Idioma yukude
{{Ficha d'idioma 
|nome = Yukude
|nativu = Máku
|familia madre = árees circum-amazónica y circum-caribeña |países=
{{VEN}}<br /> {{BRA}}
|zona = [[Ríu Uraricoera]]
|falantes= [[llingua muerta]] (†, 2000-2002)
|familia= [[Llingües aisllaes|Aisllada (?)]]
|mapa=
|iso3=xak
}}
El '''yukude''' or '''macu''' (dacuando tamién '''máku''') ye una [[llingua ensin clasificar]] falada a lo llargo de la frontera ente [[Brasil]] y [[Venezuela]] a lo llargo del ríu [[Uraricoera]].

El nome "maku" nun tien de ser confundíu coles [[llingües makú]], que nun paecen estrechamente emparentaes col yukude. De fechu el término "maku" son formes procedentes del [[llingües arawak|arawak]] pa referise a pueblos que les sos llingües son inintelixibles.

== Historia ==
Magar l'últimu allugamientu conocíu de los yukudes ye a lo llargo del ríu Uraricoera, el so hábitat anterior taba ente los ríos [[ríu Padamo]] y [[ríu Cunucunuma|Cunucunuma]].

Esisten cifres discordantes sobre'l númberu de falantes, dellos autores consideren que la llingua escastar nos [[años 1970]]. En [[1986]], rexistráronse 2 falantes, anque Kaufman (1994) sostienía qu'habría unos 10 falantes dientro d'un grupu étnicu formáu por 100 persones. Aryon Rodrigues y Ernesto Migliazza estudiaron esta llingua.

== Descripción llingüísticu ==
=== Fonoloxía ===
Yukude tien seis vocales orales, {{IPA|/i y ɨ o y a/}}, y cuatro vocales nasales, {{IPA|/ĩ ũ ẽ ã/}}. La cantidá vocálica ye contrastiva y namái en sílabes de tipu CV en pallabres polisílabes. La sílaba más complexa que puede apaecer na llingua ye CCVC. Nun esiste tonu nin acentu contrastivo. 

Les oclusives de la llingua son {{IPA|/p b t d k ʔ/}}, esiste una africada {{IPA|/ʦ/}}, y cuatro fricatives {{IPA|/s ʃ x h/}}, dos nasales {{IPA|/m n/}}, y una llateral "r" (quiciabes {{IPA|/ɺ/}}), y dos aproximantes {{IPA|/w j/}}.
L'inventariu consonánticu ta formáu poles siguiente consonantes:
{| {{tablaguapa}} style="text-align: center;"
!
! [[consonante billabial|Billabial]]
! [[consonante alveolar|Alveolar]]
! [[consonante palatal|Palatal]]
! [[consonante velar|Velar]]
! [[consonante glotal|Glotal]]
|- align=center
![[Oclusiva|oclusiva simple]]
| style="font-size:larger;" |{{IPA|p, b}}
| style="font-size:larger;" |{{IPA|t, d}}
| 
| style="font-size:larger;" |{{IPA|k}}
| style="font-size:larger;" |{{IPA|ʔ}}
|- align=center
![[Africada]]
|
| style="font-size:larger;" |{{IPA|ʦ}}
| 
|
|
|- align=center
![[Fricativa]]
| 
| style="font-size:larger;" |{{IPA|s}}
| style="font-size:larger;" |{{IPA|ʃ}}
| style="font-size:larger;" |{{IPA|x}}
| style="font-size:larger;" |{{IPA|h}}
|- align=center
![[consonante nasal|Nasal]]
| style="font-size:larger;" |{{IPA|m}}
| style="font-size:larger;" |{{IPA|n}}
| 
|
|
|- align=center
![[Aproximante]]
| style="font-size:larger;" |{{IPA|w}}
| style="font-size:larger;" |{{IPA|ɺ}}
| style="font-size:larger;" |{{IPA|j}}
| 
|
|}

=== Gramática ===
El yukude ye [[llingua polisintética|polisintéticu]] n'alto grau y usa predominantemente [[sufixu|sufixos]]. Los pronomes estremen [[inclusividad]] anque la llingua escarez de [[xéneru gramatical]] o de clasificadores nominales. El sistema d'afixos [[Tiempu gramatical#Tiempu, aspeutu y manera (TAM)|TAM]] ye bien complexu.

=== Clasificación ===
Suxiriéronse un númberu importante de posibles parentescos qu'inclúin:
* les [[llingües arawak]]
* el [[idioma warao]]
* les llingües kalianas, qu'incluyiría a les [[llingües arutani-sapé]]
* les [[llingües makú-puinave]], que englobarían a les [[llingües makú]], les [[llingües catuquinas]] y les [[llingües arutani-sapé]]
* les [[Hipótesis macro-tucana|llingües macro-tucanas]], según [[Joseph Greenberg]]

== Referencies ==
{{llistaref}}
=== Enllaces esternos ===
* Proel: [http://www.proel.org/mundo/maku.htm Llingua Yukude]

=== Bibliografía ===
* Campbell, Lyle. (1997). ''American Indian languages: The historical linguistics of Native America''. New York: [[Oxford University Press]]. ISBN 0-19-509427-1.
* Gordon, Raymond G., Jr. (Ed.). (2005). ''Ethnologue: Languages of the world'' (15th ed.). Dallas, TX: SIL International. ISBN 1-55671-159-X. (Online version: http://www.ethnologue.com).
* Kaufman, Terrence. (1990). Language history in South America: What we know and how to know more. In D. L. Payne (Ed.), ''Amazonian linguistics: Studies in lowland South American languages'' (pp.&nbsp;13–67). Austin: University of Texas Press. ISBN 0-292-70414-3.
* Kaufman, Terrence. (1994). The native languages of South America. In C. Mosley & R. Y. Asher (Eds.), ''Atlas of the world's languages'' (pp.&nbsp;46–76). London: Routledge.

{{ORDENAR:Yukude}}





{{Tradubot|Idioma maku}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Llingües ensin clasificar d'América]]
[[Categoría:Llingües aisllaes d'América]]
[[Categoría:Llingües amerindies de l'Amazonia]]
[[Categoría:Llingües muertes de Brasil]]
[[Categoría:Llingües muertes de Venezuela]]
El yukude or macu (dacuando tamién máku) ye una llingua ensin clasificar falada a lo llargo de la frontera ente Brasil y Venezuela a lo llargo del ríu Uraricoera.

El nome "maku" nun tien de ser confundíu coles llingües makú, que nun paecen estrechamente emparentaes col yukude. De fechu el término "maku" son formes procedentes del arawak pa referise a pueblos que les sos llingües son inintelixibles.

 Historia 
Magar l'últimu allugamientu conocíu de los yukudes ye a lo llargo del ríu Uraricoera, el so hábitat anterior taba ente los ríos ríu Padamo y Cunucunuma.

Esisten cifres discordantes sobre'l númberu de falantes, dellos autores consideren que la llingua escastar nos años 1970. En 1986, rexistráronse 2 falantes, anque Kaufman (1994) sostienía qu'habría unos 10 falantes dientro d'un grupu étnicu formáu por 100 persones. Aryon Rodrigues y Ernesto Migliazza estudiaron esta llingua.

 Descripción llingüísticu 
 Fonoloxía 
Yukude tien seis vocales orales, , y cuatro vocales nasales, . La cantidá vocálica ye contrastiva y namái en sílabes de tipu CV en pallabres polisílabes. La sílaba más complexa que puede apaecer na llingua ye CCVC. Nun esiste tonu nin acentu contrastivo. 

Les oclusives de la llingua son , esiste una africada , y cuatro fricatives , dos nasales , y una llateral "r" (quiciabes ), y dos aproximantes .
L'inventariu consonánticu ta formáu poles siguiente consonantes:
 Billabial Alveolar Palatal Velar Glotaloclusiva simple Africada Fricativa Nasal Aproximante 

 Gramática 
El yukude ye polisintéticu n'alto grau y usa predominantemente sufixos. Los pronomes estremen inclusividad anque la llingua escarez de xéneru gramatical o de clasificadores nominales. El sistema d'afixos TAM ye bien complexu.

 Clasificación 
Suxiriéronse un númberu importante de posibles parentescos qu'inclúin:
 les llingües arawak
 el idioma warao
 les llingües kalianas, qu'incluyiría a les llingües arutani-sapé
 les llingües makú-puinave, que englobarían a les llingües makú, les llingües catuquinas y les llingües arutani-sapé
 les llingües macro-tucanas, según Joseph Greenberg

 Referencies 

 Enllaces esternos 
 Proel: Llingua Yukude

 Bibliografía 
 Campbell, Lyle. (1997). American Indian languages: The historical linguistics of Native America. New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-509427-1.
 Gordon, Raymond G., Jr. (Ed.). (2005). Ethnologue: Languages of the world (15th ed.). Dallas, TX: SIL International. ISBN 1-55671-159-X. (Online version: http://www.ethnologue.com).
 Kaufman, Terrence. (1990). Language history in South America: What we know and how to know more. In D. L. Payne (Ed.), Amazonian linguistics: Studies in lowland South American languages (pp. 13–67). Austin: University of Texas Press. ISBN 0-292-70414-3.
 Kaufman, Terrence. (1994). The native languages of South America. In C. Mosley & R. Y. Asher (Eds.), Atlas of the world's languages (pp. 46–76). London: Routledge.

Categoría:Llingües ensin clasificar d'América
Categoría:Llingües aisllaes d'América
Categoría:Llingües amerindies de l'Amazonia
Categoría:Llingües muertes de Brasil
Categoría:Llingües muertes de Venezuela