Idioma chol
{{Ficha d'idioma |nome =
Chol
|nativu = ''Ch'ol''
|familia madre = mesoamérica
|oficial=En [[Méxicu]] tien reconocencia como llingua nacional [https://web.archive.org/web/20070208095913/http://www.sep.gob.mx/work/resources/LocalContent/62817/12/ley_gen_derechos_ling_indigenas_2.htm]
|países= {{MEX}}
|zona=[[Chiapas]] y [[Tabasco]]
|falantes=729 (INEGI,2015) | h1=185&nbsp;300 | h2=desconocíu |rank=''Non nos 100 mayores''
|familia=[[Llingües mayenses]]<br />
&nbsp;Occidentales<br />
&nbsp;&nbsp;Cholano-tzeltalanas<br />
&nbsp;&nbsp;&nbsp;Chol-chontal<br />
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Idioma chol'''
|axencia=
|iso1= |iso2=myn (coleutivu) |iso3=ctu 
}}
L''''idioma chol''' o '''ch'ol''' que'l so endónimu ye '''''lakty'añ''''', ye una [[llingua mayense]] de la caña [[Llingües cholanas|cholana]] falada pol pueblu [[choles|chol]], qu'habita principalmente los estaos [[Méxicu|mexicanos]] de [[Campeche]], [[Tabasco]] y [[Chiapas]], siendo Chiapas onde se concentren la mayoría de los falantes, sobremanera nos conceyos de [[Palenque (Chiapas)|Palenque]], [[Tila (Chiapas)|Tila]], [[Tumbalá]], [[Sábanu (Chiapas)|Sábanu]], [[Saltu d'Agua]], [[Sableres de Catazajá]] y [[Yajalón]]. 

El chol estremar en tres dialeuto: 

* ''Chol de Tila'', faláu por casi 44&nbsp;000 persones, con un índiz de 25&nbsp;% de [[monollingüismu]]. Esta variedá fálase principalmente nel conceyu de [[Tila (Chiapas)|Tila]], en [[Chiapas]];
* ''Chol de Tumbalá'', faláu por 90&nbsp;000 persones nel conceyu de [[Tumbalá]], tamién en Chiapas. L'índiz de monollingüismu de los falantes d'esta variedá ye de 30&nbsp;% aproximao; 
* ''Chol de Sábanu.'' 

El grupu cholano de la familia mayense ye consideráu como un conxuntu de llingües bastante conservadores. Sostúvose que les llingües cholanas, esto ye, el chol, el [[idioma chontal de Tabasco|chontal]] y el [[idioma chortí|chortí]], seríen bien cercanes al [[idioma maya clásicu|maya clásicu]].<ref>Houston, S., O. Chinchilla, Stuart D. "The Decipherment of Ancient Maya Writing", O. of Oklahoma Press, 2001.</ref>

== Morfoloxía y sintaxis ==

El chol, al igual que les demás llingües mayenses, ye una [[llingua aglutinante]], esto ye, qu'apigura a un radical (verbu, sustantivu o axetivu), marques d'axente (el que realiza l'acción verbal), de suxetu (el posesor del oxetu o rellación personal), al traviés d'un sistema de [[sufixos]] y [[prefixos]].

== Númberos ==
El sistema de numberación del chol ye [[Sistema vigesimal#Llingües mesoamericanes|vigesimal]] (va cuntándose a partir de múltiplos de 20), al igual como asocede coles demás llingües mayenses, y polo xeneral, coles demás llingües mesoamericanes. La razón obecede a qu'estes llingües basen el so sistema numbéricu a partir del númberu de deos que tien el ser humanu. Los venti primeros númberos se enlistan de siguío:
{{llista de columnes|2|
:'''1''' jump'ej
:'''2''' cha'p'ej
:'''3''' uxp'ej
:'''4''' chänp'ej
:'''5''' jo'p'ej
:'''6''' wäkp'ej
:'''7''' wukp'ej
:'''8''' waxäkp'ej
:'''9''' bolomp'ej
:'''10''' lujump'ej
:'''11''' junlujump'ej
:'''12''' cha'lujump'ej
:'''13''' uxläjump'e
:'''14''' chänlujump'ej
:'''15''' jo'lujump'ej
:'''16''' wäklujump'ej
:'''17''' wuklujump'ej
:'''18''' waxäklujump'ej
:'''19''' bolomlujump'ej
:'''20''' junk'al
}}

== Ver tamién ==
*
*[[Tabasco]]
*[[Idioma chontal de Tabasco]]
*[[Chontalpa]]
*[[Rexones de Tabasco]]

== Referencies ==
=== Notes ===
{{llistaref}}
=== Enllaces esternos ===
{{Incubator|code=ctu}}
* Centro Estatal de Llingua, Arte y Lliteratura Indíagena, Chiapas, Méxicu [http://www.celali.gob.mx/index.html Páxina Web del CELALI] (En castellán)
* Centru Estatal de Llingua, Arte y Lliteratura Indíagena, Chiapas, Méxicu [https://web.archive.org/web/20080601023732/http://www.celali.gob.mx/indexchol.html Páxina Web del CELALI] (N'idioma ch'ol)
* Diccionariu Chol de Tumabalá con variaciones dialeutales de Tila y Sábanu [https://web.archive.org/web/20061231201422/http://www.sil.org/americas/mexico/maya/chol-tumbala/S121b-DiccionarioFrente-ctu.pdf 1a. parte (I.L.V.)]
* Diccionariu Ch'ol de Tumabalá con variaciones dialeutales de Tila y Sábanu [https://web.archive.org/web/20061230223150/http://www.sil.org/americas/mexico/maya/chol-tumbala/S121c-DiccionarioCuerpo-ctu.pdf 2a. parte (I.L.V.)]
* Llinguaxe Ritual Chol. {{Enllaz rotu|1=Páxina Web de la FAMSI |2=http://www.famsi.org/reports/94017ye/index.html |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}
* Los Choles. [https://web.archive.org/web/20070710224043/http://pacificosur.ciesas.edu.mx/fichas/opcion07.html Páxina Web del CIESAS]






{{Tradubot|Idioma chol}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Pueblu chol]]
[[Categoría:Llingües ch'ol-tzeltal|Chol]]
[[Categoría:Llingües de Méxicu|Chol]]
[[Categoría:Llingües de Tabasco|Chol]]
L'idioma chol o ch'ol que'l so endónimu ye lakty'añ, ye una llingua mayense de la caña cholana falada pol pueblu chol, qu'habita principalmente los estaos mexicanos de Campeche, Tabasco y Chiapas, siendo Chiapas onde se concentren la mayoría de los falantes, sobremanera nos conceyos de Palenque, Tila, Tumbalá, Sábanu, Saltu d'Agua, Sableres de Catazajá y Yajalón. 

El chol estremar en tres dialeuto: 

 Chol de Tila, faláu por casi 44 000 persones, con un índiz de 25 % de monollingüismu. Esta variedá fálase principalmente nel conceyu de Tila, en Chiapas;
 Chol de Tumbalá, faláu por 90 000 persones nel conceyu de Tumbalá, tamién en Chiapas. L'índiz de monollingüismu de los falantes d'esta variedá ye de 30 % aproximao; 
 Chol de Sábanu. 

El grupu cholano de la familia mayense ye consideráu como un conxuntu de llingües bastante conservadores. Sostúvose que les llingües cholanas, esto ye, el chol, el chontal y el chortí, seríen bien cercanes al maya clásicu.Houston, S., O. Chinchilla, Stuart D. "The Decipherment of Ancient Maya Writing", O. of Oklahoma Press, 2001.

 Morfoloxía y sintaxis 

El chol, al igual que les demás llingües mayenses, ye una llingua aglutinante, esto ye, qu'apigura a un radical (verbu, sustantivu o axetivu), marques d'axente (el que realiza l'acción verbal), de suxetu (el posesor del oxetu o rellación personal), al traviés d'un sistema de sufixos y prefixos.

 Númberos 
El sistema de numberación del chol ye vigesimal (va cuntándose a partir de múltiplos de 20), al igual como asocede coles demás llingües mayenses, y polo xeneral, coles demás llingües mesoamericanes. La razón obecede a qu'estes llingües basen el so sistema numbéricu a partir del númberu de deos que tien el ser humanu. Los venti primeros númberos se enlistan de siguío:

 Ver tamién 

Tabasco
Idioma chontal de Tabasco
Chontalpa
Rexones de Tabasco

 Referencies 
 Notes 

 Enllaces esternos 

 Centro Estatal de Llingua, Arte y Lliteratura Indíagena, Chiapas, Méxicu Páxina Web del CELALI (En castellán)
 Centru Estatal de Llingua, Arte y Lliteratura Indíagena, Chiapas, Méxicu Páxina Web del CELALI (N'idioma ch'ol)
 Diccionariu Chol de Tumabalá con variaciones dialeutales de Tila y Sábanu 1a. parte (I.L.V.)
 Diccionariu Ch'ol de Tumabalá con variaciones dialeutales de Tila y Sábanu 2a. parte (I.L.V.)
 Llinguaxe Ritual Chol. 
 Los Choles. Páxina Web del CIESAS

Categoría:Pueblu chol
Chol
Chol
Chol