Krio
{{estremar|Guaḥe}}
{{Ficha d'idioma
|nome = Krio
|nativu = Krio
|familia madre = Llingua criolla
|países= {{Bandera2|Sierra Lleona}}<br /> {{Bandera2|Guinea Ecuatorial}}
|zona= [[África occidental]]
|falantes = ~500 mil<ref>[http://www.ethnologue.com/language/kri Krio] nel ''[[Ethnologue]]'' (17th ed., 2013).</ref>
|familia=[[Llingües criollas|Criollu]]<br />
&nbsp;&nbsp;Cr. de base inglesa<br />
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Krio
|escritura=[[Alfabetu llatín|Llatín]]
|oficial=
|axencia=
|iso3 = kri
}}

El '''krio''' ye un [[idioma]] [[criollu]] desenvueltu en [[Sierra Lleona]], principalmente na capital, [[Freetown]], polos descendientes d'esclavos lliberaos [[afroamericanu|estauxunidenses]] y cimarrones [[Xamaica|xamaicanos]] a partir del [[sieglu XVIII]].

== Orixe y desenvolvimientu ==
Tres l'apaición de [[llingua criolla|llingües criollas]] basaes nel [[idioma inglés]] nel área del [[África occidental]] nel [[sieglu XVIII]], y cola fundación de [[Freetown]] en [[1792]], estos [[pidgin]] presistentes fueron progresivamente incorporaos na fala de dellos grupos en [[Sierra Lleona]] ente [[1787]] y [[1855]]. El pidgin inicial gradualmente evolucionó escontra un llinguaxe estable, la llingua materna de los descendientes d'aquelles primeres comunidaes, y la [[llingua franca]] de Sierra Lleona.<ref>Fourah Bay College, Freetown: Guide to Krio, (held at [[SOAS]] Univ. of London Library, 195?).</ref>

Na [[década de 1960]], [[Thomas Leighton Decker|Thomas Decker]] tradució delles obres de [[Shakespeare]] al krio, y compunxo poesía orixinal en krio. Na [[década de 1980]] el [[Nuevu Testamentu]] foi traducíu a krio.

== Carauterístiques ==
L'idioma krio ye la llingua franca d'unos 4 millones de sierraleoneses o otros grupos [[etnia|étnicos]] y los miles de decendentes krios d'otres partes d'África Occidental. Ye la llingua materna d'unes 500.000 persones. Contién elementos del [[idioma yoruba]] y del [[idioma igbo]]. Acordies colos datos disponibles en [[2011]], el krio yera faláu pol 90% de la población de [[Sierra Lleona]].<ref name="CIA">{{cita web |títulu=Sierra Leone |obra=[[The World Factbook]] |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sl.html |editorial=[[Central Intelligence Agency|CIA]] |fechaaccesu=15 de setiembre de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070612210222/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sl.html |fechaarchivu=2007-06-12 }}</ref>

El [[idioma pichi|pichi]] ye una [[Llingües de Guinea Ecuatorial|llingua falada en Guinea Ecuatorial]] derivada del krio, que llegó per primer vegada a la isla de [[Bioko]] lleváu polos pobladores africanos que veníen de [[Freetown]], [[Sierra Lleona]], en [[1827]]. El pichi ye'l segundu idioma más faláu nel país, namái por detrás del [[fang]] y siguíu de cerca pol bubi.<ref>[http://www.academia.edu/978309/Gramatica_d'el_Pichi Gramática del Pichi], Kofi Yakpo, 2010 ISBN 978-84-937497-4-3</ref> Emplegada principalmente polos [[Fernandino (Guinea Ecuatorial)|fernandinos]], grupu étnicu establecíu en [[Bioko]], y ta bastante influyida pol [[idioma español|español]], idioma oficial de [[Guinea Ecuatorial]].

Esisten tamién comunidaes de falantes de krio en [[Gambia]], [[Nixeria]] y [[Camerún]].<ref>A. Wyse: Krios of Sierra Leone, Londres (1989).</ref>

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Bibliografía ==
* [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=kri Ethnologue report for language code:kri]
* [https://web.archive.org/web/20061001195719/http://www.pca.uni-siegen.de/doc/9/9.doc "The Use of Pre-Verbal Particles in Sierra Leone Krio"]

== Enllaces esternos ==
{{Incubator|code= kri}}
* [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=kri Ethnologue report for Krio]
* [https://web.archive.org/web/20060224003508/http://www.krio.db.umu.se/ Krio Research Centre] at [[Umeå University]], [[Suecia|Sweden]].
* [https://web.archive.org/web/20060926222803/http://www.sierra-leone.org/Proverbs.pdf Krio proverbs]
* [https://web.archive.org/web/20061002030733/http://www.unhchr.ch/udhr/lang/kri.htm The Universal Declaration of Human Rights in Krio]
* [http://www.panafril10n.org/wikidoc/pmwiki.php/PanAfrLoc/KrioPidgin PanAfrican L10n page on Krio (& Pidgin)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070819200329/http://www.panafril10n.org/wikidoc/pmwiki.php/PanAfrLoc/KrioPidgin |date=2007-08-19 }}



{{Tradubot|Krio}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Llingües criolles]]
[[Categoría:Llingües de Sierra Lleona]]
El krio ye un idioma criollu desenvueltu en Sierra Lleona, principalmente na capital, Freetown, polos descendientes d'esclavos lliberaos estauxunidenses y cimarrones xamaicanos a partir del sieglu XVIII.

 Orixe y desenvolvimientu 
Tres l'apaición de llingües criollas basaes nel idioma inglés nel área del África occidental nel sieglu XVIII, y cola fundación de Freetown en 1792, estos pidgin presistentes fueron progresivamente incorporaos na fala de dellos grupos en Sierra Lleona ente 1787 y 1855. El pidgin inicial gradualmente evolucionó escontra un llinguaxe estable, la llingua materna de los descendientes d'aquelles primeres comunidaes, y la llingua franca de Sierra Lleona.Fourah Bay College, Freetown: Guide to Krio, (held at SOAS Univ. of London Library, 195?).

Na década de 1960, Thomas Decker tradució delles obres de Shakespeare al krio, y compunxo poesía orixinal en krio. Na década de 1980 el Nuevu Testamentu foi traducíu a krio.

 Carauterístiques 
L'idioma krio ye la llingua franca d'unos 4 millones de sierraleoneses o otros grupos étnicos y los miles de decendentes krios d'otres partes d'África Occidental. Ye la llingua materna d'unes 500.000 persones. Contién elementos del idioma yoruba y del idioma igbo. Acordies colos datos disponibles en 2011, el krio yera faláu pol 90% de la población de Sierra Lleona.

El pichi ye una llingua falada en Guinea Ecuatorial derivada del krio, que llegó per primer vegada a la isla de Bioko lleváu polos pobladores africanos que veníen de Freetown, Sierra Lleona, en 1827. El pichi ye'l segundu idioma más faláu nel país, namái por detrás del fang y siguíu de cerca pol bubi.Gramática del Pichi, Kofi Yakpo, 2010 ISBN 978-84-937497-4-3 Emplegada principalmente polos fernandinos, grupu étnicu establecíu en Bioko, y ta bastante influyida pol español, idioma oficial de Guinea Ecuatorial.

Esisten tamién comunidaes de falantes de krio en Gambia, Nixeria y Camerún.A. Wyse: Krios of Sierra Leone, Londres (1989).

 Referencies 

 Bibliografía 
 Ethnologue report for language code:kri
 "The Use of Pre-Verbal Particles in Sierra Leone Krio"

 Enllaces esternos 

 Ethnologue report for Krio
 Krio Research Centre at Umeå University, Sweden.
 Krio proverbs
 The Universal Declaration of Human Rights in Krio
 PanAfrican L10n page on Krio (& Pidgin) 

Categoría:Llingües criolles
Categoría:Llingües de Sierra Lleona