Cultura mixteca
{{ficha xenérica}}
La '''Civilización Mixteca''' designa a una [[cultura arqueolóxica]] prehispánica, correspondiente a los antecesores del [[pueblu mixteco]], que tuvo les sos primeres manifestaciones nel [[Periodu Preclásicu mesoamericanu|Preclásicu Mediu]] mesoamericanu (ss. XV-II e.C.) y que concluyó cola [[Conquista de Méxicu|conquista]] española nes primeres décades del [[sieglu XVI]] de la era cristiana. El [[urheimat|territoriu históricu]] d'esti pueblu ye la zona conocida como [[La Mixteca]] (''[[Ñuu Dzahui]]'', en [[idioma mixteco|mixteco antiguu]]), una rexón montascosa que s'atopa ente los actuales [[organización territorial de Méxicu|estaos mexicanos]] de [[Puebla]], [[Oaxaca]] y [[Estáu de Guerrero|Guerrero]].

La cronoloxía de la cultura mixteca ye una de les más estenses de [[Mesoamérica]], pola so continuidá y antigüedá. Empieza como resultáu de la diversificación cultural de los pueblos de [[llingües otomangueanas|fala otomangueana]], na zona d'[[Oaxaca]]. Los mixtecos compartieron numberoses traces culturales colos sos vecinos [[cultura zapoteca|zapotecos]]. Ello ye que dambos pueblos denominar a sí mesmes xente de l'agua o de la nube». La evolución diverxente de los mixtecos y los zapotecos, favorecida pola redolada ecolóxicu, afaló la concentración urbana nes ciudaes de [[San José Mogote]] y [[Monte Albán]], ente que nos valles de la [[sierra Mixteca]] la [[urbanización]] siguió un patrón de menores concentraciones humanes en numberoses poblaciones. Les rellaciones ente mixtecos y zapotecos fueron constantes mientres el Preclásicu, cuando la mixteca tamién s'incorporó definitivamente a la rede de rellaciones [[Mesoamérica|panmesoamericanas]]. Dellos productos mixtecos atopar ente los oxetos de luxu topaos nel [[área nuclear olmeca]].

Mientres el [[periodu Clásicu mesoamericanu|Clásicu]], l'apoxéu de [[Teotihuacan]] y [[Monte Albán]] aguiyó'l florecimientu de la rexón [[ñuiñe]] (Mixteca Baxa).<ref>A lo llargo d'esti testu, apaez el términu ''Ñuiñe'' con dos formes ortográfiques, acordies con lo qu'indica la ''[[Ortografía de la llingua española]]'' (3.3.2.). ''Ñuiñe'', con mayúscula, ye'l nome propiu de la Mixteca Baxa. Nel restu de les ocasiones, ye'l nome común d'una cultura, d'un estilu artísticu y de un sistema d'escritura.</ref> En ciudaes como'l [[Cuetu de les Mines]] atopáronse cercos qu'amuesen un estilu d'escritura que combina elementos de la escritura de Monte Albán y de Teotihuacan. La influencia de los zapotecos reparar nes numberoses urnes topaes nos sitios de la Mixteca Baxa, que representen cuasi siempres al [[Huehuetéotl|dios vieyu del fueu]]. Nesi mesmu contestu, la Mixteca Alta vio'l colapsu de [[Yucunundahua]] (Huamelulpan) y la [[balcanización]] de la zona. La concentración del poder en Ñuiñe foi causa de conflictos ente les ciudaes de la rexón y los estaos de la Mixteca Alta, lo qu'esplica la fortificación de les ciudaes ñuiñe. El ocaso de la cultura ñuiñe coincide col de Teotihuacan y Monte Albán. Al terminar el Clásicu mesoamericanu (ss. VII y [[sieglu VIII|VIII]]) munchos elementos de la cultura clásica de la Mixteca Baxa cayeron en desusu y fueron escaecíos.

A partir del [[sieglu X]] danse les condiciones que dexaron el florecimientu de la cultura mixteca. El temperamentu políticu d'[[Ocho Venado]] conducir a consolidar la presencia mixteca en [[La Mariña (Oaxaca)|La Mariña]]. Ellí fundó'l reinu de [[Tututepec]] (Yucudzáa) y dempués entamó una campaña militar pa unificar numberosos estaos sol so poder, ente ellos sitios tan importantes como Tilantongo ([[Ñuu Tnoo Huahi Andehui]]). Esto nun sería posible ensin l'alianza con [[Cuatro Xaguar]], señor de filiación [[nahua]]-[[tolteca]] que gobernaba [[Ñuu Cohyo]] ([[Zona Arqueolóxica de Cholula|Tollan-Chollollan]]). El reináu d'Ocho Venado concluyó col so asesinatu a manes del fíu d'una noble señora que de la mesma foi asesinada pol mesmu Ocho Venado. Mientres tol [[periodu Posclásico mesoamericanu|Posclásico]] intensificóse la rede d'aliances dinástiques ente los estaos mixtecos y zapotecos, anque paradóxicamente aumentó la rivalidá ente dambos pueblos. Sicasí, actuaron en xunto pa defendese de les incursiones [[mexica|mexiques]]. [[Méxicu-Tenochtitlan]] y los sos aliaos alzar cola victoria sobre estaos tan poderosos como Coixtlahuaca ([[Yodzo Coo]]), que foi incorporáu como provincia tributaria del [[Imperiu azteca]]. Sicasí, Yucudzáa (Tututepec) caltuvo la so independencia y ayudó a los zapotecos a aguantar nel [[ismu de Tehuantepec]]. Cuando los españoles llegaron a La Mixteca, munchos señores sometiéronse voluntariamente como [[vasallos]] d'[[España]] y caltuvieron dellos privilexos. Otros señoríos intentaron aguantar, pero fueron vencíos militarmente.

Acordies cola so mitoloxía, los mixtecos yeren descendientes de los fíos del [[árbol de Apoala]]. Unu d'estos fíos venció al [[Sol]] y ganó la tierra pal pueblu mixteco. La divinidá principal de los mixtecos na dómina prehispánica yera [[Dzahui]], dios de l'agua y patronu de la nación mixteca. Otra divinidá de gran importancia yera [[Nueve Vientu]]-Coo Dzahui, héroe civilizador que-yos apurrió'l conocencia de l'agricultura y la civilización. La historia y la mitoloxía de los mixtecos prehispánicos caltener en dellos [[códices mixtecos|códices]], dellos orixinales de la dómina prehispánica. Nestos códices los mixtecos tamién dieron muestra de les sos habilidaes nes artes menores como'l talláu en madera y en güesu, la textilería y l'arte plumario. Amás, fueron peracabaos [[orfebrería mixteca|orfebres]] y [[cerámica policroma mixteca|alfareros]], como amuesen les varies pieces que se caltienen en dellos museos alredor del mundu.

== La Mixteca ==

[[Ficheru:Sierra mixteca.jpg|thumb|200px|Paisaxe de la Mixteca, cerca de Nativitas Monte Verde (Oaxaca)]]
[[Ficheru:Xayacatlán.jpg|thumb|200px|Paisaxe del valle de Acatlán, cerca de San Jerónimo Xayacatlán (Mixteca Baxa Poblana).]]

{{AP|La Mixteca}}

El territoriu históricu de los mixtecos alcontrar nel sur de Méxicu. Con una superficie cimera a los 40&nbsp;000&nbsp;km², La Mixteca —como se-y conoz na actualidá— ocupa'l sur de [[Puebla]], l'este de [[Estáu de Guerrero|Guerrero]] y el poniente d'[[Oaxaca]]. La Mixteca foi llamada ''Mixtecapan'' polos [[mexica|mexiques]], vocablu que significa en [[náhuatl]] ''País de los mixtecos''. Na llingua mixteca antigua, el país recibió'l nome de [[Ñuu Dzahui]], que Janssen y Pérez Jiménez traducen como ''País de l'Agua''.<ref>Jansen y Pérez Jiménez, 2002: 42.</ref>

Los mixtecos nunca formaron una unidá política qu'integrara a tolos poblaos ocupaos por miembros d'esi pueblu, anque sol gobiernu d'[[Ocho Venado]] en [[Tilantongo]] conformóse la mayor unidá política que conociera esa nación precolombina. El territoriu mixteco ye bien diversu dende'l puntu de vista xeográficu, anque lo unifica la presencia de grandes cadenes montascoses como la mesma [[Sierra Mixteca]] o'l [[Exa Neovolcánico]]. Sicasí, como repara Dahlgren, les sos llendes nun son precisos, yá que la so definición varia acordies con l'enfoque que s'adopte.<ref>«Les zones estremeres del área mixteca non siempres se dexen precisar, en parte per falta de datos y en parte por cuenta de la información confusa de les distintes fontes que tan llueu consideren un pueblu como mixteco, popolaca (''sic'') o mexicanu, anque tales datos pueden tamién reflexar una situación de billingüismu o fluctuaciones na frontera llingüística. Sabemos por López de Velasco que la provincia de la Mixteca incluyía les zones amuzga y ayacasteca; otros autores tienden a incluyir dellos pueblos cuicatecos» (Dahlgren, 1990: 54).</ref> Dende'l puntu de vista cultural, La Mixteca ye'l territoriu onde habiten tolos pueblos que fueron denominaos mixtecos en diverses fontes, anque esta delimitación nun dexa de presentar ambigüedaes en cuantes que los pueblos mixtecos pudieron convivir con comunidaes d'otru orixe étnicu, anque emparentaes llingüística y culturalmente.<ref>González Leyva, 2009: 49.</ref> La delimitación tentativa propuesta por González Leyva indica que...

{{cita|El llinderu oeste de [[la Mixteca]] empecipiar na mariña del [[Océanu Pacíficu|Pacíficu]], en Coahuitlán. D'ende, en llinia recta, dirixir a los pueblos d'[[Ometepec]] y [[Igualapa]] ([[estáu de Guerrero|Guerrero]]), prosigue y algama el [[ríu Atoyac (Puebla)|ríu Atoyac]] de [[Puebla]]. Sigue por él hasta [[Tuzantlán]] (Puebla) —al noroeste d'[[conceyu de Acatlán (Puebla)|Acatlán]], Puebla. Dende equí, en direición oriente, les llendes toquen los cuetos Llargu, Palos Blancos, Pila y Gordu. Nésti naz el ríu Gavilán, que'l so calce pasa pola llocalidá de [[Zapotitlán Salinas|Zapotitlán]] (Puebla), avanza peles falda del cuetu Miahuatepec, atopar col [[ríu Zapotitlán]] y, cerca de [[Coxcatlán (Puebla)]], xunir al [[ríu Saláu (Puebla)|ríu Saláu]]. La so ribera llega a [[Santiago Quiotepec|Quiotepec]] (Oaxaca), enllargar a [[Cuicatlán]], descarga nel ríu Grande y traviesa el cañón de Tomellín. El ríu toma'l nome d'ésti, reinicia'l so trayeutu en sentíu sur, camuda la so denominación pola de San Antonio, pa concluyir nel cuetu Camote. D'esti sitiu, la frontera, otra vegada en llinia recta, cuerre a [[San Francisco Telixtlahuaca]] y [[San Pablo Huitzo|Huitzio]] (''sic'') (Oaxaca); mover poles escabrosas fuécares de La Culebra y Las Lomas de Alas, y raspia los pueblos de Huitepec, Totomachapa y Teojomulco. Emponer escontra los cuetos Chinche y La Xaronca, degolar, crucia [[Mixtepec]]; volver al oeste con camín de [[Manialtepec]], topeta con esta población, vuelve a entamar la so marcha y remata nel Pacíficu.<ref>González Leyva, 2009: 59</ref>}}

Acordies coles sos carauterístiques suelse estremar en delles rexones que les sos llendes son igualmente imprecisos. A pesar d'ello, la subdivisión interna de la rexón ye una tema que cunta con popularidá ente los especialistes.<ref>La subdivisión de La Mixteca ye una tema que se toca xeneralmente como parte del encuadre xeográficu de los trabayos d'investigación. Ye mentada ente otros por [[Alfonso Caso]] (1977: 44), [[Ronald Spores]] (1969: 4) y [[Barbro Dahlgren]] (1990: 55).</ref> Dende la dómina colonial faíase una distinción ente les distintes zones que componíen La Mixteca. La más simple estremar en Mixteca Alta, correspondiente a la [[sierra Mixteca]], y Mixteca Baxa, que tomaba les tierres allugaes nel piemonte de la [[sierra Madre del Sur]]. [[Antonio de los Reis]] indica nel so ''[[Arte en llingua mixteca]]'' que La Mixteca estremar en seis rexones: la qu'habitaben los [[pueblu chochu|chochos]], la oriental qu'atestaba con [[Valles Centrales d'Oaxaca|Los Valles]], la Mixteca Alta o ''Ñudzavuiñuhu'', la Mixteca Baxa o ''Ñuiñe'', la rexón de la sierra de Putla o ''Ñuñuma'', y ''Nuñdaa'', ''Ñundevi'' o ''Ñuñama'' na llanura de la mariña del Pacíficu.<ref>De los Reis, 1962: 2.</ref>

La Mixteca Alta ye la zona qu'ocupen los valles intermontanos de Tlaxiaco, Nochixtlán, Putla y Coixtlahuaca, enclavaos nes estribaciones de la Sierra Mixteca, una zona por demás montascosa que constitúi'l puntu nel que s'averen la [[Sierra Madre del Sur]] y el [[Exa Neovolcánico]]. El clima d'esta rexón va de templáu a fríu, y ye relativamente más húmedu que nel restu de les Mixteques. Na Mixteca Alta nacen dellos ríos que son afluentes de cuenques tan importantes como la del [[ríu Balsas]] y l'[[ríu Atoyac (Oaxaca)|Atoyac]].

Al norte de la Mixteca Alta atópase la Mixteca Baxa, qu'entiende dellos conceyos del noroeste d'Oaxaca y el sur de [[Puebla]]. La Mixteca Baxa atopar a menor altitú que la Mixteca Alta, yá que l'altitú del terrén difícilmente supera los 2000 [[msnm]]. Por cuenta de esta carauterística, la Mixteca Baxa ye más caliente y ensuga que'l restu del territoriu mixteco, razón pola que foi llamada ñuiñe {{etimoloxía|idioma mixteco|Ñ<o>o</o>uniñei|Tierra caliente}}. La mayor parte de la Mixteca Baxa forma parte de la cuenca del [[ríu Balsas]], que recibe les agües de los ríos [[ríu Atoyac (Puebla)|Atoyac]], [[ríu Acatlán|Acatlán]], el [[ríu Mixteco|Mixteco]] y otros varios. El clima ye típicamente'l correspondiente a la [[selva baxa caducifolia]], ecosistema que se caracteriza por una combinación de vexetación [[xerófita]] con otres especies que crecen dacuando en temporada d'agua (que na rexón toma los meses de branu y seronda).

== L'orixe míticu de los mixtecos ==

{| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right:1em; font-size: 90%; background:#FFEFDB; color:black; width:25em; max-width:35%;" cellspacing="5"
| style="text-align: justify;"|
Nel añu y nel día<br />
de la escuridá y tiniebles,<br />
 primero qu'hubiera díes nin años,<br />
tando'l mundu en gran escuridá,<br />
que tou yera un caos y tracamundiu,<br />
taba la tierra cubierta d'agua:<br />
namái había llimu y lama<br />
sobre la cara de la tierra.<br />
Naquel tiempu… apaeció visiblemente<br />
un Dios que tuvo por nome Un Venáu<br />
y por nomatu Culiebra de Lleón,<br />
y una Diosa bien llinda y formosa,<br />
que'l so nome foi Un Venáu,<br />
y por nomatu Culiebra de Tigre…”<ref>Esta lleenda mixteca de la creación del mundu apaez nel llibru ''Orixe de los indios del Nuevu Mundu,'', del dominicu Gregorio García.</ref>
|}

[[Ficheru:Códice Vindobonensis.jpg|left|thumb|200px|Llámina 37 del ''[[Codex Vindobonensis Mexicanus I]]''. La escena central representa, supuestamente, l'orixe de los mixtecos a partir d'un árbol que nició a los ancestros d'esti pueblu.]]

La mitoloxía mixteca comparte munchos elementos col restu de les tradiciones mesoamericanes. Al igual que nel casu de los [[azteques|mexicas]] o los [[mayes]], los mixtecos tamién creíen que vivíen na era» d'un [[Quintu Sol]] y que, antes del so tiempu, el mundu pasara por una serie de creaciones y destrucciones. Nel principiu, la tierra yera un caos, nel que tou topábase confundíu. Los espíritus de les fuercies creadores volaben nel aire. Conocer polos sos nomes calendáricos, asitiaos nos códices producíos por esti pueblu. Estos espíritus yeren [[Unu Venado]]-Culiebra de Xaguar y Unu Venado-Culiebra de Puma. Son los correspondientes mixtecos d'[[Ometecuhtli]] y [[Omecíhuatl]], los ''Señores Dos'', que representen el principiu dual de too l'universu. Nel mitu mixteco, estos dos divinidaes dixebren la lluz de la escuridá, la tierra de l'agua, l'enriba del embaxo, y crean a los cuatro dioses creadores qu'habríen de dar nacencia a los otros y a la humanidá, que foi creada a base de maíz.

Cunta la lleenda qu'unu de los cuatro fíos de la pareya primixenia fixo un furacu nun árbol que s'atopaba nes nubes y copuló con él. Identificar a esti personaxe col nome calendárico [[Nueve Vientu]], unu de los nomes de la [[Culiebra Emplumada]]. D'esta miente, l'árbol allumó al poco tiempu. D'él nació un home qu'habría de retar al sol, señor de la Mixteca, nun duelu a muerte. El mitu del [[Flechador del Sol]] rellata qu'esti personaxe disparó les sos fleches contra l'astru, mientres el sol combatía-y col so rayos. Asina pasaron hasta l'atapecer, en que'l sol cayó mancáu de muerte (y esta sería la esplicación del color encarnáu de los atapeceres) y despintóse tres los montes.<ref>Dalghren, 1990: 80-90.</ref> Como'l Flechador del Sol tarrecía que l'astru renaciera y reclamara los sos antiguos terrenes, traxo a la xente y facer asitiase na tierra que ganara, y entainar a cultivar les [[milpa|milpes]] de [[maíz]] nesa mesma nueche. D'esta suerte, cuando'l Sol renació a otru día, nada pudo faer, y de esta manera, los mixtecos convertir en dueños de la rexón por derechu divín y militar.

== Historia ==

Los mixtecos son unu de los pueblos más antiguos de [[Mesoamérica]]. La so llingua pertenez al grupu de llingües mixtecanas, emparentaes col [[idioma zapoteco|zapoteco]] y l'[[idioma otomí|otomí]]. Esisten nicios d'ocupación humana en [[la Mixteca]] dende'l quintu mileniu antes de la era cristiana; sicasí, namái dempués del desenvolvimientu de l'agricultura en Mesoamérica empecipió'l procesu que dio orixe a la cultura mixteca prehispánica. Alredor del tercer mileniu antes de la era cristiana apaecieron los primeros poblaos agrícoles na rexón, que la so economía taba basada nos cuatro cultivos básicos mesoamericanos: el [[capsicum annuum|chile]], el [[maíz]], el [[frijol]] y la calabaza. Dos mil años más tarde, en plenu periodu Preclásicu Mediu, la Mixteca foi l'escenariu d'una revolución urbana, onde los nucleos de población crecieron ya integráronse na amplia rede d'intercambios que xunió a los pueblos mesoamericanos. Como la mayor parte de les sociedaes mesoamericanes, los mixtecos nun formaron una unidá política na dómina prehispánica, sinón que taben entamaos en pequeño Estaos compuestos por delles poblaciones enllazaes por rellaciones xerárquiques.

La historia de la Mixteca nel [[periodu preclásicu mesoamericanu|Preclásicu]] y el [[Periodu clásicu mesoamericanu|Clásicu]] ye pocu conocida, sobremanera en rellación con otros pueblos mesoamericanos contemporáneos o cola dómina de florecimientu de la Mixteca, correspondiente al [[periodu posclásico mesoamericanu|Posclásico]]. Nesa dómina asocedió la emerxencia del expansionismo de [[Tututepec]], una ciudá fundada por [[Ocho Venado]] que llegó a apoderar un ampliu territoriu ente la Mixteca de la Mariña y la Mixteca Alta, de la qu'estableció una serie d'aliances con dellos Estaos del centru de Mesoamérica. Salvu casos aisllaos, como'l de [[Tututepec]], la mayor parte de la Mixteca foi ocupada de manera pacífica polos españoles a partir de la segunda década del [[sieglu XVI]].

=== Periodu Preclásicu ===

[[Ficheru:Mapa de la Mixteca Preclásico.svg|right|thumb|250px|Principales poblaciones de la Mixteca nel Preclásicu (puntos azules) y allugamientu d'otros sitios contemporáneos (puntos negros)]]
[[Ficheru:Cerámica mixteca del Preclásico.JPG|right|thumb|250px|[[Cerámica Coloráu sobre Bayu]] de la Mixteca Alta. Periodu Preclásicu Mediu. Coleición del MNA.]]

Na Mixteca, les primeres poblaciones sedentaries empezaron a apaecer a partir del sieglu XVI antes de la era cristiana. Esta etapa de la historia del pueblu mixteco correspuende cola Fase Cruz na Mixteca Alta, les fases Pre-Ñudée y Ñudée na Mixteca Baxa y la fase Charcu na Mariña. El desenvolvimientu d'estes primeres aldegues agrícoles na rexón foi contemporaneu al que taba asocediendo n'otres zones de Mesoamérica, como'l centru de Méxicu, los [[valles Centrales d'Oaxaca]] y la mariña del [[golfu de Méxicu]]. Sicasí, les comunidaes mixteques del [[Periodu formativu d'América|periodu Formativu]] nunca algamaron les dimensiones de les poblaciones protourbanas de los Valles Centrales, como [[San José Mogote]] y [[Monte Albán]]. El patrón d'asentamientu de los mixtecos naquellos años consistía en pequeñes comunidaes dedicaes a una agricultura incipiente, anque esiste evidencia de la so incorporación na rede d'intercambios internacionales de Mesoamérica.

Un exemplu d'esta vinculación a otres sociedaes mesoamericanes ye la influencia del estilu olmeca na cerámica de la Mixteca Alta. En sitios como [[Huamelulpan]] y [[Tayata]] atopáronse figurillas que tienen carauterístiques iconográficas olmeques, estilu llargamente espublizáu en cuasi toa Mesoamérica mientres el primer mileniu antes de la era cristiana.<ref name="Sp._08:29">Spores, 2008: 29.</ref> Per otra parte, nel área nuclear olmeca atopáronse oxetos de [[cerámica Coloráu sobre Bayu]] que fueron producíes de xuru na rexón de Tayata, acordies colos estudios que se realizaron sobre la composición química d'esos materiales arqueolóxicos.<ref name="F.M.207">Flannery y Marcus, 2007: 73.</ref> Mientres el periodu de formación de les traces culturales de los mixtecos, la estratificación social yera incipiente, como amuesen les poques diferencies que s'atoparon nos restos de les [[vivienda|viviendes]] correspondientes a esos tiempos. Per otra parte, la función de les edificaciones tampoco taba claramente estremada.

Escontra'l final del Preclásicu Mediu —dómina en que Mesoamérica vio'l florecimientu del estilu [[olmeca]], de gran espardimientu nel área— na Mixteca Alta empezaron a apaecer delles poblaciones qu'allugaron na so dómina d'apoxéu a miles de persones. Ente elles atopábense [[Zona arqueolóxica de Monte Negru|Monte Negru]] y [[Huamelulpan]], asitiada la primera cerca de Tilantongo, que dellos cientos d'años dempués sería la cabecera d'unu de los Estaos mixtecos más poderosos; y la segunda, na zona de [[Heroica Ciudá de Tlaxiaco|Tlaxiaco]]. Per otru llau, na Mixteca Baxa la población de [[Cuetu de les Mines]] empezó a floriar nel valle del [[ríu Mixteco]]. Nesta dómina, que toma aproximao del [[sieglu V e.C.|sieglu V e.C. ]] al [[sieglu II]] d. C., les sociedaes mixteques vivíen un procesu de diferenciación social que se reflexa na apaición de delles edificaciones de calter públicu en poblaciones como [[Yucuita]], [[Etlatongo]], Tayata y Huamelulpan na Mixteca Alta; y Cuetu de les Mines y [[Huajuapan]] na Mixteca Baxa.<ref name="Sp._08:29"/> La estratificación cada vez más definida de les poblaciones mixteques d'esta dómina son el reflexu del procesu que dio llugar a la nacencia de los primeres [[Estáu|Estaos]] na zona a partir de les [[sociedaes de xefatura]]. La estructura política a la fin de la fase Cruz Tardida na Mixteca Alta taba constituyida por una serie d'Estaos qu'apoderaben pequeños territorios onde esistieron numberoses poblaciones entamaes de manera xerárquica. La xerarquía de les poblaciones foi reparada na cantidá de monumentos arquiteutónicos qu'allugaba cada llocalidá, lo que dexó inferir el tipu de rellaciones qu'había ente'l centru de relevancia rexonal y los pueblos de segunda llinia. Un casu bien conocíu ye'l de Huamelulpan, que'l so rápida crecedera apostró a Tayata —que foi una de les mayores poblaciones mixteques del Preclásicu Mediu— a una segunda posición, provocando la contraición poblacional y el cese de les obres arquiteutóniques en Tayata escontra'l [[sieglu III e.C.|sieglu III e.C. ]].<ref>Balkansky, 1998: 45.</ref>

La revolución urbana na Mixteca foi contemporánea del procesu que llevó a la formación del estáu zapoteco encabezáu por [[Monte Albán]]. Les poblaciones zapotecas de [[Valles Centrales d'Oaxaca|Los Valles]] que remanecieron nel Preclásicu Mediu teníen dimensiones comparables coles poblaciones mixteques de la sierra. Sicasí, la historia de Monte Albán marcaría delles diferencies colos señoríos mixtecos, ente ellos les dimensiones espaciales sol dominiu estatal. Na Mixteca, los estaos apoderaben pequeños territorios que n'ocasiones nun degolaben los cien quilómetros cuadraos de superficie. En contraste, Monte Albán ocupó un territoriu enforma mayor y entamó tempranamente una campaña expansionista que lu llevó a ocupar la [[Cañada de Cuicatlán]] y delles rexones de la [[sierra de Juárez (Oaxaca)|sierra de Juárez]]. La influencia de Monte Albán na Mixteca mientres el Preclásicu rescampla: en delles llocalidaes de la Mixteca Alta apaecen producciones cerámiques con carauterístiques similares a les de la cerámica [[cultura zapoteca|zapoteca]] de Los Valles: Huamelulpan producía urnes que guardaben cierta semeyanza coles producíes en Monte Albán, y nesa mesma rexón atopáronse inscripciones nel sistema [[escritura zapoteca|zapoteco d'escritura]]. Sicasí, nun esiste evidencia de que Monte Albán apoderara políticamente la Mixteca, polo que resulta plausible qu'estes influencies sían reflexu d'un solu procesu cultural que dio orixe a dambes civilizaciones.<ref>Balkansky ''et al.'', 2000: 368.</ref>

=== Periodu Clásicu ===

[[Ficheru:Mixteca en el Clásico.svg|thumb|250px|Xacimientos arqueolóxicos del Clásicu na Mixteca. Los puntos coloraos indiquen los sitios con evidencia ñuiñe, los puntos azules representen otros asentamientos na rexón.]]
[[Ficheru:Vasija de Cerro de las Minas.jpg|right|thumb|250px|Vasía de cerámica procedente de [[Cuetu de les Mines]]. Anguaño atópase nel Muséu Nacional d'Antropoloxía de la Ciudá de Méxicu.]]
[[Ficheru:Estela ñuiñe.JPG|right|thumb|250px|Na Mixteca Baxa desenvolvióse un sistema d'escritura bien paecíu al zapoteco, llamáu [[escritura ñuiñe|ñuiñe]]. El sistema cayó en desusu a la fin del Clásicu, cuando tamién sumió l'estilu artísticu homónimu. Na imaxe, cercu de Huajuapan de León, periodu Clásicu. Coleición del MNA.]]

Na cultura mixteca, el Periodu Clásicu toma aproximao'l ralu de tiempu entendíu ente los sieglos [[sieglu I|I]] y [[sieglu VIII|VIII]]/[[sieglu IX|IX]], con delles variaciones según la historia llocal de cada área cultural. En toa Mesoamérica apaecen [[ciudá|ciudaes]] de dimensiones y poblaciones considerables, con una clara especialización nel usu del espaciu y una diferenciación social que se reflexa nes carauterístiques diverses de los restos de les construcciones. La influencia cultural [[teotihuacan]]a faise sentir en tola rexón, anque namái en delles llocalidaes probóse la dominación político y militar d'esta metrópolis. Los llazos comerciales fixéronse más fuertes ente los distintos pueblos, yá de por sí especializaos na producción de ciertos bienes de subsistencia y d'usu suntuario.<ref>López Austin y López Luján, 1998: 156.</ref>

Al igual qu'asocede col periodu Preclásicu, la historia del pueblu mixteco nesta fase d'urbanización y emerxencia de los grandes Estaos en Mesoamérica ye pocu conocida. El periodu Clásicu na Mixteca ta marcáu por un procesu de sustitución de los centros del poder políticu en tola rexón. Delles carauterístiques de los Estaos mixtecos del Preclásicu fueron heredaes a los sos socesores, ente ellos la fragmentación del control sobre'l territoriu ente numberoses poblaciones entamaes de manera xerárquica. Na Mixteca Alta, [[Yucuita]] foi reemplazada por [[Yucuñudahui]] como sede del poder políticu nel [[valle de Nochixtlán]]; n'otres zones de la Mixteca Alta, como'l valle de Huamelulpan, nun asocedió esti reemplazu, y [[Huamelulpan]], que fuera una de les principales poblaciones mientres la fase Ramos Tardida, colapsóse y perdió una parte importante de la so población, anque la ocupación de la ciudá foi continua hasta'l Posclásico. En tola Mixteca Alta, la densidá de población aumentó, lo que provocó l'apaición de nueves llocalidaes urbanes nos valles y montes de la zona. Ente estes atópense [[Sitiu arqueolóxicu de Monte Negru|Monte Negru]], Diquiyú, [[Cuetu Xazmín]] nel centru; y la cuenca del ríu Poblano nel valle de Coixtlahuaca.<ref>Spores, 2007: 30.</ref>

Anque mientres el periodu Preclásicu'l procesu d'urbanización na Mixteca y Los Valles tuvo carauterístiques similares, pal periodu Clásicu la situación ye distinta. En dellos trabayos quier vese en [[Yucuñudahui]] un homólogu mixteco de Monte Albán.<ref>Balkansky ''et al.'', 2000: 30.</ref> Sicasí, a diferencia de la sociedá zapoteca, con una sola capital en Monte Albán; los mixtecos taben entamaos en pequeñes ciudaes estáu que poques vegaes degolaron los dolce mil habitantes. Acordies con Spores, Yucuñudahui namái foi unu de los munchos estaos que tuvieron la so sede nel valle de Nochixtlán.<ref>Spores, 1969: 65.</ref> Per otru llau, en dellos casos la densidá de población na Mixteca yera mayor que nos valles, como demuestra l'estudiu de los patrones d'asentamientu na Mixteca Alta.<ref>Balkansky ''et al.'', 2000: 33.</ref> Mientres el Clásicu mixteco apaecen muestres d'una sociedá claramente estratificada y consolídense les traces carauterístiques de la relixón mixteca, ente ellos, el del cultu a l'agua y el rescamplu, entestaos na divinización de [[Dzahui]].

Per otru llau, na Mixteca Baxa apaeció un complexu cultural de carauterístiques propies que s'espublizó per esa zona y l'oriente del actual [[estáu de Guerrero]]. El principal centru d'esta cultura —que Paddock llamó ñuiñe pa estremala de la cultura mixteca<ref>Ñuiñe, en mixteco, significa ''Tierra caliente'', y ye tamién el nome en mixteco d'una población nesa zona, que se conoz anguaño col nome de Tonalá. Esti postreru ye un topónimu [[náhuatl]] que significa ''Llugar del sol''. Dende'l puntu de vista de Paddock (1976: 305), el términu «mixteco» tenía d'acutar pa la cultura arqueolóxica a la que correspuenden los oxetos fechaos nel [[Periodu Posclásico]] (ss. IX-XVI), ente que los anteriores provenientes de la Mixteca Baxa podríen ser denominaos como ñuiñe.</ref>— foi [[Cuetu de les Mines]] (al norte de [[Huajuapan de León]]), población que los sos entamos remontar al Preclásicu Tardíu, pero que'l so florecimientu asocedió a partir del segundu sieglu de la era cristiana. Cuetu de les Mines tien carauterístiques urbanes similares a les ciudaes de la Mixteca Alta. Foi construyida en redol a un conxuntu de delles places pequeñes alredor de les cualos distribuyíase'l restu de la población —y ye esta una de les diferencies del urbanismu mixteco en comparanza con otros pueblos mesoamericanes que les sos ciudaes entamar en redol a una sola y gran plaza principal—. L'espaciu sobre'l que se construyó foi modificáu por aciu la construcción de terraces, llamaes ''[[coo yuu]]'' (llamba-bordu), polo que la ciudá cunta con numberoses escalinates. Cuetu de les Mines foi enguapecida con numberosos relieves que contienen inscripciones nun [[Sistemes d'escritura de Mesoamérica#Escritura ñuiñe|sistema d'escritura poco conocíu]] hasta la fecha, llamáu ''ñuiñe''. Les semeyances ente estes inscripciones y les de los cercos zapotecas de Monte Albán suxeren una rellación bien fuerte ente Los Valles y la Mixteca Baxa mientres el Clásicu.

Otros sitios nos que s'atoparon muertes de la cultura ñuiñe na Mixteca Baxa son [[San Pedro y San Pablo Tequixtepec]], la cueva de Tonalá y la [[Ponte Colosal]] en Oaxaca; [[Acatlán de Osorio]], Hermengildo Galeana y [[San Pablo Anicano]] ([[Puebla]]);<ref>John Paddock (1990) propón que ye na Mixteca Baxa poblana onde pudo aniciase la cultura ñuiñe.</ref> y en numberosos sitios d'[[El Monte (Guerrero)|El Monte]] de Guerrero, como Copanatoyac, [[Malinaltepec]], [[Zoyatlán]], [[Metlatónoc]] y [[Huamuxtitlán]].<ref>Villela Flores, 2006: ''passim''.</ref> En munchos casos tratar de muestres de cerámica de carauterístiques similares a la producida en Cuetu de les Mines: fragmentos de vasíes con escasa o nula decoración, iguaes con una pasta de color anaranxáu parduzu que la so composición ye similar a la [[cerámica Anaranxáu Delgado]] producida en [[Ixcaquixtla]] (Puebla), na frontera norte de la Mixteca Baxa. Otros elementos carauterísticos de la cultura ñuiñe son les llamaes ''[[cabecitas colosales]]'', pequeñes escultures de piedra que representen cabeces antropomorfas —dalgunes de les cualos son oxetu de cultu per parte de les comunidaes indíxenes de la Mixteca guerrerense—; según ciertes urnes que representen al dios del fueu y a una versión llocal de Dzahui, que les sos carauterístiques yeren similares a les efixes contemporánees de [[Cocijo|Pitao Cocijo]] producíes polos zapotecos de Los Valles.

Mientres el periodu Clásicu, la Mixteca Baxa foi sede de los principales centros políticos de la Mixteca. El relevu de los estaos de la Mixteca Alta paez implicar una serie d'eventos que desestabilizaron políticamente a la rexón, de cuenta que una de les principales carauterístiques de les ciudaes en Ñuiñe ye'l so allugamientu en puntos estratéxicos que facilitaben el so defensa. De la mesma que Huamelulpan y los sos satélites mientres el Preclásicu Tardíu;<ref>Balkansky, 1998: 83-84</ref> Cuetu de les Mines, Diquiyú y otres ciudaes de la Mixteca Baxa cuntaben con fortificaciones y los sos edificios alministrativos y relixosos fueron construyíos nes fasteres de los cuetos, ente que les zones habitables llevantar en zones d'accesu relativamente más fácil.<ref>Winter, 2007: 39.</ref> La guerra na Mixteca Baxa mientres el Clásicu pudo ser causada non yá pola competencia ente los estaos de la rexón, tamién ye probable que la rivalidá colos [[cultura zapoteca|zapotecos]] de Los Valles fuera motivu de conflictos na zona de to. A ello tien de sumáse-y que l'actividá bélica tamién podría tar rellacionada col ritualismo de los [[Sacrificios humanos n'América prehispánica|sacrificios humanos]] y el [[xuegu de pelota mesoamericanu|xuegu de pelota]].<ref>Joyce y Winter, 1996: 43.</ref>

Escontra'l sieglu VII de la era cristiana, la mayor parte de los pueblos mesoamericanos enfrentar a graves crisis que llevaron al cayente a dellos de los Estaos más poderosos, ente ellos [[Teotihuacan]] y [[Monte Albán]]. Los Estaos mixtecos tamién s'enfrentaron a estes perturbaciones xeneralizaes. Na Mixteca Baxa, la cultura ñuiñe sumió escontra'l final del periodu Clásicu y delles de les ciudaes más importantes fueron parcial o dafechu abandonaes, tantu na Mixteca Baxa como na Mixteca Alta. Sicasí, nun fueron poques les ciudaes que como [[Cuetu Xazmín]] y [[Tilantongo]] tuvieron una ocupación continua na transición del Clásicu y el Posclásico.

[[Ficheru:Dintel de Cerro de las Minas.jpg|center|thumb|800px|Dintel de [[Cuetu de les Mines]] en [[Oaxaca]]. Periodu Clásicu (ss. II-VII/VIII d. C.). [[Muséu Nacional d'Antropoloxía (Méxicu)|Muséu Nacional d'Antropoloxía]].]]

=== Periodu Posclásico ===

[[Ficheru:Mixteca en el Posclásico.svg|right|thumb|250px|Sitios de la Mixteca nel Posclásico mesoamericanu.]]
[[Ficheru:Tumba 1 Zaachila.JPG|thumb|250px|Los relieves de estuco na Tumba 1 de Zaachila (Los Valles, Oaxaca) tienen una notable influencia del arte mixteco. Ye probable que la tumba perteneza a un personaxe que'l so nome ta rexistráu nel ''Códiz Nuttall''. Balta 1 de Zaachila, Valles Centrales d'Oaxaca, Posclásico Tardíu.]]

El Posclásico ye, con diferencia, el periodu meyor conocíu de la historia mixteca prehispánica, gracies a el caltenimientu de la historia oral en documentos coloniales, pero tamién a los [[códices mixtecos|códices]] que sobrevivieron a la destrucción y al tiempu posterior a la llegada de los españoles a la Mixteca. En Mesoamérica, el [[periodu posclasico mesoamericanu|posclásico]] ta marcáu pol florecimientu de los Estaos militaristes. Ello nun quier dicir que les sociedaes de les etapes anteriores desconocieren la guerra, pos les [[ciudá estáu|ciudaes-estáu]] de la Mixteca taben protexíes por murios dende'l primer mileniu antes de la era cristiana. Lo qu'asocede ye que nesti periodu, l'actividá militar paez cobrar una importancia mayor, como demuestra la proliferación de la [[parafernalia]] acomuñada cola guerra y el cultu a les divinidaes guerreres en tola rexón.<ref>López Austin y López Luján, 1999.</ref>

Pal final del sieglu VIII, l'estilu ñuiñe empezaba a tornar na Mixteca Baxa, hasta que foi suplíu pasu ente pasu pol estilu [[iconografía|iconográfico]] propiu de los códices mixtecos. L'apaición d'un nuevu estilu artísticu, acompañáu d'otros cambeos culturales como l'enraigono de la veneración a la [[Culiebra Emplumada]] y la construcción d'aliances interétnicas nun ye privativu de los mixtecos del Posclásico Tempranu y tien los sos antecedentes nos cambeos políticu y social del final del Clásicu nel centru de Méxicu.<ref>Mientres esa dómina inmediata a la cayida de Teotihuacan, conocida como [[Epiclásico]] (ss. VII/VIII-IX aproximao), los pequeños Estaos que floriaron nel marcu del vacíu de poder aniciáu pol colapsu de la gran metrópolis nel centru de Méxicu fueron de naturaleza multiétnica: [[Xochicalco]], [[Cantona]], [[Cacaxtla]] y otres ciudaes nel Altiplanu amuesen nicios de presencia de grupos mayanizados, de la mesma que na rexón sudoriental de Mesoamérica reparar l'apaición de dellos elementos culturales propios de los pueblos de Mesoamérica. En Xochicalco rescampla la puxanza del cultu a la [[Culiebra Emplumada]], que'l so templu ta rellacionáu cola unificación de los [[Calendarios de Mesoamérica|calendarios mesoamericanos]].</ref> En tola Mixteca la población empezó a aumentar dramáticamente, anque los cambeos demográficos más importantes tienen llugar na Mixteca Alta. Acordies coles investigaciones arqueolóxiques, na Mixteca Alta'l númberu de llocalidaes correspondientes a la fase Natividá (sieglu X-XVI&nbsp;d.&nbsp;C.) doblar con al respective de los esistentes na fase anterior, esto ye, la fase Les Flores. De la mesma manera, la superficie ocupada por estes llocalidá amontar de manera importante, algamando les 10 mil 450 hectárees de superficie urbana.<ref>Balkansky ''et al.'', 2000: 380.</ref> Estes poblaciones taben entamaes en pequeños [[Estáu|Estaos]] contrarios ente sigo, encabezaos cada unu per una ciudá de primera importancia que rexía sobre otros poblaos suxetos a la so autoridá. La construcción d'una estructura xerárquica nes rellaciones ente les cabeceres de los señoríos mixtecos —llamaes ''[[ñuu]]''— y los sos satélites llamaos ''[[siqui]]''— ye constante na historia mixteca, anque nesti periodu acentúase debíu al aumentu de la población y a les estratexes polítiques de les [[élite]]s gobernantes.<ref>Spores, 1967: 198.</ref>

A partir del [[periodu Posclásico mesoamericanu|Posclásico]], los mixtecos tuvieron contactos más amplios con otros pueblos de lo que güei ye [[Oaxaca]], inclusive a pesar de les diferencies llingüísticu y étnicu. Ye especial el casu de les rellaciones ente mixtecos y [[cultura zapoteca|zapotecos]], presente en dómines anteriores pero agora más intensa. Estes rellaciones nun yeren solamente resultáu de la so vecindá na mesma rexón, teníen propósitos económicos y políticos. Haise documentáu la esistencia d'una trupa rede d'[[teoría de l'alianza|aliances]] [[matrimoniu|matrimoniales]] a nivel de les [[élite]]s mixteques y zapotecas. Por casu, nel ''[[Códiz Nuttall]]'' dase cuenta del casoriu de Trés Llagartu con una noble zapoteca de [[Zaachila]], de que'l so matrimoniu nació [[Cocijoeza]], futuru señor d'esa ciudá que forxó un exércitu combináu de mixtecos y zapotecos y entamó una campaña expansionista nos [[Valles Centrales d'Oaxaca]].<ref>Oudijk, 2007: 60.</ref> Son numberoses les ciudaes de Los Valles qu'amuesen nicios de la presencia mixteca, incluyíu'l mesmu [[Monte Albán]], onde [[Alfonso Caso]] rescató l'ayalga de la [[Balta 7 de Monte Albán|Tumba 7]]. La esistencia d'obres d'influencia mixteca en Los Valles foi motivu d'especulación per parte de los especialistes. Pa dalgunos, ye evidencia del expansionismo mixteco, de cuenta que los zapotecos de Los Valles seríen apoderaos políticamente polos mixtecos. Sicasí, ye plausible tamién que les aliances matrimoniales y polítiques ente mixtecos y zapotecos favorecieren l'espardimientu del arte mixteco nel territoriu zapoteca, arte que foi emplegáu como elementu de prestíu pola élite de les ciudaes zapotecas. Amás de Monte Albán, otres ciudaes de Los Valles qu'amuesen oxetos arqueolóxicos de manufactura o influencia mixteca son [[Mitla]], [[Lambityeco]], [[Yagul]], Cuilapan y [[Zaachila]]; esta postrera foi la más importante de les urbes zapotecas hasta la so conquista per parte de los [[mexica|mexiques]] nel sieglu XV.

==== Colonización de La Mariña ====

[[Ficheru:Figurillas de la Costa oaxaqueña.jpg|right|thumb|250px|Figurillas de la Mariña d'Oaxaca. Esta rexón foi colonizada polos mixtecos mientres el Posclásico tempranu mesoamericanu y foi l'escenariu del florecimientu de [[Yucu Dzaa]] ([[Tututepec]]).]]

Dende'l Preclásicu, [[La Mariña (Oaxaca)|la mariña d'Oaxaca]] tuvo ocupada por pueblos de fala zapotecana. Acordies con analís [[Glotocronología|glotocronológicos]], la separación ente l'[[idioma chatino]] y el restu de les llingües del grupu [[llingües zapotecanas|zapotecano]] tuvo d'asoceder alredor del [[sieglu V e.C.|sieglu V e.C. ]]<ref>Hopkins, 1984: 42-43 ''cit''. Christensen, 1998: 263.</ref> En contraste, les variedaes costeñas del mixteco paecen habese separáu del restu de les fales de la Mixteca Alta escontra'l [[sieglu X]] o [[sieglu XI|XI]] de la era cristiana, d'onde s'infier que la presencia de los mixtecos na mariña ye relativamente tardida.<ref>Christensen, 1998: 265</ref> A la lluz d'estos datos y del analís de los oxetos arqueolóxicos atopaos na rexón, ye probable que la identidá llingüística de los habitantes del valle del baxu [[ríu Verde (Oaxaca)|ríu Verde]] mientres el Preclásicu y el Clásicu fuera zapotecana, movíos dende'l centru d'Oaxaca. Magar les rellaciones ente'l valle del baxu ríu Verde y la Mixteca Alta nun tán dafechu refugaes por cuestiones de vecindá xeográfica, la presencia de los mixtecos na rexón de La Mariña ye productu d'una colonización tardida.

El movimientu masivu de los mixtecos a les poblaciones de La Mariña causó un cambéu nes rellaciones de poder nestes comunidaes. Los pueblos zapotecanos, como los [[pueblu chatino|chatinos]], quedaron sol dominiu políticu de les élites mixteques. Los cacicazgos mixtecos de La Mariña teníen, por ello mesmu, una población multiétnica como'l casu de [[Tututepec]]. Magar esta llocalidá tuvo ocupación anterior al Posclásico, presenta nicios d'una crecedera demográfica espectacular ente los sieglos IX y X, rellacionáu precisamente cola migración mixteca dende les tierres altes.<ref>Joyce y Levine, 2007: 45.</ref> A partir del sieglu XI, Tututepec xugaría un papel fundamental na historia mixteca, al ser la primer sede d'[[Ocho Venado]], señor mixteco qu'habría d'apoderar un territoriu de más de 40 mil quilómetros cuadraos dempués d'unificar numberosos estaos contrarios, yá venciéndolos militarmente, yá estableciendo aliances polítiques con ellos.

==== Cacicazgo d'Ocho Venado ====

[[Ficheru:Oaxaca ocho venado.png|thumb|250px|Ocho Venado y Cuatro Xaguar concreten la so alianza'l día 13 llagartu del añu 7 casa, nun ritual nel qu'ufierten codonices como ufrienda. A otru día, 1 vientu, el sacerdote Ocho Muerte-Güeyu d'Águila, impon a Ocho venado el [[bezote]] de turquesa que la identifica como ''tecuhtli'', un rangu de la nobleza nahua del centru de Méxicu. Llámina 52 del ''[[Códiz Nuttall]]''. Mixteca Alta, ¿sieglu XIV?, anguaño en posesión del [[Muséu Británicu]].]]

La fragmentación política del pueblu mixteco na dómina prehispánica foi una constante que trescendió los sieglos. Sicasí, ente los sieglos XI y XII de la era común, numberosos señoríos nos trés Mixteques formen una unidá sol dominiu d'[[Ocho Venado|Ocho Venado-Garra de Xaguar]] (en [[idioma mixteco|mixteco]], ''Iya Naacua Teyusi Ñaña''; [[Tilantongo]], [[1063]]-[[1115]]). Esti personaxe ye fundamental na historia posclásica de Mesoamérica, non yá pol poder qu'adquirió na Mixteca, sinón poles rellación qu'estableció con otros pueblos, especialmente colos [[nahuatlacas]] del centru de Méxicu.

Ocho Venado nació del segundu matrimoniu de Cinco Llagartu-Dzahui Ndicahndíí, sacerdote del Templu del Cielu que s'atopaba en [[Tilantongo]] (en mixteco, ''Ñuu Tnoo Huahi Andehui''). Atopábase, por tanto, fora de la llinia socesoria al tronu del señoríu de Tilantongo. Gracies al prestíu llográu nes campañes militares —acordies con el ''Códiz Nuttall'', la primera d'elles asocedió en 1071, cuando Ocho Venado tenía ocho años d'edá—, Ocho Venado ocupó en [[1083]] el tronu de [[Tututepec]] (mixteco: ''Yucudzáa''), nel valle del baxu ríu Verde, cerca de la mariña del Pacíficu.<ref>Hermann Lejarazu, 2007: 20.</ref> Darréu, Ocho Venado selló una alianza colos [[cultura tolteca|tolteques]], de quien recibió'l rangu de ''tecuhtli'' en [[Ñuu Cohyo]].<ref>Ñuu Cohyo en mixteco traduzse como ''Llugar de tules'', significáu idénticu de ''Tollan'' en [[náhuatl]]. Especulóse cola posibilidá de qu'esti llugar pudiera ser la [[Tollan]] llexendaria, o bien, [[Tollan-Xicocotitlan]] (capital tolteca) o [[Zona arqueolóxica de Cholula|Tollan-Chollollan]]. Nos testos onde'l Ñuu Cohyo de los códices mixtecos apaez acomuñáu a la capital tolteca, suelse identificar a Cuatro Xaguar con [[Ce Ácatl Topiltzin Quetzalcóatl]]. Sicasí, ye bien plausible que'l sitiu onde Ocho Venado recibió'l rangu de ''tecuhtli'' como señal d'alianza colos tolteques fuera en Tollan-Chollollan, l'actual Cholula ([[Puebla]]).</ref> El día 13 llagartu del añu 7 casa ([[1097]]), Ocho Venado entrevistar con [[Cuatro Xaguar]] que foi un importante aliáu nel so ascensu al poder.

L'alianza ente Ocho Venado y Cuatro Xaguar ayudó a llexitimar la llegada del primeru al tronu de Tilantongo dempués de la muerte del señor Dos Agua, cacique del llugar. Pa evitar les probables reclamaciones de los descendientes de Dos Lluvia, Ocho Venado esaniciar a toos y convirtióse nel únicu herederu del señoríu. D'especial importancia foi la conquista de [[Llugar del Bultu de Xipe]], onde aniciaba una caña del llinaxe real de Tilantongo. En Llugar del Bultu de Xipe rexía Once Vientu-Xaguar Sangrientu, casáu con Seis Lagartija-Abanico de Jade (media hermana d'Ocho Venado) y con [[Seis Monu]]-[[Quexquémitl]] de Guerra (heredera del tronu de [[Jaltepec]]).<ref>Seis Monu tamién foi acompañante d'Ocho Venado na so visita al Templu de Nueve Hierba en Chalcatongo dellos años tras (''Códiz Nuttall'', lám. 44.). Desconozse cuál ye la rellación que teníen Ocho Venado y Seis Monu primero que ésta casárase con Once Vientu (Rossell y Ojeda Díaz, 2003: 68).</ref> El día 12 monu de 11 casa ([[1101]]), Ocho Venado ganó a los defensores de Llugar del Bultu de Xipe. Desconozse como morrieron Seis Monu y Once Vientu. Los sos fíos Diez Perru-Águila de Tabacu Amburando y Seis Casa-Refileru de Pedernales fueron sacrificaos, el primeru por aciu [[sacrificiu gladiatorio]] y el segundu por aciu flechamiento ritual. D'esta miente, Ocho Venado sumó los importantes señoríos de Jaltepec y Llugar del Bultu de Xipe a los territorios sol so dominiu.

Mientres el so reináu en Tilantongo, Ocho Venado llogró conquistar alredor de cien señorío mixtecos. Amás, estableció una importante rede d'aliances per mediu de los sos matrimonios. Ente otres, fueron esposes sos les señores Trelce Culiebra-Culiebra de Flores, fía del primer matrimoniu del Once Vientu del Llugar del Bultu de Xipe (añu 13 caña, [[1103]]); Seis Águila-Jaguar Telaraña y Diez Zopilote-Quexquémitl de Conches. El so primer fíu nació nel añu 6 casa ([[1109]]) del so matrimoniu con Seis Águila y foi herederu al tronu de Tilantongo. Ocho Venado morrió sacrificáu en [[1115]], dempués de ser ganáu por una coalición de señores rebalbos que se topaben sol so dominiu. L'alianza rebalba yera encabezada por Cuatro Vientu, l'únicu fíu d'Once Vientu y Seis Monu que se llibrara de la muerte dempués de la cayida de Llugar de Bultu de Xipe. Los restos d'Ocho Venado probablemente fueron depositaos nel covarón real de [[Chalcatongo]]. A la so muerte, el reinu mixteco eslleir en numberosos estaos, lo que punxo fin al únicu periodu d'unidá política na historia prehispánica de la rexón.<ref>Pohl, s. f.</ref>

==== Conquista mexica ====

A la muerte d'Ocho Venado, los sos fíos heredaron dalgunos de los más importantes señoríos que formaben parte del reinu sol dominiu de Tilantongo. N'otres ciudaes de la Mixteca, les antigües élites locales repunxeron el so poder. El reestablecimientu del antiguu sistema d'organización política en pequeños estaos implicó la renacencia de los conflictos ente dalgunos d'ellos o l'establecimientu d'aliances o confederaciones. Por esta dómina, la Mixteca —y n'especial la Mixteca Alta— yera una de les rexones más prósperes de Mesoamérica. Esportaba artículos de gran luxu a otres rexones, como la [[cerámica policroma mixteca|cerámica policroma]], [[arte plumario]], [[orfebrería]], talles en cristal de roca, güesu y madera; según bienes de subsistencia propios de les rexones tropicales y les zones de clima templáu.<ref>Berdan y Smith, 2004: 52.</ref>

La Mixteca atópase estratéxicamente ente la parte central de Méxicu y el sureste Mesoamericanu, polo que na dómina de expansionismo de la [[Triple Alianza (Méxicu)|Triple Alianza]] formada por [[Méxicu-Tenochtitlan]], [[Tetzcuco|Tetzcoco]] y [[Tlacopan]] —confederación llamada ''Excan Tlatoloyan''—, rápido espertó los intereses de los [[mexica|mexiques]] y los sos aliaos de la cuenca del [[llagu de Texcoco]]. Escontra la segunda metá del sieglu XV, una gran parte de la Mixteca taba sol poder político, según militar de Tenochtitlan. Dalgunes de les ciudaes más importantes de la rexón fueron convertíes en centros concentradores del [[tributu]] esixíu polos conquistadores, ente ellos [[Coixtlahuaca]], qu'hasta antes de la conquista mexica convirtiérase nuna de les mayores urbes de Mesoamérica. La meyora de los mexicas na Mixteca Alta dexó-yos apoderar tamién los Valles Centrales d'Oaxaca, nel so enfotu por asegurar el so predominiu nes rutes comerciales ente l'altiplanu mexicanu y la mariña del Pacíficu de Guatemala y Chiapas. Los mexicas intentaron conquistar tamién la mariña mixteca y el [[ismu de Tehuantepec]], pero fueron ganaos por una alianza ente los zapotecos y mixtecos tantu nes sos campañes contra [[Tututepec]] —que pola dómina apoderaba un territoriu d'aproximao 25 mil quilómetros cuadraos na Mariña Chica d'Oaxaca— como nes realizaes nel ismu. D'especial importancia resultó la victoria mixteco-zapoteca en [[Guiengola]], una fortaleza onde los mexicas fueron definitivamente ganaos polos defensores del ismu de Tehuantepec.

=== Conquista española ===
{{AP|Conquista de Méxicu}}

La llegada de los españoles a la mariña de [[Veracruz]] provocó diversos tipos de reacciones. Dellos pueblos vieron nos españoles la oportunidá de lliberación, ente ellos, los [[Cempoala|zempoaltecas]] y los [[tlaxcaltecas]]. Tres la [[conquista de Méxicu|cayida de Méxicu-Tenochtitlan]] en [[1521]], los españoles y los sos aliaos indíxenes concentraron los sos ataques escontra otros pueblos tales como los mixtecos. Pero a diferencia de lo qu'asocedió na parte central de Méxicu; la mayor parte de los mixtecos establecieron convenios colos españoles, dando llugar a un procesu de mutua adautación cultural que de la mesma dexó que los mixteques caltuvieren delles de les sos tradiciones y costumes, tales como la so llingua, práutiques comerciales, métodos agrícoles, etcétera. Namái delles partes na Mixteca aguantáronse militarmente a la conquista de los españoles como nel casu de Tututepec.

=== Cronoloxía comparada ===

<timeline>
ImageSize = width:800 height:400
PlotArea = width:85% height:350 left:15% bottom:20
AlignBars = justify

Colors =
 id:cultura value:rgb(0.7,0.7,1) # light yellow 
 id:región value:rgb(1,0.7,0.7) # light black
 id:sitio value:rgb(0.7,1,0.7) # light green 
 id:estilo value:rgb(1,1,0.7) # light blue
 id:eon value:rgb(1,0.7,1) # light purple 
 id:black value:black

Period = from:-1600 till:1600
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:200 start:-1600 gridcolor:black
ScaleMinor = unit:year increment:50 start:-1600

Define $markred = text:"*" textcolor:red shift:(0,3) fontsize:9

BarData=
 bar:Período
 bar:Período2
 bar:espacio
 bar:MixtecaAlta text:Fases de Mixteca Alta
 bar:Sitios1a 
 bar:Sitios1 text:Sitios en Mixteca Alta
 bar:Sitios1b 
 bar:espacio1
 bar:MixtecaBaja text:Fases en Mixteca Baxa
 bar:Sitios2a 
 bar:Sitios2 text:Sitios en Mixteca Baxa
 bar:Sitios2b 
 bar:espacio2 
 bar:Costa text:Mixteca de la Costa
 bar:espacio3 
 bar:Mesoamérica1 
 bar:Mesoamérica2 text:Mesoamérica
 bar:Mesoamérica3

# barset:evenement
 bar:ages0
 bar:ages

PlotData=
 align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,red) width:15 shift:(0,-5)

 bar:Período color:región
 from: -1600 till: 200 text:Preclásicu 
 from: 200 till: 900 text:Clásicu 
 from: 900 till: 1521 text:Posclásicu 

 bar:Período2 color:cultura
 from: -1600 till: -1200 text:Tempranu
 from: -1200 till: -400 text:Mediu
 from: -400 till: 200 text:Tardíu
 from: 200 till: 600 text:Tempranu
 from: 600 till: 900 text:Tardíu
 from: 900 till: 1200 text:Tempranu
 from: 1200 till: 1521 text:Tardíu
 
 bar:MixtecaAlta color:eon
 fontsize:7
 at:-1500 align:right $markred
 from:-1500 till:-300 text:Cruz 
 from:-300 till:200 text:Ramos 
 from:200 till:1000 text:Las Flores 
 from:1000 till:1530 text:Natividad 

 bar:Sitios1a color:sitio
 fontsize:7
 at:-1500 align:right 
 from:-400 till:600 text:[[Yucuita]]
 
 bar:Sitios1 color:sitio
 fontsize:7
 at:0 text:[[Yucuñudahui]]
 at:1200 text:[[Coixtlahuaca]]

 bar:Sitios1b color:sitio
 fontsize:7
 at:-1500 align:right 
 from:-500 till:200 text:[[Sitiu arqueolóxicu de Monte Negro|Monte Negro]]
 from:1000 till:1450 text:[[Tilantongo]]

 bar:MixtecaBaja color:eon
 fontsize:7
 at:-1200 align:right $markred
 from:-1200 till:-400 text:Pre-Ñudée 
 from:-400 till:200 text:Ñudée 
 from:200 till:850 text:Ñuiñe 
 from:850 till:1521 text:Ñuyoo
 
 bar:Sitios2a color:sitio
 fontsize:7
 from:200 till:600 text:[[Cerro de las Minas]]

 bar:Sitios2 color:sitio
 fontsize:7
 at:0 text:[[Huamelulpan]]
 at:400 text:[[Acatlán de Osorio|Acatlán]]

 bar:Sitios2b color:cultura
 fontsize:7
 from:200 till:600 text:[[Cultura Ñuiñe]]

 bar:espacio2
 fontsize:7
 at:1200 text:Espansionismu mixtecu

 bar:Costa color:sitio
 fontsize:7
 from:1000 till:1530 text:[[Tututepec]]

 bar:espacio3 color:cultura
 fontsize:7
 at:1400 text:[[Triple Alianza]]
 
 bar:Mesoamérica3 color:cultura
 fontsize:7
 from:-1600 till:-500 text:[[Cultura Capacha]]
 from:-200 till:600 color:sitio text:[[Teotihuacan]]
 from:900 till:1100 color:sitio text:[[Tollan-Xicocotitlan|Tula]]
 from:1300 till:1521 color:cultura text:[[Cultura Tarasca|Tarascos]]
 
 bar:Mesoamérica2 color:cultura
 fontsize:7
 from:1325 till:1521 text:[[Mexica]]
 from:-1300 till:-400 text:[[Olmeca]]
 from:-200 till:1000 text:[[Cultura Mezcala|Mezcala]]

 bar:Mesoamérica1 color:sitio
 fontsize:7
 from:-500 till:600 text:[[Monte Albán]]
 at:1200 text:[[Mitla]]
 at:1000 text:[[Zaachila]]
 at:1400 text:[[Guiengola]]
 at:1500 text:[[Tehuantepec]]

</timeline>

== Sociedá ==

=== Sistema de parentescu ===

Acordies colos datos disponibles, [[Ronald Spores]] y [[Kent Flannery]] afirmaron que nel [[periodu Posclásico mesoamericanu|Posclásico]], los mixtecos teníen un [[sistema de parentescu]] de tipu [[sistema ḥawaianu de parentescu ḥawaianu]].<ref>Marcus, 2001: 317.</ref> Esto significa que se trataba d'un sistema [[bilateralidad|billateral]] que dexaba, ente otres coses, que les persones tuvieren derechos de socesión sobre los bienes y títulos de los sos dos proxenitores, según la participación de la muyer nes altes esferes de poder, como amuesen les 951 muyeres nobles rexistraes nos códices mixtecos precolombinos.<ref>Marcus, 2001: 317-318.</ref> Nun sistema de parentescu ḥawaianu, una persona designa col mesmu términu al so padre y a tolos sos tíos varones. De la mesma manera, emplega'l mesmu términu pa referise a la so madre y a toles sos tíes. De resultes d'esto, los sos hermanos y los fíos de los sos tíos son designaos cola mesma pallabra.

=== Clases sociales ===

[[Ficheru:Schmuckscheibe Monte Alban.jpg|right|thumb|250px|Pa los mixtecos la [[turquesa]] yera un material precioso, destináu al usu de la élite y rellacionáu col [[Sol]]. Discu de turquesa del periodu Posclásico.]]

Mientres la dómina prehispánica, la sociedá mixteca carauterizar pola so alta xerarquización. Sicasí, les diferencies nun apaecieron bonalmente. El procesu d'estratificación foi paralelu al desenvolvimientu de la sociedá mixteca. Los estratos de la sociedá mixteca tienen el so orixe na [[Sedentarismu (prehistoria)|sedentarización]] d'esti pueblu y fueron influyíos polos procesos políticos, históricos, económicos y culturales qu'asocedieron na Mixteca dende'l [[sieglu XVI a. C]]. Nel so entamu, les poblaciones mixteques cuntaben con una incipiente estratificación. Los restos de les poblaciones del Preclásicu Tardíu y Mediu nun presenten grandes diferencies cuando se comparen unes viviendes con otres, y l'usu de les construcciones d'estos asentamientos nun paez ser demasiáu especializáu. Los bienes de los que disponíen los mixtecos naquellos sieglos paecen ser llindaos, y nun hai evidencia que dexe estremar claramente les zones habitables de la élite con respectu al restu de la población, anque sí ye posible almitir la esistencia d'una gradación nos niveles de bienestar ente los habitantes d'una mesma llocalidá.

La transición al Clásicu marca'l desenvolvimientu de la vida urbana plena nesta rexón y na mayoría del territoriu mesoamericanu. L'afitamientu de les organizaciones estatales na Mixteca implicó un procesu de mayor diferenciación que tendió a legitimarse per mediu del usu de la ideoloxía y de les aliances a nivel de la élite col propósitu de reproducir les desigualdaes ente los estratos de la sociedá. El surdimientu del estilu ñuiñe na Mixteca Baxa —la zona más próspera de la Mixteca nel Clásicu— ye una muestra de la voluntá de los grupos gobernantes de faer patentes les diferencies ente ellos y el restu del pueblu.<ref>Joyce y Winter, 1996: 44.</ref> Les cróniques españoles [[Virreinatu de Nueva España|coloniales]] falen de numberosos estratos de la sociedá mixteca, sicasí, toos ellos pueden ser amenorgaos a los siguientes grandes grupos:<ref>López Austin y López Luján, 1998: 253.</ref>

* ''yya'' ye'l títulu que recibía los señor de cada cacicazgo mixteco;
* ''dzayya yya'' yera'l grupu constituyíu pola nobleza mixteca, formaben una mesma categoría col rei;
* ''tay ñuu'', la xente llibre;
* ''tay situndayu'', terrazgueros;
* ''tay sinoquachi'' y ''dahasaha'', sirvientes y esclavos respeutivamente.

Polo xeneral, nun había demasiaes posibilidaes de xubir de categoría na escala social. Los matrimonios ente los ''dzayya yya'' implicaben qu'esti grupu caltendría siempres el so posición privilexada y heredar a la so descendencia. Los nobles de distintos pueblos mixtecos practicaben la [[endogamia]], lo qu'amás xeneró una complicada rede d'aliances a nivel de la élite que sirvía como mediu de reproducción de la desigualdá social según pa caltener l'orde na rexón. La xente llibre, los ''tay ñuu'', yeren dueños de sigo mesmos y del productu del so trabayu na tierra, que la so propiedá yera comunal. Los terrazgueros, pela so parte, yeren persones que, por causa de la guerra, perdieren la potestá sobre'l productu del so trabayu y teníen de pagar tributu a los nobles. Los últimos grupos na escala social de los mixtecos teníen menos derechos que los otros y les sos vides podíen ser dispuestes pola nobleza pal fin que fora necesariu.

=== Organización política ===

[[Ficheru:Ans 21 06 2.jpg|right|thumb|250px|Na imaxe, l'enllaz matrimonial d'[[Ocho Venado|Ocho Venado-Garra de Xaguar]] y Once Serpiente-Culiebra de Flores. Trátase del primer matrimoniu del ''yyá'' de [[Tututepec|Yucu Dzáa]]. Al traviés d'esti matrimoniu estableció un ''[[yuhuitayu]]'' qu'integró a Yucu Dzáa y [[Llugar del Bultu de Xipe]] nuna alianza política. Esti acontecimientu, auníu al estermín de los herederos al tronu de [[Tilantongo|Ñuu Tnoo]], dexó a Ocho Venado afirmase como señor d'esti últimu sitiu, el más poderosu ''[[ñuu]]'' de la Mixteca Alta nel so tiempu.]]

Una de les carauterístiques más acentuaes del sistema políticu de los mixtecos precolombinos yera la fragmentación en numberosos estaos qu'apoderaben pequeños territorios y qu'en delles ocasiones atopar en conflictu ente sigo. Dende'l [[Periodu Preclásicu mesoamericanu|Preclásicu Mediu]] apaez una estructura [[xerarquía|xerárquica]] ente les poblaciones que formaben parte d'un mesmu [[Estáu]]. El llugar que cada [[comunidá]] ocupaba nesta estructura manifestar nel númberu de construcciones monumentales que caúna d'elles tenía. Per otra parte, el poder de cada pequeña urbe o pueblu nun yera estáticu, sinón que s'atopaba en xuegu constante ante la competencia ente los distintos centros de población. D'esta miente, puede entendese que na transición del Preclásicu al Clásicu delles poblaciones dexaren el so posición de privilexu a otres, tal como asocedió con [[Yucuita]], reemplazada por [[Yucuñudahui]].

Los [[ñuu]] (mixteco: ''pueblu'', ''comunidá'') yeren la unidá primaria de les rellaciones polítiques ente los mixtecos del posclásico. Un ñuu podía ser o non la cabecera d'un Estáu. La vida política de los Estaos mixtecos desendolcar nuna rede conocida como ''[[yuhuitayu]]'' (''l'asientu, el [[petate]]''). Esta unidá política consistía na unión dinástica de dos llinaxes locales al traviés del matrimoniu d'un ''yya toniñe'' (''noble señor'') y una ''yya dzehe toniñe'' (''noble señora'').<ref>Terraciano, 2004: 158.</ref> Les élites gobernantes recurríen a numberoses estratexes col propósitu de caltener el so poder. Una d'elles yera l'establecimientu d'aliances d'élite. Les aliances solíense sellar por aciu el matrimoniu ente los miembros de los llinaxes nobles, lo que con frecuencia implicaba casorios [[incestu|incestuosos]]. L'establecimientu d'afinidaes de parentescu solía realizase col propósitu de rellacionase colos [[llinaxe]]s más prestixosos de la nación mixteca y, inclusive, cola nobleza estranxera, como amuesen los recurrentes casorios ente miembros de la realeza mixteca y zapoteca a lo llargo de los más de venti sieglos d'historia prehispánica d'estos pueblos.

=== Militarismu ===

[[Ficheru:Arma-de-los-mixtecas-y-zapotecas.jpg|miniaturadeimagen|derecha|Al centru notar a un guerreru que lleva l'arma común de los mixtecos y zapotecos. [[Códiz Nuttal]], lám. 10]]
Los mixtecos desenvolvieron les sos propies artes de guerra, inventaron les sos propies armes y realizaron les sos propies conquistes, según defendieron los sos territorios de cualquier invasor.<ref>Pa más información consulte'l númberu 84 de revistir Arqueoloxía mexicana, tituláu "La guerra en Mesoamérica". Editorial Raigaños, S.A de C.V</ref> Los sos conflictos y aliances fueron principalmente ente ciudaes de la mixteca y pueblos zapotecos. L'héroe más destacáu na historia mixteca foi [[8 Venado]], gobernante de Tututepec y conquistador; les sos fazañes son rellataes nel [[Códiz Nuttal]].

Los códices dannos una güeyada de les armes y uniformes qu'usaron los mixtecos:
[[Ficheru:Guerreros-mixtecos.jpg|miniaturadeimagen|Guerreros de la mixteca, engarrando con distintes llances y garrotes. [[Códiz Selden]], P. 12]]
* '''Armes d'ataque a distancia:''' Ente les armes d'ataque a distancia que los mixtecos usaron taben los típicos arcos y fleches, que les sos puntes tuvieron de ser d'[[obsidiana]], [[pedernal]] o [[xil]].<ref>Una de les carauterístiques comunes de Mesoamérica foi la industria lítico. Equí un artículu al respeutu: http://enciclopedia.us.es/index.php/Industria_l%C3%ADtica {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181022153646/http://enciclopedia.us.es/index.php/Industria_l%C3%ADtica |date=2018-10-22 }}</ref> Tamién tuvo presente l'usu del [[átlatl]], arma común en toa [[Mesoamérica]].

* '''Armes d'ataque cuerpu a cuerpu:''' Ente les armes d'ataque cuerpu a cuerpu, los mixtecos engarraron con una variedá de garrotes y llances, delles asemeyaes al [[tepoztopilli]] [[Imperiu azteca|mexica]], pero de menor tamañu. Llama l'atención una arma qu'apaez con frecuencia nos códices, tratar d'un palu de madera dobláu nun ángulu de 90°, con fueyes de piedra (yá fuera xil, pedernal o obsidiana) na parte cimera; ésta arma paez ser representativa del área mixteca y zapoteca.

* '''Vistimienta militar:''' Los guerreros son representaos nos códices vistiendo traxes zoomorfos, dende pieles de xaguar, a yelmos en forma de cabeza d'águila, hasta pieles de venado. Los uniformes zoomorfos yeren comunes en Mesoamérica, los exemplos más representativos fueron les órdenes mexicas de los [[guerreros águila]] y [[Guerreru xaguar|xaguar]].

'''Galería:'''

<gallery>
Atlatl-mixteca.jpg|Guerrero mixteco llanzáu dardos con un átlatl. [[Códiz Colombín]]. Lám. 1
Mixtec-warrior.jpg|Un guerreru mixteco vistiendo una piel de xaguar y un yelmu en forma de cabeza d'águila calva. [[Códiz Selden]], p. 17.
Arquero-mixteca.jpg|Arqueru mixteco amarutáu de venado, como apaez nel [[Códiz Bodley]].
Ejecución-mixteca.jpg|Un gobernante ye executáu por un sacerdote de [[Xipe Tótec|Xipe-totec]]. [[Códiz Nuttal]].
</gallery>

== Actividaes económiques ==

=== Economía ===
Como'l restu de los pueblos de la [[Mesoamérica]] precolombina, la subsistencia de los mixtecos taba basada na [[agricultura]]. Les condiciones ecolóxicu y topográficu del territoriu d'esti pueblu condicionaron el desenvolvimientu de ciertos cultivos afechos a la diversidá d'ambientes na [[Rexón Mixteca|Mixteca]]. En concencia, el más importante de los cultivos d'esti pueblu foi'l [[maíz]], al que taben acomuñaos otros cultivos de vital importancia na dieta de los mesoamericanos. Ente ellos hai que señalar diverses variedaes de [[frijol]], [[capsicum annuum|chile]] y [[calabaza]].<ref>Lind, 2008: 27.</ref> Nos llugares onde'l clima dexar, esistíen cultivos d'especies d'usu non necesariamente alimenticiu. Ente ellos, cabo destacar el [[algodón]] —afechu a los climes semitropicales de la Mixteca Baxa, la Cañada de Cuicatlán y la Mariña d'Oaxaca—, y el [[cacáu]], propiu de les zones con mayor mugor.<ref name="Sp_1967:c3">Spores, 1967: cap. III.</ref>

Unu de los grandes problemes qu'encararon los mixtecos en dómines precolombines ye'l abrupto relieve de la Mixteca y la escasez d'agua na rexón. L'agricultura ufiertaba meyores rendimientos nos valles intermontanos de la Mixteca Alta, a lo menos en comparanza cola Mixteca Baxa, de clima más templáu y secu, y la Mixteca de la Mariña. Atopáronse nicios de terraces artificiales nes fasteres de los montes qu'arrodien valles como'l de Tlaxiaco. Les terraces teníen como propósitu ampliar la escasa superficie cultivable por aciu l'aplanamientu intencional de les rimaes; según el meyor aprovechamientu de l'agua disponible. Per otra parte, nes zones más seques desenvolviéronse cultivos alternativos, como'l del [[stenocereus queretaroensis|pitayo]].<ref name="Sp_1967:c3"/>

L'accidentada xeografía de La Mixteca obligó a los sos habitantes a desenvolver un conxuntu de [[teunoloxía|teunoloxíes]] que dexaren una agricultura redituable. Nes fasteres de la [[sierra Mixteca]] construyeron [[terraza (agricultura)|terraces]] llamaes ''[[coo yuu]]'' (llamba-bordu). Pa ello valiéronse de diques de [[mampostería]] que dexaben caltener el suelu llavuquiáu de les turries del monte. Acordies colos llabradores modernos del [[valle de Nochixtlán]], l'usu de les terraces mixteques dexa al cabu de 3 ó 4 años la formación d'una plataforma que produz bones colleches de [[maíz]]. Les ''coo yuu'' riquíen caltenimientu, pos la [[erosión]] y l'usu agrícola de les terraces provocaben la gastadura del suelu nutritivu. Pa estos llabores, na Mixteca Alta emplegábase [[caliche]] llograda de mines na rexón.<ref>Spores, 1969: 563.</ref> Los mixtecos antiguos emplegaben el sistema de [[tumba-raspia-quema]] pa ganar terrenes de cultivos. Esto ye, desmontaben la vexetación orixinal de les fasteres de los montes y daben en quemar pa emplegar los restos vexetales como abonu de los sos cultivos. Ello causó una grave deforestación qu'afectó a gran parte del territoriu mixteco, consideráu como unu de los más erosionados na República Mexicana.

=== Actividaes complementaries ===

[[Ficheru:Cochineal infected pads.jpg|thumb|200px|Nopales infestaos con cochinilla. El cultivu de la cochinilla foi de vital importancia económica pa los antiguos mixtecos y otros pueblos del área oaxaqueña. Anque abrasáu pola apaición de los colorantes químicos, el so emplegu sigue hasta l'actualidá.]]

En Mesoamérica adomóse un númberu bien amenorgáu d'especies animales. El guajolote (''[[Meleagris gallopavo]]'') y el [[xoloitzcuintle]] son dos d'ellos, y la so presencia ta probada en tolos aldos de Mesoamérica. Dambos constituyíen una fonte de carne que se consumía en pequeña escala nes sociedaes indíxenes. Na Mixteca, adicionalmente, desenvolvióse la crianza de la [[grana cochinilla|cochinilla]], un parásitu aprovecháu pola industria testil. La especie ye un parásitu del [[opuntia ficus-indica|nopal]]. Entá se cría nos climes templaos de la Mixteca Alta y otres partes del norte y centru d'Oaxaca. D'él llógrase un colorante llamáu [[carmín]] o grana cochinilla, apreciáu pol so intensu color coloráu. El cultivu de la cochinilla perduró como una de les principales actividaes de la rexón hasta'l sieglu XIX, cuando'l descubrimientu de los colorantes sintéticos mover.<ref>Anque la cochinilla ye un cultivu d'orixe prehispánicu, tuvo repercusiones económiques mientres la dómina colonial de Méxicu (Coll Hurtado, 1998).</ref>

La base de la economía de tolos pueblos mesoamericanos yera l'agricultura. Los mixtecos, como'l restu de los pueblos mesoamericanos, recurrieron a la [[cacería]], la [[caza-recoyida|recoyida]] y la [[pesca]] pa complementar la so dieta y cubrir otres necesidaes. Una de les ventayes que presentaba'l territoriu de los mixtecos yera la so gran diversidá de microclimes, polo que munchos de los señoríos que se desenvolvieron nel área práuticamente yeren autosuficientes en materia de subsistencia.<ref>López Austin y López Luján, 1997.</ref>

Los habitantes de la Mixteca incorporar na amplia rede d'intercambiu comercial mesoamericana. Amás de los frutos del trabayu agrícola y la cochinilla, los mixtecos comerciaban con materies precioses y manufactures. Dende feches bien tempranes, integráronse como productores de minerales, ente ellos la [[magnetita]]. Probóse que mientres el [[periodu preclásicu mesoamericanu|Preclásicu Mediu]] (ss. XII-V aC), la [[cerámica Coloráu sobre Bayu]] de Tayata (Mixteca Alta) yera productu de comerciu colos olmeques de la mariña del [[golfu de Méxicu]].<ref name="F.M.207"/>

== Cultura ==

[[Ficheru:Codex Zouche-Nuttall - higher definition.jpg|thumb|200px|[[Códiz Nuttal]]. Cultura Mixteca.]]

=== Llingua y lliteratura ===

Cola llegada de los españoles,los Mixteca yá falaben numberoses variedaes del [[idioma mixteco]], yá pa esi entós con diversos graos de intelixibilidá mutua. Acordies con Spores (1967 y 2007) escontra'l Preclásicu la llingua falada na rexón yera l'[[idioma protomixtecano]], del que deriven non yá toles llingües mixteques conocíes na actualidá, sinón tamién el [[idioma triqui|triqui]], que falen los miembros del [[pueblu triqui|pueblu homónimu]] na parte meridional de la Mixteca Alta. Los graos de diverxencia ente les numberoses llingües mixteques de l'actualidá son productu de la historia de los sos falantes: por casu, según analís glotocronológicos, la variedá costeña del mixteco dixebrar del mixteco nuclear de les tierres altes escontra'l sieglu X o XI de la era cristiana, lo que coincide cola tardida colonización de la Mariña Chica per parte de los mixtecos.<ref>Josserand, 1984: 154.</ref>

Los monxos [[Orde Dominica|dominicos]] que fueron encargaos de la evanxelización d'Oaxaca establecieron per primer vegada una escritura fonético de la llingua mixteca. A los flaires Antonio de los Reis y Francisco de Alvarado débese la edición de la primera [[gramática]] na llingua que se falaba na Mixteca Alta pol tiempu de la Conquista. La variedá recoyida polos dominicos paez corresponder cola emplegada en [[Yucundaa]] (Teposcolula), que pudo sirvir como ''[[llingua franca]]'' na rexón.<ref>Jansen y Pérez Jiménez, 2003: introducción.</ref> La ortografía de la variedá de Teposcolula foi afecha depués pa escribir la llingua mixteca, que'l so nome na dómina de la Conquista foi ''dzaha dzahui''.<ref>Jansen y Pérez Jiménez, 2003: 87.</ref>

Como otros pueblos de Mesoamérica, los mixtecos tamién cultivaron formes lliteraries. Cuntaben con una [[escritura mixteca|escritura]] [[pictografía|pictográfica]], de la que se caltienen testimonios prehispánicos como los códices ''[[Códiz Tonindeye|Nuttall]]'' (''Tonindeye''), ''[[Códiz Selden|Selden]]'', ''[[Codex Vindobonensis Mexicanus I|Vindobonensis]]'', ''[[Códiz Becker I|Becker I]]'' y ''[[Códiz Colombín|Colombín]]''. Salvo esti postreru, que s'atopa en Méxicu, el restu de los códices precolombinos creaos polos mixtecos que sobrevivieron a la destrucción atopar en museos y biblioteques d'Europa. Estos códices sirvieron como preseos [[mnemoteunia|mnemotécnicos]], de cuenta que les pintures qu'apaecen nes sos páxines podíen traducise nun testu oral por actu de quien conoz les claves pa interpretalos.<ref>Jansen, 1999: 166.</ref>

=== Escritura ===

{{AP|Escritura mixteca}}

Como cuasi toles sociedaes mesoamericanes, los mixtecos desenvolvieron un sistema d'escritura. Los primeros nicios del usu de la escritura nel área mixteca correspuenden a la Mixteca Alta, nel [[Periodu Preclásicu|Preclásicu Tardíu]] (ss. V e.C.-I d. C.). En [[Huamelulpan]] alcontráronse dellos dinteles con inscripciones calendáricas que podríen ser los nomes de dellos dirixentes de l'antigua ciudá mixteca. Sicasí, estes inscripciones atópense realizaes nel [[sistema zapoteco d'escritura]].<ref>Gaxiola, 2007.</ref> a partir del cual aniciáronse los varios sistemes emplegaos más tardíamente nel centru de Mesoamérica escontra'l Clásicu y el Posclásico.<ref>Justeson, 1986: 437-458.</ref> El florecimientu de la Mixteca Baxa nel Clásicu traxo tamién el desenvolvimientu de la escritura ñuiñe, anque la so semeyanza cola escritura zapoteca de [[Monte Albán]] complica la identificación del so área d'espardimientu.<ref>Urcid, 2004.</ref> Escontra l'entamu del Posclásico (sieglu IX) apaez la llamada [[escritura mixteca]], que forma parte d'una gran corriente estilística denominada ''[[estilu Mixteca-Puebla]]'' o ''estilu internacional del Posclásico mesoamericanu''. Esta escritura ye básicamente pictográfica, anque nun son pocos los elementos [[xeroglíficos]] y [[ideografía|ideográficos]] que la complementen. La escritura mixteca sirvió como canal pal caltenimientu de les creencies d'esti pueblu y de dellos aspeutos de la so historia. Deber a [[Alfonso Caso]] la demostración de l'autoría mixteca de los códices que güei formen parte del llamáu ''[[Códices mixtecos|grupu mixteco]]'', que mientres enforma tiempu fueron atribuyíos a los [[mexicas]] o a los [[cultura maya|mayes]].<ref>Na so edición facsimilar de [[1902]], [[Zelia Nuttall]] afirmaba que'l códiz yera de procedencia "azteca" (Hermann Lejarazu, 2007).</ref>

=== Relixón ===
[[Ficheru:Dzahui.jpg|thumb|250px|Nesta imaxe del ''Códiz Vindobonensis'', [[Dzahui]] baña d'agua a [[Nueve Vientu|Nueve Vientu-Coo Dzahui]]. Dzahui foi la principal divinidá de los mixtecos na dómina prehispánica. Nueve Vientu ye'l nome calendárico de la [[Culiebra Emplumada]] ente los mixtecos. El cultu a les piedres de Dzahui, o Savi, como se pronuncia anguaño, sigue en delles zones de la Mixteca.]]
[[Ficheru:Sahumador mixteco.jpg|right|thumb|250px|La relixón yera una esfera importante na vida de los mixtecos de la dómina prehispánica. Unu de los atributos de los [[yaha yahui]] yera'l sahumador, que les sos representaciones apaecen con frecuencia nos códices. Na imaxe un sahumador mixteco de cerámica. Vien de la Mixteca Alta, periodu Posclásico, coleición del [[Muséu Nacional d'Antropoloxía (Méxicu)|MNA]].]]

{{AP|Mitoloxía mixteca}}

Los mixtecos de la dómina prehispánica tuvieron una relixón [[animista]]. Acordies cola información que se llogró de los documentos pictográficos producíos por esti pueblu, la proveniente de fontes históriques coloniales y del analís de la evidencia arqueolóxica, puede dicise que comparte con otres relixones mesoamericanes delles traces bien carauterístiques, ente ellos, la creencia nun [[dualismu|principiu dual]] primixeniu que dio orixe al mundu como se-y conoz. Otra traza común ente la [[relixón]] mixteca y el restu de les relixones mesoamericanes ye la creencia en que'l mundu foi creáu y destruyíu en delles ocasiones. Acordies con el ''[[Codex Vindobonensis Mexicanus I|Códiz Vindobonensis]]'', [[Ficheru:Mars symbol.svg|12px]]Unu Venado-Culiebra de Xaguar y [[Ficheru:Venus symbol.svg|15px]]Unu Venado-Culiebra de Puma crearon a los primeros seres del mundu, los ''[[ñuhu]]'' ([[Alfabetu fonéticu internacional|AFI]]: [ɲoʔo]), qu'ayudaron a ordenar. Tolos seres de la primer creación fueron petrificados cuando'l [[Sol]] —veneráu na Mixteca colos nomes de ''Yya Ndicahndíí'' y ''Taandoco''— alzóse sobre'l firmamentu, anque dalgunos d'ellos abellugar nes cueves y nun perecieron. Los ''ñuhu'' encarnaben a los elementos mesmos de la naturaleza: el fueu, el vientu, l'agua, la tierra, la vexetación, la fauna. Como se creía que dalgunos d'ellos abellugar nes cueves pa nun ser petrificados, unu de los elementos distintivos de la relixón mixteca yera'l cultu a los montes y nos covarones. Dalgunes d'elles yeren —y siguen siendo— destín de pelegrinaciones piadoses de los mixtecos, ente les más conspicuas d'estes galeríes soterrañes atópense los covarones de [[Chalcatongo]] na Mixteca Alta, onde s'atopaba'l santuariu de [[Nueve Hierba]], la diosa de la muerte de los mixtecos.

El dios tutelar de los mixtecos foi [[Dzahui]] —lliteralmente ''Agua''<ref>En dellos testos, el nome d'esta divinidá apaez como ''Ñuhu Dzahui'', que puede traducise como ''Dios de l'Agua''.</ref>—, divinidá de l'agua y de l'agua celeste. Tan importante foi'l cultu a l'agua pa los mixtecos que'l so nome nativu calificar como'l pueblu de l'agua, esto ye, el pueblu escoyíu por Dzahui. Comparte munchos atributos col [[Tláloc]] del centru de Mesoamérica, veneráu polos [[Teotihuacán|teotihuacanos]], [[cultura tolteca|tolteques]] y [[mexica|mexiques]] y qu'apaez en numberoses vasíes-efixe atopaes especialmente na Mixteca Alta. El cultu de Dzahui na mixteca ye perantiguu, la so apaición remóntase a la fin de Preclásicu Tardíu, esto ye, ente los sieglos V e.C. y II&nbsp;d.&nbsp;C.

Per otra parte, na Mixteca Baxa, la sociedá ñuiñe carauterizar pol cultu al dios vieyu del fueu, [[Huehuetéotl]], veneráu dende tiempos perantiguos en tola área mesoamericana. Especulóse cola posibilidá de que'l cultu a Huehuetéotl fuera unu de los primeros en tomar forma en Mesoamérica, yá que les sos representaciones atopáronse en poblaciones tan antigües como [[Cuicuilco]] hasta les grandes urbes del Posclásico como la mesma [[Tenochtitlan]].<ref>Ello ye que la pequeña escultura de la divinidá mesoamericana del fueu atopada por [[Byron Cummings]] nes escavaciones de [[Cuicuilco]] ([[Distritu Federal (Méxicu)|Distritu Federal]]) na [[Años 1920|década de 1920]] ye una de les primeres representaciones conocíes d'una divinidá mesoamericana (Matos Moctezuma, 2002: 58-63.).</ref> El cultu al fueu na Mixteca Baxa tamién se reflexa na toponimia de la rexón: ''Ñuiñe'', que ye'l topónimu mixteco de la zona, y que quier dicir ''Tierra caliente''. Les representaciones ñuiñe de la divinidá del fueu comparten con otres representaciones mesoamericanes de la mesma divinidá dellos atributos. Represéntase como un vieyu en posición sedente, que carga sobre la cabeza un gran [[braseru]]. En delles efixes llograes en [[Cuetu de les Mines]], el dios mixteco del fueu apaez sosteniendo ente les manes [[sahumador]]es o vasíes especiales pa encender [[tabacu]]. Na Mixteca Baxa, el cultu al fueu convivió col cultu a l'agua mientres el periodu de florecimientu del estilu Ñuiñe (sieglos III-VII&nbsp;d.&nbsp;C.); el cayente d'esta sociedá implicó tamién el ocaso del cultu al fueu na Mixteca Baxa, como indica'l menor númberu de representaciones d'esta divinidá na rexón.

El sacrificiu humanu ente los mixtecos foi una práctica ritual de bastante antigüedá. Na zona arqueolóxica de [[Huamelulpan]] atopáronse los restos de dellos cranios que tuvieron de formar parte d'un ''[[tzompantli]]''.<ref>Graulich, 2003: 18.</ref> Los rituales más importantes de la vida de les sociedaes prehispániques de la Mixteca incluyíen [[Oblación|sacrificios]] d'animales o de seres humanos, como demuestren dellos acontecimientos importantes nes cróniques sobre'l pasáu precolombín de los mixtecos. Un casu particular ye'l sacrificiu de los descendientes de los señores de Bultu de Xipe y Jaltepec, sacrificaos por orde d'Ocho Venado por aciu sacrificiu gladiatorio y flechamiento ritual. Dambes formes de sacrificiu humanu taben rellacionaes col cultu a [[Xipe Tótec]], el dios de la fertilidá y patronu del llinaxe reinante en [[Llugar del Bultu de Xipe]].

Como'l restu de la sociedá mixteca, los relixosos tamién calteníen una estructura xerárquica abondo estable. Los sumos sacerdotes del cultu a una divinidá yeren denominaos ''[[yaha yahui]]'' (''águila-culiebra de fueu'')<ref>Nes cróniques de los monxos dominicos, esti términu ye traducíu como ''nigrománticu señor''.</ref> Acordies coles creencies de los mixtecos, los ''yaha yahui'' teníen la capacidá de transmutar n'animales y yeren tarrecíos pol poder que teníen sobre'l mundu de lo sobrenatural.

=== Artes ===

{{AP|Arte mixteco precolombín}}

[[Ficheru:Vaisja mixteca.jpg|thumb|200px|Vasía policroma d'estilu códiz. Cultura mixteca, vien de Xayacatlán (Puebla), periodu Posclásico Tardíu (sieglos XII-XVI&nbsp;d.&nbsp;C.), forma parte de la coleición del [[Muséu Nacional d'Antropoloxía (Méxicu)]].]]

L'arte mixteco prehispánicu ta llargamente rellacionáu cola relixón y el cultu, dalgunes de les pieces más suntuoses taben destinaes a los altares de los templos o pa usos rituales. Sicasí, tamién hai otros oxetos que fueron usaos pola élite política y relixosa y que taben destinaos al esfrute cotidianu. La mayor parte de les pieces artístiques mixteques que se conocen na actualidá correspuenden al [[Periodu Posclásico mesoamericanu|Periodu Posclásico]] (ss. X-XVI), que ye tamién el de mayor apoxéu en La Mixteca y la mayor parte d'él. La sociedá mixteca favoreció'l desenvolvimientu de les artes menores, algamando un [[preciosismu]] notable nel marcu de la severidá del arte mesoamericanu. El débil desenvolvimientu de l'[[arquiteutura]] y la [[escultura]] en piedra, particularmente cuando se compara a los mixtecos colos pueblos vecinos como los zapotecos, fixo pensar a [[Barbro Dahlgren]] que los artistes d'esti pueblu dedicáronse a cencielles a recoyer les tradiciones artístiques de les cultures anteriores.<ref>Dahlgren, 1990: 275.</ref>

L'arquiteutura mixteca ye relativamente senciella, acordies con lo que d'ella se conoz a partir de les escavaciones. Nos sitios arqueolóxicos de la zona atopáronse muertes d'antigües construcciones que nun algamar nunca gran valumbu. A partir de los códices precolombinos d'esti pueblu sábese que los templos taben allugaos sobre plataformes piramidales que cuntaben con escalinates d'accesu. Los edificios civiles entamábense en redol a grandes places y nel so interior les habitaciones taben entamaes alredor de patios. Nel casu de les viviendes destinaes a los estratos más baxos de la sociedá, los materiales prevalentes yeren pocu resistentes, ente ellos atopaba'l [[bajareque]] pa los murios y la palma pa les cubriciones.<ref>Alvear, 2004: 51.</ref>

Munches de les pieces mixteques que se conocen son pieces de cerámica, que'l so material durable aguantó'l pasu del tiempu. Dalgunes de les más antigües correspuenden al Preclásicu Mediu. Trátase de pieces que reflexen influencia de los estilos olmeca y zapoteca, como nel casu de l'alfarería atopao en [[Zona arqueolóxica de Monte Negru|Monte Negru]]. L'estilu ñuiñe, que se desenvolvió na Mixteca Baxa mientres el Clásicu, tamién amuesa una fuerte influencia zapoteca, combinada con dellos elementos d'inspiración [[teotihuacan]]a. Nesa zona y mientres esi periodu gociaron de popularidá les representaciones del dios del fueu. Otres pieces carauterístiques del estilu ñuiñe son les [[cabecitas colosales]] que s'atoparon n'[[Acatlán de Osorio|Acatlán]], [[San Pablo Anicano|Anicano]] y otres llocalidaes de la Mixteca poblana.<ref>Moser, 1969: 480-483.</ref> En delles llocalidaes d'[[El Monte (Guerrero)|El Monte]] caltiénense pieces d'estilu ñuiñe que siguen siendo oxetu de cultu per parte de los nahuas, tlapanecos y mixtecos qu'habiten esa rexón.<ref>Villela, 2006: 62-67.</ref>

La etapa de mayor florecimientu de l'alfarería mixteca prehispánica foi'l Periodu Posclásico. Mientres esta dómina espublizar en La Mixteca un estilu iconográfico que ye herederu de les tradiciones mesoamericanes anteriores, provenientes de [[Teotihuacan]], la rexón [[cultura zapoteca|zapoteca]] y l'área [[cultura maya|maya]].<ref name="Dahlgren _1990">Dahlgren, 1990: 277.</ref> Orixinalmente pensóse qu'esti estilu yera propiu de la rexón qu'entiende a Cholula, Tlaxcala y La Mixteca, polo que-y lo denominó [[mixteca-Puebla]]. Sicasí, al esplorase otres rexones de [[Mesoamérica]] entendióse que l'estilu local mixteco forma parte d'un estilu iconográfico panmesoamericanu. La cerámica mixteca del Posclásico ye d'un acabáu bien finu y una gran riqueza decorativa. La grosez de la folla col qu'eses pieces fueron iguaes ye bien delgáu, el so color ye xeneralmente acoloratáu o café con un [[bruñido (cerámica)|bruñido]] d'alta calidá que produz efeutu de barnizáu nes pieces. La superficie d'estes taba decorada con gran mapa, con temes y colores similares a los que s'atopen nos códices mixtecos.<ref name="Dahlgren _1990"/> La cerámica policroma mixteca taba destinada al usu de la élite. Delles pieces d'esti tipu de cerámica atopáronse fora de la rexón mixteca.

Son antigües les muestres de la escultura na rexón mixteca. Atopáronse cercos en diverses llocalidaes, por casu en [[Yucuita]] y [[Yucuñudahui]], que dan amuesa del mesmu influxu cultural teotihuacano y zapoteco qu'algamó la cerámica mientres el Preclásicu y el Clásicu. Los cercos de Yucuita fueron pocu trabayaes, práuticamente consisten en grandes piedres con superficies y formes pocu trabayaes onde s'inscribieron feches y nomes calendáricos de personaxes importantes. En dellos sitios de tradición ñuiñe como [[Cuetu de les Mines]] y [[Huajuapan]] atopáronse [[dintel]]es qu'afataben les entraes de dellos edificios. Sicasí, les meyores escultures mixteques son pequeñes pieces tallaes con igual virtuosismu y mapa que los terminaos de la cerámica. Los mixtecos producieron pequeños oxetos suntuarios de güesu, madera, cristal de roca y piedres semipreciosas como'l [[jade]] y la [[turquesa]], d'una exquisitez tal que [[Alfonso Caso]] llegó a comparales coles «meyores talles chines». Munchos d'estos oxetos fueron atopaos en contestos funerarios, como nel casu de la [[balta 7 de Monte Albán]], que dio al mundu una notable amuesa del refinamientu artísticu de la sociedá mixteca.<ref>Dahlgren, 1990: 279.</ref>

=== Metalurxa ===

[[Ficheru:Mixtec pendant.jpg|thumb|left|120px|Pectoral con representación d'un señor mixteco. Forma parte de la coleición del [[Muséu Británicu]] ([[Londres]]).]]
[[Ficheru:Snailshellpend-mixtec.jpg|thumb|120px|right|Pendiente d'oru en forma de cascoxu, anguaño forma parte del mancomún del Muséu [[Dumbarton Oaks]] ([[Washington, D. C.|Washington]]).]]

La [[metalurxa]] foi una actividá que se desenvolvió tardíamente en [[Mesoamérica]]. Christian Duverger sostién qu'esto ye resultáu d'una eleición cultural de los pueblos de la rexón, que convirtieron a Mesoamérica nuna civilización de la piedra».<ref>Duverger, 2007, cap. VII.</ref> Los testimonios más antiguos de la metalurxa en Mesoamérica daten del final del periodu Clásicu y vienen d'[[Occidente de Mesoamérica]]. Sábese qu'esta teunoloxía foi importada dende [[América Central]] y [[Suramérica]], onde se desenvolvió muncho primero qu'en Mesoamérica.<ref name="Hosler_1997">Hosler, 1997.</ref> Pola dómina de la Conquista, los [[cultura tarasca|tarascos]] de [[Michoacán]] trabayaben con gran habilidá'l [[cobre]] y otros metales, colos que fabricaben ferramientes d'usu cotidianu y oxetos suntuarios.<ref>Maldonado, 2005.</ref>

Nel área oaxaqueña, los mixtecos tamién adoptaron la metalurxa mientres el periodu Posclásico. Atopáronse hachos de cobre na zona, amuesa de que'l trabayu de los metales en Oaxaca prehispánica nun foi namái con motivos ornamentales.<ref name="Hosler_1997"/> Les pieces más conocíes de la [[orfebrería]] mixteca son les pieces d'oru. L'oru yera consideráu polos mesoamericanos como escrementu de los dioses y mientres el Posclásico convertir nun signu del [[Sol]]. Por ello, dalgunes de les pieces más esquisites de la orfebrería mixteca combinen l'oru cola [[turquesa]], la piedra solar por excelencia na cultura mesoamericana.<ref>Carmona Macías, 1997.</ref> Este ye'l casu del ''[[Escudu de Yanhuitlán]]'', una de les pieces d'orfebrería mixteca más conocíes.

Les pieces d'oru na cultura mixteca formaron parte del conxuntu d'oxetos que'l so usu taba acutáu pa los dirixentes. La vistimienta de los gobernantes del Posclásico incorporaba numberosos elementos áureos, que se combinaben con una amplia variedá d'oxetos de [[jade]], [[turquesa]], [[arte plumario|plumes]] y texíos finos. A la llegada de los españoles, munches pieces d'oru procedente de La Mixteca fueron fundíes pa formar lingotes. Dalgunes d'elles fueron unviaes a [[Europa]] y escaparon de la destrucción. Les escavaciones arqueolóxiques dexaron la recuperación d'un importante númberu de pieces nos [[xacimientos arqueolóxicos]] de toa La Mixteca. Son notables los afayos de [[Zaachila]] y la [[balta 7 de Monte Albán]].<ref>Carmona Macías, 1997; Caso, 1992.</ref> Nesti últimu llugar atopóse'l mayor númberu de pieces d'orfebrería topaos en Mesoamérica nun solu sitiu.

== Ver tamién ==
* [[Mesoamérica]]
* [[Cultura zapoteca]]
* [[Ocho Venado]]
* [[Idioma mixteco]]
* [[Pueblu mixteco]]
* [[Escritura mixteca]]
* [[San Miguel Achiutla]]

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Bibliografía ==
<div class="references-small">
* {{Versalita|Alvear Acevedo}}, Carlos (2004). ''Historia de Méxicu''. Ciudá de Méxicu: Noriega. ISBN 978-968-18-6146-9.
* {{cita publicación|apellíu={{Versalita|Balkansky}} |nome=Andrew K. |enllaceautor= |coautor= |añu=1998 |mes=marzu |títulu= Urbanism and Early State Formation in the Huamelulpan Valley of Southern Mexico |revista= Latin American Antiquity |volume= 9 |númberu= 1 |páxines= 37-67 |id= |url= http://links.jstor.org/sici?sici=1045-6635%28199803%299%3A1%3C37%3AUAESFI%3Y2.0.CO%3B2-V |mesacceso= avientu |añoacceso= 2007 |idioma= inglés |formatu= reproducción PDF }}
* {{Versalita|Balkansky}}, Andrew K.; {{Versalita|Kowalewski}}, Stephen A.; {{Versalita|Pérez Rodríguez}}, Verónica; {{Versalita|Pluckhahn}}, Thomas J.; {{Versalita|Smith}}, Charlotte A.; {{Versalita|Stiver}}, Laura R.; {{Versalita|Beliaev}}, Dmitri; {{Versalita|Chamblee}}, John F.; {{Versalita|Heredia Espinoza}}, Verenice Y.; y {{Versalita|Santos Pérez}}, Roberto (2000). «Archaeological Survey in the Mixteca Alta of Oaxaca, Mexico». ''Journal of Field Archaeology'' 4(20): páxs. 365-389.
* [[Alfonso Caso Andrade|{{Versalita|Caso}}, Alfonso]] (1977). ''Reyes y reinos de la Mixteca. Tomu I.'' [[Ciudá de Méxicu]]: [[Fondu de Cultura Económica|FCE]]. ISBN 9681617878.
* -------- (1979). ''Reyes y reinos de la Mixteca. Diccionariu biográficu de los señores mixtecos.'' Ciudá de Méxicu: FCE. ISBN 968-16-1788-6.
* -------- (1992)[1942]. "La Tumba 7 de Monte Albán", en ''Actualidaes Arqueolóxiques'', 4, consultáu'l 31 d'agostu de 2007.
* {{cita publicación|apellíu={{Versalita|Christensen}} |nome=Alexander F. |enllaceautor= |coautor= |añu= 1998 |mes= ochobre |títulu= Colonization and Microevolution in Formative Oaxaca, Mexico |revista= World Archaeology |volume= 30 |númberu= 2 |páxines= 262-285 |id= |url= http://links.jstor.org/sici?sici=0043-8243%28199810%2930%3A2%3C262%3ACAMIFO%3Y2.0.CO%3B2-8 |mesacceso= avientu |añoacceso= 2007 |idioma= inglés |formatu= reproducción PDF }}
* {{Enllaz rotu|1={{Enllaz rotu|1=Oaxaca: xeografía histórica de granar cochinilla |2=http://www.igeograf.unam.mx/web/sigg/publicaciones/inves_geo/boletines/pdf/36/b36art259.pdf |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} |2={{Enllaz rotu|1=http://www.igeograf.unam.mx/web/sigg/publicaciones/inves_geo/boletines/pdf/36/b36art259.pdf |2=http://www.igeograf.unam.mx/web/sigg/publicaciones/inves_geo/boletines/pdf/36/b36art259.pdf |bot=InternetArchiveBot }} |bot=InternetArchiveBot }} disponible en ; vease'l [//web.archive.org/web/*/http://www.igeograf.unam.mx/web/sigg/publicaciones/inves_geo/boletines/pdf/36/b36art259.pdf historial<span> y la </span>[//web.archive.org/web/2/http://www.igeograf.unam.mx/web/sigg/publicaciones/inves_geo/boletines/pdf/36/b36art259.pdf última versión]<span>).</span> <span> última versión]).</span>
* [[Barbro Dahlgren|{{Versalita|Dahlgren de Xordán}}, Barbro]] (1990). ''La Mixteca, la so cultura y historia prehispániques''. [[Ciudá de Méxicu]]: [[Universidá Nacional Autónoma de Méxicu]].
* [[Antonio de los Reyes|{{Versalita|De los Reis}}, Antonio]] (1962). ''[[Arte en llingua mixteca]]''. Edición facsimilar de [[Wigberto Jiménez Moreno]]. Ciudá de Méxicu: Institutu Nacional d'Antropoloxía y Historia.
* [[Christian Duverger|D<small>UVERGER</small>, Christian]] (2007). ''El primer mestizaje. La clave pa entender el pasáu mesoamericanu''. Ciudá de Méxicu: Taurus. ISBN 978-970-770-856-3.
* [[Kent Flannery|{{Versalita|Flannery}}, Kent V.]] y [[Joyce Marcus|{{Versalita|Marcus}}, Joyce]] (2007). «Les sociedaes xerárquiques oaxaqueñas y l'intercambiu colos olmeques». ''[[Arqueoloxía Mexicana]]'', (87): 71-76.
* {{Versalita|Gaxiola González}}, Margarita (2007). «Huamelulpan, Oaxaca». ''Arqueoloxía Mexicana'', (90): 34-35.
* [[Michel Graulich|{{Versalita|Graulich}}, Michel]] (2003). «El sacrificiu humanu en Mesoamérica». ''Arqueoloxía Mexicana'', (63): ''16-21''.
* {{Versalita|González Leyva}}, Alejandra (2009). [http://ru.ffyl.unam.mx:8080/jspui/bitstream/10391/503/1/03-Gonz%C3%A1lez.pdf «Xeografía, llingüística, arqueoloxía y historia de la Mixteca alta antes de la conquista española»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121114183027/http://ru.ffyl.unam.mx:8080/jspui/bitstream/10391/503/1/03-Gonz%C3%A1lez.pdf |date=2012-11-14 }}. ''Anuariu d'Historia. Volume 1. 2007'': 45-66.
* [[Manuel Hermann Lejarazu|{{Versalita|Hermann Lejarazu}}, Manuel]] (2007). ''Códiz Nuttal: llau 1. La vida d'Ocho Venado''. Edición especial de ''Arqueoloxía Mexicana'' (23). Ciudá de Méxicu: Raigaños-INAH.
* {{Versalita|Hosler}}, Dorothy (1997), [https://web.archive.org/web/20090509214026/http://www.lablaa.org/blaavirtual/publicacionesbanrep/bolmuseo/1997/enjn42/enjn01a.htm «Los oríxenes andinos de la metalurxa del occidente de Méxicu»] nel sitiu n'internet de la [[Biblioteca Luis Ángel Arango]] del [[Bancu de la República de Colombia]]. Consultáu'l 31 de xineru de 2010.
* L<small>ÓPEZ</small> A<small>USTIN</small>, Alfredo y Leonardo L<small>ÓPEZ</small> L<small>UJÁN</small> (1999). ''Mitu y realidá de Zuyuá''. Ciudá de Méxicu: [[Fondu de Cultura Económica|FCE]]. ISBN 968-16-5889-2.
* ---------- (2001). ''El pasáu indíxena''. Ciudá de Méxicu: FCE. ISBN 968-16-4890-0.
* [[Maarten Jansen|{{Versalita|Jansen}}, Maarten]] (1992). «Mixtec Pictography: Contents and Conventions». En {{Versalita|Reifler Bricker}}, Victoria (ed.): ''Epigraphy. Supplement to the Handbook of Middle-American Indians'', 20-33. [[Austin]]: University of Texas Press. ISBN 0-292-77556-3.
* ------- (1999). «Los fundamentos pa una 'llectura llírica' de los códices». ''Estudios de Cultura Náhuatl'', (30): 165-181.
* {{Versalita|Jansen}}, Maarten y [[Gabina Aurora Pérez Jiménez|{{Versalita|Pérez Jiménez}}, Gabina Aurora]] (2002). «Amanecer en Ñuu Dzavui». ''Arqueoloxía mexicana'', (56): 42-47.
* ------- (2009). [https://web.archive.org/web/20130606125610/http://docs.docstoc.com/orig/876798/8527a022-b94a-4f84-9839-9d0c4caef328.pdf ''La llingua señorial de Ñuu Dzaui. Cultura lliteraria de los antiguos y reinos y tresformamientu colonial'']. [[Oaxaca de Juárez]]: Colexu Cimeru pa la Educación Integral Intercultural d'Oaxaca. Consultáu'l 27 de xineru de 2010.
* [[Kathryn Josserand|{{Versalita|Josserand}}, J. Kathryn]]; {{Versalita|Jansen}}, Maarten y {{Versalita|Romero Frizzi}}, Ánxeles (1984). «Mixtec dialectology: inferences from Linguistics and Ethnohistory». En {{Versalita|Josserand}}, J. K.; {{Versalita|Winter}}, Marcus; y {{Versalita|Hopkins}}, Nicholas A. (eds.), ''Essays in Otomanguean Culture and History'', 119-230. [[Nashville]]: Vanderbilt University Publications in Anthropology.
* [[Arthur Joyce|{{Versalita|Joyce}}, Arthur A.]] y {{Versalita|Levine}}, Marc N. (2007). «Tututepec (Yuca Dzaa). Un imperiu del Posclásico na Mixteca de la Mariña». ''Arqueoloxía Mexicana'', (90): 44-47.
* {{Versalita|Joyce}}, Arthur A. y [[Marcus Winter|{{Versalita|Winter}}, Marcus]] (1996). «Ideology, Power, and Urban Society in Pre-Hispanic Oaxaca». ''Current Anthropology'', 1(37): 33-47.
* {{cita publicación|apellíu={{Versalita|Justeson}} |nome=John S. |enllaceautor= |coautor= |añu=1986 |mes= febreru |títulu= The Origin of Writing Systems: Preclassic Mesoamerica |revista= World Archaeology |volume= 17 |númberu= 3 |páxines= 437-458 |id= |url= http://links.jstor.org/sici?sici=0043-8243%28198602%2917%3A3%3C437%3ATOOWSP%3Y2.0.CO%3B2-2 |mesacceso= avientu |añoacceso= 2007 |idioma= inglés |formatu= reproducción PDF }}
* {{Versalita|Lind}}, Michael (2008). «Arqueoloxía de la Mixteca». ''Desacatamientos'', (27): 13-32.
* {{Versalita|Maldonado}}, Blanca Y. (2005). {{Enllaz rotu|1=«Metalurxa tarasca del cobre nel sitiu de Itziparátzico, Michoacán, Méxicu» |2=http://www.famsi.org/reports/02063ye/section01.htm |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} nel sitiu n'internet de FAMSI. Consultáu'l 31 de xineru de 2010.
* [[Joyce Marcus|{{Versalita|Marcus}}, Joyce]] (2001). [https://web.archive.org/web/20101123150625/http://doaks.org/publications/doaks_online_publications/Gender/xen10.pdf «Breaking the glass ceiling: the strategies of royal women in ancient states»]. En Klein Cecilia F. (ed.), ''Gender in Pre-Hispanic America''. [[Dumbarton Oaks]] Research Library and Collection.
* [[Eduardo Matos Moctezuma|{{Versalita|Matos Moctezuma}}, Eduardo]] (2002). «Huehuetéotl-Xiuhtecuhtli nel Centru de Méxicu». ''Arqueoloxía Mexicana'', (56): 58:63.
* {{Versalita|Moser}}, Chris L. (1969). «Matching Polychrome Sets from Acatlan, Puebla». ''American Antiquity'', 34(4): 480-483.
* {{Versalita|Oudijk}}, Michel R. (2007). «Mixtecos y zapotecos na dómina prehispánica». ''Arqueoloxía Mexicana'', (90): 58-62.
* {{Versalita|Paddock}}, John (1976). «Arqueoloxía de la Mixteca». En [[Román Piña Chan|{{Versalita|Piña Chan}}, Román]] (ed.), ''Los señoríos y Estaos militaristes'': 299-325. Ciudá de Méxicu: Institutu Nacional d'Antropoloxía y Historia.
* -------- (1990). «Concepción de la idea Ñuiñe». En ''Oaxaqueños d'antes''. Oaxaca de Juárez: Oaxaca Antiguu A.C. y Casa de la Cultura Oaxaqueña.
* {{Versalita|Pohl}}, John (s. f.). [http://www.famsi.org/spanish/research/pohl/jpcodices/pohlmixtec1.html «Llibros antiguos: códices del grupu mixteco»]. En ''Mesoamérica''. Consultáu'l 4 d'abril de 2011.
* {{Versalita|Rivera Guzmán}}, Ángel Iván (1998). «La iconografía del poder nos grabaos del Cuetu de La Caxa, Mixteca Baxa d'Oaxaca». En {{Versalita|Barba de Piña Chan}}, Beatriz (ed.), ''Iconografía mexicana''. Ciudá de Méxicu: Plaza y Valdés-[[INAH]].
* -------- (1999). ''El patrón d'asentamientu na Mixteca Baxa d'Oaxaca: analís del área de Tequixtepec-Chazumba'', Escuela Nacional d'Antropoloxía y Historia, Méxicu. Premiu Alfonso Caso a la meyor tesis de llicenciatura n'arqueoloxía.
* {{Versalita|Rossell}}, Cecilia y {{Versalita|Ojeda Díaz}}, María de los Ángeles (2003). ''Muyeres y les sos dioses nos códices preshispánicos d'Oaxaca''. Ciudá de Méxicu: [[CIESAS]]-Miguel Ángel Porrúa. ISBN 970-701-393-1.
* {{Versalita|Villela Flores}}, Samuel (2006a). [https://web.archive.org/web/20110719165051/http://www.antropologia.inah.gob.mx/pdf/pdf_diariu/agostu_06/supl_agostio_06.pdf «Los estudios etnolóxicos en Guerrero»]. ''Diariu de Campu'' (38): 29-44.
* -------- (2006b). «Ídolos nos altares. La relixosidá indíxena nel Monte de Guerrero». ''Arqueoloxía Mexicana'' (82): 62-67.
* [[Ronald Spores|{{Versalita|Spores}}, Ronald]] (1967). ''The Mixtec Kings and Their People''. [[Norman (Oklahoma)|Norman]]: University of Oklahoma Press.
* ------- (1969). «Settlement, farming technology, and environment in the Nochixtlan Valley». ''Science, New Series'', 166(3905): 557-569.
* ------- (2007). «La Mixteca y los mixtecos. 3000 años d'adautación cultural». ''Arqueoloxía Mexicana'', (90): 28-33.
* {{Versalita|Terraciano}}, Kevin (2001). ''The Mixtecs of colonial Oaxaca: Nudzahui history, sixteenth through eighteenth centuries''. [[Stanfornd]]: [[Universidá de Stanford|[[Stanford University Press]]]]. ISBN 0-8047-5104-8.
* {{Versalita|Urcid}}, Javier (2004). {{Enllaz rotu|1=''Paisaxes sagraos y memoria social: les inscripciones ñuiñe na Ponte Colosal, Tepelmeme, Oaxaca'' |2=http://www.famsi.org/reports/03068ye/index.html |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}. Reporte d'investigación pa FAMSI. Consultáu'l 24 de marzu de 2011.
* {{Versalita|Winter}}, Marcus (2008). «Cuetu de les Mines, Oaxaca». ''Arqueoloxía Mexicana'' (90): 37-39.
</div>

== Enllaces esternos ==
* {{commonscat|Mixtec|los mixtecos}}
* [https://web.archive.org/web/20090228190308/http://virtual.utm.mx/mixteca/index.html ''Mundu Mixteco''] nel portal de la [[Universidá Teunolóxica de la Mixteca]].
* [https://web.archive.org/web/20070224213250/http://www.mna.inah.gob.mx/ Muséu Nacional d'Antropoloxía] de Méxicu *
[https://web.archive.org/web/20080412020812/http://www.mureh.org.mx/ Muséu Rexonal de Huajuapan de León]
* [https://web.archive.org/web/20080628184445/http://www.cumix.org.mx/ Portal de la Cultura Mixteca]
* [http://polemologia.wordpress.com/tag/zona-mixteca/ Testos académicos sobre la guerra na Mixteca]


{{Tradubot|Cultura mixteca}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces esternos rotos]]
[[Categoría:Cultura mixteca| ]]
La Civilización Mixteca designa a una cultura arqueolóxica prehispánica, correspondiente a los antecesores del pueblu mixteco, que tuvo les sos primeres manifestaciones nel Preclásicu Mediu mesoamericanu (ss. XV-II e.C.) y que concluyó cola conquista española nes primeres décades del sieglu XVI de la era cristiana. El territoriu históricu d'esti pueblu ye la zona conocida como La Mixteca (Ñuu Dzahui, en mixteco antiguu), una rexón montascosa que s'atopa ente los actuales estaos mexicanos de Puebla, Oaxaca y Guerrero.

La cronoloxía de la cultura mixteca ye una de les más estenses de Mesoamérica, pola so continuidá y antigüedá. Empieza como resultáu de la diversificación cultural de los pueblos de fala otomangueana, na zona d'Oaxaca. Los mixtecos compartieron numberoses traces culturales colos sos vecinos zapotecos. Ello ye que dambos pueblos denominar a sí mesmes xente de l'agua o de la nube». La evolución diverxente de los mixtecos y los zapotecos, favorecida pola redolada ecolóxicu, afaló la concentración urbana nes ciudaes de San José Mogote y Monte Albán, ente que nos valles de la sierra Mixteca la urbanización siguió un patrón de menores concentraciones humanes en numberoses poblaciones. Les rellaciones ente mixtecos y zapotecos fueron constantes mientres el Preclásicu, cuando la mixteca tamién s'incorporó definitivamente a la rede de rellaciones panmesoamericanas. Dellos productos mixtecos atopar ente los oxetos de luxu topaos nel área nuclear olmeca.

Mientres el Clásicu, l'apoxéu de Teotihuacan y Monte Albán aguiyó'l florecimientu de la rexón ñuiñe (Mixteca Baxa).A lo llargo d'esti testu, apaez el términu Ñuiñe con dos formes ortográfiques, acordies con lo qu'indica la Ortografía de la llingua española (3.3.2.). Ñuiñe, con mayúscula, ye'l nome propiu de la Mixteca Baxa. Nel restu de les ocasiones, ye'l nome común d'una cultura, d'un estilu artísticu y de un sistema d'escritura. En ciudaes como'l Cuetu de les Mines atopáronse cercos qu'amuesen un estilu d'escritura que combina elementos de la escritura de Monte Albán y de Teotihuacan. La influencia de los zapotecos reparar nes numberoses urnes topaes nos sitios de la Mixteca Baxa, que representen cuasi siempres al dios vieyu del fueu. Nesi mesmu contestu, la Mixteca Alta vio'l colapsu de Yucunundahua (Huamelulpan) y la balcanización de la zona. La concentración del poder en Ñuiñe foi causa de conflictos ente les ciudaes de la rexón y los estaos de la Mixteca Alta, lo qu'esplica la fortificación de les ciudaes ñuiñe. El ocaso de la cultura ñuiñe coincide col de Teotihuacan y Monte Albán. Al terminar el Clásicu mesoamericanu (ss. VII y VIII) munchos elementos de la cultura clásica de la Mixteca Baxa cayeron en desusu y fueron escaecíos.

A partir del sieglu X danse les condiciones que dexaron el florecimientu de la cultura mixteca. El temperamentu políticu d'Ocho Venado conducir a consolidar la presencia mixteca en La Mariña. Ellí fundó'l reinu de Tututepec (Yucudzáa) y dempués entamó una campaña militar pa unificar numberosos estaos sol so poder, ente ellos sitios tan importantes como Tilantongo (Ñuu Tnoo Huahi Andehui). Esto nun sería posible ensin l'alianza con Cuatro Xaguar, señor de filiación nahua-tolteca que gobernaba Ñuu Cohyo (Tollan-Chollollan). El reináu d'Ocho Venado concluyó col so asesinatu a manes del fíu d'una noble señora que de la mesma foi asesinada pol mesmu Ocho Venado. Mientres tol Posclásico intensificóse la rede d'aliances dinástiques ente los estaos mixtecos y zapotecos, anque paradóxicamente aumentó la rivalidá ente dambos pueblos. Sicasí, actuaron en xunto pa defendese de les incursiones mexiques. Méxicu-Tenochtitlan y los sos aliaos alzar cola victoria sobre estaos tan poderosos como Coixtlahuaca (Yodzo Coo), que foi incorporáu como provincia tributaria del Imperiu azteca. Sicasí, Yucudzáa (Tututepec) caltuvo la so independencia y ayudó a los zapotecos a aguantar nel ismu de Tehuantepec. Cuando los españoles llegaron a La Mixteca, munchos señores sometiéronse voluntariamente como vasallos d'España y caltuvieron dellos privilexos. Otros señoríos intentaron aguantar, pero fueron vencíos militarmente.

Acordies cola so mitoloxía, los mixtecos yeren descendientes de los fíos del árbol de Apoala. Unu d'estos fíos venció al Sol y ganó la tierra pal pueblu mixteco. La divinidá principal de los mixtecos na dómina prehispánica yera Dzahui, dios de l'agua y patronu de la nación mixteca. Otra divinidá de gran importancia yera Nueve Vientu-Coo Dzahui, héroe civilizador que-yos apurrió'l conocencia de l'agricultura y la civilización. La historia y la mitoloxía de los mixtecos prehispánicos caltener en dellos códices, dellos orixinales de la dómina prehispánica. Nestos códices los mixtecos tamién dieron muestra de les sos habilidaes nes artes menores como'l talláu en madera y en güesu, la textilería y l'arte plumario. Amás, fueron peracabaos orfebres y alfareros, como amuesen les varies pieces que se caltienen en dellos museos alredor del mundu.

 La Mixteca 

thumb|200px|Paisaxe de la Mixteca, cerca de Nativitas Monte Verde (Oaxaca)
thumb|200px|Paisaxe del valle de Acatlán, cerca de San Jerónimo Xayacatlán (Mixteca Baxa Poblana).

El territoriu históricu de los mixtecos alcontrar nel sur de Méxicu. Con una superficie cimera a los 40 000 km², La Mixteca —como se-y conoz na actualidá— ocupa'l sur de Puebla, l'este de Guerrero y el poniente d'Oaxaca. La Mixteca foi llamada Mixtecapan polos mexiques, vocablu que significa en náhuatl País de los mixtecos. Na llingua mixteca antigua, el país recibió'l nome de Ñuu Dzahui, que Janssen y Pérez Jiménez traducen como País de l'Agua.Jansen y Pérez Jiménez, 2002: 42.

Los mixtecos nunca formaron una unidá política qu'integrara a tolos poblaos ocupaos por miembros d'esi pueblu, anque sol gobiernu d'Ocho Venado en Tilantongo conformóse la mayor unidá política que conociera esa nación precolombina. El territoriu mixteco ye bien diversu dende'l puntu de vista xeográficu, anque lo unifica la presencia de grandes cadenes montascoses como la mesma Sierra Mixteca o'l Exa Neovolcánico. Sicasí, como repara Dahlgren, les sos llendes nun son precisos, yá que la so definición varia acordies con l'enfoque que s'adopte.«Les zones estremeres del área mixteca non siempres se dexen precisar, en parte per falta de datos y en parte por cuenta de la información confusa de les distintes fontes que tan llueu consideren un pueblu como mixteco, popolaca (sic) o mexicanu, anque tales datos pueden tamién reflexar una situación de billingüismu o fluctuaciones na frontera llingüística. Sabemos por López de Velasco que la provincia de la Mixteca incluyía les zones amuzga y ayacasteca; otros autores tienden a incluyir dellos pueblos cuicatecos» (Dahlgren, 1990: 54). Dende'l puntu de vista cultural, La Mixteca ye'l territoriu onde habiten tolos pueblos que fueron denominaos mixtecos en diverses fontes, anque esta delimitación nun dexa de presentar ambigüedaes en cuantes que los pueblos mixtecos pudieron convivir con comunidaes d'otru orixe étnicu, anque emparentaes llingüística y culturalmente.González Leyva, 2009: 49. La delimitación tentativa propuesta por González Leyva indica que...

Acordies coles sos carauterístiques suelse estremar en delles rexones que les sos llendes son igualmente imprecisos. A pesar d'ello, la subdivisión interna de la rexón ye una tema que cunta con popularidá ente los especialistes.La subdivisión de La Mixteca ye una tema que se toca xeneralmente como parte del encuadre xeográficu de los trabayos d'investigación. Ye mentada ente otros por Alfonso Caso (1977: 44), Ronald Spores (1969: 4) y Barbro Dahlgren (1990: 55). Dende la dómina colonial faíase una distinción ente les distintes zones que componíen La Mixteca. La más simple estremar en Mixteca Alta, correspondiente a la sierra Mixteca, y Mixteca Baxa, que tomaba les tierres allugaes nel piemonte de la sierra Madre del Sur. Antonio de los Reis indica nel so Arte en llingua mixteca que La Mixteca estremar en seis rexones: la qu'habitaben los chochos, la oriental qu'atestaba con Los Valles, la Mixteca Alta o Ñudzavuiñuhu, la Mixteca Baxa o Ñuiñe, la rexón de la sierra de Putla o Ñuñuma, y Nuñdaa, Ñundevi o Ñuñama na llanura de la mariña del Pacíficu.De los Reis, 1962: 2.

La Mixteca Alta ye la zona qu'ocupen los valles intermontanos de Tlaxiaco, Nochixtlán, Putla y Coixtlahuaca, enclavaos nes estribaciones de la Sierra Mixteca, una zona por demás montascosa que constitúi'l puntu nel que s'averen la Sierra Madre del Sur y el Exa Neovolcánico. El clima d'esta rexón va de templáu a fríu, y ye relativamente más húmedu que nel restu de les Mixteques. Na Mixteca Alta nacen dellos ríos que son afluentes de cuenques tan importantes como la del ríu Balsas y l'Atoyac.

Al norte de la Mixteca Alta atópase la Mixteca Baxa, qu'entiende dellos conceyos del noroeste d'Oaxaca y el sur de Puebla. La Mixteca Baxa atopar a menor altitú que la Mixteca Alta, yá que l'altitú del terrén difícilmente supera los 2000 msnm. Por cuenta de esta carauterística, la Mixteca Baxa ye más caliente y ensuga que'l restu del territoriu mixteco, razón pola que foi llamada ñuiñe . La mayor parte de la Mixteca Baxa forma parte de la cuenca del ríu Balsas, que recibe les agües de los ríos Atoyac, Acatlán, el Mixteco y otros varios. El clima ye típicamente'l correspondiente a la selva baxa caducifolia, ecosistema que se caracteriza por una combinación de vexetación xerófita con otres especies que crecen dacuando en temporada d'agua (que na rexón toma los meses de branu y seronda).

 L'orixe míticu de los mixtecos 

Nel añu y nel día
de la escuridá y tiniebles,
 primero qu'hubiera díes nin años,
tando'l mundu en gran escuridá,
que tou yera un caos y tracamundiu,
taba la tierra cubierta d'agua:
namái había llimu y lama
sobre la cara de la tierra.
Naquel tiempu… apaeció visiblemente
un Dios que tuvo por nome Un Venáu
y por nomatu Culiebra de Lleón,
y una Diosa bien llinda y formosa,
que'l so nome foi Un Venáu,
y por nomatu Culiebra de Tigre…”Esta lleenda mixteca de la creación del mundu apaez nel llibru Orixe de los indios del Nuevu Mundu,, del dominicu Gregorio García.

left|thumb|200px|Llámina 37 del Codex Vindobonensis Mexicanus I. La escena central representa, supuestamente, l'orixe de los mixtecos a partir d'un árbol que nició a los ancestros d'esti pueblu.

La mitoloxía mixteca comparte munchos elementos col restu de les tradiciones mesoamericanes. Al igual que nel casu de los mexicas o los mayes, los mixtecos tamién creíen que vivíen na era» d'un Quintu Sol y que, antes del so tiempu, el mundu pasara por una serie de creaciones y destrucciones. Nel principiu, la tierra yera un caos, nel que tou topábase confundíu. Los espíritus de les fuercies creadores volaben nel aire. Conocer polos sos nomes calendáricos, asitiaos nos códices producíos por esti pueblu. Estos espíritus yeren Unu Venado-Culiebra de Xaguar y Unu Venado-Culiebra de Puma. Son los correspondientes mixtecos d'Ometecuhtli y Omecíhuatl, los Señores Dos, que representen el principiu dual de too l'universu. Nel mitu mixteco, estos dos divinidaes dixebren la lluz de la escuridá, la tierra de l'agua, l'enriba del embaxo, y crean a los cuatro dioses creadores qu'habríen de dar nacencia a los otros y a la humanidá, que foi creada a base de maíz.

Cunta la lleenda qu'unu de los cuatro fíos de la pareya primixenia fixo un furacu nun árbol que s'atopaba nes nubes y copuló con él. Identificar a esti personaxe col nome calendárico Nueve Vientu, unu de los nomes de la Culiebra Emplumada. D'esta miente, l'árbol allumó al poco tiempu. D'él nació un home qu'habría de retar al sol, señor de la Mixteca, nun duelu a muerte. El mitu del Flechador del Sol rellata qu'esti personaxe disparó les sos fleches contra l'astru, mientres el sol combatía-y col so rayos. Asina pasaron hasta l'atapecer, en que'l sol cayó mancáu de muerte (y esta sería la esplicación del color encarnáu de los atapeceres) y despintóse tres los montes.Dalghren, 1990: 80-90. Como'l Flechador del Sol tarrecía que l'astru renaciera y reclamara los sos antiguos terrenes, traxo a la xente y facer asitiase na tierra que ganara, y entainar a cultivar les milpes de maíz nesa mesma nueche. D'esta suerte, cuando'l Sol renació a otru día, nada pudo faer, y de esta manera, los mixtecos convertir en dueños de la rexón por derechu divín y militar.

 Historia 

Los mixtecos son unu de los pueblos más antiguos de Mesoamérica. La so llingua pertenez al grupu de llingües mixtecanas, emparentaes col zapoteco y l'otomí. Esisten nicios d'ocupación humana en la Mixteca dende'l quintu mileniu antes de la era cristiana; sicasí, namái dempués del desenvolvimientu de l'agricultura en Mesoamérica empecipió'l procesu que dio orixe a la cultura mixteca prehispánica. Alredor del tercer mileniu antes de la era cristiana apaecieron los primeros poblaos agrícoles na rexón, que la so economía taba basada nos cuatro cultivos básicos mesoamericanos: el chile, el maíz, el frijol y la calabaza. Dos mil años más tarde, en plenu periodu Preclásicu Mediu, la Mixteca foi l'escenariu d'una revolución urbana, onde los nucleos de población crecieron ya integráronse na amplia rede d'intercambios que xunió a los pueblos mesoamericanos. Como la mayor parte de les sociedaes mesoamericanes, los mixtecos nun formaron una unidá política na dómina prehispánica, sinón que taben entamaos en pequeño Estaos compuestos por delles poblaciones enllazaes por rellaciones xerárquiques.

La historia de la Mixteca nel Preclásicu y el Clásicu ye pocu conocida, sobremanera en rellación con otros pueblos mesoamericanos contemporáneos o cola dómina de florecimientu de la Mixteca, correspondiente al Posclásico. Nesa dómina asocedió la emerxencia del expansionismo de Tututepec, una ciudá fundada por Ocho Venado que llegó a apoderar un ampliu territoriu ente la Mixteca de la Mariña y la Mixteca Alta, de la qu'estableció una serie d'aliances con dellos Estaos del centru de Mesoamérica. Salvu casos aisllaos, como'l de Tututepec, la mayor parte de la Mixteca foi ocupada de manera pacífica polos españoles a partir de la segunda década del sieglu XVI.

 Periodu Preclásicu 

right|thumb|250px|Principales poblaciones de la Mixteca nel Preclásicu (puntos azules) y allugamientu d'otros sitios contemporáneos (puntos negros)
right|thumb|250px|Cerámica Coloráu sobre Bayu de la Mixteca Alta. Periodu Preclásicu Mediu. Coleición del MNA.

Na Mixteca, les primeres poblaciones sedentaries empezaron a apaecer a partir del sieglu XVI antes de la era cristiana. Esta etapa de la historia del pueblu mixteco correspuende cola Fase Cruz na Mixteca Alta, les fases Pre-Ñudée y Ñudée na Mixteca Baxa y la fase Charcu na Mariña. El desenvolvimientu d'estes primeres aldegues agrícoles na rexón foi contemporaneu al que taba asocediendo n'otres zones de Mesoamérica, como'l centru de Méxicu, los valles Centrales d'Oaxaca y la mariña del golfu de Méxicu. Sicasí, les comunidaes mixteques del periodu Formativu nunca algamaron les dimensiones de les poblaciones protourbanas de los Valles Centrales, como San José Mogote y Monte Albán. El patrón d'asentamientu de los mixtecos naquellos años consistía en pequeñes comunidaes dedicaes a una agricultura incipiente, anque esiste evidencia de la so incorporación na rede d'intercambios internacionales de Mesoamérica.

Un exemplu d'esta vinculación a otres sociedaes mesoamericanes ye la influencia del estilu olmeca na cerámica de la Mixteca Alta. En sitios como Huamelulpan y Tayata atopáronse figurillas que tienen carauterístiques iconográficas olmeques, estilu llargamente espublizáu en cuasi toa Mesoamérica mientres el primer mileniu antes de la era cristiana.Spores, 2008: 29. Per otra parte, nel área nuclear olmeca atopáronse oxetos de cerámica Coloráu sobre Bayu que fueron producíes de xuru na rexón de Tayata, acordies colos estudios que se realizaron sobre la composición química d'esos materiales arqueolóxicos.Flannery y Marcus, 2007: 73. Mientres el periodu de formación de les traces culturales de los mixtecos, la estratificación social yera incipiente, como amuesen les poques diferencies que s'atoparon nos restos de les viviendes correspondientes a esos tiempos. Per otra parte, la función de les edificaciones tampoco taba claramente estremada.

Escontra'l final del Preclásicu Mediu —dómina en que Mesoamérica vio'l florecimientu del estilu olmeca, de gran espardimientu nel área— na Mixteca Alta empezaron a apaecer delles poblaciones qu'allugaron na so dómina d'apoxéu a miles de persones. Ente elles atopábense Monte Negru y Huamelulpan, asitiada la primera cerca de Tilantongo, que dellos cientos d'años dempués sería la cabecera d'unu de los Estaos mixtecos más poderosos; y la segunda, na zona de Tlaxiaco. Per otru llau, na Mixteca Baxa la población de Cuetu de les Mines empezó a floriar nel valle del ríu Mixteco. Nesta dómina, que toma aproximao del sieglu V e.C.  al sieglu II d. C., les sociedaes mixteques vivíen un procesu de diferenciación social que se reflexa na apaición de delles edificaciones de calter públicu en poblaciones como Yucuita, Etlatongo, Tayata y Huamelulpan na Mixteca Alta; y Cuetu de les Mines y Huajuapan na Mixteca Baxa. La estratificación cada vez más definida de les poblaciones mixteques d'esta dómina son el reflexu del procesu que dio llugar a la nacencia de los primeres Estaos na zona a partir de les sociedaes de xefatura. La estructura política a la fin de la fase Cruz Tardida na Mixteca Alta taba constituyida por una serie d'Estaos qu'apoderaben pequeños territorios onde esistieron numberoses poblaciones entamaes de manera xerárquica. La xerarquía de les poblaciones foi reparada na cantidá de monumentos arquiteutónicos qu'allugaba cada llocalidá, lo que dexó inferir el tipu de rellaciones qu'había ente'l centru de relevancia rexonal y los pueblos de segunda llinia. Un casu bien conocíu ye'l de Huamelulpan, que'l so rápida crecedera apostró a Tayata —que foi una de les mayores poblaciones mixteques del Preclásicu Mediu— a una segunda posición, provocando la contraición poblacional y el cese de les obres arquiteutóniques en Tayata escontra'l sieglu III e.C. .Balkansky, 1998: 45.

La revolución urbana na Mixteca foi contemporánea del procesu que llevó a la formación del estáu zapoteco encabezáu por Monte Albán. Les poblaciones zapotecas de Los Valles que remanecieron nel Preclásicu Mediu teníen dimensiones comparables coles poblaciones mixteques de la sierra. Sicasí, la historia de Monte Albán marcaría delles diferencies colos señoríos mixtecos, ente ellos les dimensiones espaciales sol dominiu estatal. Na Mixteca, los estaos apoderaben pequeños territorios que n'ocasiones nun degolaben los cien quilómetros cuadraos de superficie. En contraste, Monte Albán ocupó un territoriu enforma mayor y entamó tempranamente una campaña expansionista que lu llevó a ocupar la Cañada de Cuicatlán y delles rexones de la sierra de Juárez. La influencia de Monte Albán na Mixteca mientres el Preclásicu rescampla: en delles llocalidaes de la Mixteca Alta apaecen producciones cerámiques con carauterístiques similares a les de la cerámica zapoteca de Los Valles: Huamelulpan producía urnes que guardaben cierta semeyanza coles producíes en Monte Albán, y nesa mesma rexón atopáronse inscripciones nel sistema zapoteco d'escritura. Sicasí, nun esiste evidencia de que Monte Albán apoderara políticamente la Mixteca, polo que resulta plausible qu'estes influencies sían reflexu d'un solu procesu cultural que dio orixe a dambes civilizaciones.Balkansky et al., 2000: 368.

 Periodu Clásicu 

thumb|250px|Xacimientos arqueolóxicos del Clásicu na Mixteca. Los puntos coloraos indiquen los sitios con evidencia ñuiñe, los puntos azules representen otros asentamientos na rexón.
right|thumb|250px|Vasía de cerámica procedente de Cuetu de les Mines. Anguaño atópase nel Muséu Nacional d'Antropoloxía de la Ciudá de Méxicu.
right|thumb|250px|Na Mixteca Baxa desenvolvióse un sistema d'escritura bien paecíu al zapoteco, llamáu ñuiñe. El sistema cayó en desusu a la fin del Clásicu, cuando tamién sumió l'estilu artísticu homónimu. Na imaxe, cercu de Huajuapan de León, periodu Clásicu. Coleición del MNA.

Na cultura mixteca, el Periodu Clásicu toma aproximao'l ralu de tiempu entendíu ente los sieglos I y VIII/IX, con delles variaciones según la historia llocal de cada área cultural. En toa Mesoamérica apaecen ciudaes de dimensiones y poblaciones considerables, con una clara especialización nel usu del espaciu y una diferenciación social que se reflexa nes carauterístiques diverses de los restos de les construcciones. La influencia cultural teotihuacana faise sentir en tola rexón, anque namái en delles llocalidaes probóse la dominación político y militar d'esta metrópolis. Los llazos comerciales fixéronse más fuertes ente los distintos pueblos, yá de por sí especializaos na producción de ciertos bienes de subsistencia y d'usu suntuario.López Austin y López Luján, 1998: 156.

Al igual qu'asocede col periodu Preclásicu, la historia del pueblu mixteco nesta fase d'urbanización y emerxencia de los grandes Estaos en Mesoamérica ye pocu conocida. El periodu Clásicu na Mixteca ta marcáu por un procesu de sustitución de los centros del poder políticu en tola rexón. Delles carauterístiques de los Estaos mixtecos del Preclásicu fueron heredaes a los sos socesores, ente ellos la fragmentación del control sobre'l territoriu ente numberoses poblaciones entamaes de manera xerárquica. Na Mixteca Alta, Yucuita foi reemplazada por Yucuñudahui como sede del poder políticu nel valle de Nochixtlán; n'otres zones de la Mixteca Alta, como'l valle de Huamelulpan, nun asocedió esti reemplazu, y Huamelulpan, que fuera una de les principales poblaciones mientres la fase Ramos Tardida, colapsóse y perdió una parte importante de la so población, anque la ocupación de la ciudá foi continua hasta'l Posclásico. En tola Mixteca Alta, la densidá de población aumentó, lo que provocó l'apaición de nueves llocalidaes urbanes nos valles y montes de la zona. Ente estes atópense Monte Negru, Diquiyú, Cuetu Xazmín nel centru; y la cuenca del ríu Poblano nel valle de Coixtlahuaca.Spores, 2007: 30.

Anque mientres el periodu Preclásicu'l procesu d'urbanización na Mixteca y Los Valles tuvo carauterístiques similares, pal periodu Clásicu la situación ye distinta. En dellos trabayos quier vese en Yucuñudahui un homólogu mixteco de Monte Albán.Balkansky et al., 2000: 30. Sicasí, a diferencia de la sociedá zapoteca, con una sola capital en Monte Albán; los mixtecos taben entamaos en pequeñes ciudaes estáu que poques vegaes degolaron los dolce mil habitantes. Acordies con Spores, Yucuñudahui namái foi unu de los munchos estaos que tuvieron la so sede nel valle de Nochixtlán.Spores, 1969: 65. Per otru llau, en dellos casos la densidá de población na Mixteca yera mayor que nos valles, como demuestra l'estudiu de los patrones d'asentamientu na Mixteca Alta.Balkansky et al., 2000: 33. Mientres el Clásicu mixteco apaecen muestres d'una sociedá claramente estratificada y consolídense les traces carauterístiques de la relixón mixteca, ente ellos, el del cultu a l'agua y el rescamplu, entestaos na divinización de Dzahui.

Per otru llau, na Mixteca Baxa apaeció un complexu cultural de carauterístiques propies que s'espublizó per esa zona y l'oriente del actual estáu de Guerrero. El principal centru d'esta cultura —que Paddock llamó ñuiñe pa estremala de la cultura mixtecaÑuiñe, en mixteco, significa Tierra caliente, y ye tamién el nome en mixteco d'una población nesa zona, que se conoz anguaño col nome de Tonalá. Esti postreru ye un topónimu náhuatl que significa Llugar del sol. Dende'l puntu de vista de Paddock (1976: 305), el términu «mixteco» tenía d'acutar pa la cultura arqueolóxica a la que correspuenden los oxetos fechaos nel Periodu Posclásico (ss. IX-XVI), ente que los anteriores provenientes de la Mixteca Baxa podríen ser denominaos como ñuiñe.— foi Cuetu de les Mines (al norte de Huajuapan de León), población que los sos entamos remontar al Preclásicu Tardíu, pero que'l so florecimientu asocedió a partir del segundu sieglu de la era cristiana. Cuetu de les Mines tien carauterístiques urbanes similares a les ciudaes de la Mixteca Alta. Foi construyida en redol a un conxuntu de delles places pequeñes alredor de les cualos distribuyíase'l restu de la población —y ye esta una de les diferencies del urbanismu mixteco en comparanza con otros pueblos mesoamericanes que les sos ciudaes entamar en redol a una sola y gran plaza principal—. L'espaciu sobre'l que se construyó foi modificáu por aciu la construcción de terraces, llamaes coo yuu (llamba-bordu), polo que la ciudá cunta con numberoses escalinates. Cuetu de les Mines foi enguapecida con numberosos relieves que contienen inscripciones nun sistema d'escritura poco conocíu hasta la fecha, llamáu ñuiñe. Les semeyances ente estes inscripciones y les de los cercos zapotecas de Monte Albán suxeren una rellación bien fuerte ente Los Valles y la Mixteca Baxa mientres el Clásicu.

Otros sitios nos que s'atoparon muertes de la cultura ñuiñe na Mixteca Baxa son San Pedro y San Pablo Tequixtepec, la cueva de Tonalá y la Ponte Colosal en Oaxaca; Acatlán de Osorio, Hermengildo Galeana y San Pablo Anicano (Puebla);John Paddock (1990) propón que ye na Mixteca Baxa poblana onde pudo aniciase la cultura ñuiñe. y en numberosos sitios d'El Monte de Guerrero, como Copanatoyac, Malinaltepec, Zoyatlán, Metlatónoc y Huamuxtitlán.Villela Flores, 2006: passim. En munchos casos tratar de muestres de cerámica de carauterístiques similares a la producida en Cuetu de les Mines: fragmentos de vasíes con escasa o nula decoración, iguaes con una pasta de color anaranxáu parduzu que la so composición ye similar a la cerámica Anaranxáu Delgado producida en Ixcaquixtla (Puebla), na frontera norte de la Mixteca Baxa. Otros elementos carauterísticos de la cultura ñuiñe son les llamaes cabecitas colosales, pequeñes escultures de piedra que representen cabeces antropomorfas —dalgunes de les cualos son oxetu de cultu per parte de les comunidaes indíxenes de la Mixteca guerrerense—; según ciertes urnes que representen al dios del fueu y a una versión llocal de Dzahui, que les sos carauterístiques yeren similares a les efixes contemporánees de Pitao Cocijo producíes polos zapotecos de Los Valles.

Mientres el periodu Clásicu, la Mixteca Baxa foi sede de los principales centros políticos de la Mixteca. El relevu de los estaos de la Mixteca Alta paez implicar una serie d'eventos que desestabilizaron políticamente a la rexón, de cuenta que una de les principales carauterístiques de les ciudaes en Ñuiñe ye'l so allugamientu en puntos estratéxicos que facilitaben el so defensa. De la mesma que Huamelulpan y los sos satélites mientres el Preclásicu Tardíu;Balkansky, 1998: 83-84 Cuetu de les Mines, Diquiyú y otres ciudaes de la Mixteca Baxa cuntaben con fortificaciones y los sos edificios alministrativos y relixosos fueron construyíos nes fasteres de los cuetos, ente que les zones habitables llevantar en zones d'accesu relativamente más fácil.Winter, 2007: 39. La guerra na Mixteca Baxa mientres el Clásicu pudo ser causada non yá pola competencia ente los estaos de la rexón, tamién ye probable que la rivalidá colos zapotecos de Los Valles fuera motivu de conflictos na zona de to. A ello tien de sumáse-y que l'actividá bélica tamién podría tar rellacionada col ritualismo de los sacrificios humanos y el xuegu de pelota.Joyce y Winter, 1996: 43.

Escontra'l sieglu VII de la era cristiana, la mayor parte de los pueblos mesoamericanos enfrentar a graves crisis que llevaron al cayente a dellos de los Estaos más poderosos, ente ellos Teotihuacan y Monte Albán. Los Estaos mixtecos tamién s'enfrentaron a estes perturbaciones xeneralizaes. Na Mixteca Baxa, la cultura ñuiñe sumió escontra'l final del periodu Clásicu y delles de les ciudaes más importantes fueron parcial o dafechu abandonaes, tantu na Mixteca Baxa como na Mixteca Alta. Sicasí, nun fueron poques les ciudaes que como Cuetu Xazmín y Tilantongo tuvieron una ocupación continua na transición del Clásicu y el Posclásico.

center|thumb|800px|Dintel de Cuetu de les Mines en Oaxaca. Periodu Clásicu (ss. II-VII/VIII d. C.). Muséu Nacional d'Antropoloxía.

 Periodu Posclásico 

right|thumb|250px|Sitios de la Mixteca nel Posclásico mesoamericanu.
thumb|250px|Los relieves de estuco na Tumba 1 de Zaachila (Los Valles, Oaxaca) tienen una notable influencia del arte mixteco. Ye probable que la tumba perteneza a un personaxe que'l so nome ta rexistráu nel Códiz Nuttall. Balta 1 de Zaachila, Valles Centrales d'Oaxaca, Posclásico Tardíu.

El Posclásico ye, con diferencia, el periodu meyor conocíu de la historia mixteca prehispánica, gracies a el caltenimientu de la historia oral en documentos coloniales, pero tamién a los códices que sobrevivieron a la destrucción y al tiempu posterior a la llegada de los españoles a la Mixteca. En Mesoamérica, el posclásico ta marcáu pol florecimientu de los Estaos militaristes. Ello nun quier dicir que les sociedaes de les etapes anteriores desconocieren la guerra, pos les ciudaes-estáu de la Mixteca taben protexíes por murios dende'l primer mileniu antes de la era cristiana. Lo qu'asocede ye que nesti periodu, l'actividá militar paez cobrar una importancia mayor, como demuestra la proliferación de la parafernalia acomuñada cola guerra y el cultu a les divinidaes guerreres en tola rexón.López Austin y López Luján, 1999.

Pal final del sieglu VIII, l'estilu ñuiñe empezaba a tornar na Mixteca Baxa, hasta que foi suplíu pasu ente pasu pol estilu iconográfico propiu de los códices mixtecos. L'apaición d'un nuevu estilu artísticu, acompañáu d'otros cambeos culturales como l'enraigono de la veneración a la Culiebra Emplumada y la construcción d'aliances interétnicas nun ye privativu de los mixtecos del Posclásico Tempranu y tien los sos antecedentes nos cambeos políticu y social del final del Clásicu nel centru de Méxicu.Mientres esa dómina inmediata a la cayida de Teotihuacan, conocida como Epiclásico (ss. VII/VIII-IX aproximao), los pequeños Estaos que floriaron nel marcu del vacíu de poder aniciáu pol colapsu de la gran metrópolis nel centru de Méxicu fueron de naturaleza multiétnica: Xochicalco, Cantona, Cacaxtla y otres ciudaes nel Altiplanu amuesen nicios de presencia de grupos mayanizados, de la mesma que na rexón sudoriental de Mesoamérica reparar l'apaición de dellos elementos culturales propios de los pueblos de Mesoamérica. En Xochicalco rescampla la puxanza del cultu a la Culiebra Emplumada, que'l so templu ta rellacionáu cola unificación de los calendarios mesoamericanos. En tola Mixteca la población empezó a aumentar dramáticamente, anque los cambeos demográficos más importantes tienen llugar na Mixteca Alta. Acordies coles investigaciones arqueolóxiques, na Mixteca Alta'l númberu de llocalidaes correspondientes a la fase Natividá (sieglu X-XVI d. C.) doblar con al respective de los esistentes na fase anterior, esto ye, la fase Les Flores. De la mesma manera, la superficie ocupada por estes llocalidá amontar de manera importante, algamando les 10 mil 450 hectárees de superficie urbana.Balkansky et al., 2000: 380. Estes poblaciones taben entamaes en pequeños Estaos contrarios ente sigo, encabezaos cada unu per una ciudá de primera importancia que rexía sobre otros poblaos suxetos a la so autoridá. La construcción d'una estructura xerárquica nes rellaciones ente les cabeceres de los señoríos mixtecos —llamaes ñuu— y los sos satélites llamaos siqui— ye constante na historia mixteca, anque nesti periodu acentúase debíu al aumentu de la población y a les estratexes polítiques de les élites gobernantes.Spores, 1967: 198.

A partir del Posclásico, los mixtecos tuvieron contactos más amplios con otros pueblos de lo que güei ye Oaxaca, inclusive a pesar de les diferencies llingüísticu y étnicu. Ye especial el casu de les rellaciones ente mixtecos y zapotecos, presente en dómines anteriores pero agora más intensa. Estes rellaciones nun yeren solamente resultáu de la so vecindá na mesma rexón, teníen propósitos económicos y políticos. Haise documentáu la esistencia d'una trupa rede d'aliances matrimoniales a nivel de les élites mixteques y zapotecas. Por casu, nel Códiz Nuttall dase cuenta del casoriu de Trés Llagartu con una noble zapoteca de Zaachila, de que'l so matrimoniu nació Cocijoeza, futuru señor d'esa ciudá que forxó un exércitu combináu de mixtecos y zapotecos y entamó una campaña expansionista nos Valles Centrales d'Oaxaca.Oudijk, 2007: 60. Son numberoses les ciudaes de Los Valles qu'amuesen nicios de la presencia mixteca, incluyíu'l mesmu Monte Albán, onde Alfonso Caso rescató l'ayalga de la Tumba 7. La esistencia d'obres d'influencia mixteca en Los Valles foi motivu d'especulación per parte de los especialistes. Pa dalgunos, ye evidencia del expansionismo mixteco, de cuenta que los zapotecos de Los Valles seríen apoderaos políticamente polos mixtecos. Sicasí, ye plausible tamién que les aliances matrimoniales y polítiques ente mixtecos y zapotecos favorecieren l'espardimientu del arte mixteco nel territoriu zapoteca, arte que foi emplegáu como elementu de prestíu pola élite de les ciudaes zapotecas. Amás de Monte Albán, otres ciudaes de Los Valles qu'amuesen oxetos arqueolóxicos de manufactura o influencia mixteca son Mitla, Lambityeco, Yagul, Cuilapan y Zaachila; esta postrera foi la más importante de les urbes zapotecas hasta la so conquista per parte de los mexiques nel sieglu XV.

 Colonización de La Mariña 

right|thumb|250px|Figurillas de la Mariña d'Oaxaca. Esta rexón foi colonizada polos mixtecos mientres el Posclásico tempranu mesoamericanu y foi l'escenariu del florecimientu de Yucu Dzaa (Tututepec).

Dende'l Preclásicu, la mariña d'Oaxaca tuvo ocupada por pueblos de fala zapotecana. Acordies con analís glotocronológicos, la separación ente l'idioma chatino y el restu de les llingües del grupu zapotecano tuvo d'asoceder alredor del sieglu V e.C. Hopkins, 1984: 42-43 cit. Christensen, 1998: 263. En contraste, les variedaes costeñas del mixteco paecen habese separáu del restu de les fales de la Mixteca Alta escontra'l sieglu X o XI de la era cristiana, d'onde s'infier que la presencia de los mixtecos na mariña ye relativamente tardida.Christensen, 1998: 265 A la lluz d'estos datos y del analís de los oxetos arqueolóxicos atopaos na rexón, ye probable que la identidá llingüística de los habitantes del valle del baxu ríu Verde mientres el Preclásicu y el Clásicu fuera zapotecana, movíos dende'l centru d'Oaxaca. Magar les rellaciones ente'l valle del baxu ríu Verde y la Mixteca Alta nun tán dafechu refugaes por cuestiones de vecindá xeográfica, la presencia de los mixtecos na rexón de La Mariña ye productu d'una colonización tardida.

El movimientu masivu de los mixtecos a les poblaciones de La Mariña causó un cambéu nes rellaciones de poder nestes comunidaes. Los pueblos zapotecanos, como los chatinos, quedaron sol dominiu políticu de les élites mixteques. Los cacicazgos mixtecos de La Mariña teníen, por ello mesmu, una población multiétnica como'l casu de Tututepec. Magar esta llocalidá tuvo ocupación anterior al Posclásico, presenta nicios d'una crecedera demográfica espectacular ente los sieglos IX y X, rellacionáu precisamente cola migración mixteca dende les tierres altes.Joyce y Levine, 2007: 45. A partir del sieglu XI, Tututepec xugaría un papel fundamental na historia mixteca, al ser la primer sede d'Ocho Venado, señor mixteco qu'habría d'apoderar un territoriu de más de 40 mil quilómetros cuadraos dempués d'unificar numberosos estaos contrarios, yá venciéndolos militarmente, yá estableciendo aliances polítiques con ellos.

 Cacicazgo d'Ocho Venado 

thumb|250px|Ocho Venado y Cuatro Xaguar concreten la so alianza'l día 13 llagartu del añu 7 casa, nun ritual nel qu'ufierten codonices como ufrienda. A otru día, 1 vientu, el sacerdote Ocho Muerte-Güeyu d'Águila, impon a Ocho venado el bezote de turquesa que la identifica como tecuhtli, un rangu de la nobleza nahua del centru de Méxicu. Llámina 52 del Códiz Nuttall. Mixteca Alta, ¿sieglu XIV?, anguaño en posesión del Muséu Británicu.

La fragmentación política del pueblu mixteco na dómina prehispánica foi una constante que trescendió los sieglos. Sicasí, ente los sieglos XI y XII de la era común, numberosos señoríos nos trés Mixteques formen una unidá sol dominiu d'Ocho Venado-Garra de Xaguar (en mixteco, Iya Naacua Teyusi Ñaña; Tilantongo, 1063-1115). Esti personaxe ye fundamental na historia posclásica de Mesoamérica, non yá pol poder qu'adquirió na Mixteca, sinón poles rellación qu'estableció con otros pueblos, especialmente colos nahuatlacas del centru de Méxicu.

Ocho Venado nació del segundu matrimoniu de Cinco Llagartu-Dzahui Ndicahndíí, sacerdote del Templu del Cielu que s'atopaba en Tilantongo (en mixteco, Ñuu Tnoo Huahi Andehui). Atopábase, por tanto, fora de la llinia socesoria al tronu del señoríu de Tilantongo. Gracies al prestíu llográu nes campañes militares —acordies con el Códiz Nuttall, la primera d'elles asocedió en 1071, cuando Ocho Venado tenía ocho años d'edá—, Ocho Venado ocupó en 1083 el tronu de Tututepec (mixteco: Yucudzáa), nel valle del baxu ríu Verde, cerca de la mariña del Pacíficu.Hermann Lejarazu, 2007: 20. Darréu, Ocho Venado selló una alianza colos tolteques, de quien recibió'l rangu de tecuhtli en Ñuu Cohyo.Ñuu Cohyo en mixteco traduzse como Llugar de tules, significáu idénticu de Tollan en náhuatl. Especulóse cola posibilidá de qu'esti llugar pudiera ser la Tollan llexendaria, o bien, Tollan-Xicocotitlan (capital tolteca) o Tollan-Chollollan. Nos testos onde'l Ñuu Cohyo de los códices mixtecos apaez acomuñáu a la capital tolteca, suelse identificar a Cuatro Xaguar con Ce Ácatl Topiltzin Quetzalcóatl. Sicasí, ye bien plausible que'l sitiu onde Ocho Venado recibió'l rangu de tecuhtli como señal d'alianza colos tolteques fuera en Tollan-Chollollan, l'actual Cholula (Puebla). El día 13 llagartu del añu 7 casa (1097), Ocho Venado entrevistar con Cuatro Xaguar que foi un importante aliáu nel so ascensu al poder.

L'alianza ente Ocho Venado y Cuatro Xaguar ayudó a llexitimar la llegada del primeru al tronu de Tilantongo dempués de la muerte del señor Dos Agua, cacique del llugar. Pa evitar les probables reclamaciones de los descendientes de Dos Lluvia, Ocho Venado esaniciar a toos y convirtióse nel únicu herederu del señoríu. D'especial importancia foi la conquista de Llugar del Bultu de Xipe, onde aniciaba una caña del llinaxe real de Tilantongo. En Llugar del Bultu de Xipe rexía Once Vientu-Xaguar Sangrientu, casáu con Seis Lagartija-Abanico de Jade (media hermana d'Ocho Venado) y con Seis Monu-Quexquémitl de Guerra (heredera del tronu de Jaltepec).Seis Monu tamién foi acompañante d'Ocho Venado na so visita al Templu de Nueve Hierba en Chalcatongo dellos años tras (Códiz Nuttall, lám. 44.). Desconozse cuál ye la rellación que teníen Ocho Venado y Seis Monu primero que ésta casárase con Once Vientu (Rossell y Ojeda Díaz, 2003: 68). El día 12 monu de 11 casa (1101), Ocho Venado ganó a los defensores de Llugar del Bultu de Xipe. Desconozse como morrieron Seis Monu y Once Vientu. Los sos fíos Diez Perru-Águila de Tabacu Amburando y Seis Casa-Refileru de Pedernales fueron sacrificaos, el primeru por aciu sacrificiu gladiatorio y el segundu por aciu flechamiento ritual. D'esta miente, Ocho Venado sumó los importantes señoríos de Jaltepec y Llugar del Bultu de Xipe a los territorios sol so dominiu.

Mientres el so reináu en Tilantongo, Ocho Venado llogró conquistar alredor de cien señorío mixtecos. Amás, estableció una importante rede d'aliances per mediu de los sos matrimonios. Ente otres, fueron esposes sos les señores Trelce Culiebra-Culiebra de Flores, fía del primer matrimoniu del Once Vientu del Llugar del Bultu de Xipe (añu 13 caña, 1103); Seis Águila-Jaguar Telaraña y Diez Zopilote-Quexquémitl de Conches. El so primer fíu nació nel añu 6 casa (1109) del so matrimoniu con Seis Águila y foi herederu al tronu de Tilantongo. Ocho Venado morrió sacrificáu en 1115, dempués de ser ganáu por una coalición de señores rebalbos que se topaben sol so dominiu. L'alianza rebalba yera encabezada por Cuatro Vientu, l'únicu fíu d'Once Vientu y Seis Monu que se llibrara de la muerte dempués de la cayida de Llugar de Bultu de Xipe. Los restos d'Ocho Venado probablemente fueron depositaos nel covarón real de Chalcatongo. A la so muerte, el reinu mixteco eslleir en numberosos estaos, lo que punxo fin al únicu periodu d'unidá política na historia prehispánica de la rexón.Pohl, s. f.

 Conquista mexica 

A la muerte d'Ocho Venado, los sos fíos heredaron dalgunos de los más importantes señoríos que formaben parte del reinu sol dominiu de Tilantongo. N'otres ciudaes de la Mixteca, les antigües élites locales repunxeron el so poder. El reestablecimientu del antiguu sistema d'organización política en pequeños estaos implicó la renacencia de los conflictos ente dalgunos d'ellos o l'establecimientu d'aliances o confederaciones. Por esta dómina, la Mixteca —y n'especial la Mixteca Alta— yera una de les rexones más prósperes de Mesoamérica. Esportaba artículos de gran luxu a otres rexones, como la cerámica policroma, arte plumario, orfebrería, talles en cristal de roca, güesu y madera; según bienes de subsistencia propios de les rexones tropicales y les zones de clima templáu.Berdan y Smith, 2004: 52.

La Mixteca atópase estratéxicamente ente la parte central de Méxicu y el sureste Mesoamericanu, polo que na dómina de expansionismo de la Triple Alianza formada por Méxicu-Tenochtitlan, Tetzcoco y Tlacopan —confederación llamada Excan Tlatoloyan—, rápido espertó los intereses de los mexiques y los sos aliaos de la cuenca del llagu de Texcoco. Escontra la segunda metá del sieglu XV, una gran parte de la Mixteca taba sol poder político, según militar de Tenochtitlan. Dalgunes de les ciudaes más importantes de la rexón fueron convertíes en centros concentradores del tributu esixíu polos conquistadores, ente ellos Coixtlahuaca, qu'hasta antes de la conquista mexica convirtiérase nuna de les mayores urbes de Mesoamérica. La meyora de los mexicas na Mixteca Alta dexó-yos apoderar tamién los Valles Centrales d'Oaxaca, nel so enfotu por asegurar el so predominiu nes rutes comerciales ente l'altiplanu mexicanu y la mariña del Pacíficu de Guatemala y Chiapas. Los mexicas intentaron conquistar tamién la mariña mixteca y el ismu de Tehuantepec, pero fueron ganaos por una alianza ente los zapotecos y mixtecos tantu nes sos campañes contra Tututepec —que pola dómina apoderaba un territoriu d'aproximao 25 mil quilómetros cuadraos na Mariña Chica d'Oaxaca— como nes realizaes nel ismu. D'especial importancia resultó la victoria mixteco-zapoteca en Guiengola, una fortaleza onde los mexicas fueron definitivamente ganaos polos defensores del ismu de Tehuantepec.

 Conquista española 

La llegada de los españoles a la mariña de Veracruz provocó diversos tipos de reacciones. Dellos pueblos vieron nos españoles la oportunidá de lliberación, ente ellos, los zempoaltecas y los tlaxcaltecas. Tres la cayida de Méxicu-Tenochtitlan en 1521, los españoles y los sos aliaos indíxenes concentraron los sos ataques escontra otros pueblos tales como los mixtecos. Pero a diferencia de lo qu'asocedió na parte central de Méxicu; la mayor parte de los mixtecos establecieron convenios colos españoles, dando llugar a un procesu de mutua adautación cultural que de la mesma dexó que los mixteques caltuvieren delles de les sos tradiciones y costumes, tales como la so llingua, práutiques comerciales, métodos agrícoles, etcétera. Namái delles partes na Mixteca aguantáronse militarmente a la conquista de los españoles como nel casu de Tututepec.

 Cronoloxía comparada 

 Sociedá 

 Sistema de parentescu 

Acordies colos datos disponibles, Ronald Spores y Kent Flannery afirmaron que nel Posclásico, los mixtecos teníen un sistema de parentescu de tipu sistema ḥawaianu de parentescu ḥawaianu.Marcus, 2001: 317. Esto significa que se trataba d'un sistema billateral que dexaba, ente otres coses, que les persones tuvieren derechos de socesión sobre los bienes y títulos de los sos dos proxenitores, según la participación de la muyer nes altes esferes de poder, como amuesen les 951 muyeres nobles rexistraes nos códices mixtecos precolombinos.Marcus, 2001: 317-318. Nun sistema de parentescu ḥawaianu, una persona designa col mesmu términu al so padre y a tolos sos tíos varones. De la mesma manera, emplega'l mesmu términu pa referise a la so madre y a toles sos tíes. De resultes d'esto, los sos hermanos y los fíos de los sos tíos son designaos cola mesma pallabra.

 Clases sociales 

right|thumb|250px|Pa los mixtecos la turquesa yera un material precioso, destináu al usu de la élite y rellacionáu col Sol. Discu de turquesa del periodu Posclásico.

Mientres la dómina prehispánica, la sociedá mixteca carauterizar pola so alta xerarquización. Sicasí, les diferencies nun apaecieron bonalmente. El procesu d'estratificación foi paralelu al desenvolvimientu de la sociedá mixteca. Los estratos de la sociedá mixteca tienen el so orixe na sedentarización d'esti pueblu y fueron influyíos polos procesos políticos, históricos, económicos y culturales qu'asocedieron na Mixteca dende'l sieglu XVI a. C. Nel so entamu, les poblaciones mixteques cuntaben con una incipiente estratificación. Los restos de les poblaciones del Preclásicu Tardíu y Mediu nun presenten grandes diferencies cuando se comparen unes viviendes con otres, y l'usu de les construcciones d'estos asentamientos nun paez ser demasiáu especializáu. Los bienes de los que disponíen los mixtecos naquellos sieglos paecen ser llindaos, y nun hai evidencia que dexe estremar claramente les zones habitables de la élite con respectu al restu de la población, anque sí ye posible almitir la esistencia d'una gradación nos niveles de bienestar ente los habitantes d'una mesma llocalidá.

La transición al Clásicu marca'l desenvolvimientu de la vida urbana plena nesta rexón y na mayoría del territoriu mesoamericanu. L'afitamientu de les organizaciones estatales na Mixteca implicó un procesu de mayor diferenciación que tendió a legitimarse per mediu del usu de la ideoloxía y de les aliances a nivel de la élite col propósitu de reproducir les desigualdaes ente los estratos de la sociedá. El surdimientu del estilu ñuiñe na Mixteca Baxa —la zona más próspera de la Mixteca nel Clásicu— ye una muestra de la voluntá de los grupos gobernantes de faer patentes les diferencies ente ellos y el restu del pueblu.Joyce y Winter, 1996: 44. Les cróniques españoles coloniales falen de numberosos estratos de la sociedá mixteca, sicasí, toos ellos pueden ser amenorgaos a los siguientes grandes grupos:López Austin y López Luján, 1998: 253.

 yya ye'l títulu que recibía los señor de cada cacicazgo mixteco;
 dzayya yya yera'l grupu constituyíu pola nobleza mixteca, formaben una mesma categoría col rei;
 tay ñuu, la xente llibre;
 tay situndayu, terrazgueros;
 tay sinoquachi y dahasaha, sirvientes y esclavos respeutivamente.

Polo xeneral, nun había demasiaes posibilidaes de xubir de categoría na escala social. Los matrimonios ente los dzayya yya implicaben qu'esti grupu caltendría siempres el so posición privilexada y heredar a la so descendencia. Los nobles de distintos pueblos mixtecos practicaben la endogamia, lo qu'amás xeneró una complicada rede d'aliances a nivel de la élite que sirvía como mediu de reproducción de la desigualdá social según pa caltener l'orde na rexón. La xente llibre, los tay ñuu, yeren dueños de sigo mesmos y del productu del so trabayu na tierra, que la so propiedá yera comunal. Los terrazgueros, pela so parte, yeren persones que, por causa de la guerra, perdieren la potestá sobre'l productu del so trabayu y teníen de pagar tributu a los nobles. Los últimos grupos na escala social de los mixtecos teníen menos derechos que los otros y les sos vides podíen ser dispuestes pola nobleza pal fin que fora necesariu.

 Organización política 

right|thumb|250px|Na imaxe, l'enllaz matrimonial d'Ocho Venado-Garra de Xaguar y Once Serpiente-Culiebra de Flores. Trátase del primer matrimoniu del yyá de Yucu Dzáa. Al traviés d'esti matrimoniu estableció un yuhuitayu qu'integró a Yucu Dzáa y Llugar del Bultu de Xipe nuna alianza política. Esti acontecimientu, auníu al estermín de los herederos al tronu de Ñuu Tnoo, dexó a Ocho Venado afirmase como señor d'esti últimu sitiu, el más poderosu ñuu de la Mixteca Alta nel so tiempu.

Una de les carauterístiques más acentuaes del sistema políticu de los mixtecos precolombinos yera la fragmentación en numberosos estaos qu'apoderaben pequeños territorios y qu'en delles ocasiones atopar en conflictu ente sigo. Dende'l Preclásicu Mediu apaez una estructura xerárquica ente les poblaciones que formaben parte d'un mesmu Estáu. El llugar que cada comunidá ocupaba nesta estructura manifestar nel númberu de construcciones monumentales que caúna d'elles tenía. Per otra parte, el poder de cada pequeña urbe o pueblu nun yera estáticu, sinón que s'atopaba en xuegu constante ante la competencia ente los distintos centros de población. D'esta miente, puede entendese que na transición del Preclásicu al Clásicu delles poblaciones dexaren el so posición de privilexu a otres, tal como asocedió con Yucuita, reemplazada por Yucuñudahui.

Los ñuu (mixteco: pueblu, comunidá) yeren la unidá primaria de les rellaciones polítiques ente los mixtecos del posclásico. Un ñuu podía ser o non la cabecera d'un Estáu. La vida política de los Estaos mixtecos desendolcar nuna rede conocida como yuhuitayu (l'asientu, el petate). Esta unidá política consistía na unión dinástica de dos llinaxes locales al traviés del matrimoniu d'un yya toniñe (noble señor) y una yya dzehe toniñe (noble señora).Terraciano, 2004: 158. Les élites gobernantes recurríen a numberoses estratexes col propósitu de caltener el so poder. Una d'elles yera l'establecimientu d'aliances d'élite. Les aliances solíense sellar por aciu el matrimoniu ente los miembros de los llinaxes nobles, lo que con frecuencia implicaba casorios incestuosos. L'establecimientu d'afinidaes de parentescu solía realizase col propósitu de rellacionase colos llinaxes más prestixosos de la nación mixteca y, inclusive, cola nobleza estranxera, como amuesen los recurrentes casorios ente miembros de la realeza mixteca y zapoteca a lo llargo de los más de venti sieglos d'historia prehispánica d'estos pueblos.

 Militarismu 

miniaturadeimagen|derecha|Al centru notar a un guerreru que lleva l'arma común de los mixtecos y zapotecos. Códiz Nuttal, lám. 10
Los mixtecos desenvolvieron les sos propies artes de guerra, inventaron les sos propies armes y realizaron les sos propies conquistes, según defendieron los sos territorios de cualquier invasor.Pa más información consulte'l númberu 84 de revistir Arqueoloxía mexicana, tituláu "La guerra en Mesoamérica". Editorial Raigaños, S.A de C.V Los sos conflictos y aliances fueron principalmente ente ciudaes de la mixteca y pueblos zapotecos. L'héroe más destacáu na historia mixteca foi 8 Venado, gobernante de Tututepec y conquistador; les sos fazañes son rellataes nel Códiz Nuttal.

Los códices dannos una güeyada de les armes y uniformes qu'usaron los mixtecos:
miniaturadeimagen|Guerreros de la mixteca, engarrando con distintes llances y garrotes. Códiz Selden, P. 12
 Armes d'ataque a distancia: Ente les armes d'ataque a distancia que los mixtecos usaron taben los típicos arcos y fleches, que les sos puntes tuvieron de ser d'obsidiana, pedernal o xil.Una de les carauterístiques comunes de Mesoamérica foi la industria lítico. Equí un artículu al respeutu: http://enciclopedia.us.es/index.php/Industria_l%C3%ADtica  Tamién tuvo presente l'usu del átlatl, arma común en toa Mesoamérica.

 Armes d'ataque cuerpu a cuerpu: Ente les armes d'ataque cuerpu a cuerpu, los mixtecos engarraron con una variedá de garrotes y llances, delles asemeyaes al tepoztopilli mexica, pero de menor tamañu. Llama l'atención una arma qu'apaez con frecuencia nos códices, tratar d'un palu de madera dobláu nun ángulu de 90°, con fueyes de piedra (yá fuera xil, pedernal o obsidiana) na parte cimera; ésta arma paez ser representativa del área mixteca y zapoteca.

 Vistimienta militar: Los guerreros son representaos nos códices vistiendo traxes zoomorfos, dende pieles de xaguar, a yelmos en forma de cabeza d'águila, hasta pieles de venado. Los uniformes zoomorfos yeren comunes en Mesoamérica, los exemplos más representativos fueron les órdenes mexicas de los guerreros águila y xaguar.

Galería:

 Actividaes económiques 

 Economía 
Como'l restu de los pueblos de la Mesoamérica precolombina, la subsistencia de los mixtecos taba basada na agricultura. Les condiciones ecolóxicu y topográficu del territoriu d'esti pueblu condicionaron el desenvolvimientu de ciertos cultivos afechos a la diversidá d'ambientes na Mixteca. En concencia, el más importante de los cultivos d'esti pueblu foi'l maíz, al que taben acomuñaos otros cultivos de vital importancia na dieta de los mesoamericanos. Ente ellos hai que señalar diverses variedaes de frijol, chile y calabaza.Lind, 2008: 27. Nos llugares onde'l clima dexar, esistíen cultivos d'especies d'usu non necesariamente alimenticiu. Ente ellos, cabo destacar el algodón —afechu a los climes semitropicales de la Mixteca Baxa, la Cañada de Cuicatlán y la Mariña d'Oaxaca—, y el cacáu, propiu de les zones con mayor mugor.Spores, 1967: cap. III.

Unu de los grandes problemes qu'encararon los mixtecos en dómines precolombines ye'l abrupto relieve de la Mixteca y la escasez d'agua na rexón. L'agricultura ufiertaba meyores rendimientos nos valles intermontanos de la Mixteca Alta, a lo menos en comparanza cola Mixteca Baxa, de clima más templáu y secu, y la Mixteca de la Mariña. Atopáronse nicios de terraces artificiales nes fasteres de los montes qu'arrodien valles como'l de Tlaxiaco. Les terraces teníen como propósitu ampliar la escasa superficie cultivable por aciu l'aplanamientu intencional de les rimaes; según el meyor aprovechamientu de l'agua disponible. Per otra parte, nes zones más seques desenvolviéronse cultivos alternativos, como'l del pitayo.

L'accidentada xeografía de La Mixteca obligó a los sos habitantes a desenvolver un conxuntu de teunoloxíes que dexaren una agricultura redituable. Nes fasteres de la sierra Mixteca construyeron terraces llamaes coo yuu (llamba-bordu). Pa ello valiéronse de diques de mampostería que dexaben caltener el suelu llavuquiáu de les turries del monte. Acordies colos llabradores modernos del valle de Nochixtlán, l'usu de les terraces mixteques dexa al cabu de 3 ó 4 años la formación d'una plataforma que produz bones colleches de maíz. Les coo yuu riquíen caltenimientu, pos la erosión y l'usu agrícola de les terraces provocaben la gastadura del suelu nutritivu. Pa estos llabores, na Mixteca Alta emplegábase caliche llograda de mines na rexón.Spores, 1969: 563. Los mixtecos antiguos emplegaben el sistema de tumba-raspia-quema pa ganar terrenes de cultivos. Esto ye, desmontaben la vexetación orixinal de les fasteres de los montes y daben en quemar pa emplegar los restos vexetales como abonu de los sos cultivos. Ello causó una grave deforestación qu'afectó a gran parte del territoriu mixteco, consideráu como unu de los más erosionados na República Mexicana.

 Actividaes complementaries 

thumb|200px|Nopales infestaos con cochinilla. El cultivu de la cochinilla foi de vital importancia económica pa los antiguos mixtecos y otros pueblos del área oaxaqueña. Anque abrasáu pola apaición de los colorantes químicos, el so emplegu sigue hasta l'actualidá.

En Mesoamérica adomóse un númberu bien amenorgáu d'especies animales. El guajolote (Meleagris gallopavo) y el xoloitzcuintle son dos d'ellos, y la so presencia ta probada en tolos aldos de Mesoamérica. Dambos constituyíen una fonte de carne que se consumía en pequeña escala nes sociedaes indíxenes. Na Mixteca, adicionalmente, desenvolvióse la crianza de la cochinilla, un parásitu aprovecháu pola industria testil. La especie ye un parásitu del nopal. Entá se cría nos climes templaos de la Mixteca Alta y otres partes del norte y centru d'Oaxaca. D'él llógrase un colorante llamáu carmín o grana cochinilla, apreciáu pol so intensu color coloráu. El cultivu de la cochinilla perduró como una de les principales actividaes de la rexón hasta'l sieglu XIX, cuando'l descubrimientu de los colorantes sintéticos mover.Anque la cochinilla ye un cultivu d'orixe prehispánicu, tuvo repercusiones económiques mientres la dómina colonial de Méxicu (Coll Hurtado, 1998).

La base de la economía de tolos pueblos mesoamericanos yera l'agricultura. Los mixtecos, como'l restu de los pueblos mesoamericanos, recurrieron a la cacería, la recoyida y la pesca pa complementar la so dieta y cubrir otres necesidaes. Una de les ventayes que presentaba'l territoriu de los mixtecos yera la so gran diversidá de microclimes, polo que munchos de los señoríos que se desenvolvieron nel área práuticamente yeren autosuficientes en materia de subsistencia.López Austin y López Luján, 1997.

Los habitantes de la Mixteca incorporar na amplia rede d'intercambiu comercial mesoamericana. Amás de los frutos del trabayu agrícola y la cochinilla, los mixtecos comerciaban con materies precioses y manufactures. Dende feches bien tempranes, integráronse como productores de minerales, ente ellos la magnetita. Probóse que mientres el Preclásicu Mediu (ss. XII-V aC), la cerámica Coloráu sobre Bayu de Tayata (Mixteca Alta) yera productu de comerciu colos olmeques de la mariña del golfu de Méxicu.

 Cultura 

thumb|200px|Códiz Nuttal. Cultura Mixteca.

 Llingua y lliteratura 

Cola llegada de los españoles,los Mixteca yá falaben numberoses variedaes del idioma mixteco, yá pa esi entós con diversos graos de intelixibilidá mutua. Acordies con Spores (1967 y 2007) escontra'l Preclásicu la llingua falada na rexón yera l'idioma protomixtecano, del que deriven non yá toles llingües mixteques conocíes na actualidá, sinón tamién el triqui, que falen los miembros del pueblu homónimu na parte meridional de la Mixteca Alta. Los graos de diverxencia ente les numberoses llingües mixteques de l'actualidá son productu de la historia de los sos falantes: por casu, según analís glotocronológicos, la variedá costeña del mixteco dixebrar del mixteco nuclear de les tierres altes escontra'l sieglu X o XI de la era cristiana, lo que coincide cola tardida colonización de la Mariña Chica per parte de los mixtecos.Josserand, 1984: 154.

Los monxos dominicos que fueron encargaos de la evanxelización d'Oaxaca establecieron per primer vegada una escritura fonético de la llingua mixteca. A los flaires Antonio de los Reis y Francisco de Alvarado débese la edición de la primera gramática na llingua que se falaba na Mixteca Alta pol tiempu de la Conquista. La variedá recoyida polos dominicos paez corresponder cola emplegada en Yucundaa (Teposcolula), que pudo sirvir como llingua franca na rexón.Jansen y Pérez Jiménez, 2003: introducción. La ortografía de la variedá de Teposcolula foi afecha depués pa escribir la llingua mixteca, que'l so nome na dómina de la Conquista foi dzaha dzahui.Jansen y Pérez Jiménez, 2003: 87.

Como otros pueblos de Mesoamérica, los mixtecos tamién cultivaron formes lliteraries. Cuntaben con una escritura pictográfica, de la que se caltienen testimonios prehispánicos como los códices Nuttall (Tonindeye), Selden, Vindobonensis, Becker I y Colombín. Salvo esti postreru, que s'atopa en Méxicu, el restu de los códices precolombinos creaos polos mixtecos que sobrevivieron a la destrucción atopar en museos y biblioteques d'Europa. Estos códices sirvieron como preseos mnemotécnicos, de cuenta que les pintures qu'apaecen nes sos páxines podíen traducise nun testu oral por actu de quien conoz les claves pa interpretalos.Jansen, 1999: 166.

 Escritura 

Como cuasi toles sociedaes mesoamericanes, los mixtecos desenvolvieron un sistema d'escritura. Los primeros nicios del usu de la escritura nel área mixteca correspuenden a la Mixteca Alta, nel Preclásicu Tardíu (ss. V e.C.-I d. C.). En Huamelulpan alcontráronse dellos dinteles con inscripciones calendáricas que podríen ser los nomes de dellos dirixentes de l'antigua ciudá mixteca. Sicasí, estes inscripciones atópense realizaes nel sistema zapoteco d'escritura.Gaxiola, 2007. a partir del cual aniciáronse los varios sistemes emplegaos más tardíamente nel centru de Mesoamérica escontra'l Clásicu y el Posclásico.Justeson, 1986: 437-458. El florecimientu de la Mixteca Baxa nel Clásicu traxo tamién el desenvolvimientu de la escritura ñuiñe, anque la so semeyanza cola escritura zapoteca de Monte Albán complica la identificación del so área d'espardimientu.Urcid, 2004. Escontra l'entamu del Posclásico (sieglu IX) apaez la llamada escritura mixteca, que forma parte d'una gran corriente estilística denominada estilu Mixteca-Puebla o estilu internacional del Posclásico mesoamericanu. Esta escritura ye básicamente pictográfica, anque nun son pocos los elementos xeroglíficos y ideográficos que la complementen. La escritura mixteca sirvió como canal pal caltenimientu de les creencies d'esti pueblu y de dellos aspeutos de la so historia. Deber a Alfonso Caso la demostración de l'autoría mixteca de los códices que güei formen parte del llamáu grupu mixteco, que mientres enforma tiempu fueron atribuyíos a los mexicas o a los mayes.Na so edición facsimilar de 1902, Zelia Nuttall afirmaba que'l códiz yera de procedencia "azteca" (Hermann Lejarazu, 2007).

 Relixón 
thumb|250px|Nesta imaxe del Códiz Vindobonensis, Dzahui baña d'agua a Nueve Vientu-Coo Dzahui. Dzahui foi la principal divinidá de los mixtecos na dómina prehispánica. Nueve Vientu ye'l nome calendárico de la Culiebra Emplumada ente los mixtecos. El cultu a les piedres de Dzahui, o Savi, como se pronuncia anguaño, sigue en delles zones de la Mixteca.
right|thumb|250px|La relixón yera una esfera importante na vida de los mixtecos de la dómina prehispánica. Unu de los atributos de los yaha yahui yera'l sahumador, que les sos representaciones apaecen con frecuencia nos códices. Na imaxe un sahumador mixteco de cerámica. Vien de la Mixteca Alta, periodu Posclásico, coleición del MNA.

Los mixtecos de la dómina prehispánica tuvieron una relixón animista. Acordies cola información que se llogró de los documentos pictográficos producíos por esti pueblu, la proveniente de fontes históriques coloniales y del analís de la evidencia arqueolóxica, puede dicise que comparte con otres relixones mesoamericanes delles traces bien carauterístiques, ente ellos, la creencia nun principiu dual primixeniu que dio orixe al mundu como se-y conoz. Otra traza común ente la relixón mixteca y el restu de les relixones mesoamericanes ye la creencia en que'l mundu foi creáu y destruyíu en delles ocasiones. Acordies con el Códiz Vindobonensis, 12pxUnu Venado-Culiebra de Xaguar y 15pxUnu Venado-Culiebra de Puma crearon a los primeros seres del mundu, los ñuhu (AFI: [ɲoʔo]), qu'ayudaron a ordenar. Tolos seres de la primer creación fueron petrificados cuando'l Sol —veneráu na Mixteca colos nomes de Yya Ndicahndíí y Taandoco— alzóse sobre'l firmamentu, anque dalgunos d'ellos abellugar nes cueves y nun perecieron. Los ñuhu encarnaben a los elementos mesmos de la naturaleza: el fueu, el vientu, l'agua, la tierra, la vexetación, la fauna. Como se creía que dalgunos d'ellos abellugar nes cueves pa nun ser petrificados, unu de los elementos distintivos de la relixón mixteca yera'l cultu a los montes y nos covarones. Dalgunes d'elles yeren —y siguen siendo— destín de pelegrinaciones piadoses de los mixtecos, ente les más conspicuas d'estes galeríes soterrañes atópense los covarones de Chalcatongo na Mixteca Alta, onde s'atopaba'l santuariu de Nueve Hierba, la diosa de la muerte de los mixtecos.

El dios tutelar de los mixtecos foi Dzahui —lliteralmente AguaEn dellos testos, el nome d'esta divinidá apaez como Ñuhu Dzahui, que puede traducise como Dios de l'Agua.—, divinidá de l'agua y de l'agua celeste. Tan importante foi'l cultu a l'agua pa los mixtecos que'l so nome nativu calificar como'l pueblu de l'agua, esto ye, el pueblu escoyíu por Dzahui. Comparte munchos atributos col Tláloc del centru de Mesoamérica, veneráu polos teotihuacanos, tolteques y mexiques y qu'apaez en numberoses vasíes-efixe atopaes especialmente na Mixteca Alta. El cultu de Dzahui na mixteca ye perantiguu, la so apaición remóntase a la fin de Preclásicu Tardíu, esto ye, ente los sieglos V e.C. y II d. C.

Per otra parte, na Mixteca Baxa, la sociedá ñuiñe carauterizar pol cultu al dios vieyu del fueu, Huehuetéotl, veneráu dende tiempos perantiguos en tola área mesoamericana. Especulóse cola posibilidá de que'l cultu a Huehuetéotl fuera unu de los primeros en tomar forma en Mesoamérica, yá que les sos representaciones atopáronse en poblaciones tan antigües como Cuicuilco hasta les grandes urbes del Posclásico como la mesma Tenochtitlan.Ello ye que la pequeña escultura de la divinidá mesoamericana del fueu atopada por Byron Cummings nes escavaciones de Cuicuilco (Distritu Federal) na década de 1920 ye una de les primeres representaciones conocíes d'una divinidá mesoamericana (Matos Moctezuma, 2002: 58-63.). El cultu al fueu na Mixteca Baxa tamién se reflexa na toponimia de la rexón: Ñuiñe, que ye'l topónimu mixteco de la zona, y que quier dicir Tierra caliente. Les representaciones ñuiñe de la divinidá del fueu comparten con otres representaciones mesoamericanes de la mesma divinidá dellos atributos. Represéntase como un vieyu en posición sedente, que carga sobre la cabeza un gran braseru. En delles efixes llograes en Cuetu de les Mines, el dios mixteco del fueu apaez sosteniendo ente les manes sahumadores o vasíes especiales pa encender tabacu. Na Mixteca Baxa, el cultu al fueu convivió col cultu a l'agua mientres el periodu de florecimientu del estilu Ñuiñe (sieglos III-VII d. C.); el cayente d'esta sociedá implicó tamién el ocaso del cultu al fueu na Mixteca Baxa, como indica'l menor númberu de representaciones d'esta divinidá na rexón.

El sacrificiu humanu ente los mixtecos foi una práctica ritual de bastante antigüedá. Na zona arqueolóxica de Huamelulpan atopáronse los restos de dellos cranios que tuvieron de formar parte d'un tzompantli.Graulich, 2003: 18. Los rituales más importantes de la vida de les sociedaes prehispániques de la Mixteca incluyíen sacrificios d'animales o de seres humanos, como demuestren dellos acontecimientos importantes nes cróniques sobre'l pasáu precolombín de los mixtecos. Un casu particular ye'l sacrificiu de los descendientes de los señores de Bultu de Xipe y Jaltepec, sacrificaos por orde d'Ocho Venado por aciu sacrificiu gladiatorio y flechamiento ritual. Dambes formes de sacrificiu humanu taben rellacionaes col cultu a Xipe Tótec, el dios de la fertilidá y patronu del llinaxe reinante en Llugar del Bultu de Xipe.

Como'l restu de la sociedá mixteca, los relixosos tamién calteníen una estructura xerárquica abondo estable. Los sumos sacerdotes del cultu a una divinidá yeren denominaos yaha yahui (águila-culiebra de fueu)Nes cróniques de los monxos dominicos, esti términu ye traducíu como nigrománticu señor. Acordies coles creencies de los mixtecos, los yaha yahui teníen la capacidá de transmutar n'animales y yeren tarrecíos pol poder que teníen sobre'l mundu de lo sobrenatural.

 Artes 

thumb|200px|Vasía policroma d'estilu códiz. Cultura mixteca, vien de Xayacatlán (Puebla), periodu Posclásico Tardíu (sieglos XII-XVI d. C.), forma parte de la coleición del Muséu Nacional d'Antropoloxía (Méxicu).

L'arte mixteco prehispánicu ta llargamente rellacionáu cola relixón y el cultu, dalgunes de les pieces más suntuoses taben destinaes a los altares de los templos o pa usos rituales. Sicasí, tamién hai otros oxetos que fueron usaos pola élite política y relixosa y que taben destinaos al esfrute cotidianu. La mayor parte de les pieces artístiques mixteques que se conocen na actualidá correspuenden al Periodu Posclásico (ss. X-XVI), que ye tamién el de mayor apoxéu en La Mixteca y la mayor parte d'él. La sociedá mixteca favoreció'l desenvolvimientu de les artes menores, algamando un preciosismu notable nel marcu de la severidá del arte mesoamericanu. El débil desenvolvimientu de l'arquiteutura y la escultura en piedra, particularmente cuando se compara a los mixtecos colos pueblos vecinos como los zapotecos, fixo pensar a Barbro Dahlgren que los artistes d'esti pueblu dedicáronse a cencielles a recoyer les tradiciones artístiques de les cultures anteriores.Dahlgren, 1990: 275.

L'arquiteutura mixteca ye relativamente senciella, acordies con lo que d'ella se conoz a partir de les escavaciones. Nos sitios arqueolóxicos de la zona atopáronse muertes d'antigües construcciones que nun algamar nunca gran valumbu. A partir de los códices precolombinos d'esti pueblu sábese que los templos taben allugaos sobre plataformes piramidales que cuntaben con escalinates d'accesu. Los edificios civiles entamábense en redol a grandes places y nel so interior les habitaciones taben entamaes alredor de patios. Nel casu de les viviendes destinaes a los estratos más baxos de la sociedá, los materiales prevalentes yeren pocu resistentes, ente ellos atopaba'l bajareque pa los murios y la palma pa les cubriciones.Alvear, 2004: 51.

Munches de les pieces mixteques que se conocen son pieces de cerámica, que'l so material durable aguantó'l pasu del tiempu. Dalgunes de les más antigües correspuenden al Preclásicu Mediu. Trátase de pieces que reflexen influencia de los estilos olmeca y zapoteca, como nel casu de l'alfarería atopao en Monte Negru. L'estilu ñuiñe, que se desenvolvió na Mixteca Baxa mientres el Clásicu, tamién amuesa una fuerte influencia zapoteca, combinada con dellos elementos d'inspiración teotihuacana. Nesa zona y mientres esi periodu gociaron de popularidá les representaciones del dios del fueu. Otres pieces carauterístiques del estilu ñuiñe son les cabecitas colosales que s'atoparon n'Acatlán, Anicano y otres llocalidaes de la Mixteca poblana.Moser, 1969: 480-483. En delles llocalidaes d'El Monte caltiénense pieces d'estilu ñuiñe que siguen siendo oxetu de cultu per parte de los nahuas, tlapanecos y mixtecos qu'habiten esa rexón.Villela, 2006: 62-67.

La etapa de mayor florecimientu de l'alfarería mixteca prehispánica foi'l Periodu Posclásico. Mientres esta dómina espublizar en La Mixteca un estilu iconográfico que ye herederu de les tradiciones mesoamericanes anteriores, provenientes de Teotihuacan, la rexón zapoteca y l'área maya.Dahlgren, 1990: 277. Orixinalmente pensóse qu'esti estilu yera propiu de la rexón qu'entiende a Cholula, Tlaxcala y La Mixteca, polo que-y lo denominó mixteca-Puebla. Sicasí, al esplorase otres rexones de Mesoamérica entendióse que l'estilu local mixteco forma parte d'un estilu iconográfico panmesoamericanu. La cerámica mixteca del Posclásico ye d'un acabáu bien finu y una gran riqueza decorativa. La grosez de la folla col qu'eses pieces fueron iguaes ye bien delgáu, el so color ye xeneralmente acoloratáu o café con un bruñido d'alta calidá que produz efeutu de barnizáu nes pieces. La superficie d'estes taba decorada con gran mapa, con temes y colores similares a los que s'atopen nos códices mixtecos. La cerámica policroma mixteca taba destinada al usu de la élite. Delles pieces d'esti tipu de cerámica atopáronse fora de la rexón mixteca.

Son antigües les muestres de la escultura na rexón mixteca. Atopáronse cercos en diverses llocalidaes, por casu en Yucuita y Yucuñudahui, que dan amuesa del mesmu influxu cultural teotihuacano y zapoteco qu'algamó la cerámica mientres el Preclásicu y el Clásicu. Los cercos de Yucuita fueron pocu trabayaes, práuticamente consisten en grandes piedres con superficies y formes pocu trabayaes onde s'inscribieron feches y nomes calendáricos de personaxes importantes. En dellos sitios de tradición ñuiñe como Cuetu de les Mines y Huajuapan atopáronse dinteles qu'afataben les entraes de dellos edificios. Sicasí, les meyores escultures mixteques son pequeñes pieces tallaes con igual virtuosismu y mapa que los terminaos de la cerámica. Los mixtecos producieron pequeños oxetos suntuarios de güesu, madera, cristal de roca y piedres semipreciosas como'l jade y la turquesa, d'una exquisitez tal que Alfonso Caso llegó a comparales coles «meyores talles chines». Munchos d'estos oxetos fueron atopaos en contestos funerarios, como nel casu de la balta 7 de Monte Albán, que dio al mundu una notable amuesa del refinamientu artísticu de la sociedá mixteca.Dahlgren, 1990: 279.

 Metalurxa 

thumb|left|120px|Pectoral con representación d'un señor mixteco. Forma parte de la coleición del Muséu Británicu (Londres).
thumb|120px|right|Pendiente d'oru en forma de cascoxu, anguaño forma parte del mancomún del Muséu Dumbarton Oaks (Washington).

La metalurxa foi una actividá que se desenvolvió tardíamente en Mesoamérica. Christian Duverger sostién qu'esto ye resultáu d'una eleición cultural de los pueblos de la rexón, que convirtieron a Mesoamérica nuna civilización de la piedra».Duverger, 2007, cap. VII. Los testimonios más antiguos de la metalurxa en Mesoamérica daten del final del periodu Clásicu y vienen d'Occidente de Mesoamérica. Sábese qu'esta teunoloxía foi importada dende América Central y Suramérica, onde se desenvolvió muncho primero qu'en Mesoamérica.Hosler, 1997. Pola dómina de la Conquista, los tarascos de Michoacán trabayaben con gran habilidá'l cobre y otros metales, colos que fabricaben ferramientes d'usu cotidianu y oxetos suntuarios.Maldonado, 2005.

Nel área oaxaqueña, los mixtecos tamién adoptaron la metalurxa mientres el periodu Posclásico. Atopáronse hachos de cobre na zona, amuesa de que'l trabayu de los metales en Oaxaca prehispánica nun foi namái con motivos ornamentales. Les pieces más conocíes de la orfebrería mixteca son les pieces d'oru. L'oru yera consideráu polos mesoamericanos como escrementu de los dioses y mientres el Posclásico convertir nun signu del Sol. Por ello, dalgunes de les pieces más esquisites de la orfebrería mixteca combinen l'oru cola turquesa, la piedra solar por excelencia na cultura mesoamericana.Carmona Macías, 1997. Este ye'l casu del Escudu de Yanhuitlán, una de les pieces d'orfebrería mixteca más conocíes.

Les pieces d'oru na cultura mixteca formaron parte del conxuntu d'oxetos que'l so usu taba acutáu pa los dirixentes. La vistimienta de los gobernantes del Posclásico incorporaba numberosos elementos áureos, que se combinaben con una amplia variedá d'oxetos de jade, turquesa, plumes y texíos finos. A la llegada de los españoles, munches pieces d'oru procedente de La Mixteca fueron fundíes pa formar lingotes. Dalgunes d'elles fueron unviaes a Europa y escaparon de la destrucción. Les escavaciones arqueolóxiques dexaron la recuperación d'un importante númberu de pieces nos xacimientos arqueolóxicos de toa La Mixteca. Son notables los afayos de Zaachila y la balta 7 de Monte Albán.Carmona Macías, 1997; Caso, 1992. Nesti últimu llugar atopóse'l mayor númberu de pieces d'orfebrería topaos en Mesoamérica nun solu sitiu.

 Ver tamién 
 Mesoamérica
 Cultura zapoteca
 Ocho Venado
 Idioma mixteco
 Pueblu mixteco
 Escritura mixteca
 San Miguel Achiutla

 Referencies 

 Bibliografía 
 , Carlos (2004). Historia de Méxicu. Ciudá de Méxicu: Noriega. ISBN 978-968-18-6146-9.
 
 , Andrew K.; , Stephen A.; , Verónica; , Thomas J.; , Charlotte A.; , Laura R.; , Dmitri; , John F.; , Verenice Y.; y , Roberto (2000). «Archaeological Survey in the Mixteca Alta of Oaxaca, Mexico». Journal of Field Archaeology 4(20): páxs. 365-389.
 , Alfonso (1977). Reyes y reinos de la Mixteca. Tomu I. Ciudá de Méxicu: FCE. ISBN 9681617878.
 -------- (1979). Reyes y reinos de la Mixteca. Diccionariu biográficu de los señores mixtecos. Ciudá de Méxicu: FCE. ISBN 968-16-1788-6.
 -------- (1992)[1942]. "La Tumba 7 de Monte Albán", en Actualidaes Arqueolóxiques, 4, consultáu'l 31 d'agostu de 2007.
 
  disponible en ; vease'l historial y la [//web.archive.org/web/2/http://www.igeograf.unam.mx/web/sigg/publicaciones/inves_geo/boletines/pdf/36/b36art259.pdf última versión).  última versión]).
 , Barbro (1990). La Mixteca, la so cultura y historia prehispániques. Ciudá de Méxicu: Universidá Nacional Autónoma de Méxicu.
 , Antonio (1962). Arte en llingua mixteca. Edición facsimilar de Wigberto Jiménez Moreno. Ciudá de Méxicu: Institutu Nacional d'Antropoloxía y Historia.
 DUVERGER, Christian (2007). El primer mestizaje. La clave pa entender el pasáu mesoamericanu. Ciudá de Méxicu: Taurus. ISBN 978-970-770-856-3.
 , Kent V. y , Joyce (2007). «Les sociedaes xerárquiques oaxaqueñas y l'intercambiu colos olmeques». Arqueoloxía Mexicana, (87): 71-76.
 , Margarita (2007). «Huamelulpan, Oaxaca». Arqueoloxía Mexicana, (90): 34-35.
 , Michel (2003). «El sacrificiu humanu en Mesoamérica». Arqueoloxía Mexicana, (63): 16-21.
 , Alejandra (2009). «Xeografía, llingüística, arqueoloxía y historia de la Mixteca alta antes de la conquista española» . Anuariu d'Historia. Volume 1. 2007: 45-66.
 , Manuel (2007). Códiz Nuttal: llau 1. La vida d'Ocho Venado. Edición especial de Arqueoloxía Mexicana (23). Ciudá de Méxicu: Raigaños-INAH.
 , Dorothy (1997), «Los oríxenes andinos de la metalurxa del occidente de Méxicu» nel sitiu n'internet de la Biblioteca Luis Ángel Arango del Bancu de la República de Colombia. Consultáu'l 31 de xineru de 2010.
 LÓPEZ AUSTIN, Alfredo y Leonardo LÓPEZ LUJÁN (1999). Mitu y realidá de Zuyuá. Ciudá de Méxicu: FCE. ISBN 968-16-5889-2.
 ---------- (2001). El pasáu indíxena. Ciudá de Méxicu: FCE. ISBN 968-16-4890-0.
 , Maarten (1992). «Mixtec Pictography: Contents and Conventions». En , Victoria (ed.): Epigraphy. Supplement to the Handbook of Middle-American Indians, 20-33. Austin: University of Texas Press. ISBN 0-292-77556-3.
 ------- (1999). «Los fundamentos pa una 'llectura llírica' de los códices». Estudios de Cultura Náhuatl, (30): 165-181.
 , Maarten y , Gabina Aurora (2002). «Amanecer en Ñuu Dzavui». Arqueoloxía mexicana, (56): 42-47.
 ------- (2009). La llingua señorial de Ñuu Dzaui. Cultura lliteraria de los antiguos y reinos y tresformamientu colonial. Oaxaca de Juárez: Colexu Cimeru pa la Educación Integral Intercultural d'Oaxaca. Consultáu'l 27 de xineru de 2010.
 , J. Kathryn; , Maarten y , Ánxeles (1984). «Mixtec dialectology: inferences from Linguistics and Ethnohistory». En , J. K.; , Marcus; y , Nicholas A. (eds.), Essays in Otomanguean Culture and History, 119-230. Nashville: Vanderbilt University Publications in Anthropology.
 , Arthur A. y , Marc N. (2007). «Tututepec (Yuca Dzaa). Un imperiu del Posclásico na Mixteca de la Mariña». Arqueoloxía Mexicana, (90): 44-47.
 , Arthur A. y , Marcus (1996). «Ideology, Power, and Urban Society in Pre-Hispanic Oaxaca». Current Anthropology, 1(37): 33-47.
 
 , Michael (2008). «Arqueoloxía de la Mixteca». Desacatamientos, (27): 13-32.
 , Blanca Y. (2005).  nel sitiu n'internet de FAMSI. Consultáu'l 31 de xineru de 2010.
 , Joyce (2001). «Breaking the glass ceiling: the strategies of royal women in ancient states». En Klein Cecilia F. (ed.), Gender in Pre-Hispanic America. Dumbarton Oaks Research Library and Collection.
 , Eduardo (2002). «Huehuetéotl-Xiuhtecuhtli nel Centru de Méxicu». Arqueoloxía Mexicana, (56): 58:63.
 , Chris L. (1969). «Matching Polychrome Sets from Acatlan, Puebla». American Antiquity, 34(4): 480-483.
 , Michel R. (2007). «Mixtecos y zapotecos na dómina prehispánica». Arqueoloxía Mexicana, (90): 58-62.
 , John (1976). «Arqueoloxía de la Mixteca». En , Román (ed.), Los señoríos y Estaos militaristes: 299-325. Ciudá de Méxicu: Institutu Nacional d'Antropoloxía y Historia.
 -------- (1990). «Concepción de la idea Ñuiñe». En Oaxaqueños d'antes. Oaxaca de Juárez: Oaxaca Antiguu A.C. y Casa de la Cultura Oaxaqueña.
 , John (s. f.). «Llibros antiguos: códices del grupu mixteco». En Mesoamérica. Consultáu'l 4 d'abril de 2011.
 , Ángel Iván (1998). «La iconografía del poder nos grabaos del Cuetu de La Caxa, Mixteca Baxa d'Oaxaca». En , Beatriz (ed.), Iconografía mexicana. Ciudá de Méxicu: Plaza y Valdés-INAH.
 -------- (1999). El patrón d'asentamientu na Mixteca Baxa d'Oaxaca: analís del área de Tequixtepec-Chazumba, Escuela Nacional d'Antropoloxía y Historia, Méxicu. Premiu Alfonso Caso a la meyor tesis de llicenciatura n'arqueoloxía.
 , Cecilia y , María de los Ángeles (2003). Muyeres y les sos dioses nos códices preshispánicos d'Oaxaca. Ciudá de Méxicu: CIESAS-Miguel Ángel Porrúa. ISBN 970-701-393-1.
 , Samuel (2006a). «Los estudios etnolóxicos en Guerrero». Diariu de Campu (38): 29-44.
 -------- (2006b). «Ídolos nos altares. La relixosidá indíxena nel Monte de Guerrero». Arqueoloxía Mexicana (82): 62-67.
 , Ronald (1967). The Mixtec Kings and Their People. Norman: University of Oklahoma Press.
 ------- (1969). «Settlement, farming technology, and environment in the Nochixtlan Valley». Science, New Series, 166(3905): 557-569.
 ------- (2007). «La Mixteca y los mixtecos. 3000 años d'adautación cultural». Arqueoloxía Mexicana, (90): 28-33.
 , Kevin (2001). The Mixtecs of colonial Oaxaca: Nudzahui history, sixteenth through eighteenth centuries. Stanfornd: Stanford University Press. ISBN 0-8047-5104-8.
 , Javier (2004). . Reporte d'investigación pa FAMSI. Consultáu'l 24 de marzu de 2011.
 , Marcus (2008). «Cuetu de les Mines, Oaxaca». Arqueoloxía Mexicana (90): 37-39.

 Enllaces esternos 
 
 Mundu Mixteco nel portal de la Universidá Teunolóxica de la Mixteca.
 Muséu Nacional d'Antropoloxía de Méxicu *
Muséu Rexonal de Huajuapan de León
 Portal de la Cultura Mixteca
 Testos académicos sobre la guerra na Mixteca

Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces esternos rotos