Catholicon (diccionariu trillingüe)
{{títulu en cursiva}}
{{publicación}}
El '''''Catholicon''''' (del griegu {{lang|grc|Καθολικόν}}, «universal») ye un diccionnariu redactáu en [[bretón]], [[francés]] y [[llatín]]. Esti [[incunable]] ye'l primer diccionariu de bretón<ref>Jean Loicq, «Lagadeuc (Jehan). Catholicon. Dictionnaire breton-latin-français, publié avec une introduction par Chr.-J. Guyonvarc'h, vol. 2. Reproduction de l'éd. J. Calvez, Tréguier 1499», ''Revue belge de Philologie et d'Histoire'',volume 57, númberu 1, 1979, páxines 154-156; disponible en [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_1979_num_57_1_5561_t1_0154_0000_2 pa consulta online].</ref> y tamién el primer diccionariu de francés. Ye amás el primer diccionariu trillingüe<ref>{{cita llibru|autor=Jean-Claude Boulanger|títulu=Les inventeurs de dictionnaires| sotítulu=de l'eduba des scribes mésopotamiens au scriptorium des moines médiévaux|editor=University of Ottawa Press|coleición=Regards sur la traduction|añu=2003|páxines=545|passage=348|isbn=2-7603-0548-1|issn= 1480-7734|url=https://books.google.fr/books?id=3a9goKPG6jgC}}.</ref> y la primer obra trillingüe apaecida n'[[Occidente cristianu|Occidente]]. Les sos 6000 entraes foron redactaes en [[1464]] por [[Jehan Lagadeuc]], [[clérigu]] nacíu na [[casa señorial de Mézedern]] en [[Bro-Dreger]], y imprentaes por Jehan Calvez el {{fecha|5|11|1499}} en [[Tréguier]] baxo la iniciativa del maestru Auffret Quoatqueveran, [[callóndrigu]] de la [[diócesis de Tréguier]].

== Presentación ==
La obra acábase'l {{fecha|16|8|1464}}. Esti diccionariu foi nomáu ''Catholicon'' por analoxía col ''[[Catholicon (diccionariu llatín)|Catholicon]]'' del dominicu [[Giovanni Balbi]] de Xénova, espardíu a partir de 1282, del que Jehan Lagadeuc va inspirase. Destinóse p'ameyorar l'aprendimientu del llatín polos futuros clérigos qu'entraben al colexu<ref>«Por estes razones, yo, Jehan Lagadeuc, de la parroquia de [[Plougonven|Ploégonven]], na diócesis de [[Tréguier]], llicenciáu n'asrtes y decretos, tou indignu que soi, compunxi esta  pequeña obra pal usu de los clérigos probes de [[Bretaña]] o bien pa los illetraos en [[llatín]].»</ref>. Les entraes tán en bretón darréu que «los bretones, en gran númberu, nun conocen dafechu'l francés», según se diz nel entamu.

Consérvase un [[manuscritu]] nos fondos llatinos de la [[Biblioteca Nacional de Francia]] baxo la identificación «Latin 7656». Ta compuestu de 131 páxines escrites peles dos cares. Falta al rodiu d'un terciu de les páxines. Trátase d'una copia del orixinal.

== Les ediciones ==
[[Ficheru:080 Jehan Lagadeuc Le catholicon.jpg|thumb|Edición de 1499.]]
1) [[1499]] ([[5 de payares]]) - Jehan Calvez, [[Imprenta|imprentador]] en [[Tréguier]], imprenta pela primer vez el ''Catholicon'' bretón. Esti ''Catholicon'' ye un [[incunable]], términu reserváu a les obres imprentaes enantes de [[1501]]<ref>Versión dixitalizada disponible en [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1510883p Gallica].</ref>.

2) Principios del [[sieglu XVI]], Jehan Corre, sacerdotee na [[diócesis de Tréguier]], imprenta la segunda edición del ''Catholicon'' bretón depués de face-y cambeos.

3) [[1521]] ([[31 de xineru]]) - Yvon Quillévéré, [[llibreru]] y editor de [[París]], imprenta una nueva versión del ''Catholicon'' bretón. D'orixe bretón, en concreto de [[Bro-Leon]], fai una allabancia a [[Bretaña]] na so edición del ''Catholicon''<ref>Versión dixitalizada disponible en [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k122841f Gallica] ([https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb30037829m.public BNF]).</ref>.

4) [[1867]] - [[René-François Le Men]], archiveru de [[Finistère]], ofrez una edición acurtiada del ''Catholicon'' bretón a partir del orixinal que tenía la ciudá de [[Quimper]] (edición de Jehan Calvez de [[1499]]) pa la promoción del bretón y pa dalu a conocer nel Congresu Célticu International que se desendolcó en [[Saint-Brieuc]] n'ochobre de [[1867]]<ref>[https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb30037830t.public BNF]</ref>.

5) [[1975]] - [[Christian-Joseph Guyonvarc'h]], profesor honorariu de celta na [[Universidá de Rennes-II]], fai imprentar un facsímil del ''Catholicon'' bretón a partir del orixinal que tenía la ciudá de [[Rennes]] (edición de Jehan Calvez de [[1499]]). La obra de [[Christian-Joseph Guyonvarc'h]] foi reimprentada en [[2005]] por Éditions Armeline.

6) [[1977]] (5 d'avientu<ref>[http://catholicon.net/fr_skritur_reizh/editions.htm Ar C'hatolicon]</ref>) - [[Jean Feutren]]<ref>Jean Feutren (1912-1990) ye un sacerdote bretón, docente en delles instituciones católiques hasta 1962, y depués va ser socesivamente rector de [[Roscoff]] y de [[Pleyber-Christ]]. Eruditu incansable, publicó una edición del ''Catholicon'' pero s'interesa tamién, ente otres munches investigaciones, nel ''[[Rentier de Morlaix]]'', na onomástica, na historia llocal, na arquiteutura... La so rica colección de semeyes de monumentos del patrimoniu relixosu de [[Bro-Leon]] ta anguaño parcialmente allugáu nel [[Muséu Departamental Bretón]] de [[Quimper]]. Bona parte de los sos trabayos d'erudición (más de dos mil páxines), foron publiaes nos boletinos parroquiales de Roscoff y Pleyber-Christ</ref><ref>[http://pierretiburce.perso.sfr.fr/pors_ruz/Feutren.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303171513/http://pierretiburce.perso.sfr.fr/pors_ruz/Feutren.htm |date=2016-03-03 }}.</ref><ref>Los trabayos de J. Feutren sobre'l Rentier de Morlaix son evocaos por P. Flatrès, «Le rentier de Saint Dominique de Morlaix - Étude de géographie historique (fin s.XVII).», dans ''Bulletin de la Société archéologique du Finistère'', t. LXXXVII, pp.150-159, [[Société archéologique du Finistère]], Quimper, 1957.</ref><ref>Pour l'ensemble de la note relative à J. Feutren, voir [http://www.roscoff-quotidien.eu/feutren-2009-novembre.pdf Y.-P. Castel, « Signé Jean Feutren », dans ''Église en Finistère'' n°106, pp. 18 & 19, diocèse de Quimper et Léon, Quimper, 26 novembre 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303195936/http://www.roscoff-quotidien.eu/feutren-2009-novembre.pdf |date=2016-03-03 }}.</ref> realiza la treslliteración del ''Catholicon''. Esta edición Jean Feutrende ta arriquecida con información sobre la obra, sobre les sos ediciones socesives y sobre les diferentes fontes del diccionariu. Publicóse en [[1977]] col prólogu en [[llatín]] del exemplar que sirvió pa la edición de [[1867]] (marca [[Biblioteca National de Francia|BNF]] 7656) y la so traducción al francés. L'[[abá]] añadió un pequeñu testu personal, ''L'éloge de la [[Bretagne]] par un [[Pays de Léon|Léonard]]'' (L'allabancia de Bretaña por ún del Bro-Leon), y un [[facsímil]] del exemplar de [[Quimper]]<ref>[http://catholicon.net/fr_skritur_reizh/editions.htm Ar C'hatolicon]</ref>. El trabayu críticu ta espuestu en dos glosarios y un [[aparatu críticu]]<ref>[http://catholicon.net/fr_skritur_reizh/editions.htm Ar C'hatolicon]</ref>:

* un glosariu francés nelq ue son reagrupaos les pallabres franceses qu'apaecen nel ''Catholicon'' que nun s'atopen yá nos diccionarios contemporáneos o que tienen una nueva significación;
* un glosariu bretón de los términos non traducíos;
* notes qu'acompañen a les pallabres del glosariu francés de les que se quier dar una significación a los términos que presenten dificultaes;
* notes pa esplicar les pallabres bretones.

7) [[2001]] ([[15 de setembre]]) - [[Gwennole Le Menn]] reescribe'l ''Catholicon'' a partir de diferentes versiones. La versión qu'imprenta ye una parte del so voluminosu trabayu.

== Bibliografía ==
* ''Le Catholicon'', reproducción de la edición de Jehan Calvez que poseye la ciudá de [[Rennes]] ({{Fecha|5|11|1499}}), por [[Christian-J. Guyonvarc'h]], Éditions Ogam, [[Rennes]] ([[1975]]), reeditada por Éditions Armeline, [[Brest]] ([[2005]]).
* ''Le Catholicon armoricain'', reproducción de la edición de Jehan Calvez que poseye la ciudá de [[Quimper]] ({{Fecha|5|11|1499}}), por Jean Feutren, Joseph Floc'h - maestro-imprentador en Mayenne ([[1977]]).
* ''Catholicon de Jehan Lagadeuc, dictionnaire breton, français et latin'', [[René-François Le Men]] - archiveru de [[Finistère]], Éditions et impression Corfmat, [[Lorient]] ([[1867]]). Pue consultase en [http://bibnum.univ-rennes2.fr/items/show/333?image=5&v=#bibnum la biblioteca dixital de la Universidá de Rennes-II].
* ''Les Éditions du Catholicon breton'', pol doctor Victor Tourneur, éd. Le Fureteur Breton, Nanterre ([[1906]]), 16 p. Versión disponible en [http://catholicon.net/telechargement/victor_tourneur_couleurs.pdf Catholicon.net]
* ''Le Vocabulaire breton du ''Catholicon'' (1499), le premier dictionnaire breton imprimé breton-français-latin de Jehan Lagadeuc'', [[Gwennole Le Menn]], Imprimerie Keltia Graphic, Edition Skol ([[Spézet]]), volume 11u. de la Biblioteca Bretona ([[2001]]).

==  Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{traducíu ref|fr|Catholicon (dictionnaire trilingue)}}
{{commonscat}}
* En [[Gallica]] : 
** {{cita llibru|títulu=Le catholicon en troys langaiges scavoir est breton franczoys et latin|autor=Jehan Lagadec|editor=Jehan Calvez (1499)|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k122841f|añu=1999}}
** {{cita llibru|autor=Jehan Lagadec|títulu= Catholicon|añu=1521|editor=Yvon Quillévéré|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k122841f}}
* [http://www.catholicon.net/ El ''Catholicon'', edición facsimilar]

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Diccionarios]]
[[Categoría:Llibros en bretón]]
[[Categoría:Llibros en francés]]
[[Categoría:Llibros en llatín]]
[[Categoría:Bretaña]]
El Catholicon (del griegu , «universal») ye un diccionnariu redactáu en bretón, francés y llatín. Esti incunable ye'l primer diccionariu de bretónJean Loicq, «Lagadeuc (Jehan). Catholicon. Dictionnaire breton-latin-français, publié avec une introduction par Chr.-J. Guyonvarc'h, vol. 2. Reproduction de l'éd. J. Calvez, Tréguier 1499», Revue belge de Philologie et d'Histoire,volume 57, númberu 1, 1979, páxines 154-156; disponible en pa consulta online. y tamién el primer diccionariu de francés. Ye amás el primer diccionariu trillingüe. y la primer obra trillingüe apaecida n'Occidente. Les sos 6000 entraes foron redactaes en 1464 por Jehan Lagadeuc, clérigu nacíu na casa señorial de Mézedern en Bro-Dreger, y imprentaes por Jehan Calvez el  en Tréguier baxo la iniciativa del maestru Auffret Quoatqueveran, callóndrigu de la diócesis de Tréguier.

 Presentación 
La obra acábase'l . Esti diccionariu foi nomáu Catholicon por analoxía col Catholicon del dominicu Giovanni Balbi de Xénova, espardíu a partir de 1282, del que Jehan Lagadeuc va inspirase. Destinóse p'ameyorar l'aprendimientu del llatín polos futuros clérigos qu'entraben al colexu«Por estes razones, yo, Jehan Lagadeuc, de la parroquia de Ploégonven, na diócesis de Tréguier, llicenciáu n'asrtes y decretos, tou indignu que soi, compunxi esta  pequeña obra pal usu de los clérigos probes de Bretaña o bien pa los illetraos en llatín.». Les entraes tán en bretón darréu que «los bretones, en gran númberu, nun conocen dafechu'l francés», según se diz nel entamu.

Consérvase un manuscritu nos fondos llatinos de la Biblioteca Nacional de Francia baxo la identificación «Latin 7656». Ta compuestu de 131 páxines escrites peles dos cares. Falta al rodiu d'un terciu de les páxines. Trátase d'una copia del orixinal.

 Les ediciones 
thumb|Edición de 1499.
1) 1499 (5 de payares) - Jehan Calvez, imprentador en Tréguier, imprenta pela primer vez el Catholicon bretón. Esti Catholicon ye un incunable, términu reserváu a les obres imprentaes enantes de 1501Versión dixitalizada disponible en Gallica..

2) Principios del sieglu XVI, Jehan Corre, sacerdotee na diócesis de Tréguier, imprenta la segunda edición del Catholicon bretón depués de face-y cambeos.

3) 1521 (31 de xineru) - Yvon Quillévéré, llibreru y editor de París, imprenta una nueva versión del Catholicon bretón. D'orixe bretón, en concreto de Bro-Leon, fai una allabancia a Bretaña na so edición del CatholiconVersión dixitalizada disponible en Gallica (BNF)..

4) 1867 - René-François Le Men, archiveru de Finistère, ofrez una edición acurtiada del Catholicon bretón a partir del orixinal que tenía la ciudá de Quimper (edición de Jehan Calvez de 1499) pa la promoción del bretón y pa dalu a conocer nel Congresu Célticu International que se desendolcó en Saint-Brieuc n'ochobre de 1867BNF.

5) 1975 - Christian-Joseph Guyonvarc'h, profesor honorariu de celta na Universidá de Rennes-II, fai imprentar un facsímil del Catholicon bretón a partir del orixinal que tenía la ciudá de Rennes (edición de Jehan Calvez de 1499). La obra de Christian-Joseph Guyonvarc'h foi reimprentada en 2005 por Éditions Armeline.

6) 1977 (5 d'avientuAr C'hatolicon) - Jean FeutrenJean Feutren (1912-1990) ye un sacerdote bretón, docente en delles instituciones católiques hasta 1962, y depués va ser socesivamente rector de Roscoff y de Pleyber-Christ. Eruditu incansable, publicó una edición del Catholicon pero s'interesa tamién, ente otres munches investigaciones, nel Rentier de Morlaix, na onomástica, na historia llocal, na arquiteutura... La so rica colección de semeyes de monumentos del patrimoniu relixosu de Bro-Leon ta anguaño parcialmente allugáu nel Muséu Departamental Bretón de Quimper. Bona parte de los sos trabayos d'erudición (más de dos mil páxines), foron publiaes nos boletinos parroquiales de Roscoff y Pleyber-Christ .Los trabayos de J. Feutren sobre'l Rentier de Morlaix son evocaos por P. Flatrès, «Le rentier de Saint Dominique de Morlaix - Étude de géographie historique (fin s.XVII).», dans Bulletin de la Société archéologique du Finistère, t. LXXXVII, pp.150-159, Société archéologique du Finistère, Quimper, 1957.Pour l'ensemble de la note relative à J. Feutren, voir Y.-P. Castel, « Signé Jean Feutren », dans Église en Finistère n°106, pp. 18 & 19, diocèse de Quimper et Léon, Quimper, 26 novembre 2009 . realiza la treslliteración del Catholicon. Esta edición Jean Feutrende ta arriquecida con información sobre la obra, sobre les sos ediciones socesives y sobre les diferentes fontes del diccionariu. Publicóse en 1977 col prólogu en llatín del exemplar que sirvió pa la edición de 1867 (marca BNF 7656) y la so traducción al francés. L'abá añadió un pequeñu testu personal, L'éloge de la Bretagne par un Léonard (L'allabancia de Bretaña por ún del Bro-Leon), y un facsímil del exemplar de QuimperAr C'hatolicon. El trabayu críticu ta espuestu en dos glosarios y un aparatu críticuAr C'hatolicon:

 un glosariu francés nelq ue son reagrupaos les pallabres franceses qu'apaecen nel Catholicon que nun s'atopen yá nos diccionarios contemporáneos o que tienen una nueva significación;
 un glosariu bretón de los términos non traducíos;
 notes qu'acompañen a les pallabres del glosariu francés de les que se quier dar una significación a los términos que presenten dificultaes;
 notes pa esplicar les pallabres bretones.

7) 2001 (15 de setembre) - Gwennole Le Menn reescribe'l Catholicon a partir de diferentes versiones. La versión qu'imprenta ye una parte del so voluminosu trabayu.

 Bibliografía 
 Le Catholicon, reproducción de la edición de Jehan Calvez que poseye la ciudá de Rennes (), por Christian-J. Guyonvarc'h, Éditions Ogam, Rennes (1975), reeditada por Éditions Armeline, Brest (2005).
 Le Catholicon armoricain, reproducción de la edición de Jehan Calvez que poseye la ciudá de Quimper (), por Jean Feutren, Joseph Floc'h - maestro-imprentador en Mayenne (1977).
 Catholicon de Jehan Lagadeuc, dictionnaire breton, français et latin, René-François Le Men - archiveru de Finistère, Éditions et impression Corfmat, Lorient (1867). Pue consultase en la biblioteca dixital de la Universidá de Rennes-II.
 Les Éditions du Catholicon breton, pol doctor Victor Tourneur, éd. Le Fureteur Breton, Nanterre (1906), 16 p. Versión disponible en Catholicon.net
 Le Vocabulaire breton du Catholicon (1499), le premier dictionnaire breton imprimé breton-français-latin de Jehan Lagadeuc, Gwennole Le Menn, Imprimerie Keltia Graphic, Edition Skol (Spézet), volume 11u. de la Biblioteca Bretona (2001).

  Referencies 

 Enllaces esternos 

 En Gallica : 
 
 
 El Catholicon, edición facsimilar

Categoría:Diccionarios
Categoría:Llibros en bretón
Categoría:Llibros en francés
Categoría:Llibros en llatín
Categoría:Bretaña