Calendariu de Coligny
{{Construcción}}
[[Ficheru:coligny.jpg|thumb|300px|Vista de la placa reensamblada.]]
El '''calendariu de Coligny''' [[Galia|galu]] atopar en Coligny, [[Ain]], [[Francia]] ({{coord|46|23|N|5|21|E}}) cerca de [[Lyon]] en [[1897]], xunto cola cabeza d'una estatua de bronce d'una figura masculina xuvenil. Ye un [[calendariu lunisolar]].

Foi grabáu nuna placa de [[bronce]], calteníu en 73 fragmentos que orixinalmente yeren de 1.48 m d'anchu y 0.9 m d'altu, siendo probable que'l so orixe date del final del [[sieglu II]].<ref name="La Llingua Gauloise">Lambert, Pierre-Yves ([[2003]]). ''La langue gauloise''. Paris, Ediciones Errance. 2ª edición. ISBN 2-87772-224-4. Capítulu 9 tituláu "''Un calandrier gaulois''".</ref> Ta escritu n'inscripciones capitales llatines y en [[idioma galu]].<ref>Duval, Paul-Marie y Pinault, Georges (eds) ([[1986]]). ''Receuil des Inscriptions Gauloises'' (R.I.G.), Vol. 3: ''Les calendriers du Coligny (73 fragments) et Villards d'Heria (8 fragments''). [[París]], Ediciones du CNRS.</ref> La placa restaurada contién dieciséis columnes verticales, con 62 meses distribuyíos sobre cinco años.

L'arqueólogu francés J. Monard especuló qu'ésti foi grabáu por [[druida|druides]] que deseyaben caltener la so tradición de caltener el tiempu nel periodu nel cual el [[calendariu xulianu]] foi impuestu a lo llargo del [[Imperiu romanu]]. Sicasí, la forma xeneral del calendariu fai pensar nos calendarios públicos (o ''parapegmata'') atopaos en distintes partes del mundu [[Grecia|griegu]] y [[roma]]non.<ref>Lehoux, D. R. ''Parapegmata: or Astrology, Weather, and Calendars in the Ancient World''. [http://www.collectionscanada.ca/obj/s4/f2/dsk2/ftp03/NQ53766.pdf PhD Dissertation, University of Toronto, 2000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060923180849/http://www.collectionscanada.ca/obj/s4/f2/dsk2/ftp03/NQ53766.pdf |date=2006-09-23 }}.</ref>

Un calendariu similar atópase cerca de Villards d'Heriad ({{coord|46|25|N|5|44|E}}), del cual namái caltener ocho fragmento pequeños. Anguaño ta calteníu nel Musée d'Archéologie du Jura en [[Lons-le-Saunier]].

== Sistema ==
El calendariu célticu continental foi reconstruyíu de los calendarios de Coligny y d'Heria de Villards y tien les siguientes propiedaes:

* yera un calendariu lunisolar, intentando sincronizar l'añu solar y el mes llunar.
* los [[mes]]es yeren llunares. Los investigadores discrepen alrodiu de si l'entamu del mes yera la [[lluna]] nueva o la [[lluna llena]].
* l'[[Calendariu llunar|añu llunar]] común constaba de 354 o 355 díes.
* l'añu calendariu empezaba con ''Samonios'', que de normal s'asume que correspuende al antiguu [[Samain]] [[Irlanda|irlandés]], dando'l [[seronda]] como empiezu del añu. Sicasí, como ''Samon'' en [[Idioma galu|galu]] significa ''branu'',<ref name="La Llingua Gauloise" /> l'entamu del calendariu ye discutible. -y Contel y Verdier ([[1997]]) argumenten que l'entamu del añu ye'l [[solsticiu]] de branu, ente que Monard ([[1999]]) afirma que l'entamu ye l'[[equinocciu]] de seronda.
* la entrada TRINVX[tion] SAMO[nii] SINDIV ("güei tres-nueches de Samonios") el 17 de ''Samonios'' suxer que la fiesta de Samhain foi considerada siquier mientres tres nueches.
* el [[añu solar]] averar pol insertamientu d'un décimotercer mes intercaladamente cada dos años y mediu (distintu al [[Calendariu musulmán|calendariu islámicu]], onde l'añu calendariu sigue camudando en rellación al añu solar). Los meses adicionales entrepolábense antes de ''Samonios'' nel primer añu, y ente ''Cutios'' y ''Giamonios'' nel tercer añu. El nome del primer mes entrepolar nun ye conocíu con certidume, el testu ye fragmentariu y solo conozse ''Mid''; el segundu mes entrepolar ye ''Ciallos bis Sonnocingos''.<ref name="La Llingua Gauloise" />
* los meses taben estremaos en dos metaes; el principiu de la segunda metá denominar col términu ''Atenoux''. La unidá básica del calendariu célticu yera d'esta forma la quincena o mediu mes, como tamién lo suxeren dellos fragmentos del folclor célticu. La primer metá siempres taba constituyida por 15 díes, y la segunda variaba de 14 a 15 díes en meses alternaos (similar al [[calendariu hindú]]).
* los meses de 30 díes denominábense ''Matos'', afortunaos, ente que los de 29 díes yeren denominaos ''Anmatos'', desafortunaos.
* un simple ciclu de cinco años paecería ser insuficientemente exactu; la socesión de meses entrepolares complétase cada trenta años, dempués de cinco ciclo de 62 llunaciones con dos meses entrepolares cada unu, y un ciclu de 61 llunaciones, con un solu mes entrepolar, o dempués d'un total de 11 meses entrepolares. Esto asume qu'hai esautamente 371 llunaciones en 30 años, lo que ye exactu pa un día cada 20 o 21 años en permediu (esto ye menos exactu que'l calendariu xulianu, que camuda un día n'aprosimao 130 años, pero qu'ignora los meses llunares). Puede asumise qu'un "ciclu de 30 años" nun yera prescriptivu, y que un mes extra podría ser omitíu por necesidá (esto ye, alredor d'unos 300 años dempués del entamu del calendariu).

La interpretación de ''atenoux'' como "nueche retornada" ye improbable<ref>Delamarre, Xavier (2003). ''Dictionnaire de la langue gauloise: une approche linguistique du vieux-celtique continental''. 2ª edición, Paris, Ediciones Errance. ISBN 2-87772-237-6</ref> y "anovando" paecería ser más probable; asina'l mes empezaría cola lluna nueva, polo que ''atenoux'' indicaría la renovación, la lluna llena.

== Fontes históriques del calendariu galu ==

=== Pliniu'l Vieyu ===
Na ''[[Naturalis Historia|Historia Natural]]'' de [[Pliniu'l Vieyu]], nun discutiniu sobre la recoyida druídica del [[Viscum album|arfueyu]]<ref>Bostock, John and H.T. Riley (eds) ([[1855]]). ''Pliny the Elder, The Natural History'' Book 16, "the natural history of the forest trees". Chapter 95, ''Historical facts connected with the mistletoe''. Traducción al inglés ([http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.02.0137&query=head%3D%231009 disponible online]). Orixinal en llatín ([http://penelope.uchicago.edu/Thayer/L/Roman/Texts/Pliny_the_Elder/16*.html tamién disponible]). El testu en llatín d'esti pasaxe específicu diz: ''est autem id rarum admodum inventu et repertum magna religione petitur et ante omnia sesta lluna, quae principia mensum annorumque his facit et saeculi post tricesimum annum, quia iam virium abonde habeat nec sit sui dimidia.''</ref>

<blockquote>
L'arfueyu, sicasí, atópase raramente sobre'l carbayu; y cuando lo atopen, recoyer con ritos apinaos de medrana relixosa. Esto fai más particularmente '''nel quintu día de lluna, el día que ye'l principiu de los sos meses y años, lo mesmo que de les sos eres que, según ellos, ye por trenta años'''. Esi día ellos escoyer porque la lluna, anque inda nun s'atopa na metá del so cursu, yá tien influencia y poder considerable; y ellos llamar por un nome que significa, nel so idioma, la curatodo.
</blockquote>

Esti comentariu sofita los grupos de cinco años nel Calendariu de Coligny con sieglos de 30 años, cola sustracción d'un mes entrepolar por sieglu pa encuadrar los ciclos solar y llunar con más precisión.

=== Xuliu César ===
[[Xuliu César]] en ''Les Guerres Gáliques''<ref>Julius Caesar, ''The Gallic Wars'' 6.18. traducción al inglés ([http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Caes.+Gal.+6.18 disponible online]). Orixinal en Latin ([http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus:text:1999.02.0002:book=6:chapter=18 tamién diponible]). El testu en llatín d'esti pasaxe específicu diz: ''Ob eam causam spatia omnis temporis non númberu dierum sei noctium finiunt; dies natales et mensum et annorum initia sic observant ut noctem dies subsequatur.''</ref> menta que los díes, meses y años empiecen con una metá escura siguida por una metá clara.

<blockquote>
Los galos afirmen que son descendientes del dios Dis y que eso -yos foi tresmitíu polos druíes. Por esa razón ellos calculen les divisiones de cada estación, non pol númberu de díes, sinón pol de nueches; los aniversarios de nacencies '''y los entamos de los meses y de los años''' cúntense como que'l día sigue a la nueche.
</blockquote>

Esto concuerda con un mes qu'empieza a la escuridá de la lluna, o al sestu día de la lluna como menta Plinio; nun concordar con un mes qu'empieza cola lluna llena, como se menta en munchos discutinios [[Neopaganismu|neopaganas]] del Calendariu de Coligny.

== Meses ==
[[Ficheru:Coligny-closeup.jpg|thumb|250px|Detalle de Mid Samonios.]]
La socesión de nomes de mes de la siguiente tabla asume que'l calendariu empieza col equinocciu de seronda y derívase del analís de Monard (1999) y otros.

{| border="1" cellspacing="0" cellpadding="4"
! align=center | #|| align=center | Nome del Mes || Mes Xulianu || align=center | Comentariu
|-
| align=right | 1 || SAMON[IOS] || align=center | (Oct/Nov) || &nbsp;
|-
| align=right | 2 || DVMANN[OSIOS] || align=center | (Nov/Dic) || del proto-IE ''*dh³-'' y del irlandés ''dumhach'' "brumoso"
|-
| align=right | 3 || RIVROS || align=center | (Dic/Ene) || del [[Idioma irlandés|irlandés]] ''reu'' "escarcha"
|-
| align=right | 4 || ANAGANTIO[S] || align=center | (Ene/Feb) || &nbsp;
|-
| align=right | 5 || OGRONIOS || align=center | (Feb/Mar) || del proto-IE ''*ow-'', ''*ougro-'' "fríu, frescor"
|-
| align=right | 6 || CVTIOS || align=center | (Mar/Abr) || del irlandés ''cith/cioth'' "agua"
|-
|&nbsp;|| (SONNOCINGOS) || &nbsp; || "empiezu de primavera"?
|-
| align=right | 7 || GIAMONIOS || align=center | (Abr/May) || ver etimoloxía de samain, del irlandés ''geimhreadh'' "iviernu"
|-
| align=right | 8 || SIMIVISONNA[COS] || align=center | (May/Jun) || "metá-primavera"?
|-
| align=right | 9 || EQVOS || align=center | (Jun/Jul) || del proto-IE ''*ek'w-'' y del irlandés ''*ech'' "caballu"
|-
| 10 || ELEMBIV[IOS] || align=center | (Jul/Ago) || del irlandés ''elit'' "venáu, venado"
|-
| 11 || EDRINI[VOS] || align=center | (Ago/Sep) || del proto-IE ''*aidh-'' "quemar" y del irlandés ''aed'' "fueu"
|-
| 12 || CANTLOS || align=center | (Sep/Oct) || del proto-IE ''*kantlo-'' y del irlandés ''caint'' "cantar"
|}

Les festividaes de Beltane (Giammonios la lluna llena) y Lughnasadh (Elembivios la lluna llena) indicar por un sellu pequeñu. Nun s'indica una correspondencia con [[Imbolc]] (Anagantios la lluna llena).

== Notes y referencies ==
{{llistaref}}

== Bibliografía ==
* {{cita llibru |
autor = -y Contel, Jean-Michel y Verdier, Paul
| títulu = Un calendrier celtique: -y calendrier gaulois de Coligny
| añu = [[1997]]
| editorial = París: Errance
| id = ISBN 2-87772-136-1 
}}
* {{cita llibru |
autor = Monard, Joseph
| títulu = About the Coligny Calendar 
| añu = [[1996]]
| editorial = Privately published monograph
| id =
}}
* {{cita llibru |
autor = Monard, Joseph
| títulu = Découpage saisonnier de l'année celtique.
| añu = 1996
| editorial = Privately published monograph
| id =
}}
* {{cita llibru |
autor = Monard, Joseph
| títulu = Histoire du calendrier gaulois: -y calendrier de Coligny.
| añu = [[1999]]
| editorial = París: Burillier
| id = ISBN 2-912616-01-8 
}}

== Enllaces esternos ==
* [https://web.archive.org/web/20060617184850/http://www.cervantesvirtual.com/historia/TH/calendariu_celta.shtml El Calendariu Celta]

=== N'inglés ===
* {{Enllaz rotu|1=[http://www.roman-britain.co.uk/coligny.htm The Coligny Tablet] |2=http://www.roman-britain.co.uk/coligny.htm |bot=InternetArchiveBot }}
* {{enllaz rotu|1=[http://technovate.org/web/coligny.htm Coligny Calendar Page] |2=http://technovate.org/web/coligny.htm |bot=InternetArchiveBot }}
* [http://www.personal.utulsa.edu/~marc-carlson/calendar/coligni.html Coligny Calendar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181124190156/http://www.personal.utulsa.edu/~marc-carlson/calendar/coligni.html |date=2018-11-24 }}





{{Tradubot|Calendario de Coligny}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Calendarios]]
[[Categoría:Restos arqueolóxicos]]
[[Categoría:Llingües celtes]]
[[Categoría:Estudios celtes]]
El calendariu de Coligny galu atopar en Coligny, Ain, Francia () cerca de Lyon en 1897, xunto cola cabeza d'una estatua de bronce d'una figura masculina xuvenil. Ye un calendariu lunisolar.

Foi grabáu nuna placa de bronce, calteníu en 73 fragmentos que orixinalmente yeren de 1.48 m d'anchu y 0.9 m d'altu, siendo probable que'l so orixe date del final del sieglu II.Lambert, Pierre-Yves (2003). La langue gauloise. Paris, Ediciones Errance. 2ª edición. ISBN 2-87772-224-4. Capítulu 9 tituláu "Un calandrier gaulois". Ta escritu n'inscripciones capitales llatines y en idioma galu.Duval, Paul-Marie y Pinault, Georges (eds) (1986). Receuil des Inscriptions Gauloises (R.I.G.), Vol. 3: Les calendriers du Coligny (73 fragments) et Villards d'Heria (8 fragments). París, Ediciones du CNRS. La placa restaurada contién dieciséis columnes verticales, con 62 meses distribuyíos sobre cinco años.

L'arqueólogu francés J. Monard especuló qu'ésti foi grabáu por druides que deseyaben caltener la so tradición de caltener el tiempu nel periodu nel cual el calendariu xulianu foi impuestu a lo llargo del Imperiu romanu. Sicasí, la forma xeneral del calendariu fai pensar nos calendarios públicos (o parapegmata) atopaos en distintes partes del mundu griegu y romanon.Lehoux, D. R. Parapegmata: or Astrology, Weather, and Calendars in the Ancient World. PhD Dissertation, University of Toronto, 2000 .

Un calendariu similar atópase cerca de Villards d'Heriad (), del cual namái caltener ocho fragmento pequeños. Anguaño ta calteníu nel Musée d'Archéologie du Jura en Lons-le-Saunier.

 Sistema 
El calendariu célticu continental foi reconstruyíu de los calendarios de Coligny y d'Heria de Villards y tien les siguientes propiedaes:

 yera un calendariu lunisolar, intentando sincronizar l'añu solar y el mes llunar.
 los meses yeren llunares. Los investigadores discrepen alrodiu de si l'entamu del mes yera la lluna nueva o la lluna llena.
 l'añu llunar común constaba de 354 o 355 díes.
 l'añu calendariu empezaba con Samonios, que de normal s'asume que correspuende al antiguu Samain irlandés, dando'l seronda como empiezu del añu. Sicasí, como Samon en galu significa branu, l'entamu del calendariu ye discutible. -y Contel y Verdier (1997) argumenten que l'entamu del añu ye'l solsticiu de branu, ente que Monard (1999) afirma que l'entamu ye l'equinocciu de seronda.
 la entrada TRINVX[tion] SAMO[nii] SINDIV ("güei tres-nueches de Samonios") el 17 de Samonios suxer que la fiesta de Samhain foi considerada siquier mientres tres nueches.
 el añu solar averar pol insertamientu d'un décimotercer mes intercaladamente cada dos años y mediu (distintu al calendariu islámicu, onde l'añu calendariu sigue camudando en rellación al añu solar). Los meses adicionales entrepolábense antes de Samonios nel primer añu, y ente Cutios y Giamonios nel tercer añu. El nome del primer mes entrepolar nun ye conocíu con certidume, el testu ye fragmentariu y solo conozse Mid; el segundu mes entrepolar ye Ciallos bis Sonnocingos.
 los meses taben estremaos en dos metaes; el principiu de la segunda metá denominar col términu Atenoux. La unidá básica del calendariu célticu yera d'esta forma la quincena o mediu mes, como tamién lo suxeren dellos fragmentos del folclor célticu. La primer metá siempres taba constituyida por 15 díes, y la segunda variaba de 14 a 15 díes en meses alternaos (similar al calendariu hindú).
 los meses de 30 díes denominábense Matos, afortunaos, ente que los de 29 díes yeren denominaos Anmatos, desafortunaos.
 un simple ciclu de cinco años paecería ser insuficientemente exactu; la socesión de meses entrepolares complétase cada trenta años, dempués de cinco ciclo de 62 llunaciones con dos meses entrepolares cada unu, y un ciclu de 61 llunaciones, con un solu mes entrepolar, o dempués d'un total de 11 meses entrepolares. Esto asume qu'hai esautamente 371 llunaciones en 30 años, lo que ye exactu pa un día cada 20 o 21 años en permediu (esto ye menos exactu que'l calendariu xulianu, que camuda un día n'aprosimao 130 años, pero qu'ignora los meses llunares). Puede asumise qu'un "ciclu de 30 años" nun yera prescriptivu, y que un mes extra podría ser omitíu por necesidá (esto ye, alredor d'unos 300 años dempués del entamu del calendariu).

La interpretación de atenoux como "nueche retornada" ye improbableDelamarre, Xavier (2003). Dictionnaire de la langue gauloise: une approche linguistique du vieux-celtique continental. 2ª edición, Paris, Ediciones Errance. ISBN 2-87772-237-6 y "anovando" paecería ser más probable; asina'l mes empezaría cola lluna nueva, polo que atenoux indicaría la renovación, la lluna llena.

 Fontes históriques del calendariu galu 

 Pliniu'l Vieyu 
Na Historia Natural de Pliniu'l Vieyu, nun discutiniu sobre la recoyida druídica del arfueyuBostock, John and H.T. Riley (eds) (1855). Pliny the Elder, The Natural History Book 16, "the natural history of the forest trees". Chapter 95, Historical facts connected with the mistletoe. Traducción al inglés (disponible online). Orixinal en llatín (tamién disponible). El testu en llatín d'esti pasaxe específicu diz: est autem id rarum admodum inventu et repertum magna religione petitur et ante omnia sesta lluna, quae principia mensum annorumque his facit et saeculi post tricesimum annum, quia iam virium abonde habeat nec sit sui dimidia.

L'arfueyu, sicasí, atópase raramente sobre'l carbayu; y cuando lo atopen, recoyer con ritos apinaos de medrana relixosa. Esto fai más particularmente nel quintu día de lluna, el día que ye'l principiu de los sos meses y años, lo mesmo que de les sos eres que, según ellos, ye por trenta años. Esi día ellos escoyer porque la lluna, anque inda nun s'atopa na metá del so cursu, yá tien influencia y poder considerable; y ellos llamar por un nome que significa, nel so idioma, la curatodo.

Esti comentariu sofita los grupos de cinco años nel Calendariu de Coligny con sieglos de 30 años, cola sustracción d'un mes entrepolar por sieglu pa encuadrar los ciclos solar y llunar con más precisión.

 Xuliu César 
Xuliu César en Les Guerres GáliquesJulius Caesar, The Gallic Wars 6.18. traducción al inglés (disponible online). Orixinal en Latin (tamién diponible). El testu en llatín d'esti pasaxe específicu diz: Ob eam causam spatia omnis temporis non númberu dierum sei noctium finiunt; dies natales et mensum et annorum initia sic observant ut noctem dies subsequatur. menta que los díes, meses y años empiecen con una metá escura siguida por una metá clara.

Los galos afirmen que son descendientes del dios Dis y que eso -yos foi tresmitíu polos druíes. Por esa razón ellos calculen les divisiones de cada estación, non pol númberu de díes, sinón pol de nueches; los aniversarios de nacencies y los entamos de los meses y de los años cúntense como que'l día sigue a la nueche.

Esto concuerda con un mes qu'empieza a la escuridá de la lluna, o al sestu día de la lluna como menta Plinio; nun concordar con un mes qu'empieza cola lluna llena, como se menta en munchos discutinios neopaganas del Calendariu de Coligny.

 Meses 
thumb|250px|Detalle de Mid Samonios.
La socesión de nomes de mes de la siguiente tabla asume que'l calendariu empieza col equinocciu de seronda y derívase del analís de Monard (1999) y otros.

 # Nome del Mes  Mes Xulianu  Comentariu 1  SAMON[IOS]  (Oct/Nov)    2  DVMANN[OSIOS]  (Nov/Dic)  del proto-IE *dh³- y del irlandés dumhach "brumoso" 3  RIVROS  (Dic/Ene)  del irlandés reu "escarcha" 4  ANAGANTIO[S]  (Ene/Feb)    5  OGRONIOS  (Feb/Mar)  del proto-IE *ow-, *ougro- "fríu, frescor" 6  CVTIOS  (Mar/Abr)  del irlandés cith/cioth "agua"  (SONNOCINGOS)     "empiezu de primavera"? 7  GIAMONIOS  (Abr/May)  ver etimoloxía de samain, del irlandés geimhreadh "iviernu" 8  SIMIVISONNA[COS]  (May/Jun)  "metá-primavera"? 9  EQVOS  (Jun/Jul)  del proto-IE *ek'w- y del irlandés *ech "caballu" 10  ELEMBIV[IOS]  (Jul/Ago)  del irlandés elit "venáu, venado" 11  EDRINI[VOS]  (Ago/Sep)  del proto-IE *aidh- "quemar" y del irlandés aed "fueu" 12  CANTLOS  (Sep/Oct)  del proto-IE *kantlo- y del irlandés caint "cantar"

Les festividaes de Beltane (Giammonios la lluna llena) y Lughnasadh (Elembivios la lluna llena) indicar por un sellu pequeñu. Nun s'indica una correspondencia con Imbolc (Anagantios la lluna llena).

 Notes y referencies 

 Bibliografía 
 
 
 
 

 Enllaces esternos 
 El Calendariu Celta

 N'inglés 
 
 
 Coligny Calendar 

Categoría:Calendarios
Categoría:Restos arqueolóxicos
Categoría:Llingües celtes
Categoría:Estudios celtes