Idioma kanoé
{{ficha d'idioma |
nome = Kanoê, Kapixanã
| nativu = 
| familia madre = área amazónica central y oriental
| país = {{BRA}}
| zona = [[Rondônia]]
| falantes = ~5 ([[2004]])<ref>Laercio Nora Bacelar, 2004</ref>
| familia = [[llingua aisllada|Aisllada]]
| llingua aisllada = 
| oficial = 
| iso2 = 
| iso3 = kxo
| mapa = [[Ficheru:Brazil State Rondonia.svg|280px]]
| mapa_lleenda = Estáu de [[Rondônia]], onde s'atopa'l territoriu históricu de los kanoê-kapixanã.
}}
El '''kanoé''' o '''kanoê''' (tamién llamáu '''kapixana''' y '''Kapixanã''') ye una [[llingües indíxenes d'América|llingua indíxena]] falada polos kanoê que na so gran mayoría falen mayoritariamente portugués o otres llingües indíxenes por causa de los matrimonios mistos.<ref name=Ethnologue>{{cita web |url=http://www.ethnologue.com/show_lang_family.asp?code=kxo |títulu=Linguistic Lineage for Kanoé |fechaaccesu=22 de setiembre de 2007}}</ref>

Nun tien de confundir se col '''canoé''' o '''amniapé''' una llingua yá estinguida que pertencía bien probablemente a la [[llingües tupí|familia tupí]] y falábase tamién en Rondônia.

== Aspeutos históricos, sociales y culturales ==
Los postreros falantes de kanoê pertenecíen a dos grupos distintos que reflexaben distintu grau d'integración na vida social de los brasilanos non indíxenes. El primeru llamáu '''kanoês de Deolinda-Ríu Guaporé''' y el segundu llamáu '''kanoês aisllaos del Omeré'''. El primer grupu ta formada por pocu más d'un centenar de persones, toes elles billingües en portugués ente'l que s'atopen bien pocos falantes. Del segundu grupu en (2004) conócense cinco miembros, una pareya nueva, un neñu pequeñu y dellos parientes finaos, toos ellos monollingües en kanoê y que caltienen contautu colos akuntsum (akũtsũ).<ref>L. N. Bacelar, 2004, páxs. 32-38</ref> La separación de los dos grupos podría remontase a principios de sieglu cuando lleñadores y mineros brasilanos invadieron la rexón, y esclavizaron y forzaron a trabayar a numberosos indíxenes. Al paecer un grupu de kanoê, d'unes 50 persones, abellugar na selva rehuyendo el contautu colos brasilanos. Una serie de situaciones tráxiques amenorgó al grupu de la selva a una sola familia.

Historicemente los kanoês fueron alcontraos na cabecera del ríu Tanaru y en cúrso-y mediu del Corumbiara (del cual el Omeré ye afluente), ente que'l grupu históricamente llamáu kapishanã nes cabecera de los ríos Mutuca, Cachoeira Perdida y Borboleta, afluenes del Apediá. Les llistes de vocabulariu recoyíes mientres el sieglu XX suxeren que realmente los kapishnã y los kanoê falaríen la mesma llingua o dos variantes cercanes de la mesma llingua.

== Clasificación ==
El kanoê ye una llingua de mala clasificación, munchos autores prefieren considerala como una [[llingua aisllada]], anque distintos autores trataron de rellacionala con casi toles llingües vecines, ensin que nenguna d'estes propuestes de parentescu con otres llingües d'América del Sur tuviera amplia aceptación.

Price (1978) conxeturó que'l Kanoê yera un miembru de la [[llingües nambicuaras|familia nambikwara]], anque n'otru trabayu posterior refugó dicha hipótesis. Otros autores consideraron que se trata d'una llingua de la [[Llingües mondé|subfamilia mondé]] o [[llingües tuparí|tuparí]].<ref>Pottier, 1983; Grimes & Grimes (2000).</ref> Sicasí, estos últimos tracamundios débense ensin dulda qu'esistió una llingua yá estinguida de nome canoé (tamién llamada amniapé, mekéns, guarategaja y koaratira) Greenberg (1990) trató de relacionaro col [[idioma kunza|kunza]], faláu nel sieglu XIX en Chile y Bolivia,<ref>L. N. Bacelar, 2004, señala que la evidencia apurrida por Greenberg tien numberosos errores semánticos y de trescripción, pol que'l númberu de items comprables nun ye más d'una decena.</ref> anque más tarde presentó dalguna pequeña evidencia de que'l Kanoê podría tar remotamente rellacionáu coles llingües tukanas.<ref>Greenberg, 1997</ref>

Van der Voort (2007) presenta una llista de 61 términos en delles llingües de la rexón, nes cualos apaecen delles correspondencies ente'l kanoê y el [[idioma kwazá|kwazá]], otra llingua aisllada de Rondônia. Anque dalgunes d'estes correspondencies podríen ser préstamos, tamién esisten coincidencies n'el clasificadores nominales lo que realmente podría indicar un xenuinu parentescu.

== Descripción llingüística ==
El kanoê foi pocu estudiáu en comparanza con otres llingües de Rondônia. La gramática más recién y más completa ye la de L. Nora Bacelar (2004). Na que se basa llargamente la siguiente descripción de la llingua.

=== Fonoloxía ===
L'inventariu vocálicu vien dau por:<ref>L. N. Bacelar, 2004, p. 58</ref>
{| {{tablaguapa}}
! rowspan="2"|
! colspan="3" | '''orales'''
! colspan="3" | '''nasales'''
|-
|[[vocal anterior|anterior]]
|[[vocal central|central]]
|[[vocal posterior|posterior]]
|[[vocal anterior|anterior]]
|[[vocal central|central]]
|[[vocal posterior|posterior]]
|-align=center
! [[vocal zarrada|zarraes]]
| style="font-size:larger;" |{{IPA|i}} 
| style="font-size:larger;" |{{IPA|ɨ}}
| style="font-size:larger;" |{{IPA|o}}
| style="font-size:larger;" |{{IPA|ĩ}} 
| 
| style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|ũ}} 
|-align=center
! [[vocal media|medies]]
| style="font-size:larger;" |{{IPA|y}}
| 
| style="font-size:larger;" |{{IPA|o}}
| style="font-size:larger;" |{{IPA|ẽ}}
| 
| style="font-size:larger;" |{{IPA|õ}} 
|-align=center
! [[vocal abierta|abiertes]]
| style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|æ}} 
| colspan=2 style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|a}}
| style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|æ̃}} 
| colspan=2 style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|ã}}
|}
L'inventariu consonánticu vien dau por:<ref>L. N. Bacelar, 2004, p. 47</ref>
{| {{tablaguapa}}
|- align=center
! 
![[consonante llabial|llabial]]
![[consonante alveolar|alveolar]]
![[consonante palatal|palatal]]
![[consonante velar|velar]]
|- align=center
! [[oclusiva]]
| style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|p}} 
| style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|t}}
| 
| style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|k}}
|- align=center
! [[consonante nasal|nasal]]
| style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|m}} 
| style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|n}}
| style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|ñ}}
| 
|- aling=center
! [[africada]]
| 
| colspan=2 rowspan=2 style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|ʦ}} 
|
|- align=center
! [[fricativa]]
| style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|β}} 
| style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|x}}
|- align=center
! aproximante
| style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|w}} 
| style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|r}}
| style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|j}}
| 
|}
* Na ortografía usada usualmente pa la llingua los fonemes {{IPA|/β, x/}} trescríbense como <''v, h''>.
* El fonema {{IPA|/ʦ/}} presenta alófonos africaos {{IPA|[ʦ, ʧ]}} y non africaos {{IPA|[s, ʃ]}}.

== Referencies ==
{{llistaref}}
=== Bibliografía ===
* Laércio Nora Bacelar (2004): [http://www.bandavisual.org/docs/kanoe/Laercio%20Nora.pdf ''Gramática da Língua Kanoê''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304210858/http://www.bandavisual.org/docs/kanoe/Laercio%20Nora.pdf |date=2016-03-04 }}, Katholieke Universitiet Nijmengen, Holanda.

{{ORDENAR:Kanoe}}


{{Tradubot|Idioma kanoé}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Llingües aisllaes d'América]]
[[Categoría:Llingües de Brasil]]
El kanoé o kanoê (tamién llamáu kapixana y Kapixanã) ye una llingua indíxena falada polos kanoê que na so gran mayoría falen mayoritariamente portugués o otres llingües indíxenes por causa de los matrimonios mistos.

Nun tien de confundir se col canoé o amniapé una llingua yá estinguida que pertencía bien probablemente a la familia tupí y falábase tamién en Rondônia.

 Aspeutos históricos, sociales y culturales 
Los postreros falantes de kanoê pertenecíen a dos grupos distintos que reflexaben distintu grau d'integración na vida social de los brasilanos non indíxenes. El primeru llamáu kanoês de Deolinda-Ríu Guaporé y el segundu llamáu kanoês aisllaos del Omeré. El primer grupu ta formada por pocu más d'un centenar de persones, toes elles billingües en portugués ente'l que s'atopen bien pocos falantes. Del segundu grupu en (2004) conócense cinco miembros, una pareya nueva, un neñu pequeñu y dellos parientes finaos, toos ellos monollingües en kanoê y que caltienen contautu colos akuntsum (akũtsũ).L. N. Bacelar, 2004, páxs. 32-38 La separación de los dos grupos podría remontase a principios de sieglu cuando lleñadores y mineros brasilanos invadieron la rexón, y esclavizaron y forzaron a trabayar a numberosos indíxenes. Al paecer un grupu de kanoê, d'unes 50 persones, abellugar na selva rehuyendo el contautu colos brasilanos. Una serie de situaciones tráxiques amenorgó al grupu de la selva a una sola familia.

Historicemente los kanoês fueron alcontraos na cabecera del ríu Tanaru y en cúrso-y mediu del Corumbiara (del cual el Omeré ye afluente), ente que'l grupu históricamente llamáu kapishanã nes cabecera de los ríos Mutuca, Cachoeira Perdida y Borboleta, afluenes del Apediá. Les llistes de vocabulariu recoyíes mientres el sieglu XX suxeren que realmente los kapishnã y los kanoê falaríen la mesma llingua o dos variantes cercanes de la mesma llingua.

 Clasificación 
El kanoê ye una llingua de mala clasificación, munchos autores prefieren considerala como una llingua aisllada, anque distintos autores trataron de rellacionala con casi toles llingües vecines, ensin que nenguna d'estes propuestes de parentescu con otres llingües d'América del Sur tuviera amplia aceptación.

Price (1978) conxeturó que'l Kanoê yera un miembru de la familia nambikwara, anque n'otru trabayu posterior refugó dicha hipótesis. Otros autores consideraron que se trata d'una llingua de la subfamilia mondé o tuparí.Pottier, 1983; Grimes & Grimes (2000). Sicasí, estos últimos tracamundios débense ensin dulda qu'esistió una llingua yá estinguida de nome canoé (tamién llamada amniapé, mekéns, guarategaja y koaratira) Greenberg (1990) trató de relacionaro col kunza, faláu nel sieglu XIX en Chile y Bolivia,L. N. Bacelar, 2004, señala que la evidencia apurrida por Greenberg tien numberosos errores semánticos y de trescripción, pol que'l númberu de items comprables nun ye más d'una decena. anque más tarde presentó dalguna pequeña evidencia de que'l Kanoê podría tar remotamente rellacionáu coles llingües tukanas.Greenberg, 1997

Van der Voort (2007) presenta una llista de 61 términos en delles llingües de la rexón, nes cualos apaecen delles correspondencies ente'l kanoê y el kwazá, otra llingua aisllada de Rondônia. Anque dalgunes d'estes correspondencies podríen ser préstamos, tamién esisten coincidencies n'el clasificadores nominales lo que realmente podría indicar un xenuinu parentescu.

 Descripción llingüística 
El kanoê foi pocu estudiáu en comparanza con otres llingües de Rondônia. La gramática más recién y más completa ye la de L. Nora Bacelar (2004). Na que se basa llargamente la siguiente descripción de la llingua.

 Fonoloxía 
L'inventariu vocálicu vien dau por:L. N. Bacelar, 2004, p. 58
 orales nasalesanteriorcentralposterioranteriorcentralposterior zarraes     medies    abiertes  
L'inventariu consonánticu vien dau por:L. N. Bacelar, 2004, p. 47
 llabialalveolarpalatalvelar oclusiva   nasal   africada   fricativa  aproximante  
 Na ortografía usada usualmente pa la llingua los fonemes  trescríbense como <v, h>.
 El fonema  presenta alófonos africaos  y non africaos .

 Referencies 

 Bibliografía 
 Laércio Nora Bacelar (2004): Gramática da Língua Kanoê , Katholieke Universitiet Nijmengen, Holanda.

Categoría:Llingües aisllaes d'América
Categoría:Llingües de Brasil