Sami meridional
{{Ficha d'idioma |nome =
Sami meridional
|nativu = åarjelsaemien gïele
|países=[[Noruega]] y [[Suecia]]
|familia madre = Llingües uráliques
|falantes=~500
|familia=[[Llingües uráliques]]<br />
&nbsp;&nbsp; [[Llingües finu-ugrias|Finu-ugrio]]<br />
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Finu-pérmicu<br />
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[llingües saami|Saami]]<br />
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; '''Saami meridional'''
|escritura=[[Alfabetu llatín]]
|oficial=en partes de Noruega.
|iso2=sma
|iso3=sma
}}
El '''sami meridional''' ye la [[Llingües sami|llingua sami]] atopada más al suroeste de la península escandinava. Esta llingua atópase seriamente en peligru de sumir; los sos últimos baluartes son les municipalidaes de [[Snåsa]] y [[Hattfjelldal]] en [[Noruega]]. Esisten alredor de 2.000 persones consideraes étnicamente como samis meridionales en Noruega y [[Suecia]], pero namái alredor de 500 d'ellos pueden falar la so llingua fluídamente.

== Sistema d'escritura ==

[[Ficheru:Sami languages large.png|thumb|250px|right|El sami meridional ye'l númberu 1 nel mapa.]]El sami meridional ye una de les seis [[llingües sami]] que tienen una llingua escrita oficial, sicasí, namái unos pocos llibros fueron publicaos pal idioma, unu de los cualos ye un diccionariu ampliu sami meridional-noruegu. Esti idioma usa l'alfabetu llatín con delles variaciones: A/a, B/b, D/d, Y/y, F/f, G/g, H/h, I/i, (Ï/ï), J/j, K/k, L/l, M/m, N/n, O/o, P/p, R/r, S/s, T/t, O/o, V/v, Y/y, Æ/æ, Ø/ø, Å/å.

Ä/ä ye una variante de Æ/æ, Ö/ö ye una variante de Ø/ø. Les variantes Ä/ä, Ö/ö son usaes en Suecia, Æ/æ, Ø/ø en Noruega, d'alcuerdu al usu en [[Idioma suecu|suecu]] y [[Idioma noruegu|noruegu]]. La Ï/ï representa otra versión d'I/i, munchos testos nun estremen ente los dos. C/c, Q/q, W/w, X/x, Z/z son usaes en pallabres d'orixe estranxeru.

== Fonoloxía ==

El sami meridional tien dos dialeutos, el septentrional y el meridional. Les diferencies fonolóxiques ente dambos dialeutos son relativamente pequeñes, el sistema del dialeutu del norte esplícase de siguío.

=== Vocales ===

Les vocales del dialeutu septentrional son les siguientes; los sos homólogos ortográficos tán ente paréntesis:

{| {{tablaguapa}}
!
! colspan=2 | Vocal fronteru
!colspan=2 | Vocal central
! colspan=2 | Vocal final
|-
!
!Non arrondada !Arrondada !Non

arrondada !Arrondada !Non

arrondada !Arrondada
|-

! Vocal zarrada |
align="center" |{{IPA|i}} (i)
| align="center" |{{IPA|y}} (y)
| align="center" |{{IPA|ɨ}} (ï/i)<sup>1</sup>
| align="center" |{{IPA|ʉ}} (o)
|
| align="center" |{{IPA|o}} (o)
|-
! Media vocal
| align="center" |{{IPA|y}} (y)
|
|
|
|
| align="center" |{{IPA|o}} (å)
|-
! Vocal abierta |
align="center" |{{IPA|ɛ}} (æ/ä)<sup>2</sup>
|
|
|
| align="center" |{{IPA|ɑ}} (a)
|
|}

<sup>1</sup>La diferencia ente les vocales {{IPA|i}} y {{IPA|ɨ}} de normal nun s'indica na ortografía: dambos soníos son escritos cola lletra ''i''. Sicasí, diccionarios y otres fontes llingüístiques usen el caracter ''ï'' pa la última lletra.

<sup>2</sup>La lletra ''æ'' ye usada en Noruega, y ''ä'' en Suecia.

Les vocales ¨baxes¨ ''y'', ''ɛ'', ''o'' y ''a'' oldeen nel so llargor: estes pueden ser tanto curtios como llargues. Les vocales ¨altes¨ namái son curties.

Les vocales combinar pa formar diez diptongo:

{| {{tablaguapa}}
|
! Frontal
! Frontal a final
! Central a final
! Central a frontal
! Final
! Final a frontal
|-
! Zarrada a media |
align="center" |{{IPA|ie}} (ie)
| align="center" |{{IPA|yo}} (yø/yö)
|
| align="center" |{{IPA|ʉy}} (ue), {{IPA|ɨy}} (ie/ïe)
| align="center" |{{IPA|uo}} (oe)
|
|-
! Zarrada a abierta |

|
| align="center" |{{IPA|ʉa}} (ua)
|
|
|
|-
! Zarrada |

|
|
|
|
| align="center" |{{IPA|oe}} (øø/öö)
|-
! Media a abierta |
align="center" |{{IPA|yæ}} (hala)
|
|
|
| align="center" |{{IPA|oa}} (åa)
| align="center" |{{IPA|oæ}} (åy)
|}

== Gramática ==

Una carauterística típica del sami meridional ye l'alternar les vocales de la primera sílaba al traviés d'un umlaut na declinación y conxugación de les pallabres. De cutiu esisten trés distintos vocales que s'alternen nel paradigma d'una pallabra, por casu:

* ae ~ aa ~ ee: ''vaedtsedh'' 'caminar': ''vaadtsam'' '(yo) camín': ''veedtsim'' '(yo) caminé'
* ue ~ ua ~ øø: ''vuelkedh'' 'salir': ''vualkam'' '(yo) salgo': ''vøølkim'' '(yo) salí'

Per otru llau, el sami meridional ye la única llingua sami que nun tien matices o gradación consonántica. D'ende que les consonantes metanes les pallabres nunca s'alterien en sami meridional, ente que tales alteraciones son frecuentes n'otres llingües sami. Un exemplu d'ello ye, en sami meridional, la pallabra ''nomme'' (nome) y ''nommesne'' (nel nome); comparáu col sami septentrional ''na'''mm'''a'': ''na'''m'''as''.

Esti idioma tien ocho caso: nominativu, xenitivu, acusativu, inesivo, elativo, ilativo, comitativo y esivo. El sami meridional ye una de les poques llingües qu'inda estremen ente l'acusativu y el xenitivu morfológiamente.

Los verbos son conxugaos en primer, segunda y tercer persona y son conxugaos en tres númberos gramaticales: singular, dual y plural. Una carauterística de la llingua ye la esistencia del verbu negativu al igual que nes otres llingües sami, el finés y l'estoniu. En sami meridional esti verbu ye conxugáu en tiempu (pasáu y non pasáu), manera (indicativu ya imperativu), persona (1ª, 2ª ó 3ª) y númberu (singular, dual y plural).

== Sintaxis ==

El sami meridional ye una llingua SOV (suxetu-oxeto-verbu). Esto la diferencia de les otres llingües sami.

== Referencies ==
{{llistaref}}
* Bergsland, Knut. ''Røroslappisk grammatikk'', 1946.
* Bergsland, Knut. ''Sydsamisk grammatikk'', 1982.
* Bergsland, Knut y Lajla Mattson Magga. ''Åarjelsaemien-daaroen baakoegærja'', 1993.
* Hasselbrink, Gustav. ''Südsamisches Wörterbuch'' I–III

== Ver tamién ==
{{Incubator|code=sma}}
* [[Sami septentrional]]
* [[Llingües sami]]


{{Tradubot|Sami meridional}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Llingües sami]]
El sami meridional ye la llingua sami atopada más al suroeste de la península escandinava. Esta llingua atópase seriamente en peligru de sumir; los sos últimos baluartes son les municipalidaes de Snåsa y Hattfjelldal en Noruega. Esisten alredor de 2.000 persones consideraes étnicamente como samis meridionales en Noruega y Suecia, pero namái alredor de 500 d'ellos pueden falar la so llingua fluídamente.

 Sistema d'escritura 

thumb|250px|right|El sami meridional ye'l númberu 1 nel mapa.El sami meridional ye una de les seis llingües sami que tienen una llingua escrita oficial, sicasí, namái unos pocos llibros fueron publicaos pal idioma, unu de los cualos ye un diccionariu ampliu sami meridional-noruegu. Esti idioma usa l'alfabetu llatín con delles variaciones: A/a, B/b, D/d, Y/y, F/f, G/g, H/h, I/i, (Ï/ï), J/j, K/k, L/l, M/m, N/n, O/o, P/p, R/r, S/s, T/t, O/o, V/v, Y/y, Æ/æ, Ø/ø, Å/å.

Ä/ä ye una variante de Æ/æ, Ö/ö ye una variante de Ø/ø. Les variantes Ä/ä, Ö/ö son usaes en Suecia, Æ/æ, Ø/ø en Noruega, d'alcuerdu al usu en suecu y noruegu. La Ï/ï representa otra versión d'I/i, munchos testos nun estremen ente los dos. C/c, Q/q, W/w, X/x, Z/z son usaes en pallabres d'orixe estranxeru.

 Fonoloxía 

El sami meridional tien dos dialeutos, el septentrional y el meridional. Les diferencies fonolóxiques ente dambos dialeutos son relativamente pequeñes, el sistema del dialeutu del norte esplícase de siguío.

 Vocales 

Les vocales del dialeutu septentrional son les siguientes; los sos homólogos ortográficos tán ente paréntesis:

 Vocal fronteru Vocal central Vocal finalNon arrondada !Arrondada !Non

arrondada !Arrondada !Non

arrondada !Arrondadaalign="center" | (i) (y) (ï/i)1 (o) (o) Media vocal (y) (å)align="center" | (æ/ä)2 (a)

1La diferencia ente les vocales  y  de normal nun s'indica na ortografía: dambos soníos son escritos cola lletra i. Sicasí, diccionarios y otres fontes llingüístiques usen el caracter ï pa la última lletra.

2La lletra æ ye usada en Noruega, y ä en Suecia.

Les vocales ¨baxes¨ y, ɛ, o y a oldeen nel so llargor: estes pueden ser tanto curtios como llargues. Les vocales ¨altes¨ namái son curties.

Les vocales combinar pa formar diez diptongo:

 Frontal Frontal a final Central a final Central a frontal Final Final a frontalalign="center" | (ie) (yø/yö) (ue),  (ie/ïe) (oe) (ua) (øø/öö)align="center" | (hala) (åa) (åy)

 Gramática 

Una carauterística típica del sami meridional ye l'alternar les vocales de la primera sílaba al traviés d'un umlaut na declinación y conxugación de les pallabres. De cutiu esisten trés distintos vocales que s'alternen nel paradigma d'una pallabra, por casu:

 ae ~ aa ~ ee: vaedtsedh 'caminar': vaadtsam '(yo) camín': veedtsim '(yo) caminé'
 ue ~ ua ~ øø: vuelkedh 'salir': vualkam '(yo) salgo': vøølkim '(yo) salí'

Per otru llau, el sami meridional ye la única llingua sami que nun tien matices o gradación consonántica. D'ende que les consonantes metanes les pallabres nunca s'alterien en sami meridional, ente que tales alteraciones son frecuentes n'otres llingües sami. Un exemplu d'ello ye, en sami meridional, la pallabra nomme (nome) y nommesne (nel nome); comparáu col sami septentrional namma: namas.

Esti idioma tien ocho caso: nominativu, xenitivu, acusativu, inesivo, elativo, ilativo, comitativo y esivo. El sami meridional ye una de les poques llingües qu'inda estremen ente l'acusativu y el xenitivu morfológiamente.

Los verbos son conxugaos en primer, segunda y tercer persona y son conxugaos en tres númberos gramaticales: singular, dual y plural. Una carauterística de la llingua ye la esistencia del verbu negativu al igual que nes otres llingües sami, el finés y l'estoniu. En sami meridional esti verbu ye conxugáu en tiempu (pasáu y non pasáu), manera (indicativu ya imperativu), persona (1ª, 2ª ó 3ª) y númberu (singular, dual y plural).

 Sintaxis 

El sami meridional ye una llingua SOV (suxetu-oxeto-verbu). Esto la diferencia de les otres llingües sami.

 Referencies 

 Bergsland, Knut. Røroslappisk grammatikk, 1946.
 Bergsland, Knut. Sydsamisk grammatikk, 1982.
 Bergsland, Knut y Lajla Mattson Magga. Åarjelsaemien-daaroen baakoegærja, 1993.
 Hasselbrink, Gustav. Südsamisches Wörterbuch I–III

 Ver tamién 

 Sami septentrional
 Llingües sami

Categoría:Llingües sami