Llingües jicaque-tol
{{Ficha de familia de llingua
 | familia madre = Mesoamérica
 | font = white
 | zona = [[Francisco Morazán (departamentu)|Francisco Morazán]], [[Yoro]] (enantes [[Cortés (Hondures)|Cortés]])
 | países = {{HON}}
 | falantes = ~350 (1997)<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=jic Ethnologue report for language code: Tol]</ref>
 | familia = [[llingües hokanas|Hokano]] (?)<br />
&nbsp;[[Llingües tequistlateco-jicaques|Tequistlateco-Jicaque]]<br />
&nbsp;&nbsp;'''L. jicaque-tol'''
 | sub1 = Jicaque oriental (Tol)
 | sub2 = Jicaque occidental
 | mapa = [[Ficheru:Tolatecan Languages.png|280px|cantu]]
 | mapa_descripción = Llocalizaciones documentas de les llingües jicaque-tol (azul). Dientro d'Hondures la llocalización más occidental correspuende al Jicaque d'El Palmar (jicaque occidental), y les otres dos a los dos dialectos conocíos de Tol (jicaque oriental: Monte de la Flor y área de Orica).
}}
Les '''llingües jicaque-tol''' formen una familia de [[llingües indíxenes d'América|llingües indíxenes]] falaes n'[[Hondures]] polos [[tolupanes]] y enantes tamién polos jicaques d'El Palmar.

== Clasificación ==
La familia jicaque-tol ta formada por siquier dos llingües documentaes el '''jicaque occidental''' o jicaque d'El Palmar, anguaño estinguíu y conocíu namái por un vocabulariu curtiu publicáu por Membreño nel sieglu XIX<ref>Membreño, 1897, páxs. 195-6 y páxs. 233-42.</ref> y reeditáu por Lehmann a principios del sieglu XX,<ref>W. Lehman, 1920, páxs. 654-68.</ref> la otra llingua'l '''jicaque oriental''' o jicaque del Monte de la Flor, tamién llamáu '''tol''' o '''tolupán''', ye faláu entá por unos pocos centenar de persones cerca d'[[Orica]] ([[Hondures]]) y dellos vieyos nel [[departamentu de Yoro]]. Les dos llingües jicaque anque emparentaes guarden una cierta distancia, les estimaciones [[glotocronología|glotocronológicas]] dan ente 10 y 16 sieglos de separación.

=== Rellación con otres llingües ===
Estes llingües jicaque-tol tán emparentaes coles [[llingües tequistlateques]] falaes nel estáu mexicanu d'[[Oaxaca]] formando la [[llingües tequistlateco-jicaques|familia tequistlateco-jicaque]].<ref>L. Campbell, 1979, p. 965-966.</ref> Tamién se conxeturó bien especulativamente nesti últimu grupu podría tar rellacionáu coles [[llingües hokanas]] de Norteamérica.<ref>J. Greenberg & M. Swadesh, 1953.</ref>

== Descripción llingüística ==

=== Fonoloxía ===
L'inventariu fonolóxicu del proto-jicaque foi reconstruyíu por L. Campbell y Oltrogge:<ref>Campbell y Oltrogge, 1977</ref><ref>Campbell y Oltrogge, 1980</ref>
{| {{tablaguapa}}
! colspan="2"|
![[consonante llabial|Llabial]]
![[consonante alveolar|Alveolar]]
![[consonante palatal|Palatal]]
![[consonante velar|Velar]]
![[consonante glotal|Glotal]]
|- align="center"
! rowspan="4"|[[continuante|[- cont] ]]
! <small>[[consonante sorda|simple]]</small>
| style="font-size:larger;" |{{IPA|*p}}
| style="font-size:larger;" |{{IPA|*t, *c}}
|
| style="font-size:larger;" |{{IPA|*k}}
| style="font-size:larger;" |{{IPA|*ʔ}}
|- align="center"
! <small>[[aspiración (fonética)|apirada]]</small>
| style="font-size:larger;" |{{IPA|*pʰ}}
| style="font-size:larger;" |{{IPA|*tʰ, *cʰ}}
|
| style="font-size:larger;" |{{IPA|*kʰ}}
|
|- align="center"
! <small>[[glotalización|glotaliz.]]</small>
| style="font-size:larger;" |{{IPA|*pʼ}}
| style="font-size:larger;" |{{IPA|*tʼ, *cʼ}}
|
| style="font-size:larger;" |{{IPA|*kʼ}}
|
|- align="center"
! <small>[[consonante nasal|nasal]]</small>
| style="font-size:larger;" |{{IPA|*m}}
| style="font-size:larger;" |{{IPA|*n}}
|
|
|
|- align="center"
! rowspan="2"|[[continuante|[+ cont] ]]
! <small>[[fricativa]]</small>
| style="font-size:larger;" |{{IPA|(*β)}}
| style="font-size:larger;" |{{IPA|*s}}
|
|
| style="font-size:larger;" |{{IPA|*h}}
|- align="center"
! <small>[[aproximante]]</small>
| style="font-size:larger;" |{{IPA|*w}}
|
| style="font-size:larger;" |{{IPA|*y}}
|
|
|}
Los signos /{{IPA|c, c', c<sup>h</sup>}}/ son notaciones usaes convencionalmente polos [[alfabetu fonéticu americanista|americanistes]] para /{{IPA|ʦ, ʦ<sup>ʔ</sup>, ʦ<sup>h</sup>}}/. Les vocales reconstruyíes polos mimu autores inclúin amás de /{{IPA|*i, *y, *a, *o, *o}}/ la [[Vocal zarrada central non arrondada|vocal zarrada central]] /{{IPA|*ɨ}}/.

Dalgunes [[correspondencies fonétiques]] regulares ente'l jicaque oriental y l'occidental son les siguientes:
{|{{tablaguapa}}
|- align=center
! Proto-JT !! Jicaque Oc. !! Jicaque Or.<br />(Tolupán)
|- align=center
| *-p || -k || -p
|- align=center
| *-k || -k || -k
|- align=center
| *l- || d- || l-
|- align=center
| *-l || -n || -l
|- align=center
| *-m || -n || -m
|- align=center
| *k'- || k- || Ø
|- align=center
| *-k'- || -g- || -ʔ-
|- align=center
| *(-)ʦ'- || (-)ʧ- || (-)ʦ'-
|- align=center
| *ʦ<sup>h</sup> || ʃ || ʦ<sup>h</sup>
|- align=center
| *-ʦ- || -ʧ- || -s-
|- align=center
| *s- || ʧ- || s-
|- align=center
| *-s || Ø || -s
|}

<!-- === Léxicu ===
Delles pallabres tolupanes. 
 
{| {{tablabonita}} 
! Español 
! cabecera 1 
|----- 
| Sol 
| 
|-bgcolor="#EFEFEF" 
| Lluna | 
 
|----- 
| Río | 
 
|-bgcolor="#EFEFEF" 
| Aire | 
 
|----- 
| Agua | 
 
|}
 -->

== Ver tamién ==

* [[Llingües d'Hondures]]
* ''[[Diccionario de las Lenguas de Hondures]]''

== Referencies ==
{{llistaref}}

=== Bibliografía ===
* Campbell, Lyle (1979): "Middle American Languages" en ''The languages of native America: Historical and comparative assessment'', Campbell, Lyle; & [[Marianne Mithun|Mithun, Marianne]] (Eds.), Austin: University of Texas Press, páxs. 902-999.
* Campbell, Lyle, and David Oltrogge (1980): [http://www.humis.utah.edu/humis/docs/organization_919_1165625684.pdf "Proto-Tol (Jicaque)"], ''International Journal of American Linguistics'', Vol. 46, Non. 3 (Jul., 1980), páxs. 205-223.
* Holt, Dennis. (1999). ''Tol (Jicaque)''. Languages of the World/Materials 170. Munich: LincomEuropa.
* Consulta'l portal dedicáu al [http://ccet-aecid.hn/diccionarios ''Diccionario de las Lenguas de Hondures DLH''] y al de ''Hondureñismos'' de l'[[Academia Hondurana de la Llingua]] AHL, coeditado col [[Centru Cultural d'España en Tegucigalpa]]

[[:fr:Langues jicaques]]

{{Tradubot|Lenguas jicaque-tol}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Llingües tequistlateco-jicaques|Jicaque]]
[[Categoría:Llingües d'Hondures|Jicaque]]
[[Categoría:Cultura d'Hondures]]
[[Categoría:Etnies d'Hondures| ]]
[[Categoría:Patrimoniu Cultural Inmaterial de la Humanidá n'Hondures]]
[[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]]
Les llingües jicaque-tol formen una familia de llingües indíxenes falaes n'Hondures polos tolupanes y enantes tamién polos jicaques d'El Palmar.

 Clasificación 
La familia jicaque-tol ta formada por siquier dos llingües documentaes el jicaque occidental o jicaque d'El Palmar, anguaño estinguíu y conocíu namái por un vocabulariu curtiu publicáu por Membreño nel sieglu XIXMembreño, 1897, páxs. 195-6 y páxs. 233-42. y reeditáu por Lehmann a principios del sieglu XX,W. Lehman, 1920, páxs. 654-68. la otra llingua'l jicaque oriental o jicaque del Monte de la Flor, tamién llamáu tol o tolupán, ye faláu entá por unos pocos centenar de persones cerca d'Orica (Hondures) y dellos vieyos nel departamentu de Yoro. Les dos llingües jicaque anque emparentaes guarden una cierta distancia, les estimaciones glotocronológicas dan ente 10 y 16 sieglos de separación.

 Rellación con otres llingües 
Estes llingües jicaque-tol tán emparentaes coles llingües tequistlateques falaes nel estáu mexicanu d'Oaxaca formando la familia tequistlateco-jicaque.L. Campbell, 1979, p. 965-966. Tamién se conxeturó bien especulativamente nesti últimu grupu podría tar rellacionáu coles llingües hokanas de Norteamérica.J. Greenberg & M. Swadesh, 1953.

 Descripción llingüística 

 Fonoloxía 
L'inventariu fonolóxicu del proto-jicaque foi reconstruyíu por L. Campbell y Oltrogge:Campbell y Oltrogge, 1977Campbell y Oltrogge, 1980
LlabialAlveolarPalatalVelarGlotal[- cont]  simple apirada glotaliz. nasal[+ cont]  fricativa aproximante
Los signos // son notaciones usaes convencionalmente polos americanistes para //. Les vocales reconstruyíes polos mimu autores inclúin amás de // la vocal zarrada central //.

Dalgunes correspondencies fonétiques regulares ente'l jicaque oriental y l'occidental son les siguientes:
 Proto-JT  Jicaque Oc.  Jicaque Or.(Tolupán) *-p  -k  -p *-k  -k  -k *l-  d-  l- *-l  -n  -l *-m  -n  -m *k'-  k-  Ø *-k'-  -g-  -ʔ- *(-)ʦ'-  (-)ʧ-  (-)ʦ'- *ʦh  ʃ  ʦh *-ʦ-  -ʧ-  -s- *s-  ʧ-  s- *-s  Ø  -s

 Ver tamién 

 Llingües d'Hondures
 Diccionario de las Lenguas de Hondures

 Referencies 

 Bibliografía 
 Campbell, Lyle (1979): "Middle American Languages" en The languages of native America: Historical and comparative assessment, Campbell, Lyle; & Mithun, Marianne (Eds.), Austin: University of Texas Press, páxs. 902-999.
 Campbell, Lyle, and David Oltrogge (1980): "Proto-Tol (Jicaque)", International Journal of American Linguistics, Vol. 46, Non. 3 (Jul., 1980), páxs. 205-223.
 Holt, Dennis. (1999). Tol (Jicaque). Languages of the World/Materials 170. Munich: LincomEuropa.
 Consulta'l portal dedicáu al Diccionario de las Lenguas de Hondures DLH y al de Hondureñismos de l'Academia Hondurana de la Llingua AHL, coeditado col Centru Cultural d'España en Tegucigalpa

:fr:Langues jicaques

Jicaque
Jicaque
Categoría:Cultura d'Hondures
 
Categoría:Patrimoniu Cultural Inmaterial de la Humanidá n'Hondures
Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos