Alemán de Zúrich
{{Ficha d'idioma |nome =
Alemán de Zúrich
|nativu = ''Züritüütsch''
|color =
|oficial = 
|país = {{bandera2|Suiza}} ([[cantón de Zúrich]])
|falantes = 1,2 millones aprox.
|familia madre = Llingües indoeuropees
|familia = [[Llingües indoeuropees]]<br/>
&nbsp;&nbsp;[[Llingües xermániques|Xermánica]]<br/>
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingües xermániques occidentales|Xermánica occidental]]<br/>
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Llingües altoxermániques|Altoxermánica]]<br/>
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Altoxermánicu cimeru|Altoxermánica cimeru]]<br/>
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Alemánicu]]<br/>
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Altu alemánicu]]<br/>
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Zuriqués'''
|dialeutu = 
|escritura = 
|cooficial = 
|cooficial_con = 
|axencia = 
|iso1 = 
|iso2 = gsw
|iso3 = gsw
|iso4 = 
|iso5 = 
|iso6 = 
|mapa=Zuercher Mundarten.png
|mapa_lleenda=Mapa de distribución de los distintos subdialeutos del zuriqués
}}
[[Ficheru:Karte Kanton Zürich Sprache.png|thumb|300px|[[Isoglosa|Isogloses]] nel cantón de Zúrich:<ref name="Schobinger" />
{{lleenda|#ff0000|''Wëschpi/Wäschpi, eng/äng'' (norte/sur)}}
{{lleenda|#008040|''Aabig/Oobig'' (oeste/esti)}}
{{lleenda|#0000ff|''nid/nöd'' (noroeste/suroeste)}}
{{lleenda|#ff8000|''e Chind/es Chind'' (norte/sur)}}
{{lleenda|#8000ff|''Summer/Sumer, machid/mached, olt/alt'' (oeste/esti)}}
----
La llinia colorada marca la transición de ''/äng/'' ("estrechu") a ''/eng/'' nel dialeutu de [[Turgovia]]. La llinia verde dixebra'l ''/o:big/'' ("tarde") del [[Zürcher Oberland|Oberland]] del ''/a:big/'' de los demás llugares.]]
El '''alemán''' '''de Zúrich''' o '''alemán zuriqués''' ('''''Züritüütsch''''', n'[[Idioma alemán|alemán]] ''Zürichdeutsch'') ye'l subdialeutu del [[altu alemánicu]] faláu nel [[cantón de Zúrich]], en [[Suiza]].

Al igual que toles variedaes del [[alemán de Suiza]], ye esencialmente una llingua falada.

== Estensión ==
El zuriqués ye, atendiendo al númberu d'habitantes del cantón de Zúrich, la variedá alemánica más falada de toa Suiza.<ref name="Schobinger">Viktor Schobinger: ''Züritüütsch.'' Zürcher Kantonalbank, Zürich 1979.</ref> Falar en práuticamente tol [[cantón de Zúrich]], sacante la zones del [[Weinland]] y [[Rafzerfeld]], al norte, y una pequeña franxa al este fronteriza col [[distritu de Frauenfeld]] ([[cantón de Turgovia|Turgovia]]) que toma los conceyos d'[[Ellikon an der Thur|Ellikon]] y [[Hagenbuch]]. Nestes zones falen variantes del dialeutu de Schaffhausen-Turgovia.<ref>Albert Weber: ''Zürichdeutsche Grammatik. Ein Wegweiser zur guten Mundart.'' Unter Mitwirkung von Eugen Dieth. Schweizer Spiegel Verlag, Zürich 1948.</ref>

A diferencia del norte y l'este, onde les isogloses delimitan claramente l'área del zuriqués, escontra'l sur y l'oeste la transición ente dialeutos ye más gradual. Asina, el dialeutu que se fala en [[Rapperswil-Jona]], nel [[cantón de Sankt Gallen]], ye práuticamente idénticu al de Zúrich, ente que la fala del [[Knonaueramt]] yá tien ciertes traces de los dialeutos vecinos.<ref>[http://latlntic.unige.ch/~scherrey/dmviewer/index.de.html ''Schweizerdeutsche Dialektometrie''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190616171008/http://latlntic.unige.ch/~scherrey/dmviewer/index.de.html |date=2019-06-16 }}.</ref>

== Subdialeutos ==
Tradicionalmente, estremóse en seis subdialeuto distribuyíos por tol cantón:
* El dialeutu de la ciudá de [[Zúrich]] (''Stadt-Mundart'');
* El dialeutu faláu alredor del [[llagu de Zúrich]] (''See-Mundart'');
* El dialeutu del distritu de [[Knonaueramt]], al oeste del [[Albis]] (''Ämtler Mundart'');
* El dialeutu de la zona de [[Winterthur]];
* El dialeutu de [[Zürcher Oberland]] alredor del [[llagu Pfäffikon]] y nel altu [[valle de Töss]];
* El dialeutu de [[Zürcher Unterland]] pela redolada de [[Bülach]] y [[Dielsdorf]].

== Usu ==
Como tolos dialeutos del [[Alemán de Suiza|alemán suizu]], ye sobremanera una llingua falada, siendo la llingua escrita'l [[Hochdeutsch|alemán estándar]] na so variante [[alemán estándar suizu|suiza]]. Asina, nun hai una ortografía oficial del dialeutu de Zúrich. Cuando se tien qu'escribir, úsense les normes descrites por [[Eugen Dieth]] nel so llibru ''Schwyzertütschi Dialäktschrift''; pero de fechu solo los espertos nesta llingua conocen esta norma. Amás, les normes gráfiques de Dieth usen munchos [[diacríticu|diacríticos]] que nun suelen atopase nun [[Tecláu (informática)|tecláu]] normal. La xente nuevo suel emplegar el dialeutu pa comunicase por mensaxes de testu al traviés de los sos [[Telefonía móvil|móviles]]. Como nun hai un estándar escritu, suelen usar les regles ortográfiques del alemán estándar pa escribir l'alemán suizu.

== Carauterístiques ==
El zuriqués presenta toles carauterístiques típiques de les fales alemániques, la ''ch'' y la ''k'' pronúnciense forzando enforma'l gargüelu, tal que la ''j'' del castellán.

L'alemán de Zúrich percíbese xeneralmente como más rápidu y menos melódicu que, por casu, l'[[alemán de Berna]]. Na zona norte del cantón, la ''r'' pronúnciase como una [[vibrante múltiple uvular]], ente que na ciudá, la contorna del llagu y el sur del cantón pronúnciase como una [[vibrante alveolar múltiple]].

Una carauterística interesante ye que'l subdialeutu de la ciudá adoptó más fácilmente influyencies foranes; particularmente de la segunda xeneración d'italianos (''secondi''), y tamién del inglés al traviés de los medios de comunicación. Les folaes d'inmigración de turcos y ciudadanos procedentes de los países de l'antigua Yugoslavia na década de 1990 tamién dexaron el so calquier nesti subdialeutu.

== Exemplos ==
{| {{tablaguapa}}
!asturianu!!''Zuriqués de Zúrich''!!''Zuriqués de Winterthur''!!''Alemán estándar''
|- 
|nada||''Nüüd'' [nyːd]||''Niid'' [ninːd]||''Nichts'' [nɪçʦ]
|- 
|nial||''Näscht'' [næʃt]||''Nescht'' [nɛʃt]||''Nest'' [nɛst]
|- 
|escoba||''Bäse'' [bæse]||''Bese'' [bɛse]||''Besen'' [beːzn̩]
|- 
|}

=== Testu ===
El siguiente testu ye un exemplu d'alemán de Zúrich sacáu d'un artículu de periódicu:

{{cita|lang=gsw|Wiä's Bieler Tagblatt uf sinerä Online-Plattform am Nammitag brichtet hät, sind d'Strassesperrigä i Biel wiedr ufghobe wördä. D'Strassä seget wiedr befahrbar und d'Polizeiaktion isch beendet wördä. D'Polizei hät am Mittwuch Morgä ufnerä Boustell äs vrdächtigs Paket gfundä chaa und churz druf s'Gbiet um d'Bieler Spitalstrass abgsperrt. D'Öffentlichkeit sött i de nächschtä paar Stundä über d'gnoieri Umständ informiärt werdä.}}

La traducción del anterior testu al alemán estándar sería la siguiente:
{{cita|lang=de|Wie das Bieler Tagblatt auf seiner Online-Plattform am Nachmittag berichtet hat wurden die Strassensperren in Biel wieder aufgehoben. Die Strassen seien wieder befahrbar und die Polizeiaktion wurde beendet. Die Polizei hatte am Mittwochmorgen auf einer Baustelle ein verdächtiges Paket gefunden und kurz darauf das Gebiet um die Bieler Spitalstrasse abgesperrt. Die Öffentlichkeit soll in den nächsten Stunden über die genaueren Umstände informiert werden.}}

Y n'asturianu sería:
{{cita|Como anunció'l diariu de Biel na so páxina web pela tarde, yá se retiraron los controles de policía en Biel. Les cais tán de nuevu abiertes y la operación policial terminó. El miércoles pela mañana, la policía atopó un paquete sospechosu nuna zona d'obres y pocu dempués cerró al tráficu la zona alredor de la cai del Hospital en Biel. El públicu va ser informáu de la situación con más detalle nes próximes hores.}}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Bibliografía ==
* Dieth, Eugen: ''Schwyzertütschi Dialäktschrift''. Aarau: Sauerländer. ISBN 978-3-7941-2832-7 (proposed orthography, in German)
* Salzmann, Martin: ''Resumptive Prolepsis: A study in indirect A'-dependencies''. Utrecht: LOT, 2006 (=LOT Dissertation Series 136). ''Chapter 4: Resumptives in Zurich German relative clauses'', online [https://web.archive.org/web/20080224194453/http://www.lotpublications.nl/index3.html].
* Weber, Albert: ''Zürichdeutsche Grammatik. Ein Wegweiser zur guten Mundart''. Unter Mitwirkung von Eugen Dieth. Zürich (=und Wörterbücher des Schweizerdeutschen in allgemeinverständlicher Darstellung. Bd. I). (prescriptive grammar book, in German)
* Weber, Albert y Bächtold, Jacques M.: ''Zürichdeutsches Wörterbuch''. Zürich (=Grammatiken und Wörterbücher des Schweizerdeutschen in allgemeinverständlicher Darstellung. Bd. III). (dictionary Zurich German - Standard German)
* Renate Egli-Wildi: ''[http://www.spraach.ch/index.php?id=27 Züritüütsch verstaa, Züritüütsch rede]'' A study book for the Zürich variant of Swiss German, intended for fluent German speakers, published by the Society for Swiss German, Zürich Section. 108 pages, 2 CDs. Küsnacht 2007. ISBN 978-3-033-01382-7 (in German)
* Fleischer, Jürg; Schmid, Stephan (2006), "Zurich German", Journal of the International Phonetic Association 36 (2)
* Heinz Gallmann: ''Zürichdeutsches Wörterbuch'' Zurich German Dictionary. 695 pages NZZ Llibru, Zürich 2009, ISBN 978-3-03823-555-2

== Enllaces esternos ==
* [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=gsw Idioma alemánicu en Ethnologue].
* [http://www.dialekt.ch/mp3/zuerich.htm Tonbeispiele]
* [http://www.schweizer-deutsch.ch/ Lehrmittel «Züritüütsch/Schweizerdeutsch»]
* [https://web.archive.org/web/20111212102023/http://www.spraach.ch/zuerich/Kurse.php Verweis auf mehrere Lehrmittel zu Zürichdeutsch; «Züritüütsch verstaa, Züritüütsch rede»]
* [http://www.züritütsch.ch/ Viktor Schobingers Webpräsenz mit der Liste seiner Bücher auf Zürichdeutsch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180804035122/http://xn--zrittsch-65ad.ch/ |date=2018-08-04 }}

{{Tradubot|Alemán de Zúrich}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Cantón de Zúrich]]
[[Categoría:Llingües de Suiza]]
[[Categoría:Dialeutos del alemán]]
La llinia colorada marca la transición de /äng/ ("estrechu") a /eng/ nel dialeutu de Turgovia. La llinia verde dixebra'l /o:big/ ("tarde") del Oberland del /a:big/ de los demás llugares.
El alemán de Zúrich o alemán zuriqués (Züritüütsch, n'alemán Zürichdeutsch) ye'l subdialeutu del altu alemánicu faláu nel cantón de Zúrich, en Suiza.

Al igual que toles variedaes del alemán de Suiza, ye esencialmente una llingua falada.

 Estensión 
El zuriqués ye, atendiendo al númberu d'habitantes del cantón de Zúrich, la variedá alemánica más falada de toa Suiza.Viktor Schobinger: Züritüütsch. Zürcher Kantonalbank, Zürich 1979. Falar en práuticamente tol cantón de Zúrich, sacante la zones del Weinland y Rafzerfeld, al norte, y una pequeña franxa al este fronteriza col distritu de Frauenfeld (Turgovia) que toma los conceyos d'Ellikon y Hagenbuch. Nestes zones falen variantes del dialeutu de Schaffhausen-Turgovia.Albert Weber: Zürichdeutsche Grammatik. Ein Wegweiser zur guten Mundart. Unter Mitwirkung von Eugen Dieth. Schweizer Spiegel Verlag, Zürich 1948.

A diferencia del norte y l'este, onde les isogloses delimitan claramente l'área del zuriqués, escontra'l sur y l'oeste la transición ente dialeutos ye más gradual. Asina, el dialeutu que se fala en Rapperswil-Jona, nel cantón de Sankt Gallen, ye práuticamente idénticu al de Zúrich, ente que la fala del Knonaueramt yá tien ciertes traces de los dialeutos vecinos.Schweizerdeutsche Dialektometrie .

 Subdialeutos 
Tradicionalmente, estremóse en seis subdialeuto distribuyíos por tol cantón:
 El dialeutu de la ciudá de Zúrich (Stadt-Mundart);
 El dialeutu faláu alredor del llagu de Zúrich (See-Mundart);
 El dialeutu del distritu de Knonaueramt, al oeste del Albis (Ämtler Mundart);
 El dialeutu de la zona de Winterthur;
 El dialeutu de Zürcher Oberland alredor del llagu Pfäffikon y nel altu valle de Töss;
 El dialeutu de Zürcher Unterland pela redolada de Bülach y Dielsdorf.

 Usu 
Como tolos dialeutos del alemán suizu, ye sobremanera una llingua falada, siendo la llingua escrita'l alemán estándar na so variante suiza. Asina, nun hai una ortografía oficial del dialeutu de Zúrich. Cuando se tien qu'escribir, úsense les normes descrites por Eugen Dieth nel so llibru Schwyzertütschi Dialäktschrift; pero de fechu solo los espertos nesta llingua conocen esta norma. Amás, les normes gráfiques de Dieth usen munchos diacríticos que nun suelen atopase nun tecláu normal. La xente nuevo suel emplegar el dialeutu pa comunicase por mensaxes de testu al traviés de los sos móviles. Como nun hai un estándar escritu, suelen usar les regles ortográfiques del alemán estándar pa escribir l'alemán suizu.

 Carauterístiques 
El zuriqués presenta toles carauterístiques típiques de les fales alemániques, la ch y la k pronúnciense forzando enforma'l gargüelu, tal que la j del castellán.

L'alemán de Zúrich percíbese xeneralmente como más rápidu y menos melódicu que, por casu, l'alemán de Berna. Na zona norte del cantón, la r pronúnciase como una vibrante múltiple uvular, ente que na ciudá, la contorna del llagu y el sur del cantón pronúnciase como una vibrante alveolar múltiple.

Una carauterística interesante ye que'l subdialeutu de la ciudá adoptó más fácilmente influyencies foranes; particularmente de la segunda xeneración d'italianos (secondi), y tamién del inglés al traviés de los medios de comunicación. Les folaes d'inmigración de turcos y ciudadanos procedentes de los países de l'antigua Yugoslavia na década de 1990 tamién dexaron el so calquier nesti subdialeutu.

 Exemplos 
asturianuZuriqués de ZúrichZuriqués de WinterthurAlemán estándarnadaNüüd [nyːd]Niid [ninːd]Nichts [nɪçʦ]nialNäscht [næʃt]Nescht [nɛʃt]Nest [nɛst]escobaBäse [bæse]Bese [bɛse]Besen [beːzn̩]

 Testu 
El siguiente testu ye un exemplu d'alemán de Zúrich sacáu d'un artículu de periódicu:

La traducción del anterior testu al alemán estándar sería la siguiente:

Y n'asturianu sería:

 Referencies 

 Bibliografía 
 Dieth, Eugen: Schwyzertütschi Dialäktschrift. Aarau: Sauerländer. ISBN 978-3-7941-2832-7 (proposed orthography, in German)
 Salzmann, Martin: Resumptive Prolepsis: A study in indirect A'-dependencies. Utrecht: LOT, 2006 (=LOT Dissertation Series 136). Chapter 4: Resumptives in Zurich German relative clauses, online .
 Weber, Albert: Zürichdeutsche Grammatik. Ein Wegweiser zur guten Mundart. Unter Mitwirkung von Eugen Dieth. Zürich (=und Wörterbücher des Schweizerdeutschen in allgemeinverständlicher Darstellung. Bd. I). (prescriptive grammar book, in German)
 Weber, Albert y Bächtold, Jacques M.: Zürichdeutsches Wörterbuch. Zürich (=Grammatiken und Wörterbücher des Schweizerdeutschen in allgemeinverständlicher Darstellung. Bd. III). (dictionary Zurich German - Standard German)
 Renate Egli-Wildi: Züritüütsch verstaa, Züritüütsch rede A study book for the Zürich variant of Swiss German, intended for fluent German speakers, published by the Society for Swiss German, Zürich Section. 108 pages, 2 CDs. Küsnacht 2007. ISBN 978-3-033-01382-7 (in German)
 Fleischer, Jürg; Schmid, Stephan (2006), "Zurich German", Journal of the International Phonetic Association 36 (2)
 Heinz Gallmann: Zürichdeutsches Wörterbuch Zurich German Dictionary. 695 pages NZZ Llibru, Zürich 2009, ISBN 978-3-03823-555-2

 Enllaces esternos 
 Idioma alemánicu en Ethnologue.
 Tonbeispiele
 Lehrmittel «Züritüütsch/Schweizerdeutsch»
 Verweis auf mehrere Lehrmittel zu Zürichdeutsch; «Züritüütsch verstaa, Züritüütsch rede»
 Viktor Schobingers Webpräsenz mit der Liste seiner Bücher auf Zürichdeutsch 

Categoría:Cantón de Zúrich
Categoría:Llingües de Suiza
Categoría:Dialeutos del alemán