Llingües jirajaranas
{{Ficha de familia de llingua |zona =
 [[Falcón]], [[Lara (estáu)|Lara]]
|países = {{VEN}}
|falantes = [[llingua muerta|Estinguíes]]
|familia madre = Árees circum-amazónica y circum-caribeña |mapa =
 Jirajara.png
|tamañu = 
|mapa_descripción =
}}
Les '''llingües jirajaranas''' o '''jirajiranas''' son un grupu de llingües estinguíes que se falaben nel oeste de [[Venezuela]], nes rexones de [[Falcón]] y [[Lara (estáu)|Lara]]. Créese que toles llingües escastar a principios del sieglu XX.<ref name="Andean">{{cita llibru |apellíos=Adelaar

 |nome=Willem F. H.
|coautores=Pieter C. Muysken
 |títulu=The Languages of the Andes
 |añu=2004
 |editorial=[[Cambridge University Press]]
 |allugamientu=Cambridge
 |isbn=052136275X
 |páxines=129-30
}}</ref>

== Clasificación ==
Les llingües jirajara considérase un grupu de [[Llingua aisllada#Llingües cuasi-aisllaes|llingües casi-aisllaes]]. Adelaar y Muysken señalen qu'esisten ciertes similaridades léxiques coles [[llingües timote-cuica]] y similaridades tipolóxiques coles [[llingües chibchas]], pero la escasez de datos torga dar por válidu cualesquier parentescu.<ref name="Andean" /> Jahn, ente otros, suxirió una rellación ente les llingües jirajaranas y les [[llingües betoi]], principalmente pola similaridad de los [[etnónimos]].<ref name="Jahn">{{cita llibru |apellíos=Jahn

 |nome=Alfredo |títulu=Los
 Aboríxenes del Occidente de Venezuela |añu-orixinal=1927

 |añu=1973
 |editorial=Monte Avila Editores, C.A.
 |ubicación=Caracas
 |idioma=castellanu}}</ref> [[Joseph Greenberg|Greenberg]] and [[Merritt Ruhlen|Ruhlen]] clasifiquen a les llingües jirajaranas como parte d'una hipotética familia paezana, xunto coles llingües betoi, el [[idioma paez]], les [[llingües barbacoanes]] y otros.<ref>{{Obra citada |apellíu1=Greenberg
 
 |nome1=Joseph
 |enlaceautor1=Joseph Greenberg
 |apellíu2=Ruhlen
 |nome2=Merritt
|author2-link =Merritt Ruhlen
 |títulu=An Amerind Etymological Dictionary
 |url=http://www.merrittruhlen.com/files/AED5.pdf
 |formatu=pdf
 |fechaaccesu=27 de xunu de 2008
 |edición=12
 |fecha=4 de setiembre de 2007
 |editorial=Dept. of Anthropological Sciences Stanford University
 |llugar=Stanford}}</ref>

=== Llingües de la familia ===
A partir de la documentación esistente, identificáronse tres llingües como claramente miembros de la familia jirajara:<ref name="Andean" />
* '''Jirajara''', faláu nel estáu de [[Falcón]]
* '''Ayomán''', falada na aldega de [[Siquisique]] nel estáu de [[Lara (estáu)|Lara]]
* '''Gayón''', falada na nacencia del [[ríu Tocuyo]] nel estáu de [[Lara (estáu)|Lara]]

[[Loukotka]] inclúi cuatro llingües más na familia pa les que nun esiste documentación<ref name="Loukotka"> {{cita llibru |
 apellíos = Loukotka
 |nome=Čestmír
 |títulu=Classification of South American Indian Languages
 |editorial=UCLA Latin American Center
 |fecha=1968
 |allugamientu=Los Angeles
 |páxines=254-5}}</ref> polo que'l so adscripción a la familia ye puramente especulativa:
* '''Coyone''', faláu na nacencia del ríu Portuguesa nel estáu de [[Portuguesa (estáu)|Portuguesa]].
* '''Cuiba''', faláu na ciudá d'[[Conceyu Aricagua|Aricagua]].
* '''Atatura''', faláu ente los ríos Rocono y Tucupido.
* '''Aticari''', faláu a lo llargo del ríu Tocuyo.

== Descripción llingüística ==
A partir de la escasa documentación esistente, pueden reconstruyise un númberu llindáu de [[tipoloxía llingüística|carauterístiques tipolóxiques]]:<ref name="CU">{{cita llibru |apellíos=Costenla
Umaña
 |nome=Adolfo |títulu=Les
 Llingües del Área Entemedia: Introducción al so Estudiu Areal
 |fecha = mayu de 1991

 |editorial=Editorial de la Universidá de Costa Rica |ubicación=San
 José |idioma=castellanu
 
 |isbn=9977-67-158-3
 |páxines=56-8}}</ref>

;1. [[Verbu Oxeto|orde VO]] n'[[Transitividá (gramática)|oraciones transitives]]
:''apasi mamán'' (Jirajara)
:1ª.cortar 1ªPOS.mano :'Corto la mio
mano'

;2. El [[Suxetu (gramática)|suxetu]] preciede al verbu :''depamilia
buratá'' (Ayomán)
:la.familia ye.bona :'La familia ye bona'.


;3. El posesor preciede al oxetu teníu :''shpashiú
yemún''(Ayomán)
:arcu 3ªPOS.cuerda :'la cuerda del
arcu'

;4. Los axetivos siguen a los nomes que califiquen
:''pok diú'' (Jirajara)
:monte grande :'el
monte altu'

;5. Los [[Numberal (llingüística)|numberales]] precieden a los nomes que cuantifican
:''boque soó'' (Ayomán)
:unu pitu :'un
pitu'

;6. Usu de [[postposición|postposicionesen]] llugar de preposiciones
:''angüi fru-ye'' (Jirajara)
:1ª.dir Siquisique-a :'(yo)
voi a Siquisique.'

=== Comparanza léxica ===
La siguiente llista ufierta dellos cognados en llingües jirajararas:<ref name="Jahn" />
{|{{tablaguapa}}
|-
!width="75"|<small>GLOSA</small>
!width="75"|Ayomán
!width="75"|Gayón
!width="75"|Jirajara
|-
|fueu||dug||dut, idú||dueg
|-
|pie||a-sengán||segué||angán
|-
|pita||degaró||digaró||degaró
|-
|casa||gagap||hiyás||gagap
|-
|culiebra||huhí, jují||jují||túb
|-
|sol||iñ||yivat||yuaú
|}

== Referencies ==
{{llistaref|2}}
== Ver tamién ==
*[[Jirajara]], etnia.



{{Tradubot|Lenguas jirajaranas}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Llingües jirajaranas]]
[[Categoría:Llingües de Venezuela]]


[[Categoría:Wikipedia:Correxir/Revisar títulu]]
Les llingües jirajaranas o jirajiranas son un grupu de llingües estinguíes que se falaben nel oeste de Venezuela, nes rexones de Falcón y Lara. Créese que toles llingües escastar a principios del sieglu XX.

 Clasificación 
Les llingües jirajara considérase un grupu de llingües casi-aisllaes. Adelaar y Muysken señalen qu'esisten ciertes similaridades léxiques coles llingües timote-cuica y similaridades tipolóxiques coles llingües chibchas, pero la escasez de datos torga dar por válidu cualesquier parentescu. Jahn, ente otros, suxirió una rellación ente les llingües jirajaranas y les llingües betoi, principalmente pola similaridad de los etnónimos. Greenberg and Ruhlen clasifiquen a les llingües jirajaranas como parte d'una hipotética familia paezana, xunto coles llingües betoi, el idioma paez, les llingües barbacoanes y otros.

 Llingües de la familia 
A partir de la documentación esistente, identificáronse tres llingües como claramente miembros de la familia jirajara:
 Jirajara, faláu nel estáu de Falcón
 Ayomán, falada na aldega de Siquisique nel estáu de Lara
 Gayón, falada na nacencia del ríu Tocuyo nel estáu de Lara

Loukotka inclúi cuatro llingües más na familia pa les que nun esiste documentación  polo que'l so adscripción a la familia ye puramente especulativa:
 Coyone, faláu na nacencia del ríu Portuguesa nel estáu de Portuguesa.
 Cuiba, faláu na ciudá d'Aricagua.
 Atatura, faláu ente los ríos Rocono y Tucupido.
 Aticari, faláu a lo llargo del ríu Tocuyo.

 Descripción llingüística 
A partir de la escasa documentación esistente, pueden reconstruyise un númberu llindáu de carauterístiques tipolóxiques:

1. orde VO n'oraciones transitives
apasi mamán (Jirajara)
1ª.cortar 1ªPOS.mano :'Corto la mio
mano'

2. El suxetu preciede al verbu depamilia
buratá (Ayomán)
la.familia ye.bona :'La familia ye bona'.

3. El posesor preciede al oxetu teníu shpashiú
yemún(Ayomán)
arcu 3ªPOS.cuerda :'la cuerda del
arcu'

4. Los axetivos siguen a los nomes que califiquen
pok diú (Jirajara)
monte grande :'el
monte altu'

5. Los numberales precieden a los nomes que cuantifican
boque soó (Ayomán)
unu pitu :'un
pitu'

6. Usu de postposicionesen llugar de preposiciones
angüi fru-ye (Jirajara)
1ª.dir Siquisique-a :'(yo)
voi a Siquisique.'

 Comparanza léxica 
La siguiente llista ufierta dellos cognados en llingües jirajararas:
GLOSAAyománGayónJirajarafueudugdut, idúduegpiea-sengánseguéangánpitadegaródigaródegarócasagagaphiyásgagapculiebrahuhí, jujíjujítúbsoliñyivatyuaú

 Referencies 

 Ver tamién 
Jirajara, etnia.

Categoría:Llingües jirajaranas
Categoría:Llingües de Venezuela

Categoría:Wikipedia:Correxir/Revisar títulu