Quechua huanca
{{Ficha d'idioma | 
 nome = Huanca
 | familia madre = llingües quechues
 | nativu = Kichwa
 | países = {{PER}}
:{{PER|JUN}} (suroeste)
 | zona = [[Valle del Mantaro]] y rexones aledañas.
 | falantes = 300 mil
 | oficial = [[Perú]] ([[Departamentu de Junín]])
 | familia = [[Llingües quechua]]<br />&nbsp;&nbsp;[[Quechua I]]<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Quechua central
 | iso2 = — (incluyíu en <code>que</code>)
 | sil = dellos
 | l1 = qvw | l1n = Huaylla
 | l2 = qxw | l2n = Jauja
}}
El '''huanca''' o '''quechua huanca''' (''kichwa'') ye una [[llingües quechues|llingua quechua]] falada na rexón suroeste del departamentu de [[Departamentu de Junín|Junín]] nel [[Perú]] por aproximao 300.000 persones según el [[SIL International|SIL]].<ref>Falta señalar l'añu de tal estimación</ref> Pertenez a la caña [[Quechua I]]. Ésta foi la llingua nativa de los [[huanca|huanques]] muncho primero de que la falaren los [[inca|inques]] nel [[Cuzco]]. La primer obra lexicográfica onde s'axunta'l vocabulariu d'esta variedá llingüística ye'l Diccionariu Políglota Incaicu, editáu pol Colexu de Propaganda Fide de Perú nel añu de 1905. [[Rodolfo Cerrón Palomino]], billingüe de huanca y español,<ref>[[Rodolfo Cerrón Palomino|Cerrón Palomino, Rodolfo]] (1989). ''Llingua y sociedá nel Valle del Mantaro'' páx. 12. Lima: IEP Ediciones.</ref> publicó dempués el diccionariu Huanca-Castellanu-Huanca en [[1975]].

Anguaño, el Perú reconoz la cooficialidá de les sos llingües indíxenes col español nes rexones "onde predominen. El Gobiernu rexonal de Junín declaró al quechua, ente otres llingües, como oficial na so xurisdicción.

El huanca difier tan fuerte y particularmente nel discutiniu, en adición, en gramática respeuto al [[quechua sureñu]] que nun ye posible una comunicación (son [[Intelixibilidá mutua|inintelixibles]]). Inclusive col más rellacionáu [[quechua ancashino]] les diferencies fonolóxiques son tan fuertes que la mutua intelixibilidá ye bien malo de llograr.

El quechua huanca ye estremáu en tres dialeuto *
Waylla Wanka (nes provincies d'[[provincia de Huancayo|Huancayo]] y [[provincia de Chupaca|Chupaca]], el Hanan Huanca antiguu)
* Waycha Wanka (na [[provincia de Concepción (Perú)|provincia de Concepción]], el Hurin Huanca antiguu)
* Shawsha Wanka (na [[provincia de Jauja]], el Hatun Xauxa antiguu)

== Fonoloxía ==
Una carauterística del huanca que lo estrema de los demás quechues ye que'l */r/ orixinariu tresformóse casi invariablemente en [l]. La retroflexa orixinaria ‹ćh› [ĉ] (“tr” con Serafín Coronel Molina and Rodolfo Cerrón Palomino) foi caltenida, al igual que “sh” [š] (como en tolos dialeutos central y meridional).

Una gran torga pa la comunicación con otres variedaes consiste nel fechu de que la orixinal [q] convertir nuna [[oclusiva glotal]] ("saltillo") que sume o se convierte nun allargamientu vocálicu en posición de [[coda vocálica]], salvu nel Shawsha, onde se convirtió en [h].

== Notes y referencies ==
{{llistaref}}

== Bibliografía ==
* [[Rodolfo Cerrón Palomino]] (1975): Diccionariu Quechua de Junín-Huanca [- Castellán y vice trata]. Ministeriu d'educación de Perú.
* Rodolfo Cerrón Palomino (1989): Llingua y sociedá nel Valle del Mantaro. Lima: Institutu d'Estudios Peruanos.

== Enllaces esternos ==
* [http://www.sil.org/americas/peru/pubs/dt30.pdf Gramática y testos del quechua Shawsha Wanka]
* {{Enllaz rotu|1=Diccionariu Quechua Wanka |2=http://yazg.wordpress.com/diccionariu-quechua/ |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}
* [http://runasimi-kuchu.com Serafín Coronel Molina: Lliteratura y cultura quechua] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181223150408/http://runasimi-kuchu.com/ |date=2018-12-23 }}
* [https://web.archive.org/web/20130309214918/http://celia.cnrs.fr/FichExt/Am/A_12_02.htm Llingua y sociedá nel Valle del Mantaro] La primer parte




{{Tradubot|Quechua huanca}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Llingües quechues centrales|Huanca]]
[[Categoría:Llingües de Perú]]
El huanca o quechua huanca (kichwa) ye una llingua quechua falada na rexón suroeste del departamentu de Junín nel Perú por aproximao 300.000 persones según el SIL.Falta señalar l'añu de tal estimación Pertenez a la caña Quechua I. Ésta foi la llingua nativa de los huanques muncho primero de que la falaren los inques nel Cuzco. La primer obra lexicográfica onde s'axunta'l vocabulariu d'esta variedá llingüística ye'l Diccionariu Políglota Incaicu, editáu pol Colexu de Propaganda Fide de Perú nel añu de 1905. Rodolfo Cerrón Palomino, billingüe de huanca y español,Cerrón Palomino, Rodolfo (1989). Llingua y sociedá nel Valle del Mantaro páx. 12. Lima: IEP Ediciones. publicó dempués el diccionariu Huanca-Castellanu-Huanca en 1975.

Anguaño, el Perú reconoz la cooficialidá de les sos llingües indíxenes col español nes rexones "onde predominen. El Gobiernu rexonal de Junín declaró al quechua, ente otres llingües, como oficial na so xurisdicción.

El huanca difier tan fuerte y particularmente nel discutiniu, en adición, en gramática respeuto al quechua sureñu que nun ye posible una comunicación (son inintelixibles). Inclusive col más rellacionáu quechua ancashino les diferencies fonolóxiques son tan fuertes que la mutua intelixibilidá ye bien malo de llograr.

El quechua huanca ye estremáu en tres dialeuto *
Waylla Wanka (nes provincies d'Huancayo y Chupaca, el Hanan Huanca antiguu)
 Waycha Wanka (na provincia de Concepción, el Hurin Huanca antiguu)
 Shawsha Wanka (na provincia de Jauja, el Hatun Xauxa antiguu)

 Fonoloxía 
Una carauterística del huanca que lo estrema de los demás quechues ye que'l */r/ orixinariu tresformóse casi invariablemente en [l]. La retroflexa orixinaria ‹ćh› [ĉ] (“tr” con Serafín Coronel Molina and Rodolfo Cerrón Palomino) foi caltenida, al igual que “sh” [š] (como en tolos dialeutos central y meridional).

Una gran torga pa la comunicación con otres variedaes consiste nel fechu de que la orixinal [q] convertir nuna oclusiva glotal ("saltillo") que sume o se convierte nun allargamientu vocálicu en posición de coda vocálica, salvu nel Shawsha, onde se convirtió en [h].

 Notes y referencies 

 Bibliografía 
 Rodolfo Cerrón Palomino (1975): Diccionariu Quechua de Junín-Huanca [- Castellán y vice trata]. Ministeriu d'educación de Perú.
 Rodolfo Cerrón Palomino (1989): Llingua y sociedá nel Valle del Mantaro. Lima: Institutu d'Estudios Peruanos.

 Enllaces esternos 
 Gramática y testos del quechua Shawsha Wanka
 
 Serafín Coronel Molina: Lliteratura y cultura quechua 
 Llingua y sociedá nel Valle del Mantaro La primer parte

Huanca
Categoría:Llingües de Perú