Tiempos verbales n'español
{{referencies|t=20180602203133}}
Los '''tiempos verbales n'español''' referir a les confluencias de diverses categoríes gramaticales como [[tiempu gramatical]] y [[aspeutu gramatical]], que nuna [[llingua fusionante]] apaecen fundíes nos morfemes flexivos del verbu. Asina distintes combinaciones d'estes categoríes dan llugar a dellos subparadigmas flexivos, llamaos tiempos verbales del español.{{refn|group=nota|Nótese que la noción de tiempu gramatical ye distintu de la de tiempu cronolóxicu, polo que ye importante nun confundir dambes nociones.}}

== Tiempos d'indicativu ==

N'español el [[Manera indicativa n'español indicativu]] ye la forma usada pa describir fechos reales o seguros, con independencia de si estos fechos son pasaos, actuales o s'espera que van asoceder con certidume. Los nomes usaos pa los tiempos verbales difieren n'España y América. Na llista siguiente, siempres qu'haya dos nomes, el segundu ye'l que s'usa en países americanos:
* [[Presente (gramática)|Presente]], el presente emplégase sobremanera p'aiciones habituales que se dan nel presente (les aiciones non necesariamente habituales usen [[perífrasis verbal|formes perifrástiques]]: ''toi comiendo, ta dormiendo...''). Les formes regulares de primer persona pa los trés conxugaciones del español son: ''amu, tarrezo, partu...''
* [[Pretéritu perfectu compuestu]] o antepresente. Usar pa les aiciones que nun fai demasiáu tiempu qu'asocedieron. El verbu auxiliar, haber, ta en presente: ''amé, tarrecí, partí...''
* [[Pretéritu imperfectu]] o copretérito. Describe una aición o estáu nel pasáu, ensin indicar si completóse o non. Termina en: ''-ía'' / ''-aba'': ''amaba, tarrecía, partía...''
* [[Pretéritu pluscuamperfeutu]] o antecopretérito. Indica una aición pasada asocedida con anterioridá a otra tamién pasada, esto ye, con anterioridá a otru tiempu pretéritu. Formar col verbu auxiliar haber, en pretéritu imperfectu: ''amara, partiera, tarreciera...''
* [[Pretéritu perfectu simple]] o pretéritu. Tamién llamáu pretéritu indefiníu: ''amé, tarrecí, partí...''
* [[Pretéritu anterior]] o antepretérito. El verbu auxiliar ''haber'' ta en pretéritu perfectu simple: ''hubi amar, hubi tarrecíu, hubi partíu...''. Esti tiempu ta cayendo en desusu y na actualidá ye pocu usáu, frecuentemente apaez sustituyíu por dalgún otru tiempu más o menos equivalente nel contestu.
* [[Futuru (gramática)|Futuru simple]] o futuru imperfectu. Solo hai una forma simple: ''voi amar, voi tarrecer, voi partir''.
* [[Futuru perfectu]] o antefuturo. El tiempu compuestu formar col auxiliar en futuru simple: ''amaría, tarrecería, partiría...''
* [[Manera condicional|Condicional simple]] o ''pospretérito''. Solo hai una forma simple y termina en ''–ría'': ''amaría, tarrecería, partiría...''. D'antiguo el [[Manera condicional|condicional]] considerábase una manera verbal distintu, sicasí anguaño suelse arrexuntar cola manera indicativa.
* [[Manera condicional|Condicional perfectu]], condicional compuestu o antepospretérito. El tiempu compuestu formar col auxiliar en condicional simple: ''amaría, tarrecería, partiría...''

[[Ficheru:Tiempos verbales del indicativo.png|800px]]

== Tiempos de suxuntivu ==

Tradicionalmente dizse que n'español el [[Manera suxuntiva|suxuntivu]] usar pa fechos non reales, hipotéticos, contrafactuales o deseyaos pero inciertos. Sicasí, úsase igualmente pa fechos reales, factuales y ciertos:
* [[Presente (gramática)|Presente]]:
** (qu'él/ella) ame **
(qu'él/ella) tema **
(qu'él/ella) parta *
[[Pretéritu perfectu compuestu]] o antepresente:
** amara **
tarreciera **
partiera *
[[Pretéritu imperfectu]] o copretérito:
** amara (o amase)
** tarreciera (o tarreciera)
** partiera (o partiera)
* [[Pretéritu pluscuamperfeutu]] o antepretérito:
** hubiera o amara **
hubiera o tarreciera **
hubiera o partiera *
[[Futuru simple]] o futuru:
** amara **
tarreciera **
partiera *
[[Futuru compuestu]] o antefuturo:
** haber amar
** haber tarrecíu **
haber partíu.

== Tiempos d'imperativu ==

El [[manera imperativa]] nel español nun sirve pa falar de fechos reales o ficticios, sinón pa espresar órdenes o fechos que deben o tendríen de realizase, pero non necesariamente tánse dando. L'español, al igual que la mayoría de les llingües europees, y a diferencia del [[llatín]], tien formes d'imperativu indiferenciadas respectu al tiempu gramatical. Otra manera, el llatín tenía formes d'imperativu presente y d'imperativu futuru.
L'español namái tien formes d'imperativu pa oraciones afirmatives na segunda persona. Pa espresar el sentíu imperativu n'oraciones negatives úsase'l presente de suxuntivu.

== Español antiguu y mediu ==

En [[español medieval]] y n'[[español mediu|español de los sieglos d'oru]] los tiempos compuestos non siempres se formaben col auxiliar ''haber'', en verbos de movimientu y otros intransitivos tenía d'usase obligatoriamente el verbu ''ser'':
:'''''Soi veníu''' a estes tierres pa cultivales.'' (mediu)
:'''''Vini''' a estes tierres pa cultivales.'' (modernu)
Esti fenómenu dar n'otres llingües romániques como l'italianu o'l francés (ver [[verbos inergativos y inacusativos#Exemplos del italianu]]), ya inclusive n'alemán modernu. Siendo esta diferencia d'aidar una traza típica del [[Européu permediu estándar|área llingüística europea]].

== Notes ==
{{llistaref|grupu=nota}}

== Referencies ==
{{llistaref}}

=== Bibliografía ===

* {{cita llibru |
 apellíos = Coloráu |
 nome = G.
 | añu = 1990
 | capítulu = Rellaciones ente temporalidá y aspeutu nel verbu español
 | títulu = Tiempu y aspeutu n'español
 | nome-editor = I.
 | apellíu-editor = Bosque |
 página = 17-43 }}
* {{ cita publicación
 | url = https://www.academia.edu/7393667/La_l%C3%B3gica_del espaciu._Un mapa operativu_del sistema verbal_en_espa%C3%B1ol
 | apellíu = Ruiz Campillo
 | nome = J. P.
 | añu = 2014
 | títulu = La lóxica del espaciu. Mapa operativu del sistema verbal n'español
 | publicación = Journal of Spanish Language Teaching
 | númberu = 1:1
 | páxines = 62-85 }}




{{Tradubot|Tiempos verbales en español}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Gramática española]]
[[Categoría:Tiempos verbales]]
Los tiempos verbales n'español referir a les confluencias de diverses categoríes gramaticales como tiempu gramatical y aspeutu gramatical, que nuna llingua fusionante apaecen fundíes nos morfemes flexivos del verbu. Asina distintes combinaciones d'estes categoríes dan llugar a dellos subparadigmas flexivos, llamaos tiempos verbales del español.

 Tiempos d'indicativu 

N'español el Manera indicativa n'español indicativu ye la forma usada pa describir fechos reales o seguros, con independencia de si estos fechos son pasaos, actuales o s'espera que van asoceder con certidume. Los nomes usaos pa los tiempos verbales difieren n'España y América. Na llista siguiente, siempres qu'haya dos nomes, el segundu ye'l que s'usa en países americanos:
 Presente, el presente emplégase sobremanera p'aiciones habituales que se dan nel presente (les aiciones non necesariamente habituales usen formes perifrástiques: toi comiendo, ta dormiendo...). Les formes regulares de primer persona pa los trés conxugaciones del español son: amu, tarrezo, partu...
 Pretéritu perfectu compuestu o antepresente. Usar pa les aiciones que nun fai demasiáu tiempu qu'asocedieron. El verbu auxiliar, haber, ta en presente: amé, tarrecí, partí...
 Pretéritu imperfectu o copretérito. Describe una aición o estáu nel pasáu, ensin indicar si completóse o non. Termina en: -ía / -aba: amaba, tarrecía, partía...
 Pretéritu pluscuamperfeutu o antecopretérito. Indica una aición pasada asocedida con anterioridá a otra tamién pasada, esto ye, con anterioridá a otru tiempu pretéritu. Formar col verbu auxiliar haber, en pretéritu imperfectu: amara, partiera, tarreciera...
 Pretéritu perfectu simple o pretéritu. Tamién llamáu pretéritu indefiníu: amé, tarrecí, partí...
 Pretéritu anterior o antepretérito. El verbu auxiliar haber ta en pretéritu perfectu simple: hubi amar, hubi tarrecíu, hubi partíu.... Esti tiempu ta cayendo en desusu y na actualidá ye pocu usáu, frecuentemente apaez sustituyíu por dalgún otru tiempu más o menos equivalente nel contestu.
 Futuru simple o futuru imperfectu. Solo hai una forma simple: voi amar, voi tarrecer, voi partir.
 Futuru perfectu o antefuturo. El tiempu compuestu formar col auxiliar en futuru simple: amaría, tarrecería, partiría...
 Condicional simple o pospretérito. Solo hai una forma simple y termina en –ría: amaría, tarrecería, partiría.... D'antiguo el condicional considerábase una manera verbal distintu, sicasí anguaño suelse arrexuntar cola manera indicativa.
 Condicional perfectu, condicional compuestu o antepospretérito. El tiempu compuestu formar col auxiliar en condicional simple: amaría, tarrecería, partiría...

800px

 Tiempos de suxuntivu 

Tradicionalmente dizse que n'español el suxuntivu usar pa fechos non reales, hipotéticos, contrafactuales o deseyaos pero inciertos. Sicasí, úsase igualmente pa fechos reales, factuales y ciertos:
 Presente:
 (qu'él/ella) ame **
(qu'él/ella) tema **
(qu'él/ella) parta *
Pretéritu perfectu compuestu o antepresente:
 amara **
tarreciera **
partiera *
Pretéritu imperfectu o copretérito:
 amara (o amase)
 tarreciera (o tarreciera)
 partiera (o partiera)
 Pretéritu pluscuamperfeutu o antepretérito:
 hubiera o amara **
hubiera o tarreciera **
hubiera o partiera *
Futuru simple o futuru:
 amara **
tarreciera **
partiera *
Futuru compuestu o antefuturo:
 haber amar
 haber tarrecíu **
haber partíu.

 Tiempos d'imperativu 

El manera imperativa nel español nun sirve pa falar de fechos reales o ficticios, sinón pa espresar órdenes o fechos que deben o tendríen de realizase, pero non necesariamente tánse dando. L'español, al igual que la mayoría de les llingües europees, y a diferencia del llatín, tien formes d'imperativu indiferenciadas respectu al tiempu gramatical. Otra manera, el llatín tenía formes d'imperativu presente y d'imperativu futuru.
L'español namái tien formes d'imperativu pa oraciones afirmatives na segunda persona. Pa espresar el sentíu imperativu n'oraciones negatives úsase'l presente de suxuntivu.

 Español antiguu y mediu 

En español medieval y n'español de los sieglos d'oru los tiempos compuestos non siempres se formaben col auxiliar haber, en verbos de movimientu y otros intransitivos tenía d'usase obligatoriamente el verbu ser:
Soi veníu a estes tierres pa cultivales. (mediu)
Vini a estes tierres pa cultivales. (modernu)
Esti fenómenu dar n'otres llingües romániques como l'italianu o'l francés (ver verbos inergativos y inacusativos#Exemplos del italianu), ya inclusive n'alemán modernu. Siendo esta diferencia d'aidar una traza típica del área llingüística europea.

 Notes 

 Referencies 

 Bibliografía 

 
 

Categoría:Gramática española
Categoría:Tiempos verbales