Garoé
[[Ficheru:Garoe03.jpg|thumb|Llugar onde s'atopaba l'árbol sagráu garoé.]]
[[Ficheru:Ocotea foetens 1336.jpg|thumb|Exemplar de til ''(Ocotea foetens)'', especie candidata de ser el míticu garoé.]]

El '''Garoé''' (posiblemente un exemplar de ''[[Ocotea foetens]]'', conocíu como ''til'' o ''tilal'') foi l'árbol sagráu de los [[bimbaches]], antiguos habitantes d'[[El Hierro]], nes [[islles Canaries]],8 según unu de los sos símbolos. Inclusive'l [[Escudu (heráldica)|escudu]] d'El Hierro recueye un árbol cola so copa arrodiada de nubes del que cayen gotes d'agua.

== Historia ==
Cunten les cróniques de la Conquista que na [[Isla del Fierro]] hubo un árbol al que los naturales llamaben Garoé. Nun conocíen los españoles d'otru árbol similar en tol archipiélagu o tierra conocida. El casu ye que les grandes fueyes del Garoé yeren capaces de captar y destilar l'agua de les borrines qu'a él llegaben, agua que se recoyía en grandes oquedades feches en redol al árbol polos bimbaches. Nun había más agua nel Fierro que la que dimanaba del Garoé. Por ello, el pueblu bimbache ―entós una escasa población― tenía al Garoé por una divinidá digna de toa adoración. Esti míticu árbol atopar nuna zona cercana a [[Tiñor]], nuna fastera constantemente bañada pol [[vientos alisios|alisio]], y a unos mil metros d'altor sobre'l nivel del mar. Sábese que'l Garoé yera d'impresionante tamañu y que'l so tueru tenía metro y mediu de diámetru.

A la llegada de los españoles, los bimbaches resolvieron despintar a estos la cualidá del Garoé por que, nun topando agua, la sede fixéra-yos tornase prestos a les sos bases. Yá a puntu tuvieron de consiguir el so propósitu. Pero Agarfa, una moza bimbache, namorar d'un soldáu andaluz que formaba parte de la espedición y, traicionando a los suyos, conducir direutamente hasta l'árbol que'l necesariu elementu apurría-yos. Poco dempués [[Armiche]], el Mencey, foi prindáu y con él toos aquellos que lo siguíen y defendíen.

Pero he equí que, en [[1610]], fortísimos vientos afararon toa esa zona y l'árbol Garoé foi arrincáu de la tierra que tan orgullosamente alimentar. Tres él, la población aborixe d'El Hierro, los bimbaches, tamién sumieron por falta d'agua, ente otres coses.

== El garoé na lliteratura ==
La primer vegada que l'árbol ye nomáu ye en ''Primer viaxe en redol al globu'', d'Antonio Pigafetta, como «Árbol que da agua». En 2010 l'escritor canariu [[Alberto Vázquez-Figueroa]] (1936-) publicó la obra ''Garoé'', que la so trama desenvolver na [[isla del Fierro]], y que llogró'l [[Premiu de Novela Histórica Alfonsu X El Sabiu]].<ref>{{Cita web|url=http://www.vazquezfigueroa.es/novela/garoe/|títulu=Garoé|fechaaccesu=16 d'ochobre de 2016|sitiuweb=www.vazquezfigueroa.es|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161010085308/http://www.vazquezfigueroa.es/novela/garoe/|fechaarchivu=2016-10-10}}</ref>

En ''Historia de les Indies'', escritu por [[Bartolomé de Casar|Frai Bartolomé de las Casas]], hai tamién un curtiu párrafu n'honor al Garoé.

== Ver tamién ==
* [[Aboríxenes canarios]]
* [[Bimbache]]
* [[El Hierro]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Bibliografía ==
* {{cita llibru |
apellíu = Estévez Domínguez
| nome = Javier
| enllaceautor =
| coautores =
| editorial = Obra Social de La Caxa de Canaries
| editor =
| otros =
| títulu = Xigantes nes Hespérides. Árboles singulares y monumentales de les Islles Canaries
| url =
| edición = 1ª
| fecha =
| añu = 2005
| mes =
| ubicación =
| id =
| isbn = 84-609-3246-X
| páxines = 31-32, 122-123
| capítulu =
| urlcapítulu =
| cita =
}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat|Garoé}}








{{Tradubot|Garoé}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Aboríxenes canarios]]
[[Categoría:El Hierro]]
[[Categoría:Mitoloxía bereber]]
[[Categoría:Mitoloxía guanche]]
[[Categoría:Árboles sagraos]]
[[Categoría:Cultura de Canaries]]
[[Categoría:Bimbache]]
thumb|Exemplar de til (Ocotea foetens), especie candidata de ser el míticu garoé.

El Garoé (posiblemente un exemplar de Ocotea foetens, conocíu como til o tilal) foi l'árbol sagráu de los bimbaches, antiguos habitantes d'El Hierro, nes islles Canaries,8 según unu de los sos símbolos. Inclusive'l escudu d'El Hierro recueye un árbol cola so copa arrodiada de nubes del que cayen gotes d'agua.

 Historia 
Cunten les cróniques de la Conquista que na Isla del Fierro hubo un árbol al que los naturales llamaben Garoé. Nun conocíen los españoles d'otru árbol similar en tol archipiélagu o tierra conocida. El casu ye que les grandes fueyes del Garoé yeren capaces de captar y destilar l'agua de les borrines qu'a él llegaben, agua que se recoyía en grandes oquedades feches en redol al árbol polos bimbaches. Nun había más agua nel Fierro que la que dimanaba del Garoé. Por ello, el pueblu bimbache ―entós una escasa población― tenía al Garoé por una divinidá digna de toa adoración. Esti míticu árbol atopar nuna zona cercana a Tiñor, nuna fastera constantemente bañada pol alisio, y a unos mil metros d'altor sobre'l nivel del mar. Sábese que'l Garoé yera d'impresionante tamañu y que'l so tueru tenía metro y mediu de diámetru.

A la llegada de los españoles, los bimbaches resolvieron despintar a estos la cualidá del Garoé por que, nun topando agua, la sede fixéra-yos tornase prestos a les sos bases. Yá a puntu tuvieron de consiguir el so propósitu. Pero Agarfa, una moza bimbache, namorar d'un soldáu andaluz que formaba parte de la espedición y, traicionando a los suyos, conducir direutamente hasta l'árbol que'l necesariu elementu apurría-yos. Poco dempués Armiche, el Mencey, foi prindáu y con él toos aquellos que lo siguíen y defendíen.

Pero he equí que, en 1610, fortísimos vientos afararon toa esa zona y l'árbol Garoé foi arrincáu de la tierra que tan orgullosamente alimentar. Tres él, la población aborixe d'El Hierro, los bimbaches, tamién sumieron por falta d'agua, ente otres coses.

 El garoé na lliteratura 
La primer vegada que l'árbol ye nomáu ye en Primer viaxe en redol al globu, d'Antonio Pigafetta, como «Árbol que da agua». En 2010 l'escritor canariu Alberto Vázquez-Figueroa (1936-) publicó la obra Garoé, que la so trama desenvolver na isla del Fierro, y que llogró'l Premiu de Novela Histórica Alfonsu X El Sabiu.

En Historia de les Indies, escritu por Frai Bartolomé de las Casas, hai tamién un curtiu párrafu n'honor al Garoé.

 Ver tamién 
 Aboríxenes canarios
 Bimbache
 El Hierro

 Referencies 

 Bibliografía 
 

 Enllaces esternos 

Categoría:Aboríxenes canarios
Categoría:El Hierro
Categoría:Mitoloxía bereber
Categoría:Mitoloxía guanche
Categoría:Árboles sagraos
Categoría:Cultura de Canaries
Categoría:Bimbache