Idioma sarikoli
{{Ficha d'idioma |nome =
Sarikoli
|nativu = tujik ziv
|familia madre = Llingües indoeuropees
|oficial = 
|países = {{CHN}}
|zona = [[Xinjiang]]
|falantes = 20,500 (1990)
|h1 = 
|h2 =
|rank = 
|llingua_muerta = 
|familia = [[llingües indoeuropees|Indoeuropea]]<br>
&nbsp;&nbsp;[[Llingües indoiranias|Indo-Irania]]<br>
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Idiomes iranios orientales|Irania]]<br>
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Idiomes iranios orientales|Irania Oriental]]<br>
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[llingües pamir|Pamir]]<br>
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Sarikoli'''
|escritura = Nenguno, [[Alfabetu árabe|Árabe]], |cooficial
= 
|cooficial_con = 
|axencia = 
|iso1 = 
|iso2 = roxura |iso3
= srh
|mapa = 
|mapa_lleenda = 
}}
L''''idioma sarikoli''' (tamién '''Sariqoli''', '''Selekur''', '''Sarikul''', '''Sariqul''', '''Sariköli''') ye un miembru del subgrupu [[Llingües Pamir|Pamir]] de los [[idiomes iranios orientales]] faláu polos [[Tajikos en China]]. Refiérense oficialmente a él en China como'l "Llinguaxe Taxicu", sicasí ye distintu al [[idioma taxicu]] faláu en [[Taxiquistán]].

== Nomenclatura ==
El sarikoli ye oficialmente referíu como "Taxicu" (塔吉克语/{{unicode|Tǎjíkèyǔ}}) en China.<ref>Una amplia variedá de trescripciones alternatives de la denominación "Sarikoli" tamién s'utilicen nos alderiques llingüísticos, tales como 萨里库尔语/{{unicode|Sàlǐkùěryǔ}}, 萨雷阔勒语/{{unicode|Sàléikuòlèyǔ}}, 色勒库尔语/{{unicode|Sèlèkùěryǔ}}, or 撒里科里语/{{unicode|Sǎlǐkēlǐyǔ}}.</ref> Sicasí, nun ta estrechamente rellacionáu col [[idioma taxicu|taxicu]] que se fala en [[Taxiquistán]].<ref name=Gawarjon>{{cita llibru |apellíos=Gawarjon
 (高尔锵/Gāo Ěrqiāng)
 |títulu=Outline of the Tajik language (塔吉克语简志/Tǎjíkèyǔ Jiǎnzhì)
 |editorial=Nationalities Publishing House
 |fecha=1985
 |allugamientu=Beijing
 }}</ref> Ye tamién referida como Tashkorghani,<ref name=Rudelson>{{cita llibru |apellíos=Rudelson
 
 |nome=Justin Jon
 |títulu=Lonely Planet Central Asia Phrasebook: Languages Of The Silk Road
 |editorial=Lonely Planet Publications
 |fecha=January 2005
 |isbn=1741046041}}</ref> que dempués foi [[Tashkurgan | antigua capital del reinu Sarikoli]] (na actualidá nel [[El Condáu Autónomu Taxicu de Tashkurgan|Condáu de Xinjiang]]), sicasí, esti usu nun ta bien estendíu ente los estudiosos.

Los primeros rellatos escritos n'inglés, a partir de la década de 1870, polo xeneral utilicen el nome de "Sarikoli".<ref name="Shaw">{{cita publicación
 |apellíu=Shaw
 |nome=Robert
 |títulu=On the [[Ghalchah languages|Ghalchah Languages]] (Wakhi and Sarikoli)
 |publicación=[[Journal of the Asiatic Society of Bengal]]
 |volume=XIV
 |editorial=[[Asiatic Society of Bengal]]
 |fecha=1876
}}</ref> <!-- Also Biddulph's Vocabulary of Sarikoli, Wakhan and Kunjoot Dialects (1873), noted at http://www.southasiabibliography.de/Bibliography/Indo-European/Wakhi__Wakhani__Wakhigi__Vakha/wakhi__wakhani__wakhigi__vakha.html, but I can't find proper citation information for this -->

== Distribución d'usuarios ==

El númberu de falantes ye d'alredor de 20.000, la mayoría moren nel [[El Condáu Autónomu Taxicu de Taxkorgan]] nel sur de [[Xinjiang|provincia de Xinjiang]], [[China]]. El nome chinu de la llingua sarikoli, según l'usu de sarikol como [[Toponimia|topónimo]], ye Sèlēikùěr (色勒库尔). Los usuarios en China suelen utilizar el [[idioma uigur|uigur]] y el [[Idioma chinu|chinu]] pa comunicase cola xente d'[[minoríes étniques en China|otros grupos étnicos]] na zona. El restu atopar nel sector controláu por Paquistán de [[Caxmir (rexón)|Caxmir]], mui cerca de les fronteres internacionales ente Paquistán y China.

Ye mutuamente intelixible col [[idioma wakhi]] col que ta rellacionáu.<ref name=Arlund>{{cita llibru |apellíos=Arlund
 
 |nome=Pamela |títulu=An
 Acoustic, Historical, and Developmental Analysis of Sarikol Tajik Diphthongs.
 |añu=2006
 |editorial=The University of Texas
 |allugamientu=Arlington, Texas
 |páxina=8}}</ref>

== Ortografía ==
L'idioma nun tien forma oficial por escritu. Gawarjon, editáu en China, utilicen [[alfabetu fonéticu internacional|IPA]] pa trescribir los soníos de sarikoli nel so llibru y el diccionariu,<ref name="Gawarjon"/><ref name="Gawarjon-dictionary">{{cita llibru |apellíos=Gawarjon
 (高尔锵/Gāo Ěrqiāng)
 |títulu=塔吉克汉词典 (Tǎjíkè-Hàn Cìdiǎn) Tujik ziv – Hanzu ziv lughot
 |editorial=Sichuan Nationalities Publishing House
 |fecha=1996
 |allugamientu=Sichuan
 |isbn=754091744X
}}</ref> mientres Pakhalina, la edición en Rusia, utiliza un alfabetu similar a la de la [[llingua wakhi]] na suya.<ref name="Pakhalina">{{cita llibru |apellíos=Pakhalina
 
 |nome=Tatiana N.
 |títulu=The Sarikoli Language (Сарыкольский язык/<nowiki>Sarykol'skij Jazyk</nowiki>)
 |editorial=Akademia Nauk SSSR
 |allugamientu=Moscow
 |fecha=1966
}}</ref><ref>{{cita llibru |apellíos=Pakhalina
 
 |nome=Tatiana N.
 |títulu=Sarikoli-Russian Dictionary (Сарыкольско-русский словарь/<nowiki>Sarykol'sko-russkij slovar'</nowiki>)
 |editorial=Akademia Nauk SSSR
 |allugamientu=Moscow
 |fecha=1971}}</ref> Porque la mayoría de los falantes sarikoli asisten a les escueles usando [[Idioma uigur|uigur]] como [[mediu d'instrucción]], dalgunos pueden ser capaces d'escribir el so idioma col [[Uyghur ereb Yéziqi|alfabetu uigur]].

== Fonoloxía ==
=== Vocales ===
Les vocales sarikoli tal como s'utilicen nes obres de Rusia (los valores de la API en pulseres):
{{IPA|a [a], y [y], ɛy [ɛi̯] (dialeutal ''æy'' or ''ai'' [æi̯ / ai̯]), ɛw [ɛo̯] (dialeutal ''æw'' or ''aw'' [æo̯ /au̯]), ə [ə], i [i], o [o / ɔ], o [o], ы [ɯ] (dialeutal ů [ʊ]).}} En dellos dialeutos tamién pueden apaecer variantes llargues de les vocales : ā, ē, ī, ō, ū, ы̄, ǝ̄.

=== Les consonantes ===
El sarikoli tien 29 consonantes:

Les consonantes sariqoli d'alcuerdu a la trescripción de iranologistas rusos (valores de la API en pulseres):
p {{IPA|/p/}}, b {{IPA|/b/}}, t {{IPA|/t/}}, d {{IPA|/d/}}, k {{IPA|/k ~ c/}}, g {{IPA|/ɡ ~ ɟ/}}, q {{IPA|/q/}}, c {{IPA|/ts/}}, ʒ {{IPA|/dz/}}, č {{IPA|/tɕ/}}, ǰ {{IPA|/dʑ/}}, s {{IPA|/s/}}, z {{IPA|/z/}}, x̌ {{IPA|/x/}}, γ̌ {{IPA|/ɣ/}}, f {{IPA|/f/}}, v {{IPA|/v/}}, θ {{IPA|/θ/}}, δ {{IPA|/ð/}}, x {{IPA|/χ/}}, γ {{IPA|/ʁ/}}, š {{IPA|/ɕ/}}, ž {{IPA|/ʑ/}}, w {{IPA|/w/}}, y {{IPA|/j/}}, m {{IPA|/m/}}, n {{IPA|/n / ŋ/}}, l {{IPA|/l/}}, r {{IPA|/r/}}

=== Tensión ===

La mayoría de les pallabres reciben acentu na postrera sílaba, sicasí, una minoría recibe la tensión na so primer sílaba. Amás, delles [[Declinación (gramática)|declinación]] de sustantivos y [[inflexión|inflexión verbales]] regularmente ponen la tensión na so primer sílaba, incluyíu'l [[manera imperativa|imperativu]] y [[Manera interrogativa|interrogativu]].<ref name="Gawarjon"/>
 

== Vocabulariu ==

Anque en gran midida'l léxicu sarikoli ye bien próximu a les otres llingües iranies orientales, pero un gran númberu de pallabres son especiales pal sarikoli y l'estrechamente rellacionáu shughni, que nun s'atopen n'otros idiomes iranios orientales como'l wakhi, el pastún o o'l avéstico.

{| {{tablaguapa}}
|+ '''Comparanza lexicolóxica de siete llingües iranies, xunto con una traducción al español'''<ref name="Gawarjon"/>
! [[Idioma español|Español]]
! [[Idioma persa|Persa]]
! [[Idioma taxicu|Taxicu]]
! [[Idioma shughni|Shughni]]
! Sarikoli
! [[Idioma wakhi|Wakhi]]
! [[Idioma pashto|Pashto]]
! [[Idioma avésticu|Avésticu]]
|-
| Fíu || pesær (پسر) || triar (писар) || {{IPA|puts}} || {{IPA|pɯts}} || {{IPA|putr}} || {{IPA|zoj}} || putra
|-
| Fueu || {{IPA|ɒtiʃ}} (اتش) || {{IPA|otaʃ}} (оташ) || {{IPA|joːts}} || {{IPA|juts}} || {{IPA|rɯχninɡ}} || {{IPA|wor}} || âtar
|-
| Agua || ɒb (اب) || ob (об) || {{IPA|xats}} || {{IPA|xats}} || {{IPA|jupk}} || {{IPA|obə}} || aiwyô, ap
|-
| Mano || dæst (دست) || dast (даѕт) || {{IPA|ðust}} || {{IPA|ðɯst}} || {{IPA|ðast}} || {{IPA|lɑs}} || zasta
|-
| Pie || pɒ (پا) || po (по) || {{IPA|poːð}} || {{IPA|peð}} || {{IPA|pɯð}} || {{IPA|pxa, pʂa}} || pad
|-
| Diente || dændɒn (دندان) || dandon (дандон) || {{IPA|ðinðʉn}} || {{IPA|ðanðun}} || {{IPA|ðɯnðɯk}} || {{IPA|ɣɑx, ɣɑʂ}} || ?
|-
| Güeyu || {{IPA|tʃæʃm}} (چشم) || {{IPA|tʃaʃm}} (чашм) || {{IPA|tsem}} || {{IPA|tsem}} || {{IPA|tʂəʐm}} || {{IPA|stərɡa}} || cashman
|-
| Caballu || æsb (اسب) || asp (асп) || {{IPA|voːrdʒ}} || {{IPA|vurdʒ}} || {{IPA|jaʃ}} || {{IPA|ɑs}} || aspa
|-
| Nube || æbr (ابر) || abr (абр) || {{IPA|abri}} || {{IPA|varm}} || {{IPA|mur}} || {{IPA|uriədz}} || ?
|-
| Trigu || gændom (گندم) || gandum (гандум) || {{IPA|ʒindam}} || {{IPA|ʒandam}} || {{IPA|ɣɯdim}} || {{IPA|ɣanəm}} || ?
|-
| Carne || {{IPA|ɡoʃt}} (گوشت) || {{IPA|ɡoʃt}} (гушт) || {{IPA|ɡoːxt}} || {{IPA|ɡɯxt}} || {{IPA|ɡoʂt}} || {{IPA|ɣwəxa, ɣwəʂa}} || ?
|-
| Munchos || besjɒr (بسيار) || bisjor (бисёр) || {{IPA|bisjoːr}} || {{IPA|pɯr}} || {{IPA|təqi}} ||{{IPA|ɖer, pura}} || paoiri, paoirîsh, pouru
|-
| Altu|| bolænd (بلند) || baland (баланд) || {{IPA|biland}} || {{IPA|bɯland}} || {{IPA|bɯland}} || {{IPA|lwəɻ}} || berezô, berezañt
|-
| Lloñe || {{IPA|dur}} (دور) || dur (дур) || {{IPA|ðar}} || {{IPA|ðar}} || {{IPA|ðdir}} || {{IPA|ləre}} || dûra, dûrât
|-
| Bonu || {{IPA|χub}} (خوب) || {{IPA|χub}} (хуб) || {{IPA|χub}} || {{IPA|tʃardʒ}} || {{IPA|baf}} || {{IPA|xə, ʂə}} || vohu
|-
|Pequeñu || {{IPA|kutʃik}} (كوچك)) || {{IPA|χurd}} (хурд) || {{IPA|dzul}} || {{IPA|dzɯl}} ||{{IPA|dzəqlai}} || {{IPA|ləɡ, ləʐ}} || ?
|-
| Dicir || goft (گفت) || guft (гуфт) || {{IPA|lʉvd}} || {{IPA|levd}} || {{IPA|xənak}} || {{IPA|wajəl}} || aoj-, mrû-, sangh-
|-
| Faer || kærd (كرد) || kard (кард) || {{IPA|tʃiːd}} || {{IPA|tʃeiɡ}} || {{IPA|tsərak}} || {{IPA|kawəl}} || kar-
|-
| Mirar || did (ديد) || did (дид) || {{IPA|wiːnt}} || {{IPA|wand}} || {{IPA|winɡ}} || {{IPA|winəm}} || dî-
|}

== Referencies y notes de pies ==
{{llistaref|2}}
;Bibliografía *
[http://repositories.tdl.org/tdl/handle/10106/438 Pamela S. An Acoustic, Historical, and Developmental Analysis of Sarikol Tajik Diphthongs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131210124041/http://repositories.tdl.org/tdl/handle/10106/438 |date=2013-12-10 }} Ph.D. dissertation University of Texas Arlington 
* {{cita publicación|títulu=中国塔吉克语色勒库尔方言概述/A Probe into China-Tajik Selekur Dialect|publicación=Language and Translation|issn=1001-0823|fecha = xineru de 2008|autor=Xiren Kurban |apellíu2=Zhuang|nome2=Shuping|volume=|númberu=|páxines=13–19|id= |url=http://www.cqvip.com/qk/96956x/200801/26626879.html|formatu=PDF|fechaaccesu=27 de marzu de 2009|postscript=<!--None-->}}

== Enllaces esternos ==
* [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=srh Reporte etnolóxicu del sarikoli]
* [http://www.china.org.cn/english/null/139538.htm El grupu étnicu taxicu en China]

{{ORDENAR:Sarikoli}}


{{Tradubot|Idioma sarikoli}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Llingües iranies orientales]]
[[Categoría:Idiomes iranios en peligru]]
[[Categoría:Llingües de China]]
[[Categoría:Llingües de Paquistán]]
L'idioma sarikoli (tamién Sariqoli, Selekur, Sarikul, Sariqul, Sariköli) ye un miembru del subgrupu Pamir de los idiomes iranios orientales faláu polos Tajikos en China. Refiérense oficialmente a él en China como'l "Llinguaxe Taxicu", sicasí ye distintu al idioma taxicu faláu en Taxiquistán.

 Nomenclatura 
El sarikoli ye oficialmente referíu como "Taxicu" (塔吉克语/) en China.Una amplia variedá de trescripciones alternatives de la denominación "Sarikoli" tamién s'utilicen nos alderiques llingüísticos, tales como 萨里库尔语/, 萨雷阔勒语/, 色勒库尔语/, or 撒里科里语/. Sicasí, nun ta estrechamente rellacionáu col taxicu que se fala en Taxiquistán. Ye tamién referida como Tashkorghani, que dempués foi  antigua capital del reinu Sarikoli (na actualidá nel Condáu de Xinjiang), sicasí, esti usu nun ta bien estendíu ente los estudiosos.

Los primeros rellatos escritos n'inglés, a partir de la década de 1870, polo xeneral utilicen el nome de "Sarikoli". 

 Distribución d'usuarios 

El númberu de falantes ye d'alredor de 20.000, la mayoría moren nel El Condáu Autónomu Taxicu de Taxkorgan nel sur de provincia de Xinjiang, China. El nome chinu de la llingua sarikoli, según l'usu de sarikol como topónimo, ye Sèlēikùěr (色勒库尔). Los usuarios en China suelen utilizar el uigur y el chinu pa comunicase cola xente d'otros grupos étnicos na zona. El restu atopar nel sector controláu por Paquistán de Caxmir, mui cerca de les fronteres internacionales ente Paquistán y China.

Ye mutuamente intelixible col idioma wakhi col que ta rellacionáu.

 Ortografía 
L'idioma nun tien forma oficial por escritu. Gawarjon, editáu en China, utilicen IPA pa trescribir los soníos de sarikoli nel so llibru y el diccionariu, mientres Pakhalina, la edición en Rusia, utiliza un alfabetu similar a la de la llingua wakhi na suya. Porque la mayoría de los falantes sarikoli asisten a les escueles usando uigur como mediu d'instrucción, dalgunos pueden ser capaces d'escribir el so idioma col alfabetu uigur.

 Fonoloxía 
 Vocales 
Les vocales sarikoli tal como s'utilicen nes obres de Rusia (los valores de la API en pulseres):
 En dellos dialeutos tamién pueden apaecer variantes llargues de les vocales : ā, ē, ī, ō, ū, ы̄, ǝ̄.

 Les consonantes 
El sarikoli tien 29 consonantes:

Les consonantes sariqoli d'alcuerdu a la trescripción de iranologistas rusos (valores de la API en pulseres):
p , b , t , d , k , g , q , c , ʒ , č , ǰ , s , z , x̌ , γ̌ , f , v , θ , δ , x , γ , š , ž , w , y , m , n , l , r 

 Tensión 

La mayoría de les pallabres reciben acentu na postrera sílaba, sicasí, una minoría recibe la tensión na so primer sílaba. Amás, delles declinación de sustantivos y inflexión verbales regularmente ponen la tensión na so primer sílaba, incluyíu'l imperativu y interrogativu.
 

 Vocabulariu 

Anque en gran midida'l léxicu sarikoli ye bien próximu a les otres llingües iranies orientales, pero un gran númberu de pallabres son especiales pal sarikoli y l'estrechamente rellacionáu shughni, que nun s'atopen n'otros idiomes iranios orientales como'l wakhi, el pastún o o'l avéstico.

+ Comparanza lexicolóxica de siete llingües iranies, xunto con una traducción al español Español Persa Taxicu Shughni Sarikoli Wakhi Pashto Avésticu Fíu  pesær (پسر)  triar (писар)          putra Fueu   (اتش)   (оташ)          âtar Agua  ɒb (اب)  ob (об)          aiwyô, ap Mano  dæst (دست)  dast (даѕт)          zasta Pie  pɒ (پا)  po (по)          pad Diente  dændɒn (دندان)  dandon (дандон)          ? Güeyu   (چشم)   (чашм)          cashman Caballu  æsb (اسب)  asp (асп)          aspa Nube  æbr (ابر)  abr (абр)          ? Trigu  gændom (گندم)  gandum (гандум)          ? Carne   (گوشت)   (гушт)          ? Munchos  besjɒr (بسيار)  bisjor (бисёр)         paoiri, paoirîsh, pouru Altu bolænd (بلند)  baland (баланд)          berezô, berezañt Lloñe   (دور)  dur (дур)          dûra, dûrât Bonu   (خوب)   (хуб)          vohuPequeñu   (كوچك))   (хурд)         ? Dicir  goft (گفت)  guft (гуфт)          aoj-, mrû-, sangh- Faer  kærd (كرد)  kard (кард)          kar- Mirar  did (ديد)  did (дид)          dî-

 Referencies y notes de pies 

Bibliografía *
Pamela S. An Acoustic, Historical, and Developmental Analysis of Sarikol Tajik Diphthongs  Ph.D. dissertation University of Texas Arlington 
 

 Enllaces esternos 
 Reporte etnolóxicu del sarikoli
 El grupu étnicu taxicu en China

Categoría:Llingües iranies orientales
Categoría:Idiomes iranios en peligru
Categoría:Llingües de China
Categoría:Llingües de Paquistán