Alfabetu húngaru antiguu
{{Ficha de sistema d'escritura
|nome = Húngaru antiguu
|exemplu = Homokmegy ohs inscription 900s.png
|tamañu_imaxe = 200px
|imaxe_pie = Inscripción topada en [[Homokmégy]], en [[Bács-Kiskun]], fechada nos [[años 900]].
|tipu = [[Alfabetu]]
|desctipo = 
|idiomes = 
|fam1 = [[Alfabetu protosemíticu|Prosemíticu]]
|fam2 = [[Alfabetu feniciu|Feniciu]]
|fam3 = [[Alfabetu araméu|Araméu]]
|fam4 = [[Inscripciones d'Orkhon|Turcu antiguu]]
|creador = 
|dómina = ca. [[sieglu VII]] - [[sieglu XVII]]
|estáu = 
|rellacionáu = 
|hermandados = 
|unicode = 
|iso15924 = Hung
}}

L''''alfabetu húngaru antiguu''' (n'[[Idioma húngaru|húngaru]] conocíu como ''{{lang|hu|rovásírás}}'' o {{lang|hu|''székely rovásírás''}}, {{lang|hu|''székely-magyar rovás''}}; embrivíu a cencielles como {{lang|hu|''rovás''}} "mozqueta, marca")<ref>Del verbu {{lang|hu|''ró''}} 'tallar', 'marcar', yá que les lletres yeren usualmente tallaes en madera o vares.</ref> ye un [[sistema d'escritura]] [[Alfabetu|alfabéticu]] usáu polos [[maxares]] na [[Alta Edá Media]] (del [[sieglu VII]] al [[sieglu X|X]]). Por cuenta de la so reminiscencia [[Alfabetu rúnicu|rúnica]], l'alfabetu húngaru antiguu tamién foi llamáu popularmente "'''runes húngares'''" o "'''alfabetu de runes húngaru'''". 

Créese que l'alfabetu deriva del [[Inscripciones d'Orkhon|alfabetu turcu antiguu]] y probablemente apaeció per primer vegada mientres el [[sieglu VII]]. Los [[maxares]] asítiase na [[llanura Panónica]] en [[885]]; cuando'l [[Reinu d'Hungría]] foi fundáu en [[1000]] y foi adoptáu'l [[Cristianismu]], l'[[alfabetu llatín]] foi adoptáu y el sistema d'escritura cayó en desusu. Sicasí, en rexones remotes de [[Transilvania]], l'alfabetu caltuvo un usu marxinal polos maxares [[székely]] a lo menos hasta'l [[sieglu XVII]], sol nome de ''székely rovásírás''.

L'alfabetu taba afechu a la [[fonoloxía]] del [[idioma húngaru]], representáu [[lletra|lletres]] por [[fonema|fonemes]], tales como ''cs, gy, ly, ny, ö, sz, ty, ü, zs.''. L'alfabetu húngaru modernu representa estos soníos con [[dígrafu|dígrafos]] (secuencies de lletres usaes pa escribir un solu soníu) y con [[Signu diacríticu|signos diacríticos]]. Sicasí, l'alfabetu {{lang|hu|''rovásírás''}} nun contién les lletres pa los fonemes ''dz, dzs'' del [[Idioma húngaru|húngaru]] modernu, yá que estos son desarrollos relativamente recién na historia d'esi idioma. Les lletres [[Alfabetu llatín|llatines]] ''q, w, x'' y ''y'' tampoco tienen un equivalente, yá que nun son fonemes separaos n'húngaru y solo úsense pa pallabres estranxeres. 

==Oríxenes==
Alredor de [[600]], les tribus maxares treslladar escontra'l suroeste dende los sos antiguos territorios na rexón costera al este del [[Mar Negru]]. Les runes húngares tán rellacionaes col alfabetu turcu antiguu, de la mesma probablemente (anque esiste ciertu alderique al respeutu) deriváu del [[alfabetu araméu]].<ref name="aramaic_origin">Róna-Tas, András (1987). "On the Development and Origin of the East Turkic "Runic" Script" ''Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungariae'', XLI: 7-14</ref>

== Calteres ==
L'alfabetu de runes inclúi 42 lletres que pueden variar de forma pero siendo la mesma. Delles consonantes tienen dos formes, por casu, tenemos 
l'a'''S''' frente a y'''S'''. La primer forma emplegar tres vocales a, á, o, ó, o, ú, ente que la forma 'y' escribir tres y, ë, é, i, í, ö, ő, ü, ű.

<center>
[[Image:Szekely_Hungarian_Rovas_alphabet_Szekely_magyar_rovas_ABC.svg|Hungarian runes]]
</center>
Les runes húngares tamién pueden incluyir delles runes non alfabétiques que nun se presenten xuníes sinón como signos separaos. Conócense como ''capina dictionum'' y nun se definió claramente'l so orixe o'l so usu normal.

Dellos exemplos son:
<center>
[[Ficheru:Rovas letters reptile-like symbols.svg|300px|Capina dictionum]]
</center>

=== Discutiniu académicu===

La escritura con runes húngara foi descrita per primer vegada mientres l'[[Humanismu renacentista|humanismu]] del [[Renacimientu]] y del [[Barrocu]].<ref>[[Diringer, David]]. 1947. ''The Alphabet. A Key to the History of Mankind.'' London: Hutchinson's Scientific and technical Publications. Pp. 314-315.</ref><ref>Gelb, I. J. 1952. A study of writing: The foundations of grammatology. Chicago: [[University of Chicago Press]]. Pp. 142, 144</ref><ref>Gaur, Albertine. 1992. A History of Writing. London: British Library. ISBN 0-7123-0270-0. P. 143.</ref><ref>Coulmas, Florian. 1996. The Blackwell Encyclopedia of Writing Systems. ISBN 0-631-19446-0. Pp. 366-368.</ref> Concretamente en 1598 por János Telegdi nel so manual, ''Rudimenta Priscae Hunnorum Linguae'', nel que presenta la so interpretación de les ''rovás''. esta obra tamién contién testos n'húngaru escritos con runes como por casu el [[Padre nuesu]].

Nel sieglu XIX los estudiosos empezaron a investigar les regles y otres carauterístiques d'esta escritura y foi nesi momentu cuando la pallabra ''rovásírás'' empezó a formar parte de la conciencia popular <!-- subconsciente coleutivu¿? -->húngara.

Puesto que la escritura con runes fuera sustituyida pol llatín les investigaciones de los llingüistes tuvieron que reconstruyir l'alfabetu a partir de documentos y materiales históricos. L'etnógrafu y folclorista [[Gyula Sebestyén]] y el filólogu, llingüista y turcólogo [[Gyula Németh|Gyula (Julius) Németh]], fixeron la mayor parte d'esti trabayu y por ello les obres de Sebestyén ''Rovás és rovásírás'' (''Mozquetes y escritura de runes'') (1909) y ''A magyar rovásírás hiteles emlékei'' de 1915 (''Reliquies fiables de la escritura con rúnica húngara'') contién abondosa información sobre la tema.

== Ver tamién ==
* [[Historia medieval d'Hungría]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

==Bibliografía==
===Húngaru===
* {{lang|hu|''Új Magyar Lexikon''}} (Nueva Enciclopedia Húngara). Budapest: Akadémiai Kiadó, vol. 5, ISBN 963-05-2808-8
* Sebestyén, Gyula (1915). {{lang|hu|''A magyar rovásírás hiteles emlékei''}}, Budapest.
* Fodor, István; György Diószegi y László Legeza (1996). {{lang|hu|''Őseink nyomában''}}. (On the scent of our ancestors) Budapest: Magyar Könyvklub-Helikon Kiadó, p. 82, ISBN 963-208-400-4 
* Tóth-Károly Bera, Dóra (1996). ''Honfoglalás és őstörténet''. Budapest: Aquila, ISBN 963-8276-96-7
* Kiszely, István. [http://istvandr.kiszely.hu/ostortenet/ A magyar nép õstörténete]

===Inglés===
* Rockstein, Edward D. (1990). "The Mystery of the Székely Runes", ''Epigraphic Society Occasional Papers'', 19: 176–183.

===Llatín===
* Thelegdi, J. (1598). {{lang|la|''Rudimenta priscae Hunnorum linguae brevibus quaestionibus et responsionibus comprehensa''}}, Batavia.

== Enllaces esternos ==
{{commonscat|Szekely-Hungarian Rovas script}}
* (n'húngaru) [http://rvs.hu Rovas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210128221327/http://rvs.hu/ |date=2021-01-28 }}
* (n'húngaru ya inglés) [http://rovasirashonlap.fw.hu/ Dr. Gábor Hosszú: Rovásírás]
* (n'húngaru) [https://web.archive.org/web/20081219035308/http://rovasirashonlap.tar.hu/elorovas/index.html Rovas] 
* (n'húngaru) [https://web.archive.org/web/20060613185506/http://www.rovas.hu/ Portal de Rovas húngares] 
* (n'inglés) [http://www.omniglot.com/writing/hungarian_runes.htm Runes húngares / Rovás]
* (n'húngaru) [http://rovasirashonlap.fw.hu Szekler Rovas] 
* (n'inglés) [http://www.youtube.com/watch?v=eLZjw9sCop8 Videu de runes con notación fonética IPA] 





{{Tradubot|Alfabeto húngaro antiguo}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Historia d'Hungría]]
[[Categoría:Idioma húngaru]]
[[Categoría:Runoloxía]]
[[Categoría:Alfabetos obsoletos|Hungaro Antiguu]]
L'alfabetu húngaru antiguu (n'húngaru conocíu como  o , ; embrivíu a cencielles como  "mozqueta, marca")Del verbu  'tallar', 'marcar', yá que les lletres yeren usualmente tallaes en madera o vares. ye un sistema d'escritura alfabéticu usáu polos maxares na Alta Edá Media (del sieglu VII al X). Por cuenta de la so reminiscencia rúnica, l'alfabetu húngaru antiguu tamién foi llamáu popularmente "runes húngares" o "alfabetu de runes húngaru". 

Créese que l'alfabetu deriva del alfabetu turcu antiguu y probablemente apaeció per primer vegada mientres el sieglu VII. Los maxares asítiase na llanura Panónica en 885; cuando'l Reinu d'Hungría foi fundáu en 1000 y foi adoptáu'l Cristianismu, l'alfabetu llatín foi adoptáu y el sistema d'escritura cayó en desusu. Sicasí, en rexones remotes de Transilvania, l'alfabetu caltuvo un usu marxinal polos maxares székely a lo menos hasta'l sieglu XVII, sol nome de székely rovásírás.

L'alfabetu taba afechu a la fonoloxía del idioma húngaru, representáu lletres por fonemes, tales como cs, gy, ly, ny, ö, sz, ty, ü, zs.. L'alfabetu húngaru modernu representa estos soníos con dígrafos (secuencies de lletres usaes pa escribir un solu soníu) y con signos diacríticos. Sicasí, l'alfabetu  nun contién les lletres pa los fonemes dz, dzs del húngaru modernu, yá que estos son desarrollos relativamente recién na historia d'esi idioma. Les lletres llatines q, w, x y y tampoco tienen un equivalente, yá que nun son fonemes separaos n'húngaru y solo úsense pa pallabres estranxeres. 

Oríxenes
Alredor de 600, les tribus maxares treslladar escontra'l suroeste dende los sos antiguos territorios na rexón costera al este del Mar Negru. Les runes húngares tán rellacionaes col alfabetu turcu antiguu, de la mesma probablemente (anque esiste ciertu alderique al respeutu) deriváu del alfabetu araméu.Róna-Tas, András (1987). "On the Development and Origin of the East Turkic "Runic" Script" Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungariae, XLI: 7-14

 Calteres 
L'alfabetu de runes inclúi 42 lletres que pueden variar de forma pero siendo la mesma. Delles consonantes tienen dos formes, por casu, tenemos 
l'aS frente a yS. La primer forma emplegar tres vocales a, á, o, ó, o, ú, ente que la forma 'y' escribir tres y, ë, é, i, í, ö, ő, ü, ű.

Hungarian runes
Les runes húngares tamién pueden incluyir delles runes non alfabétiques que nun se presenten xuníes sinón como signos separaos. Conócense como capina dictionum y nun se definió claramente'l so orixe o'l so usu normal.

Dellos exemplos son:
300px|Capina dictionum

 Discutiniu académicu

La escritura con runes húngara foi descrita per primer vegada mientres l'humanismu del Renacimientu y del Barrocu.Diringer, David. 1947. The Alphabet. A Key to the History of Mankind. London: Hutchinson's Scientific and technical Publications. Pp. 314-315.Gelb, I. J. 1952. A study of writing: The foundations of grammatology. Chicago: University of Chicago Press. Pp. 142, 144Gaur, Albertine. 1992. A History of Writing. London: British Library. ISBN 0-7123-0270-0. P. 143.Coulmas, Florian. 1996. The Blackwell Encyclopedia of Writing Systems. ISBN 0-631-19446-0. Pp. 366-368. Concretamente en 1598 por János Telegdi nel so manual, Rudimenta Priscae Hunnorum Linguae, nel que presenta la so interpretación de les rovás. esta obra tamién contién testos n'húngaru escritos con runes como por casu el Padre nuesu.

Nel sieglu XIX los estudiosos empezaron a investigar les regles y otres carauterístiques d'esta escritura y foi nesi momentu cuando la pallabra rovásírás empezó a formar parte de la conciencia popular húngara.

Puesto que la escritura con runes fuera sustituyida pol llatín les investigaciones de los llingüistes tuvieron que reconstruyir l'alfabetu a partir de documentos y materiales históricos. L'etnógrafu y folclorista Gyula Sebestyén y el filólogu, llingüista y turcólogo Gyula (Julius) Németh, fixeron la mayor parte d'esti trabayu y por ello les obres de Sebestyén Rovás és rovásírás (Mozquetes y escritura de runes) (1909) y A magyar rovásírás hiteles emlékei de 1915 (Reliquies fiables de la escritura con rúnica húngara) contién abondosa información sobre la tema.

 Ver tamién 
 Historia medieval d'Hungría

 Referencies 

Bibliografía
Húngaru
  (Nueva Enciclopedia Húngara). Budapest: Akadémiai Kiadó, vol. 5, ISBN 963-05-2808-8
 Sebestyén, Gyula (1915). , Budapest.
 Fodor, István; György Diószegi y László Legeza (1996). . (On the scent of our ancestors) Budapest: Magyar Könyvklub-Helikon Kiadó, p. 82, ISBN 963-208-400-4 
 Tóth-Károly Bera, Dóra (1996). Honfoglalás és őstörténet. Budapest: Aquila, ISBN 963-8276-96-7
 Kiszely, István. A magyar nép õstörténete

Inglés
 Rockstein, Edward D. (1990). "The Mystery of the Székely Runes", Epigraphic Society Occasional Papers, 19: 176–183.

Llatín
 Thelegdi, J. (1598). , Batavia.

 Enllaces esternos 

 (n'húngaru) Rovas 
 (n'húngaru ya inglés) Dr. Gábor Hosszú: Rovásírás
 (n'húngaru) Rovas 
 (n'húngaru) Portal de Rovas húngares 
 (n'inglés) Runes húngares / Rovás
 (n'húngaru) Szekler Rovas 
 (n'inglés) Videu de runes con notación fonética IPA 

Categoría:Historia d'Hungría
Categoría:Idioma húngaru
Categoría:Runoloxía
Hungaro Antiguu