Monumentos d'Uviéu y del Reinu d'Asturies
{{Ficha de Patrimoniu de la Humanidá
| Nome =Monumentos d'Uviéu y del Principáu d'Asturies
| Imaxe =Santa maria del naranco-001.jpg
| Tamañu =250 
| Pie =Santa María del Naranco.
| País = {{ESP}}
| Tipu = Cultural
| Criterios = i, ii, iv
| ID = 312
| Rexón = [[Europa]] y [[América del Norte]]
| Añu = 1985
| Estensión = 1998
| Estensiones =
| peligru = 
}} 
[[Ficheru:Península ibérica 814.svg|right|thumb|250px|Reinu d'Asturies mientres el reináu d'Alfonso II.]]
Los '''Monumentos d'Uviéu y del Reinu d'Asturies''' entienden una serie d'edificaciones construyíes mientres el [[Reinu d'Asturies]]. Fueron declaraes [[Patrimoniu de la Humanidá]] pola [[Unesco]] en [[1985]] col nome de "Iglesias del Reinu d'Asturies"; siendo ampliada la denominación en [[1998]] pa incluyir la [[Cámara Santa d'Uviéu]], la [[Foncalada]] y [[Ilesia de Santuyano (Uviéu)|Santuyano]].<ref>{{cita web|títulu=Monuments of Uviéu and the Kingdom of the Asturies|url=http://whc.unesco.org/es/list/312|editorial=UNESCO Culture Sector|fechaaccesu=17 de febreru de 2013}}</ref>

== Dómina histórica ==
{{AP|Reinu d'Asturies}}
El Reinu d'Asturies foi'l primer estáu [[cristianismu|cristianu]] establecíu na [[península ibérica]] dempués del colapsu del [[Hispania visigoda|reinu visigodu de Toledo]] tres la muerte del [[monarca|rei]] [[Rodrigo]] na [[batalla de Guadalete]] y la subsiguiente [[Invasión musulmana de la Península Ibérica nel sieglu VIII|invasión musulmana]]. El reinu duró dende l'añu [[718]] hasta [[925]], cuando [[Fruela II d'Asturies y Llión|Fruela II]] aportó al tronu del [[Reinu de Llión]].

El reinu empecipiar tres la [[batalla de Cuadonga]] nel añu [[722]]. [[Don Pelayo|Pelayo]] y los sos compañeros asitiaos nel [[monte Auseva]], nuna de que les sos cueves, [[Cuadonga]], abellugar. Ellí llograron emboscar al destacamentu [[sarracenu]], que foi aniquiláu. La victoria —relativamente pequeña, pos nella intervinieron apenes unos cuantos cientos de soldaos [[bereberes]]— dio un gran prestíu a Pelayo y provocó una insurrección masiva de los [[ástures]]. [[Munuza]], viéndose entós aislláu nuna rexón crecientemente contraria decidió abandonar [[Xixón]] y dirixise al Pandu al traviés del [[Camín de la Mesa]]. Sicasí foi interceptáu y muertu polos ástures en [[Olalíes]] (actual conceyu de [[Grau (Asturies)|Grau]]).

Tres el fallecimientu de [[Don Pelayo|Pelayo]] y el so fíu [[Favila d'Asturies|Favila]], asocéde-yos nel tronu [[Alfonso I d'Asturies|Alfonso I]]. nel so reináu empieza la espansión territorial del reinu ástur dende les sos tierres asitiaes nos [[Picos d'Europa]] escontra'l [[oeste]] en direición escontra [[Galicia]]. 

Mientres los siguientes cincuenta años ([[739]]-[[791]]) el reinu va afitándose tantu en territorios como n'organización políticu-social. La socesión de [[Monarques d'Asturies|monarques]] llega hasta'l [[791]], añu nel que ye coronáu [[Alfonso II d'Asturies|Alfonso II]] ''el Castu''. Mientres el so reináu realiza espediciones de castigu escontra'l sur, llegando tan lloñe como hasta [[Lisboa]] en [[798]], y en [[825]] vence tamién a los musulmanes nel [[ríu Nalón|Nalón]]. Afita la capital del reinu n'[[Uviéu]] y [[Repoblación|repuebla]] [[Galicia]] y zones septentrionales de [[Castiella]] y [[Provincia de Llión|Llión]]. Foi un reináu espuestu a ataques continuos de los musulmanes. Aun así, espándese, y apaez el [[prerrománicu]] asturianu, dando llugar a xoyes de l'arquiteutura medieval europea. Alfonso II instaura'l cultu xacobéu, y ye la primer figura nel [[Camín de Santiago]], que venceya a Asturies con Europa (especialmente col reinu de [[Carlomagno]]), teniendo como enemigu común a un sur de cultura oriental. Alfonso II yera de madre alavesa, colo que yá se ve la vocación d'atraer al reinu asturianu a los vecinos [[vascón|vasconos]]. Na batalla de Llutos (llodos n'[[idioma asturianu|asturianu]], barraqueres en [[idioma español|castellán]]), se inflige una dura derrota a los árabes y bereberes que queríen acabar cola creciente amenaza que suponía'l yá reinu. En [[808]], manda forxar la [[Cruz de los Ánxeles]]. Esti rei encarga al arquiteutu [[Tioda]] la construcciones de dellos edificios de calter regio y relixosu pa enguapecer Uviéu, de los cualos por desgracia pocos sobrevivieron, al edificase enriba en reinaos posteriores.

Los siguientes reis, [[Ramiro I d'Asturies|Ramiro I]] (fíu de Bermudo que se proclama rei tres una guerra civil) y [[Ordoño I]], viven nun periodu de guerra continua contra los musulmanes. En tiempos de Ramiro I, desenvuélvese l'arte ramirense, l'apoxéu del prerrománicu asturianu. Esti rei llibra la [[batalla de Clavijo]], na que, según la lleenda, l'apóstol Santiago al llombu d'un caballu blancu ayuda al exércitu asturianu contra les tropes islámiques. Nel añu [[844]], una flota [[Normandos|normanda]] apaecía frente a la mariña de [[Xixón]]. Nun se sabe con certeza si desembarcaron ellí, pero nun fueron deteníos yá que prosiguieron hasta'l llugar que les cróniques llamaben ''Faru de Brigantio'' ([[La Coruña]]), onde fueron refugaos, prosiguiendo la incursión según les cróniques escontra España (les cróniques asturianes llamaben España a al-Ándalus).

Ordoño repuebla [[Astorga]], [[Llión (España)|Llión]], [[Tui (Pontevedra)|Tui]] y [[Amaya (ciudá)|Amaya]]. Establez rellaciones estreches col [[reinu de Navarra]], ayudando posiblemente a la lliberación del rei [[García Íñiguez de Pamplona|García Íñiguez]] secuestráu polos normandos. Dientro del procesu de vinculación col valle del Ebro, establez aliances colos [[Banu Qasi]] de Zaragoza, a los que tamién combate n'ocasiones en socesives variaciones d'aliances. Ordoño tamién trata d'ayudar, ensin ésitu, a los [[mozárabe]]s toledanos en rebelión contra l'emir cordobés. A la so muerte, asocéde-y el so fíu [[Alfonso III d'Asturies|Alfonso III]].

Alfonso III marca'l momentu cume de poderíu del reinu d'Asturies. Establez rellaciones bien estreches col [[Reinu de Navarra]], llucha y se alía repitíes vegaes colos [[Banu Qasi]] de [[Taifa de Zaragoza|Zaragoza]] y llucha al llau de los [[mozárabe]]s de [[Toledo]] na so llucha contra'l poder emiral.

Nel añu [[908]], un sieglu dempués de qu'Alfonso II lo fixera cola cruz de los Ánxeles, manda forxar la [[Cruz de la Victoria]], símbolu dende entós d'Asturies. Alfonso casóse con Jimena, noble navarra, posiblemente fía de García Iñíguez. Col sofitu de los nobles gallegos, como [[Hermenegildo Gutiérrez]], conquista'l norte del actual Portugal. Tamién s'avanza pol Duero, conquistándose [[Zamora (España)|Zamora]] y [[Burgos]]. Nel momentu d'apoxéu, el reinu asturianu ocupa tol noroeste peninsular, dende [[Porto]] hasta [[Álava]].

[[García I de Llión|García I]], fíu d'[[Alfonso III d'Asturies|Alfonso III el Magno]], dempués de la so llucha contra'l so padre y los sos hermanos [[Ordoño II de Llión|Ordoño II]] y [[Fruela II de Llión|Fruela II]], tresllada la capital del reinu a Llión, colo que se crea un nuevu reinu que va apigurar al asturianu, el [[Reinu de Llión]].

== Arte ==
{{AP|Arte asturiano}}
El denomináu '''prerrománicu asturianu''' ye un arte englobado dientro del [[arte prerrománicu|prerrománicu]] y que s'alcuentra na [[Península Ibérica]] axacente al [[Mar Cantábricu]], llibre de la ocupación [[musulmán|musulmana]] a la fin del [[sieglu VIII|sieglu&nbsp;VIII]] (dempués de la derrota de [[batalla de Guadalete|Guadalete]] y posterior invasión [[sarracenu|sarracena]] y hasta empiezos del [[sieglu X|X]] en que ye absorbíu pol [[arte románicu]] veníu de [[Francia]]).

Anque socesor del estilu visigodu, nun puede dicise que l'asturianu sía herederu llexítimu so, pos nun caltién sinón por fuercia dalgunu de los sos elementos principales como ye'l [[arcu (arquiteutura)|arcu]] en ferradura y magar de primeres tuvo de ser una imitación paupérrima del mentáu arte, bien llueu se manifiesta con nuevos y orixinales elementos acasu importaos d'Oriente o de [[Lombardía]] que sobromanera lo realcen y denunciar como precursor del románicu.

=== Etapes ===
El prerrománicu asturianu ufierta los dos tipos o formes que yá se notaron distintes nel estilu visigodu, pero que nel asturianu precísense más inda: el tipu llatín y el tipu bizantín. Unu y otru almiten columnes y [[pilastra|pilastres]] y tamién semicolumnas adosaes al muriu y trabaes con arcos, formando asina'l muriu compuestu y preludiando el [[pilastra]] compuestu de l'arquiteutura románica'l cual apaez yá completu na arquiteutura mozárabe del [[sieglu X|sieglu&nbsp;X]]. En dambos tipos tópense [[arcu de mediu puntu|arcos de mediu puntu]] y [[arcu peraltado|peraltados]] pero non de [[arcu de ferradura|ferradura]] sinón por esceición (salvo los [[ajimez|ajimeces]]) y arcos tamién de descarga nos murios y [[contrafuerte]]s o [[estribu|estribos]] esteriores. N'unu y otru reparar [[canciella|cancielles]] o [[antepechu|antepechos]] de piedra afatada nel ingresu del ábside, capiteles daqué decoraos y que s'estremen de la idea clásica, ventanes ajimezadas y con ornamentación de piedra calada, pequeños [[rosetón|rosetones]], ornamientos de tosques figures, de tarmos serpenteantes, de rosetoncillos variaos, de cables y trenzados y otros llabores d'estilu visigodu. 

Según esto, vamos estremar esti arte en delles etapes:

=== Primeres obres del arte asturiano ===
[[Ficheru:Santianes de Pravia.jpg|thumb|left|250px|[[Ilesia de San Xuan (Santianes de Pravia)|Santianes de Pravia]].]]
La ilesia de la [[Ilesia de la Santa Cruz (Cangues d'Onís)|Vera Cruz]] en Cangues d'Onís, orixinalmente construyida sobre un dolmen prehistóricu, y reconstruyida tres la destrucción que sufrió na guerra civil.

La ilesia de San Xuan, en [[Santianes de Pravia]], edificada por orde del [[Silu d'Asturies|Rei Silu]]. Nesta apaecen práuticamente tolos elementos del prerrománicu asturianu, anque n'esencia sigue a lo visigodo.

==== Prerramirense o alfonsí ====
Referímonos equí al periodu entendíu ente [[791]] y [[842]], reináu d'[[Alfonso II d'Asturies|Alfonso II]], quien intentó emular a [[Toledo]], dende la so capital, [[Uviéu]]. Nes ilesies antigües d'Asturies constituyir pola adopción de planta basilical con tres naves polo común coles sos [[ábside]]s cuadraos y la so ventana en cada unu. Cúbrense éstos con [[bóveda]] de cañón y les naves con armadura de madera.

Esti rei constrúi la [[Cámara Santa d'Uviéu|Cámara Santa]], únicu restu del recintu palatín que queda na [[Catedral d'Uviéu|catedral de oviedo]]. Ye un pequeñu edificiu de dos plantes, la segunda, l'oratoriu, reformada en dómina [[Arte románicu|románica]], cuando s'añedir la bóveda de cañón, y la primera abovedada, destinada a guardar reliquies. Tamién se construyó la [[cripta de Santa Leocadia]].

[[Ficheru:Santullano.jpg|thumb|right|250px|[[Ilesia de Santuyano (Uviéu)|Ilesia de Santuyano]].]]
Tamién fixo construyir cerca de la capital la [[ilesia de Santuyano (Uviéu)|ilesia de Santuyano]], templu espaciosu que presenta claramente definíos los calteres propios d'esti estilu. Tien planta basilical de tres naves, dixebraes por pilastres cuadraes que sostienen arcos de mediu puntu y presenta un [[transepto]] con un remarcáu alzáu. El [[iconostasio]], que dixebra la parte reservada al cleru, del restu del templu, presenta una remarcable semeyanza con un arcu triunfal. Destaca d'esti templu la so grandiosidá y la so orixinalidá que s'estrema de modelos visigodos. Pero ensin dulda, lo que más atrai d'esti templu ye la so decoración pictórica, con pintures al frescu ([[estucos]], con más propiedá) en tres cuerpo superpuestos, anicónicas, con decoración arquitectónica, de claru influxu romanu. Trataríase más bien d'un templu monásticu y non palatín, magar s'acutar pal rei una tribuna nel transepto.

Pertenecen tamién a esti periodu la ilesia d'[[ilesia de Santiso]] y [[Santa María de Bendones]].

==== Ramirense ====
Con [[Ramiro I d'Asturies|Ramiro I]] ([[842]]-[[850]]) algama l'arte asturiano la so máxima espresión, a pesar de lo curtiu del so reináu, representando les construcciones del [[monte Naranco]] el so meyor esponente. Adopta la planta cuadrada o de cruz griega, l'ábside cuadráu, tamién con ventana, la bóveda de cañón pa cubrir toles naves y los arcos perpiaños para sostén o refuerzu de les bóvedes. 

Empezando pola [[Ilesia de Santa María del Naranco]], vamos dicir que se considera como Salón del Tronu o ''[[Aula Regia]]'' del rei Ramiro (anque l'ausencia d'un ábside p'allugar el tronu paez enzancar esti usu), la so residencia suburbana y como tal foi restaurada, a partir de la so reutilización como ilesia rural. La planta inferior ye una sala cubierta con bóvedes, ensin ventanes, estremada en tres ámbito: el central pa guardia y servidume, otru pa capiya real privada, y otru pa bañu; la cimera, a la que s'apuerta por unes escaleres de fábrica esteriores, ye un gran salón rectangular con bóveda de cañón y arcos fajones, abiertu nos sos estremos por una triple arcada. La decoración ye netamente nórdica o xermánica, con arcos bien peraltados y moldures tallaes asonsañando obres en madera o orfebrería.
[[Ficheru:San Miguel de Lillo.jpg|thumb|left|250px|[[Sanmiguel de Lliño]].]]
[[Sanmiguel de Lliño]] yera la ilesia palatina de Ramiro I, como lo atestigua la so decoración escultórica, y nella caltenía un cachu de la Santa Cruz, la reliquia más sagrada de l'ayalga visigoda. Les sos carauterístiques principales son el abovedamiento, la esbeltez de los soportes y la tribuna destinada al monarca. Tenía tres naves, pero namái se caltienen el pórticu con dos cámares y el primer tramu de les naves. Tenemos De destacar les jambas de les sos puertes, que posiblemente inclúin una representación del propiu monarca, que la so decoración anuncia'l periodu románicu.

[[Santa Cristina de Ḷḷena]], de posible orixe visigodu, reformada por Ramiro I. La so carauterística principal ye la so iconostasio, formáu por trés arcos de piedra sobre cuatro columnes de mármol, con elementos visigodos, que dixebraba al presbiteriu de la nave principal.

Les carauterístiques de les construcciones qu'acabamos de numberar fixeron que dellos autores falen de [[Arte prerrománicu|prerrománicu]] o protorrománico, y anque, n'efeutu, les sos formes y soluciones arquiteutóniques paecen indicalo asina, lo cierto ye que l'auténticu románicu hispanu tuvo unes fontes distintes.

==== Postrramirense ====
Incluyimos equí'l reináu d'[[Alfonso III d'Asturies|Alfonso III]] el Magno ([[866]]-[[910]]), que recibió influencies direutes visigodes, debíu al contautu con eses construcciones al ser repoblada la península cola meyora cristiana y el repliegue musulmán, anque otros autores falen d'un estancamientu o aislamientu del arte ástur.

[[Ficheru:SanSalvadorValdedios-1.jpg|thumb|right|250px|[[San Salvador de Valdediós]].]]
[[San Salvador de Valdediós]] ([[sieglu IX]]) ye un templu de tres naves cubiertes con cañones axiales, cabecera triple, con cámares abovedaes percima de los ábsides cuadraos y pórticu llateral añadíu darréu, que se convirtió nuna constante na arquiteutura hispana; nes ventanes hai calaos de piedra con dibuxos como les cadenes de les corones de Guarrazar. Ta bien influyida pol [[arte mozárabe]].

[[Santo Adriano de Tuñón]] tenía una estructura de tres naves, dixebraes por pilastres, pórticu tripartitu y cámares nos estremos de les naves llaterales. Esti templu ye'l que más s'estrema de les tradiciones del arte ástur clásicu.

Pertenecen tamién a esti periodu [[San Salvador de Priesca]], [[Santiago de Gobiendes]] y [[San Pedro de Nora]], la [[ilesia de Deva]] ([[sieglu X]]), la ilesia de [[San Salvador de Fuentes]] (de principios del [[sieglu XI]]) y otres obres de menor importancia.

== Monumentos inscritos ==
Na novena [[Patrimoniu de la Humanidá#Sesiones del Comité del Patrimoniu de la Humanidá|sesión]] del comité sobre'l patrimoniu de la humanidá celebrada en [[París]] ente'l [[2 d'avientu|2]] y el [[6 d'avientu]] de [[1985]] aceptóse la inclusión de [[Santa María del Naranco]], [[Sanmiguel de Lliño]] y [[Santa Cristina de Ḷḷena]] na llista de lugar patrimonio de la humanidá. Trece años más tarde, en [[1998]], amplióse la inscripción a [[Ilesia de Santuyano (Uviéu)|Santuyano]], [[Cámara Santa d'Uviéu]] y [[Foncalada]].

=== Ilesia de Santuyano ===
{{AP|Ilesia de Santuyano (Uviéu)}}
'''Santuyano''' ye una Ilesia [[Arte prerrománicu|prerrománica]] de principios del [[sieglu IX]] que s'atopa n'[[Uviéu]] ([[Principáu d'Asturies]]), siendo una de les principales muestres del [[arte asturiano]]. La ilesia ta dedicada a los santos mártires [[Julián de Antince|Julián]] y [[Basilisa de Antince|Basilisa]], y foi construyida sobre'l [[sieglu IX|sieglu&nbsp;IX]].

La so fecha exacta de construcción nun llegó a los nuesos díes, pero sábese que la so construcción foi ordenada por [[Alfonso II d'Asturies|Alfonso II]].<ref>Atópase referencies a esti fechu na [[crónica d'Alfonso III]], nos dos versiones esistentes, tantu la [[rotense]] como na [[Crónica Sebastiense|Sebastiense]] {{cita|Alfonso II edificó tamién, al noroeste, distante del palaciu casi un estadiu, una ilesia en memoria de Santuyano mártir, con dos altares puestos a entrambos llaos, d'almirable disposición de la decoración (versión Sebastiense)}}</ref>

Ye un templu espaciosu que presenta claramente definíos los calteres propios d'esti estilu. Tien planta [[basílica|basilical]] de tres naves, dixebraes por pilastres cuadraes que sostienen [[arcu (arquiteutura)|arcos]] de mediu puntu y presenta un [[transepto]] con un remarcáu alzáu. El [[iconostasio]], que dixebra la parte reservada al cleru, del restu del [[templu]], presenta una remarcable semeyanza con un arcu triunfal. Destaca d'esti templu la so grandiosidá y la so orixinalidá que s'estrema de modelos [[arte visigodo|visigodos]]. Pero ensin dulda, lo que más atrai d'esti templu ye la so decoración pictórica, con pintures al frescu ([[estucos]], con más propiedá) en tres cuerpo superpuestos, anicónicas, con decoración arquitectónica, de claru influxu romanu. Trataríase más bien d'un templu monásticu y non palatín, magar s'acutar pal rei una tribuna nel transepto.

De los trés entraes al templu anguaño dos tán tapiaes.

=== Santa María del Naranco ===
[[Ficheru:Santa Maria del Naranco.jpg|right|thumb|250px|Vista de la fachada oriental de [[Santa María del Naranco]].]]
{{AP|Santa María del Naranco}}
'''Santa María del Naranco''' ye una ilesia [[Arte prerrománicu|prerrománica]] [[Arte Asturiano|asturiana]] asitiada a tres quilómetros d'[[Uviéu]], sobre la fastera sur del [[Monte Naranco]] que orixinalmente foi palaciu del rei [[Ramiro I d'Asturies|Ramiro I]].

L'edificiu foi mandáu construyir por Ramiro I como palaciu, siendo acabáu nel añu [[842]]&nbsp;d.&nbsp;C., formando parte d'un complexu arquiteutónicu que tamién entendía la cercana ilesia de [[Sanmiguel de Lliño]], alzada a tan solu cien metros de distancia. Sicasí, pola mor del esbarrumbamientu de la cabecera y de parte de les naves de San Miguel foi tresformáu n'ilesia a finales del [[sieglu XIII|sieglu&nbsp;XIII]]. Allugar na fastera meridional del [[Monte Naranco]] onde esistía un monte nel qu'abondaba la caza, polo qu'hubo de tener calter de palaciu de campu o residencia real dedicada al ociu.

Consta de dos pisos y trazáu rectangular de 20 metros de llargor por 6 d'anchu, resultando una planta bastante allargada. Nos sos llaos mayores esisten dos salientes de los cualos el del llau norte correspuende a una escalera de dos tiros pola que s'apuerta a la planta cimera.

La planta baxa consta d'un ampliu cuerpu central cubiertu de bóveda de cañón percorríu por arcos fajones que fuelguen direutamente sobre'l muriu, polo que presenta grandes semeyances cola capiya inferior de la [[Cámara Santa d'Uviéu]], na catedral uvieína. Foi posiblemente utilizáu como oratoriu palatín, anque s'especula con que se tratara d'una cámara regia onde se recibiera audiencia, esta teoría sofitar na bancada que percuerre les parés, y ta flanqueado por dos cámares llaterales con cubierta de madera. D'estes cámares llaterales la del llau este comunica col cuerpu central y tuvo funciones de sala de bañu o barcal, calteniendo la so pila. La del llau oeste solo ye accesible dende l'esterior, desconociéndose la so función, pudiendo acoyer una garita.

La planta cimera foi planta noble, presentando una distribución similar a la de la planta baxa. La gran sala central, rectangular y cubierta por bóveda de cañón peraltada travesada por seis arcos fajones que se sofiten en ménsulas. Ta percorrida nos sos llaos mayores por una arquería ciega que se sofita en dobles columnes de fustes sogueados d'orixe celta. Atópase flanqueada nesti casu por dos miradores o tribunes tamién cubiertos con bóveda.

=== Sanmiguel de Lliño ===
{{Ap|Sanmiguel de Lliño}}
Ilesia [[arte prerrománicu|prerrománica]] dedicada a San Miguel Arcánxel mandada edificar escontra'l [[842]] pol rei [[Ramiro I d'Asturies|Ramiro I]] nel [[Monte Naranco]], pela redolada d'[[Uviéu]]. Atopar a escasos metros de [[Santa María del Naranco]].

Posiblemente ye la que según la [[crónica Albeldense]], esti monarca mandó construyir xunto a los sos palacios, con función d'ilesia palatina. En principiu pudo tar dedicada a [[María (madre de Xesús)|Santa María]] y [[Arcángel Miguel|San Miguel]].

Orixinalmente tuvo planta [[basílica|basilical]] de tres naves, pero namái se caltién una tercer parte del so llargor, porque mientres el sieglu XIII o principios del XIV arruinóse posiblemente por cuenta de les males condiciones del suelu. Caltiénse namái l'antepar y l'arranque de los sos trés naves. Sobre'l primeru atópase la tribuna real, flanqueada a entrambos llaos por dos pequeñes estancies.

La cubierta ye abovedada, por aciu un sistema complexu de [[bóveda|bóvedes]] de mediu cañón. Les naves tán dixebraes por [[arcu (arquiteutura)|arcos]] que fuelguen en [[columna (arquiteutura)|columnes]], fechu inusitado por cuanto lo habitual nel [[arte asturiano]] ye l'usu de la pilastra como soporte. Estes columnes sofitar n'altes bases cuadraes qu'alluguen decoración escultórica de arquillos qu'encuadren figures.

Ta realizada na so mayor parte a base de sillarejo, anque les esquines de los murios y los contrafuertes son de sillería. Les ventanes presenten belles celosías tallaes en piedra. La construcción resulta espodada y amuesa ciertu interés del so autor poles proporciones yá que el so altor ye'l triple del anchor de les sos naves.

=== Cámara Santa d'Uviéu ===
[[Ficheru:Frontal exterior de la cámara santa.JPG|right|250px|thumb|Esterior de la [[Cámara Santa d'Uviéu|Cámara Santa]].]]
{{AP|Cámara Santa d'Uviéu}}

La Cámara Santa foi construyida por [[Alfonso II d'Asturies|Alfonso II]] a empiezos del [[sieglu IX|sieglu&nbsp;IX]] cuando reconstruyó la ilesia d'estilu [[Arte prerrománicu|prerrománicu]] dedicada a San Salvador y que fuera alzada por [[Fruela I d'Asturies|Fruela I]] nel [[sieglu VIII|sieglu&nbsp;VIII]] y darréu destruyida polos [[musulmanes]].

La Cámara Santa ye una capiya palatina que s'atopa adosada a la Torre de San Miguel, restu del Palaciu de Fruela y qu'anguaño s'atopa integrada na Catedral d'estilu [[arte gótico|góticu]] d'[[Uviéu]]. Dende'l [[sieglu IX]] guardar nella les Ayalgues y Reliquies de la Catedral. Gran parte d'estes reliquies fueren traíes dende [[Toledo]]; como'l [[Arca Santa]] ([[sieglu XI]]), el [[Santu Sudariu d'Uviéu|Santu Sudariu]], reliquies de la Vera Cruz, el Cristu Nicodemus ([[sieglu XII]]) y otres p'alloñar de territoriu musulmán y del peligru de perda qu'ello suponía.

La Cámara Santa ta estructurada en dos plantes: la [[cripta]] ([[Cámara Santa d'Uviéu#Cripta de Santa Leocadia|embaxo]]) y la capiya cimera ([[Cámara Santa d'Uviéu#Capiya de San Miguel|San Miguel]]). La cripta ta cubierta por una bóveda de lladriyu en forma de cañón dedicada a [[Leocadia de Toledo|Santa Leocadia]]. la capiya cimera ta so la advocación de [[Arcángel Miguel|San Miguel]] y contién les reliquies. Ésta tien dos naves de 12 por 6 [[metru|m]] de llargu y anchu respeutivamente. Foi darréu reformada ([[sieglu XIII]]) amestándose-y la bóveda de la nave y l'Apostoláu escultórico [[arte románicu|románicu]].

=== Santa Cristina de Ḷḷena ===
{{AP|Santa Cristina de Ḷḷena}}
'''Santa Cristina de Ḷḷena''' ye una [[ilesia (edificiu)|ilesia]] [[Arte asturiano|prerrománica asturiana]], construyida a mediaos del [[sieglu IX]] y asitiada nel [[conceyu (Asturies)|conceyu]] de [[Ḷḷena (Asturies)|Ḷḷena]], nel [[Principáu d'Asturies]]. Atopar a 35&nbsp;km al sur d'[[Uviéu]] pola [[Autovía Ruta de la Plata|A-66]], nuna llomba de la parroquia de [[Felgueras (parroquia)|Felgueras]], cercana a [[La Pola Ḷḷena]], qu'apodera'l valle del [[ríu Liena|río Ḷḷena]].
 
Puede corresponder probablemente a l'antigua fundación del San Pedro y San Pablo de Felgueras del [[sieglu VII]], siendo'l so orixe [[visigodu]]. La estructura actual construyir nel [[sieglu IX]], añu de [[852]], sol reináu de [[Ramiro I d'Asturies|Ramiro I]], polo que se clasifica como [[Arte ramirense|ramirense]] al igual que los monumentos del [[Monte Naranco|Naranco]].

Esti pequeñu edificiu con un planu de [[cruz griega]], inhabitual na arquiteutura asturiana, sigue los parámetros tradicionales: consta de cinco segmento en forma cuadrangular, definíos polos [[Arcu fajón|arcos fajones]] que se sofiten nuna arquería ciega que percuerre los murios llaterales, siendo unu d'ellos, el más grande, el que conforma la nave principal del [[templu]]. El suelu atopar a dos altures cola entrada más baxa respectu al [[Altar (relixón)|altar]]. El tipu de [[bóveda]] usada ye la [[bóveda de cañón]] que fuelga sobre arcos fajones reforzaos nel esterior por [[contrafuerte]]s.

Ta dotada de [[nártex]] y d'[[iconostasis]], formáu por trés arcos de piedra que fuelguen sobre cuatro [[capitel]]es colos sos respeutives cuatro columnes de mármol cerraes por [[celosía (arquiteutura)|celosías]] calaes en forma rectangular, que dixebra'l [[presbiteriu (arquiteutura)|presbiteriu]] de la nave principal. No fondero puede vese el [[iconostasio]] que sigue les pautes del arte de [[Ramiro I de Llión|Ramiro I]] anque pueden contemplase motivos visigodos na decoración.

=== Foncalada ===
{{AP|Foncalada}}
[[Ficheru:Fuente_de_Foncalada_en_Oviedo.JPG|thumb|left|250px|Vista de la fonte de [[Foncalada]].]]
La '''fonte de Foncalada''' ye una fonte d'[[agua potable]] construyida por órdenes del rei [[Reinu d'Asturies|asturianu]] [[Alfonso III d'Asturies|Alfonso III]] na ciudá d'[[Uviéu]] y asitiada na cai del so mesmu nome, Foncalada (del [[idioma llatín|llatín]] ''fonte incalata''). Dientro del [[arte prerrománicu]] n'[[Principáu d'Asturies|Asturies]] ye l'únicu exemplu de la so clase calteníu hasta los nuesos díes, amás de la única muerte o restu de construcción con fin d'utilidá pública de l'[[Alta Edá Media]] dientro de la ciudá.

La so construcción ta basada nes obres civiles romanes y según investigación realizada por Francisco Borge, acomuñada apocayá a l'apaición de restos romanos na cai de la Rúa, foi construyida al llau de la calzada romana que xunía'l norte y el sur de la rexón y que tamién pasaba per delantre de la [[ilesia de Santuyano (Uviéu)|ilesia de Santuyano]], según l'estudiu de les sos inscripciones créese que la so construcción data de la primer metá del [[sieglu IX]] atribuyéndose al rei [[Alfonso II d'Asturies|Alfonso II]]. 

La so primer apaición documental data de finales del [[sieglu XI]]. El so nome provién d'una inscripción que s'atopa nella ''fontem calatam'', puede traducise por ''fonte invocada''. Según los recién trabayos arqueolóxicos, llevaos a cabu por Sergio Ríos y César García de Castro, demostraron que se trató d'un edificiu monumental destináu a baños, dotáu amás d'una importante carga simbólica relixosa, en rellación a la identificación de les agües, potencialmente curatibles, con Xesucristu, invocáu como ''Salvs'' nes inscripciones que cubren el frente del monumentu. Dientro de les inscripciones nel vértiz del [[Frontón (arquiteutura)|frontón]] puede vese la [[Cruz de la Victoria]], carauterística d'Alfonso III, col [[Alpha y Omega]] apocalípticas.

== Propuesta d'ampliación ==
Mientres la sesión trentena primera celebrada na ciudá [[Nueva Zelanda|neozelandesa]] de [[Christchurch]] ente'l [[23 de xunu]] y el [[1 de xunetu]] de [[2007]] almitióse l'estudiu pa la inclusión na llista de monumentos d'Uviéu y del Reinu d'Asturies a la ilesia prerrománica de [[San Salvador de Valdediós]] asitiada nel conceyu de [[Villaviciosa]].

== Referencies ==
{{llistaref}}

Vease les referencies puntuales nos distintos artículos principales de cada monumentu.

== Enllaces esternos ==
{{commonscat|Church of Santa María del Naranco}}
* [http://www.infoasturias.com/action/InfoasturiasFichaRecurso?recursoId=52364&metodo=getFichaHTML Aula Didáctica del Prerrománicu Asturianu de La Cobertoria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090618173738/http://www.infoasturias.com/action/InfoasturiasFichaRecurso?recursoId=52364&metodo=getFichaHTML |date=2009-06-18 }}
* [https://web.archive.org/web/20060503181432/http://www.ctv.es/USERS/acabiedes/inicio.htm El Prerrománicu Asturianu]
* [https://web.archive.org/web/20110708062332/http://www.santamariadelnaranco.blogspot.com/ Páxina oficial de Santa María Y S. Miguel]
* [https://web.archive.org/web/20090125095806/http://designlaboratory.com/courses/a222.f95/a222.f95.finex.diaz.html Dibuxos y planos de la ilesia]
* {{Enllaz rotu|1=Modelu 3D en Google Earth |2=https://sketchup.google.com/3dwarehouse/details?mid=df5b33y5089y59dd72c2127c5c5y6d56 |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}
* [http://www.mirabiliaovetensia.com Visita virtual al Uviéu altomedieval y los sos monumentos más representativos]

{{control d'autoridaes}}

{{Tradubot|Monumentos de Oviedo y del Reino de Asturias}}

[[Categoría:Monumentos d'Uviéu y Reinu d'Asturies| ]]
Los Monumentos d'Uviéu y del Reinu d'Asturies entienden una serie d'edificaciones construyíes mientres el Reinu d'Asturies. Fueron declaraes Patrimoniu de la Humanidá pola Unesco en 1985 col nome de "Iglesias del Reinu d'Asturies"; siendo ampliada la denominación en 1998 pa incluyir la Cámara Santa d'Uviéu, la Foncalada y Santuyano.

 Dómina histórica 

El Reinu d'Asturies foi'l primer estáu cristianu establecíu na península ibérica dempués del colapsu del reinu visigodu de Toledo tres la muerte del rei Rodrigo na batalla de Guadalete y la subsiguiente invasión musulmana. El reinu duró dende l'añu 718 hasta 925, cuando Fruela II aportó al tronu del Reinu de Llión.

El reinu empecipiar tres la batalla de Cuadonga nel añu 722. Pelayo y los sos compañeros asitiaos nel monte Auseva, nuna de que les sos cueves, Cuadonga, abellugar. Ellí llograron emboscar al destacamentu sarracenu, que foi aniquiláu. La victoria —relativamente pequeña, pos nella intervinieron apenes unos cuantos cientos de soldaos bereberes— dio un gran prestíu a Pelayo y provocó una insurrección masiva de los ástures. Munuza, viéndose entós aislláu nuna rexón crecientemente contraria decidió abandonar Xixón y dirixise al Pandu al traviés del Camín de la Mesa. Sicasí foi interceptáu y muertu polos ástures en Olalíes (actual conceyu de Grau).

Tres el fallecimientu de Pelayo y el so fíu Favila, asocéde-yos nel tronu Alfonso I. nel so reináu empieza la espansión territorial del reinu ástur dende les sos tierres asitiaes nos Picos d'Europa escontra'l oeste en direición escontra Galicia. 

Mientres los siguientes cincuenta años (739-791) el reinu va afitándose tantu en territorios como n'organización políticu-social. La socesión de monarques llega hasta'l 791, añu nel que ye coronáu Alfonso II el Castu. Mientres el so reináu realiza espediciones de castigu escontra'l sur, llegando tan lloñe como hasta Lisboa en 798, y en 825 vence tamién a los musulmanes nel Nalón. Afita la capital del reinu n'Uviéu y repuebla Galicia y zones septentrionales de Castiella y Llión. Foi un reináu espuestu a ataques continuos de los musulmanes. Aun así, espándese, y apaez el prerrománicu asturianu, dando llugar a xoyes de l'arquiteutura medieval europea. Alfonso II instaura'l cultu xacobéu, y ye la primer figura nel Camín de Santiago, que venceya a Asturies con Europa (especialmente col reinu de Carlomagno), teniendo como enemigu común a un sur de cultura oriental. Alfonso II yera de madre alavesa, colo que yá se ve la vocación d'atraer al reinu asturianu a los vecinos vasconos. Na batalla de Llutos (llodos n'asturianu, barraqueres en castellán), se inflige una dura derrota a los árabes y bereberes que queríen acabar cola creciente amenaza que suponía'l yá reinu. En 808, manda forxar la Cruz de los Ánxeles. Esti rei encarga al arquiteutu Tioda la construcciones de dellos edificios de calter regio y relixosu pa enguapecer Uviéu, de los cualos por desgracia pocos sobrevivieron, al edificase enriba en reinaos posteriores.

Los siguientes reis, Ramiro I (fíu de Bermudo que se proclama rei tres una guerra civil) y Ordoño I, viven nun periodu de guerra continua contra los musulmanes. En tiempos de Ramiro I, desenvuélvese l'arte ramirense, l'apoxéu del prerrománicu asturianu. Esti rei llibra la batalla de Clavijo, na que, según la lleenda, l'apóstol Santiago al llombu d'un caballu blancu ayuda al exércitu asturianu contra les tropes islámiques. Nel añu 844, una flota normanda apaecía frente a la mariña de Xixón. Nun se sabe con certeza si desembarcaron ellí, pero nun fueron deteníos yá que prosiguieron hasta'l llugar que les cróniques llamaben Faru de Brigantio (La Coruña), onde fueron refugaos, prosiguiendo la incursión según les cróniques escontra España (les cróniques asturianes llamaben España a al-Ándalus).

Ordoño repuebla Astorga, Llión, Tui y Amaya. Establez rellaciones estreches col reinu de Navarra, ayudando posiblemente a la lliberación del rei García Íñiguez secuestráu polos normandos. Dientro del procesu de vinculación col valle del Ebro, establez aliances colos Banu Qasi de Zaragoza, a los que tamién combate n'ocasiones en socesives variaciones d'aliances. Ordoño tamién trata d'ayudar, ensin ésitu, a los mozárabes toledanos en rebelión contra l'emir cordobés. A la so muerte, asocéde-y el so fíu Alfonso III.

Alfonso III marca'l momentu cume de poderíu del reinu d'Asturies. Establez rellaciones bien estreches col Reinu de Navarra, llucha y se alía repitíes vegaes colos Banu Qasi de Zaragoza y llucha al llau de los mozárabes de Toledo na so llucha contra'l poder emiral.

Nel añu 908, un sieglu dempués de qu'Alfonso II lo fixera cola cruz de los Ánxeles, manda forxar la Cruz de la Victoria, símbolu dende entós d'Asturies. Alfonso casóse con Jimena, noble navarra, posiblemente fía de García Iñíguez. Col sofitu de los nobles gallegos, como Hermenegildo Gutiérrez, conquista'l norte del actual Portugal. Tamién s'avanza pol Duero, conquistándose Zamora y Burgos. Nel momentu d'apoxéu, el reinu asturianu ocupa tol noroeste peninsular, dende Porto hasta Álava.

García I, fíu d'Alfonso III el Magno, dempués de la so llucha contra'l so padre y los sos hermanos Ordoño II y Fruela II, tresllada la capital del reinu a Llión, colo que se crea un nuevu reinu que va apigurar al asturianu, el Reinu de Llión.

 Arte 

El denomináu prerrománicu asturianu ye un arte englobado dientro del prerrománicu y que s'alcuentra na Península Ibérica axacente al Mar Cantábricu, llibre de la ocupación musulmana a la fin del sieglu VIII (dempués de la derrota de Guadalete y posterior invasión sarracena y hasta empiezos del X en que ye absorbíu pol arte románicu veníu de Francia).

Anque socesor del estilu visigodu, nun puede dicise que l'asturianu sía herederu llexítimu so, pos nun caltién sinón por fuercia dalgunu de los sos elementos principales como ye'l arcu en ferradura y magar de primeres tuvo de ser una imitación paupérrima del mentáu arte, bien llueu se manifiesta con nuevos y orixinales elementos acasu importaos d'Oriente o de Lombardía que sobromanera lo realcen y denunciar como precursor del románicu.

 Etapes 
El prerrománicu asturianu ufierta los dos tipos o formes que yá se notaron distintes nel estilu visigodu, pero que nel asturianu precísense más inda: el tipu llatín y el tipu bizantín. Unu y otru almiten columnes y pilastres y tamién semicolumnas adosaes al muriu y trabaes con arcos, formando asina'l muriu compuestu y preludiando el pilastra compuestu de l'arquiteutura románica'l cual apaez yá completu na arquiteutura mozárabe del sieglu X. En dambos tipos tópense arcos de mediu puntu y peraltados pero non de ferradura sinón por esceición (salvo los ajimeces) y arcos tamién de descarga nos murios y contrafuertes o estribos esteriores. N'unu y otru reparar cancielles o antepechos de piedra afatada nel ingresu del ábside, capiteles daqué decoraos y que s'estremen de la idea clásica, ventanes ajimezadas y con ornamentación de piedra calada, pequeños rosetones, ornamientos de tosques figures, de tarmos serpenteantes, de rosetoncillos variaos, de cables y trenzados y otros llabores d'estilu visigodu. 

Según esto, vamos estremar esti arte en delles etapes:

 Primeres obres del arte asturiano 
thumb|left|250px|Santianes de Pravia.
La ilesia de la Vera Cruz en Cangues d'Onís, orixinalmente construyida sobre un dolmen prehistóricu, y reconstruyida tres la destrucción que sufrió na guerra civil.

La ilesia de San Xuan, en Santianes de Pravia, edificada por orde del Rei Silu. Nesta apaecen práuticamente tolos elementos del prerrománicu asturianu, anque n'esencia sigue a lo visigodo.

 Prerramirense o alfonsí 
Referímonos equí al periodu entendíu ente 791 y 842, reináu d'Alfonso II, quien intentó emular a Toledo, dende la so capital, Uviéu. Nes ilesies antigües d'Asturies constituyir pola adopción de planta basilical con tres naves polo común coles sos ábsides cuadraos y la so ventana en cada unu. Cúbrense éstos con bóveda de cañón y les naves con armadura de madera.

Esti rei constrúi la Cámara Santa, únicu restu del recintu palatín que queda na catedral de oviedo. Ye un pequeñu edificiu de dos plantes, la segunda, l'oratoriu, reformada en dómina románica, cuando s'añedir la bóveda de cañón, y la primera abovedada, destinada a guardar reliquies. Tamién se construyó la cripta de Santa Leocadia.

thumb|right|250px|Ilesia de Santuyano.
Tamién fixo construyir cerca de la capital la ilesia de Santuyano, templu espaciosu que presenta claramente definíos los calteres propios d'esti estilu. Tien planta basilical de tres naves, dixebraes por pilastres cuadraes que sostienen arcos de mediu puntu y presenta un transepto con un remarcáu alzáu. El iconostasio, que dixebra la parte reservada al cleru, del restu del templu, presenta una remarcable semeyanza con un arcu triunfal. Destaca d'esti templu la so grandiosidá y la so orixinalidá que s'estrema de modelos visigodos. Pero ensin dulda, lo que más atrai d'esti templu ye la so decoración pictórica, con pintures al frescu (estucos, con más propiedá) en tres cuerpo superpuestos, anicónicas, con decoración arquitectónica, de claru influxu romanu. Trataríase más bien d'un templu monásticu y non palatín, magar s'acutar pal rei una tribuna nel transepto.

Pertenecen tamién a esti periodu la ilesia d'ilesia de Santiso y Santa María de Bendones.

 Ramirense 
Con Ramiro I (842-850) algama l'arte asturiano la so máxima espresión, a pesar de lo curtiu del so reináu, representando les construcciones del monte Naranco el so meyor esponente. Adopta la planta cuadrada o de cruz griega, l'ábside cuadráu, tamién con ventana, la bóveda de cañón pa cubrir toles naves y los arcos perpiaños para sostén o refuerzu de les bóvedes. 

Empezando pola Ilesia de Santa María del Naranco, vamos dicir que se considera como Salón del Tronu o Aula Regia del rei Ramiro (anque l'ausencia d'un ábside p'allugar el tronu paez enzancar esti usu), la so residencia suburbana y como tal foi restaurada, a partir de la so reutilización como ilesia rural. La planta inferior ye una sala cubierta con bóvedes, ensin ventanes, estremada en tres ámbito: el central pa guardia y servidume, otru pa capiya real privada, y otru pa bañu; la cimera, a la que s'apuerta por unes escaleres de fábrica esteriores, ye un gran salón rectangular con bóveda de cañón y arcos fajones, abiertu nos sos estremos por una triple arcada. La decoración ye netamente nórdica o xermánica, con arcos bien peraltados y moldures tallaes asonsañando obres en madera o orfebrería.
thumb|left|250px|Sanmiguel de Lliño.
Sanmiguel de Lliño yera la ilesia palatina de Ramiro I, como lo atestigua la so decoración escultórica, y nella caltenía un cachu de la Santa Cruz, la reliquia más sagrada de l'ayalga visigoda. Les sos carauterístiques principales son el abovedamiento, la esbeltez de los soportes y la tribuna destinada al monarca. Tenía tres naves, pero namái se caltienen el pórticu con dos cámares y el primer tramu de les naves. Tenemos De destacar les jambas de les sos puertes, que posiblemente inclúin una representación del propiu monarca, que la so decoración anuncia'l periodu románicu.

Santa Cristina de Ḷḷena, de posible orixe visigodu, reformada por Ramiro I. La so carauterística principal ye la so iconostasio, formáu por trés arcos de piedra sobre cuatro columnes de mármol, con elementos visigodos, que dixebraba al presbiteriu de la nave principal.

Les carauterístiques de les construcciones qu'acabamos de numberar fixeron que dellos autores falen de prerrománicu o protorrománico, y anque, n'efeutu, les sos formes y soluciones arquiteutóniques paecen indicalo asina, lo cierto ye que l'auténticu románicu hispanu tuvo unes fontes distintes.

 Postrramirense 
Incluyimos equí'l reináu d'Alfonso III el Magno (866-910), que recibió influencies direutes visigodes, debíu al contautu con eses construcciones al ser repoblada la península cola meyora cristiana y el repliegue musulmán, anque otros autores falen d'un estancamientu o aislamientu del arte ástur.

thumb|right|250px|San Salvador de Valdediós.
San Salvador de Valdediós (sieglu IX) ye un templu de tres naves cubiertes con cañones axiales, cabecera triple, con cámares abovedaes percima de los ábsides cuadraos y pórticu llateral añadíu darréu, que se convirtió nuna constante na arquiteutura hispana; nes ventanes hai calaos de piedra con dibuxos como les cadenes de les corones de Guarrazar. Ta bien influyida pol arte mozárabe.

Santo Adriano de Tuñón tenía una estructura de tres naves, dixebraes por pilastres, pórticu tripartitu y cámares nos estremos de les naves llaterales. Esti templu ye'l que más s'estrema de les tradiciones del arte ástur clásicu.

Pertenecen tamién a esti periodu San Salvador de Priesca, Santiago de Gobiendes y San Pedro de Nora, la ilesia de Deva (sieglu X), la ilesia de San Salvador de Fuentes (de principios del sieglu XI) y otres obres de menor importancia.

 Monumentos inscritos 
Na novena sesión del comité sobre'l patrimoniu de la humanidá celebrada en París ente'l 2 y el 6 d'avientu de 1985 aceptóse la inclusión de Santa María del Naranco, Sanmiguel de Lliño y Santa Cristina de Ḷḷena na llista de lugar patrimonio de la humanidá. Trece años más tarde, en 1998, amplióse la inscripción a Santuyano, Cámara Santa d'Uviéu y Foncalada.

 Ilesia de Santuyano 

Santuyano ye una Ilesia prerrománica de principios del sieglu IX que s'atopa n'Uviéu (Principáu d'Asturies), siendo una de les principales muestres del arte asturiano. La ilesia ta dedicada a los santos mártires Julián y Basilisa, y foi construyida sobre'l sieglu IX.

La so fecha exacta de construcción nun llegó a los nuesos díes, pero sábese que la so construcción foi ordenada por Alfonso II.Atópase referencies a esti fechu na crónica d'Alfonso III, nos dos versiones esistentes, tantu la rotense como na Sebastiense 

Ye un templu espaciosu que presenta claramente definíos los calteres propios d'esti estilu. Tien planta basilical de tres naves, dixebraes por pilastres cuadraes que sostienen arcos de mediu puntu y presenta un transepto con un remarcáu alzáu. El iconostasio, que dixebra la parte reservada al cleru, del restu del templu, presenta una remarcable semeyanza con un arcu triunfal. Destaca d'esti templu la so grandiosidá y la so orixinalidá que s'estrema de modelos visigodos. Pero ensin dulda, lo que más atrai d'esti templu ye la so decoración pictórica, con pintures al frescu (estucos, con más propiedá) en tres cuerpo superpuestos, anicónicas, con decoración arquitectónica, de claru influxu romanu. Trataríase más bien d'un templu monásticu y non palatín, magar s'acutar pal rei una tribuna nel transepto.

De los trés entraes al templu anguaño dos tán tapiaes.

 Santa María del Naranco 
right|thumb|250px|Vista de la fachada oriental de Santa María del Naranco.

Santa María del Naranco ye una ilesia prerrománica asturiana asitiada a tres quilómetros d'Uviéu, sobre la fastera sur del Monte Naranco que orixinalmente foi palaciu del rei Ramiro I.

L'edificiu foi mandáu construyir por Ramiro I como palaciu, siendo acabáu nel añu 842 d. C., formando parte d'un complexu arquiteutónicu que tamién entendía la cercana ilesia de Sanmiguel de Lliño, alzada a tan solu cien metros de distancia. Sicasí, pola mor del esbarrumbamientu de la cabecera y de parte de les naves de San Miguel foi tresformáu n'ilesia a finales del sieglu XIII. Allugar na fastera meridional del Monte Naranco onde esistía un monte nel qu'abondaba la caza, polo qu'hubo de tener calter de palaciu de campu o residencia real dedicada al ociu.

Consta de dos pisos y trazáu rectangular de 20 metros de llargor por 6 d'anchu, resultando una planta bastante allargada. Nos sos llaos mayores esisten dos salientes de los cualos el del llau norte correspuende a una escalera de dos tiros pola que s'apuerta a la planta cimera.

La planta baxa consta d'un ampliu cuerpu central cubiertu de bóveda de cañón percorríu por arcos fajones que fuelguen direutamente sobre'l muriu, polo que presenta grandes semeyances cola capiya inferior de la Cámara Santa d'Uviéu, na catedral uvieína. Foi posiblemente utilizáu como oratoriu palatín, anque s'especula con que se tratara d'una cámara regia onde se recibiera audiencia, esta teoría sofitar na bancada que percuerre les parés, y ta flanqueado por dos cámares llaterales con cubierta de madera. D'estes cámares llaterales la del llau este comunica col cuerpu central y tuvo funciones de sala de bañu o barcal, calteniendo la so pila. La del llau oeste solo ye accesible dende l'esterior, desconociéndose la so función, pudiendo acoyer una garita.

La planta cimera foi planta noble, presentando una distribución similar a la de la planta baxa. La gran sala central, rectangular y cubierta por bóveda de cañón peraltada travesada por seis arcos fajones que se sofiten en ménsulas. Ta percorrida nos sos llaos mayores por una arquería ciega que se sofita en dobles columnes de fustes sogueados d'orixe celta. Atópase flanqueada nesti casu por dos miradores o tribunes tamién cubiertos con bóveda.

 Sanmiguel de Lliño 

Ilesia prerrománica dedicada a San Miguel Arcánxel mandada edificar escontra'l 842 pol rei Ramiro I nel Monte Naranco, pela redolada d'Uviéu. Atopar a escasos metros de Santa María del Naranco.

Posiblemente ye la que según la crónica Albeldense, esti monarca mandó construyir xunto a los sos palacios, con función d'ilesia palatina. En principiu pudo tar dedicada a Santa María y San Miguel.

Orixinalmente tuvo planta basilical de tres naves, pero namái se caltién una tercer parte del so llargor, porque mientres el sieglu XIII o principios del XIV arruinóse posiblemente por cuenta de les males condiciones del suelu. Caltiénse namái l'antepar y l'arranque de los sos trés naves. Sobre'l primeru atópase la tribuna real, flanqueada a entrambos llaos por dos pequeñes estancies.

La cubierta ye abovedada, por aciu un sistema complexu de bóvedes de mediu cañón. Les naves tán dixebraes por arcos que fuelguen en columnes, fechu inusitado por cuanto lo habitual nel arte asturiano ye l'usu de la pilastra como soporte. Estes columnes sofitar n'altes bases cuadraes qu'alluguen decoración escultórica de arquillos qu'encuadren figures.

Ta realizada na so mayor parte a base de sillarejo, anque les esquines de los murios y los contrafuertes son de sillería. Les ventanes presenten belles celosías tallaes en piedra. La construcción resulta espodada y amuesa ciertu interés del so autor poles proporciones yá que el so altor ye'l triple del anchor de les sos naves.

 Cámara Santa d'Uviéu 
right|250px|thumb|Esterior de la Cámara Santa.

La Cámara Santa foi construyida por Alfonso II a empiezos del sieglu IX cuando reconstruyó la ilesia d'estilu prerrománicu dedicada a San Salvador y que fuera alzada por Fruela I nel sieglu VIII y darréu destruyida polos musulmanes.

La Cámara Santa ye una capiya palatina que s'atopa adosada a la Torre de San Miguel, restu del Palaciu de Fruela y qu'anguaño s'atopa integrada na Catedral d'estilu góticu d'Uviéu. Dende'l sieglu IX guardar nella les Ayalgues y Reliquies de la Catedral. Gran parte d'estes reliquies fueren traíes dende Toledo; como'l Arca Santa (sieglu XI), el Santu Sudariu, reliquies de la Vera Cruz, el Cristu Nicodemus (sieglu XII) y otres p'alloñar de territoriu musulmán y del peligru de perda qu'ello suponía.

La Cámara Santa ta estructurada en dos plantes: la cripta (embaxo) y la capiya cimera (San Miguel). La cripta ta cubierta por una bóveda de lladriyu en forma de cañón dedicada a Santa Leocadia. la capiya cimera ta so la advocación de San Miguel y contién les reliquies. Ésta tien dos naves de 12 por 6 m de llargu y anchu respeutivamente. Foi darréu reformada (sieglu XIII) amestándose-y la bóveda de la nave y l'Apostoláu escultórico románicu.

 Santa Cristina de Ḷḷena 

Santa Cristina de Ḷḷena ye una ilesia prerrománica asturiana, construyida a mediaos del sieglu IX y asitiada nel conceyu de Ḷḷena, nel Principáu d'Asturies. Atopar a 35 km al sur d'Uviéu pola A-66, nuna llomba de la parroquia de Felgueras, cercana a La Pola Ḷḷena, qu'apodera'l valle del río Ḷḷena.
 
Puede corresponder probablemente a l'antigua fundación del San Pedro y San Pablo de Felgueras del sieglu VII, siendo'l so orixe visigodu. La estructura actual construyir nel sieglu IX, añu de 852, sol reináu de Ramiro I, polo que se clasifica como ramirense al igual que los monumentos del Naranco.

Esti pequeñu edificiu con un planu de cruz griega, inhabitual na arquiteutura asturiana, sigue los parámetros tradicionales: consta de cinco segmento en forma cuadrangular, definíos polos arcos fajones que se sofiten nuna arquería ciega que percuerre los murios llaterales, siendo unu d'ellos, el más grande, el que conforma la nave principal del templu. El suelu atopar a dos altures cola entrada más baxa respectu al altar. El tipu de bóveda usada ye la bóveda de cañón que fuelga sobre arcos fajones reforzaos nel esterior por contrafuertes.

Ta dotada de nártex y d'iconostasis, formáu por trés arcos de piedra que fuelguen sobre cuatro capiteles colos sos respeutives cuatro columnes de mármol cerraes por celosías calaes en forma rectangular, que dixebra'l presbiteriu de la nave principal. No fondero puede vese el iconostasio que sigue les pautes del arte de Ramiro I anque pueden contemplase motivos visigodos na decoración.

 Foncalada 

thumb|left|250px|Vista de la fonte de Foncalada.
La fonte de Foncalada ye una fonte d'agua potable construyida por órdenes del rei asturianu Alfonso III na ciudá d'Uviéu y asitiada na cai del so mesmu nome, Foncalada (del llatín fonte incalata). Dientro del arte prerrománicu n'Asturies ye l'únicu exemplu de la so clase calteníu hasta los nuesos díes, amás de la única muerte o restu de construcción con fin d'utilidá pública de l'Alta Edá Media dientro de la ciudá.

La so construcción ta basada nes obres civiles romanes y según investigación realizada por Francisco Borge, acomuñada apocayá a l'apaición de restos romanos na cai de la Rúa, foi construyida al llau de la calzada romana que xunía'l norte y el sur de la rexón y que tamién pasaba per delantre de la ilesia de Santuyano, según l'estudiu de les sos inscripciones créese que la so construcción data de la primer metá del sieglu IX atribuyéndose al rei Alfonso II. 

La so primer apaición documental data de finales del sieglu XI. El so nome provién d'una inscripción que s'atopa nella fontem calatam, puede traducise por fonte invocada. Según los recién trabayos arqueolóxicos, llevaos a cabu por Sergio Ríos y César García de Castro, demostraron que se trató d'un edificiu monumental destináu a baños, dotáu amás d'una importante carga simbólica relixosa, en rellación a la identificación de les agües, potencialmente curatibles, con Xesucristu, invocáu como Salvs nes inscripciones que cubren el frente del monumentu. Dientro de les inscripciones nel vértiz del frontón puede vese la Cruz de la Victoria, carauterística d'Alfonso III, col Alpha y Omega apocalípticas.

 Propuesta d'ampliación 
Mientres la sesión trentena primera celebrada na ciudá neozelandesa de Christchurch ente'l 23 de xunu y el 1 de xunetu de 2007 almitióse l'estudiu pa la inclusión na llista de monumentos d'Uviéu y del Reinu d'Asturies a la ilesia prerrománica de San Salvador de Valdediós asitiada nel conceyu de Villaviciosa.

 Referencies 

Vease les referencies puntuales nos distintos artículos principales de cada monumentu.

 Enllaces esternos 

 Aula Didáctica del Prerrománicu Asturianu de La Cobertoria 
 El Prerrománicu Asturianu
 Páxina oficial de Santa María Y S. Miguel
 Dibuxos y planos de la ilesia
 
 Visita virtual al Uviéu altomedieval y los sos monumentos más representativos