Castellanu andín
[[Ficheru:Yeísmo idioma español.png|right|240px|thumb|Una de les peculiaridaes del español andín ye que ye una variedá ensin [[yeísmu]], polo qu'estrema na pronunciación les ortografíes <''ll''> de <''y''>.]]
[[Ficheru:Dialectos Colombia.png|240px|thumb|En mariellu'l dialeutu andín pastuso.]]
[[Ficheru:Dialectos Ecuador.png|240px|right|thumb|Mapa de los principales dialeutos del [[Ecuador]].]]
[[Ficheru:Dialectos español de Perú y Ecuador.png|240px|right|thumb|En colloráu'l ''español andín'' d'[[Ecuador]] y [[Perú]].]]

El '''español andín''' ({{ensin referencies|conocíu en [[Perú]] y [[Ecuador]] como ''serranu''}}) ye un [[dialeutu]] del [[idioma español]] faláu nos [[Cordal de los Andes|Andes]] centrales, dende'l sur de [[Colombia]] ([[nuedu de les Camperes]]) pasando por [[Ecuador]], [[Perú]] y [[Bolivia]] hasta'l [[Norte arxentín]] y la [[puna]] de [[Chile]]. Tien influencies mayormente del castellán clásicu, que ye favorecíu más nes ciudaes, ente que nes árees rurales y parte de les ciudaes, esiste influencia del [[Llingües quechues|quechua]], del [[Idioma aimara|aimara]] y d'otres llingües autóctones.

== Carauterístiques fonolóxiques ==
* Nel español andín nunca s'aspira la /s/ en final y tampoco se pronuncia predorsal sinón semi-[[Consonante apical|apical]] (daqué paecíu a la de Castiella).

* Na variante ecuatoriana, esta fricativa alveolar sorda a la fin de [[sílaba]] convertir en sonora /z/ si la consonante siguiente ye tamién sonora, o si la pallabra que sigue empieza con vocal. Na variante peruana se palatiza ante /i/. 

* Nel área del oeste de [[Bolivia]], [[Norte arxentín]], delles ciudaes d'[[Ecuador]] como Tulcán, Ambato y Loja, y el sur peruanu estrémase ''ll'' [ʎ] con ''y'' [j].

* Suélense confundir les vocales /y/ con /i/ y /o/ con /o/, influencia del sistema tri vocálicu del quechua y del aimara. Esti fenómenu ([[motosidad]]) solo asocede n'árees rurales esvalixaes onde la llingua materna entá sigue siendo la indíxena orixinaria.

* Se asibilan les erres como una [[fricativa retroflexa sonora]], nos grupos ''rr'' /r/→[ʐ] y ''tr''→[ʐ]. Esto ye consideráu 'cultu' solo n'[[Ecuador]] y [[Bolivia]]. En Perú puede apreciase na sierra norte y central, anque na sierra sur va en retrocesu.

* La fricativa velar sorda /x/ nun presenta'l [[alófonu]] [[Fricativa uvular sorda|uvular]] d'otres llatitúes.

* La /f/ articúlase como [[fricativa billabial sorda]] [ɸ], la mesma que por amesta-y -y una /w/ epeténtica suelse confundir con /x/.

* Dase especial énfasis a les consonantes con debilitamientu de les vocales, sobremanera nes sílabes átones (como en [[Méxicu]] anque non tan marcáu como nesi país).

* L'acentuación ye, o tiende a ser, [[paroxítona]].

== Aspeutos gramaticales ==
Na rexón andina faise usu estensivu de:

* El pretéritu compuestu y, n'ocasiones, el pluscuamperfeutu, según el xerundiu.

* El clíticu “lo” como dativu y acusativu, singular y plural, y dacuando (sobremanera nel Perú) masculín y femenín (sacante na fala ecuatoriana onde, otra manera, hai leísmo similar al dialeutu castellanu).

* Los pronomes posesivos.

* Los diminutivos.

* Nes árees rurales o urbanoides suelse calcar la construcción del quechua o aimara:

:''A la so casa de Jacinta me istoy diendo.''

* En gran parte de los países onde se practica utilízase preponderantemente el tutéu y bien pocu'l [[voseo]]. N'Andar bolivianos (aparte'l restu del país) y en Campera (Colombia) hai abondo usu del voseo, más que nada nes clases menos educaes formalmente, y sobremanera nes formes d'imperativu. En Los Andes ecuatorianos el voseo foi progresivamente en regresión, y n'andar peruanos ye totalmente desconocíu.

Les variedaes más reconocíes como cultes son les de: [[Loja (Ecuador)|Loja]], [[Cuenca (Ecuador)|Cuenca]], [[Quitu]], [[Arequipa]], [[Campera (Colombia)|Campera]], [[Cusco]] y [[La Paz]].

== Árees d'influencia ==
Nel norte de l'[[Arxentina]] y nel altiplanu del norte de [[Chile]] anguaño puede dicise qu'esiste una especie de fusión ente los dialeutos de los respeutivos países, pero notándose más preponderante'l dialeutu del país local. El dialeutu tien nel [[noroeste arxentín]] inflúi al respeutive de la pronunciación y léxicu. Ente que el [[dialeutu rioplatense]] apurre llevemente na pronunciación, una variedá de modismos y el [[voseo]] rioplatense anque solo dígase vos pero nun conxuguen los verbos na forma del vos sinón na del tu. El [[tutéu]] esisti entá. Bien similar pa Chile, solo qu'alterna l'usu del tutéu y voseo, y amás presenta modismos del [[español chilenu]] y dalgunos d'esti dialeutu.

== Ver tamién ==
* [[Español colombianu|Idioma español en Colombia]]
* [[Idioma español en Bolivia]]
* [[Español chilenu]]
* [[Idioma español n'Ecuador]]
* [[Idioma español nel Perú]]
* [[Español pastuso]]
* [[Español rioplatense]]
* [[Sustratu llingüísticu]]
* [[Guaman Poma de Ayala]]
* [[José María Arguedas]]

== Enllaz ==
[https://web.archive.org/web/20110323065520/http://disde.minedu.gob.pe/gtz/ProeducaDocs/Publicaciones/Castellanu%20Andín.pdf Castellanu Andín. Aspeutos sociollingüísticos, pedagóxicos y gramaticales] Cerrón Palomino, Rodolfo (2003).

{{llistaref}}

== Bibliografía ==
* Canfield, Delos Lincoln (1981). ''La pronunciación del español d'América''. Chicago: The University of Chicago.
* Cerrón Palomino, Rodolfo (2003). ''Castellán Andín. Aspeutos sociollingüísticos, pedagóxicos y gramaticales''. Lima: Fondu Editorial Pontificia Universidá Católica de Perú, Cooperación Téunica Alemana GTZ. ISBN 9972-42-528-2.
* Escobar, Alberto (1978). ''Variaciones sociollingüístiques del castellán nel Perú''. Lima.
* [[Germán de Granda|Granda, Germán]] (2001). ''Estudios de llingüística andina''. Lima: Pontificia Universidá Católica de Perú.
* Lapesa, Rafael (1986). ''Historia de la llingua española''. Madrid.
* Mackenzie, Ian. ''A Linguistic Introduction to Spanish''. Gran Bretaña: University of Newcastle upon Tyne, LINCOM Studies in Romance Linguistics 35. ISBN 3-89586-347-5.
* Rivarola, José (1990). ''La formación llingüística de Hispanoamérica''. Lima: Fondu Editorial Pontificia Universidá Católica de Perú.

{{Tradubot|Español andino}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Llingües de Chile]]
[[Categoría:Dialeutos del idioma español en Colombia]]
[[Categoría:Dialeutos d'Ecuador]]
[[Categoría:Dialeutos del idioma español en Perú|Andín, español]]
[[Categoría:Dialeutos del idioma español en Venezuela]]
240px|thumb|En mariellu'l dialeutu andín pastuso.
240px|right|thumb|Mapa de los principales dialeutos del Ecuador.
240px|right|thumb|En colloráu'l español andín d'Ecuador y Perú.

El español andín () ye un dialeutu del idioma español faláu nos Andes centrales, dende'l sur de Colombia (nuedu de les Camperes) pasando por Ecuador, Perú y Bolivia hasta'l Norte arxentín y la puna de Chile. Tien influencies mayormente del castellán clásicu, que ye favorecíu más nes ciudaes, ente que nes árees rurales y parte de les ciudaes, esiste influencia del quechua, del aimara y d'otres llingües autóctones.

 Carauterístiques fonolóxiques 
 Nel español andín nunca s'aspira la /s/ en final y tampoco se pronuncia predorsal sinón semi-apical (daqué paecíu a la de Castiella).

 Na variante ecuatoriana, esta fricativa alveolar sorda a la fin de sílaba convertir en sonora /z/ si la consonante siguiente ye tamién sonora, o si la pallabra que sigue empieza con vocal. Na variante peruana se palatiza ante /i/. 

 Nel área del oeste de Bolivia, Norte arxentín, delles ciudaes d'Ecuador como Tulcán, Ambato y Loja, y el sur peruanu estrémase ll [ʎ] con y [j].

 Suélense confundir les vocales /y/ con /i/ y /o/ con /o/, influencia del sistema tri vocálicu del quechua y del aimara. Esti fenómenu (motosidad) solo asocede n'árees rurales esvalixaes onde la llingua materna entá sigue siendo la indíxena orixinaria.

 Se asibilan les erres como una fricativa retroflexa sonora, nos grupos rr /r/→[ʐ] y tr→[ʐ]. Esto ye consideráu 'cultu' solo n'Ecuador y Bolivia. En Perú puede apreciase na sierra norte y central, anque na sierra sur va en retrocesu.

 La fricativa velar sorda /x/ nun presenta'l alófonu uvular d'otres llatitúes.

 La /f/ articúlase como fricativa billabial sorda [ɸ], la mesma que por amesta-y -y una /w/ epeténtica suelse confundir con /x/.

 Dase especial énfasis a les consonantes con debilitamientu de les vocales, sobremanera nes sílabes átones (como en Méxicu anque non tan marcáu como nesi país).

 L'acentuación ye, o tiende a ser, paroxítona.

 Aspeutos gramaticales 
Na rexón andina faise usu estensivu de:

 El pretéritu compuestu y, n'ocasiones, el pluscuamperfeutu, según el xerundiu.

 El clíticu “lo” como dativu y acusativu, singular y plural, y dacuando (sobremanera nel Perú) masculín y femenín (sacante na fala ecuatoriana onde, otra manera, hai leísmo similar al dialeutu castellanu).

 Los pronomes posesivos.

 Los diminutivos.

 Nes árees rurales o urbanoides suelse calcar la construcción del quechua o aimara:

A la so casa de Jacinta me istoy diendo.

 En gran parte de los países onde se practica utilízase preponderantemente el tutéu y bien pocu'l voseo. N'Andar bolivianos (aparte'l restu del país) y en Campera (Colombia) hai abondo usu del voseo, más que nada nes clases menos educaes formalmente, y sobremanera nes formes d'imperativu. En Los Andes ecuatorianos el voseo foi progresivamente en regresión, y n'andar peruanos ye totalmente desconocíu.

Les variedaes más reconocíes como cultes son les de: Loja, Cuenca, Quitu, Arequipa, Campera, Cusco y La Paz.

 Árees d'influencia 
Nel norte de l'Arxentina y nel altiplanu del norte de Chile anguaño puede dicise qu'esiste una especie de fusión ente los dialeutos de los respeutivos países, pero notándose más preponderante'l dialeutu del país local. El dialeutu tien nel noroeste arxentín inflúi al respeutive de la pronunciación y léxicu. Ente que el dialeutu rioplatense apurre llevemente na pronunciación, una variedá de modismos y el voseo rioplatense anque solo dígase vos pero nun conxuguen los verbos na forma del vos sinón na del tu. El tutéu esisti entá. Bien similar pa Chile, solo qu'alterna l'usu del tutéu y voseo, y amás presenta modismos del español chilenu y dalgunos d'esti dialeutu.

 Ver tamién 
 Idioma español en Colombia
 Idioma español en Bolivia
 Español chilenu
 Idioma español n'Ecuador
 Idioma español nel Perú
 Español pastuso
 Español rioplatense
 Sustratu llingüísticu
 Guaman Poma de Ayala
 José María Arguedas

 Enllaz 
Castellanu Andín. Aspeutos sociollingüísticos, pedagóxicos y gramaticales Cerrón Palomino, Rodolfo (2003).

 Bibliografía 
 Canfield, Delos Lincoln (1981). La pronunciación del español d'América. Chicago: The University of Chicago.
 Cerrón Palomino, Rodolfo (2003). Castellán Andín. Aspeutos sociollingüísticos, pedagóxicos y gramaticales. Lima: Fondu Editorial Pontificia Universidá Católica de Perú, Cooperación Téunica Alemana GTZ. ISBN 9972-42-528-2.
 Escobar, Alberto (1978). Variaciones sociollingüístiques del castellán nel Perú. Lima.
 Granda, Germán (2001). Estudios de llingüística andina. Lima: Pontificia Universidá Católica de Perú.
 Lapesa, Rafael (1986). Historia de la llingua española. Madrid.
 Mackenzie, Ian. A Linguistic Introduction to Spanish. Gran Bretaña: University of Newcastle upon Tyne, LINCOM Studies in Romance Linguistics 35. ISBN 3-89586-347-5.
 Rivarola, José (1990). La formación llingüística de Hispanoamérica. Lima: Fondu Editorial Pontificia Universidá Católica de Perú.

Categoría:Llingües de Chile
Categoría:Dialeutos del idioma español en Colombia
Categoría:Dialeutos d'Ecuador
Andín, español
Categoría:Dialeutos del idioma español en Venezuela