Idioma siksiká
{{Ficha d'idioma |nome=
 Siksiká
|nativu= ᓱᖽᐧᖿ, ''Siksiká''
|familia madre = llingües álgicas 
|oficial=
|países= {{CAN}}<br>{{USA}}
|zona= [[Alberta]]<br>[[Montana]]
|falantes=
|rank= Non nos 100 mayores
|familia= [[Llingües álgicas|Álgica]]<br>
&nbsp;&nbsp;[[Llingües algonquinas|Algonquina]]<br>
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[llingües algonquinas de les praderíes|Alg. Llanures]]<br>
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Siksiká'''
|axencia=
|iso1= 
|iso2= 
|iso3= 
}}
{{carauteres especiales|imaxe=Manitoo.svg}}

El '''siksiká''' &mdash;ᓱᖽᐧᖿ,<ref>Visite [https://web.archive.org/web/20101011144532/http://www.gov.nu.ca/english/font/ el sitiu del Gobiernu de Nunavut] pa descargar de la fonte del [[silabariu inuktitut]].</ref> tamién conocíu como '''pies negros'''<ref>{{Cita web|url=http://www.proel.org/index.php?pagina=mundu/amerindia/algonquin/blackfoot|títulu=Promotora Española de Llingüística|fechaaccesu=18 d'abril de 2018|sitiuweb=www.proel.org}}</ref> o ''blackfoot''&mdash; ye la llingua nativa de les tribus de la nación [[pies negros]], que vive na provincia d'[[Alberta]] ([[Canadá]]) y nel estáu de [[Montana]] ([[Estaos Xuníos]]). Cuenta con cuatro variedaes dialeutales bien cercanes ente sigo: el ''siksiká'' puramente dichu, el ''kainai'' y el ''aapáthosipikani'', que se falen en territoriu canadiense, y el ''aamsskáápipikani'', que se fala en territoriu d'Estaos Xuníos.<ref>{{Cita web |url=http://people.uleth.ca/~frantz/blkft.html |títulu=Don Frantz' Blackfoot page |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150110020054/http://people.uleth.ca/~frantz/blkft.html |fechaarchivu=2015-01-10 }}</ref> Hai amás una diferencia ente la llingua de los falantes mayores, llamada ''alto siksiká'', y la de los más nuevos, a la que se llama ''siksiká modernu''.<ref>[http://www.shaav.com/professional/linguistics/blackfoot.html Bortolin & McLellan (1995)]</ref> Ente les llingües algonquinas, el siksiká tien delles peculiaridaes fonolóxicu y léxicu. Pa escribir la llingua en Canadá dacuando emplégase'l [[Silabarios indíxenes de Canadá|silabariu indíxena]] afechu al siksiká.

== Fonoloxía ==
=== Consonantes ===
El siksiká tien diez consonantes. Ocho d'estes consonantes estrémense amás ente llargues y curties, con esceición de {{IPA|/ʔ/}} and {{IPA|/x/}}.<ref name="nlguide">[http://www.native-languages.org/blackfoot_guide.htm "Blackfoot Pronunciation and Spelling Guide"]. Native-Languages.org. Consultáu'l 10 d'abril de 2007.</ref><ref name="frantzpron">Frantz, Don. [http://people.uleth.ca/~frantz/blsounds.html The Sounds of Blackfoot] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070523195858/http://people.uleth.ca/~frantz/blsounds.html |date=2007-05-23 }}. Consultáu'l 11 d'abril de 2007.</ref> Les consonantes velares tienen como alófonos a les [[consonante palatal|palatales]] {{IPA|[ç]}} y {{IPA|[c]}} cuando son precedíes por vocales fronteros.

{| {{tablaguapa}} style=text-align:center
!
! colspan="2" | [[Consonante llabial|Llabial]]
! colspan="2" | [[Consonante alveolar|Alveolar]]
! colspan="2" | [[Consonante velar|Velar]]
! [[Consonante glotal|Glotal]]
|-
! [[Consonante oclusiva|Oclusiva]]
| {{IPA|p}}
| {{IPA|pː}}
| {{IPA|t}}
| {{IPA|tː}}
| {{IPA|k}}
| {{IPA|kː}}
| {{IPA|ʔ}}
|-
! [[Consonante fricativa|Fricativa]]
| colspan="2" |
| {{IPA|s}}
| {{IPA|sː}}
| colspan="2" | {{IPA|x}}
|
|-
! [[Consonante africada|Africada]]
| colspan="2" |
| {{IPA|t͡s}}
| {{IPA|t͡sː}}
| colspan="2" |
|
|-
! [[Consonante nasal|Nasal]]
| {{IPA|m}}
| {{IPA|mː}}
| {{IPA|n}}
| {{IPA|nː}}
| colspan="2" |
|
|-
! [[Aproximante]]
| colspan="2" | {{IPA|w}}
| colspan="2" | {{IPA|j}}
| colspan="2" |
|
|}

=== Vocales ===
El sistema vocálicu del siksiká consta de trés [[vocal]]es, que son {{IPA|/i o a/}}, toes elles pueden articulase como vocales llargues con cambéu nel significáu de la enunciación.

{| {{tablaguapa}} style=text-align:center
!
! colspan="2"|[[Vocal anterior|Anterior]]
! colspan="2"|[[Vocal central|Central]]
! colspan="2"|[[Vocal posterior|Posterior]]
|-
! [[Vocal zarrada|Zarrada]]
| {{IPA|i}}
| {{IPA|iː}}
| colspan="2" |
| colspan="2" |
|-
! [[Vocal semicerrada|Semicerrada]]
| colspan="2" |
| colspan="2" |
| {{IPA|o}}
| {{IPA|oː}}
|-
! [[Vocal abierta]]
| colspan="2" |
| {{IPA|a}}
| {{IPA|aː}}
| colspan="2" |
|}

==Escritura==
La escritura [[Silabarios indíxenes canadienses|silábica]], ᑯᖾᖹ ᖿᐟᖻ ᓱᖽᐧᖿ ''pikoni kayna siksika,'' foi creada pol misioneru anglicanu [[John William Tims]] pel añu 1888. Anque conceptualmente ye casi idéntica a los [[silabarios cree occidentales]], les formes de les lletres son innovadores. Dos series ''(s, y)'' fueron tomaes del cree pero teniendo en cuenta distintes valores de vocales; trés más ''(p, t, m)'' camudáronse nos valores de consonantes, según aseméyase a la lletra llatina; y los otros ''(k, n, w)'' fueron creaos a partir de pieces asimétriques de lletres llatines y grieges; o nel casu de la [[consonante nula]], posiblemente de la notación musical de la [[negra]]. La orientación de les lletres llatines utilizar pa la serie ''y'', dempués de los nomes de les lletres llatines, ''pe, te,'' etc.

{|class=wikitable
!Blackfoot!!Orixe llatina
|-
| ᑭ ''pe'' || '''P'''
|-
| ᒥ ''te'' || '''T'''
|-
| ᖼ ''ke'' || '''K'''
|-
| ᒋ ''me'' || '''m'''
|-
| ᖸ ''ne'' || '''N'''
|-
| ᖴ ''we'' || [[digamma]] '''Ϝ'''
|}

La direición pa cada vocal ye distintu del Cree, reflexando l'orde alfabéticu llatín. La orientación del ''y'' usar pal diptongu {{IPA|/ai/}}. Los símbolos pa les consonantes tomar del símbolu consonante menos el tarmu, sacante para los diptongos (''Ca'' más el corchete angular|ᐠ}} pa ''Cau'', y ''Ca'' más el corchete angular|ᐟ}} pa ''Coi'', anque tamién hai casos d'escritura subfonémica {{IPA|[ai, ei, eu]}} con estos finales).

{| class=wikitable
! C !! -a !! -y !! -i !! -o !! final
|- align=center
| (none) || ᖳ || ᖰ || ᖱ || ᖲ ||
|- align=center
| align=left | &emsp;'''p-''' || ᑫ || ᑭ || ᑯ || ᑲ || ᐤ
|- align=center
| align=left | &emsp;'''t-''' || ᒣ||ᒥ||ᒧ||ᒪ||ᐨ
|- align=center
| align=left | &emsp;'''k-''' || ᖿ||ᖼ||ᖽ||ᖾ||ᘁ
|- align=center
| align=left | &emsp;'''m-''' || ᒉ||ᒋ||ᒍ||ᒐ||ᐢ
|- align=center
| align=left | &emsp;'''n-''' || ᖻ||ᖸ||ᖹ||ᖺ||ᐡ
|- align=center
| align=left | &emsp;'''s-''' || ᓭ||ᓯ||ᓱ||ᓴ||ᔈ
|- align=center
| align=left | &emsp;'''y-''' || ᔦ||ᔨ||ᔪ||ᔭ||ᐟ
|- align=center
| align=left | &emsp;'''w-''' || ᖷ||ᖴ||ᖵ||ᖶ||ᐠ
|}

Hai finales adicionales: alófonos {{corchete angular|ᑊ}} {{IPA|[h]}} y {{corchete angular|ᐦ}} {{IPA|[x]}}, y trés medies: {{corchete angular|ᖿᐧ}} ''ksa'', {{corchete angular|ᒣᐧ}} ''tsa'', {{corchete angular|ᖿᑉ}} ''kya'', {{corchete angular|ᖿ=}} ''kwa''.

{{corchete angular|᙮}} úsase como puntu.

== Ver tamién ==
* [[Llingües álgicas]]
* [[Pies negros]]

== Notes ==
{{Incubator|code=bla}}
{{llistaref|2}}

{{ORDENAR:Siksika}}




{{Tradubot|Idioma siksiká}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Llingües algonquinas de les praderíes]]
[[Categoría:Llingües de Canadá]]
[[Categoría:Llingües d'Estaos Xuníos]]
El siksiká —ᓱᖽᐧᖿ,Visite el sitiu del Gobiernu de Nunavut pa descargar de la fonte del silabariu inuktitut. tamién conocíu como pies negros o blackfoot— ye la llingua nativa de les tribus de la nación pies negros, que vive na provincia d'Alberta (Canadá) y nel estáu de Montana (Estaos Xuníos). Cuenta con cuatro variedaes dialeutales bien cercanes ente sigo: el siksiká puramente dichu, el kainai y el aapáthosipikani, que se falen en territoriu canadiense, y el aamsskáápipikani, que se fala en territoriu d'Estaos Xuníos. Hai amás una diferencia ente la llingua de los falantes mayores, llamada alto siksiká, y la de los más nuevos, a la que se llama siksiká modernu.Bortolin & McLellan (1995) Ente les llingües algonquinas, el siksiká tien delles peculiaridaes fonolóxicu y léxicu. Pa escribir la llingua en Canadá dacuando emplégase'l silabariu indíxena afechu al siksiká.

 Fonoloxía 
 Consonantes 
El siksiká tien diez consonantes. Ocho d'estes consonantes estrémense amás ente llargues y curties, con esceición de  and ."Blackfoot Pronunciation and Spelling Guide". Native-Languages.org. Consultáu'l 10 d'abril de 2007.Frantz, Don. The Sounds of Blackfoot . Consultáu'l 11 d'abril de 2007. Les consonantes velares tienen como alófonos a les palatales  y  cuando son precedíes por vocales fronteros.

 Llabial Alveolar Velar Glotal Oclusiva        Fricativa    Africada   Nasal     Aproximante  

 Vocales 
El sistema vocálicu del siksiká consta de trés vocales, que son , toes elles pueden articulase como vocales llargues con cambéu nel significáu de la enunciación.

AnteriorCentralPosterior Zarrada   Semicerrada   Vocal abierta  

Escritura
La escritura silábica, ᑯᖾᖹ ᖿᐟᖻ ᓱᖽᐧᖿ pikoni kayna siksika, foi creada pol misioneru anglicanu John William Tims pel añu 1888. Anque conceptualmente ye casi idéntica a los silabarios cree occidentales, les formes de les lletres son innovadores. Dos series (s, y) fueron tomaes del cree pero teniendo en cuenta distintes valores de vocales; trés más (p, t, m) camudáronse nos valores de consonantes, según aseméyase a la lletra llatina; y los otros (k, n, w) fueron creaos a partir de pieces asimétriques de lletres llatines y grieges; o nel casu de la consonante nula, posiblemente de la notación musical de la negra. La orientación de les lletres llatines utilizar pa la serie y, dempués de los nomes de les lletres llatines, pe, te, etc.

BlackfootOrixe llatina ᑭ pe  P ᒥ te  T ᖼ ke  K ᒋ me  m ᖸ ne  N ᖴ we  digamma Ϝ

La direición pa cada vocal ye distintu del Cree, reflexando l'orde alfabéticu llatín. La orientación del y usar pal diptongu . Los símbolos pa les consonantes tomar del símbolu consonante menos el tarmu, sacante para los diptongos (Ca más el corchete angular|ᐠ}} pa Cau, y Ca más el corchete angular|ᐟ}} pa Coi, anque tamién hai casos d'escritura subfonémica  con estos finales).

 C  -a  -y  -i  -o  final (none)  ᖳ  ᖰ  ᖱ  ᖲ   p-  ᑫ  ᑭ  ᑯ  ᑲ  ᐤ  t-  ᒣᒥᒧᒪᐨ  k-  ᖿᖼᖽᖾᘁ  m-  ᒉᒋᒍᒐᐢ  n-  ᖻᖸᖹᖺᐡ  s-  ᓭᓯᓱᓴᔈ  y-  ᔦᔨᔪᔭᐟ  w-  ᖷᖴᖵᖶᐠ

Hai finales adicionales: alófonos   y  , y trés medies:  ksa,  tsa,  kya,  kwa.

 úsase como puntu.

 Ver tamién 
 Llingües álgicas
 Pies negros

 Notes 

Categoría:Llingües algonquinas de les praderíes
Categoría:Llingües de Canadá
Categoría:Llingües d'Estaos Xuníos