Chaxiraxi
{{personaxe}}
[[Ficheru:Candelaria entre guanches.jpg|thumb|200px|Oleu que representa la primitiva imaxe adorada polos guanches antes de la conquista de la isla.]]
'''Chaxiraxi''' yera unu de los nomes polos que los [[Guanche (Tenerife)|guanches]], primeros pobladores de la islla de [[Tenerife]] −[[Canaries]]−, denominaben a una de les sos divinidaes que foi [[Sincretismu|sincretizada]] darréu cola imaxe de la [[Virxe de la Candelaria (Islles Canaries)|virxe de Candelaria]] qu'atoparen na islla antes de la [[Conquista de Canaries|conquista europea]].<ref>{{cita publicación |apellíu=Lorenzo |nome=Felipe |añu=2005 |títulu=La Diosa Chaxiraxi |publicación=Mundo Guanche |númberu=3 |allugamientu=Los Realejos |editorial=Asociación Mundu Guanche |issn=1886-2713 |url=http://www.mundoguanche.com/portada/articulo.php?id_articulo=20 |fechaaccesu=1 d'ochobre de 2016}}</ref><ref name="Sincre">{{cita publicación |apellíu=Alberto Barroso |nome=Verónica |apellíos2=Folla Rois |nome2=Ana |apellíos3=Borges Domínguez |nome3=Estervina |apellíos4=Eugenio Floríu |nome4=Carmen María |apellíos5=Larraz Mora |nome5=Alejandro |añu=1997-1998 |títulu="La madre del sustentador del cielu y la vida": una divinidá sincrética. (Aculturación relixosa nel conxuntu arqueolóxicu de Achbinico-Candelaria, Tenerife) |publicación=Vegueta: Anuariu de la Facultá de Xeografía ya Historia |númberu=3 |páxines=47-64 |allugamientu=Les Palmes de Gran Canaria |editorial=Universidá de Les Palmes de Gran Canaria |issn=1133-598X |url=http://www.webs.ulpgc.es/vegueta/num_ant_vegueta/downloads/03-047-061.pdf |fechaaccesu=1 d'ochobre de 2016}}</ref>

Chaxiraxi ye considerada la diosa principal de la moderna [[Neopaganismu|relixón neopagana]] llamada [[Ilesia del Pueblu Guanche]].<ref>{{cita llibru |apellíu=Ramos Martín |nome=Josué David |títulu=La Ilesia del Pueblu Guanche: considerancies metodolóxiques |url=http://mdc.ulpgc.es/cdm/singleitem/collection/coloquios/id/2026/rec/2 |fechaaccesu=1 d'ochobre de 2016 |serie=XVIII Coloquiu d'Historia Canariu-americana (2008) |añu=2010 |editorial=Cabildru de Gran Canariu |allugamientu=Les Palmes de Gran Canaria |isbn=978-84-8103-615-2}}</ref>

== Etimoloxía ==
El términu ''Chaxiraxi'' −que tamién apaez na documentación coles variantes '''Chaciraxi''', '''Chijoragi''', '''Chijoraji''' y '''Chirijoraji'''− ye de [[Llingües guanches|procedencia guanche]] y foi traducíu como 'la que carga o sostién el firmamentu' dende una posible forma primitiva ''ta-γdir-aγi''.<ref name="Reyes">{{cita llibru |apellíu=Reyes García |nome=Ignacio |títulu=Diccionariu Ínsuloamaziq |añu=2011 |editorial=Fondu de Cultura Ínsuloamaziq |allugamientu=Santa Cruz de Tenerife |isbn=978-84-615-0960-7}}</ref>

Tamién yera denominada '''Achmayex Guayaxerax''' 'he equí la madre d'él, l'Espíritu que sofita l'universu'.<ref name="Reyes"/>

== Mitoloxía ==
{{VT|Virxe de la Candelaria (Islles Canaries)}}
Pa dellos investigadores Chaxiraxi yera una divinidá femenina rellacionada cola lluna y la fertilidá, ente que para otros taría venceyada al Sol. Asina, yera una de les dioses principales de la [[mitoloxía guanche]] emparentada cola diosa [[Juno (mitoloxía)|Juno]] de la redolada mediterránea-norteafricano y col cultu a la estrella [[Canopus (estrella)|Canopo]].<ref name="Diosa">{{cita publicación |apellíu=Escribano Cobo |nome=Gabriel |apellíos2=Mederos Martín |nome2=Alfredo |añu=2014 |títulu=La llende occidental del Menceyato de Güímar (Tenerife) y el llugar de l'apaición de la Virxe de Candelaria, sincretismu de la diosa llunar Juno Caelestis |publicación=Anuario d'Estudios Atlánticos |númberu=60 |páxines=515-574 |allugamientu=Les Palmes de Gran Canaria |editorial=Patronatu de la Casa de Colón |issn=0570-4065 |url=http://anuariosatlanticos.casadecolon.com/index.php/aea/article/view/2227/3379 |fechaaccesu=1 d'ochobre de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161001205808/http://anuariosatlanticos.casadecolon.com/index.php/aea/article/view/2227/3379 |fechaarchivu=1 d'ochobre de 2016 }}</ref><ref>{{Cita tesis |apellíu=Barrio García |nome=José |títulu=Sistemes de numberación y calendarios de les poblaciones bereberes de Gran Canaria y Tenerife nos sieglos XIV-XV |tipu= |url=ftp://tesis.bbtk.ull.es/ccssyhum/cs159.pdf |fecha=1997 |editorial=Universidá de La Laguna |fechaaccesu=1 d'ochobre de 2016}}</ref><ref>{{cita publicación |apellíu=Fernández Rodríguez |nome=Jesús M. |añu=1996 |títulu=De les idolatríes de los antiguos guanches: Arqueoloxía del cultu na prehistoria de Tenerife |publicación=Anuario d'Estudios Atlánticos |númberu=42 |páxines=097-128 |allugamientu=Les Palmes de Gran Canaria |editorial=Patronatu de la Casa de Colón |issn=0570-4065 |url=http://mdc.ulpgc.es/cdm/singleitem/collection/aea/id/1657/rec/3 |fechaaccesu=2 d'ochobre de 2016}}</ref>

La diosa foi rellacionada polos guanches con una talla cristiana de la virxe de Candelaria qu'habíen atopáu sobre una piedra nes sableres de [[Menceyato de Güímar|Güímar]] ente 1390 y 1401, sincretizándose más tarde el so cultu col de la Virxe por aciu de misioneros cristianos.<ref name="Sincre"/><ref name="Rumeu">{{cita llibru |apellíu=Rumeu de Armas |nome=Antonio |enllaceautor=Antonio Rumeu de Armas |títulu=La Conquista de Tenerife (1494-1496) |añu=1975 |editorial=Cabildru Insular de Tenerife |allugamientu=Santa Cruz de Tenerife |isbn=84-500-7108-9}}</ref>

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Bibliografía ==
* {{cita llibru |apellíu=Abreu Galindo |nome=Juan de |enllaceautor=Juan de Abréu Galindo |títulu=Historia de la conquista de las siete islas de Gran Canaria |url=http://mdc.ulpgc.es/cdm/ref/collection/MDC/id/70784 |añu=1848 |añu-orixinal=1632 |editorial=Imprenta, Litografía y Llibrería Isleña |allugamientu=Santa Cruz de Tenerife}}
* {{cita llibru |apellíu=Arias Marín de Cubes |nome=Tomás |enllaceautor=Tomás Arias Marín de Cubes |títulu=Historia de les siete islles de Canaria |url=http://mdc.ulpgc.es/cdm/ref/collection/MDC/id/41270 |añu=1986 |añu-orixinal=1687 |editor1=Ánxel de Juan Casañas |editor2=María Régulo Rodríguez |editorial=Real Sociedá Económica d'Amigos del País |allugamientu=Les Palmes de Gran Canaria |isbn=84-398-7275-5}}
* {{cita llibru |apellíu=Espinosa |nome=Alonso de |enllaceautor=Fray Alonso d'Espinosa |títulu=Historia de La nuesa Señora de Candelaria |url=http://mdc.ulpgc.es/cdm/ref/collection/MDC/id/44179 |añu=1952 |añu-orixinal=1594 |editorial=Goya Ediciones |ubicación=Santa Cruz de Tenerife}}
* {{cita llibru |apellíu=Núñez de la Peña |nome=Juan |enllaceautor=Juan Núñez de la Peña |títulu=Conquista y antiguedades de les islles de la Gran Canaria y la so descripción, con munches alvertencies de los sos privilexos, conquistadores, pobladores, y otres particularidaes na bien poderosa islla de Tenerife |url=http://mdc.ulpgc.es/cdm/compoundobject/collection/MDC/id/124794/rec/8 |añu=1847 |añu-orixinal=1676 |editorial=Imprenta Isleña |allugamientu=Santa Cruz de Tenerife}}
* {{cita llibru |apellíu=Torriani |nome=Leonardo |enllaceautor=Leonardo Torriani |títulu=Descripción y historia del reinu de les Islles Canaries: antes Afortunaes, col paecer de les sos fortificaciones |url=http://mdc.ulpgc.es/cdm/ref/collection/MDC/id/44103 |añu=1959 |añu-orixinal=1590 |editorial=Goya Ediciones |ubicación=Santa Cruz de Tenerife}}
* {{cita llibru |apellíu=Viana |nome=Antonio de |enllaceautor=Antonio de Viana |títulu=Conquista de Tenerife |url=http://mdc.ulpgc.es/cdm/singleitem/collection/MDC/id/44257/rec/2 |añu=1968-1971 |añu-orixinal=1604 |editor=Alejandro Cioranescu |enllace-editor=Alejandro Cioranescu |editorial=Aula de Cultura del Cabildru Insular de Tenerife |allugamientu=Santa Cruz de Tenerife}}
* {{cita llibru |apellíu=Viera y Clavijo |nome=José de |enllaceautor=José de Viera y Clavijo |títulu=Noticies de la hestoria xeneral de les Islles Canaries |url=http://mdc.ulpgc.es/cdm/compoundobject/collection/MDC/id/162635/rec/49 |edición=definitiva |añu=1950-1952 |añu-orixinal=1772 |editor=Elías Serra Rafols |editorial=Goya Ediciones |ubicación=Santa Cruz de Tenerife}}

== Ver tamién ==
* [[Virxe de la Candelaria (Islles Canaries)]]
* [[Mitoloxía guanche]]
* [[Antón Guanche]]





{{Tradubot|Chaxiraxi}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Mitoloxía guanche]]
[[Categoría:Aboríxenes canarios]]
[[Categoría:Guanche]]
[[Categoría:Dioses madre]]
Chaxiraxi yera unu de los nomes polos que los guanches, primeros pobladores de la islla de Tenerife −Canaries−, denominaben a una de les sos divinidaes que foi sincretizada darréu cola imaxe de la virxe de Candelaria qu'atoparen na islla antes de la conquista europea.

Chaxiraxi ye considerada la diosa principal de la moderna relixón neopagana llamada Ilesia del Pueblu Guanche.

 Etimoloxía 
El términu Chaxiraxi −que tamién apaez na documentación coles variantes Chaciraxi, Chijoragi, Chijoraji y Chirijoraji− ye de procedencia guanche y foi traducíu como 'la que carga o sostién el firmamentu' dende una posible forma primitiva ta-γdir-aγi.

Tamién yera denominada Achmayex Guayaxerax 'he equí la madre d'él, l'Espíritu que sofita l'universu'.

 Mitoloxía 

Pa dellos investigadores Chaxiraxi yera una divinidá femenina rellacionada cola lluna y la fertilidá, ente que para otros taría venceyada al Sol. Asina, yera una de les dioses principales de la mitoloxía guanche emparentada cola diosa Juno de la redolada mediterránea-norteafricano y col cultu a la estrella Canopo.

La diosa foi rellacionada polos guanches con una talla cristiana de la virxe de Candelaria qu'habíen atopáu sobre una piedra nes sableres de Güímar ente 1390 y 1401, sincretizándose más tarde el so cultu col de la Virxe por aciu de misioneros cristianos.

 Referencies 

 Bibliografía 
 
 
 
 
 
 
 

 Ver tamién 
 Virxe de la Candelaria (Islles Canaries)
 Mitoloxía guanche
 Antón Guanche

Categoría:Mitoloxía guanche
Categoría:Aboríxenes canarios
Categoría:Guanche
Categoría:Dioses madre