.

Nesti cuadru, sobre un fondu con un cielu tormentosu, San Andrés, deteníu ante la cruz del so supliciu llee un llibru santu. La so cara y la so mano derecha tán trataes de manera bien [[Realismu artísticu|realista]]. Tres rayo de lluz allumen, oblicuamente, el cuadru: la vidaya derecha del santu, la barba y el llibru. Un gran mantu ocre, de plegues bien simples, cubre'l so cuerpu y consigue templar, cola so nidia tonalidá, los contrastes de la parte cimera del cuadru.

===== El conventu de San Pablo'l Real =====
En [[1626]], el conventu de San Pablo'l Real, encargó-y ventiún cuadros (catorce d'ellos basaos na vida de [[Domingo de Guzmán|Santu Domingu]], séptimu de los [[Doctores de la Ilesia]]). Los cuatro primeros doctores yeren: [[Ambrosio de Milán|Ambrosio]], [[Jerónimo de Estridón]], [[Agustín d'Hipona]] y [[Gregorio Magno]]; los [[Dominicos]] añadieron como tales a Domingo de Guzmán, [[Tomás d'Aquino]] y Bonaventura. Namái se caltienen cinco d'estos cuadros. D'esti ciclu solamente dos llenzos tán nel edificiu pal que se realizaron, esto ye, na [[Ilesia de Santa María Madalena (Sevilla)|ilesia sevillana de La Madalena]], ente que nel Muséu de Sevilla atopen trés de los cuatro Padres de la Ilesia. Los llenzos que se caltienen na ilesia de La Madalena tienen como temes l'Apaición de la Virxe a los monxos de Sorianu y el Sanamientu milagrosu del beatu Reginaldo de Orléans.

===== Santu Domingu de Portacoeli =====
D'esti conventu, destruyíu nel [[sieglu XIX]] caltiénse, nel Muséu de Belles Artes de Sevilla, un ''Bonaventuráu'' [[Henri Suso]], dominicu alemán. El discípulu de [[Meister Eckhart]] ta n'éxtasis, debaxo, grabáu sobre'l so pechu, con un estilete, el nome de Xesús. Detrás d'él, les escenes de la so vida tán asitiaes nun formosu paisaxe claro.

=== Los encargos reales ===
[[Ficheru:Francisco de Zurbarán 014.jpg|thumb|300px|''La defensa de Cádiz'' [[1634]] (302 x 323 cm.), Muséu del Prado, [[Madrid]]]]

En [[1634]], Zurbarán atopar en Madrid, y foi convidáu pol rei por que, n'unión d'otros pintores —ente ellos Velázquez—, decorara'l [[Salón de Reinos]] del nuevu [[Palaciu del Bon Retiro|palaciu real del Bon Retiru]].
De los dolce victories militares del reinu, él pintó una; ''[[Defensa de Cádiz contra los ingleses|La Defensa de Cádiz contra los ingleses]]'' ([[Muséu del Prado]]). Amás ilustró diez episodios de la vida d'[[Heracles|Hércules]] ([[Muséu del Prado]]), ancestru míticu de la caña española de los [[Casa d'Austria|Habsburgu]]. Estos cuadros, pintaos a la mayor gloria de [[Felipe IV d'España|Felipe IV]] y d'Olivares, nun constitúin, verdaderamente, lo meyor de la so obra, una y bones l'héroe tenía de representase semidesnudo, y Zurbarán nun apoderaba l'anatomía, pola so mayoritaria producción relixosa.

=== Los particulares ===
Dexando aparte les representaciones de les Vírxenes mártires, de les que se va falar más palantre, ye precisu constatar que les obres destinaes a los particulares son más repetitives que les obres destinaes a los conventos. Jonathan Brown escribe, de forma un tanto irónica, que, a cuenta del so nome, «''el taller del artista yera una especie d'oficina de pintures devotes''». (Catálogu de la esposición de [[1988]] del Gran Palaciu, p.36).

==== La teoloxía mariana de Sevilla: la [[Inmaculada Concepción]] ====
[[Ficheru:Inmaculada (Zurbarán).jpg|thumb|''La Inmaculada Concepción'', [[1630]] (128 x 89), Muséu del Prado [[Madrid]]]]

La Inmaculada Concepción yera la tema preferida de los sevillanos d'aquella dómina. Aldericábase, inda, alrodiu de esti [[dogma]] marianu. L'alderique centrar en si la Virxe María fuera concebida ensin que pesara sobre ella'l [[pecáu orixinal]], o bien fuera concebida como tolos seres humanos, marcada, dende la concepción, col pecáu orixinal, y sería purificada por [[Dios]] cuando inda s'atopaba nel senu de la so madre. La doctrina de la [[Inmaculada Concepción]] oponer a la doctrina de la santificación. Nes cais de Sevilla aldericaba sobre esti puntu, y cuasi se provocó un motín cuando un dominicu predicaba la doctrina de la santificación. Los soberanos españoles ciscaben al papa que tomara partíu a favor la doctrina de la Inmaculada Concepción. Les obres de Zurbarán, como la [[Inmaculada (Zurbarán, Barcelona)|Inmaculada de Barcelona]] ([[1632]]) ilustren esta posición, que nun foi dogma de fe pa los católicos hasta'l [[sieglu XIX]].

==== Suplicios y pudor: [[Santes de Zurbarán|les Vírxenes mártires]] ====
N'oposición a los pintores renanos, que sosteníen que la vista del sangre yera necesaria pa la esaltación de l'alma, Zurbarán nun se complacía na exhibición de les firíes y con muncho pudor trataba los tormentos con elles rellacionaos. Consideraba que nun yera necesariu aguiyar les turbies pasiones sádiques del espectador.

Zurbarán nun yera [[Masoquismu|masoquista]]: el dolor nun ye, de por sí, un valor moral. Valga como exemplu'l cuadru de ''[[San Serapio (Zurbarán)|San Serapio]]''.

El cuadru nun representa la llocura que convirtió en mártir al compañeru inglés d'[[Alfonso VIII de Castiella]]. El pintor trata de provocar la [[empatía]]. El San Serapio de Zurbarán ufiértanos la manifestación sensible d'una alma qu'abandona la vida coles mesmes qu'él s'abandona tamién, al nun atopar yá la razón pola qu'esistir. Serapio, ¿confía inda nési ser más poderosu qu'él, en "eso" prometíu que lu espera? ¿Qué piensa? Si ye que puede pensar inda. Una obra sanguinolenta nun nos amosaría más que'l grau de maldá de los torturadores y el so preste. La tentación del [[voyeurismo]] foi evitada.

Tratando de combinar armoniosamente les sos investigaciones pictóriques y les sos meditaciones espirituales, Zurbarán consagrar a esta tema de les vírxenes mártires tan apreciáu en Sevilla a principios del sieglu. Les santes de Zurbarán nun son el mediu pa representar los preseos de tortura al traviés de poses convencionales ya insulses. Tou lo contrario: la espresión de les sos vírxenes denota, namái el sufrimientu que tien de sentise nesos tarrecibles momentos.

Ensin dulda nun se quixo representar nunca, nes artes plástiques, el sufrimientu psíquicu de les muyeres que fueron, realmente, tan martirizaes como los homes. Les poques esceiciones que pueden atopase nel estatuariu medieval representen, más bien, el símbolu de la muyer pecadora (la [[lluxuria]] castigada col [[infiernu]], por casu). Quiciabes l'artista plegar a los deseos de les muyeres: el ser representaes con una imaxe cuidada, yá que, nesos momentos, nun podíen curiar de sigo mesmes.

Habría que realizar un estudiu estético y psicolóxico alrodiu de la diferencia sexual na iconografía del martiroloxu.

===== [[Águeda de Catania|Santa Águeda]] =====
[[Ficheru:Santa Agueda - Zurbarán (detalle).png|thumb|''Santa Águeda'', [[1630]]-[[1633]], (127 x 60 cm.), Muséu Fabre [[Montpellier]].]]
Dempués del [[Conceyu de Trento]] el cardernal [[Paleotti]] encargó a los pintores los cuadros de siete santes, ente elles [[Águeda de Catania|Santa Águeda]]. Les lleis romanes prohibíen matar a les moces vírxenes; un prefeutu sicilianu, nun pudiendo seducir nin esforciar la virxinidá milagrosamente protexida de santa Águeda, fíxo-y cortar los pechos y encarcelar. San Pedro apaecer a la nueva y curó les sos firíes.

Por cuenta de la naturaleza del so supliciu esta santa namái apaez, en segundu planu, en tres cuadros del Sieglu d'Oru. Pero tantu la Orde de la Mercé, como los conventos hospitalarios queríen tener una imaxe d'ella: Santa Águeda, patrona de les nodrizas, piadosa auxiliadora de la lactancia, la que podía asegurar la subsistencia a los más débiles y a los más probes.

[[Paul Valéry]] sentía gran almiración por esta ''Santa Águeda'' espuesta nel Muséu Fabre ([[Montpellier]]) que, probablemente procedía del conventu de la Mercé Calzada. Pola, como les Madonas del [[sieglu XVI]] francés, la moza presenta los sos senos puestos sobre una bandexa, ensin ostentación dalguna, amosándolos con un xestu senciello y digno. Con muncho contraste y ensin modelación, la obra puede pertenecer al periodu tenebrista de Zurbarán.

===== [[Margarita de Antioquía|Santa Margarita]] =====
[[Ficheru:Francisco de Zurbar%C3%A1n 047.jpg|thumb|''Santa Margarita'', [[1631]] (149 x 112 cm.), [[The National Gallery]], [[Londres]].]]
Esti cuadru ye bien distintu al anterior, anque los güeyos y los trazos de la cara fixeron pensar a dellos críticos que se trataba de la mesma modelu que s'utilizó pa pintar a Santa Águeda. Zurbarán representa a [[Margarita de Antioquía|Santa Margarita]] colos trazos d'una elegante preguera. El cayáu que sostién na mano, que podría pasar por un blagu de nun tar termináu por un gabitu, y la presencia esmolecedora d'un [[dragón]], a la izquierda, indúcennos a pensar que se trata d'una traxedia.

«Esta bella pastora, con una postura bien afeutada, paez salida d'una escena teatral. N'efeutu, en munches de les procesiones o de los autos sacramentales llevaos a cabu mientres la selmana del [[Corpus Christi]], dellos historiadores faen apaecer a esta santa, según nes comedies de les santes representaes nes corralas (cortil nel que se representaben comedies) de Sevilla, y, seique, Zurbarán inspirar nestes imáxenes. Les heroínes son, siempres, bien nueves y formoses, como la Santa Juana de [[Tirso de Molina]], o la Santa Margarita de [[Diego Jiménez de Enciso]]. La so guapura ye descrita como un don del cielu, un reflexu de l'alma que resplande misteriosamente y atrai, irresistiblemente, a tolos corazones.» (Catálogu de la esposición de Zurbarán por Odile Delenda de 1988, p. 275).

Ye reconfortante el ver a un artista del [[sieglu XVII]], onde dalgunos querdríen faer pasar la espiritualidá por santurronería, que nos ufierta esta María de Antioquía qu'antemana a les otres pastores que son, n'ocasiones, vírxenes mártires del barrocu bávaru tal que pueden trate, por casu, nes ilesies de les [[Basílica de Vierzehnheiligen|Vierzehnhiligen]] —apurriendo al tratamientu de les teles el mimu d'un [[Hans Memling|Memling]] na obra ''El matrimoniu místicu de Santa Catalina'' (Muséu Memling, antiguu Hospital Saint Jean).

==== El maestru de les naturaleces muertes ====
[[Ficheru:Francisco de Zurbarán 006.jpg|thumb|''Agnus Dei'', [[1635]]- [[1640]], (38 x 62 cm.), Muséu del Prado, [[Madrid]].]]

El maestru de ''La sábana de la Verónica'', d'Estocolmu, nun creyó rebaxase al pintar el simple corderu coles pates ataes del ''Agnus Dei'', del que se conocen delles versiones (dos, nel Muséu del Prado y nel muséu de [[San Diego (California)|San Diego]]). Zurbarán revelóse como un gran pintor animalista.

De nuevu puede apreciase la calidá de la testura de la llana, revelándose una vegada más como un estraordinariu maestru de les sensaciones táctiles. Remite esti ''Agnus Dei'' a la simboloxía pascual, polo que'l senciellu cuadru cobraría una trescendencia relixosa, na so concepción humilde.

===== Los cordureros de la Virxe =====
Tamién destacó nes [[Bodegón|naturaleces muertes]] dando prueba del cuidu respetuosu (cuasi candial) que ponía nel tratu de los oxetos modestos, dotaos, sicasí, d'un valor simbólicu.
Hasta tal puntu yera asina qu'Antonio Bonet-Correa sorrayó que «''les sos naturaleces muertes tienen una densidá, una plenitú tan brengosa que, anque namái sían unu de los elementos d'una composición, la so presencia imponse de la mesma que la escena principal''» (q.v., Enciclopedia Universales, [[1996]] «Mientres tola so carrera, Zurbarán punxo un cuidu especial na representación de los oxetos. p. 271).

Dende'l preciosu platillo con una rosa qu'apaeció nos sos primeros cuadros: ''El sanamientu milagrosu del bonaventuráu Reginaldo de Poitiers'' (Sevilla, la Madalena), hasta los últimos frutos d'un platu d'estañu de ''La Virxe, el Neñu y San Xuan'', de [[1662]], (Bilbao, Muséu de Belles Artes)» (Odile Delenda, Catálogu de la esposición de Zurbarán de 1988).

Estes cestes pueden trate en ''[[:commons:Image:Francisco de Zurbarán 052.jpg|L'Annonciation]]'' de [[Grenoble]], ''[[:commons:Image:La Virxe neña n'éxtasis, por Francisco de Zurbarán.jpg|La Virxe neña n'éxtasis]]'' ([[Nueva York]], [[Metropolitan Museum of Art]]), ''El Neñu Xesús mancándose cola corona d'escayos'', tituláu ''[[:commons:Image:Francisco de Zurbarán 054.jpg|La maison de Nazareth]]'' ([[Cleveland (Ohio)|Cleveland]], Museum of Art).

<gallery mode=packed>
Archivu:Francisco_de_Zurbarán_008_detail.jpg|Detalle de ''La virxe neña n'éxtasis'', 1630
Archivu:Francisco_de_Zurbarán_054_detail.jpg|Detalle de ''La casa de Nazareth'', 1630
Archivu:Francisco_de_Zurbarán_052_detail.jpg|Detalle de ''L'Anunciación'', 1638
</gallery>

==== La mesa de los cartuxos ====
{{AP|San Hugo nel refectorio de los Cartuxos}}
[[Ficheru:San Hugo en el Refectorio.jpg|thumb|300px|''[[San Hugo nel refectorio de los Cartuxos]]'', [[1630]]-[[1635]] (262 x 307 cm.), [[Muséu de Belles Artes de Sevilla|Muséu de Belles Artes]] [[Sevilla]]]]
[[Ficheru:Francisco de Zurbar%C3%A1n 025.jpg|thumb|Detalle]]

Los siete primeros [[cartuxos]], ente los que s'atopa [[Bruno de Colonia|san Bruno]], fueron alimentaos por san Hugo, entós daquella obispu de [[Grenoble]]. Un día, esti postreru visitó a los monxos y, pa comer, pidió-yos carne. Los monxos bazcuyaben ente contravenir les sos regles o aceptar esa comida y mientres aldericaben sobre esta cuestión, cayeron nun suañu extático. Cuarenta y cinco díes más tarde, san Hugo fíxo-yos saber, per mediu d'un mensaxeru, que diba dir a visita-yos. Cuando ésti tornó díxo-y que los cartuxos taben sentaos a la mesa comiendo carne. ¡Y taben en plena [[Cuaresma]]!. San Hugo llegó al monesteriu y pudo comprobar por sigo mesmu la infracción cometida. Los monxos espertar del suañu en que cayeren y san Hugo preguntó-y a san Bruno si yera consciente de la fecha na que taben y la lliturxa correspondiente. San Bruno, ignorante de los cuarenta y cinco díes trescurríos, faló-y de la discutiniu calteníu avera del asuntu mientres la so visita. [[Hugo de Lincoln|San Hugo]], incrédulu, miró los platos y vio cómo la carne convertir en ceniza. Los monxos, somorguiaos nel discutiniu que calteníen cuarenta y cinco díes antes, decidieron que, na regla que prohibía los comer carne, nun cabíen esceiciones.

Na composición de Zurbarán, ''San Hugo nel refectorio de los Cartuxos'' ([[Sevilla]], Muséu de Belles Artes) l'artista amuésanos una gran naturaleza muerta. Les verticales de los cuerpos de los cartuxos, de san Hugo y del paxe tán cortaos por una mesa en L, cubierta con un mantel que cuasi llega hasta al suelu. El paxe ta nel centru. El cuerpu encorváu del obispu, asitiáu detrás de la mesa, a la derecha, y l'ángulu que forma la L de la mesma eviten esi sentimientu de rixidez que podría derivase de la mesma austeridá de la composición.

Delantre de cada cartuxu tán dispuestes les escudielles de folla que contienen la comida y unos cachos de pan. Dos jarras de folla, un tazón pámpana abaxo y unos cuchiellos abandonaos ayuden a romper una disposición que podría resultar monótona si nun tuviera anidiada pol fechu de que los oxetos presenten diverses distancies en rellación en cantu de la mesa. La composición tien vida: son persones reales les que s'afiguren nel cuadru, non unos ánxeles xeométricos.

==== Los bodegones ====
[[Ficheru:Francisco de Zurbar%C3%A1n 063.jpg|thumb|''Platu con llimones, cesta con naranxes y taza con una rosa'', [[1633]] (60 x 107 cm.), [[Muséu Norton Simon]], [[Los Angeles]]]]
El términu "bodegón" (por estensión naturaleces muertes), acuñáu n'España pola lliteratura del [[sieglu XVII]], utilizar pa designar los cuadros d'esti xéneru (escenes de tabierna, mercáu, etc.), como los bodegones de Velázquez. Por estensión aplicar a los cuadros ensin personaxes: animales, flores, frutos, y tou tipu d'oxetos inanimaos.

Una verdadera naturaleza muerta, roblada y datada, ye la del [[Muséu Norton Simon]] de [[Pasadena (California)|Pasadena]] ([[EE. XX.]]): cuatro llimones nun platu, seis naranxes coles sos fueyes y flores, una taza sobre un platu metálicu con una rosa nel cantu.

Otros dos naturaleces muertes idéntiques (''[[Bodegón con caciplos (Francisco de Zurbarán)|Bodegón con caciplos]]'', 1633), impresionen pola so orixinalidá, colos elementos alliniaos de manera cuasi ceremonial; caltener nel [[Muséu del Prado|Prau]] de [[Madrid]] y el [[MNAC]] de [[Barcelona]], y curiosamente dambes fueron donaes a dichos museos pol mesmu coleicionista, [[Francesc Cambó]].

[[Ficheru:Bodegón de recipientes (Zurbarán).jpg|thumb|''[[Bodegón con caciplos (Francisco de Zurbarán)|Bodegón con caciplos]]'', [[1633]] (46 x 84 cm.), Muséu del Prado [[Madrid]]]] Vense cuatro xarres alliniaes: dos d'elles, en dambos estremos, reposen sobre unes bandexes d'estañu. Les otres trés son de folla. La jarra de la izquierda ye de metal dorao. Los oxetos tán dispuestos nun mesmu planu.

Trátase d'una galería de formes, tamaños, materiales diversos. Cada unu d'ellos trabayáu con detenimiento, dende'l tactu de la lloza hasta la sensación de la folla cocío pasando pol fríu metal. Tamién ye un tratáu de llinies curves, volúmenes, el percorríu sutil de la lluz y el so distintu comportamientu en cada material.

Nenguna fantasía distrayi l'atención del espectador y nenguna simetría abálla-y. Anque nun hai nada detrás de los oxetos, solo un fondu escuru, la impresión de simplicidá, non de vacuidad, esprender de la composición: [[ascetismu]] ensin severidá, rigor ensin rixidez.

==== La comida en [[Emaús]] ====
Ye'l momentu nel que Cleofás y el so compañeru reconocen a Cristu. Nesti cuadru, abondo aveséu, tou ta pensáu pa llamar l'atención sobre esa simbólica comida. Sobre'l mantel blanquísimo, los oxetos (dos platos, una jarra, un cachu de pan) tán cuasi alliniaos, como na mesa de los cartuxos —procedimientu qu'usaba Zurbarán pa señalar el calter hieráticu d'una escena. Pero'l blancu, más blancu entá que'l del propiu mantel, del cachu de pan qu'acaba d'abrir Cristu atrai la mirada. Xesús esleir na solombra; el so cuerpu resucitáu, que namái se fai realidá frente a los sos discípulos, dexa pasu al universal ya intemporal efeutu de la [[transubstanciación]]. Sobre la mesa, los oxetos de la naturaleza muerta adquieren un tonu intensu que vien de esa rellumada qu'apostra la lluz ambiental que provién de la esquierda.

== Conclusión ==
El so apreciu creció dempués del so fallecimientu y la so sonadía trespasó les fronteres d'España. L'hermanu menor de [[Napoleón Bonaparte|Napoleón]], l'impopular [[Xosé I d'España|Xosé Bonaparte]], al que los españoles llamaben, compasivamente, el ''rei intrusu'' o, desdeñosamente, ''Pepe botelles'', fixo unviar a [[París]], pal Muséu Napoleón, dalgunes de les obres mayores de Zurbarán. Munchos xenerales del Imperiu, ya inclusive el mariscal [[Nicolas Jean de Dieu Soult|Soult]] lleváronse dellos d'esos cuadros sacaos de Sevilla tres el zarru de los conventos:
[[Ficheru:Francisco de Zurbar%C3%A1n 033.jpg|thumb|upright|''San Andrés'' (1630-1632), 146 x 60 cm, [[Muséu de Belles Artes de Budapest]].]]
{{cita|Pero ¿por qué Zurbarán? Más que la avidez de los nuevos ricos, ¿podría pensase que «esos homes, polo xeneral procedentes del pueblu y ensin cultura artística, sentíen una atraición bonal escontra esta pintura simple, templada y direuta que podía espertar, en dalgunos de los principales almiradores de Zurbarán (el mariscal Soult, el xeneral Darmagnac), delles alcordances de la so infancia languedociana o gascona?.» (Paul Guinard, Trésors de la peintre espagnole (Ayalgues de la pintura española), París, Muséu de les Artes Decoratives, (1963).}}

De [[1835]] a [[1837]], [[Luis Felipe I de Francia|Luis Felipe]] unvió a España al barón Isidore Taylor, comisariu Real del Teatru Francés, por qu'axuntara una coleición d'obres de Zurbarán que se topaben esvalixaes. Magar los sos 121 cuadros, Zurbarán foi, sicasí, menos apreciáu que [[Bartolomé Esteban Murillo|Murillo]]. Namái se-y xulgó dende un puntu de vista [[Romanticismu|románticu]], considerándo-y, sobremanera, como'l Caravaggio español, pintor de monxos. El so ''San Francisco arrodillado con una calavera'', llamó poderosamente l'atención.

::«''Moines de Zurbaran, blancs chartreux qui, dans l'ombre, ::''Glissez
silencieux sur les dalles des morts, ::''Murmurant
des ''Pater'' et des ''Ave'' sans nome,

::''Quel crime expiez-vous par de si grands remords?
::''Fantômes tonsurés, bourreaux à face blême, ::''Pour
-y traiter ainsi, qu'a donc fait votre corps?''»

::«Monxos de Zurbarán, blancos cartuxos que, na solombra, ::Pasáis
silenciosos sobre les lloses de los muertos, ::Marmullando los
Pater y les Ave ensin nome,

::¿Qué crime expiáis pa tan gran reconcomiu?
::Pantasmes tonsuraes, verdugos pálidos
::Pa tratalo asina ¿qué fixo'l vuesu cuerpu?»

Escritu por [[Théophile Gautier]], na so selección ''España'' de [[1845]]. Curiosamente, esti Zurbarán, pintor tenebrosu d'acoradada fe, ye tamién el d'[[Élie Faure]]:

{{cita|«La esterilidá d'España ye, nos claustros sepulcrales nos que la meditación exercer coles calaveres de los muertos y los llibros recubiertos de piel. Les vestidures grises o blanques, llargues y tétricas como los sudarios. En derredor les bóvedes son trupes, les lloses fríes, la lluz mortecino. Un tapiz coloráu, o una colgadura azul animen, equí o allá, esta aridez. La voluntá de pintar revelar nel pan duro, los raigaños crudos de la comida tomada en silenciu, una mano, la cara terrosa, cadavérica, un mantel mortuorio gris platiáu. Pero eses cares espectrales, eses vistimientes mate, esa sobria madera, esos güesos desnudos, eses cruces d'ébanu ensin rellumu, esos llibros ocres con una franxa colorada, ordenaos y murnies como les hores que se volatilizan, perdíes en taciturnos exercicios repitíos hasta l'últimu momentu, tomen l'aspeutu d'una arquiteutura implacable que la mesma fe impon a la plástica, prohibiendo tou aquello que nun seya más qu'una llinia ríxida, una superficie desnuda, un volume preciso y austero. Los que distribúin o tomen l'alimentu revisten la necesidá de vivir d'una solemnidá que trespasa'l mantel, los vasos, los cuchiellos y el sustentu. Aquellos que tán nel llechu aciagu imprimen a la vida que-yos arrodia la rixidez de la muerte.» (''L'arte moderno'', reedición de [[1964]], páxs. 164-166).}}
[[Ficheru:Cristo crucificado con un donante (Zurbarán).jpg|thumb|Francisco de Zurbarán, ''[[Cristu crucificáu con donante]]'', [[1640]], [[Muséu del Prado]], oleu sobre llenzu, 244 x 167,5 cm.]]
Zurbarán conoció la celebridá antes de los trenta años, sobremanera dempués de pintar el so ciclu de la Mercé Calzada, encargu qu'Alonso Cano, maestru pintor dende 1626, refugara.

Afortunadamente otru nel [[sieglu XX]] avera del pintor estremeñu. Escaeciendo l'aspeutu [[Pietismo|pietista]], exageradamente sorrayáu, [[Christian Zervos]] ([[1889]]-[[1970]]), que foi direutor de los ''Cahiers d'art'' (Cuadiernos d'Arte) y un gran conocedor de la pintura del so tiempu —según del [[Arte griego]] y del [[Arte prehistórico]]—, editor d'un catálogu razonáu de la obra de [[Pablo Picasso]], reconoz qu'hai qu'atribuyir a Zurbarán un llugar preponderante nel arte español:

{{cita|«Quitando al [[El Greco]], y quiciabes tamién a Velázquez, que ye igual, sinón superior, Zurbarán superó a tolos demás pintores españoles. Amás la so obra tien muncha rellación colos enclinos actuales de la pintura. Sicasí la so obra nun ye conocida nin apreciada na so xusta midida, (…). La carauterística de la obra de Zurbarán ye la d'amosar tou aquello que la pintura puede ufiertar al respective de la realidá humana, (…). Zurbarán presenta a los sos santos y a los sos monxos na vida psíquica más concisa, pero al empar más acoradada poles graves moliciones espirituales provocaes pol deséu d'averase a Dios. Nun espresa, nos sos cuadros, nengún sentimientu tarrecible. La muerte nun tien, pa él, nada d'espantible.» (Citáu nel Catálogu de la esposición de 1988, p. 53).}}

Zervos fala de l'actualidá de la pintura de Zurbarán. Asina ye, si analiza'l tratamientu dau al ropaje de [[Andrés l'Apóstol|San Andrés]] ([[Budapest]]), al mantu de [[Xosé de Nazaré|San Xosé]] (''El paséu de San José y el Neñu Xesús'', obra maestra que s'atopa na [[ilesia de San Medardo (París)]], y al vezu del ''Bonaventuráu San Cirilo'' (Boston), entiéndese que dellos críticos falen d'una «estilización buscada, premonitoria de l'astracción [[Cubismu|cubista]]». (Catálogu de la esposición de 1988, p. 156). Y la naturaleza muerta de los ''Discípulos de Emaús'' ¿nun ta más próxima, nel so rigor, a la de la ''Naturaleza muerta de la cazuela'' de [[Paul Cézanne|Cézanne]] (Muséu d'Orsay)?
[[Ficheru:Visión de San Pedro Nolasco.jpg|thumb|300px|''[[Visión de San Pedro Nolasco]]'', 1629 (179 × 223 cm.), Muséu del Prado, Madrid.]]
Como tolos maestros, Zurbarán, nun da la impresión de conformase y llindáu a les esixencies riquíes polos encargos. Los artistes de segundu orde dicen, alto y claro, que'l xeniu reposa na [[llibertá]] d'espresión y que ser llibre ye nun obedecer a naide. Llamentable esplicación de la llibertá que conderga, ello ye que a ser el servidor de los sos deseos, de les sos pasiones y, inclusive, de les sos pulsiones. A too esto hai qu'oponer el xeniu d'un Zurbarán pal que la llibertá real consiste en trescender les prohibiciones, les regles (ensin refalgales), y tresformar toa esixencia na ocasión aparente pa crear una obra maestra. Esta actitú de non esclavizarse a les regles (esclavitú a la que s'atienen los espíritus mediocres) ye'l xerme de la creación, el que s'atopa, coles mesmes, en [[Jean Racine]].

Pero, cuando unu llegó al cume, nun tendría de plantegar se la cuestión de xerarquíes ente los grandes pintores. ¡Pa reconocer a los xenios sería necesariu creese cimeru a ellos!. Lo meyor que puede faese ye meditar sobre les obres, intentar entender los problemes a los que s'enfrentaron y cavilgar sobre la trescendencia que pudieron tener les sos obres na historia del arte. El Greco, Zurbarán, Velázquez, Murillo, nun son competidores, o tán en competición, cada unu, a la so manera, dispón del criteriu particular que cada unu tien avera del arte, de les persones y de les coses.

Sobre esti particular hai qu'escuchar a Ives Bottineau, Inspector Xeneral de los Museos de [[Francia]], encargáu del Muséu Nacional del [[Palaciu de Versalles]] y del [[Gran Trianón|Trianón]]:
[[Ficheru:Monumento a Zurbarán.JPG|thumb|Monumentu a Zurbarán. Foi realizáu en 1929 pa la [[Esposición Iberoamericana de Sevilla]] y tuvo asitiáu nel [[Parque de María Luisa]] hasta los años 50, cuando foi treslladáu a la Plaza de Pilatos de la llocalidá. El pedestal ta decoráu con relieves: el frontal del cuadru del pintor de Santa Casilda, y los trés llaos restantes cola [[Puerta de la Macarena]] de la muralla sevillana, la [[Torre del Oru]] tal que tuvo de ser va sieglos y l'escudu de la llocalidá de [[Fonte de Cantares]].]]
:«Anguaño, conforme a un balance habitual na historia del arte, delles comentaristes, a lo menos en priváu, refalguen a los almiradores de Zurbarán comparándo-y cola poética facilidá de Murillo. Pero la pintura española ye tan rica que la reconocencia dada a les sos más grandes representantes nun tien d'afaer se a la clasificación camudable del gustu y la crítica; debería, más bien, siguir les víes de la prudencia ilustrativo y almirativo. Cada unu d'ellos, de los grandes, merez qu'unu marmulle, al respeutu, el principiu de los versos de [[John Keats]] nel ''Endimión'':

::''A thing of beauty is a joy for ever:<br />
::''Its loveliness increases; it will never<br />
::''Pass into nothingness...»

::(''Lo formoso ye allegría pa siempres:''<br />
::''El so encantu amóntase y nunca vuelve a la nada''...)

(Catálogu de la esposición, 1988, p. 55).

== Pintures ==
{{AP| Cuadros de Zurbarán}}
{{VT|Categoría:Cuadros de Francisco de Zurbarán}}

== Ver tamién ==
* [[Cuadros de Zurbarán|Llista de cuadros de Zurbarán]]

== Bibliografía ==
* Jeannine Baticle, Conservador honorariu de los Museos de Francia, ''Catálogu de la Exposition Zurbarán nel Gran Palaciu'', 1988, Ediciones de la RMN.
* [[Antonio Bonet Correa|Antonio Bonet-Correa]] na Enciclopedia Universal, ''Zurbarán'', (Catedráticu d'historia del arte español, Universidá Complutense de Madrid).
* M.L. Caturla, ''Fin y muerte de Francisco de Zurbarán. Documentos recoyíos y comentaos'', Madrid 1964.
* Léo Moulin, ''La vida cotidiana de los relixosos na Edá Media'' (Hachette, 1978).
* Emile Mâle, 'L'arte relixoso a finales de los sieglos [[sieglu XVI|XVI]], [[sieglu XVII|XVII]] y [[sieglu XVIII|XVIII]] (Estudio sobre la iconografía dempués del Conceyu de Trento: Italia, España, Flandes)''. París, 1932.
* Lorite Cruz, Pablo Jesús. "La iconografía de San Pedro Pascual, l'obispu escaecíu na diócesis de Baeza-Xaén y pintáu por Zurbarán." ''L'arte en tiempos de cambéu y crisis.''Sociedá Estremeña d'Historia. Llerena, 2010, páxs. 105-113.
* Karin Hellwig,, "La pintura nel [[sieglu XVII]] n'Italia, n'España y en Francia", nel '' [[Pintura barroca|arte del barrocu]] de Rolf Tomen, éd. Könemann.
* Yves Bottineau, profesor de la Escuela del Louvre, na Universidá de Yale, Friburgu et Nanterre, especialista nel arte español y portugués: ''L'arte barroco'', éd. Citadelles, 1986.
* Étienne Gilson, ''La filosofía de la Edá Media'', 1922 (Edición utilizada: Payot 1962, París). Indispensable pa la conocencia de los pensadores medievales.
* ''-y Nuevu Testamentu'', éd. Gallimard, Biblioteca de la Pléyade, 1971.

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}

{{NF|1598|1664|Zurbaran, Francisco de}}
[[Categoría:Pintores d'Estremadura]]
[[Categoría:Pintores d'España del barrocu]]
[[Categoría:Pintura del Sieglu d'Oru]]
[[Categoría:Pintores de cámara del Rei d'España]]
[[Categoría:Persones de la provincia de Badajoz]]
Francisco de Zurbarán  foi un pintor del Sieglu d'Oru español.

Contemporaneu y amigu de Velázquez, Zurbarán destacó na pintura relixosa, na que'l so arte revela una gran fuercia visual y un fondu misticismu. Foi un artista representativu de la Contrarreforma. Influyíu nos sos empiezos por Caravaggio, el so estilu foi evolucionando p'averase a los maestros manieristes italianos. Les sos representaciones alloñar del realismu de Velázquez y les sos composiciones carauterizar por un modeláu clarescuru con tonos más acedos.

 Biografía 

 Un xeniu precoz 
thumb|Cristu na Cruz, 1627 (290 x 168 cm), Art Institute, Chicago.

Francisco de Zurbarán nació'l 7 de payares de 1598 en Fonte de Cantares (Badayoz). Los sos padres fueron Luis de Zurbarán, un acomodáu comerciante vascu establecíu n'Estremadura dende 1582, ya Isabel Márquez, quien se casaren na llocalidá vecina de Monesterio el 10 de xineru de 1588. Otros dos importantes pintores del Sieglu d'Oru naceríen pocu dempués: Velázquez (1599-1660) y Alonso Cano (1601-1667).

Probablemente empecipiárase nel arte pictórico na escuela de Juan de Roelas, na so ciudá natal, antes d'ingresar, en 1614, nel taller del pintor Pedro Díaz de Villanueva (1564-1654), en Sevilla, onde Alonso Cano lo conoció en 1616. Probablemente tamién trabó rellación con Francisco Pacheco y los sos alumnos, amás de tener ciertu influxu procedente de Sánchez Cotán talo como puede reparase na Naturaleza muerta que pintó Zurbarán escontra 1633.

El so aprendizaxe terminar en 1617, añu nel que Zurbarán casóse con María Páez. El primer cuadru que se citaba como de los empiezos de la so carrera ye una Inmaculada creyida de 1616 (coleición de Plácido Arango), pero la so fecha real ye 1656Artehistoria: Inmaculada Concepción neña y, ello ye que delata influencies de Ticianu y Guido Reni, más propies de la última etapa del artista en Madrid.

En 1617 establecer en Llerena, Estremadura, onde nacieron los sos trés fíos: María, Juan (Llerena 1620-Sevilla 1649), (que foi pintor, como'l so padre, y morrió mientres la gran epidemia de peste asocedida en Sevilla en 1649), ya Isabel Paula.

Tres el fallecimientu de la so esposa, volvió casase en 1625 con Beatriz de Morales, viuda y con una bona posición económica, anque diez años mayor qu'él, como la so primer esposa. En 1622 yera yá un pintor reconocíu, polo que foi contratáu pa pintar un retablu pa una ilesia de la so ciudá natal.

En 1626 y ante un notariu, robló un nuevu contratu cola comunidá de predicadores de la orde dominica de San Pablo'l Real, en Sevilla; tenía que pintar ventiún cuadro n'ocho meses. Foi entós, en 1627, cuando pintó'l Cristu na cruz, obra que foi tan almirada polos sos contemporáneos que'l Conseyu Municipal de Sevilla propúnxolu oficialmente, en 1629, qu'afitara la so residencia nesta ciudá hispalense. Nesti cuadru la impresión de relieve ye sorprendente; Cristu ta claváu nuna burda cruz de madera. El llenzu blancu, lluminosu, que-y cinxe la cintura, con un arteru drapeado —yá d'estilu barrocu—, oldea dramáticamente colos músculos flexibles y bien formaos del so cuerpu. El so cara inclínase sobre'l costazu derechu. El sufrimientu, insoportable, da pasu a un últimu deséu: la resurreición, últimu pensamientu escontra una vida prometida na que'l cuerpu, torturáu hasta la galdidura pero yá gloriosu, demostrar visualmente.

Igual que nel Cristu crucificáu de Velázquez (pintáu escontra 1630, más ríxidu y simétricu), los pies tán clavaos por separáu. Nesa dómina, les obres, n'ocasiones monumentales, trataben de recrease morbosamente na crucifixón; d'ende'l númberu de clavos. Por casu, nes Revelaciones de Santa Brígida fálase de cuatro clavos. Per otra parte, y tres los decretos tridentinos, l'espíritu de la Contrarreforma oponer a les grandes escenificaciones, empobinando especialmente a los artistes escontra les composiciones nes que se representara namái a Cristu. Munchos teólogos sosteníen que tanto'l cuerpu de Xesús como'l de María teníen que ser unos cuerpos perfectos. Zurbarán aprendió bien estes lleiciones, afirmándose, a los ventinueve años, como un maestru indiscutible.

 El maestru sevillanu 
thumb|San Serapio, 1628 (120 x 103 cm.), Wadsworth Athenaeum (Connecticut).

Estremeñu de nacencia, ye consideráu un pintor de imaginería (artista de calter relixosu, especializáu n'imáxenes y estatues) Zurbarán robló un nuevu contratu en 1628 col conventu de La nuesa Señora de la Mercé Calzada, ya instalóse, cola so familia y los miembros del so taller, en Sevilla. Pintó entós el cuadru de San Serapio, unu de los mártires de la Orde de la Mercé, muertu en 1240 en siendo torturáu, probablemente polos pirates sarracenos.

Los relixosos mercedarios (pertenecientes a la Orde de la Mercé), amás de los votos tradicionales de castidá, probeza y obediencia, pronunciaben un votu de «redención o de sangre» pol que se comprometíen a apurrir la so vida a cambéu del rescate de los cautivos en peligru de perder la so fe.

Zurbarán quixo representar l'horror ensin que na composición apaeciera nin una gota de sangre. Equí nun s'albidra'l suañu divín que preciede a la Resurrección. La boca entreabierta nun dexa escapar nin un berru de dolor, demuestra l'abatimientu paroxístico; diz nun soplíu, simple y terriblemente, que yá ye demasiáu pa siguir viviendo.

La gran capa blanca, cuasi un trampantojo, ocupa la mayor parte del cuadru. Si fai astracción de la cara, la rellación ente la superficie total y la d'esti vastu espaciu blancu ye, esautamente, el númberu áureo.

Nomándose a sigo mesmu como «maestru pintor de la ciudá de Sevilla», Zurbarán espertó los celos de dellos pintores como Alonso Cano, a quien Zurbarán refalgó. Negar a pasar los exámenes que-y daríen derechu a utilizar esti títulu, pos consideraba que la so obra y la reconocencia de los grandes teníen más valor que'l de dellos miembros, más o menos amarguríos, de la corporación de los pintores. Llovíen-y los encargos de les families nobles y pa los grandes conventos que los mecenes andaluces protexíen, como los de los xesuites.

 La gloria nacional 
thumb|Esposición del cuerpu de San Bonaventura, 1629 (250 x 225 cm.), Muséu del Louvre, París.

En 1634 efeutuó un viaxe a Madrid. La so estancia na capital resultó determinante pa la so evolución pictórica. Atopar col so amigu Diego Velázquez, col qu'analizó y meditó sobre les sos obres. Pudo contemplar les obres de los pintores italianos que trabayaben na corte d'España, como les d'Angelo Nardi y Guido Reni. Zurbarán arrenunció, dende esi momentu, al tenebrismu de los sos entamos, según a les venetaes caravagistas (de les que puede vese un exemplu nel cuadru La Esposición del cuerpu de San Bonaventura, especialmente nes cares de los adolescentes asitiaos na parte derecha del cuadru). Los sos cielos fixéronse más claros y los tonos menos oldeaos.

Dotáu col títulu de «Pintor del Rei», volvió a Llerena, onde pintó, gratuitamente, un cuadru pa la ilesia de La nuesa Señora de la Granada por cuenta de la devoción que sentía pola Virxe María. Los encargos atropábense-y: La nuesa Señora de la Defensión, la Cartuxa de Xerez de la Frontera, la ilesia de San Román en Sevilla...

Esta última ciudá, a veres del Guadalquivir, yera unu de los grandes puertos europeos que vivía del comerciu coles Amériques. Los galeones llegaben cargaos d'oru y zarpaben coles bodegues llenes de productos españoles (ente otres coses, obres d'arte). Zurbarán empezó a producir pintures relixoses pal mercáu americanu (n'ocasiones, series de santos de diez y más obres) y yá en 1638 reclamaba'l pagu d'una suma que-y debía Lima. Exemplu escepcional de la producción de Zurbarán p'América ye la serie de doce cuadros Les tribus d'Israel,El Correo (30 de marzu de 2011): «Al rescate del legáu xudíu de Zurbarán n'Inglaterra» anguaño en Auckland, nel condáu de Durham (Inglaterra); supónse que nun llegaron al so destín por un ataque pirata.El País (19 de febreru de 1995): «Zurbarán vuelve a España cola so serie de Jacob»

En 1639 morrió la so segunda esposa, Beatriz, y nesi añu Zurbarán pintó Cristu en Emaús (Muséu Nacional de San Carlos, Méxicu) y San Francisco n'éxtasis. En 1641 casós'el so fíu Juan con Mariana de Cuadros (fía d'un ricu comerciante) que morrería pocu dempués.

En xineru de 1643 el Conde-Duque d'Olivares, hasta esi momentu favoritu de Felipe IV d'España, foi exiliáu. Olivares yera un gran proteutor de los pintores andaluces. Esta crisis política xunir a una ralentización de l'actividá comercial de Sevilla, lo que significó, coles mesmes, que menguara'l númberu d'encargos pictóricos. Zurbarán, altamente envaloráu, nun se vio afeutáu por esti percance. En 1644 casóse con Leonor de Tordera, fía d'un orfebre. Ella tenía ventiocho años y Zurbarán cuarenta y seis. Tuvieron seis fíos. 

thumb|Santa Dorotea.
Escontra 1636, Zurbarán intensificó la esportación a América del Sur. En 1647, un conventu peruanu encargó-y trenta y ocho pintures, venticuatro de les cualos teníen que ser de Vírxenes a tamañu natural. Nel mercáu americanu punxo en venta, coles mesmes, dellos cuadros profanos, lo que-y compensó del amenorgamientu de la vecería andaluzaTrátase de desmerecer a Zurbarán (comparándolo con Velázquez, por casu), clasificándolo como un simple ilustrador d'haxografíes al usu y acordies cola dómina, sería un terrible error. Esto ye tan ciertu como'l fechu de que la producción del so taller nun foi siempres igual. Mientres los años 1630 les costoses guerres, les revueltes provinciales y les desafortunaes tentatives llevaes a cabu pa intentar endrechar la economía española emprobecieron a España. Los encargos andaluces menguaron y el taller de Zurbarán dedicar a la esportación de los sos cuadros a América del Sur. Unviáronse docenes y ventenes: Los dolce fíos de Jacob (nos que, nun se sabe bien porqué, queríen ver a los ancestros de los autóctonos); Los dolce césares, y numberosos cuadros de santos y fundadores d'órdenes diverses. Los veceros nun yeren, verdaderamente, unos estetes y de toes formes... ¡taben lloñe! de la qu'otru pintor sevillanu, Murillo, sería tamién víctima, y lo qu'esplicaría, de la mesma, la marcha d'Alonso Cano a Madrid.

Los encargos que tenía Zurbarán yeren munchos, y dellos da cuenta un contratu atopáu según el cual Zurbarán vendió a Buenos Aires quince vírxenes mártires, quince rey y homes célebres, venticuatro santos y patriarques (toos ellos a tamañu natural) y tamién nueve paisaje holandeses. Zurbarán podía dexase'l caltener un taller importante con aprendices y asistentes. El so fíu Juan, conocíu por ser un bon pintor de bodegones (escenes de cocina, mercaos y naturaleces muertes), trabayó probablemente pal so padre. Una formosa naturaleza muerta de Juan de Zurbarán atopar nel muséu de Kiev.

A principios de los años 1650 Zurbarán viaxó de nuevu a Madrid. Pintó, entós, en esmucíu, l'almirable cara de la Virxe na Anunciación (1638) que s'atopa nel Muséu de Grenoble, y Cristu llevando la cruz de 1653 (catedral d'Orleans). En 1658 los cuatro grandes pintores —Zurbarán, Velázquez, Alonso Cano y Murillo— atopar en Madrid. Zurbarán testificó mientres la investigación llevada a cabu sobre Velázquez, lo que-y dexó ingresar na Orde de Santiago como él deseyaba. D'esa dómina daten El llenzu de la Verónica (Valladolid, Muséu Nacional), El reposu mientres la fuxida a Exiptu (Muséu de Budapest), San Francisco arrodillado con una calavera (Madrid, coleición de Plácido Arango) y La Virxe col Neñu y san Juanito, la so última obra fechada conocida (1662; Bilbao, Muséu de Belles Artes). El so fiel amigu Velázquez finó en 1660.

El 27 d'agostu de 1664 Francisco de Zurbarán morrió en Madrid. Foi soterráu nel conventu de Copacabana, destruyíu nel sieglu XIX arriendes de la desamortización de Mendizábal, perdiéndose los restos del pintor.Según M. L. Cartula (especialista en Zurbarán, redactora del catálogu de la esposición dedicada a Zurbarán en 1964 en Madrid), en Cartula (ver bibliografía), Francisco de Zurbarán fixo testamentu ante un notariu'l 26 d'agostu de 1664, pa morrer a otru día.

 Casa Muséu  
La so casa natal en Fonte de Cantares foi rehabilitada y dispón de les más modernes teunoloxíes pa treslladar al visitante a la dómina del xenial pintor estremeñu. Un muséu que pertenez a la rede de Museos d'Identidá d'Estremadura.Páxina oficial del Muséu

 Contestu históricu, encargos y temes. El xeniu na so diversidá 

 La estética y la vida conventual en Sevilla a principios del sieglu XVII 
thumb|San Francisco arrodillado con una calavera nes manes, 1658 (84 x 53 cm.), Alte Pinakothek, Múnich

En 1600 esistíen en Sevilla trenta y siete convento. Mientres los venticinco años siguientes fundáronse otros quince. Los conventos fueron los grandes mecenes de los pintores, bien esixentes tocantes a la composición y calidá de les obres: tanto ye asina que Zurbarán, per mediu d'un contratu, comprometer a aceptar el que-y fueren devueltos toos aquellos cuadros que nun fueren del presto de los relixosos.

Los relixosos y relixoses yeren bien sensibles a la dimensión estética de les representaciones, y taben convencíos de que la guapura yera más estimulante pa la elevación de l'alma que la mediocridá. Estos abás y abáses yeren, de normal, unes persones cultivaes, erudites, refinaes, con un criteriu bien seguro frente a les obres d'arte.

Nes ilesies siempres hubo un retablu nel que se representaben les escenes de la vida de Cristu. Amás, mientres el sieglu XVII, les sacristíes -llugar nel que se camuden les vestidures sacerdotales—, decorábense cada vez más ricamente. Coles mesmes poníense cuadros nel claustru, nel refectorio, nes celdes (munches d'estes obres medievales fueron destruyíes). Nes biblioteques y sales capitulares, podíen atopase cuadros del fundador de la Orde y de les personalidaes más importantes de la mesma.

Estes esixencies yeren mesmes de tolos conventos. Les pintures de segundu orde podíen tar feches en serie, pero los maestros reconocíos anovábense, afondaben nel so arte y recibíen munchos más encargos.

 Les órdenes relixoses mecenes de Zurbarán 

 La Orde de la Mercé 
La Orde de La nuesa Señora de la Mercé foi fundada por san Pedro Nolasco en 1218 mientres la Reconquista. Nolasco foi canonizáu en 1628 y esi mesmu añu Zurbarán contrató la execución de ventidós lienzo pal claustru de los Boxes del conventu de la Mercé Calzada de Sevilla, anque'l pintor caltenía inda la so residencia en Llerena. La serie, na que se sirvió de collaboradores y de les estampes de Jusepe Martínez, nun debió de completase, sicasí Zurbarán trabayó nella hasta 1634, cuando se fecha unu de los cuadros, el que representa la Rindición de Sevilla calteníu na coleición del duque de Westminster.
thumb|300px|Apaición de San Pedro a San Pedro Nolasco, 1629 (179 x 223 cm.), Muséu del Prado, Madrid
De los diez que se caltuvieron seis correspuenden a Zurbarán: la Visión de la Xerusalén Celeste y L'apaición de San Pedro a San Pedro Nolasco, a quien se presentó diciéndo-y «Vini a ti, una y bones tu nun pudisti venir a mi», dambos nel Muséu del Prado, la Partida de san Pedro Nolasco nel Museo Franz Mayer de Méxicu, la Apaición milagrosa de la Virxe del Puig nel Cincinnati Museum of Arte, el Nacencia de San Pedro Nolasco nel Muséu de Belles Artes de Burdeos —d'atribución dudosa— y el mentáu de la Rindición de Sevilla, atribuyéndose tradicionalmente a Francisco Reina los cuatro restantes, calteníos na catedral de Sevilla.Pérez Sánchez, Alfonso E., Pintura barroca n'España 1600-1750, Madrid, Ediciones Cátedra, 1992, ISBN 84-376-0994-1, páxs.189-191; Fernández López, José, Programes iconográficos de la pintura sevillana del sieglu XVII, Sevilla, Publicaciones de la Universidá de Sevilla, 1991, ISBN 84-7405-589-X, páxs. 186-199.

Amás d'esta serie del claustru, Zurbarán pintó pa los mercedarios sevillanos una serie de semeyes ideales de miembros de la orde con destín a la biblioteca del conventu, en parte calteníos na Real Academia de Belles Artes de San Fernando, y el conmovedor San Serapio mártir del Wadsworth Atheneum fecháu en 1626.

 El colexu franciscanu de San Bonaventura de Sevilla 
El conventu de los franciscanos yera unu de los más importantes de Sevilla. El so colexu yera'l centru español d'estudios teolóxicos d'esta Orde. En 1629 Zurbarán empecipió'l ciclu de representaciones de la vida de Bonaventura de Fidanza —el doctor seráficu—, xunto con Francisco Herrera'l Viejo y La visita de Santu Tomás d'Aquino a San Bonaventura, cuadru destruyíu en Berlín en 1945, (y al que nun hai que confundir col de San Bonaventura recibiendo la visita de Santu Tomás d'Aquino, que s'atopa na ilesia de San Francisco'l Grande de Madrid).

 La Cartuxa de Xerez de la Frontera 
thumb|L'Anunciación, 1638, (161 x 175 cm.) Muséu de Grenoble

La Cartuxa de Xerez de la Frontera Cartuxa de Santa María de la Defensión de Xerez de la Frontera, fundada en 1476 debe'l so nome a una apaición milagrosa de la Virxe en 1370 na que María desvelaría los llugar nel que los castellanos cayeríen nuna emboscada tendida polos moros, llibrándo-yos, asina d'una muerte y derrota segures.

Zurbarán pintó once cuadros pal retablu del altar mayor. La mayor parte de los mesmos atópense anguaño nel Muséu de Cádiz. Encargaos en 1636, terminar ente 1639 y 1640. Ente ellos tópase La Batalla de Xerez (Nueva York, Metropolitan Museum of Art). Cuatro cuadros atopar nel Muséu de Grenoble L'Anunciación (1638), La Circuncisión, L'Adoración de los pastores, L'Adoración de los magos.

El tenebrismu de los primeros años sume pa dar pasu a encomalo del clarescuru y el coloríu vuélvese más ricu. Nestes pintures l'arte de Zurbarán apaez yá dafechu configuráu; puede detectase na estrema atención que Zurbarán punxo nos oxetos de la cesta recubierta con un pañu blancu que s'atopa en primer términu, a la izquierda, que ye yá, de por sí, una verdadera naturaleza muerta. El velu tresparente qu'arrodia'l pescuezu de María, constitúi, por sigo mesmu, una gran lleición de pintura.

 Los Jerónimos de Guadalupe 
thumb|San Jerónimo flaxeláu polos ánxeles 1639 (235 x 290 cm.), Claustru de los Jerónimos Guadalupe

Según la lleenda, una estatua de María foi atopada por un mozu vaqueru escontra 1300 xunto al ríu Guadalupejo, nel mesmu llugar nel que los cristianos visigodos esconder pa evitar la so profanación. Nesi sitiu edificóse un santuariu per orde del rei de Castiella Alfonso XI de Castiella que se convirtió, aína, nun llugar de pelegrinaxe. La invocación de la Virxe de Guadalupe obró milagrosamente, consiguiéndose la gran victoria de la Batalla del Salado (30 d'ochobre de 1340) contra los moros. En 1389, cola ilesia terminada, el rei Xuan I de Castiella apurrió'l monesteriu a los jerónimos. Fundada nel sieglu XIV esta orde de San Jerónimo tuvo bien amestada al poder real, polo que les sos dotaciones fueron, con frecuencia, bien abondoses.

Por encargu de los flaires del Monesteriu de Guadalupe, Zurbarán pintó ente 1639 y 1645 ocho cuadros pa la sacristía y trés pa la capiya axacente. Estos cuadros caltiénense entá nel so allugamientu orixinal. Na Sacristía apréciense obres rellacionaes con monxos de la orde: Fray Diego de Orgaz estornando les tentaciones; Apaición de Xesucristu a fray Andrés de Salmerón; Semeya de fray Gonzalo de Illescas, obispu de Córdoba, el más conocíu de la serie; La Misa milagrosa de fray Pedro de Cabañuelas; Enrique III de Castiella ufiertando a fray Fernando Yáñez l'Arzobispáu de Toledo; La Visión de fray Pedro de Salamanca; Fray Martín de Vizcaya distribuyendo llimosna a los probes; y Fray Juan de Carrión, despidiéndose de la Comunidá antes de morrer. Los trés cuadros de la Capiya de San Jerónimo, alusivos a episodios de la vida del santu, tán ente les sos obres maestres: nel áticu del retablu, L'Apoteosis de San Jerónimo, una de les sos obres más famoses, tamién llamada "la Perlla" de Zurbarán; nel llau derechu, Les Tentaciones de San Jerónimo; y na parte esquierda, San Jerónimo flaxeláu polos ánxeles.

 Los Dominicos de Sevilla 
thumb|300px|Santu Domingu en Sorianu. Ilesia del antiguu conventu de San Pablo'l Real (Sevilla)

 El colexu de Santu Tomás 
Como munches de les grandes órdenes del sieglu XVII, los dominicos fundaron, en Sevilla, un colexu al llau del conventu. L'oxetivu yera'l de contribuyir al espardimientu de les idees aprobaes nel Conceyu de Trento. Los dominicos españoles teníen yá dellos colexos que fueren fundaos dempués de Reconquistar. Pal altar mayor, Zurbarán pintó'l so magníficu cuadru el Trunfu de Santu Tomás Aquino (5,20 m. x 3.46 m. qu'anguaño se topa nel Muséu de Belles Artes de Sevilla), cuadru que robó Soult pa ufierta-y lo al Muséu Napoleón, acutar el de San AndrésSan Andrés ye unu de los dos primeros personaxes (l'otru ye San Xuan l'Evanxelista, que nun se noma nel testu), al que, San Xuan Bautista, presentó a Xesús. Andrés llevó al so hermanu Simón ante la presencia de Xesús que-y dixo: «Tu te vas llamar Képhas» (Piedra) (Xuan I, 35-42). Redactáu pol primer obispu de Babilonia el rellatu del martiriu de San Andrés, refugáu polos protestantes, foi reconocíu como auténticu polos teólogos de la Contrarreforma, lo qu'esplica la so importancia na iconografía del Sieglu d'Oru español. (Budapest, Szépmüveszeti Muzeum) pa la so propia coleición.

Nesti cuadru, sobre un fondu con un cielu tormentosu, San Andrés, deteníu ante la cruz del so supliciu llee un llibru santu. La so cara y la so mano derecha tán trataes de manera bien realista. Tres rayo de lluz allumen, oblicuamente, el cuadru: la vidaya derecha del santu, la barba y el llibru. Un gran mantu ocre, de plegues bien simples, cubre'l so cuerpu y consigue templar, cola so nidia tonalidá, los contrastes de la parte cimera del cuadru.

 El conventu de San Pablo'l Real 
En 1626, el conventu de San Pablo'l Real, encargó-y ventiún cuadros (catorce d'ellos basaos na vida de Santu Domingu, séptimu de los Doctores de la Ilesia). Los cuatro primeros doctores yeren: Ambrosio, Jerónimo de Estridón, Agustín d'Hipona y Gregorio Magno; los Dominicos añadieron como tales a Domingo de Guzmán, Tomás d'Aquino y Bonaventura. Namái se caltienen cinco d'estos cuadros. D'esti ciclu solamente dos llenzos tán nel edificiu pal que se realizaron, esto ye, na ilesia sevillana de La Madalena, ente que nel Muséu de Sevilla atopen trés de los cuatro Padres de la Ilesia. Los llenzos que se caltienen na ilesia de La Madalena tienen como temes l'Apaición de la Virxe a los monxos de Sorianu y el Sanamientu milagrosu del beatu Reginaldo de Orléans.

 Santu Domingu de Portacoeli 
D'esti conventu, destruyíu nel sieglu XIX caltiénse, nel Muséu de Belles Artes de Sevilla, un Bonaventuráu Henri Suso, dominicu alemán. El discípulu de Meister Eckhart ta n'éxtasis, debaxo, grabáu sobre'l so pechu, con un estilete, el nome de Xesús. Detrás d'él, les escenes de la so vida tán asitiaes nun formosu paisaxe claro.

 Los encargos reales 
thumb|300px|La defensa de Cádiz 1634 (302 x 323 cm.), Muséu del Prado, Madrid

En 1634, Zurbarán atopar en Madrid, y foi convidáu pol rei por que, n'unión d'otros pintores —ente ellos Velázquez—, decorara'l Salón de Reinos del nuevu palaciu real del Bon Retiru.
De los dolce victories militares del reinu, él pintó una; La Defensa de Cádiz contra los ingleses (Muséu del Prado). Amás ilustró diez episodios de la vida d'Hércules (Muséu del Prado), ancestru míticu de la caña española de los Habsburgu. Estos cuadros, pintaos a la mayor gloria de Felipe IV y d'Olivares, nun constitúin, verdaderamente, lo meyor de la so obra, una y bones l'héroe tenía de representase semidesnudo, y Zurbarán nun apoderaba l'anatomía, pola so mayoritaria producción relixosa.

 Los particulares 
Dexando aparte les representaciones de les Vírxenes mártires, de les que se va falar más palantre, ye precisu constatar que les obres destinaes a los particulares son más repetitives que les obres destinaes a los conventos. Jonathan Brown escribe, de forma un tanto irónica, que, a cuenta del so nome, «el taller del artista yera una especie d'oficina de pintures devotes». (Catálogu de la esposición de 1988 del Gran Palaciu, p.36).

 La teoloxía mariana de Sevilla: la Inmaculada Concepción 
thumb|La Inmaculada Concepción, 1630 (128 x 89), Muséu del Prado Madrid

La Inmaculada Concepción yera la tema preferida de los sevillanos d'aquella dómina. Aldericábase, inda, alrodiu de esti dogma marianu. L'alderique centrar en si la Virxe María fuera concebida ensin que pesara sobre ella'l pecáu orixinal, o bien fuera concebida como tolos seres humanos, marcada, dende la concepción, col pecáu orixinal, y sería purificada por Dios cuando inda s'atopaba nel senu de la so madre. La doctrina de la Inmaculada Concepción oponer a la doctrina de la santificación. Nes cais de Sevilla aldericaba sobre esti puntu, y cuasi se provocó un motín cuando un dominicu predicaba la doctrina de la santificación. Los soberanos españoles ciscaben al papa que tomara partíu a favor la doctrina de la Inmaculada Concepción. Les obres de Zurbarán, como la Inmaculada de Barcelona (1632) ilustren esta posición, que nun foi dogma de fe pa los católicos hasta'l sieglu XIX.

 Suplicios y pudor: les Vírxenes mártires 
N'oposición a los pintores renanos, que sosteníen que la vista del sangre yera necesaria pa la esaltación de l'alma, Zurbarán nun se complacía na exhibición de les firíes y con muncho pudor trataba los tormentos con elles rellacionaos. Consideraba que nun yera necesariu aguiyar les turbies pasiones sádiques del espectador.

Zurbarán nun yera masoquista: el dolor nun ye, de por sí, un valor moral. Valga como exemplu'l cuadru de San Serapio.

El cuadru nun representa la llocura que convirtió en mártir al compañeru inglés d'Alfonso VIII de Castiella. El pintor trata de provocar la empatía. El San Serapio de Zurbarán ufiértanos la manifestación sensible d'una alma qu'abandona la vida coles mesmes qu'él s'abandona tamién, al nun atopar yá la razón pola qu'esistir. Serapio, ¿confía inda nési ser más poderosu qu'él, en "eso" prometíu que lu espera? ¿Qué piensa? Si ye que puede pensar inda. Una obra sanguinolenta nun nos amosaría más que'l grau de maldá de los torturadores y el so preste. La tentación del voyeurismo foi evitada.

Tratando de combinar armoniosamente les sos investigaciones pictóriques y les sos meditaciones espirituales, Zurbarán consagrar a esta tema de les vírxenes mártires tan apreciáu en Sevilla a principios del sieglu. Les santes de Zurbarán nun son el mediu pa representar los preseos de tortura al traviés de poses convencionales ya insulses. Tou lo contrario: la espresión de les sos vírxenes denota, namái el sufrimientu que tien de sentise nesos tarrecibles momentos.

Ensin dulda nun se quixo representar nunca, nes artes plástiques, el sufrimientu psíquicu de les muyeres que fueron, realmente, tan martirizaes como los homes. Les poques esceiciones que pueden atopase nel estatuariu medieval representen, más bien, el símbolu de la muyer pecadora (la lluxuria castigada col infiernu, por casu). Quiciabes l'artista plegar a los deseos de les muyeres: el ser representaes con una imaxe cuidada, yá que, nesos momentos, nun podíen curiar de sigo mesmes.

Habría que realizar un estudiu estético y psicolóxico alrodiu de la diferencia sexual na iconografía del martiroloxu.

 Santa Águeda 
thumb|Santa Águeda, 1630-1633, (127 x 60 cm.), Muséu Fabre Montpellier.
Dempués del Conceyu de Trento el cardernal Paleotti encargó a los pintores los cuadros de siete santes, ente elles Santa Águeda. Les lleis romanes prohibíen matar a les moces vírxenes; un prefeutu sicilianu, nun pudiendo seducir nin esforciar la virxinidá milagrosamente protexida de santa Águeda, fíxo-y cortar los pechos y encarcelar. San Pedro apaecer a la nueva y curó les sos firíes.

Por cuenta de la naturaleza del so supliciu esta santa namái apaez, en segundu planu, en tres cuadros del Sieglu d'Oru. Pero tantu la Orde de la Mercé, como los conventos hospitalarios queríen tener una imaxe d'ella: Santa Águeda, patrona de les nodrizas, piadosa auxiliadora de la lactancia, la que podía asegurar la subsistencia a los más débiles y a los más probes.

Paul Valéry sentía gran almiración por esta Santa Águeda espuesta nel Muséu Fabre (Montpellier) que, probablemente procedía del conventu de la Mercé Calzada. Pola, como les Madonas del sieglu XVI francés, la moza presenta los sos senos puestos sobre una bandexa, ensin ostentación dalguna, amosándolos con un xestu senciello y digno. Con muncho contraste y ensin modelación, la obra puede pertenecer al periodu tenebrista de Zurbarán.

 Santa Margarita 
thumb|Santa Margarita, 1631 (149 x 112 cm.), The National Gallery, Londres.
Esti cuadru ye bien distintu al anterior, anque los güeyos y los trazos de la cara fixeron pensar a dellos críticos que se trataba de la mesma modelu que s'utilizó pa pintar a Santa Águeda. Zurbarán representa a Santa Margarita colos trazos d'una elegante preguera. El cayáu que sostién na mano, que podría pasar por un blagu de nun tar termináu por un gabitu, y la presencia esmolecedora d'un dragón, a la izquierda, indúcennos a pensar que se trata d'una traxedia.

«Esta bella pastora, con una postura bien afeutada, paez salida d'una escena teatral. N'efeutu, en munches de les procesiones o de los autos sacramentales llevaos a cabu mientres la selmana del Corpus Christi, dellos historiadores faen apaecer a esta santa, según nes comedies de les santes representaes nes corralas (cortil nel que se representaben comedies) de Sevilla, y, seique, Zurbarán inspirar nestes imáxenes. Les heroínes son, siempres, bien nueves y formoses, como la Santa Juana de Tirso de Molina, o la Santa Margarita de Diego Jiménez de Enciso. La so guapura ye descrita como un don del cielu, un reflexu de l'alma que resplande misteriosamente y atrai, irresistiblemente, a tolos corazones.» (Catálogu de la esposición de Zurbarán por Odile Delenda de 1988, p. 275).

Ye reconfortante el ver a un artista del sieglu XVII, onde dalgunos querdríen faer pasar la espiritualidá por santurronería, que nos ufierta esta María de Antioquía qu'antemana a les otres pastores que son, n'ocasiones, vírxenes mártires del barrocu bávaru tal que pueden trate, por casu, nes ilesies de les Vierzehnhiligen —apurriendo al tratamientu de les teles el mimu d'un Memling na obra El matrimoniu místicu de Santa Catalina (Muséu Memling, antiguu Hospital Saint Jean).

 El maestru de les naturaleces muertes 
thumb|Agnus Dei, 1635- 1640, (38 x 62 cm.), Muséu del Prado, Madrid.

El maestru de La sábana de la Verónica, d'Estocolmu, nun creyó rebaxase al pintar el simple corderu coles pates ataes del Agnus Dei, del que se conocen delles versiones (dos, nel Muséu del Prado y nel muséu de San Diego). Zurbarán revelóse como un gran pintor animalista.

De nuevu puede apreciase la calidá de la testura de la llana, revelándose una vegada más como un estraordinariu maestru de les sensaciones táctiles. Remite esti Agnus Dei a la simboloxía pascual, polo que'l senciellu cuadru cobraría una trescendencia relixosa, na so concepción humilde.

 Los cordureros de la Virxe 
Tamién destacó nes naturaleces muertes dando prueba del cuidu respetuosu (cuasi candial) que ponía nel tratu de los oxetos modestos, dotaos, sicasí, d'un valor simbólicu.
Hasta tal puntu yera asina qu'Antonio Bonet-Correa sorrayó que «les sos naturaleces muertes tienen una densidá, una plenitú tan brengosa que, anque namái sían unu de los elementos d'una composición, la so presencia imponse de la mesma que la escena principal» (q.v., Enciclopedia Universales, 1996 «Mientres tola so carrera, Zurbarán punxo un cuidu especial na representación de los oxetos. p. 271).

Dende'l preciosu platillo con una rosa qu'apaeció nos sos primeros cuadros: El sanamientu milagrosu del bonaventuráu Reginaldo de Poitiers (Sevilla, la Madalena), hasta los últimos frutos d'un platu d'estañu de La Virxe, el Neñu y San Xuan, de 1662, (Bilbao, Muséu de Belles Artes)» (Odile Delenda, Catálogu de la esposición de Zurbarán de 1988).

Estes cestes pueden trate en L'Annonciation de Grenoble, La Virxe neña n'éxtasis (Nueva York, Metropolitan Museum of Art), El Neñu Xesús mancándose cola corona d'escayos, tituláu La maison de Nazareth (Cleveland, Museum of Art).

 La mesa de los cartuxos 

thumb|300px|San Hugo nel refectorio de los Cartuxos, 1630-1635 (262 x 307 cm.), Muséu de Belles Artes Sevilla
thumb|Detalle

Los siete primeros cartuxos, ente los que s'atopa san Bruno, fueron alimentaos por san Hugo, entós daquella obispu de Grenoble. Un día, esti postreru visitó a los monxos y, pa comer, pidió-yos carne. Los monxos bazcuyaben ente contravenir les sos regles o aceptar esa comida y mientres aldericaben sobre esta cuestión, cayeron nun suañu extático. Cuarenta y cinco díes más tarde, san Hugo fíxo-yos saber, per mediu d'un mensaxeru, que diba dir a visita-yos. Cuando ésti tornó díxo-y que los cartuxos taben sentaos a la mesa comiendo carne. ¡Y taben en plena Cuaresma!. San Hugo llegó al monesteriu y pudo comprobar por sigo mesmu la infracción cometida. Los monxos espertar del suañu en que cayeren y san Hugo preguntó-y a san Bruno si yera consciente de la fecha na que taben y la lliturxa correspondiente. San Bruno, ignorante de los cuarenta y cinco díes trescurríos, faló-y de la discutiniu calteníu avera del asuntu mientres la so visita. San Hugo, incrédulu, miró los platos y vio cómo la carne convertir en ceniza. Los monxos, somorguiaos nel discutiniu que calteníen cuarenta y cinco díes antes, decidieron que, na regla que prohibía los comer carne, nun cabíen esceiciones.

Na composición de Zurbarán, San Hugo nel refectorio de los Cartuxos (Sevilla, Muséu de Belles Artes) l'artista amuésanos una gran naturaleza muerta. Les verticales de los cuerpos de los cartuxos, de san Hugo y del paxe tán cortaos por una mesa en L, cubierta con un mantel que cuasi llega hasta al suelu. El paxe ta nel centru. El cuerpu encorváu del obispu, asitiáu detrás de la mesa, a la derecha, y l'ángulu que forma la L de la mesma eviten esi sentimientu de rixidez que podría derivase de la mesma austeridá de la composición.

Delantre de cada cartuxu tán dispuestes les escudielles de folla que contienen la comida y unos cachos de pan. Dos jarras de folla, un tazón pámpana abaxo y unos cuchiellos abandonaos ayuden a romper una disposición que podría resultar monótona si nun tuviera anidiada pol fechu de que los oxetos presenten diverses distancies en rellación en cantu de la mesa. La composición tien vida: son persones reales les que s'afiguren nel cuadru, non unos ánxeles xeométricos.

 Los bodegones 
thumb|Platu con llimones, cesta con naranxes y taza con una rosa, 1633 (60 x 107 cm.), Muséu Norton Simon, Los Angeles
El términu "bodegón" (por estensión naturaleces muertes), acuñáu n'España pola lliteratura del sieglu XVII, utilizar pa designar los cuadros d'esti xéneru (escenes de tabierna, mercáu, etc.), como los bodegones de Velázquez. Por estensión aplicar a los cuadros ensin personaxes: animales, flores, frutos, y tou tipu d'oxetos inanimaos.

Una verdadera naturaleza muerta, roblada y datada, ye la del Muséu Norton Simon de Pasadena (EE. XX.): cuatro llimones nun platu, seis naranxes coles sos fueyes y flores, una taza sobre un platu metálicu con una rosa nel cantu.

Otros dos naturaleces muertes idéntiques (Bodegón con caciplos, 1633), impresionen pola so orixinalidá, colos elementos alliniaos de manera cuasi ceremonial; caltener nel Prau de Madrid y el MNAC de Barcelona, y curiosamente dambes fueron donaes a dichos museos pol mesmu coleicionista, Francesc Cambó.

thumb|Bodegón con caciplos, 1633 (46 x 84 cm.), Muséu del Prado Madrid Vense cuatro xarres alliniaes: dos d'elles, en dambos estremos, reposen sobre unes bandexes d'estañu. Les otres trés son de folla. La jarra de la izquierda ye de metal dorao. Los oxetos tán dispuestos nun mesmu planu.

Trátase d'una galería de formes, tamaños, materiales diversos. Cada unu d'ellos trabayáu con detenimiento, dende'l tactu de la lloza hasta la sensación de la folla cocío pasando pol fríu metal. Tamién ye un tratáu de llinies curves, volúmenes, el percorríu sutil de la lluz y el so distintu comportamientu en cada material.

Nenguna fantasía distrayi l'atención del espectador y nenguna simetría abálla-y. Anque nun hai nada detrás de los oxetos, solo un fondu escuru, la impresión de simplicidá, non de vacuidad, esprender de la composición: ascetismu ensin severidá, rigor ensin rixidez.

 La comida en Emaús 
Ye'l momentu nel que Cleofás y el so compañeru reconocen a Cristu. Nesti cuadru, abondo aveséu, tou ta pensáu pa llamar l'atención sobre esa simbólica comida. Sobre'l mantel blanquísimo, los oxetos (dos platos, una jarra, un cachu de pan) tán cuasi alliniaos, como na mesa de los cartuxos —procedimientu qu'usaba Zurbarán pa señalar el calter hieráticu d'una escena. Pero'l blancu, más blancu entá que'l del propiu mantel, del cachu de pan qu'acaba d'abrir Cristu atrai la mirada. Xesús esleir na solombra; el so cuerpu resucitáu, que namái se fai realidá frente a los sos discípulos, dexa pasu al universal ya intemporal efeutu de la transubstanciación. Sobre la mesa, los oxetos de la naturaleza muerta adquieren un tonu intensu que vien de esa rellumada qu'apostra la lluz ambiental que provién de la esquierda.

 Conclusión 
El so apreciu creció dempués del so fallecimientu y la so sonadía trespasó les fronteres d'España. L'hermanu menor de Napoleón, l'impopular Xosé Bonaparte, al que los españoles llamaben, compasivamente, el rei intrusu o, desdeñosamente, Pepe botelles, fixo unviar a París, pal Muséu Napoleón, dalgunes de les obres mayores de Zurbarán. Munchos xenerales del Imperiu, ya inclusive el mariscal Soult lleváronse dellos d'esos cuadros sacaos de Sevilla tres el zarru de los conventos:
thumb|upright|San Andrés (1630-1632), 146 x 60 cm, Muséu de Belles Artes de Budapest.

De 1835 a 1837, Luis Felipe unvió a España al barón Isidore Taylor, comisariu Real del Teatru Francés, por qu'axuntara una coleición d'obres de Zurbarán que se topaben esvalixaes. Magar los sos 121 cuadros, Zurbarán foi, sicasí, menos apreciáu que Murillo. Namái se-y xulgó dende un puntu de vista románticu, considerándo-y, sobremanera, como'l Caravaggio español, pintor de monxos. El so San Francisco arrodillado con una calavera, llamó poderosamente l'atención.

«Moines de Zurbaran, blancs chartreux qui, dans l'ombre, ::Glissez
silencieux sur les dalles des morts, ::Murmurant
des Pater et des Ave sans nome,Quel crime expiez-vous par de si grands remords?
Fantômes tonsurés, bourreaux à face blême, ::Pour
-y traiter ainsi, qu'a donc fait votre corps?»

«Monxos de Zurbarán, blancos cartuxos que, na solombra, ::Pasáis
silenciosos sobre les lloses de los muertos, ::Marmullando los
Pater y les Ave ensin nome,

¿Qué crime expiáis pa tan gran reconcomiu?
Pantasmes tonsuraes, verdugos pálidos
Pa tratalo asina ¿qué fixo'l vuesu cuerpu?»

Escritu por Théophile Gautier, na so selección España de 1845. Curiosamente, esti Zurbarán, pintor tenebrosu d'acoradada fe, ye tamién el d'Élie Faure:

thumb|Francisco de Zurbarán, Cristu crucificáu con donante, 1640, Muséu del Prado, oleu sobre llenzu, 244 x 167,5 cm.
Zurbarán conoció la celebridá antes de los trenta años, sobremanera dempués de pintar el so ciclu de la Mercé Calzada, encargu qu'Alonso Cano, maestru pintor dende 1626, refugara.

Afortunadamente otru nel sieglu XX avera del pintor estremeñu. Escaeciendo l'aspeutu pietista, exageradamente sorrayáu, Christian Zervos (1889-1970), que foi direutor de los Cahiers d'art (Cuadiernos d'Arte) y un gran conocedor de la pintura del so tiempu —según del Arte griego y del Arte prehistórico—, editor d'un catálogu razonáu de la obra de Pablo Picasso, reconoz qu'hai qu'atribuyir a Zurbarán un llugar preponderante nel arte español:

Zervos fala de l'actualidá de la pintura de Zurbarán. Asina ye, si analiza'l tratamientu dau al ropaje de San Andrés (Budapest), al mantu de San Xosé (El paséu de San José y el Neñu Xesús, obra maestra que s'atopa na ilesia de San Medardo (París), y al vezu del Bonaventuráu San Cirilo (Boston), entiéndese que dellos críticos falen d'una «estilización buscada, premonitoria de l'astracción cubista». (Catálogu de la esposición de 1988, p. 156). Y la naturaleza muerta de los Discípulos de Emaús ¿nun ta más próxima, nel so rigor, a la de la Naturaleza muerta de la cazuela de Cézanne (Muséu d'Orsay)?
thumb|300px|Visión de San Pedro Nolasco, 1629 (179 × 223 cm.), Muséu del Prado, Madrid.
Como tolos maestros, Zurbarán, nun da la impresión de conformase y llindáu a les esixencies riquíes polos encargos. Los artistes de segundu orde dicen, alto y claro, que'l xeniu reposa na llibertá d'espresión y que ser llibre ye nun obedecer a naide. Llamentable esplicación de la llibertá que conderga, ello ye que a ser el servidor de los sos deseos, de les sos pasiones y, inclusive, de les sos pulsiones. A too esto hai qu'oponer el xeniu d'un Zurbarán pal que la llibertá real consiste en trescender les prohibiciones, les regles (ensin refalgales), y tresformar toa esixencia na ocasión aparente pa crear una obra maestra. Esta actitú de non esclavizarse a les regles (esclavitú a la que s'atienen los espíritus mediocres) ye'l xerme de la creación, el que s'atopa, coles mesmes, en Jean Racine.

Pero, cuando unu llegó al cume, nun tendría de plantegar se la cuestión de xerarquíes ente los grandes pintores. ¡Pa reconocer a los xenios sería necesariu creese cimeru a ellos!. Lo meyor que puede faese ye meditar sobre les obres, intentar entender los problemes a los que s'enfrentaron y cavilgar sobre la trescendencia que pudieron tener les sos obres na historia del arte. El Greco, Zurbarán, Velázquez, Murillo, nun son competidores, o tán en competición, cada unu, a la so manera, dispón del criteriu particular que cada unu tien avera del arte, de les persones y de les coses.

Sobre esti particular hai qu'escuchar a Ives Bottineau, Inspector Xeneral de los Museos de Francia, encargáu del Muséu Nacional del Palaciu de Versalles y del Trianón:
thumb|Monumentu a Zurbarán. Foi realizáu en 1929 pa la Esposición Iberoamericana de Sevilla y tuvo asitiáu nel Parque de María Luisa hasta los años 50, cuando foi treslladáu a la Plaza de Pilatos de la llocalidá. El pedestal ta decoráu con relieves: el frontal del cuadru del pintor de Santa Casilda, y los trés llaos restantes cola Puerta de la Macarena de la muralla sevillana, la Torre del Oru tal que tuvo de ser va sieglos y l'escudu de la llocalidá de Fonte de Cantares.
«Anguaño, conforme a un balance habitual na historia del arte, delles comentaristes, a lo menos en priváu, refalguen a los almiradores de Zurbarán comparándo-y cola poética facilidá de Murillo. Pero la pintura española ye tan rica que la reconocencia dada a les sos más grandes representantes nun tien d'afaer se a la clasificación camudable del gustu y la crítica; debería, más bien, siguir les víes de la prudencia ilustrativo y almirativo. Cada unu d'ellos, de los grandes, merez qu'unu marmulle, al respeutu, el principiu de los versos de John Keats nel Endimión:A thing of beauty is a joy for ever:
Its loveliness increases; it will neverPass into nothingness...»

(Lo formoso ye allegría pa siempres:
El so encantu amóntase y nunca vuelve a la nada...)

(Catálogu de la esposición, 1988, p. 55).

 Pintures 

 Ver tamién 
 Llista de cuadros de Zurbarán

 Bibliografía 
 Jeannine Baticle, Conservador honorariu de los Museos de Francia, Catálogu de la Exposition Zurbarán nel Gran Palaciu, 1988, Ediciones de la RMN.
 Antonio Bonet-Correa na Enciclopedia Universal, Zurbarán, (Catedráticu d'historia del arte español, Universidá Complutense de Madrid).
 M.L. Caturla, Fin y muerte de Francisco de Zurbarán. Documentos recoyíos y comentaos, Madrid 1964.
 Léo Moulin, La vida cotidiana de los relixosos na Edá Media (Hachette, 1978).
 Emile Mâle, 'L'arte relixoso a finales de los sieglos XVI, XVII y XVIII (Estudio sobre la iconografía dempués del Conceyu de Trento: Italia, España, Flandes). París, 1932.
 Lorite Cruz, Pablo Jesús. "La iconografía de San Pedro Pascual, l'obispu escaecíu na diócesis de Baeza-Xaén y pintáu por Zurbarán." L'arte en tiempos de cambéu y crisis.Sociedá Estremeña d'Historia. Llerena, 2010, páxs. 105-113.
 Karin Hellwig,, "La pintura nel sieglu XVII n'Italia, n'España y en Francia", nel  arte del barrocu de Rolf Tomen, éd. Könemann.
 Yves Bottineau, profesor de la Escuela del Louvre, na Universidá de Yale, Friburgu et Nanterre, especialista nel arte español y portugués: L'arte barroco, éd. Citadelles, 1986.
 Étienne Gilson, La filosofía de la Edá Media, 1922 (Edición utilizada: Payot 1962, París). Indispensable pa la conocencia de los pensadores medievales.
 -y Nuevu Testamentu, éd. Gallimard, Biblioteca de la Pléyade, 1971.

 Referencies 

 Enllaces esternos 

Categoría:Pintores d'Estremadura
Categoría:Pintores d'España del barrocu
Categoría:Pintura del Sieglu d'Oru
Categoría:Pintores de cámara del Rei d'España
Categoría:Persones de la provincia de Badajoz