Idioma español nel Perú
{{noneutral}}

[[Ficheru:Dialectos español de Perú.png|thumb|300px|Mapa dialeutal de Perú.]]
L'[[idioma español]] ye faláu nel [[Perú]] dende [[1532]] y na actualidá, espresar en cuatro variedaes nel so territoriu, qu'arreyen al 70% de los sos habitantes.

== Historia ==
L'idioma español llegó al [[Perú]] en [[1532]] nos sos dialeutos [[Dialeutu estremeñu|estremeñu]], [[Dialeutu andaluz|andaluz]] y [[Dialeutu canariu|canariu]] de la dómina, recibiendo pocu dempués fuerte influencia del [[dialeutu castellanu]].<ref>{{cita llibru |apellíos=Garatea Grau|nome=Carlos.|títulu=Tres una llingua de Papel . L'español de Perú|capítulu=Español d'América: Non una sinón delles normes p. 281|añu=2010|allugamientu=Lima|editorial=Fondu Editorial Pontificia Universidá Católica de Perú|isbn=978-9972-42-923-1}}</ref>

Nun entamu foi faláu namái polos españoles y los mestizos de les ciudaes, el mundu rural [[Cordal de los Andes|andín]] siguió falando'l [[quechua]], [[aimara]] y les demás llingües indíxenes por cuatro sieglos, siendo mayoritaries hasta la primer metá del [[sieglu XX]]. Depués d'entós,<ref>{{cita llibru |apellíu=Miranda Esquerre|nome=Luis.|títulu=La entrada del español nel Perú p. 101, 111|añu=1998|allugamientu=Lima|editorial=Juan Brito/ Editor|isbn=9972-702-00-6}}</ref> la discriminación anti-indíxena, la imposición del español per parte del gobiernu peruanu, la irrupción de los medios de comunicación masiva y la migración rural dempués de [[1940]] reconfiguran el mapa dialeutal de [[Perú]].

== Dialeutos nel Perú ==

=== Español andín ===
{{AP|Español andín}}
Ye'l típicamente emplegáu na [[Cordal de los Andes|sierra]] (más marcáu nel ámbitu rural). A diferencia de países estremeros como Ecuador o Bolivia onde ye la fala estándar, tradicional foi siempres estigmatizáu pola sociedá culta limeña.<ref>Rodolfo Cerrón Palomino: El castellán andín</ref>

==== Principales carauterístiques ====
No fonolóxico estrémase típicamente pol so tiempu lentu y ritmu peculiar, [[asibilación]] de /rr/ y /r/ y un aparente tracamundiu ente les vocales /y/ y /o/ cola /i/ y la /o/, respeutivamente (lo qu'en realidá asocede ye que los falantes de castellán andín producen vocales entemedies ente /y/ - /i/ y ente /o/ - /o/<ref>[[Jorge Pérez et al.]], ''Contra'l prexuiciu llingüísticu de la motosidad: un estudiu de les vocales del castellán andín dende la fonética acústica'', Lima: Institutu Riva Aguero. PUCP, 2006</ref>). Amás de pronunciar con mayor fuercia que na mariña'l soníu de la “s” orixinalmente apical ensin aspirar y de les consonantes polo xeneral, en desterciu de les vocales. Otres traces distintives son la preservación del soníu llateral de la “ll”, dacuando ultracorrecciones, y el cambéu de la “c” y “g” implosivas por “j” /x/.

En cuanto al planu morfosintácticu son típicos:

* El tracamundiu o unificación del xéneru y númberu
:'''''A elles recibir bien.''''' '''''La revista ye caru.'''''

* L'abusu de los diminutivos –ito y –ita
:'''''Vente aquicito.''''' '''''Sí, señorita, ende tán los sos fíos.'''''

* El [[loísmo]]
:'''''Echar l'agua.''''' '''''Pintar la casa.'''''

* La duplicación de los posesivos y oxetos
:'''''La so casa de Pepe.''' '''Conocer a ella.'''''

* L'ausencia d'artículos o'l so emplegu redundante :'''''Plaza d'Armes
ye acá.''''' '''''La María ta lloca.'''''

* Emplegu de la preposición ‘en' frente alverbios locativos:
:'''''Tou va cayer nel so enriba.'''''

* Usu de “nomás” y “pos” dempués del verbu :'''''Di-y
nomás pos.'''''

* Usu del verbu a la fin de la frase :'''''Ta enoxada diz.'''''.

* Usu del pretéritu compuestu pol simple y de la manera indicativa pol suxuntivu nes subordinaes.

=== Español peruanu riberanu o limeñu ===
{{AP|Español peruanu riberanu}}
Faláu por xente adulto d'ascendencia [[Lima|limeña]] o de llarga estadía na capital o na mariña (y de poco contautu col grupu social migrante); tuvo antaño y tien entá la fama de ser (más no qu'a pronunciación se refier) unu de los más casticistes de tola América riberana.<ref>{{cita llibru |apellíos=Cerrón Palomino|nome=Rodolfo|enllaceautor=Rodolfo Cerrón Palomino|títulu=Castellanu Andín Aspeutos sociollingüísticos, pedagóxicos y gramaticales|capítulu=V. La enseñanza del castellán nel Perú: retrospección y prospección p. 118|fecha = marzu de 2003|allugamientu=Lima|editorial=Fondu Editorial Pontificia Universidá Católica de Perú y GTZ Cooperación Téunica Alemana|isbn=9972-42-528-2}}</ref><ref>[[Tadeo Hanke]], ''Calter, xeniu y costumes de los limeños, 1801'', Conceyu Provincial de Lima, 1959, p.50</ref><ref>[[Rafael Lapesa]], ''Historia de la llingua española'', Editorial Gredos, 1981</ref> Ye, magar ser faláu puramente por una minoría (alredor del 15% de la población de Lima)<ref>Poca xente del tipu de M. Hildebrandt. Constatar na cai: hospitales, mercaos, ómnibs.</ref>, la base del español peruanu “normativu”.<ref>{{cita llibru |apellíos=Hildebrandt|nome=Martha|títulu=La fala culta (o lo que tuviera de selo).|allugamientu=Lima|añu=2003|páxina=8|isbn=9972-9454-1-3}}</ref>

;Traces carauterístiques:
* Les vocales pronunciar cola mesma duración, a diferencia del dialeutu andín na cual intercámbiense les vocales.
* La /rr/ y /r/ en tou contestu pronunciar ensin fricativizar.
* La “s” ye predorsal y aspírase xeneralmente en posición final ante consonante, pero non ante pausa o vocal.
* La “j” y”g” (ante y-i) pronunciar de forma palatal, nun velar, nin aspirada.
* La “n” a la fin de sílaba pronúnciase velar (non alveolar como en [[Méxicu]] o [[Arxentina]]).
* La /d/ final convertir en /t/ o se elide na gran mayoría de les pallabres.
* Esiste yeísmu, yá detectable en fíos d'andinos nacíos o criaos en Lima, tanto al escribir como al falar.
* Enclín a esaniciar l'hiatu nes pallabres col sufixu –ear nes persones de clase baxa, principalmente descendientes d'andinos.
* Descuidu na fala de presentadores, quien 'popularicen' voces de replana como 'tueru secu', o fora del so campu semántico como al nun usar 'profesionalidá'.<ref>Rolando Arellano y David Burgos: ''Ciudá de los Reis [[...]]'', Lima (2007) ISBN 978-9972-38-269-7</ref>
* Fálase más lentu. Baxó la frecuencia.
* Hai omisión de preposiciones. Influencia de diarios de 'enclín popular' que resalten el llinguaxe caleyeru.

Úsase construcciones que son del español americanu polo xeneral, pero esisten tamién les que son d'orixe propiu, asina mesmu términos y espresiones tradicionales bien frecuentes; el más enraigonáu de los quechuismos ye la voz familiar “calato” por desnudu.

=== Español amazónicu ===
{{AP|Español amazónicu}}

Desenvolvióse especialmente al contautu del español andino y limeño coles [[llingües amazóniques]] ensin qu'éstes influyeren enforma. Tien una distintiva estructura tonal.

Fonéticamente carauterizar por:
* La sibilante /s/ aguanta a l'aspiración
* Hai tracamundiu de “j” (aspirada en situación interior) con f (siempres billabial).
:''Ej “San Fan”, San Juan''
* Hai oclusivización de les entemedies /b/ /d/ /g/ n'ascensu tonal con aspiración y allargamientu de la vocal.
* Los fonemes /p/ /t/ y /k/ realizar con una aspiración
* La /y/ tiende a africarse (al contrariu de la mariña).
* Tamién hai asibilación, non bien fuerte de vibrantes

El cambéu nel orde sintácticu más reconocíu ye l'anteposición del xenitivu.
:''D'Antonio les sos amigues''

Tamién hai trestornos de concordanza xenérica, etc.

=== Español ecuatorial ===
[[Ficheru:Dialectos español de Perú y Ecuador.png|150px|thumb|Mapa dialeutal d'[[Ecuador]] y [[Perú]].]]
{{AP|Español ecuatorial}}
El '''español ecuatorial''' o '''colombianu-ecuatorianu chocoano''' o '''costeño''', qu'inclúi partes de la Mariña Norte de Perú, ye un [[dialeutu]] del [[idioma español]], transición y combinación ente'l dialeutu [[Español caribeñu|caribeñu]] y el [[Español peruanu riberanu|peruanu riberanu]]. Ye faláu na mariña pacífica de [[Colombia]] y del [[Ecuador]]. Les principales ciudaes que tuvieron influencia llingüística nesta rexón son Bogotá, Guayaquil y Quito. El centru urbanu principal de la rexón ye [[Guayaquil]]. Hai importantes comunidaes de raza negra principalmente na mariña pacífica, como'l departamentu colombianu de [[Topetó]] o la provincia ecuatoriana d'[[Esmeraldes (provincia)|Esmeraldes]] que-y dan un toque "africanu" al acentu nesta rexón.

Nel casu peruanu esti acentu ye típicu de la fala particular de los denominaos Afroperuanos y mestizos de la mariña norte no que güei son los departamentos de [[Lambayeque]], [[Piura]] y [[Baltes]]. Les comunidaes afroperuanas de la provincia de Morropón por casu; verifiquen col falar del Español Ecuatorial y col so subdialeutu'l [[Español norperuano riberanu]], que esprender del primeru como variante meridional del ecuatorial y continua hasta la ciudá de [[Trujillo (Perú)|Trujillo]]. Pero siendo Lima'l principal focu de irradiación del idioma español nel Perú, estos dos variantes locales tienden a ser movíes pol Español Peruanu Riberanu faláu na ciudá de Lima.

De xuru ye esta entonación la qu'estrema ya identifica a los sos falantes d'otres rexones y foi motivu d'estudiu. Exemplu: "Tamién '''Peter Boyd Bowman''' señalaba en 1953 '''“la continuidá fonética ente les mariñes de Perú (Costa Norte), Colombia y l'Ecuador (...) frente a la de les sos provincies andines”'''. Envaloraba l'hispanista norteamericanu que '''“les fronteres actuales del Ecuador colos países colindantes nun correspuenden nin a fronteres naturales, nin a fronteres llingüísticu culturales''' (fálase'l mesmu español de dambos llaos), '''nin a fronteres polítiques antigües '''(incaiques y coloniales). A lo último nun estudiu recién, el norteamericanu '''John Lipski''' vuelve considerar la mariña norte de Perú como variedá estremada de castellán, de nuevu basándose en traces fonétiques"

== Ver tamién ==
* [[Idiomes de Perú]]
* [[Idioma español en Colombia]]
* [[Español ecuatorial]]
* [[Español andín]]
* [[Español amazónicu]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* {{Enllaz rotu|1=L'español de Perú |2=http://darkwing.uoregon.edu/~rldavis/historia/proyeutos/servi/index.html |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}
* [https://web.archive.org/web/20070614174305/http://www.interculturalidad.org/numbero1/b/arti/b_dfo_050404.htm Reflexones sobre l'español nel Perú actual]
* [https://archive.today/20120713140304/separatasudep.blogspot.com/2007/11/situacion-linguistica-del-per-l2.html Separatas de la Udep: Situación llingüística de Perú.L2]
* [https://archive.today/20121129102304/separatasudep.blogspot.com/2007/11/espaol-americanu-l2.html Separatas de la Udep: L'español peruanu dientro del americanu.L2]

{{Tradubot|Idioma español en el Perú}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Dialeutos del castellanu d'América|Peru]]
[[Categoría:Llingües de Perú|Español]]
L'idioma español ye faláu nel Perú dende 1532 y na actualidá, espresar en cuatro variedaes nel so territoriu, qu'arreyen al 70% de los sos habitantes.

 Historia 
L'idioma español llegó al Perú en 1532 nos sos dialeutos estremeñu, andaluz y canariu de la dómina, recibiendo pocu dempués fuerte influencia del dialeutu castellanu.

Nun entamu foi faláu namái polos españoles y los mestizos de les ciudaes, el mundu rural andín siguió falando'l quechua, aimara y les demás llingües indíxenes por cuatro sieglos, siendo mayoritaries hasta la primer metá del sieglu XX. Depués d'entós, la discriminación anti-indíxena, la imposición del español per parte del gobiernu peruanu, la irrupción de los medios de comunicación masiva y la migración rural dempués de 1940 reconfiguran el mapa dialeutal de Perú.

 Dialeutos nel Perú 

 Español andín 

Ye'l típicamente emplegáu na sierra (más marcáu nel ámbitu rural). A diferencia de países estremeros como Ecuador o Bolivia onde ye la fala estándar, tradicional foi siempres estigmatizáu pola sociedá culta limeña.Rodolfo Cerrón Palomino: El castellán andín

 Principales carauterístiques 
No fonolóxico estrémase típicamente pol so tiempu lentu y ritmu peculiar, asibilación de /rr/ y /r/ y un aparente tracamundiu ente les vocales /y/ y /o/ cola /i/ y la /o/, respeutivamente (lo qu'en realidá asocede ye que los falantes de castellán andín producen vocales entemedies ente /y/ - /i/ y ente /o/ - /o/Jorge Pérez et al., Contra'l prexuiciu llingüísticu de la motosidad: un estudiu de les vocales del castellán andín dende la fonética acústica, Lima: Institutu Riva Aguero. PUCP, 2006). Amás de pronunciar con mayor fuercia que na mariña'l soníu de la “s” orixinalmente apical ensin aspirar y de les consonantes polo xeneral, en desterciu de les vocales. Otres traces distintives son la preservación del soníu llateral de la “ll”, dacuando ultracorrecciones, y el cambéu de la “c” y “g” implosivas por “j” /x/.

En cuanto al planu morfosintácticu son típicos:

 El tracamundiu o unificación del xéneru y númberu
A elles recibir bien. La revista ye caru.

 L'abusu de los diminutivos –ito y –ita
Vente aquicito. Sí, señorita, ende tán los sos fíos.

 El loísmo
Echar l'agua. Pintar la casa.

 La duplicación de los posesivos y oxetos
La so casa de Pepe. Conocer a ella.

 L'ausencia d'artículos o'l so emplegu redundante :Plaza d'Armes
ye acá. La María ta lloca.

 Emplegu de la preposición ‘en' frente alverbios locativos:
Tou va cayer nel so enriba.

 Usu de “nomás” y “pos” dempués del verbu :Di-y
nomás pos.

 Usu del verbu a la fin de la frase :Ta enoxada diz..

 Usu del pretéritu compuestu pol simple y de la manera indicativa pol suxuntivu nes subordinaes.

 Español peruanu riberanu o limeñu 

Faláu por xente adulto d'ascendencia limeña o de llarga estadía na capital o na mariña (y de poco contautu col grupu social migrante); tuvo antaño y tien entá la fama de ser (más no qu'a pronunciación se refier) unu de los más casticistes de tola América riberana.Tadeo Hanke, Calter, xeniu y costumes de los limeños, 1801, Conceyu Provincial de Lima, 1959, p.50Rafael Lapesa, Historia de la llingua española, Editorial Gredos, 1981 Ye, magar ser faláu puramente por una minoría (alredor del 15% de la población de Lima)Poca xente del tipu de M. Hildebrandt. Constatar na cai: hospitales, mercaos, ómnibs., la base del español peruanu “normativu”.

Traces carauterístiques
 Les vocales pronunciar cola mesma duración, a diferencia del dialeutu andín na cual intercámbiense les vocales.
 La /rr/ y /r/ en tou contestu pronunciar ensin fricativizar.
 La “s” ye predorsal y aspírase xeneralmente en posición final ante consonante, pero non ante pausa o vocal.
 La “j” y”g” (ante y-i) pronunciar de forma palatal, nun velar, nin aspirada.
 La “n” a la fin de sílaba pronúnciase velar (non alveolar como en Méxicu o Arxentina).
 La /d/ final convertir en /t/ o se elide na gran mayoría de les pallabres.
 Esiste yeísmu, yá detectable en fíos d'andinos nacíos o criaos en Lima, tanto al escribir como al falar.
 Enclín a esaniciar l'hiatu nes pallabres col sufixu –ear nes persones de clase baxa, principalmente descendientes d'andinos.
 Descuidu na fala de presentadores, quien 'popularicen' voces de replana como 'tueru secu', o fora del so campu semántico como al nun usar 'profesionalidá'.Rolando Arellano y David Burgos: Ciudá de los Reis ..., Lima (2007) ISBN 978-9972-38-269-7
 Fálase más lentu. Baxó la frecuencia.
 Hai omisión de preposiciones. Influencia de diarios de 'enclín popular' que resalten el llinguaxe caleyeru.

Úsase construcciones que son del español americanu polo xeneral, pero esisten tamién les que son d'orixe propiu, asina mesmu términos y espresiones tradicionales bien frecuentes; el más enraigonáu de los quechuismos ye la voz familiar “calato” por desnudu.

 Español amazónicu 

Desenvolvióse especialmente al contautu del español andino y limeño coles llingües amazóniques ensin qu'éstes influyeren enforma. Tien una distintiva estructura tonal.

Fonéticamente carauterizar por:
 La sibilante /s/ aguanta a l'aspiración
 Hai tracamundiu de “j” (aspirada en situación interior) con f (siempres billabial).
Ej “San Fan”, San Juan
 Hai oclusivización de les entemedies /b/ /d/ /g/ n'ascensu tonal con aspiración y allargamientu de la vocal.
 Los fonemes /p/ /t/ y /k/ realizar con una aspiración
 La /y/ tiende a africarse (al contrariu de la mariña).
 Tamién hai asibilación, non bien fuerte de vibrantes

El cambéu nel orde sintácticu más reconocíu ye l'anteposición del xenitivu.
D'Antonio les sos amigues

Tamién hai trestornos de concordanza xenérica, etc.

 Español ecuatorial 
150px|thumb|Mapa dialeutal d'Ecuador y Perú.

El español ecuatorial o colombianu-ecuatorianu chocoano o costeño, qu'inclúi partes de la Mariña Norte de Perú, ye un dialeutu del idioma español, transición y combinación ente'l dialeutu caribeñu y el peruanu riberanu. Ye faláu na mariña pacífica de Colombia y del Ecuador. Les principales ciudaes que tuvieron influencia llingüística nesta rexón son Bogotá, Guayaquil y Quito. El centru urbanu principal de la rexón ye Guayaquil. Hai importantes comunidaes de raza negra principalmente na mariña pacífica, como'l departamentu colombianu de Topetó o la provincia ecuatoriana d'Esmeraldes que-y dan un toque "africanu" al acentu nesta rexón.

Nel casu peruanu esti acentu ye típicu de la fala particular de los denominaos Afroperuanos y mestizos de la mariña norte no que güei son los departamentos de Lambayeque, Piura y Baltes. Les comunidaes afroperuanas de la provincia de Morropón por casu; verifiquen col falar del Español Ecuatorial y col so subdialeutu'l Español norperuano riberanu, que esprender del primeru como variante meridional del ecuatorial y continua hasta la ciudá de Trujillo. Pero siendo Lima'l principal focu de irradiación del idioma español nel Perú, estos dos variantes locales tienden a ser movíes pol Español Peruanu Riberanu faláu na ciudá de Lima.

De xuru ye esta entonación la qu'estrema ya identifica a los sos falantes d'otres rexones y foi motivu d'estudiu. Exemplu: "Tamién Peter Boyd Bowman señalaba en 1953 “la continuidá fonética ente les mariñes de Perú (Costa Norte), Colombia y l'Ecuador (...) frente a la de les sos provincies andines”. Envaloraba l'hispanista norteamericanu que “les fronteres actuales del Ecuador colos países colindantes nun correspuenden nin a fronteres naturales, nin a fronteres llingüísticu culturales (fálase'l mesmu español de dambos llaos), nin a fronteres polítiques antigües (incaiques y coloniales). A lo último nun estudiu recién, el norteamericanu John Lipski vuelve considerar la mariña norte de Perú como variedá estremada de castellán, de nuevu basándose en traces fonétiques"

 Ver tamién 
 Idiomes de Perú
 Idioma español en Colombia
 Español ecuatorial
 Español andín
 Español amazónicu

 Referencies 

 Enllaces esternos 
 
 Reflexones sobre l'español nel Perú actual
 Separatas de la Udep: Situación llingüística de Perú.L2
 Separatas de la Udep: L'español peruanu dientro del americanu.L2

Peru
Español