Cacán
{{Ficha d'idioma |nome =
Cacán, cacá, caca, chacá, calchaqu, diaguita
|nativu = 
|familia madre = área andina |oficial=

|países= [[Imperiu incaicu]], [[Imperiu español]] (güei parte de {{ARG}} y {{CHI}})
|zona= [[Rexón del Nuevu Que'l so|Que'l so]], [[Norte Chico (Chile)|Norte Chico]]
|falantes= [[llingua muerta]]
|familia= [[Llingua aisllada|Aisllada]] ?
|axencia=
|mapa=[[Ficheru:Patagonian lang.png|280px]]
|mapa_lleenda=Distribución averada de llingües nel estremu meridional de Suramérica en tiempos de la Conquista.
|iso1= |iso2=sai (coleutivu) |iso3= |sil= 
}}
'''Cacán''', '''kakán''' y, según delles versiones, tamién '''kaká''', '''cacá''' ya inclusive '''chaká''', yera l'[[idioma]] faláu poles etnies [[Diaguita|pazioca (diaguita)]] y [[calchaquí]] nel [[noroeste arxentín]] y, d'alcuerdu a numberosos autores como [[Ricardo Y. Latcham]], tamién nel [[Norte Chico de Chile|Norte Chico]] [[chile|chilenu]], qu'entiende les rexones d'[[Rexón d'Atacama|Atacama]] y de [[Rexón de Coquimbo|Coquimbo]], hasta aproximao mediaos del [[sieglu XVIII]].

== Distribución xeográfica ==
A la llegada de los españoles en [[1535]]/[[1536]] la mayor parte de la población autóctona de la rexón de les actuales provincies arxentines de [[Provincia de Salta|Salta]] (centro-sur), [[Tucumán]] (estremu oeste), [[Provincia de Catamarca|Catamarca]], [[provincia de La Rioxa (Arxentina)|La Rioxa]], norte de [[Provincia de San Juan|San Juan]], oeste de [[Santiago del Estero (capital)|Santiago del Estero]], estremu noroeste de [[provincia de Córdoba (Arxentina)|Córdoba]], y seique tamién nes actuales rexones chilenes d'[[Rexón d'Atacama|Atacama]] (la so metá meridional) y [[Rexón de Coquimbo|Coquimbo]] falaba un idioma propiu llamáu ''kakán''.<br />
El sacerdote católicu misioneru [[Alonso de Barzana|Pedro Alonso de Barzana]] en carta al so colega'l flaire Juan Sebastián fechada'l 8 de setiembre de [[1594]] diz:<ref>[http://www.historiadelascivilizaciones.com/2015/05/la cultura-tafi.html Historia de les civilizaciones]</ref>
{{cita|"''El cacán usen tolos diaguitas y tol valle de Calchaquí y el valle de Catamarca y gran parte de la conquista [provincia] de la Nueva Rioja y los pueblos cuasi toos que sirven [encamentaos] a [la ciudá de] San Tiago [Santiago del Estero], según los poblaos nel ríu del Estero [el ríu Duce] como otros munchos que tán na sierra [los montes del centro norte de Chile] ''".}}

Considérase qu'esti idioma topábase estremáu siquier en tres grupos [[dialeutu|dialeutales]]: el [[calchaquí|kalchakí]] nos [[Valles Calchaquíes]], [[Santa María (Catamarca)|Santa María]], [[Yocavil]], el [[diaguita|diaguita occidental]] nel [[Norte Chico de Chile|Norte Chico]] y, al este de los Andes nos valles de [[Belén (Catamarca)|Belén]], [[Hualfín]] y [[Abaucán]], d'últimes el [[capayán]] en [[provincia de La Rioxa (Arxentina)|La Rioxa]], norte de [[Provincia de San Juan|San Juan]] estendiéndose acasu col nome d'orixe español ''indama'' hasta l'oeste de [[Santiago del Estero (capital)|Santiago del Estero]] y estremu noroeste de [[provincia de Córdoba (Arxentina)|Córdoba]], pela so parte arqueólogos como [[Eric Boman|Boman]] supunxeron que'l kakán falábase (''ca.'' el s. XV) por tol oeste de la provincia de San Juan hasta la [[Cordal del Tigre]], esto ye hasta cuasi confinar col [[Aconcagua]] allugáu nel norte de [[provincia de Mendoza|Mendoza]].

== Clasificación ==
Llingua del [[llingües andines|grupu andín]] presenta traces que paecen emparentarle col [[mapudungun]], el [[idioma kunza|kunza]] y el [[quechua]]{{Añedir referencies}}, anque éstos, xeneralmente de tipu lexical pueden debese a [[préstamu llingüísticu|préstamos]] o a equivocaciones de los investigadores al arrexuntar el material; desconócense mayores detalles como pa precisar el so allugamientu llingüísticu.

== Descripción llingüística ==
Esti idioma foi ágrafo (ensin [[escritures|escritures completes]]), les sos primeres trescripciones al español y al llatín (coles llimitaciones [[fonética|fonétiques]] correspondientes) deber a l'actividá de los [[misioneru|misioneros]] tres la conquista española del [[sieglu XVI]]. Alonso de Barzana y Pedro Añasco escribieron escontra [[1540]] preceptos gramaticales y vocabularios; Barzana tamién redactó testos de doctrina cristiana, catecismos, confesionarios, homilíes, plegaries y sermones en kakán pero estos nun fueron publicaos. Unu de los misioneros –Lozano– espresa que los sos colegues, los flaires [[Hernando de Torre Blanca]] y [[Diego de Sotelo]]:
{{cita|yeren peritísimos nel idioma cacano (...)||col2=}}<br />
Y, añade:
{{cita| ''ye [el cacán] una llingua duce y harmonioso, '''tenía dificultaes enormes de pronunciación''', a tal puntu que namái lo percibe [entiendi] quien lo mamó de lleche, porque ye n'estremu arrevesada [gramaticalmente] y '''forma les sos voces en namái'l cielu la boca''' }}

Les zones dialeutales del kakán bien posiblemente abondaron por dos motivos: nel estensu territoriu qu'habitó esta etnia nunca llegó a dase un estáu centralizáu pazioca (o "diaguita"), o nel so defectu un gran centru cultual, que favoreciera la unificación normativa d'esta llingua, per otra parte el territoriu pazioca taba bien subdividíu por elevadísimas montes y estensos desiertos, tal subdivisión hai de favorecer una fuerte diversificación dialeutal.

Tal dificultá esplica que los misioneros ya inclusive [[conquistadores]] prefirieren como [[llingua vehicular]] la yá [[llingua xeneral]] quechua en llugar del idioma kakán.<br />
Dende [[1634]] empezó a ser obligatoriu l'usu del castellán.<br />
Una ordenanza real de [[1770]] estableció que namái s'usara'l [[Idioma español|español]], esto motivó práuticamente la desapaición absoluta d'esti idioma que paez dexar les sos traces fonolóxiques nos "acentos" rexonales, ente que gran parte de la toponimia vernácula caltién les pallabres cacanas anque desconociéndose cuasi siempres la so [[significáu]].<br />
La mayoría de les pallabres que d'esti idioma caltienen se reparen n'apellíos, anque'l significáu de los mesmos haise perdíu o ye bien dudosu. La principal fonte actual de términos del kakán ye la [[toponimia]]. 

=== Fonoloxía ===
Talo como s'indicó, pa quien nun-y teníen como llingua materna, el kakán yera una llingua n'estremu difícil, Barzana espresa que ye {{cita|''llingua tan 
gutural que paez non se instituyó pa salir de los llabios''}}

Sicasí la pallabra gutural nun paez ser la correuta sinón que ta indicando una gran frecuencia de [[fonema|fonemes]] d'articulación [[consonante palatal|palatal]] tal como lo indica la serie: ''ch, sh, ñ, ll, y'' tamién resulta abondo frecuente la ''g'' oclusiva velar, ente que la ''b'' con que los cronistes coloniales han transcripto munches pallabres paez corresponder xeneralmente a la consonante siguida ensin resfregón ''w''; per otra parte llama l'atención la infrecuencia de la ''d''.

Asina ye que correspuende faer notar lo siguiente: les pallabres de la llista fueron primeramente transcriptas al castellán de cuenta qu'en llugar de la ''k'' usada nesti artículu les trescripciones previes al castellán ser utilizando la ''c'' antes de ''a'', ''o'' ''o'' o'l dígrafu ''qu'' antes de ''i'', ''y''; d'una manera asemeyada les pallabres equí transcriptas con ''h'' sonora dir al castellán arcaicu con ''x'' y depués con ''j'' o – antes de ''y'', ''i'' – con ''g''. La ''w'' con valor vocálicu equí utilizada foi frecuentemente transcripta al castellán col dígrafu ''gü'' antes de ''i'' ''y'', o direutamente ''gu'' (ensin diéresis) antes de les otres vocales.

=== Gramática ===
Como'l kunza, el kakán cuasi con certidume yera una [[llingua polisintética]], de cuenta que a partir de diversos [[morfema|morfemes]], según el contestu, formábense [[lexema|lexemes]].<br />
Asina'l arrevesamiento probablemente taría (dende la perspeutiva de los falantes d'otros idiomes) non yá nel planu [[gramática|gramatical]] sinón nel [[semántica|semánticu]], por casu la pallabra ''vichi'' (cuesta) paez ser utilizada (según el contestu) tamién colos significaos [[antónimu|antonómicos]] de descensu y d'ascensu. Daqué asemeyáu reparar en ''anko'' o ''ango'', el so significáu principal paez ser el de "aguada" en y esto acótase si nótase que se compón de les pallabres ''an'' (alto) y ''ko'' (agua), ye dicir "agua d'altor" o "agua nel altor", pero tamién sería práuticamente un sinónimu de ''kata'' (fastera, faldeo) y translaticiamente o [[metonimia|metonímicamente]] significaría a un pobláu de monte (tocantes a qu'un pobláu nun sitiu secu como'l de los montes poblaos polos paziocas riquía sí o sí d'una aguada), pero tamién la mesma pallabra ''anko'' (siempres según el contestu) paez significar a un ermu, al secañu acasu porque los poblaos allugaos nes aguaes de monte tar tamién en rexones grebes, seya que non lo más probable ye qu'una pallabra variara substancialmente de significáu según la zona dialeutal.

=== Léxicu ===
Ente les poques pallabres con significáu entá conocíu reparar les siguientes:<br />
{| width=100%
|width=50% valign="top"|

* ''Ao'', ''hao'', ''ahao'' = pueblu.
* ''Gasta'' = pueblu.
* ''Kakanchik'' (transcripto al castellán: "cacanchic")=Nome d'una deidá al paecer de la fertilidá.
* ''Titakin'' (transcripto al castellán ''titaquín'')*señor y rei*.
* ''Zupka''="altar", llugar de sacrificiu.
|width=50% valign=top|
|}

== Enllaces esternos ==
* [http://ww2.educarchile.cl/UserFiles/P0001%5CFile%5Ckakan_llingua_de_los_diaguitas.pdf El Kakán llingua de los diaguitas. Diccionariu de Ricardo L. j. Nardi]
* {{Enllaz rotu|1=Diccionariu Etnolingüístico Calchaquí. Alain Fabre - Añu 2005 |2=http://www.ling.fi/Entraes%20diccionariu/Dic=Calchaqui.pdf |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}

== Referencies ==
{{llistaref}}

{{ORDENAR:Cacan}}





{{Tradubot|Cacán}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Llingües aisllaes d'América]]
[[Categoría:Llingües muertes de Sudamérica]]
[[Categoría:Llingües muertes de Chile]]
[[Categoría:Diaguitas]]
Cacán, kakán y, según delles versiones, tamién kaká, cacá ya inclusive chaká, yera l'idioma faláu poles etnies pazioca (diaguita) y calchaquí nel noroeste arxentín y, d'alcuerdu a numberosos autores como Ricardo Y. Latcham, tamién nel Norte Chico chilenu, qu'entiende les rexones d'Atacama y de Coquimbo, hasta aproximao mediaos del sieglu XVIII.

 Distribución xeográfica 
A la llegada de los españoles en 1535/1536 la mayor parte de la población autóctona de la rexón de les actuales provincies arxentines de Salta (centro-sur), Tucumán (estremu oeste), Catamarca, La Rioxa, norte de San Juan, oeste de Santiago del Estero, estremu noroeste de Córdoba, y seique tamién nes actuales rexones chilenes d'Atacama (la so metá meridional) y Coquimbo falaba un idioma propiu llamáu kakán.
El sacerdote católicu misioneru Pedro Alonso de Barzana en carta al so colega'l flaire Juan Sebastián fechada'l 8 de setiembre de 1594 diz:cultura-tafi.html Historia de les civilizaciones

Considérase qu'esti idioma topábase estremáu siquier en tres grupos dialeutales: el kalchakí nos Valles Calchaquíes, Santa María, Yocavil, el diaguita occidental nel Norte Chico y, al este de los Andes nos valles de Belén, Hualfín y Abaucán, d'últimes el capayán en La Rioxa, norte de San Juan estendiéndose acasu col nome d'orixe español indama hasta l'oeste de Santiago del Estero y estremu noroeste de Córdoba, pela so parte arqueólogos como Boman supunxeron que'l kakán falábase (ca. el s. XV) por tol oeste de la provincia de San Juan hasta la Cordal del Tigre, esto ye hasta cuasi confinar col Aconcagua allugáu nel norte de Mendoza.

 Clasificación 
Llingua del grupu andín presenta traces que paecen emparentarle col mapudungun, el kunza y el quechua, anque éstos, xeneralmente de tipu lexical pueden debese a préstamos o a equivocaciones de los investigadores al arrexuntar el material; desconócense mayores detalles como pa precisar el so allugamientu llingüísticu.

 Descripción llingüística 
Esti idioma foi ágrafo (ensin escritures completes), les sos primeres trescripciones al español y al llatín (coles llimitaciones fonétiques correspondientes) deber a l'actividá de los misioneros tres la conquista española del sieglu XVI. Alonso de Barzana y Pedro Añasco escribieron escontra 1540 preceptos gramaticales y vocabularios; Barzana tamién redactó testos de doctrina cristiana, catecismos, confesionarios, homilíes, plegaries y sermones en kakán pero estos nun fueron publicaos. Unu de los misioneros –Lozano– espresa que los sos colegues, los flaires Hernando de Torre Blanca y Diego de Sotelo:

Y, añade:
{{cita| ye [el cacán] una llingua duce y harmonioso, tenía dificultaes enormes de pronunciación, a tal puntu que namái lo percibe [entiendi] quien lo mamó de lleche, porque ye n'estremu arrevesada [gramaticalmente] y forma les sos voces en namái'l cielu la boca }}

Les zones dialeutales del kakán bien posiblemente abondaron por dos motivos: nel estensu territoriu qu'habitó esta etnia nunca llegó a dase un estáu centralizáu pazioca (o "diaguita"), o nel so defectu un gran centru cultual, que favoreciera la unificación normativa d'esta llingua, per otra parte el territoriu pazioca taba bien subdividíu por elevadísimas montes y estensos desiertos, tal subdivisión hai de favorecer una fuerte diversificación dialeutal.

Tal dificultá esplica que los misioneros ya inclusive conquistadores prefirieren como llingua vehicular la yá llingua xeneral quechua en llugar del idioma kakán.
Dende 1634 empezó a ser obligatoriu l'usu del castellán.
Una ordenanza real de 1770 estableció que namái s'usara'l español, esto motivó práuticamente la desapaición absoluta d'esti idioma que paez dexar les sos traces fonolóxiques nos "acentos" rexonales, ente que gran parte de la toponimia vernácula caltién les pallabres cacanas anque desconociéndose cuasi siempres la so significáu.
La mayoría de les pallabres que d'esti idioma caltienen se reparen n'apellíos, anque'l significáu de los mesmos haise perdíu o ye bien dudosu. La principal fonte actual de términos del kakán ye la toponimia. 

 Fonoloxía 
Talo como s'indicó, pa quien nun-y teníen como llingua materna, el kakán yera una llingua n'estremu difícil, Barzana espresa que ye 

Sicasí la pallabra gutural nun paez ser la correuta sinón que ta indicando una gran frecuencia de fonemes d'articulación palatal tal como lo indica la serie: ch, sh, ñ, ll, y tamién resulta abondo frecuente la g oclusiva velar, ente que la b con que los cronistes coloniales han transcripto munches pallabres paez corresponder xeneralmente a la consonante siguida ensin resfregón w; per otra parte llama l'atención la infrecuencia de la d.

Asina ye que correspuende faer notar lo siguiente: les pallabres de la llista fueron primeramente transcriptas al castellán de cuenta qu'en llugar de la k usada nesti artículu les trescripciones previes al castellán ser utilizando la c antes de a, o o o'l dígrafu qu antes de i, y; d'una manera asemeyada les pallabres equí transcriptas con h sonora dir al castellán arcaicu con x y depués con j o – antes de y, i – con g. La w con valor vocálicu equí utilizada foi frecuentemente transcripta al castellán col dígrafu gü antes de i y, o direutamente gu (ensin diéresis) antes de les otres vocales.

 Gramática 
Como'l kunza, el kakán cuasi con certidume yera una llingua polisintética, de cuenta que a partir de diversos morfemes, según el contestu, formábense lexemes.
Asina'l arrevesamiento probablemente taría (dende la perspeutiva de los falantes d'otros idiomes) non yá nel planu gramatical sinón nel semánticu, por casu la pallabra vichi (cuesta) paez ser utilizada (según el contestu) tamién colos significaos antonómicos de descensu y d'ascensu. Daqué asemeyáu reparar en anko o ango, el so significáu principal paez ser el de "aguada" en y esto acótase si nótase que se compón de les pallabres an (alto) y ko (agua), ye dicir "agua d'altor" o "agua nel altor", pero tamién sería práuticamente un sinónimu de kata (fastera, faldeo) y translaticiamente o metonímicamente significaría a un pobláu de monte (tocantes a qu'un pobláu nun sitiu secu como'l de los montes poblaos polos paziocas riquía sí o sí d'una aguada), pero tamién la mesma pallabra anko'' (siempres según el contestu) paez significar a un ermu, al secañu acasu porque los poblaos allugaos nes aguaes de monte tar tamién en rexones grebes, seya que non lo más probable ye qu'una pallabra variara substancialmente de significáu según la zona dialeutal.

 Léxicu 
Ente les poques pallabres con significáu entá conocíu reparar les siguientes:
 Ao, hao, ahao = pueblu.
 Gasta = pueblu.
 Kakanchik (transcripto al castellán: "cacanchic")=Nome d'una deidá al paecer de la fertilidá.
 Titakin (transcripto al castellán titaquín)*señor y rei*.
 Zupka="altar", llugar de sacrificiu.

 Enllaces esternos 
 El Kakán llingua de los diaguitas. Diccionariu de Ricardo L. j. Nardi
 

 Referencies 

Categoría:Llingües aisllaes d'América
Categoría:Llingües muertes de Sudamérica
Categoría:Llingües muertes de Chile
Categoría:Diaguitas