La Celestina
{{llibru}}
'''''La Celestina''''' ye'l nome col que se popularizó la '''''Tragicomedia de Calisto y Melibea''''', atribuyida a [[Fernando de Rojas]]. La so composición #remontar a los últimos años del sieglu XV, mientres el reináu de los [[Reis Católicos]] n'España y el so estraordinariu ésitu editorial empezó nel sieglu XVI y siguió, con altibaxos, hasta la so prohibición en 1792. Pol so argumentu amorosu, la so finalidá didáctica, la bayura de cites d'autoridá, la elección de los sos personaxes, la so forma dialogada y la so más que probable vinculación a una redolada universitaria, consideróse a ''La Celestina'' un exemplu ''sui generis'' de comedia humanística, anque hai quien prefier considerala como un híbridu ente [[novela]] y [[drama]]. La so influencia en dambos xéneros ye bien notable, hasta'l puntu de que ye posible falar del xéneru celestinesco nel que s'inclúin tantu obres desenvueltes directamente a partir de la so trama, los sos personaxes o les sos temes, como ambientes o personaxes ''celestinescos'' en comedies y noveles que, en principiu, nada tienen que ver con ''La Celestina''.

Dende bien ceo los moralistes atacaron a ''La Celestina'' como llibru que, lloñe de lo qu'indicaba nel ''sequitur'' «Compuesta en reprehensión de los llocos namoraos que, vencíos nel so desordenáu mambís, a les sos amigues llamen y dicen ser el so dios», antes afalaba y enseñaba a tener amores ilícitos qu'a rehuirlos. El primeru en desaconseyar la llectura de ''La Celestina'' foi [[Juan Luis Vives]], quien nel so llibru ''Instrucción de la muyer cristiana'' (1524, primer edición en llatín) igualábala a los llibros de caballeríes na so capacidá de malvar les costumes.

{{Cita|Assi que las leyes y los oficiales reales devrian no solo mirar en las causas, y pleytos particulares; mas aun en las costumbres publicas, de donde nascen los pleytos y barajas, y que se mandasse con pregon general, y determinadamente se executassen las penas, que nadie ossase imprimir ni tener tales libros. [...] Lo mismo devrian hazer destos otros libros vanos; como son en España, Amadis, Florisando, Tirante, Tristan de leonis, Celestina madre de maldades. [...] los quales libros todos fueron escriptos por hombres ociosos; y desocupados, y sin letras, llenos de vicios y suziedad; enlos quales yo me maravillo como puede aver cosa que deleyte a nadie si nuestros vicios no nos truxessen tan al retortero; porque cosa de doctrina ni de virtud como la daran los que jamas la vieron de sus ojos.|''Instruccion de la muger christiana'' (trad.), [[Miguel de Eguía]], Alcalá de Henares, 1529. Ff. 10v, 11r-11v y 12r}}

== Autoría ==
Nes ediciones antigues de ''La Celestina'' nun apaez nengún nombre del autor en portada hasta la edición expurgada de 1632. Sin embargu, les octaves acróstiques qu'acompañen a la obra en la so difusión impresa (para la so posible ausencia na edición de la ''Comedia'' de Burgos ponenla en relación con un tal bachiller [[Fernando de Rojas]], nacíu en [[La Puebla de Montalbán]].

{{Cita|{{Versalita|El bachiller Fernando de Rojas acabó la Comedia de Calysto y Melibea y fue nascido en la Puebla de Montalván.}}|<small>''La Celestina'', ed. Francisco J. Lobera ''et al.'', Real Academia Española, Madrid, 2011, pp. 6-14.</small>}}

== Argumentu ==
La obra empieza cuando Calisto ve de casualidá a Melibea nel güertu de la so casa, onde entró a buscar un ferre qu'intentaba cazar. Pidiéndo-y el so amor, esta refúgalu, pero yá ye tarde, cayó violentamente namoráu de Melibea.

Por conseyu del so criáu Sempronio, Calisto recurre a una vieya prostituta y alcagüeta profesional llamada Celestina quien, faciéndose pasar por vendedora d'artículos diversos, puede entrar nes cases y de esa manera puede actuar de casamentera o alcordar cites d'amantes; Celestina tamién rexenta un prostíbulu con dos pupiles, Areúsa y Elicia.

L'otru criáu de Calisto, Pármeno, que la so madre foi maestra de Celestina, intenta disuadirlo, pero termina despreciáu pol so señor, al que solo-y importa satisfaer los sos deseos, y xúnese a Sempronio y Celestina pa esplotar la pasión de Calisto y partise los regalos y pagos que produza.

Por aciu les sos habilidaes dialéctiques y la promesa de consiguir el favor de dalguna de les sos neñines, Celestina atráise la voluntá de Pármeno; y por aciu la maxa d'un esconxuru a Plutón, xuníu a les sos habilidaes dialéctiques, llogra coles mesmes que Melibea namorose de Calisto. Como premiu Celestina recibe una cadena d'oru, que va ser oxetu de discordia, pos la cobicia llevala a negase a compartila colos criaos de Calisto; estos terminen asesinándola, polo cual vanse presos y son axusticiaos.

Les prostitutes Elicia y Areúsa, que perdieron a Celestina y a los sos amantes, entamen que'l fanfarrón Centurio asesine a Calisto, pero esti en realidá solo va armar un polveru. Mientres, Calisto y Melibea gocien del so amor, pero al oyer el baturiciu na cai y creyendo que los sos criaos tán en peligru, Calisto intenta saltar el muriu de la casa de la so amada, pero esnidia, cai y muerre. Desesperada, Melibea suicídase y la obra termina col lloru de Pleberio, padre de Melibea, quien llamenta la muerte de la so fía. Alisa, madre de Melibea, tamién muerre, conozse que de la impresión.

== Personaxes ==
'''Celestina''' ye'l personaxe más suxestivu de la obra y la protagonista indiscutible de la mesma anque la tema céntrese más nel amor y la pasión de Calisto y Melibea, hasta'l puntu de qu'acabó per da-y títulu; un personaxe pintorescu y vívido, ye hedonista, avara y vital. Conoz a xeitu la psicoloxía del restu de los personaxes, faciendo qu'inclusive los reticentes colos sos planes venzan a ellos. Los sos móviles son la cobicia, el mambís sexual (que quita la sede facilitando ya inclusive guardando) y amor al poder psicolóxicu. Representa un elementu subversivu dientro de la sociedá: siéntese comprometida a arrobinar y facilitar el gocie sexual. Tocantes a la maxa, ver l'apartáu de les temes. Inspírase nel personaxe de l'alcagüeta que yá apaeciera nes comedies romanes de [[Plautu|Plauto]] y a lo llargo de la Edá Media n'obres como'l ''Llibru de Bon Amor'' de Juan Ruiz (Arcipreste d'Afitada) (el personaxe conocíu como Pega la Trotaconventos) y n'obres llatines ya italianes como la ''Hestoria duobus amantibus'' de Enea Silvio Piccolomini o la Elexía de madonna Fiammetta de [[Giovanni Boccaccio]]. El so llinguaxe paez salíu del ''Corbacho'' d'Alfonso Martínez de Toledo y de les ''Coples'' de Rodrigo de Reinosa. Antaño foi una meretriz, agora dedícase a alcordar discretamente cites amoroses a quien lo pide coles mesmes qu'utiliza la so casa por que les prostitutes Elicia y Areúsa puedan exercer el so oficiu. Utiliza para enfusar nes cases l'artificiu de vender afaites, yerbes, duviellos y adornos para les moces; como alcagüeta considera tar faciendo un oficiu útil y como tal tien el so arguyu profesional. Gústa-y el vinu y ye diabólicamente intelixente y utiliza la so esperiencia para manipoliar psicolóxicamente a los demás, pero sicasí nubla'l so entendimientu'l defectu de la cobicia. Amás ye una bruxa y bruxa que fai un pactu con Plutón, mázcara pagana que tapa en realidá al demoniu, y na ''Traxicomedia'' les adiciones de Rojas sorrayen esti fechu.

'''Calisto''' ye un mozu de l'alta sociedá a quien solamente-y esmolez satisfaer los sos deseos, pillando a quien sía para consiguilo. El so cinismu fai-y despreciar la sinceridá del so criáu Pármeno cuando esti alviérte-y de los peligros que cuerre. En Calisto nun se reparen verdaderes crisis, ye una persona realmente egoísta. Ye'l personaxe más cargáu de lliteratura, más voluntariamente artificiosu. Encarna'l 'llocu amor', del que ye víctima: figura [[Traxedia|tráxica]] y antiheroica.

'''Melibea''' ye una moza vehemente, que pasa de la resistencia a l'absoluta entrega a Calisto ensin apenes tránsitu de dulda; nella la represión apaez como forzada y antinatural; siéntese esclava d'una hipocresía que se-y hai inculcado dende pequeña na so casa. Na obra intenta faésela víctima d'una pasión cegadora inculcada pol conxuru de Celestina. Actúa rexida pola so conciencia social. Lo qu'ella curia ye'l so esternu conceutu del [[honor]]: nun hai pudor personal nin suxeciones morales. La so pasión ye más real y menos lliteraria que la de Calisto; sería la lluxuria más que l'amor el motor de les sos acciones, si nun ye la maxa la que la fai camudar d'opinión al respective de Calisto, entós tou sería un 'plan' de Melibea nel qu'él fai los gastos y Celestina esfórciase por que sía ella la qu'esfrute. Lo único que-y saldría mal ye la muerte de Calisto, que la dexa nuna delicada posición moral. Finalmente suicídase.

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Traducciones al asturianu]]
[[Categoría:Wikipedia:Páxines con traducciones ensin revisar]]
La Celestina ye'l nome col que se popularizó la Tragicomedia de Calisto y Melibea, atribuyida a Fernando de Rojas. La so composición #remontar a los últimos años del sieglu XV, mientres el reináu de los Reis Católicos n'España y el so estraordinariu ésitu editorial empezó nel sieglu XVI y siguió, con altibaxos, hasta la so prohibición en 1792. Pol so argumentu amorosu, la so finalidá didáctica, la bayura de cites d'autoridá, la elección de los sos personaxes, la so forma dialogada y la so más que probable vinculación a una redolada universitaria, consideróse a La Celestina un exemplu sui generis de comedia humanística, anque hai quien prefier considerala como un híbridu ente novela y drama. La so influencia en dambos xéneros ye bien notable, hasta'l puntu de que ye posible falar del xéneru celestinesco nel que s'inclúin tantu obres desenvueltes directamente a partir de la so trama, los sos personaxes o les sos temes, como ambientes o personaxes celestinescos en comedies y noveles que, en principiu, nada tienen que ver con La Celestina.

Dende bien ceo los moralistes atacaron a La Celestina como llibru que, lloñe de lo qu'indicaba nel sequitur «Compuesta en reprehensión de los llocos namoraos que, vencíos nel so desordenáu mambís, a les sos amigues llamen y dicen ser el so dios», antes afalaba y enseñaba a tener amores ilícitos qu'a rehuirlos. El primeru en desaconseyar la llectura de La Celestina foi Juan Luis Vives, quien nel so llibru Instrucción de la muyer cristiana (1524, primer edición en llatín) igualábala a los llibros de caballeríes na so capacidá de malvar les costumes.

 Autoría 
Nes ediciones antigues de La Celestina nun apaez nengún nombre del autor en portada hasta la edición expurgada de 1632. Sin embargu, les octaves acróstiques qu'acompañen a la obra en la so difusión impresa (para la so posible ausencia na edición de la Comedia de Burgos ponenla en relación con un tal bachiller Fernando de Rojas, nacíu en La Puebla de Montalbán.

 Argumentu 
La obra empieza cuando Calisto ve de casualidá a Melibea nel güertu de la so casa, onde entró a buscar un ferre qu'intentaba cazar. Pidiéndo-y el so amor, esta refúgalu, pero yá ye tarde, cayó violentamente namoráu de Melibea.

Por conseyu del so criáu Sempronio, Calisto recurre a una vieya prostituta y alcagüeta profesional llamada Celestina quien, faciéndose pasar por vendedora d'artículos diversos, puede entrar nes cases y de esa manera puede actuar de casamentera o alcordar cites d'amantes; Celestina tamién rexenta un prostíbulu con dos pupiles, Areúsa y Elicia.

L'otru criáu de Calisto, Pármeno, que la so madre foi maestra de Celestina, intenta disuadirlo, pero termina despreciáu pol so señor, al que solo-y importa satisfaer los sos deseos, y xúnese a Sempronio y Celestina pa esplotar la pasión de Calisto y partise los regalos y pagos que produza.

Por aciu les sos habilidaes dialéctiques y la promesa de consiguir el favor de dalguna de les sos neñines, Celestina atráise la voluntá de Pármeno; y por aciu la maxa d'un esconxuru a Plutón, xuníu a les sos habilidaes dialéctiques, llogra coles mesmes que Melibea namorose de Calisto. Como premiu Celestina recibe una cadena d'oru, que va ser oxetu de discordia, pos la cobicia llevala a negase a compartila colos criaos de Calisto; estos terminen asesinándola, polo cual vanse presos y son axusticiaos.

Les prostitutes Elicia y Areúsa, que perdieron a Celestina y a los sos amantes, entamen que'l fanfarrón Centurio asesine a Calisto, pero esti en realidá solo va armar un polveru. Mientres, Calisto y Melibea gocien del so amor, pero al oyer el baturiciu na cai y creyendo que los sos criaos tán en peligru, Calisto intenta saltar el muriu de la casa de la so amada, pero esnidia, cai y muerre. Desesperada, Melibea suicídase y la obra termina col lloru de Pleberio, padre de Melibea, quien llamenta la muerte de la so fía. Alisa, madre de Melibea, tamién muerre, conozse que de la impresión.

 Personaxes 
Celestina ye'l personaxe más suxestivu de la obra y la protagonista indiscutible de la mesma anque la tema céntrese más nel amor y la pasión de Calisto y Melibea, hasta'l puntu de qu'acabó per da-y títulu; un personaxe pintorescu y vívido, ye hedonista, avara y vital. Conoz a xeitu la psicoloxía del restu de los personaxes, faciendo qu'inclusive los reticentes colos sos planes venzan a ellos. Los sos móviles son la cobicia, el mambís sexual (que quita la sede facilitando ya inclusive guardando) y amor al poder psicolóxicu. Representa un elementu subversivu dientro de la sociedá: siéntese comprometida a arrobinar y facilitar el gocie sexual. Tocantes a la maxa, ver l'apartáu de les temes. Inspírase nel personaxe de l'alcagüeta que yá apaeciera nes comedies romanes de Plauto y a lo llargo de la Edá Media n'obres como'l Llibru de Bon Amor de Juan Ruiz (Arcipreste d'Afitada) (el personaxe conocíu como Pega la Trotaconventos) y n'obres llatines ya italianes como la Hestoria duobus amantibus de Enea Silvio Piccolomini o la Elexía de madonna Fiammetta de Giovanni Boccaccio. El so llinguaxe paez salíu del Corbacho d'Alfonso Martínez de Toledo y de les Coples de Rodrigo de Reinosa. Antaño foi una meretriz, agora dedícase a alcordar discretamente cites amoroses a quien lo pide coles mesmes qu'utiliza la so casa por que les prostitutes Elicia y Areúsa puedan exercer el so oficiu. Utiliza para enfusar nes cases l'artificiu de vender afaites, yerbes, duviellos y adornos para les moces; como alcagüeta considera tar faciendo un oficiu útil y como tal tien el so arguyu profesional. Gústa-y el vinu y ye diabólicamente intelixente y utiliza la so esperiencia para manipoliar psicolóxicamente a los demás, pero sicasí nubla'l so entendimientu'l defectu de la cobicia. Amás ye una bruxa y bruxa que fai un pactu con Plutón, mázcara pagana que tapa en realidá al demoniu, y na Traxicomedia les adiciones de Rojas sorrayen esti fechu.

Calisto ye un mozu de l'alta sociedá a quien solamente-y esmolez satisfaer los sos deseos, pillando a quien sía para consiguilo. El so cinismu fai-y despreciar la sinceridá del so criáu Pármeno cuando esti alviérte-y de los peligros que cuerre. En Calisto nun se reparen verdaderes crisis, ye una persona realmente egoísta. Ye'l personaxe más cargáu de lliteratura, más voluntariamente artificiosu. Encarna'l 'llocu amor', del que ye víctima: figura tráxica y antiheroica.

Melibea ye una moza vehemente, que pasa de la resistencia a l'absoluta entrega a Calisto ensin apenes tránsitu de dulda; nella la represión apaez como forzada y antinatural; siéntese esclava d'una hipocresía que se-y hai inculcado dende pequeña na so casa. Na obra intenta faésela víctima d'una pasión cegadora inculcada pol conxuru de Celestina. Actúa rexida pola so conciencia social. Lo qu'ella curia ye'l so esternu conceutu del honor: nun hai pudor personal nin suxeciones morales. La so pasión ye más real y menos lliteraria que la de Calisto; sería la lluxuria más que l'amor el motor de les sos acciones, si nun ye la maxa la que la fai camudar d'opinión al respective de Calisto, entós tou sería un 'plan' de Melibea nel qu'él fai los gastos y Celestina esfórciase por que sía ella la qu'esfrute. Lo único que-y saldría mal ye la muerte de Calisto, que la dexa nuna delicada posición moral. Finalmente suicídase.

 Referencies 

 Enllaces esternos 

Categoría:Traducciones al asturianu
Categoría:Wikipedia:Páxines con traducciones ensin revisar