Idioma mazahua
{{Incubator|code= maz}}
{{Ficha d'idioma |nome =
Mazahua
|nativu = ''Jñatio''
|familia madre = mesoamérica
|países={{MEX}}
|zona=[[Estáu de Méxicu]] y [[Michoacán]], comunidaes migrantes en ([[Ciudá de Méxicu]], [[Coahuila]], [[Querétaro]], [[Baxa California]], [[Jalisco]], [[Aguascalientes]] y [[Chihuahua]].)
|falantes= 151&nbsp;897
|h=151&nbsp;897
|rank=''Non nos 100 mayores''
|familia=[[Llingües otomangue]]<br />
&nbsp;Otomangueanas occidentales<br />
&nbsp;&nbsp;[[Llingües otopames|Oto-pameanas]]<br />
&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Idioma mazahua'''
|escritura=[[Alfabetu llatín|Llatín]]
|oficial=En [[Méxicu]] tien reconocencia como llingua nacional<ref>[https://web.archive.org/web/20070208095913/http://www.sep.gob.mx/work/resources/LocalContent/62817/12/ley_gen_derechos_ling_indigenas_2.htm ''Llei Xeneral de Derechos Llingüísticos de los Pueblos Indíxenes'']</ref>
|axencia=[[Secretaría d'Educación Pública (Méxicu)|SEP]]
|mapa=[[Ficheru:Mazahua language.png|280px]]
|iso1= |iso3=maz}}
La '''llingua mazahua''' ye una [[Llingües de Méxicu|llingua]] que se fala nel centru de [[Méxicu]]. Los sos falantes denominen a la llingua col nome de '''jñatio''', col que tamién se designen a sigo mesmos los [[mazahua|mazahues]]. Esti postreru ye un [[etnónimo]] [[náhuatl]] que significa ''xente que tien venados''.

L'idioma mazahua pertenez al grupu llingüísticu otopameano de la [[llingües otomangueanas|familia otomangue]]. Xunto con otros sesenta y dos llingües, el mazahua ye reconocíu como llingua nacional en Méxicu, cola mesma validez que l'idioma español en tol so territoriu.<ref>[https://web.archive.org/web/20070208095913/http://www.sep.gob.mx/work/resources/LocalContent/62817/12/ley_gen_derechos_ling_indigenas_2.htm ''Llei Xeneral de Derechos Llingüísticos de los Pueblos Indíxenes''], decretu publicáu'l [[13 de marzu]] de [[2003]].</ref> Los mazahuas tienen un altu grau de billingüismu col [[idioma español]] y concéntrense principalmente ente los montes del [[Estáu de Méxicu]] y de [[Michoacán]], nel [[valle de Ixtlahuaca]] a 36&nbsp;km de la ciudá de Toluca, Edo. de Méxicu, especialmente nel conceyu de [[San Felipe del Progresu]]. Sicasí, tamién esisten nucleos importantes de falantes d'esta llingua na ciudá de [[Toluca]], la ciudá de [[Zitácuaro]], la [[Ciudá de Méxicu]] y na ciudá de [[Torrexón]], entidá na que conformen la sesta comunidá llingüística dempués de los falantes d'español, náhuatl, otomí, mixteco y zapoteco.

Les llingües más cercanes al mazahua son la [[idioma otomí|otomí]], [[Idioma matlatzinca|matlatzinca]] y el [[Idioma tlahuica|tlahuica]], llingües coles que forma'l grupu otopameano. El mazahua ye una [[llingua tonal]], y estrema tonos altu, baxu y descendente en cualesquier sílaba, sacante na postrera.

== Descripción llingüística ==
El mazahua tien una fonoloxía y una morfoloxía bastante complexes.<ref>Knapp, 1996</ref> La complexidá de la fonoloxía traducir nel eleváu númberu de segmentos fonémicos, ente que la complexidá morfolóxica dase especialmente nel verbu.

L'inventariu consonánticu del mazahua vien dau por:<ref>Michael Knapp, 2002, p. 67</ref>
{| {{tablaguapa}}
|-align=center style="text-align:center; font-size:larger;"
! rowspan="2" |
! colspan="3" | [[Consonante billabial|Billabial]]
! colspan="3" | [[Consonante alveolar|Alveolar]]
! colspan="3" | [[Consonante palatal|Palatal]]
! colspan="3" | [[Consonante velar|Velar]]
! colspan="3" | [[Consonante labiovelar|Llabiu-<br />velar]]
! colspan="3" | [[Consonante glotal|Glotal]]
|-align=center
! aspir !! sorda !! sonor !! aspir !! sorda !! sonor !! aspir !! sorda !! sonor !! aspir !! sorda !! sonor !! aspir !! sorda !! sonor !! aspir !! sorda !! sonor
|-align=center style="text-align:center; font-size:larger;"
! rowspan="2" | [[Consonante nasal|Nasal]]
| || {{IPA|m̥ }} || {{IPA|m}} || || {{IPA|n̊}} || {{IPA|n}} || || {{IPA|ɲ̊}} || {{IPA|ɲ}}
| colspan="3" |
| colspan="3" |
| colspan="3" |
|-align=center style="text-align:center; font-size:larger;"
| colspan="3" |{{IPA|mʼ}}
| colspan="3" |{{IPA|nʼ}}
| colspan="3" |{{IPA|ɲʼ}}
| colspan="3" |
| colspan="3" |
| colspan="3" |
|-align=center style="text-align:center; font-size:larger;"
! rowspan="2" | [[Consonante oclusiva|Oclusiva]]
| {{IPA|pʰ}} || {{IPA|p}} ||
| {{IPA|tʰ}} || {{IPA|t}} ||
| colspan="3" |
| {{IPA|kʰ}} || {{IPA|k}} ||
| {{IPA|kʷʰ}} || {{IPA|kʷ}} ||
| colspan="3" |{{IPA|ʔ}}
|-align=center style="text-align:center; font-size:larger;"
| || {{IPA|pʼ}} || {{IPA|ɓ}} || || {{IPA|tʼ}} || {{IPA|ɗ}}
| colspan="3" |
| || {{IPA|kʼ}} ||
| || {{IPA|kʼʷ}} ||
| colspan="3" |
|-align=center style="text-align:center; font-size:larger;"
! rowspan="2" | [[Consonante africada|Africada]]
| colspan="3" |
| {{IPA|ʦʰ}} || {{IPA|ʦ}} || {{IPA|ʣ}}
| {{IPA|ʧʰ}} || {{IPA|ʧ}}||
| colspan="3" |
| colspan="3" |
| colspan="3" |
|-align=center style="text-align:center; font-size:larger;"
| colspan="3" |
| || {{IPA|ʦʼ}} ||
| || {{IPA|ʧʼ}} ||
| colspan="3" |
| colspan="3" |
| colspan="3" |
|-align=center style="text-align:center; font-size:larger;"
! rowspan="2" |[[Consonante fricativa|Fricativa]]
| || || {{IPA|β}}
| {{IPA|sʰ}} || {{IPA|s}} || {{IPA|z}}
| || {{IPA|ʃ}} || {{IPA|ʒ}}
| || || {{IPA|ɣ}}
| colspan="3" |
| colspan="3" |{{IPA|h}}
|-align=center style="text-align:center; font-size:larger;"
| colspan="3" |
| colspan="3" | {{IPA|sʼ}}
| colspan="3" |
| colspan="3" |
| colspan="3" |
| colspan="3" |
|-align=center style="text-align:center; font-size:larger;"
! rowspan="2" | [[Sonorante]]
| colspan="3" |
| colspan="3" | {{IPA|ɾ}}
| || {{IPA|j̥ }} || {{IPA|j}}
| || {{IPA|w̥ }} || {{IPA|w}}
| colspan="3" |
| colspan="3" |
|-align=center style="text-align:center; font-size:larger;"
| colspan="3" |
| colspan="3" |
| colspan="3" |{{IPA|jʼ}}
| colspan="3" |{{IPA|wʼ}}
| colspan="3" |
| colspan="3" |
|}
El signu /{{IPA|ʼ}}/ denota que se trata de [[consonante eyectiva|consonantes eyectivas]] o glotalizadas.

Tocantes a les vocales l'inventariu ye:
{| {{tablaguapa}}
|- style="text-align:center; font-size:larger;"
! rowspan="2" |
! colspan="3" | '''orales'''
! colspan="3" | '''nasales'''
|- style="text-align:center; font-size:larger;"
|anterior
|central
|posterior
|anterior
|central
|posterior
|- style="text-align:center; font-size:larger;"
! '''zarraes'''
| {{IPA|i}} || {{IPA|ɨ}} || {{IPA|o}}
| {{IPA|ĩ}} || {{IPA|<s>ĩ</s>}} || {{IPA|ũ}}
|- style="text-align:center; font-size:larger;"
! '''medies'''
| {{IPA|y}} || {{IPA|ə}} || {{IPA|o}}
| rowspan="2" |{{IPA|ẽ}}
| rowspan="2" |{{IPA|ã}}
| rowspan="2" |{{IPA|õ}}
|- style="text-align:center; font-size:larger;"
! '''abiertes'''
| {{IPA|ɛ}} || {{IPA|a}} || {{IPA|ɔ}}
|-
|}

=== Escritura ===
Los españoles introducieron l'[[alfabetu llatín]], que foi utilizáu pa rexistrar una gran cantidá de pallabres. La ortografía de mazahua usa dos distintos grafíes nes vocales: una barra pa les vocales nasalizadas y unu grave pal [[oclusiva glotal|saltillo]].

Anguaño, esisten dos convenciones distintos qu'usen distintos subconxuntos del [[alfabetu llatín]]: la ortografía tradicional y la ortografía práctica de la [[Secretaría d'Educación Pública (Méxicu)|SEP]]. La [[Secretaría d'Educación Pública (Méxicu)|Secretaría d'Educación Pública de Méxicu]] (SEP) ye la institución que regula les regles de la ortografía, y la qu'estableció un sistema d'escritura práctico que s'enseña nos programes d'educación primaria billingües nes comunidaes indíxenes. El siguiente cuadru recueye convenciones usaes na ortografía mazahua y na ortografía de les variantes pa trescribir los distintos fonemes:
Kkkksdjdinxkd
{| cellpadding="4" cellspacing="0" {{tablaguapa}} style="text-align: center;"
|-
| Fonemes ||{{IPA|/a, a:/}} || IPA|/y, y:/ || IPA|/i, i:/ || IPA|/o, o:/ || IPA|/o, o:/ ||{{IPA|/p/}} || {{IPA|/t/}} || {{IPA|/k/}} || {{IPA|/kʷ/}} || {{IPA|/ʔ/}} || {{IPA|/ʦ/}} || {{IPA|/ʧ/}} || {{IPA|/t͡ɬ/}} || {{IPA|/s/}} || {{IPA|/ʃ/}} || {{IPA|/l/}} || {{IPA|/j/}} || {{IPA|/w/}} || {{IPA|/m/}} || {{IPA|/n/}}
|-
| Alfabetu ||A a<br />(Ⱥ ⱥ) || Y y<br />(Ɇ ɇ) || I i || O o<br />(Ø ø) || O o<br />(O̷ o̷) <!-- Nueves en Unicode 11.0: &#xA7B8; &#xA7B9; --> || B b || D d || G g || K k || || Ts ts || Ch ch || Zh zh || S s || X x || L l || Y y || W w || M m || N n
|}

=== Carauterístiques lliteraries ===
El mazahua tien un amenorgáu númberu de testos que nos apurran datos sobre les sos carauterístiques lliteraries, pero ye posible atopar dellos testos:

:''Ts'ik'etrjo nzhenchju̷'' 'pequeñu corderu'
:''a ri b'o̷b'o̷ba k'o nuts'k'y'', 'ven, contigo xuegu' 
:''ejedya jyos'o̷ nrrenchju̷'', 'y llambe bien tienru'
:''kja nuin trroxdyzigo'', 'el mio pálidu pescuezu'
:''jyezi k'o̷ra nrroru̷'' 'déxame que jale'
:''nuin xidyoge tonru̷'', 'la to llana bien sueve,'
:''jyezi ra s'o̷tr'o̷'' 'déxame besar'
:''nuin jmige nuna ø'ø '' 'el to pachoncita cara,'
:''na punkju̷ mⱥjⱥ, xopu̷ji nu ngoxti nu kjɇɇ nu ba sⱥjⱥ'' 'allegres, bien allegres; bienveníu l'añu'

=== Gramática ===
El mazahua ye una llingua bien próxima al [[idioma otomí|otomí]]. Al igual que'l otomí tien artículu definíu (''nu-'' 'el, la') ya indefiníu (''na-'' 'un, una'), que la so forma en plural ye común a dambos (''yo-'' 'los, les, unos, unes'). Los nomes nun estremen de normal singular de plural, anque les formes poseíadas de los mesmos pueden estremar si'l posesor ye singular o plural:
:'''{{IPA|xin-ʣumwɨ}}''' 'la mio casa, les mios cases'
:'''{{IPA|xin-ʣumwɨ-hi}}''' 'la nuesa casa, les nueses cases'
Nel verbu sicasí estrémense trés [[númberu gramatical|númberos gramaticales]]: singular, plural y [[númberu dual|dual]]. Una forma verbal conxugada de normal tien la siguiente estructura:<ref>Soustelle, 1937, páxs.286-287</ref>
{| {{tablaguapa}}
|-
! colspan="3"|<small>[[tiempu gramatical#Tiempu, aspeutu y manera (TAM)|TIEMPU/MANERA/ASPEUTU]]</small> + raigañu + <small>[[persona gramatical|PERSONA]] + [[númberu gramatical|NÚMBERU]]</small>
|-
| ''ra-xi-ko-Ø'' || (<small>[[presente (gramática)|PRES]]</small>-dormir-<small>1ªPERS.-[[singular|SING]]</small>) || 'duermo'
|-
|''ra-xi-nu-Ø'' || (<small>PRES</small>-dormir-<small>3ªPERS.-[[singular|SING]]</small>) || 'duerme'
|-
|''ru-nyona-ko-hi'' || (<small>[[pasáu|PAS]]</small>-comer-<small>1ªPERS.-[[plural|PLU]]</small>) || 'Comimos'
|-
|''ru-nyona-nu-Ø'' || (<small>PAS</small>-comer-<small>3ªPERS.-[[singular|SING]]</small>) || 'Comió'
|}
Los nomes usen llargamente los prefixos pa la [[derivación (llingüística)|derivación]]:
:(deverbativo d'aición verbal) {{IPA|hɛʤɛ}} 'filar' > {{IPA|tʰɛʤɛ}} 'fusu'
:(deverbativo d'axente) {{IPA|biʒi}} 'música' > {{IPA|bɛbiʒi}} 'músicu (persona)'

=== Comparanza léxica ===
El siguiente cuadru compara los numberales varies [[variedá llingüística|variedaes]] de mazahua:
{|{{tablaguapa}}
|- style="background:#efefef;"
! rowspan="2"| <small>GLOSA</small>
! colspan="7"| Mazahua<ref>Jacques Soustelle, 1938</ref>
! rowspan="2"| <span style="font-variant:small-caps">proto-<br />mazahua</span>
! rowspan="2"| <span style="font-variant:small-caps">proto-<br />otomí</span>
! rowspan="2"| <span style="font-variant:small-caps">proto-<br />matlazinca</span>
|-
! s. XVII
!L'Oru
!Atlacomulco
! Yeche
! Francisco<br /> Serrato
! Almoloya
! S. Bart.<br />del Llanu
|-align="center"
! 1
| daha || daha || nah<s>ĩ</s> || daha || daa || na || na || *<sup>n</sup>daha || *ʔna || *<sup>n</sup>dá
|- align="center"
! 2
| yehe || yehe || yɛhɛ || yehe || yɛɛ || yɛ || yihɛ || *ye-he || *yó-hó || *-nó
|- align="center"
! 3
| eñhii || ninʔi || nihi || ninʔi|| nii || nin || ñi || *ninʔi || *ʔñu || *-yu/*-ʃo
|-align="center"
! 4
| zioho || ʣiyo || ʣiyo ||ʣiyo|| ziho || ʣiyo || ʒiyo || *ʣi-yo || *góhó || *kunhó
|- align="center"
! 5
| zicha || ʦiʧ<sup>ʔ</sup>aha || ʦiʧa || ʣiʧ<sup>ʔ</sup>a || ʦiʧa || ʦiʧa || ʧiʧa || *ʦiʧʔa || *kʔ<s>ĭ</s>tʔa || *k<sup>w</sup>i-t<sup>ʔ</sup>a
|-align="center"
! 6
| nantto || ñãnto || ñãnto || ñãnto || ñãnto || ñãnto || ñãnto || *ʔɾa-tó|| *<sup>(ʔ)ɾa-<sup>n</sup>tó || *<sup>n</sup>dáh-<sup>n</sup>tó
|- align="center"
! 7
| yencho || yenʧo || yenʧo || yenʧo || yenʧo || yenʧo || yenʧo || *ye-<sup>n</sup>ʧo || *yo-tó || *ñe-<sup>n</sup>to
|- align="center"
! 8
| ñincho || ninʧo || yinʧo || ñinʧo || ninʧo || ñinʧo || ñinʧo || *nin-<sup>n</sup>ʧo || *hñã-tó || *ñe-kunhó
|- align="center"
! 9
| zincho || zinʧo || ʣinʧo || ʣinʧo || (nuebe) || (nuebe) || zinʧo || *ʣi-<sup>n</sup>ʧo || *g<s>í</s>tó ||
|- align="center"
! 10
| decha || ʤyʦaha || yeʧ<sup>ʔ</sup>a || yeʧ<sup>ʔ</sup>a || ʤyʧa || yeʧa || ʤyʧ<sup>ʔ</sup>a || | *ye-ʧʔa || *ʔɾɛtʔa || *<sup>n</sup>dah-t<sup>ʔ</sup>a
|-align="center"
! 'cabeza'
| ñi|| ñiʔi || ñi || nii || ñi || ñi || ñi || *ninʔ || *ñá (<*yã) || *nu
|- align="center"
! 'güeyu'
| cho || ndoo || ʧo || ʒoo || ʒoo || ɾo || ʧo || *<sup>n</sup>to || *dɔ || *<sup>n</sup>ta
|- align="center"
! 'oreya'
| zo || nzõõ || to || ʣõõ || || gõ || ʧõ || || *gũ ||
|- align="center"
! 'mano'
| ye || ʤyʔy || bw<s>i</s>ʤy || yee || ʤyʔy || ye || ye || *yeʔ || *ʔyé || *yé
|- align="center"
! 'pie'
| hua || g<sup>w</sup>aʔa || k<sup>w</sup>a || k<sup>w</sup>aa || g<sup>w</sup>aʔa || k<sup>w</sup>a || k<sup>w</sup>a || *k<sup>w</sup>a || *gwá || *mo
|- align="center"
! 'sangre'
| qhi, çi || k<sup>ʔ</sup>iʔi || || k<sup>ʔ</sup>iʔi || tsii || k<sup>ʔ</sup>i || tsi || *kʔi || *khí || *ʧíhya
|- align="center"
! 'maíz'
| cho || jeʧo || dɛʧo || jeʧo || dɛʧo || ɾdɛʧo || dɛʧo || *deʧo || *det<sup>h</sup>ã || *dat<sup>ʔ</sup>wi
|- align="center"
! 'chile'
| y || iʔi || i || ʔi || ʔiʔi || ʔi || ʔi || *ʔi || *ʔí || *himí
|- align="center"
! 'sal'
| o || || ʔo || ʔõʔõ || ʔõ || ʔõ || hõ || *ʔõ || *ʔũ || *t<sup>ʔ</sup>usi
|- align="center"
! 'carne'
| gues, zee || ngɛ || ngɛh-ɛ || nzɛɛ || ngɛɛ || ngɛ || ngɛ || *n-gue || *n-g<s>í</s> || *ríní
|- align="center"
! 'caballu<ref>Esta pallabra significaría orixinalmente 'venado, venáu'</ref>
| paɾy || p<sup>ʔ</sup>aɾ<s>i</s> || p<sup>ʔ</sup>aɾ<s>i</s> || p<sup>ʔ</sup>aɾ<s>i</s> || p<sup>ʔ</sup>aɾ<s>i</s> || p<sup>ʔ</sup>aɾ<s>i</s> || p<sup>ʔ</sup>ani || *phar<s>i</s> || *phani ||
|- align="center"
! 'tierra'
| homue || || hom<sup>ʔ</sup>w<s>ĩ</s> || hõm<sup>ʔ</sup>w<s>ĩ</s> || hõm<sup>ʔ</sup>w<s>ĩ</s> || hõma || hõma || *homʔw<s>ĩ</s> || *hɔi ||
|- align="center"
! 'piedra'
| do || || ndo || nɾo || ɾoo || || mezo || *<sup>n</sup>do || *dó || *<sup>n</sup>to
|- align="center"
! 'sol, lluz'
| yhaɾy || yáɾ<s>i</s> || hyaɾ<s>i</s> || hyaɾ<s>i</s> || yáɾ<s>i</s> || hyaɾi || yáɾi || *hyaɾi || *hyádi || *yahbi
|- align="center"
! 'cielu'
| ahezi || hɛ̃se || hɛ̃se || hɛ̃nse || hɛ̃ze || hɛ̃ns<s>i</s> || hɛ̃sɛ || || ||
|- align="center"
! 'agua'
| dehe || dehe || dehe || dɛhɛ || ɾɛɛ || ɾɛ || dɛhɛ || *dehe || *déhé || *<sup>n</sup>tá-wi
|- align="center"
! 'fríu'
| ze || || sɛ || sɛh-ɛ || sɛɛ || nsɛ || sɛ || *se(y) || *ʦɛ´ || *ʦé
|- align="center"
! 'calor'
| pa || || pa || pah-a || pa || pa || pa || *pa || *pa || *pá-
|- align="center"
! 'día'
| pa || || pa || pa || pa || padya || pa || *pa || *pá ||
|- align="center"
! 'nueche'
| xõmue || ʃõmw<s>ũ</s> || ʃõmw<s>ĩ</s> || ʃõmw<s>ĩ</s> || ʃõm<s>ĩ</s> || ʃõm<s>ĩ</s> || ʃõm<s>ĩ</s> || *šõmwi || *(n-)šũi || *ʃũi
|- align="center"
! 'añu'
| chee || k<sup>ʔ</sup>y || k<sup>ʔ</sup>y || k<sup>ʔ</sup>y || k<sup>ʔ</sup>i || k<sup>ʔ</sup>y || || *kʔy- || *kʔeya || *k<sup>ʔ</sup>iʧ<s>i</s>
|- align="center"
! 'casa'
| zumue || ʣo || zumw<s>ĩ</s> || gumw<s>ĩ</s> || gumw<s>ĩ</s> || gumw<s>ĩ</s> || ʣumw<s>ĩ</s> || *gũ-mw<s>ĩ</s> || *n-gũ || *báʔnin
|- align="center"
! 'mercáu'
| chomue || ʧõm<s>ĩ</s> || ʧõmw<s>ĩ</s> || ʒõmw<s>i</s> || ʒomw<s>ĩ</s> || ʧõm<s>ĩ</s> || ʧõma || *ʧomi || || *tetani
|- align="center"
! 'muyer'
| chixu || diʃo || (bɛñ<s>i</s>) || ɾis<s>ĩ</s> || ɾiʃo || ɾiʃõ || dinʃõ || *ndi-šo || *(ši-)ʦo- ||
|- align="center"
! 'home'
| ondee || bɛzo || bɛzo || bwɛzo || bɛzo || bɛzo || bɛzo || *wɛ-zo || ||
|}

== Referencies ==
=== Notes ===
{{llistaref|2}}

=== Bibliografía ===
*Knapp Ring, Michael Herbert, Fonoloxía del mazahua, Tesis de llicenciatura, ENAH, Méxicu, 1996
*Michael Knapp, 2002 “Elementos de dialeutoloxía Mazahua" En: "Del Cora Al Maya Yucateco: Estudios Llingüísticos Sobre Delles Llingües Indíxenes Mexicanes" Paulette Levy (Ed.), Universidá Nacional Autónoma de Méxicu.

== Ver tamién ==
* [[Llingües de Méxicu]]
* [[Llingües otomangueanas]]
* [[Mazahua]]

== Referencies ==
{{llistaref}}
=== Bibliografía ===
*Amador Hernández, Maricela (1976): ''Gramática del mazahua de San Antonio Pueblo Nuevu'', Tesis de llicenciatura, Méxicu: Escuela Nacional d'Antropoloxía y Hestoria.
*Bartolomew, Doris (1965): ''The reconstruction of Otopamean (Mexico)'', Tesis de doctoráu, Illinois: Universidá de Chicago.
*Escalante Hernández, Roberto (1990): "Glotocronología de los dialeutos mazahuas", ''Quadrivium'' 2: 77-78.
*Knapp Ring, Michael (1996): ''Fonoloxía del mazahua'', Tesis de llicenciatura, Méxicu: Escuela Nacional d'Antropoloxía y Hestoria.
*Jacques Soustelle [1937](1992): ''La familia llingüística Otomí-Pame de Méxicu Central'', Fondu de Cultura Económica, Méxicu DF, ISBN 968-16-4116-7.

== Enllaces esternos ==
*{{Enllaz rotu|1=''Diccionariu Español-Mazahua'', nel sitiu de AULEX (Méxicu) |2=http://aulex.org/ye-maz/ |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}
* http://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/maz/Jña_jñatrjo - Artículu n'idioma Mazahua en incubator







{{Tradubot|Idioma mazahua}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Llingües otopameanes|Mazahua]]
[[Categoría:Llingües de Méxicu|Mazahua]]
[[Categoría:Pueblu mazahua]]
La llingua mazahua ye una llingua que se fala nel centru de Méxicu. Los sos falantes denominen a la llingua col nome de jñatio, col que tamién se designen a sigo mesmos los mazahues. Esti postreru ye un etnónimo náhuatl que significa xente que tien venados.

L'idioma mazahua pertenez al grupu llingüísticu otopameano de la familia otomangue. Xunto con otros sesenta y dos llingües, el mazahua ye reconocíu como llingua nacional en Méxicu, cola mesma validez que l'idioma español en tol so territoriu.Llei Xeneral de Derechos Llingüísticos de los Pueblos Indíxenes, decretu publicáu'l 13 de marzu de 2003. Los mazahuas tienen un altu grau de billingüismu col idioma español y concéntrense principalmente ente los montes del Estáu de Méxicu y de Michoacán, nel valle de Ixtlahuaca a 36 km de la ciudá de Toluca, Edo. de Méxicu, especialmente nel conceyu de San Felipe del Progresu. Sicasí, tamién esisten nucleos importantes de falantes d'esta llingua na ciudá de Toluca, la ciudá de Zitácuaro, la Ciudá de Méxicu y na ciudá de Torrexón, entidá na que conformen la sesta comunidá llingüística dempués de los falantes d'español, náhuatl, otomí, mixteco y zapoteco.

Les llingües más cercanes al mazahua son la otomí, matlatzinca y el tlahuica, llingües coles que forma'l grupu otopameano. El mazahua ye una llingua tonal, y estrema tonos altu, baxu y descendente en cualesquier sílaba, sacante na postrera.

 Descripción llingüística 
El mazahua tien una fonoloxía y una morfoloxía bastante complexes.Knapp, 1996 La complexidá de la fonoloxía traducir nel eleváu númberu de segmentos fonémicos, ente que la complexidá morfolóxica dase especialmente nel verbu.

L'inventariu consonánticu del mazahua vien dau por:Michael Knapp, 2002, p. 67
 Billabial Alveolar Palatal Velar Llabiu-velar Glotal aspir  sorda  sonor  aspir  sorda  sonor  aspir  sorda  sonor  aspir  sorda  sonor  aspir  sorda  sonor  aspir  sorda  sonor Nasal               Oclusiva                                Africada              Fricativa                 Sonorante         
El signu // denota que se trata de consonantes eyectivas o glotalizadas.

Tocantes a les vocales l'inventariu ye:
 orales nasalesanteriorcentralposterioranteriorcentralposterior zarraes           medies      abiertes     

 Escritura 
Los españoles introducieron l'alfabetu llatín, que foi utilizáu pa rexistrar una gran cantidá de pallabres. La ortografía de mazahua usa dos distintos grafíes nes vocales: una barra pa les vocales nasalizadas y unu grave pal saltillo.

Anguaño, esisten dos convenciones distintos qu'usen distintos subconxuntos del alfabetu llatín: la ortografía tradicional y la ortografía práctica de la SEP. La Secretaría d'Educación Pública de Méxicu (SEP) ye la institución que regula les regles de la ortografía, y la qu'estableció un sistema d'escritura práctico que s'enseña nos programes d'educación primaria billingües nes comunidaes indíxenes. El siguiente cuadru recueye convenciones usaes na ortografía mazahua y na ortografía de les variantes pa trescribir los distintos fonemes:
Kkkksdjdinxkd
 Fonemes  /y, y:/ /i, i:/ /o, o:/ /o, o:/                              Alfabetu A a(Ⱥ ⱥ)  Y y(Ɇ ɇ)  I i  O o(Ø ø)  O o(O̷ o̷)   B b  D d  G g  K k   Ts ts  Ch ch  Zh zh  S s  X x  L l  Y y  W w  M m  N n

 Carauterístiques lliteraries 
El mazahua tien un amenorgáu númberu de testos que nos apurran datos sobre les sos carauterístiques lliteraries, pero ye posible atopar dellos testos:

Ts'ik'etrjo nzhenchju̷ 'pequeñu corderu'
a ri b'o̷b'o̷ba k'o nuts'k'y, 'ven, contigo xuegu' 
ejedya jyos'o̷ nrrenchju̷, 'y llambe bien tienru'
kja nuin trroxdyzigo, 'el mio pálidu pescuezu'
jyezi k'o̷ra nrroru̷ 'déxame que jale'
nuin xidyoge tonru̷, 'la to llana bien sueve,'
jyezi ra s'o̷tr'o̷ 'déxame besar'
nuin jmige nuna ø'ø  'el to pachoncita cara,'
na punkju̷ mⱥjⱥ, xopu̷ji nu ngoxti nu kjɇɇ nu ba sⱥjⱥ 'allegres, bien allegres; bienveníu l'añu'

 Gramática 
El mazahua ye una llingua bien próxima al otomí. Al igual que'l otomí tien artículu definíu (nu- 'el, la') ya indefiníu (na- 'un, una'), que la so forma en plural ye común a dambos (yo- 'los, les, unos, unes'). Los nomes nun estremen de normal singular de plural, anque les formes poseíadas de los mesmos pueden estremar si'l posesor ye singular o plural:
 'la mio casa, les mios cases'
 'la nuesa casa, les nueses cases'
Nel verbu sicasí estrémense trés númberos gramaticales: singular, plural y dual. Una forma verbal conxugada de normal tien la siguiente estructura:Soustelle, 1937, páxs.286-287
TIEMPU/MANERA/ASPEUTU + raigañu + PERSONA + NÚMBERU ra-xi-ko-Ø  (PRES-dormir-1ªPERS.-SING)  'duermo'ra-xi-nu-Ø  (PRES-dormir-3ªPERS.-SING)  'duerme'ru-nyona-ko-hi  (PAS-comer-1ªPERS.-PLU)  'Comimos'ru-nyona-nu-Ø  (PAS-comer-3ªPERS.-SING)  'Comió'
Los nomes usen llargamente los prefixos pa la derivación:
(deverbativo d'aición verbal)  'filar' >  'fusu'
(deverbativo d'axente)  'música' >  'músicu (persona)'

 Comparanza léxica 
El siguiente cuadru compara los numberales varies variedaes de mazahua:
 GLOSA MazahuaJacques Soustelle, 1938 proto-mazahua proto-otomí proto-matlazinca s. XVIIL'OruAtlacomulco Yeche Francisco Serrato Almoloya S. Bart.del Llanu 1 daha  daha  nahĩ  daha  daa  na  na  *ndaha  *ʔna  *ndá 2 yehe  yehe  yɛhɛ  yehe  yɛɛ  yɛ  yihɛ  *ye-he  *yó-hó  *-nó 3 eñhii  ninʔi  nihi  ninʔi nii  nin  ñi  *ninʔi  *ʔñu  *-yu/*-ʃo 4 zioho  ʣiyo  ʣiyo ʣiyo ziho  ʣiyo  ʒiyo  *ʣi-yo  *góhó  *kunhó 5 zicha  ʦiʧʔaha  ʦiʧa  ʣiʧʔa  ʦiʧa  ʦiʧa  ʧiʧa  *ʦiʧʔa  *kʔĭtʔa  *kwi-tʔa 6 nantto  ñãnto  ñãnto  ñãnto  ñãnto  ñãnto  ñãnto  *ʔɾa-tó *<sup>(ʔ)ɾa-ntó  *ndáh-ntó 7 yencho  yenʧo  yenʧo  yenʧo  yenʧo  yenʧo  yenʧo  *ye-nʧo  *yo-tó  *ñe-nto 8 ñincho  ninʧo  yinʧo  ñinʧo  ninʧo  ñinʧo  ñinʧo  *nin-nʧo  *hñã-tó  *ñe-kunhó 9 zincho  zinʧo  ʣinʧo  ʣinʧo  (nuebe)  (nuebe)  zinʧo  *ʣi-nʧo  *gító  10 decha  ʤyʦaha  yeʧʔa  yeʧʔa  ʤyʧa  yeʧa  ʤyʧʔa  *ye-ʧʔa  *ʔɾɛtʔa  *ndah-tʔa 'cabeza' ñi ñiʔi  ñi  nii  ñi  ñi  ñi  *ninʔ  *ñá (<*yã)  *nu 'güeyu' cho  ndoo  ʧo  ʒoo  ʒoo  ɾo  ʧo  *nto  *dɔ  *nta 'oreya' zo  nzõõ  to  ʣõõ   gõ  ʧõ   *gũ  'mano' ye  ʤyʔy  bwiʤy  yee  ʤyʔy  ye  ye  *yeʔ  *ʔyé  *yé 'pie' hua  gwaʔa  kwa  kwaa  gwaʔa  kwa  kwa  *kwa  *gwá  *mo 'sangre' qhi, çi  kʔiʔi   kʔiʔi  tsii  kʔi  tsi  *kʔi  *khí  *ʧíhya 'maíz' cho  jeʧo  dɛʧo  jeʧo  dɛʧo  ɾdɛʧo  dɛʧo  *deʧo  *dethã  *datʔwi 'chile' y  iʔi  i  ʔi  ʔiʔi  ʔi  ʔi  *ʔi  *ʔí  *himí 'sal' o   ʔo  ʔõʔõ  ʔõ  ʔõ  hõ  *ʔõ  *ʔũ  *tʔusi 'carne' gues, zee  ngɛ  ngɛh-ɛ  nzɛɛ  ngɛɛ  ngɛ  ngɛ  *n-gue  *n-gí  *ríní 'caballuEsta pallabra significaría orixinalmente 'venado, venáu' paɾy  pʔaɾi  pʔaɾi  pʔaɾi  pʔaɾi  pʔaɾi  pʔani  *phari  *phani  'tierra' homue   homʔwĩ  hõmʔwĩ  hõmʔwĩ  hõma  hõma  *homʔwĩ  *hɔi  'piedra' do   ndo  nɾo  ɾoo   mezo  *ndo  *dó  *nto 'sol, lluz' yhaɾy  yáɾi  hyaɾi  hyaɾi  yáɾi  hyaɾi  yáɾi  *hyaɾi  *hyádi  *yahbi 'cielu' ahezi  hɛ̃se  hɛ̃se  hɛ̃nse  hɛ̃ze  hɛ̃nsi  hɛ̃sɛ    'agua' dehe  dehe  dehe  dɛhɛ  ɾɛɛ  ɾɛ  dɛhɛ  *dehe  *déhé  *ntá-wi 'fríu' ze   sɛ  sɛh-ɛ  sɛɛ  nsɛ  sɛ  *se(y)  *ʦɛ´  *ʦé 'calor' pa   pa  pah-a  pa  pa  pa  *pa  *pa  *pá- 'día' pa   pa  pa  pa  padya  pa  *pa  *pá  'nueche' xõmue  ʃõmwũ  ʃõmwĩ  ʃõmwĩ  ʃõmĩ  ʃõmĩ  ʃõmĩ  *šõmwi  *(n-)šũi  *ʃũi 'añu' chee  kʔy  kʔy  kʔy  kʔi  kʔy   *kʔy-  *kʔeya  *kʔiʧi 'casa' zumue  ʣo  zumwĩ  gumwĩ  gumwĩ  gumwĩ  ʣumwĩ  *gũ-mwĩ  *n-gũ  *báʔnin 'mercáu' chomue  ʧõmĩ  ʧõmwĩ  ʒõmwi  ʒomwĩ  ʧõmĩ  ʧõma  *ʧomi   *tetani 'muyer' chixu  diʃo  (bɛñi)  ɾisĩ  ɾiʃo  ɾiʃõ  dinʃõ  *ndi-šo  *(ši-)ʦo-  'home' ondee  bɛzo  bɛzo  bwɛzo  bɛzo  bɛzo  bɛzo  *wɛ-zo  

 Referencies 
 Notes 

 Bibliografía 
Knapp Ring, Michael Herbert, Fonoloxía del mazahua, Tesis de llicenciatura, ENAH, Méxicu, 1996
Michael Knapp, 2002 “Elementos de dialeutoloxía Mazahua" En: "Del Cora Al Maya Yucateco: Estudios Llingüísticos Sobre Delles Llingües Indíxenes Mexicanes" Paulette Levy (Ed.), Universidá Nacional Autónoma de Méxicu.

 Ver tamién 
 Llingües de Méxicu
 Llingües otomangueanas
 Mazahua

 Referencies 

 Bibliografía 
Amador Hernández, Maricela (1976): Gramática del mazahua de San Antonio Pueblo Nuevu, Tesis de llicenciatura, Méxicu: Escuela Nacional d'Antropoloxía y Hestoria.
Bartolomew, Doris (1965): The reconstruction of Otopamean (Mexico), Tesis de doctoráu, Illinois: Universidá de Chicago.
Escalante Hernández, Roberto (1990): "Glotocronología de los dialeutos mazahuas", Quadrivium 2: 77-78.
Knapp Ring, Michael (1996): Fonoloxía del mazahua, Tesis de llicenciatura, Méxicu: Escuela Nacional d'Antropoloxía y Hestoria.
Jacques Soustelle [1937](1992): La familia llingüística Otomí-Pame de Méxicu Central, Fondu de Cultura Económica, Méxicu DF, ISBN 968-16-4116-7.

 Enllaces esternos 

 http://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/maz/Jña_jñatrjo - Artículu n'idioma Mazahua en incubator

Mazahua
Mazahua
Categoría:Pueblu mazahua