Griegu pónticu
{{Ficha d'idioma |nome =
Pónticu |nativu =
Ρωμαίικα / ''Rhōmaíika''<br /> Ποντιακά / ''Pontiaká''
|familia madre = Llingües indoeuropees
|familia=[[Llingües indoeuropees|Indoeuropéu]]<br />
&nbsp;&nbsp;[[hipótesis grecoarmenia|Greco-Armeniu]] (?)<br />
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingües griegues|Helénicu]]<br />
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Áticu (dialeutu)|Xónico-Áticu]]<br />
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Pónticu'''
|escritura=[[Alfabetu griegu]], [[alfabetu llatín]], [[alfabetu cirílicu]]
|países = {{bandera2|Grecia}}<ref name=ethnologue /><br />{{bandera2|Turquía}}<ref name=ethnologue /><br />{{bandera2|Azerbaixán}}<ref name=ethnologue /><br />{{bandera2|Canadá}}<ref name=ethnologue /><br />{{bandera2|Estaos Xuníos}}<ref name=ethnologue /><br />{{bandera2|Xeorxa}}<ref name=ethnologue /><br />{{bandera2|Kazakstán}}<ref name=ethnologue /><br />{{bandera2|Rusia}}<ref name=ethnologue /><br />{{bandera2|Ucraína}}
|zona = Sureste d'[[Europa]], [[Asia Central]] y [[América del Norte]]
|falantes = 324.540<ref name=ethnologue>{{cita web |url= http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=pnt|títulu= Pontic|fechaaccesu= 1 d'avientu de 2009|apellíu= |nome= |enllaceautor= |coautores= |fecha= 2009|formatu= html|obra= Ethnologue: Languages of the world|editor= |editorial= |allugamientu= |páxina= |páxina= |idioma= inglés|doi= |urlarchivu= |fechaarchivu= |cita= }}</ref>
|rank=<small>Nun s'atopa ente los 100 primeros.</small>
|iso1 = 
|iso2 = ine
|iso3 = pnt
}}
El '''pónticu''' ye un [[dialeutu]] del [[Idioma griegu|griegu]] orixinariu del [[Ponto]], rexón histórica qu'anguaño correspuende a gran parte de la mariña nordeste de [[Turquía]] na ribera del [[mar Negru]].<ref name=encyclopedia>{{cita llibru |apellíos= Moseley|nome= Christopher|títulu= Encyclopedia of the world's endangered languages|edición= |fecha= 2007|editorial= |allugamientu= |idioma= inglés|isbn= }}</ref> Anguaño la mayoría de los sos falantes, denominaos [[griegos pónticos]] tán en [[Grecia]]. El pónticu deriva del [[áticu (dialeutu)|griegu áticu]] al traviés de la [[koiné]], y recibió fuertes influencies del [[idioma turcu|turcu]], y menores del [[idioma persa|persa]] y delles [[llingües caucásiques]].

== Denominaciones ==
El pónticu tuvo gran cantidá de denominaciones históriques; los sos falantes suélense referir a ella como '''ρωμαίικα''' (''romæika''), esto ye, "romanu" o '''ποντιακά''' (''pontiaká''), "pónticu". En [[idioma turcu|turcu]] denominar ''rumca'' o ''trabzon rumcasi'' ("romanu [de [[Trabzon]] ]"). En delles encuestes realizaes en Turquía denominó-ylo ''latince'' (esto ye, "[[llatín]]"), ''pontosca'' ("pónticu") ya inclusive ''lazca'' ("[[Idioma laz|laz]]", por tracamundiu cola llingua de los [[lazes]]).

== Historia ==
Anque la presencia griega nesta zona data d'antiguu (yá se menten territorios que podríen pertenecer al [[Ponto]] na lleenda de [[Argonautas|Jason and the Argonauts]]), los oríxenes del pónticu, como los de toles [[llingües griegues|llingües]]/[[dialeutu|dialeutos]] griegos modernos quitando'l [[tsaconio]] y, posiblemente, los dialeutos griegos de la Italia meridional, tán na ''[[koiné]]'' basada nel [[áticu (dialeutu)|dialeutu ateniense]] y espublizada pol imperiu helenísticu d'[[Alexandru Magnu]]. El griegu siempres convivió coles llingües de la zona, como'l [[idioma laz|laz]], d'orixe caucásicu. 

Mientres la [[Edá Media]] la zona primeramente perteneció al [[Imperiu bizantín]], pa independizase sol dominiu de los [[Comneno]] y formar el pequeñu, anque duraderu, [[Imperiu de Trabzon]], que la so llingua alministrativa yera'l griegu bizantín. L'Imperiu de Trabzon foi l'últimu estáu griegu bizantín en cayer sol dominiu otomanu, yá que la so capital foi conquistada en [[1461]], ocho años dempués de [[Constantinopla]]. Nun procesu paulatín que tuvo llugar principalmente ente los sieglos [[sieglu XVI|XVI]] y [[sieglu XVII|XVII]] la inmensa mayoría de la población de la mariña del mar Negru convertir al [[Islam]]. Ente que nel restu d'[[Anatolia]] l'asimilación llingüística foi mayor y más rápida, el procesu d'adopción del turcu como llingua mayoritaria foi lentu nel Ponto. Entá nel [[sieglu XVIII]], cítase la esistencia de comunidaes grecoparlantes (bien menguaes) en zones occidentales del [[mar Negru]].

La deportación de los [[cristianu ortodoxu|ortodoxos]] griegos mientres el [[xenocidiu griegu]], que tuvo llugar ente 1919 y 1921, y el sistema educativu de la nueva [[república de Turquía]], que namái almitía'l [[idioma turcu|turcu]] como llingua vehicular, debilitaron totalmente al pónticu.

=== Estatus oficial ===
El pónticu nun tien estatus oficial. Ente 1917 y 1919 tuvo destináu a convertise nel idioma oficial de la propuesta [[República del Ponto]]. Históricamente, foi la llingua ''de facto'' de la minoría griega de la [[XRSS]], y anque na ''Πανσυνδεσμιακή Σύσκεψη'' (Congresu de toles Asociaciones) de 1926, entamáu pola [[intelligentsia]] greco-rusa, decidióse que'l [[griegu demóticu|demóticu]] sería l'idioma oficial de la comunidá.<ref>{{cita web |url= http://www.romeyika.com/index.php?option=com_content&view=article&id=78:glosa&catid=10:triton&lang=rm&Itemid|títulu= Η “αριστερή παρέκκλιση” στο γλωσσικό ζήτημα και οι θανάσιμες συνέπειές της|fechaaccesu= 1 d'avientu de 2009|apellíu= Αγτζίδης|nome= Βλάσης|fecha= 23 de mayu de 2009|formatu= html|obra= Romeyika: Temetero i glosa|idioma= griegu modernu}}</ref>

== Distribución xeográfica ==
Anque'l pónticu ye orixinariu de les mariñes meridionales del [[mar Negru]], un gran númberu de los sos falantes emigraron a les mariñes oriental y septentrional (dientro del [[Imperiu rusu]] mientres los sieglos XVIII y XIX). El pónticu inda se fala n'[[Ucraína]], [[Rusia]] (alredor de [[Stávropol]]) y [[Xeorxa]], y tuvo ciertu usu como mediu lliterariu dende la década de 1930, destacando una [[gramática]] escolar.<ref name="topjarás">{{cita llibru |apellíos= Τοπχαράς|nome= Κονσταντίνος|enllaceautor= |coautor= |editor= |otros= |títulu= Η Γραμματική της Ποντιακής: Ι Γραματικι τι Ρομεικυ τι Ποντεικυ τι Γλοςας|url= |formatu= |fechaaccesu= |edición= |volumen= |fecha= 1998 [1932]|editorial= Αφοί Κυριακίδη|allugamientu= Θεσσαλονίκη|idioma= pónticu y griegu modernu|isbn= |páxina= |capítulu= |urlcapítulu= |cita= }}</ref> Dempués del [[xenocidiu griegu]], la gran mayoría de los falantes que quedaben n'Asia Menor fueron suxetos al [[Tratáu de Lausana]], y asitiáronse en Grecia (principalmente nel norte). Los habitantes del valle de Of, que se convirtieren al islam mientres el sieglu XVII, permanecieron en Turquía.<ref name=encyclopedia /> A día de güei siguen falando pónticu, al que llamen ''rumca''.<ref>{{cita llibru |apellíos= Mackridge|nome= P|enllaceautor= |coautor= |editor= |otros= |títulu= [[Byzantine and Modern Greek Studies]]|url= |formatu= |fechaaccesu= |edición= |volumen= 11|fecha= 1987|editorial= |allugamientu= |idioma= inglés|isbn= |páxines= 115–137|capítulu= Greek-Speaking Moslems of North-East Turkey: Prolegomena to Study of the Ophitic Sub-Dialect of Pontic|urlcapítulu= |cita= }}</ref> El llibru ''[[Pontos Kültürü]]'' (1996) d'[[Ömer Garren]] da más información sobre la comunidá de falantes de pónticu de Turquía. En Grecia, el pónticu úsase anguaño más como llingua emblemática que como mediu de comunicación.

* [[Grecia]] ~200,000 falantes (2001):<ref name=ethnologue />
:principalmente en [[Macedonia (Grecia)|Macedonia]] ([[Macedonia Oriental y Tracia|Oriental]], [[Macedonia Central|Central]] y [[Macedonia Occidental|Occidental]])
* [[Turquía]] 4,540 falantes:<ref>{{cita web|url=http://www.omerasan.com/eng/pontian.html|títulu=Greek-speaking writer from Turkey and a guide to the Pontian culture|fechaaccesu=1 d'avientu de 2009|apellíu=Garren|nome=Ömer|enllaceautor=|coautores=|fecha=25 d'abril de 2000|formatu=html|obra=[[International Herald Tribune]]|editor=|editorial=|allugamientu=|páxina=|páxina=|idioma=inglés|doi=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071030075514/http://www.omerasan.com/eng/pontian.html|fechaarchivu=30 d'ochobre de 2007|cita=}}</ref>
** [[Tonya]]: (17 llocalidaes)
** [[Sürmene]]: (6 llocalidaes)
** [[Dernekpazarı]]: (13 llocalidaes)
** [[Çaykara]]: delles llocalidaes
** [[Maçka]]: ''ensin información''
** [[Torul-ardasa]], [[Yáğlıdere-kromni]], [[Dumanlı|Santa]], [[Imera]]: nenguna llocalidá **
Rize [[İkizdere]] : (21 llocalidaes)
El pónticu ta íntimamente rellacionáu col [[capadociu]] y el griegu faláu en [[Mariupol]]is (y d'antiguo en [[Crimea]], [[Ucraína]]).

== Dialeutos ==
[[Ficheru:Distribution of Greek dialects in late Byzantine Empire en.png|thumb|300px|Distribución de los dialeutos griegos del Imperiu bizantín ente los sieglos XII y XV. {{Columnes}}
{{lleenda |#FFFF00| [[Koiné]]}}
{{Lleenda |#FF8C00| Pónticu}}
{{Nueva columna}}
{{Lleenda |#228B22| [[Capadociu]]}}
{{Final columnes}}]]
El llingüista griegu [[Manolis Triantafilídis]] estremó'l pónticu en dos grupos:<ref name=encyclopedia />
* Grupu occidental (''Oinountíaco/Niotiká'') alredor [[Ünye|Oenoe/Ünye]]. 
* Grupu oriental 
** sub-grupu costeru (''Trapezuntíaco'') alredor de [[Trabzon]], ** 
sub-grupu interior (''Jaldío'') en [[Jaldía]] (alredor de [[Gümüşhane]] — ''Kanin'' en pónticu), nes árees circundantes ([[Kelkit]], [[Bayburt]], etc.) y alredor d'[[Ordu]].

Los falantes de jaldío yeren los más numberosos. En fonoloxía, delles variedaes del pónticu paecen amosar [[harmonía vocálica]], carauterística propia del turcu.

== Sistemes d'escritura ==
El pónticu escribir en Grecia cola [[alfabetu griegu|ortografía histórica griega]], colos diacríticos: σ̌ ζ̌ ξ̌ ψ̌ pa {{IPA|/ʃ ʒ kʃ pʃ/}} y α̈ ο̈ pa {{IPA|[æ ø]}} (fonolóxicamente {{IPA|/ia io/}}). El pónticu escribir en Turquía col [[alfabetu llatín]] siguiendo les convenciones turques, y en Rusia con [[alfabetu cirílicu]]. Nos primeros momentos de la URSS el pónticu escribir col alfabetu griegu de manera fonética, tal que apaez embaxo, usando dígrafos en cuenta de diacríticos; {{IPA|[æ ø]}} escribíense como ια, ιο.<ref name="topjarás" /> La [//pnt.wikipedia.org/ Wikipedia póntica] usa l'alfabetu griegu: adoptó les formes εα, εο pa eses vocales con cuenta d'evitar conflictos coles terminaciones ια, ιο del griegu modernu, y usa los díagrafos del sistema soviéticu en cuenta de los diacríticos, pero en tou lo demás sigue la ortografía histórica.

{| {{tablaguapa}}
|- 
! Alfabetu<br />griegu !! Alfabetu<br />turcu !! Alfabetu<br />cirílicu !! [[Alfabetu Fonéticu Internacional|AFI]] !! Exemplu
|-
| Α α || A a || А а || {{IPA|[a]}} || ρομεικ'''α''', romeyik'''a''', ромейик'''а'''
|-
| Β β || V v || В в || {{IPA|[v]}} || κατι'''β'''ενο, kati'''v'''eno, кати'''в'''ено
|-
| Γ γ || Ğ ğ || Г г || {{IPA|[ɣ]}} {{IPA|[ʝ]}} || '''γ'''ανεβο, '''ğ'''anevo, '''г'''анево
|-
| Δ δ || DH dh || Д д || {{IPA|[ð]}} || '''δ'''οντι, '''dh'''onti, '''д'''онти
|-
| Ε ε || Y y || Е е || {{IPA|[y]}} || '''ε'''γαπεςα, '''y'''ğapesa, '''е'''гапеса
|-
| Ζ ζ || Z z || З з || {{IPA|[z]}} || '''ζ'''αντος, '''z'''antos, '''з'''антос
|-
| ΖΖ ζζ || J j || Ж ж || {{IPA|[ʒ]}} || πυρ'''ζζ'''υας, bur'''j'''uves, бур'''ж'''уас
|-
| Θ θ || TH th || С с, Ф ф, Т т || {{IPA|[θ]}} || '''θ'''εκο, '''th'''eko, '''т'''еко
|-
| Ι ι || İ i || И и || {{IPA|[i]}} || τοςπ'''ι'''τοπον, tosp'''i'''topon, тосп'''и'''топон
|-
| Κ κ || K k || К к || {{IPA|[k]}} || '''κ'''αλατζεμαν, '''k'''alaceman, '''к'''алачеман
|-
| Λ λ || L l || Л л || {{IPA|[l]}} || '''λ'''αλια, '''l'''alía, '''л'''алиа
|-
| Μ μ || M m || М м || {{IPA|[m]}} || '''μ'''ανα, '''m'''ana, '''м'''ана
|-
| Ν ν || N n || Н н || {{IPA|[n]}} || ολιγο'''ν''', oliğо'''n''', олиго'''н'''
|-
| Ο ο || O o || О о || {{IPA|[o]}} || τεμετερ'''ο'''ν, temeter'''o'''n, теметер'''о'''н
|-
| Π π || P p || П п || {{IPA|[p]}} || εγα'''π'''εςα, yğa'''p'''esa, ега'''п'''еса
|-
| Ρ ρ || R r || Р р || {{IPA|[ɾ]}} || '''ρ'''ομεικα, '''r'''omeyika, '''р'''омейка
|-
| Σ ς || S s || С с || {{IPA|[s]}} || καλατζεπ'''ς'''ον, kalacep'''s'''on, калачеп'''с'''он
|-
| ΣΣ ςς || Ş ş || Ш ш || {{IPA|[ʃ]}} || '''ςς'''ερι, '''ş'''eri, '''ш'''ери
|-
| Τ τ || T t || Т т || {{IPA|[t]}} || νος'''τ'''ιμεςα, nos'''t'''imesa, нос'''т'''имеса
|-
| ΤΖ τζ || C c || Ч ч || {{IPA|[ʤ]}} || καλα'''τζ'''εμαν, kala'''c'''eman, кала'''ч'''еман
|-
| ΤΣ τς || Ç ç || Ц ц || {{IPA|[tʃ]}} || μανι'''τς'''α, mani'''ç'''a, мани'''ц'''а
|-
| Υ υ || O o || У у || {{IPA|[o]}} || ν'''υ'''ς, n'''o'''s, н'''у'''с
|-
| Φ φ || F f || Ф ф || {{IPA|[f]}} || εμορ'''φ'''α, emor'''f'''a, эмор'''ф'''а
|-
| Χ χ || H, KH (sert H) || Х х || {{IPA|[x]}} || '''χ'''αςον, '''h'''ason, '''х'''асон
|}

== Carauterístiques ==
El pónticu carauterizar pol so fuerte arcaísmu. Ye l'únicu dialeutu griegu modernu que caltién el prefixu negativu "o".<ref>{{cita web|url=http://www.omerasan.com/eng/preface.html|títulu=PREFACE|fechaaccesu=1 d'avientu de 2009|apellíu=Mackridge|nome=Peter|enllaceautor=|coautores=|fecha=|formatu=|obra=omerasan.com|editor=|editorial=|allugamientu=|páxina=|páxina=|idioma=inglés|doi=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071030165236/http://www.omerasan.com/eng/preface.html|fechaarchivu=30 d'ochobre de 2007|cita=}}</ref> Amás en delles pallabres, l'antigua /y:/, transcrita como se pronuncia como /y/, y non como /i/, que ye la pronunciación común en tolos demás dialeutos griegos modernos; y en dalguna pallabra l'antigua /ü/, representada por υ, pronúnciase como /o/, y non como /i/, como nos demás dialeutos, quitando l'antiguu dialeutu ateniense, entá faláu por dellos vieyos en [[Megara]].

Coles mesmes, foi bien permeable a la influencia de llingües vecines tales como'l turcu y el [[idioma laz|laz]] (una llingua caucásica falada na mesma zona); amás d'adoptar fonemes propios d'estes tomó una gran cantidá de vocabulariu, amás d'influyir estes llingües inclusive na so sintaxis.

Cabo notar que, nel pónticu de Turquía, la mayoría de los númberos, especialmente los más altos, dicir en turcu. Esti fechu puede esplicase pol analfabetismu reinante d'antiguo nes aldegues.

=== Traces evolutives ===
El pónticu tien delles traces evolutives propios en rellación col [[griegu clásicu]], tantu de tipu fonéticu como morfolóxicu y sintaxis. La siguiente ye una curtia llista que compara y oldea les formes póntiques coles clásiques. Los exemplos en pónticu tán na so mayoría escritos n'alfabetu llatín y tienen de lleese según les convenciones turques, ente que les formes clásiques tienen de lleese según les convenciones del griegu clásicu:

* '''1.''' Adición del soníu /y/ al sufixu d'infinitivu clásicu –ειν (en pónticu trapezuntíaco)

{|
|-
| '''PÓNTICA''' || '''CLÁSICA'''
|-
| ipíne || εἰπεῖν
|-
| pathíne || παθεῖν
|-
| apothaníne || ἀποθανεῖν
|-
| piíne || πιεῖν
|-
| iδíne || εἰδεῖν
|-
| fiíne || φυγεῖν
|-
| evríne || εὑρεῖν
|-
| kamíne || καμεῖν
|-
| faíne || φαγεῖν
|-
| mathíne || μαθεῖν
|-
| erthéane || ἐλθεῖν
|-
| meníne || μένειν
|}

* '''2.''' Sufixu d'infinitivu similar al clásicu -ηναι

{|
|-
| '''PÓNTICA''' || '''CLÁSICA'''
|-
| anevίne || ἀναβῆναι
|-
| katevine || καταβῆναι
|-
| embine || ἐμβῆναι
|-
| evjine || ἐκβῆναι
|-
| epiδeavine || ἀποδιαβῆναι
|-
| kimethine || κοιμηθῆναι
|-
| xtipethine || κτυπηθῆναι
|-
| evrethine || εὑρεθῆναι
|-
| vrasine || βραχῆναι
|-
| raine || ῥαγῆναι
|}

* '''3.''' El sufixu de primer [[aoristo]] clásicu -αι foi sustituyíu pol sufixu de segundu aoristo -ῆναι

{|
|-
| '''PÓNTICA''' || '''CLÁSICA'''
|-
| κράξειν || κράξαι
|-
| μεθύσειν || μεθύσαι 
|}

* '''4.''' Adición del soníu /y/ al sufixu d'infinitivu pasivu clásicu –σειν

ράψεινε, κράξεινε, μεθύσεινε, καλέσεινε, λαλήσεινε, κτυπήσεινε, καθίσεινε

* '''5.''' Caltenimientu del sufixu de aoristo –ka (–ka yera tamién el sufixu de perfectu)

{|
|-
| '''PÓNTICA''' || '''CLÁSICA'''
|-
| yδoka || ἔδωκα
|-
| enδoka || ἐνέδωκα
|-
| epika || ἐποίηκα
|-
| efika || ἀφῆκα
|-
| ethika || ἔθηκα
|}

* '''6.''' Evolución del infinitivu clásicu en -εῖν al infinitivu pónticu en –eane (-έανε)

{|
|-
| '''PÓNTICA''' || '''CLÁSICA'''
|-
| erthéane || ἐλθεῖν
|}

== Cultura ==
[[Ficheru:Wikipedia-logo-pnt.png|thumb|150px|Logo de la Wikipedia en pónticu.]]
L'idioma tien una rica [[tradición oral]] y un ampliu [[folclor]]. Los cantares pónticos son particularmente populares en Grecia. Tamién esiste una llindada producción de lliteratura moderna en pónticu, que va dende [[poesía]] (ente los autores más famosos atópase [[Kostas Diamantidis]]), noveles, y les traducciones de los [[cómic]]s d'[[Asterix]].<ref>{{cita web|url= http://www.asterix-obelix.nl/manylanguages/greek-pontiaka.htm|títulu= Asterix speaks Pontic (Pontiaki)|fechaaccesu= 1 d'avientu de 2009|apellíu= |nome= |enllaceautor= |coautores= |fecha= 13 de xineru de 2008|formatu= |obra= Asterix around the world|editor= |editorial= |allugamientu= |páxina= |idioma= inglés|doi= |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20091227011652/http://www.asterix-obelix.nl/manylanguages/greek-pontiaka.htm|fechaarchivu= 2009-12-27|cita= }}</ref>

=== Exemplos ===
Los siguientes cuatro versos son un cantar pónticu que l'investigador [[Ömer Garren]] arrexuntó en ''Of-Erenköy'', tresmitida por Fuat Keskin (escritu con ortografía turca, lléase la "c" como la "j" inglesa):

''Y patsi nto nistazis''<br />
''Mel ce vutero stazis''<br />
''Ela as horevume''<br />
''Ise ti esquites patsis''

La traducción al español ye:

''Eh mochacha, qu'apigaces''<br />
''arrames el miel y la mantega.''<br />
''Ven y danciemos,''<br />
''yes fía de la to madre.''

== Bibliografía y referencies ==
* {{cita llibru |apellíos= Drettas|nome= Georges|enllaceautor= |coautor= |editor= |otros= |títulu= Aspects pontiques|url= |formatu= |fechaaccesu= |edición= |volumen= |fecha= 1997|editorial= ARP|ubicación= |idioma= francés|isbn= 2-9510349-0-3|páxina= |capítulu= |urlcapítulu= |cita= }}
* {{cita llibru|apellíos=Janse|nome=Mark|enllaceautor=|coautor=|editor=|otros=|títulu=Aspects of Pontic grammar: a Review Article of Drettas|url=http://www.benjamins.com/jbp/series/JGL/3/art/0008a.pdf|formatu=pdf|fechaaccesu=1 d'avientu de 2009|edición=|volumen=|fecha=1997|editorial=|allugamientu=|idioma=inglés|isbn=|páxina=|capítulu=|urlcapítulu=|cita=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060225174417/http://www.benjamins.com/jbp/series/JGL/3/art/0008a.pdf|fechaarchivu=25 de febreru de 2006}}
* {{cita llibru |apellíos= Öztürk|nome= Özhan|enllaceautor= |coautor= |editor= |otros= |títulu= Karadeniz: Ansiklopedik Sözlük. 2 Cilt. Heyamola Yayıncılık|url= |formatu= |fechaaccesu= |edición= |volumen= |fecha= 2005|editorial= |allugamientu= İstanbul|idioma= turcu|isbn= 975-6121-00-9|páxina= |capítulu= |urlcapítulu= |cita= }}
* {{cita llibru |apellíos= Οικονομίδης|nome= Δ.Η|enllaceautor= |coautor= |editor= |otros= |títulu= Γραμματική της Ελληνικής Διαλέκτου του Πόντου|url= |formatu= |fechaaccesu= |edición= |volumen= |fecha= 1958|editorial= Ακαδημία Αθηνών|allugamientu= Αθήνα|idioma= griegu modernu|isbn= |páxina= |capítulu= |urlcapítulu= |cita= }}
* {{cita llibru |apellíos= Παπαδόπουλος|nome= Α.Α|enllaceautor= |coautor= |editor= |otros= |títulu= Ιστορική Γραμματική της Ποντικής Διαλέκτου|url= |formatu= |fechaaccesu= |edición= |volumen= |fecha= 1955|editorial= Επιτροπή Ποντιακών Μελετών|allugamientu= Αθήνα|idioma= griegu modernu|isbn= |páxina= |capítulu= |urlcapítulu= |cita= }}
* {{cita llibru |apellíos= Παπαδόπουλος|nome= Α.Α|enllaceautor= |coautor= |editor= |otros= 2 tomo |títulu= Ιστορικόν Λεξικόν της Ποντικής Διαλέκτου|url= |formatu= |fechaaccesu= |edición= |volumen= |fecha= 1958–1961|editorial= Μυρτίδης|allugamientu= Αθήνα|idioma= griegu modernu|isbn= |páxina= |capítulu= |urlcapítulu= |cita= }}
* {{cita llibru |apellíos= Τομπαΐδης|nome= Δ.Ε|enllaceautor= |coautor= |editor= |otros= |títulu= Η Ποντιακή Διάλεκτος|url= |formatu= |fechaaccesu= |edición= |volumen= |fecha= 1988|editorial= Αρχείον Πόντου|allugamientu= Αθήνα|idioma= griegu modernu|isbn= |páxina= |capítulu= |urlcapítulu= |cita= }}
* {{cita llibru |apellíos= Τομπαΐδης|nome= Δ.Ε|enllaceautor= |autor2= Συμεωνίδης, Χ.Π|editor= |otros= |títulu= Συμπλήρωμα στο Ιστορικόν Λεξικόν της Ποντικής Διαλέκτου του Α.Α. Παπαδόπουλου|url= |formatu= |fechaaccesu= |edición= |volumen= |fecha= 2002|editorial= Αρχείον Πόντου|allugamientu= Αθήνα|idioma= griegu modernu|isbn= |páxina= |capítulu= |urlcapítulu= |cita= }}
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{InterWiki|code=pnt}}
{{commonscat|Pontic|pónticu}}
* [[Ficheru:Wikisource-logo.svg|16px]][http://www.wikisource.org Wikisource] contién obres orixinales en '''[//wikisource.org/wiki/Category:Pontic pónticu]'''.
* [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=PNT Ficha del pónticu en Ethnologue.com] {{bandera|Reinu Xuníu}}(n'inglés)
* [http://www.epm.gr/ Comité d'estudios pónticos (Επιτροπή Ποντιακών Μελετών)] {{bandera|Grecia}}{{bandera|Reinu Xuníu}}(en griegu ya inglés)
* [http://www.karalahana.com Karalahana, páxina sobre la cultura del mar Negru] {{bandera|Turquía}}{{bandera|Reinu Xuníu}}(en turcu ya inglés)
* [https://web.archive.org/web/20110526032426/http://www.ptolemaida.net/anamnhseis-almpoum-21.html Pontos Kültürü, de Ömer Garren] {{bandera|Turquía}}(en turcu)
* [https://web.archive.org/web/20091009104633/http://www.karalahana.com/english/development-of-the-pontic-greek-dialect.html Historia del dialeutu pónticu] {{bandera|Reinu Xuníu}}(n'inglés)
* [http://pontosworld.com/index.php?option=com_content&task=view&id=776&Itemid=75 El dialeutu pónticu] {{bandera|Reinu Xuníu}}(n'inglés)
* [http://pontosworld.com/index.php?option=com_content&task=view&id=53&Itemid=72 Diccionariu pónticu - inglés]



{{Tradubot|Griego póntico}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Idioma griegu]]
[[Categoría:Llingües de Grecia]]
[[Categoría:Llingües de Turquía]]
[[Categoría:Llingües de Rusia]]
[[Categoría:Llingües d'Ucraína]]
[[Categoría:Llingües de Xeorxa]]
[[Categoría:Llingües d'Abkhasia]]
[[Categoría:Llingües de Kazakstán]]
[[Categoría:Llingües d'Azerbaixán]]


[[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]]
El pónticu ye un dialeutu del griegu orixinariu del Ponto, rexón histórica qu'anguaño correspuende a gran parte de la mariña nordeste de Turquía na ribera del mar Negru. Anguaño la mayoría de los sos falantes, denominaos griegos pónticos tán en Grecia. El pónticu deriva del griegu áticu al traviés de la koiné, y recibió fuertes influencies del turcu, y menores del persa y delles llingües caucásiques.

 Denominaciones 
El pónticu tuvo gran cantidá de denominaciones históriques; los sos falantes suélense referir a ella como ρωμαίικα (romæika), esto ye, "romanu" o ποντιακά (pontiaká), "pónticu". En turcu denominar rumca o trabzon rumcasi ("romanu [de Trabzon ]"). En delles encuestes realizaes en Turquía denominó-ylo latince (esto ye, "llatín"), pontosca ("pónticu") ya inclusive lazca ("laz", por tracamundiu cola llingua de los lazes).

 Historia 
Anque la presencia griega nesta zona data d'antiguu (yá se menten territorios que podríen pertenecer al Ponto na lleenda de Jason and the Argonauts), los oríxenes del pónticu, como los de toles llingües/dialeutos griegos modernos quitando'l tsaconio y, posiblemente, los dialeutos griegos de la Italia meridional, tán na koiné basada nel dialeutu ateniense y espublizada pol imperiu helenísticu d'Alexandru Magnu. El griegu siempres convivió coles llingües de la zona, como'l laz, d'orixe caucásicu. 

Mientres la Edá Media la zona primeramente perteneció al Imperiu bizantín, pa independizase sol dominiu de los Comneno y formar el pequeñu, anque duraderu, Imperiu de Trabzon, que la so llingua alministrativa yera'l griegu bizantín. L'Imperiu de Trabzon foi l'últimu estáu griegu bizantín en cayer sol dominiu otomanu, yá que la so capital foi conquistada en 1461, ocho años dempués de Constantinopla. Nun procesu paulatín que tuvo llugar principalmente ente los sieglos XVI y XVII la inmensa mayoría de la población de la mariña del mar Negru convertir al Islam. Ente que nel restu d'Anatolia l'asimilación llingüística foi mayor y más rápida, el procesu d'adopción del turcu como llingua mayoritaria foi lentu nel Ponto. Entá nel sieglu XVIII, cítase la esistencia de comunidaes grecoparlantes (bien menguaes) en zones occidentales del mar Negru.

La deportación de los ortodoxos griegos mientres el xenocidiu griegu, que tuvo llugar ente 1919 y 1921, y el sistema educativu de la nueva república de Turquía, que namái almitía'l turcu como llingua vehicular, debilitaron totalmente al pónticu.

 Estatus oficial 
El pónticu nun tien estatus oficial. Ente 1917 y 1919 tuvo destináu a convertise nel idioma oficial de la propuesta República del Ponto. Históricamente, foi la llingua de facto de la minoría griega de la XRSS, y anque na Πανσυνδεσμιακή Σύσκεψη (Congresu de toles Asociaciones) de 1926, entamáu pola intelligentsia greco-rusa, decidióse que'l demóticu sería l'idioma oficial de la comunidá.

 Distribución xeográfica 
Anque'l pónticu ye orixinariu de les mariñes meridionales del mar Negru, un gran númberu de los sos falantes emigraron a les mariñes oriental y septentrional (dientro del Imperiu rusu mientres los sieglos XVIII y XIX). El pónticu inda se fala n'Ucraína, Rusia (alredor de Stávropol) y Xeorxa, y tuvo ciertu usu como mediu lliterariu dende la década de 1930, destacando una gramática escolar. Dempués del xenocidiu griegu, la gran mayoría de los falantes que quedaben n'Asia Menor fueron suxetos al Tratáu de Lausana, y asitiáronse en Grecia (principalmente nel norte). Los habitantes del valle de Of, que se convirtieren al islam mientres el sieglu XVII, permanecieron en Turquía. A día de güei siguen falando pónticu, al que llamen rumca. El llibru Pontos Kültürü (1996) d'Ömer Garren da más información sobre la comunidá de falantes de pónticu de Turquía. En Grecia, el pónticu úsase anguaño más como llingua emblemática que como mediu de comunicación.

 Grecia ~200,000 falantes (2001):
principalmente en Macedonia (Oriental, Central y Occidental)
 Turquía 4,540 falantes:
 Tonya: (17 llocalidaes)
 Sürmene: (6 llocalidaes)
 Dernekpazarı: (13 llocalidaes)
 Çaykara: delles llocalidaes
 Maçka: ensin información
 Torul-ardasa, Yáğlıdere-kromni, Santa, Imera: nenguna llocalidá **
Rize İkizdere : (21 llocalidaes)
El pónticu ta íntimamente rellacionáu col capadociu y el griegu faláu en Mariupolis (y d'antiguo en Crimea, Ucraína).

 Dialeutos 
thumb|300px|Distribución de los dialeutos griegos del Imperiu bizantín ente los sieglos XII y XV. 
El llingüista griegu Manolis Triantafilídis estremó'l pónticu en dos grupos:
 Grupu occidental (Oinountíaco/Niotiká) alredor Oenoe/Ünye. 
 Grupu oriental 
 sub-grupu costeru (Trapezuntíaco) alredor de Trabzon, ** 
sub-grupu interior (Jaldío) en Jaldía (alredor de Gümüşhane — Kanin en pónticu), nes árees circundantes (Kelkit, Bayburt, etc.) y alredor d'Ordu.

Los falantes de jaldío yeren los más numberosos. En fonoloxía, delles variedaes del pónticu paecen amosar harmonía vocálica, carauterística propia del turcu.

 Sistemes d'escritura 
El pónticu escribir en Grecia cola ortografía histórica griega, colos diacríticos: σ̌ ζ̌ ξ̌ ψ̌ pa  y α̈ ο̈ pa  (fonolóxicamente ). El pónticu escribir en Turquía col alfabetu llatín siguiendo les convenciones turques, y en Rusia con alfabetu cirílicu. Nos primeros momentos de la URSS el pónticu escribir col alfabetu griegu de manera fonética, tal que apaez embaxo, usando dígrafos en cuenta de diacríticos;  escribíense como ια, ιο. La Wikipedia póntica usa l'alfabetu griegu: adoptó les formes εα, εο pa eses vocales con cuenta d'evitar conflictos coles terminaciones ια, ιο del griegu modernu, y usa los díagrafos del sistema soviéticu en cuenta de los diacríticos, pero en tou lo demás sigue la ortografía histórica.

 Alfabetugriegu  Alfabetuturcu  Alfabetucirílicu  AFI  Exemplu Α α  A a  А а    ρομεικα, romeyika, ромейика Β β  V v  В в    κατιβενο, kativeno, кативено Γ γ  Ğ ğ  Г г     γανεβο, ğanevo, ганево Δ δ  DH dh  Д д    δοντι, dhonti, донти Ε ε  Y y  Е е    εγαπεςα, yğapesa, егапеса Ζ ζ  Z z  З з    ζαντος, zantos, зантос ΖΖ ζζ  J j  Ж ж    πυρζζυας, burjuves, буржуас Θ θ  TH th  С с, Ф ф, Т т    θεκο, theko, теко Ι ι  İ i  И и    τοςπιτοπον, tospitopon, тоспитопон Κ κ  K k  К к    καλατζεμαν, kalaceman, калачеман Λ λ  L l  Л л    λαλια, lalía, лалиа Μ μ  M m  М м    μανα, mana, мана Ν ν  N n  Н н    ολιγον, oliğоn, олигон Ο ο  O o  О о    τεμετερον, temeteron, теметерон Π π  P p  П п    εγαπεςα, yğapesa, егапеса Ρ ρ  R r  Р р    ρομεικα, romeyika, ромейка Σ ς  S s  С с    καλατζεπςον, kalacepson, калачепсон ΣΣ ςς  Ş ş  Ш ш    ςςερι, şeri, шери Τ τ  T t  Т т    νοςτιμεςα, nostimesa, ностимеса ΤΖ τζ  C c  Ч ч    καλατζεμαν, kalaceman, калачеман ΤΣ τς  Ç ç  Ц ц    μανιτςα, maniça, маница Υ υ  O o  У у    νυς, nos, нус Φ φ  F f  Ф ф    εμορφα, emorfa, эморфа Χ χ  H, KH (sert H)  Х х    χαςον, hason, хасон

 Carauterístiques 
El pónticu carauterizar pol so fuerte arcaísmu. Ye l'únicu dialeutu griegu modernu que caltién el prefixu negativu "o". Amás en delles pallabres, l'antigua /y:/, transcrita como se pronuncia como /y/, y non como /i/, que ye la pronunciación común en tolos demás dialeutos griegos modernos; y en dalguna pallabra l'antigua /ü/, representada por υ, pronúnciase como /o/, y non como /i/, como nos demás dialeutos, quitando l'antiguu dialeutu ateniense, entá faláu por dellos vieyos en Megara.

Coles mesmes, foi bien permeable a la influencia de llingües vecines tales como'l turcu y el laz (una llingua caucásica falada na mesma zona); amás d'adoptar fonemes propios d'estes tomó una gran cantidá de vocabulariu, amás d'influyir estes llingües inclusive na so sintaxis.

Cabo notar que, nel pónticu de Turquía, la mayoría de los númberos, especialmente los más altos, dicir en turcu. Esti fechu puede esplicase pol analfabetismu reinante d'antiguo nes aldegues.

 Traces evolutives 
El pónticu tien delles traces evolutives propios en rellación col griegu clásicu, tantu de tipu fonéticu como morfolóxicu y sintaxis. La siguiente ye una curtia llista que compara y oldea les formes póntiques coles clásiques. Los exemplos en pónticu tán na so mayoría escritos n'alfabetu llatín y tienen de lleese según les convenciones turques, ente que les formes clásiques tienen de lleese según les convenciones del griegu clásicu:

 1. Adición del soníu /y/ al sufixu d'infinitivu clásicu –ειν (en pónticu trapezuntíaco)

 PÓNTICA  CLÁSICA ipíne  εἰπεῖν pathíne  παθεῖν apothaníne  ἀποθανεῖν piíne  πιεῖν iδíne  εἰδεῖν fiíne  φυγεῖν evríne  εὑρεῖν kamíne  καμεῖν faíne  φαγεῖν mathíne  μαθεῖν erthéane  ἐλθεῖν meníne  μένειν

 2. Sufixu d'infinitivu similar al clásicu -ηναι

 PÓNTICA  CLÁSICA anevίne  ἀναβῆναι katevine  καταβῆναι embine  ἐμβῆναι evjine  ἐκβῆναι epiδeavine  ἀποδιαβῆναι kimethine  κοιμηθῆναι xtipethine  κτυπηθῆναι evrethine  εὑρεθῆναι vrasine  βραχῆναι raine  ῥαγῆναι

 3. El sufixu de primer aoristo clásicu -αι foi sustituyíu pol sufixu de segundu aoristo -ῆναι

 PÓNTICA  CLÁSICA κράξειν  κράξαι μεθύσειν  μεθύσαι 

 4. Adición del soníu /y/ al sufixu d'infinitivu pasivu clásicu –σειν

ράψεινε, κράξεινε, μεθύσεινε, καλέσεινε, λαλήσεινε, κτυπήσεινε, καθίσεινε

 5. Caltenimientu del sufixu de aoristo –ka (–ka yera tamién el sufixu de perfectu)

 PÓNTICA  CLÁSICA yδoka  ἔδωκα enδoka  ἐνέδωκα epika  ἐποίηκα efika  ἀφῆκα ethika  ἔθηκα

 6. Evolución del infinitivu clásicu en -εῖν al infinitivu pónticu en –eane (-έανε)

 PÓNTICA  CLÁSICA erthéane  ἐλθεῖν

 Cultura 
thumb|150px|Logo de la Wikipedia en pónticu.
L'idioma tien una rica tradición oral y un ampliu folclor. Los cantares pónticos son particularmente populares en Grecia. Tamién esiste una llindada producción de lliteratura moderna en pónticu, que va dende poesía (ente los autores más famosos atópase Kostas Diamantidis), noveles, y les traducciones de los cómics d'Asterix.

 Exemplos 
Los siguientes cuatro versos son un cantar pónticu que l'investigador Ömer Garren arrexuntó en Of-Erenköy, tresmitida por Fuat Keskin (escritu con ortografía turca, lléase la "c" como la "j" inglesa):

Y patsi nto nistazis
Mel ce vutero stazis
Ela as horevume
Ise ti esquites patsis

La traducción al español ye:

Eh mochacha, qu'apigaces
arrames el miel y la mantega.
Ven y danciemos,
yes fía de la to madre.

 Bibliografía y referencies 
 
 
 
 
 
 
 
 

 Enllaces esternos 

 16pxWikisource contién obres orixinales en pónticu.
 Ficha del pónticu en Ethnologue.com (n'inglés)
 Comité d'estudios pónticos (Επιτροπή Ποντιακών Μελετών) (en griegu ya inglés)
 Karalahana, páxina sobre la cultura del mar Negru (en turcu ya inglés)
 Pontos Kültürü, de Ömer Garren (en turcu)
 Historia del dialeutu pónticu (n'inglés)
 El dialeutu pónticu (n'inglés)
 Diccionariu pónticu - inglés

Categoría:Idioma griegu
Categoría:Llingües de Grecia
Categoría:Llingües de Turquía
Categoría:Llingües de Rusia
Categoría:Llingües d'Ucraína
Categoría:Llingües de Xeorxa
Categoría:Llingües d'Abkhasia
Categoría:Llingües de Kazakstán
Categoría:Llingües d'Azerbaixán

Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos