Escarabeo
[[Ficheru:Egyptian - Commemorative Scarab of Amenhotep III - Walters 42206 - Top.jpg|miniatura|170px]]
[[Ficheru:Egyptian - Commemorative Scarab of Amenhotep III - Walters 42206 - Bottom.jpg|miniatura|170px|Escarabeo conmemorativo d'[[Amenhotep III]].]]

El '''escarabeo''' foi un amuleto de vida y poder, con forma d'[[escarabayu pelotero]] (''[[Scarabaeus sacer]]'' exipciu), que representaba al Sol ''naciente'', y yera símbolu de la resurreición na [[mitoloxía exipcia]]. En vida apurría proteición contra'l mal, visible o invisible, dando diariamente fuercia y poder. Na muerte, quien lo portaba adquiría la posibilidá de resucitar y poder algamar la vida eterna.

L'escarabayu taba venceyáu col dios [[Jepri]], forma de [[Ra (mitoloxía)|Ra]] como Sol naciente, y yera'l símbolu del constante tresformamientu de la esistencia.

== Escarabayos nel Antiguu Exiptu ==
Delles especies d'[[Scarabaeidae|escarabayos peloteros]], principalmente'l ''Scarabaeus sacer'', gociaron d'un estatus sagráu ente los exipcios.

El so nome [[xeroglíficu]] se translitera como ḫpr (o xpr), y traduzse como "convertir" o "tresformar". El términu deriváu ḫpru (o xprw) traduzse como "forma", "tresformamientu", "sucesu", "manera de ser" o "el autocreado", dependiendo del contestu. Puede tener significáu esistencial, ficticiu o ontolóxicu.

<div style="float:right">{{Xeroglíficu|ḫpr|<hiero>L1</hiero>}}</div>
El [[escarabayu]] foi acomuñáu a [[Jepri]], el autocreado, el dios acomuñáu al Sol naciente. D'antiguo creíase que l'escarabayu yera solamente de xéneru masculín y que se reproducía depositando'l [[semen]] nuna bola de [[cuchu]]. La supuesta autu-reproducción del escarabayu asemeyar a Jepri, que se creó a sigo mesmu de la nada. Per otra parte, la bola de cuchu rodada pol escarabayu pelotero asemeyar al Sol. [[Plutarcu]] escribió:

{{cita|La raza d'escarabayos nun tien nenguna fema, pero tolos machos espulsen la so espelma nuna pelotuca redonda de material que rueden emburriándola pel llau opuestu, igual que'l sol paez tornar a los cielos na direición opuesta al so propiu cursu, que ye d'oeste a este.<ref>{{cita web|autor =Plutarco |añu = 1936|url =http://penelope.uchicago.edu/Thayer/Y/Roman/Texts/Plutarch/Moralia/Isis_and_Osiris*/Y.html#ref373 |títulu = Isis and Osiris|obra = Moralia, volume V, de Loeb Classical Library edition (dominiu públicu)|fechaaccesu = 28 d'agostu de 2007| idioma = inglés}}</ref>}} 
 
Los exipcios creyeron que Jepri anovaba'l Sol acaldía tres la so desapaición nel horizonte, llevándo-y al traviés del mundu soterrañu, [[Duat]], dempués del ocaso p'anova-y otra vegada a otru día. Delles tumbes reales del [[Imperiu Nuevu]] exhiben una imaxe triple del dios del Sol, col escarabayu como símbolu del Sol de la mañana. El techu astronómicu na tumba de [[Ramsés VI]] rellata la "muerte" cada nueche y el "renacencia" del Sol como siendo tragáu por [[Nut]], diosa del cielu, y remaneciendo del so matriz como Jepri. La imaxe del escarabayu acomuñáu a idees de tresformamientu, renovación y resurreición, ye ubicua nel arte relixoso y funerario exipciu antiguu. 

Los escarabeos fueron tallaos en variaos materiales: [[esteatita]], [[basaltu]], [[granitu]] y en piedres precioses como [[lapislázuli]], [[amatista]], [[cornalina]], ya inclusive en metales como'l [[oru]]. Les escavaciones arqueolóxiques n'Exiptu sacaron a la lluz imáxenes de escarabeos en güesu, marfil, piedra, [[fayenza]] exipcia y metales preciosos, fechaos dende la [[Dinastía VI|sesta dinastía]] hasta'l periodu romanu. 

Son xeneralmente pequeños y tán afuracaos pa dexar engarzarlos nun collar, y na base lleven una curtia inscripción o un [[cartuchu exipciu]]. Polo xeneral usábense como amuletos, y nel so aviesu llevaben figures o testos. Dalgunos teníen escritu'l nome del so propietariu y utilizábense como sellos, un usu estendíu nes ánfores con vinu, mercancía de luxu. Los faraones encargaron dacuando la fabricación d'exemplares más grandes con llargues inscripciones, como'l escarabeo conmemorativo de la boda de la reina [[Tiy]]. Grandes escultures de escarabeos pueden atopase nos templos de [[Tebas (Exiptu)|Tebas]], nel [[Serapeum d'Alexandría]] y n'otros llugares d'Exiptu.

En tiempos en qu'empezó l'espardimientu del [[cristianismu]] nel [[Valle del Nilu]] y l'[[Antiguu Exiptu]] los misioneros asimilaron a a lo menos dos antiguos símbolos exipcios como símbolos pa espublizar la cristiandá: el '''Escarabeo''' foi asimiláu a unu de los símbolos pa alegorizar a [[Xesucristu]] col nome de "El Bon Escarabeo" pola so rellación simbólica cola [[resurreición]] ente que al símbolu d'[[Anj]] foi asimiláu a una de les formes de la Cruz ([[Cruz ansada|Cruz ansata]] o [[Cruz ansada]]).

== Cultu funerariu ==
[[Ficheru:Egypt.KV6.04.jpg|miniatura|200px|Jepri, representáu como escarabayu na paré de la tumba KV6, del [[valle de los Reis]].]]
L'escarabayu tenía una gran importancia nel cultu funerariu exipciu. Xeneralmente yera talláu en piedra verde y asitiáu nel pechu de los difuntos, pa protexer el corazón y sustituyi-y mientres la momificación. El propósitu del "escarabayu del corazón" yera asegurase de que'l corazón nun atestiguaría contra'l difuntu nel xuiciu de los muertos. Otra posibilidá ye la suxeríes poles ''pallabres de tresformamientu'' de los [[Testos de los Sarcófagos]], qu'afirmen que l'alma de los difuntos puede tresformase (xpr) nun humanu, un dios, o un páxaru y remanecer nel mundu de los vivos.

Quiciabes l'exemplu más famosu de tales "escarabayos del corazón" ye'l de color verde amarellentáu atopáu ente les provisiones de la tumba de [[Tutankamón]], talláu nun gran cachu de mineral cristalín del [[Libia|ermu libiu]]. 

{{cita|Nun pudo pasar inalvertíu que les crisálides, que les sos ales y pates se encajonan nesa etapa del desenvolvimientu, asemeyar a les momies. Inclusive se precisó que l'escarabayu empieza a faer la so bola nun compartimientu soterrañu que s'algamar per una exa vertical y un pasu horizontal, curiosamente evocadores de les [[mastaba|mastabes]] del [[Imperiu Antiguu]].<ref>{{cita llibru|autor=Andrews, Carol |títulu= Amulets of Ancient Egypt|añu=1994 |id=ISBN 0-292-70464-X| editorial = University of Texas Press}}</ref>}}

== Otros usos ==

En contraste col usu dau nos testos funerarios, los comerciantes exipcios y de dellos pueblos vecinos adoptaron el escarabeo como [[sellu]]. Los más conocíos son los grabaos nos denominaos ''sellos LMLK''.<ref>Los sellos LMLK tán impresos nunos 2.000 recipientes del [[reinu de Xudá]] atopaos na zona de [[Xerusalén]], realizaos mientres la dómina d'[[Ezequíes]]. LMLK ye la treslliteración de ''Llambéi Mem Llambéi Kaf'', "propiedá del rei".</ref> 

=== Escarabeos reales ===
[[Ficheru:S F-E-CAMERON EGYPT 2005 KARNAK 00954.JPG|miniatura|200px|Escarabeo del templu de Karnak.]]
Fechos na so mayoría de esteatita vidrada, midíen ente 4,7 y 11 cm, con un testu na so parte inferior. Yeren utilizaos como sellos de representación del rei, la so familia, y dellos dignatarios, mientres el [[segundu periodu entemediu d'Exiptu]] ([[hicsos]]). Son una de les principales fontes d'información de la [[dinastía XIV]] y la [[dinastía XV|XV]]. Atopáronse, amás d'en Exiptu, en [[Canaán]] y [[Kush]].

Foi bien usáu na [[dinastía XVIII]], dándo-y [[Thutmose III]] l'usu de sellu real. [[Amenhotep III]] utilizar profusamente, como forma d'arrobinar polos sos dominios les noticies rellacionaes con él o cola familia real. Los más numberosos falen de lleones muertos ''coles sos propies fleches'', y de caceríes de toros selvaxes. Otros exemplares falen de la so boda con [[Tiy]], de la construcción d'un llagu artificial nel palaciu de [[Malkata]] o de la llegada de la princesa mitania Kilughepa con otres 317 muyeres al harén real. Estos escarabeos propagandísticos yeren d'un tamañu mayor, y distribuyíense ente los cortesanos, altos funcionarios o bien s'unviaben como agasayo a los reis de países aliaos. 

El escarabeo sigue siendo un artículu popular gracies al interés y fascinación moderna escontra l'arte y les creencies del Antiguu Exiptu. Escarabayos en piedres semipreciosas o en cerámica esmaltada pueden mercase na mayoría de les tiendes, ente que nel templu de [[Karnak]] tuvo que ser protexíu un antiguu gran escarabayu, representación de Jepri, pa desanimar a los visitantes de la práctica supersticiosa consistente n'estregar la basa de la estatua pa ''consiguir suerte''; agora munchos llindar a dar trés vueltes alredor d'él.

== Notes ==
La base de los escarabeos de corazón solíen, na so mayoría, llevar inscrita una fórmula, conxuru o esconxuru máxicu. La inscripción ye una versión del Capítulu XXXB del Llibru de los Muertos, qu'apurría l'escarabayu de corazón la so función.

La inscripción destinar a que nada malu llevantar en contra de la persona finada y evitar cualquier torga ante'l tribunal del xuiciu divín d'Osiris, polo que nengún enemigu podría falar en contra de los finaos en presencia de los guardianes de la balanza.

El conxuru funcionaba pa persuadir al corazón a nun inventar mentires cuando'l corazón pesar contra de la pluma, l'atributu de la diosa de la verdá, Maat, na balanza mientres el periodu crucial na corte del xuiciu final. L'escarabayu de corazón nun yera más que'l portador d'un testu, que tenía la so propia función. Yera un símbolu del autu-xeneración y la renacencia. L'escarabayu yera'l símbolu del dios Sol y, como tal, podría aguiyar el corazón del difuntu a la vida. L'escarabayu yera'l símbolu de les "tresformamientos", polo que'l fináu podría faer cualesquier "cambéu" en tou lo que'l so corazón deseyara.

Inscripción Cap. XXXB:

La inscripción tien el nome y cargu del propietariu'l Cap. 30B del Llibru de los Muertos:

Osiris, (el) escriba militar Hati-/ IAY, el xustificáu, diz: Corazón (que recibí) de la mio madre, / corazón de distintes edaes! Non te llevantes en contra de mi en calidá de testigu, / nun me contradigas nel tribunal, y nun sías contrariu / escontra mi en presencia del Guardián de la Balanza. Tu yes el mio [[Ka (mitoloxía)|Ka]] ([[fuercia vital]]), / que ta nel mio cuerpu, el creador, que fai que tolos mios miembros espolleten. Vaya a / el llugar, que se preparar pa mi. Non cometa / que'l mio nome apeste a los xueces, que faen / persones (mortales) a (anovaes) primerices.

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Bibliografía ==
* {{cita llibru |
autor = [[Plutarcu]]
| títulu = Obres Morales y de Costumes (Moralia). Obra completa. Volume VI: Isis y Osiris; Diálogos píticos: «La Y de Delfos», «Los oráculos de la Pitia» y «La desapaición de los oráculos»
| añu = 1995
| editorial = Madrid: Editorial Gredos
| isbn= 978-84-249-1791-3
}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat|Scarab in Ancient Egypt}}
* {{Enllaz rotu|1=L'escarabayu sagráu, en institutoestudiosantiguoegipto.com |2=http://www.institutoestudiosantiguoegipto.com/escarabayu_sagr%C3%A1u.htm |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}
<!-- * [http://www.egiptologia.org.ve/index.php/simbologia/54-l'escarabayu Mariña Darrós, Eugenio: ''Simbologia del escarabayu exipciu'', en Venezuela Egiptológica] -->



















{{Tradubot|Escarabeo}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Mitoloxía exipcia]]
[[Categoría:Símbolos del Antiguu Exiptu]]
[[Categoría:Wikipedia:Correxir/Revisar títulu]]
miniatura|170px|Escarabeo conmemorativo d'Amenhotep III.

El escarabeo foi un amuleto de vida y poder, con forma d'escarabayu pelotero (Scarabaeus sacer exipciu), que representaba al Sol naciente, y yera símbolu de la resurreición na mitoloxía exipcia. En vida apurría proteición contra'l mal, visible o invisible, dando diariamente fuercia y poder. Na muerte, quien lo portaba adquiría la posibilidá de resucitar y poder algamar la vida eterna.

L'escarabayu taba venceyáu col dios Jepri, forma de Ra como Sol naciente, y yera'l símbolu del constante tresformamientu de la esistencia.

 Escarabayos nel Antiguu Exiptu 
Delles especies d'escarabayos peloteros, principalmente'l Scarabaeus sacer, gociaron d'un estatus sagráu ente los exipcios.

El so nome xeroglíficu se translitera como ḫpr (o xpr), y traduzse como "convertir" o "tresformar". El términu deriváu ḫpru (o xprw) traduzse como "forma", "tresformamientu", "sucesu", "manera de ser" o "el autocreado", dependiendo del contestu. Puede tener significáu esistencial, ficticiu o ontolóxicu.

El escarabayu foi acomuñáu a Jepri, el autocreado, el dios acomuñáu al Sol naciente. D'antiguo creíase que l'escarabayu yera solamente de xéneru masculín y que se reproducía depositando'l semen nuna bola de cuchu. La supuesta autu-reproducción del escarabayu asemeyar a Jepri, que se creó a sigo mesmu de la nada. Per otra parte, la bola de cuchu rodada pol escarabayu pelotero asemeyar al Sol. Plutarcu escribió:

 
 
Los exipcios creyeron que Jepri anovaba'l Sol acaldía tres la so desapaición nel horizonte, llevándo-y al traviés del mundu soterrañu, Duat, dempués del ocaso p'anova-y otra vegada a otru día. Delles tumbes reales del Imperiu Nuevu exhiben una imaxe triple del dios del Sol, col escarabayu como símbolu del Sol de la mañana. El techu astronómicu na tumba de Ramsés VI rellata la "muerte" cada nueche y el "renacencia" del Sol como siendo tragáu por Nut, diosa del cielu, y remaneciendo del so matriz como Jepri. La imaxe del escarabayu acomuñáu a idees de tresformamientu, renovación y resurreición, ye ubicua nel arte relixoso y funerario exipciu antiguu. 

Los escarabeos fueron tallaos en variaos materiales: esteatita, basaltu, granitu y en piedres precioses como lapislázuli, amatista, cornalina, ya inclusive en metales como'l oru. Les escavaciones arqueolóxiques n'Exiptu sacaron a la lluz imáxenes de escarabeos en güesu, marfil, piedra, fayenza exipcia y metales preciosos, fechaos dende la sesta dinastía hasta'l periodu romanu. 

Son xeneralmente pequeños y tán afuracaos pa dexar engarzarlos nun collar, y na base lleven una curtia inscripción o un cartuchu exipciu. Polo xeneral usábense como amuletos, y nel so aviesu llevaben figures o testos. Dalgunos teníen escritu'l nome del so propietariu y utilizábense como sellos, un usu estendíu nes ánfores con vinu, mercancía de luxu. Los faraones encargaron dacuando la fabricación d'exemplares más grandes con llargues inscripciones, como'l escarabeo conmemorativo de la boda de la reina Tiy. Grandes escultures de escarabeos pueden atopase nos templos de Tebas, nel Serapeum d'Alexandría y n'otros llugares d'Exiptu.

En tiempos en qu'empezó l'espardimientu del cristianismu nel Valle del Nilu y l'Antiguu Exiptu los misioneros asimilaron a a lo menos dos antiguos símbolos exipcios como símbolos pa espublizar la cristiandá: el Escarabeo foi asimiláu a unu de los símbolos pa alegorizar a Xesucristu col nome de "El Bon Escarabeo" pola so rellación simbólica cola resurreición ente que al símbolu d'Anj foi asimiláu a una de les formes de la Cruz (Cruz ansata o Cruz ansada).

 Cultu funerariu 
miniatura|200px|Jepri, representáu como escarabayu na paré de la tumba KV6, del valle de los Reis.
L'escarabayu tenía una gran importancia nel cultu funerariu exipciu. Xeneralmente yera talláu en piedra verde y asitiáu nel pechu de los difuntos, pa protexer el corazón y sustituyi-y mientres la momificación. El propósitu del "escarabayu del corazón" yera asegurase de que'l corazón nun atestiguaría contra'l difuntu nel xuiciu de los muertos. Otra posibilidá ye la suxeríes poles pallabres de tresformamientu de los Testos de los Sarcófagos, qu'afirmen que l'alma de los difuntos puede tresformase (xpr) nun humanu, un dios, o un páxaru y remanecer nel mundu de los vivos.

Quiciabes l'exemplu más famosu de tales "escarabayos del corazón" ye'l de color verde amarellentáu atopáu ente les provisiones de la tumba de Tutankamón, talláu nun gran cachu de mineral cristalín del ermu libiu. 

 Otros usos 

En contraste col usu dau nos testos funerarios, los comerciantes exipcios y de dellos pueblos vecinos adoptaron el escarabeo como sellu. Los más conocíos son los grabaos nos denominaos sellos LMLK.Los sellos LMLK tán impresos nunos 2.000 recipientes del reinu de Xudá atopaos na zona de Xerusalén, realizaos mientres la dómina d'Ezequíes. LMLK ye la treslliteración de Llambéi Mem Llambéi Kaf, "propiedá del rei". 

 Escarabeos reales 
miniatura|200px|Escarabeo del templu de Karnak.
Fechos na so mayoría de esteatita vidrada, midíen ente 4,7 y 11 cm, con un testu na so parte inferior. Yeren utilizaos como sellos de representación del rei, la so familia, y dellos dignatarios, mientres el segundu periodu entemediu d'Exiptu (hicsos). Son una de les principales fontes d'información de la dinastía XIV y la XV. Atopáronse, amás d'en Exiptu, en Canaán y Kush.

Foi bien usáu na dinastía XVIII, dándo-y Thutmose III l'usu de sellu real. Amenhotep III utilizar profusamente, como forma d'arrobinar polos sos dominios les noticies rellacionaes con él o cola familia real. Los más numberosos falen de lleones muertos coles sos propies fleches, y de caceríes de toros selvaxes. Otros exemplares falen de la so boda con Tiy, de la construcción d'un llagu artificial nel palaciu de Malkata o de la llegada de la princesa mitania Kilughepa con otres 317 muyeres al harén real. Estos escarabeos propagandísticos yeren d'un tamañu mayor, y distribuyíense ente los cortesanos, altos funcionarios o bien s'unviaben como agasayo a los reis de países aliaos. 

El escarabeo sigue siendo un artículu popular gracies al interés y fascinación moderna escontra l'arte y les creencies del Antiguu Exiptu. Escarabayos en piedres semipreciosas o en cerámica esmaltada pueden mercase na mayoría de les tiendes, ente que nel templu de Karnak tuvo que ser protexíu un antiguu gran escarabayu, representación de Jepri, pa desanimar a los visitantes de la práctica supersticiosa consistente n'estregar la basa de la estatua pa consiguir suerte; agora munchos llindar a dar trés vueltes alredor d'él.

 Notes 
La base de los escarabeos de corazón solíen, na so mayoría, llevar inscrita una fórmula, conxuru o esconxuru máxicu. La inscripción ye una versión del Capítulu XXXB del Llibru de los Muertos, qu'apurría l'escarabayu de corazón la so función.

La inscripción destinar a que nada malu llevantar en contra de la persona finada y evitar cualquier torga ante'l tribunal del xuiciu divín d'Osiris, polo que nengún enemigu podría falar en contra de los finaos en presencia de los guardianes de la balanza.

El conxuru funcionaba pa persuadir al corazón a nun inventar mentires cuando'l corazón pesar contra de la pluma, l'atributu de la diosa de la verdá, Maat, na balanza mientres el periodu crucial na corte del xuiciu final. L'escarabayu de corazón nun yera más que'l portador d'un testu, que tenía la so propia función. Yera un símbolu del autu-xeneración y la renacencia. L'escarabayu yera'l símbolu del dios Sol y, como tal, podría aguiyar el corazón del difuntu a la vida. L'escarabayu yera'l símbolu de les "tresformamientos", polo que'l fináu podría faer cualesquier "cambéu" en tou lo que'l so corazón deseyara.

Inscripción Cap. XXXB:

La inscripción tien el nome y cargu del propietariu'l Cap. 30B del Llibru de los Muertos:

Osiris, (el) escriba militar Hati-/ IAY, el xustificáu, diz: Corazón (que recibí) de la mio madre, / corazón de distintes edaes! Non te llevantes en contra de mi en calidá de testigu, / nun me contradigas nel tribunal, y nun sías contrariu / escontra mi en presencia del Guardián de la Balanza. Tu yes el mio Ka (fuercia vital), / que ta nel mio cuerpu, el creador, que fai que tolos mios miembros espolleten. Vaya a / el llugar, que se preparar pa mi. Non cometa / que'l mio nome apeste a los xueces, que faen / persones (mortales) a (anovaes) primerices.

 Referencies 

 Bibliografía 
 

 Enllaces esternos 

 

Categoría:Mitoloxía exipcia
Categoría:Símbolos del Antiguu Exiptu
Categoría:Wikipedia:Correxir/Revisar títulu