Tsajur
{{referencies|t=20151130224613|idiomes}}
{{Ficha d'idioma |nome =
Tsajur o Tsakhur
|nativu = ' цӀаӀхна миз / ''C’âxna miz'' '
|familia madre = Llingües caucásiques
|oficial = [[Ficheru: Flag of Dagestan.svg|border|25px]] [[Daguestán]]<br />&nbsp;<small>(República Autónoma de [[Rusia]])</small>
|países = [[Ficheru: Flag of Dagestan.svg|border|25px]] [[Daguestán]]<br />&nbsp;<small>(República Autónoma de [[Rusia]])</small><br />{{bandera2|Azerbaixán}}
|zona = República Autónoma Rusa de [[Dagestán]]
|falantes = ~24&nbsp;000 
|familia = [[Llingües caucásiques|Caucásiques]]<br />
&nbsp;[[Llingües caucásiques septentrionales|Septentrional]]<br />
&nbsp;&nbsp;[[Llingües caucásiques del nordés|Del nordés]]<br />
&nbsp;&nbsp;&nbsp;Llingües daguestánicas<br />
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Tsakhur'''
|iso2 = —
|iso3 = TKR
}}

Faláu per cerca de 13,000 individuos n'[[Azerbaixán]] y por 9,770 en [[Daguestán]], el '''Tsajur''' o '''Tsakhur''' ye un idioma perteneciente a la caña septentrional de la [[Llingües d'El Cáucasu|familia caucásica]]. Anque'l tsakhur ta en peligru nes comunidaes que tán en contautu cercanu con Azerbaixán, ye brengosu n'otres comunidaes, ganando protagonismu na rexón; reparar na crecedera del interés n'aprender tsakhur na escuela y nun creciente cuerpu de materiales d'aprendizaxe en tsakhur. Sicasí, la [[UNESCO]] amestó al tsakhur —na categoría de "en peligru d'estinción"— nel so [[Atles interactivo Unesco de les llingües en peligru nel mundu|atles de llingües amenaciaes]].

== Alfabetu ==
[[Ficheru:Tsakhur alphabet from Dirr, 1913.PNG|thumb|marcu|derecha|Primer alfabetu tsakhur (1913)]]
[[Ficheru:Tsakhur alphabet (1934).JPG|thumb|marcu|derecha|Segundu alfabetu tsakhur (1934)]]
Como otres llingües d'El Cáucasu, el tsakhur nun tener un alfabetu propiu. En 1913 el llingüista A. M. Dirr construyólu unu a base del cirílicu d'aquel entós. Años más tarde, en 1934, otru lingüísta, A. N. Genko, creó otru a partir del llatín, anque cuatro años más tarde cayó en desusu. En 1989, un añu antes de la cayida de la [[XRSS]], creóse otru alfabetu pal tsakhur, solo que s'usaría'l cirílicu modernu; ésti úsase en [[Rusia]], ente que n'[[Azerbaixán]] úsase una versión moderna del llatín.

{| {{tablaguapa}}
|+ Alfabetos tsakhur
|-----
! Cirílicu
!Llatín
! AFI
|-----
| {{Unicode|А а}} || {{Unicode|A a}} || {{IPA|/ɑ/}}
|-----
| {{Unicode|АӀ аӀ}} || {{Unicode|Â â}} || {{IPA|/ɑˤ/}}
|-----
| {{Unicode|Б б}} || {{Unicode|B b}} || {{IPA|/b/}}
|-----
| {{Unicode|В в}} || {{Unicode|V v}} || {{IPA|/v~w/}}, {{IPA|/ʷ/}}⁴
|-----
| {{Unicode|Г г}} || {{Unicode|G g}} || {{IPA|/ɡ/}}, {{IPA|/ɡʲ/}}
|-----
| {{Unicode|Гъ гъ}} || {{Unicode|Ğ ğ}} || {{IPA|/ʁ/}}, {{IPA|/ʁˤ/}}⁵
|-----
| {{Unicode|Гь гь}} || {{Unicode|H h}} || {{IPA|/h~ɦ/}}, {{IPA|/hˤ/}}⁵
|-----
| {{Unicode|ГӀ гӀ}} || {{Unicode|H’ h’}} || {{IPA|/ʕ~ʕ’~ʡ/}}⁷
|-----
| {{Unicode|Д д}} || {{Unicode|D d}} || {{IPA|/d/}}, {{IPA|/dʲ/}}⁶
|-----
| {{Unicode|Дж дж}} || {{Unicode|J j}} || {{IPA|/d͡ʒ/}}
|-----
| {{Unicode|Е е}} || {{Unicode|Y y}}, {{Unicode|''ye''}} || {{IPA|/y/}}, {{IPA|/je/}}³
|-----
| {{Unicode|ЕӀ еӀ}} || {{Unicode|Ê ê}} || {{IPA|/yˤ/}}
|-----
| {{Unicode|Ё ё}} || {{Unicode|Ö ö}}, {{Unicode|''yo''}} || {{IPA|/ø/}}, {{IPA|/jo/}}²
|-----
| {{Unicode|Ж ж}} || {{Unicode|Z̧ z̧}} || {{IPA|/ʒ/}}¹
|-----
| {{Unicode|З з}} || {{Unicode|Z z}} || {{IPA|/z/}}, {{IPA|/zʲ/}}⁶
|-----
| {{Unicode|И и}} || {{Unicode|İ i}} || {{IPA|/i/}}
|-----
| {{Unicode|Й й}} || {{Unicode|Y y}} || {{IPA|/j/}}
|-----
| {{Unicode|К к}} || {{Unicode|K k}} || {{IPA|/kʰ~kʿ/}}, {{IPA|/kʲʿ/}}⁶
|-----
| {{Unicode|Къ къ}} || {{Unicode|''q͡q''}} || {{IPA|/ˀqʿː/}}, {{IPA|/ˀqˤː/}}⁵
|-----
| {{Unicode|Кь кь}} || {{Unicode|Qʼ qʼ}} || {{IPA|/qʼ/}}, {{IPA|/qʲʼ/}}⁶
|-----
| {{Unicode|КӀ кӀ}} || {{Unicode|Kʼ kʼ}} || {{IPA|/kʼ/}}, {{IPA|/kʲʼ/}}⁶
|-----
| {{Unicode|Л л}} || {{Unicode|L l}} || {{IPA|/l/}}, {{IPA|/lʲ/}}⁶
|-----
| {{Unicode|М м}} || {{Unicode|M m}} || {{IPA|/m/}}
|-----
| {{Unicode|Н н}} || {{Unicode|N n}} || {{IPA|/n/}}, {{IPA|/nʲ/}}⁶
|-----
| {{Unicode|О о}} || {{Unicode|O o}} || {{IPA|/o/}}
|-----
| {{Unicode|ОӀ оӀ}} || {{Unicode|Ô ô}} || {{IPA|/oˤ/}}
|-----
| {{Unicode|П п}} || {{Unicode|P p}} || {{IPA|/pʰ~pʿ/}}
|-----
| {{Unicode|ПӀ пӀ}} || {{Unicode|P’ p'}} || {{IPA|/pʼ/}}
|-----
| {{Unicode|Р р}} || {{Unicode|R r}} || {{IPA|/r/}}
|-----
| {{Unicode|С с}} || {{Unicode|S s}} || {{IPA|/s/}}, {{IPA|/sʲ/}}⁶
|-----
| {{Unicode|Т т}} || {{Unicode|T t}} || {{IPA|/tʰ~tʿ/}}, {{IPA|/tʲʿ/}}⁶
|-----
| {{Unicode|ТӀ тӀ}} || {{Unicode|T’ t’}} || {{IPA|/tʼ/}}, {{IPA|/tʲʼ/}}⁶
|-----
| {{Unicode|У у}} || {{Unicode|O o}} || {{IPA|/o/}}
|-----
| {{Unicode|УӀ уӀ}} || {{Unicode|Û û}} || {{IPA|/oˤ/}}
|-----
| {{Unicode|Ф ф}} || {{Unicode|F f}} || {{IPA|/f/}}¹
|-----
| {{Unicode|Х х}} || {{Unicode|X x}} || {{IPA|/χ/}}, {{IPA|/χˤ/}}⁵
|-----
| {{Unicode|Хъ хъ}} || {{Unicode|Q q}} || {{IPA|/qʰ~qʿ/}}, {{IPA|/qˤ/}}⁵
|-----
| {{Unicode|Хь хь}} || {{Unicode|''k͡h''}} || {{IPA|/x/}}, {{IPA|/xʲ/}}⁶
|-----
| {{Unicode|Ц ц}} || {{Unicode|C c}} || {{IPA|/t͡sʰ~t͡sʿ/}}, {{IPA|/t͡sʲ/}}⁶
|-----
| {{Unicode|ЦӀ цӀ}} || {{Unicode|Cʼ cʼ}} || {{IPA|/t͡sʼ/}}, {{IPA|/t͡sʲʼ/}}⁶
|-----
| {{Unicode|Ч ч}} || {{Unicode|Ç ç}} || {{IPA|/t͡ʃʰ~t͡ʃʿ/}}
|-----
| {{Unicode|ЧӀ чӀ}} || {{Unicode|Çʼ çʼ}} || {{IPA|/t͡ʃʼ/}}
|-----
| {{Unicode|Ш ш}} || {{Unicode|Ş ş}} || {{IPA|/ʃ/}}
|-----
| {{Unicode|Щ щ}} || {{Unicode|''şç''}} || {{IPA|/ʃt͡ʃ/}}²
|-----
| {{Unicode|Ъ ъ}} || {{Unicode|’}} || {{IPA|/ʔ/}}
|-----
| {{Unicode|Ы ы}} || {{Unicode|I ı}} || {{IPA|/ɨ/}}
|-----
| {{Unicode|ЫӀ ыӀ}}⁸ || {{Unicode|Î î}} || {{IPA|/ɪˤ/}}
|-----
| {{Unicode|Ь ь}} || {{Unicode|}} || {{IPA|/ʲ/}}²
|-----
| {{Unicode|Э э}} || {{Unicode|Y y}} || {{IPA|/y/}}³
|-----
| {{Unicode|Ю ю}} || {{Unicode|Ü ü}}, {{Unicode|''yu''}} || {{IPA|/y/}}, {{IPA|/ju/}}²
|-----
| {{Unicode|Я я}} || {{Unicode|Ä ä}}, {{Unicode|''yá''}} || {{IPA|/æ/}}, {{IPA|/ja/}}²
|}

Notes:<br/>
¹raru (''probablemente solo en préstamos caucásicos y nomes propios'').<br/>
²''solo'' en préstamos rusos y nomes propios (amás de préstamos caucásicos).<br/>
³al entamu d'una pallabra y dempués d'una vocal.<br/>
⁴dempués d'una consonante.<br/>
⁵dempués d'una vocal faríngea.<br/>
⁶antes de "y", "ё", "и", "ю" y "я".<br/>
⁷solo en dellos dialeutos.<br/>
⁸dacuando escritu como "ИӀ иӀ". 

{| {{tablaguapa}}
|+ Calteres adicionales
|-----
! Cirílicu
!Llatín
! AFI
|-----
| {{Unicode|aа}} || {{Unicode|aa}} || {{IPA|/ɑː/}}¹
|-----
| {{Unicode|''гг''}} || {{Unicode|''gg''}} || {{IPA|/ɣ/}}
|-----
| {{Unicode|''кк''}} || {{Unicode|''k͡k''}} || {{IPA|/ˀkʿː/}}, {{IPA|/ˀkʲː/}}³
|-----
| {{Unicode|''дз''}} || {{Unicode|''dz''}} || {{IPA|/d͡z/}}²
|-----
| {{Unicode|ий}} || {{Unicode|''iy''}} || {{IPA|/iː/}}¹
|-----
| {{Unicode|''Къг'' ''къг''}} || {{Unicode|Gʼ gʼ}} || {{IPA|/ɢ/}}², {{IPA|/ɢˤ/}}² ⁴ 
|-----
| {{Unicode|''Лʼ'' ''лʼ''}} || {{Unicode|''Lʼ'' '' lʼ''}} || {{IPA|/lʲ/}}²
|-----
| {{Unicode|oo}} || {{Unicode|oo}} || {{IPA|/oː/}}¹
|-----
| {{Unicode|''пп''}} || {{Unicode|''p͡p''}} || {{IPA|/ˀpʿː/}}
|-----
| {{Unicode|''cc''}} || {{Unicode|''s͡s''}} || {{IPA|/sː/}}, {{IPA|/sʲː/}}³
|-----
| {{Unicode|''тт''}} || {{Unicode|''t͡t''}} || {{IPA|/ˀtʿː/}}
|-----
| {{Unicode|''xx''}} || {{Unicode|''x͡x''}} || {{IPA|/χː/}}, {{IPA|/χˤː/}}⁴
|-----
| {{Unicode|''xьxь''}} || {{Unicode|''k͡x''}} || {{IPA|/xː/}}, {{IPA|/xʲː/}}³
|-----
| {{Unicode|''цц''}} || {{Unicode|''c͡c''}} || {{IPA|/ˀt͡sʿː/}}
|-----
| {{Unicode|''чч''}} || {{Unicode|''ç͡ç''}} || {{IPA|/ˀt͡ʃʿː/}}
|-----
| {{Unicode|''шш''}} || {{Unicode|''ş͡ş''}} || {{IPA|/ʃː/}}
|}

Notes:<br/>
¹usáu ''condionalmente'' en dialeutos.<br/>
²solo en dellos dialeutos.<br/>
³antes de "y", "ё", "и", "ю" y "я".<br/>
⁴dempués d'una vocal faríngea.

{{Tradubot|Tsajur}}


== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commons}}

{{control d'autoridaes}}

[[Categoría:Llingües de Rusia]]
[[Categoría:Llingües caucásiques nororientales]]
Faláu per cerca de 13,000 individuos n'Azerbaixán y por 9,770 en Daguestán, el Tsajur o Tsakhur ye un idioma perteneciente a la caña septentrional de la familia caucásica. Anque'l tsakhur ta en peligru nes comunidaes que tán en contautu cercanu con Azerbaixán, ye brengosu n'otres comunidaes, ganando protagonismu na rexón; reparar na crecedera del interés n'aprender tsakhur na escuela y nun creciente cuerpu de materiales d'aprendizaxe en tsakhur. Sicasí, la UNESCO amestó al tsakhur —na categoría de "en peligru d'estinción"— nel so atles de llingües amenaciaes.

 Alfabetu 
thumb|marcu|derecha|Primer alfabetu tsakhur (1913)
thumb|marcu|derecha|Segundu alfabetu tsakhur (1934)
Como otres llingües d'El Cáucasu, el tsakhur nun tener un alfabetu propiu. En 1913 el llingüista A. M. Dirr construyólu unu a base del cirílicu d'aquel entós. Años más tarde, en 1934, otru lingüísta, A. N. Genko, creó otru a partir del llatín, anque cuatro años más tarde cayó en desusu. En 1989, un añu antes de la cayida de la XRSS, creóse otru alfabetu pal tsakhur, solo que s'usaría'l cirílicu modernu; ésti úsase en Rusia, ente que n'Azerbaixán úsase una versión moderna del llatín.

+ Alfabetos tsakhur CirílicuLlatín AFI                    , ⁴     ,      , ⁵     , ⁵     ⁷     , ⁶        ,   , ³        ,   , ²     ¹     , ⁶               , ⁶     , ⁵     , ⁶     , ⁶     , ⁶          , ⁶                              , ⁶     , ⁶     , ⁶               ¹     , ⁵     , ⁵     , ⁶     , ⁶     , ⁶                    ²           ⁸         ²     ³   ,   , ²   ,   , ²

Notes:
¹raru (probablemente solo en préstamos caucásicos y nomes propios).
²solo en préstamos rusos y nomes propios (amás de préstamos caucásicos).
³al entamu d'una pallabra y dempués d'una vocal.
⁴dempués d'una consonante.
⁵dempués d'una vocal faríngea.
⁶antes de "y", "ё", "и", "ю" y "я".
⁷solo en dellos dialeutos.
⁸dacuando escritu como "ИӀ иӀ". 

+ Calteres adicionales CirílicuLlatín AFI     ¹          , ³     ²     ¹     ², ² ⁴      ²     ¹          , ³          , ⁴     , ³               

Notes:
¹usáu condionalmente en dialeutos.
²solo en dellos dialeutos.
³antes de "y", "ё", "и", "ю" y "я".
⁴dempués d'una vocal faríngea.

 Referencies 

 Enllaces esternos 

Categoría:Llingües de Rusia
Categoría:Llingües caucásiques nororientales