Idioma cheyenne
{{Ficha d'idioma |nome =
Cheyenne
|nativu = ''Tsetsêhestâhese''
|familia madre = llingües álgicas 
|oficial=
|países= {{USA}}
|zona=[[Montana]] y [[Oklahoma]].
|falantes=1.721<ref name="indiglang">[http://www.yourdictionary.com/elr/natlang.html Indigenous Languages Spoken in the United States]</ref>|rank=Non nos 100 mayores
|familia= [[Llingües álgicas|Álgica]]<br>
&nbsp;&nbsp;[[Llingües algonquinas|Algonquina]]<br>
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[llingües algonquinas de les praderíes|Alg. Llanures]]<br>
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Cheyenne'''
|axencia=
|iso1= |iso2=chy |iso3= chy
}}
L''''idioma cheyenne''' (''Tsėhesenėstsestotse'') ye una [[llingua amerindia]] falada polos [[cheyennes]], alcontraos en [[Montana]] y [[Oklahoma]] n'[[Estaos Xuníos]]. Ye parte de la familia de llingües [[idioma siux|siux]].

==Clasificación==

El cheyenne ye una de les [[llingües algonquinas]], que de la mesma son una subfamilia de la familia [[Llingües álgicas|álgica]].Como toles llingües pertenecientes a esa familian el cheyenne tien una complicada morfoloxía [[Llingua aglutinante|aglutinante]]. Más específicamente, fai parte del grupu algonquino de la rexón de les [[Grandes Llanures|planicies]], que les sos llingües amuesen bultable diverxencia del "protoalgoquino", como ye'l casu de les llingües de los [[arapaho]], los [[gros ventre]] y los [[pies negros]].<ref>Goddard, Ives 2001. "The Algonquian Languages of the Plains".; Raymond J. DeMaille, ed., ''Plains''. Vol. 13 of William Sturtevant, ed., ''The Handbook of North American Indians''. Washington, D.C.: Smithsonian Institution.</ref>

==Distribución xeográfica==

La llingua cheyenne ye falada na Reserva Indíxena Cheyenne del Norte en [[Montana]] y nel estáu d'[[Oklahoma]]. Ye utilizáu per alredor de mil setecientes persones, na so mayoría adultos.

==Fonoloxía==

La [[fonoloxía]] cheyenne ye relativamente senciella. Mientres rexistra namái trés [[vocales]] básiques, caúna presenta trés [[Acentu tonal|acentos tonales]]: alto é, baxu y y sordu (p. ex. ė). Hai amás otres dos variantes d'acentos tónicos: el mediu ā y l'altu ascendente ô. Estos nun se representen xeneralmente na escritura, anque hai [[signos diacríticos]] estándar pa indicalos.<ref>El llingüista Wayne Leman incluyó una variante más d'acentu tonal, so descendente '''à''' ("Cheyenne Pitch Rules" (''International Journal of American Linguistics'' 47 (4): 283-309), pero reconoció que nun s'estrema del acentu tonal baxu.</ref> Los acentos tonales altu y baxu son [[Fonema|fonémicos]], ente que l'asordamientu de la vocal ta determináu pol ambiente que la arrodia, de manera que les vocales sordes son [[alófonos]] de les sonores. 
:{| {{tablaguapa}} style="text-align: center;"
|+ '''Vocales'''
|-
!
![[Vocal anterior|Anteriores]]
![[Vocal central|Centrales]]
![[Vocal posterior|Posteriores]]
|-
![[Vocal media|Medies]]
| style="font-size:larger;"|y |

| style="font-size:larger;"|o
|-
![[Vocal zarrada|Altes]]
|
| style="font-size:larger;"|a |

|}
:{| {{tablaguapa}} style="text-align: center;"
|+ '''Consonantes'''
|-
!
![[Consonante billabial|Billabiales]]
![[Consonante dental|Dentales]]
![[Consonante postalveolar|Post-<br>alveolares]]
![[Consonante velar|Velares]]
![[Consonante glotal|Glotales]]
|-
![[Consonante oclusiva|Oclusives]]
| style="font-size:larger;"|p
| style="font-size:larger;"|t
|
| style="font-size:larger;"|k
| style="font-size:larger;"|{{IPA|ʔ}}
|-
![[Consonante fricativa|Fricatives]]
| style="font-size:larger;"|v
| style="font-size:larger;"|s
| style="font-size:larger;"|{{IPA|ʃ}}
| style="font-size:larger;"|(x)
| style="font-size:larger;"|h
|-
![[Consonante nasal|Nasale]]
| style="font-size:larger;"|m
| style="font-size:larger;"|n
|
|
|
|}
La [[ortografía]] cheyenne de 14 lletres nun ye nin un sistema fonéticu puru nin una trescripción fornética; sinón que ye, según diz el [[llingüista]] Wayne Leman, una "pronunciación ortográfica". N'otres pallabres, ye un sistema práuticu de delletréu diseñáu pa facilitar la pronunciación apropiada. Delles variantes alofóniques, tales como les vocales sordes, son transcritas. <y> nun representa fonema /y/, sinón que usualmente ye pronunciada como una {{IPA|[ɪ]}} fonética y delles vegaes varia a {{IPA|[ɛ]}}. <š> representa {{IPA|/ʃ/}}.

El dígrafu ‘ts’ representa una /t/ [[Asibilación|asibilada]]; por regla fonolóxica la /t/ realízase como [d] antes de la /y/ {{IPA|(t > ts / __y)}}. Sicasí, ‘ts’ nun ye un [[fonema]] distintu sinón un alófono de /t/. El soníu {{IPA|[x]}} tampoco ye un fonema sinón que se deriva de {{IPA|/ʃ/}} cuando {{IPA|/ʃ/}} preciede o sigue una vocal non [[Vocal anterior|anterior]] /a/ o /o/, y el morfema de conxugación del pretéritu alloñáu, -/h/-, que ye pronunciáu {{IPA|[x]}} cuando preciede un morfema qu'empieza con /h/.

==Gramática==

L'idioma cheyenne representa les [[Persona gramatical|persones]] que participen nuna [[Oración (gramática)|oración]] non con [[pronomes]] separaos sinón con [[afixu|afixos]] del [[verbu]]. El so sistema pronominal usa les distinciones algonquinas: trés [[Persona gramatical|persones gramaticales]] (1ª, 2ª, 3ª) más la 3ª [[obviativo|obviativa]] (3'); dos [[Númberu gramatical|númberos]] (singular y plural); [[Animación (gramática)|animación]] (animáu ya inanimáu); y [[inclusividad]] (primer persona plural inclusiva y esclusiva).<ref>[https://web.archive.org/web/20091228024858/http://www.gameo.org/encyclopedia/encyclopedia/contents/petter_rodolphe_charres_1865_1947 Petter, Rodolphe] 1952. ''Cheyenne Grammar''. Newton, Kansas: Mennonite Publication Office.</ref> La 3' persona (obviativa) ye una 3ª persona "fora de focu": cuando hai dos o más terceres persones nuna oración y dalguna d'elles al dexar de tar presente o dexar de ser bultable apuerta a obviativa. Si la entidá obviativa ye un [[sustantivu]] animáu va ser marcáu con un [[sufixu]] obviativo, comúnmente '''''-o''''' o '''''-óho'''''. Los verbos rexistren la presencia de participantes obviativos asina seya qu'ellos tean o nun tean presentes como sustantivos.

===Afixos pronominales===

Hai trés [[prefixos]] pronominales básicos en cheyenne:

'''''ná-''''' Primer persona<br>
'''''né-''''' Segunda persona<br>
'''''é-''''' Tercer persona

Estos trés prefixos básicos pueden presentase combinaos con dellos sufixos pa espresar toles diferenciaciones pronominales d'esta llingua. Por casu, el prefixu ''ná-'' puede ser combináu nun verbu col sufixu '''''-me''''' pa espresar la primer persona plural esclusiva ("nós non incluyíu tu"), como en ''nátahpetame'', "nós.<small>EXCL</small> tamos grandes."

==Desenvolvimientu históricu==

Al igual que'l restu de les llingües algonquinas, el cheyenne desenvolver d'un ancestru reconstruyíu llamáu proto-algonquino (de cutiu embrivíu como "PA").

Delles pallabres cheyenne con reconstrucción conocida dende'l proto-algoquino son:
*[[wikt:hetane|hetane]] (PA ''*erenyiwa'', "home")
*[[wikt:hē'y|hē'y]] (PA ''**yθkwe·wa'', "muyer") 
*[[wikt:ma'heo'o|ma'heo'o]] ("Espíritu sagráu, Dios")
*[[wikt:ame|ame]] (PA ''*pemyi'', "grasa")
*[[wikt:he'y|he'y]] (PA ''*weθkweni'', "el so fégadu")
*[[wikt:matana|matana]] (PA ''*meθenyi'', "lleche")

El cambéu nel soníu dende'l proto-algonquino al cheyenne ye complexu, como puede reparase na pallabra ''erenyiwa'' (proto-algonquino) que significa "home", hasta la moderna ''hetane'' (cheyenne).
*Primero elsufijo PA suffix ''-wa'' sume (''*erenyi'')
*La secuencia vocal [[Xeminación (fonoloxía)|geminada]] ''-yi-'' simplificar a /i/ ([[semivocal]]es yeren fonémicamente vocales en PA y cuando apaecen antes d'otra vocalllegan a ser non-[[silábica|silábiques]]) (''*ereni'')
*PA */r/ camuda a /t/ (''*eteni'')
*/h/ is añadida antes de la vocal inicial de la pallabra (''*heteni'')
*Por cuenta de un cambéu na cadena vocálica, na pallabra les vocales tresmánense como /y/, /a/ y /y/ (PA */y/ correspuende dacuando en cheyenne a la /y/ y dacuando la /a/; sicasí PA */i/ correspuende casi siempres a la /y/ cheyenne) (''hetane'').

== Referencies ==
{{InterWiki|code=chy}}
{{llistaref}}





{{Tradubot|Idioma cheyenne}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Cheyenne]]
[[Categoría:Llingües algonquinas de les praderíes|Cheyenne]]
[[Categoría:Llingües amerindies d'Estaos Xuníos|Cheyenne]]
[[Categoría:Llingües d'Estaos Xuníos]]
L'idioma cheyenne (Tsėhesenėstsestotse) ye una llingua amerindia falada polos cheyennes, alcontraos en Montana y Oklahoma n'Estaos Xuníos. Ye parte de la familia de llingües siux.

Clasificación

El cheyenne ye una de les llingües algonquinas, que de la mesma son una subfamilia de la familia álgica.Como toles llingües pertenecientes a esa familian el cheyenne tien una complicada morfoloxía aglutinante. Más específicamente, fai parte del grupu algonquino de la rexón de les planicies, que les sos llingües amuesen bultable diverxencia del "protoalgoquino", como ye'l casu de les llingües de los arapaho, los gros ventre y los pies negros.Goddard, Ives 2001. "The Algonquian Languages of the Plains".; Raymond J. DeMaille, ed., Plains. Vol. 13 of William Sturtevant, ed., The Handbook of North American Indians. Washington, D.C.: Smithsonian Institution.

Distribución xeográfica

La llingua cheyenne ye falada na Reserva Indíxena Cheyenne del Norte en Montana y nel estáu d'Oklahoma. Ye utilizáu per alredor de mil setecientes persones, na so mayoría adultos.

Fonoloxía

La fonoloxía cheyenne ye relativamente senciella. Mientres rexistra namái trés vocales básiques, caúna presenta trés acentos tonales: alto é, baxu y y sordu (p. ex. ė). Hai amás otres dos variantes d'acentos tónicos: el mediu ā y l'altu ascendente ô. Estos nun se representen xeneralmente na escritura, anque hai signos diacríticos estándar pa indicalos.El llingüista Wayne Leman incluyó una variante más d'acentu tonal, so descendente à ("Cheyenne Pitch Rules" (International Journal of American Linguistics 47 (4): 283-309), pero reconoció que nun s'estrema del acentu tonal baxu. Los acentos tonales altu y baxu son fonémicos, ente que l'asordamientu de la vocal ta determináu pol ambiente que la arrodia, de manera que les vocales sordes son alófonos de les sonores. 
{|  style="text-align: center;"
|+ Vocales
|-
!
!Anteriores
!Centrales
!Posteriores
|-
!Medies
| style="font-size:larger;"|y |

| style="font-size:larger;"|o
|-
!Altes
|
| style="font-size:larger;"|a |

|}
{|  style="text-align: center;"
|+ Consonantes
|-
!
!Billabiales
!Dentales
!Post-alveolares
!Velares
!Glotales
|-
!Oclusives
| style="font-size:larger;"|p
| style="font-size:larger;"|t
|
| style="font-size:larger;"|k
| style="font-size:larger;"|
|-
!Fricatives
| style="font-size:larger;"|v
| style="font-size:larger;"|s
| style="font-size:larger;"|
| style="font-size:larger;"|(x)
| style="font-size:larger;"|h
|-
!Nasale
| style="font-size:larger;"|m
| style="font-size:larger;"|n
|
|
|
|}
La ortografía cheyenne de 14 lletres nun ye nin un sistema fonéticu puru nin una trescripción fornética; sinón que ye, según diz el llingüista Wayne Leman, una "pronunciación ortográfica". N'otres pallabres, ye un sistema práuticu de delletréu diseñáu pa facilitar la pronunciación apropiada. Delles variantes alofóniques, tales como les vocales sordes, son transcritas. <y> nun representa fonema /y/, sinón que usualmente ye pronunciada como una  fonética y delles vegaes varia a . <š> representa .

El dígrafu ‘ts’ representa una /t/ asibilada; por regla fonolóxica la /t/ realízase como [d] antes de la /y/ . Sicasí, ‘ts’ nun ye un fonema distintu sinón un alófono de /t/. El soníu  tampoco ye un fonema sinón que se deriva de  cuando  preciede o sigue una vocal non anterior /a/ o /o/, y el morfema de conxugación del pretéritu alloñáu, -/h/-, que ye pronunciáu  cuando preciede un morfema qu'empieza con /h/.

Gramática

L'idioma cheyenne representa les persones que participen nuna oración non con pronomes separaos sinón con afixos del verbu. El so sistema pronominal usa les distinciones algonquinas: trés persones gramaticales (1ª, 2ª, 3ª) más la 3ª obviativa (3'); dos númberos (singular y plural); animación (animáu ya inanimáu); y inclusividad (primer persona plural inclusiva y esclusiva).Petter, Rodolphe 1952. Cheyenne Grammar. Newton, Kansas: Mennonite Publication Office. La 3' persona (obviativa) ye una 3ª persona "fora de focu": cuando hai dos o más terceres persones nuna oración y dalguna d'elles al dexar de tar presente o dexar de ser bultable apuerta a obviativa. Si la entidá obviativa ye un sustantivu animáu va ser marcáu con un sufixu obviativo, comúnmente -o o -óho. Los verbos rexistren la presencia de participantes obviativos asina seya qu'ellos tean o nun tean presentes como sustantivos.

Afixos pronominales

Hai trés prefixos pronominales básicos en cheyenne:

ná- Primer persona
né- Segunda persona
é- Tercer persona

Estos trés prefixos básicos pueden presentase combinaos con dellos sufixos pa espresar toles diferenciaciones pronominales d'esta llingua. Por casu, el prefixu ná- puede ser combináu nun verbu col sufixu -me pa espresar la primer persona plural esclusiva ("nós non incluyíu tu"), como en nátahpetame, "nós.EXCL tamos grandes."

Desenvolvimientu históricu

Al igual que'l restu de les llingües algonquinas, el cheyenne desenvolver d'un ancestru reconstruyíu llamáu proto-algonquino (de cutiu embrivíu como "PA").

Delles pallabres cheyenne con reconstrucción conocida dende'l proto-algoquino son:
hetane (PA *erenyiwa, "home")
hē'y (PA **yθkwe·wa, "muyer") 
ma'heo'o ("Espíritu sagráu, Dios")
ame (PA *pemyi, "grasa")
he'y (PA *weθkweni, "el so fégadu")
matana (PA *meθenyi, "lleche")

El cambéu nel soníu dende'l proto-algonquino al cheyenne ye complexu, como puede reparase na pallabra erenyiwa (proto-algonquino) que significa "home", hasta la moderna hetane (cheyenne).
Primero elsufijo PA suffix -wa sume (*erenyi)
La secuencia vocal geminada -yi- simplificar a /i/ (semivocales yeren fonémicamente vocales en PA y cuando apaecen antes d'otra vocalllegan a ser non-silábiques) (*ereni)
PA */r/ camuda a /t/ (*eteni)
/h/ is añadida antes de la vocal inicial de la pallabra (*heteni)
Por cuenta de un cambéu na cadena vocálica, na pallabra les vocales tresmánense como /y/, /a/ y /y/ (PA */y/ correspuende dacuando en cheyenne a la /y/ y dacuando la /a/; sicasí PA */i/ correspuende casi siempres a la /y/ cheyenne) (hetane).

 Referencies 

Categoría:Cheyenne
Cheyenne
Cheyenne
Categoría:Llingües d'Estaos Xuníos