Historia del idioma chinu
La '''historia del idioma chinu''' referir al estudiu de les [[llingües siníticas|variedaes siníticas]] qu'históricamente s'usaron en China pa la comunicación a gran escala ente les distintes partes del país. La historia estremar na [[sociollingüística|historia esterna]] y la [[gramática histórica|historia interna]].

La historia esterna referir a los procesos demográficos, migratorios y políticos, y socioeconómicos que tuvieron un impautu na llingua. Ente que la historia interna ye la descripción de los cambeos fonéticos, gramaticales y estructurales que fixeron que les llingües siníticas fueren camudando col tiempu.

== Introducción ==
[[Ficheru:Lenguas sino-tibetanas.png|320px|thumb|Cañes sino-tibetanes: [[llingües tibetano-birmanes]] (verde) y [[llingües siníticas]] (colloráu).]]
El modernu [[chinu estándar]] ye una forma de [[llingua estándar|llingua estandarizada]] basada na fala de [[Beixín]]. Esta llingua ye una variedá septentrional que pertenez a la [[llingües siníticas|grupu sinítico]] de les [[llingües sinotibetanas]]. Amás del chinu estándar esiste otres llingües siníticas rellacionaes, unes más cercanamente y otres más distantemente, qu'evolucionaron de manera independiente dende'l protosinítico que ye la [[protollingua]] común que dio orixe a les distintes llingües siníticas ([[chinu min]], [[chinu xiang]], [[chinu gan]]-[[chinu hakka|hakka]], [[chinu wu]]-[[chinu hui|hui]], [[chinu yue]]-[[chinu ping|ping]]). Les llingües siníticas son bien variaes y lleguen a nun ser [[intelixibilidá mutua|mutuamente intelixibles]]. Lingüísticamente tienen de considerase llingües distintes (nel mesmu sentíu que les [[Llingües romániques]] anque derivaes del llatín son llingües distintes y non siempres intelixibles ente sigo), l'autonomía y non-intelixibilidá mutua d'estes llingües foi frecuentemente opacado pol abusu del términu "[[dialeutu]]" pa referise a otres variedaes de llingües siníticas.

== Prehistoria del chinu ==
La rellación de parentescu ente les llingües tibetano-birmanes y les llingües siníticas foi estudiada sistemáticamente siquier del sieglu XIX. Sicasí, subsisten munchos problemes sobre la clasificación interna, la periodificación y otros problemes rellacionaos cola evolución de diverses cañes de la familia. En particular, la reconstrucción del proto-sinón-tibetanu, la [[protollingua]] qu'aniciaría la familia revelóse consirablemente difícil de lo esperao. Asina namái dellos pocos aspeutos d'esa llingua fueron identificaos, y la conocencia del proto-sinón-tibetanu por casu ye muncho más probe que la conocencia del [[idioma proto-indoeuropéu|proto-indoeuropéu]]. Esto debe a qu'anque esiste bien bona documentación sobre'l chinu, que dexó reconstruyir el proto-sinítico con un detalle razonable, nun esiste documentación tan antigua de les otres cañes de la familia. Estes reconstrucciones llevar a cabu por aciu téuniques de [[llingüística histórica]]sobremanera por aciu l'usu sistemáticu del [[métodu comparativu]].

== Periodificación del chinu ==
[[Ficheru:Early China.gif|280px|thumb|Estensión de les primeres dinastíes imperiales chines.]]
La categorización y periodificación fayadizu de les variedaes de chinu tuvieron suxetes a un importante alderique académicu y numberoses revisiones. El primer intentu sistemáticu d'estudiar la historia interna del chinu deber al llingüista [[Suecia|suecu]] [[Bernhard Karlgren]] a principios del sieglu XX. Les distintes propuestes de periodificación anque revisaes extensivamente, tán fuertemente influyíes pol trabayu seminal de Karlgren según munchos de los sos métodos. Una periodificación estándar de la historia del chinu entiende:
* '''[[antiguu chinu|Chinu arcaicu]]''', qu'entiende les variedaes usaes ente los sieglos XII a III e.C. Esta llingua daría llugar per una parte al chinu clásicu y por otra a les variedaes [[chinu min|min]].
* '''[[chinu clásicu|Chinu mediu o clásicu]]''', qu'abarca'l periodu entemediu, cuantimás la llingua estándar de los sieglos VI a X d. C. que foi la base de la llingua lliteraria usada hasta principios del sieglu XX. 
* '''[[llingües siníticas|Chinu modernu]]''', qu'entiende les variedaes modernessobremanera la llingua estandarizada surdida a partir del sieglu XVI y usada principalmente na corte y como llingua falada de prestíu. Les variedaes siníticas modernes, sacante'l min, seríen descendientes del chinu clásicu.

=== Chinu arcaicu ===
El [[antiguu chinu]] ({{zh|t=上古漢語|s=上古汉语|p=Shànggǔ Hànyǔ}}), dacuando denomináu tamién "chinu arcaicu", ye la llingua común usada mientres la [[dinastía Zhou]] (1122 e.C. - 256 e.C. ). Los testos conocíos inclúin inscripciones n'oxetos de bronce, la poesía del ''[[Clásicu de poesía|Shī Jīng]]'', la historia del ''[[Clásicu d'historia|Shū Jīng]]'' y delles porciones del ''[[I Ching|Yì Jīng]]'' (I Ching). Los elementos fonéticos atopaos na mayor parte de [[sinograma|sinogrames]] tamién inclúin ayudes a la so pronunciación antigua. La pronunciación de los caráuteres chinos adoptaos en [[idioma xaponés|xaponés]], [[idioma vietnamita|vietnamita]] y [[idioma coreanu|koreano]] apurren tamién pervalibles comparances pare reconstruyir la pronunciación orixinal. L'antiguu chinu nun habría tao totalmente desprovistu de flexón. Presumiblemente tenía un ricu sistema en que l'aspiración de les consonantes tenía un papel, y posiblemente inda nun se desenvolveríen el [[tonu (llingüística)|tonu]]. El trabayu pa reconstruyir la pronunciación del chinu antiguu yá foi empecipiáu por filólogos chinos mientres la [[dinastía Qing]].

=== Chinu clásicu ===
El [[chinu clásicu]] ({{zh|s=中古汉语|t=中古漢語|p=Zhōnggǔ Hànyǔ}}) yera la llingua falada mientres les dinastíes [[dinastía Sui|Sui]], [[dinastía Tang|Tang]] y [[dinastía Song|Song]] (sieglos Vi a X d. C.). Esti llargu periodu puede estremase nun periodu tempranu, reflexáu nel 切韻 ''[[Qieyun]]'' (diccionariu de rimas del 601&nbsp;d.&nbsp;C.), y periodu posterior qu'acabaría escontra'l sieglu X, y que se reflexa nel diccionariu de rimas 廣韻 ''[[Guangyun]]''. La evidencia sobre la pronunciación del chinu mediu vien de numberoses fontes: la variación dialeutal reparada nes variedaes modernes, los diccionarios de rimas, les treslliteraciones estranxeres, les tables de rimas construyíes polos filólogos chinos pa resumir el sistema fonéticu, y les treslliteraciones en chinu de nomes estranxeros. Sicasí, toes estes reconstrucciones de la pronunciación son tentivas, por casu, los estudiosos amosaron qu'intentar reconstruyir el [[idioma cantonés|modernu cantonés]] a partir de les rimas del modernu [[Cantopop]] daríen una imaxe bien imprecisa de la llingua.

=== Chinu modernu ===
[[Ficheru:Map of sinitic languages-es.svg|thumb|right|320px|Los distintos grupos de llingües siníticas.]]
El desenvolvimientu de les modernes llingües chines dende tiempos históricos tempranos hasta l'actualidá foi complexu. La mayor parte de los chinos, en [[Sichuan]] y nun ampli arcu dende'l nordés ([[Manchuria]]) hasta'l suroeste ([[Yunnan]]), usen diverses variedaes de mandarín nel so llar (siendo munches d'eses variedaes distintes del mandarín estándar). La previalencia del [[chinu mandarín]] ye especialmente bultable al norte de les llanures chines.

<!--By contrast, the mountains and rivers of southern China promoted linguistic diversity.

Until the mid-20th century, most southern Chinese only spoke their native local variety of Chinese. However, despite the mix of officials and commoners speaking various Chinese dialects, Nanjing Mandarin became dominant at least during the [[Qing Dynasty]]. Since the 17th century, the Empire had set up [[orthoepy]] academies ({{zh|t=正音書院|s=正音书院|p=Zhèngyīn Shūyuàn}}) to make pronunciation conform to the Qing capital Beijing's standard, but had little success. During the Qing's last 50 years in the late 19th century, the Beijing Mandarin finally replaced Nanjing Mandarin in the imperial court. For the general population, although variations of Mandarin were already widely spoken in China then, a single standard of Mandarin did not exist. The non-Mandarin speakers in southern China also continued to use their various [[regionalect]]s for every aspect of life. The new Beijing Mandarin court standard was thus fairly limited.

This situation changed with the creation (in both the PRC and the ROC, but not in Hong Kong) of an elementary school education system committed to teaching [[Modern Standard Chinese]] (Mandarin). As a result, Mandarin is now spoken by virtually all people in [[mainland China]] and on [[Taiwan]]{{Citation needed|date=February 2007}}. At the time of the widespread introduction of Mandarin in [[mainland China]] and [[Taiwan]], Hong Kong was a British colony and Mandarin was never used. In [[Hong Kong]], the language of education, formal speech, and daily life remains the local [[Cantonese]], but Mandarin is becoming increasingly influential.-->

== Referencies ==
{{llistaref|2}}
===Bibliografía===
*[[Jerry Norman|Norman, Jerry]] (1991). ''Chinese''. (Cambridge: [[Cambridge University Press]]). ISBN 0-521-29653-6



{{Tradubot|Historia del idioma chino}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Idioma chinu|Historia]]
[[Categoría:Historia d'idiomes Chinu]]
La historia del idioma chinu referir al estudiu de les variedaes siníticas qu'históricamente s'usaron en China pa la comunicación a gran escala ente les distintes partes del país. La historia estremar na historia esterna y la historia interna.

La historia esterna referir a los procesos demográficos, migratorios y políticos, y socioeconómicos que tuvieron un impautu na llingua. Ente que la historia interna ye la descripción de los cambeos fonéticos, gramaticales y estructurales que fixeron que les llingües siníticas fueren camudando col tiempu.

 Introducción 
320px|thumb|Cañes sino-tibetanes: llingües tibetano-birmanes (verde) y llingües siníticas (colloráu).
El modernu chinu estándar ye una forma de llingua estandarizada basada na fala de Beixín. Esta llingua ye una variedá septentrional que pertenez a la grupu sinítico de les llingües sinotibetanas. Amás del chinu estándar esiste otres llingües siníticas rellacionaes, unes más cercanamente y otres más distantemente, qu'evolucionaron de manera independiente dende'l protosinítico que ye la protollingua común que dio orixe a les distintes llingües siníticas (chinu min, chinu xiang, chinu gan-hakka, chinu wu-hui, chinu yue-ping). Les llingües siníticas son bien variaes y lleguen a nun ser mutuamente intelixibles. Lingüísticamente tienen de considerase llingües distintes (nel mesmu sentíu que les Llingües romániques anque derivaes del llatín son llingües distintes y non siempres intelixibles ente sigo), l'autonomía y non-intelixibilidá mutua d'estes llingües foi frecuentemente opacado pol abusu del términu "dialeutu" pa referise a otres variedaes de llingües siníticas.

 Prehistoria del chinu 
La rellación de parentescu ente les llingües tibetano-birmanes y les llingües siníticas foi estudiada sistemáticamente siquier del sieglu XIX. Sicasí, subsisten munchos problemes sobre la clasificación interna, la periodificación y otros problemes rellacionaos cola evolución de diverses cañes de la familia. En particular, la reconstrucción del proto-sinón-tibetanu, la protollingua qu'aniciaría la familia revelóse consirablemente difícil de lo esperao. Asina namái dellos pocos aspeutos d'esa llingua fueron identificaos, y la conocencia del proto-sinón-tibetanu por casu ye muncho más probe que la conocencia del proto-indoeuropéu. Esto debe a qu'anque esiste bien bona documentación sobre'l chinu, que dexó reconstruyir el proto-sinítico con un detalle razonable, nun esiste documentación tan antigua de les otres cañes de la familia. Estes reconstrucciones llevar a cabu por aciu téuniques de llingüística históricasobremanera por aciu l'usu sistemáticu del métodu comparativu.

 Periodificación del chinu 
280px|thumb|Estensión de les primeres dinastíes imperiales chines.
La categorización y periodificación fayadizu de les variedaes de chinu tuvieron suxetes a un importante alderique académicu y numberoses revisiones. El primer intentu sistemáticu d'estudiar la historia interna del chinu deber al llingüista suecu Bernhard Karlgren a principios del sieglu XX. Les distintes propuestes de periodificación anque revisaes extensivamente, tán fuertemente influyíes pol trabayu seminal de Karlgren según munchos de los sos métodos. Una periodificación estándar de la historia del chinu entiende:
 Chinu arcaicu, qu'entiende les variedaes usaes ente los sieglos XII a III e.C. Esta llingua daría llugar per una parte al chinu clásicu y por otra a les variedaes min.
 Chinu mediu o clásicu, qu'abarca'l periodu entemediu, cuantimás la llingua estándar de los sieglos VI a X d. C. que foi la base de la llingua lliteraria usada hasta principios del sieglu XX. 
 Chinu modernu, qu'entiende les variedaes modernessobremanera la llingua estandarizada surdida a partir del sieglu XVI y usada principalmente na corte y como llingua falada de prestíu. Les variedaes siníticas modernes, sacante'l min, seríen descendientes del chinu clásicu.

 Chinu arcaicu 
El antiguu chinu (), dacuando denomináu tamién "chinu arcaicu", ye la llingua común usada mientres la dinastía Zhou (1122 e.C. - 256 e.C. ). Los testos conocíos inclúin inscripciones n'oxetos de bronce, la poesía del Shī Jīng, la historia del Shū Jīng y delles porciones del Yì Jīng (I Ching). Los elementos fonéticos atopaos na mayor parte de sinogrames tamién inclúin ayudes a la so pronunciación antigua. La pronunciación de los caráuteres chinos adoptaos en xaponés, vietnamita y koreano apurren tamién pervalibles comparances pare reconstruyir la pronunciación orixinal. L'antiguu chinu nun habría tao totalmente desprovistu de flexón. Presumiblemente tenía un ricu sistema en que l'aspiración de les consonantes tenía un papel, y posiblemente inda nun se desenvolveríen el tonu. El trabayu pa reconstruyir la pronunciación del chinu antiguu yá foi empecipiáu por filólogos chinos mientres la dinastía Qing.

 Chinu clásicu 
El chinu clásicu () yera la llingua falada mientres les dinastíes Sui, Tang y Song (sieglos Vi a X d. C.). Esti llargu periodu puede estremase nun periodu tempranu, reflexáu nel 切韻 Qieyun (diccionariu de rimas del 601 d. C.), y periodu posterior qu'acabaría escontra'l sieglu X, y que se reflexa nel diccionariu de rimas 廣韻 Guangyun. La evidencia sobre la pronunciación del chinu mediu vien de numberoses fontes: la variación dialeutal reparada nes variedaes modernes, los diccionarios de rimas, les treslliteraciones estranxeres, les tables de rimas construyíes polos filólogos chinos pa resumir el sistema fonéticu, y les treslliteraciones en chinu de nomes estranxeros. Sicasí, toes estes reconstrucciones de la pronunciación son tentivas, por casu, los estudiosos amosaron qu'intentar reconstruyir el modernu cantonés a partir de les rimas del modernu Cantopop daríen una imaxe bien imprecisa de la llingua.

 Chinu modernu 
thumb|right|320px|Los distintos grupos de llingües siníticas.
El desenvolvimientu de les modernes llingües chines dende tiempos históricos tempranos hasta l'actualidá foi complexu. La mayor parte de los chinos, en Sichuan y nun ampli arcu dende'l nordés (Manchuria) hasta'l suroeste (Yunnan), usen diverses variedaes de mandarín nel so llar (siendo munches d'eses variedaes distintes del mandarín estándar). La previalencia del chinu mandarín ye especialmente bultable al norte de les llanures chines.

 Referencies 

Bibliografía
Norman, Jerry (1991). Chinese. (Cambridge: Cambridge University Press). ISBN 0-521-29653-6

Historia
Categoría:Historia d'idiomes Chinu