Llingües amazóniques
[[Ficheru:Tupi languages.png|250px|thumb|Les [[llingües tupí]] son la familia de llingües más estendida de tola Amazonia.]]
'''Llingües amazóniques''' ye'l términu usáu pa referise a les [[llingües indíxenes d'América|llingües indíxenes]] autóctones de l'[[Amazonia]]. Trátase d'un conxuntu heteroxéneu de llingües que pertenecen a [[familia de llingües|families]] distintes y nun constitúin una unidá filoxenética. Sicasí, nel área esisten ciertes traces tipolóxiques estendíos debíu al contautu siguíu ente llingües de distintes families. Por esa razón dellos autores proponen falar del '''área llingüística amazónica'''.<ref>Dixon, 1999, p. 8</ref>

== Introducción ==
[[Ficheru:Arawak-Languages.png|250px|thumb|Les [[llingües arawak]] de Suramérica, la segunda familia de llingües amazóniques más estendida: n'azul claro les llingües arawak septentrionales y n'azul escuro les llingües arawak meridionales.]]
[[Ficheru:Pano-Takanan languages.png|250px|thumb|[[Llingües pano-tacanas]]: pano (verde escuru) y llingües takana (verde claru), los puntos indiquen la llocalización documentada de les llingües.]]
Dende'l puntu de vista cultural la selva amazónica ye una de les rexones más diverses del planeta.<ref>R. M. Dixon, "Introduction", The Amazonian Languages, p.2-4.</ref> Na cuenca amazónica falar a finales del sieglu XX unes 300 llingües. Los pueblos autóctonos que falen estes llingües pertenecen a distintes [[familia de llingües|families llingüístiques]]. El númberu de families distintes ronda la ventena, y ente elles nun se probó una rellación filoxenética clara, lo cual suxer que tanto la diversidá cultural como llingüística remontar a milenios tras. Esta diversidá pudo caltenese, en parte, porque a diferencia d'otres rexones onde dende antiguu esistieron importantes imperios, nesta rexón nun esistieron sociedaes estatales abondo duraderes como pa tener un efeutu nivelador nel planu cultural y llingüístico. Les grandes families llingüístiques de la rexón son:
* [[Llingües tupí]], ye la familia de llingües autóctones anguaño más estendida na rexón, anque parte de la so espansión dientro de la rexón pudo dase nun periodu recién.
* [[Llingües macro-yê|Llingües ye o gê]], tres les llingües tupí ye la familia más estendida na rexón amazónica.
* [[Llingües caribe]], ye una familia que s'espandió probablemente dende la parte septentrional de l'Amazonia, anque esisten miembros d'esta familia llingüística nel centru de l'Amazonia.
* [[Llingües arawak]], ye una familia allugada básicamente na rexón circunamazónica puramente dicha.
* [[Llingües pano-tacanas]], Amazonia suroccidental.
* [[Llingües tucanas]], nel cursu altu del Amazones y alto Vaupés.
Amás d'estes unidaes filoxenétiques de tipu llingüísticu esisten un númberu importante de pequeñes families de llingües que nun pudieron ser convenientemente rellacionaes con estes y por tanto considérense grupos independientes.

El multillingüismu yera (y ye) la norma ente los indios amazónicos.

== Historia de los pueblos amazónicos ==

La mayor parte de la [[cuenca del Amazones]] y l'[[Orinoco]] son tierres baxes de [[pluviselva]], rica n'alimentos vexetales y animales. Los arqueólogos envaloren qu'esti territoriu tuvo pobláu siquier los postreros 12000 años. El poblamientu completu del área llevaría namái un par de milenios. La principal fonte de [[proteína]] ye'l pexe, suplementado cola caza de [[pecari]]s, [[tapir]]es, [[royedor|royedores]] y [[monu|monos]]. La doma de plantes, centrada primeramente na [[mandioca]] amargosa, data de hai 5000 años. La [[revolución neolítica|espansión de l'agricultura]], na so versión de [[Agricultura itinerante|raspia-y-quema]], empezó nes fasteres de los [[Andes]] orientales y producióse a lo llargo de los principales ríos. Los pueblos cazadores pañadores fueron apostraos a les árees más inaccesibles.

Cada grupu llingüísticu tiende a compartir ciertes carauterístiques relatives al tipu de territoriu qu'ocupen, el [[manera de producción]] y el tipu de [[materialismu cultural|cultura material]]. Por casu, práuticamente tolos [[grupu étnicu|grupos étnicos]] de les families [[llingües arahuaques|arawak]], [[llingües caribes|caribe]] y [[llingües tupí|tupí]] ocupen árees de pluviselva, usen extensivamente l'agricultura y [[manufactura]]n [[canoa|canoes]], [[hamaca|hamaques]] y [[cerámica]]. Sicasí, los grupos étnicos de la familia Yê viven mayoritariamente en [[pradería|praderíes]], tienen poca agricultura y non manufacturan canoes, nin hamaques, nin cerámica. Sicasí, cunten con una organización social más complexa. Tremaos ente los pueblos agrícoles, nel corazón de la selva, queden cazadores pañadores pertenecientes a families llingüístiques menores, como los pueblos de la familia [[llingües makú|Makú]], Mura-Pirahã y [[Llingües guahibanas|Guahibo]], que seríen los descendientes más o menos direutos de los primeros cazadores pañadores.

Dellos grupos, especialmente los que tienen agricultura intensiva, fueron especialmente belicosos y propensos a atacar a los sos vecinos. Anque tamién esisten rellaciones simbiótiques ente distintos grupos: por casu los tukanos, que son llabradores, comercian colos makú, que son cazadores-pañadores. Estos postreros apurren carne d'animales de la selva y venenu llográu del pexes, y a cambéu reciben farina de mandioca de los plantíos tukanas y cerámica. Aun así los Makú son consideraos "inferiores" polos tukano y nun son consideraos nel sistema de matrimoniu interétnico en que participen los tukano con otros grupos étnicos.

Los [[europeos]] aprucieron na rexón nel [[sieglu XVI]], tomando un control rápidu de les zones costeres y los principales ríos, hasta onde yeren navegables. La población autóctona empezar a amenorgar drásticamente hacia 1900, envalórase la población yera namái una décima de parte de la qu'esistiría hacia 1500 (envalorada ente 2 y 5 millones).<ref>R. M. Dixon (1999), p. 7</ref> La mayor parte d'esta morrina foi involuntaria. Los invasores blancos traxeron con ellos delles enfermedaes ante les cualos los autóctonos práuticamente nun tenín'[[Inmunidá (medicina)|inmunidá]]: [[sarampión]], [[gripe]] y otros similares. Los europeos tamién esclavizaron a los indios amazónicos: esisten testimonios de como los europeos saleaben dende la desaguada del Amazones ríu arriba, prindaben tribus enteres y llevar de nuevu ríu abajo hasta plantíos onde por cuenta de les perdures condiciones de trabayu, morríen a los pocos años.<ref>Hemming, 1978.</ref> Los europeos por cuenta de la so superioridá armamentística tomaron casi cualquier cachu de tierra que-yos interesó pola fuercia. Darréu les incursiones de colonos y europeos tuvieron motivaes pola posesión de recursos como'l [[cauchu]] o ciertos minerales, que frecuentemente diben precedíos d'aiciones violentes contra los indíxenes amazónicos.

Munches vegaes ante la estinción inminente del propiu grupu étnicu, dellos grupos humanos fundiéronse. La población indíxena a finales del sieglu XX yera d'unos 400 000. De les 170 llingües falaes en [[Brasil]] hacia 2000, 115 teníen menos de mil falantes y namái cuatro d'estes llingües superaben los diez mil falantes (tando toes per debaxo de los venti mil falantes). Pa los otros países de l'Amazonia son similares. La estensión de les carreteres al interior de la selva amazónica contribuyó fuertemente a l'asimilación cultural de los pueblos indíxenes. Cada añu les llingües indíxenes úsense menos y menos, y l'español y el portugués más y más ente les persones d'ascendencia indíxena. Polo que de se preve que nunos cien años namái una perpequeña fraición de les llingües falaes anguaño tengan continuidá.

== Traces tipolóxiques comunes ==
[[Ficheru:Macro-Ge languages.png|250px|thumb|[[Llingües yê|Llingües macro-yê]]: Les llingües yê puramente diches (mariellu claro) y otres llingües macro-yê (mariellu escuro) na actualidá. L'área avisiega indica aproximao l'área probable d'estensión nel pasáu.]]
Al igual que ciertes traces culturales, el contautu enllargáu ente les llingües amazóniques espublizó ciertes traces tipolóxiques ente estes llingües. Ello ye que dau l'abondu tiempu, les llingües alcontraes nuna mesma área xeográfica lleguen converxer en ciertos aspeutos a formes estructurales comunes, anque pertenezan históricamente a [[familia de llingües|families llingüístiques]] non rellacionaes. Anque tien de tenese en cuenta qu'esti procesu de converxencia ye polo xeneral abondo lentu, les traces llingüístiques tán suxetos a restricciones estructurales y por eso l'espardimientu de traces ye muncho más lenta y llindada que la de les traces culturales. Cuando en cierta rexón tán presentes llingües pertenecientes a distintes families que desenvolvieron soluciones estructurales comunes falar de que dicha zona ye un [[área llingüística|área llingüística converxente]] o ''sprachbund''. Una restricción que suel considerase ye que dichos traces llingüístiques compartíos nun tean presentes n'otres llingües de la mesma familia que tean asitiada fora del área llingüística, nun siendo por tantu atribuyibles a factores ayenos al área. Ente les llingües amazóniques reconócense les siguientes carauterístiques compartíes pola mayoría de llingües d'esa área:<ref>Dixon, 1999, páxs. 9-10</ref>

::(a) La mayoría de llingües son [[llingua polisintética|polisintétiques]] y tienen [[marcaje de nucleu]], amás tienden a ser [[llingua aglutinante|aglutinantes]] y esiste bien poca [[llingua fusionante|fusión]].
:Fonoloxía:
::(b) Típicamente esiste namái una [[consonante líquida]], que frecuentemente ye una [[vibrante simple]]. Esisten usualmente más [[africada|africaes]] que [[fricativa|fricatives]]. Ye común la presencia d'una vocal central zarrada /<s>i</s>/, y los sistemes vocálicos tienden a tener cinco elemento, típicamente: /i, y, a, <s>i</s>, o-o/ y amás suel esistir un contraste ente vocales orales y [[vocal nasal|vocales nasales]].
:Morfosintaxis nominal:
::(c) Munches llingües tienen un sistema ampliu de clases nominales y/o [[xéneru gramatical]]. La asignación de xéneru, cuando esiste, suel ser semánticamente tresparente, y nun se suel realizar por aciu marques morfolóxiques nel nome que fai de nucleu de [[sintagma nominal]].
::(d) Esisten bien pocos [[casu oblicuu|casos oblicuos]], si esisten raramente van más allá d'un [[casu locativu|llocativu]] o un [[casu instrumental|presea]]/[[casu comitativo|comitativo]].
::(y) La [[pronome posesivu|posesión]] (sía alineable o inalienable) márcase típicamente nel nome teníu, non nel posesor. L'orde sintácticu más estendíu ye "posesor+teníu", nuna estructura del tipu "Juan la so-canoa" (= "la canoa de Juan").
:Concordanza:
::(f) Típicamente namái unu de los [[argumentu verbal|argumentos del verbu]] tien [[concordanza gramatical|concordanza]] cola forma verbal. Pueden esistir distintos paradigmes dependiendo de qué argumentu concuerde en cada casu particular, yá que non siempres concuerda la mesma clase d'argumentu.
::(g) Les regles poles cualos escuéyese l'argumentu verbal que tien de concordar col verbu pueden ser complexes (y depender por casu de la clase semántica del verbu, el tipu d'oración, etc). Frecuentemente los sistemes presenten [[ergatividad biforcada]] y el tipu d'argumentu concordante sigue distintos [[alliniadura morfosintáctica|alliniadures morfosintáctiques]], siendo les alliniadures puramente [[llingua nominativu-acusativa|nominativu-acusativos]] pocu frecuentes.
::(h) Les formes pronominales [[enclíticu|enclítiques]] que marquen el posesor dientro d'un [[sintagma nominal|SN]] suelen ser les mesmes que s'usen pa marcar los argumentos verbales que concuerden col verbu. Ye dicir les marques enclítiques de pronome dacuando son les típiques del axente y otres vegaes son les marques típiques del paciente verbal.
:Morfoloxía verbal:
::(i) La mayoría de llingües, anque non toes, usen [[prefixu|prefixos]], anque esisten menos posiciones prefijadas que sufijadas (esto ye, polo xeneral esisten cadenes de sufixos más llargues, que les que son posibles con prefixos).
::(j) Nes llingües en que son posibles cadenes llargues de prefixos, los pronomes proclíticos apaecen más alloñaos del raigañu que los [[causativu|causativos]] o los [[voz gramatical|aplicativos]]. (Les [[llingües tucanas]], sicasí, namái tienen sufixos, pero los sufixos clíticos apaecen tres los causativos).
::(k) La mayoría de [[categoría gramatical|categoríes]] verbales como'l [[tiempu gramatical|tiempu]], [[aspeutu gramatical|aspeutu]], [[manera gramatical|manera]] o los direccionales espresar por aciu sufixos opcionales.
:Sintaxis:
::(l) Les [[oración subordinada|oraciones subordinaes]] frecuentemente realícense por aciu formes nominalizadas de los verbos (deverbativos), col tipu de subordinación marcáu nel verbu principal.
::(m) Cuando esiste [[incorporación nominal]] nel verbu, namái los nomes que son obligatoriamente teníos suelen ser incorporaos, y suelen preceder al raigañu verbal.
::(n) En munches llingües, los [[alverbiu|alverbios]] y les [[adposición|adposiciones]] pueden incorporase al verbu, y nesi casu suelen dir detrás del raigañu verbal.
:Léxicu:
::(o) Xeneralmente namái esisten una pequeña llista de numberales o formes léxiques pa los númberos.

De xacíu esisten delles families que s'estremen en dellos aspeutos de los anteriores enclinos pan-amazónicu. Ye interesante notar qu'estes carauterístiques del '''área llingüística amazónica''' difieren notablemente de les carauterístiques tipolóxiques del [[llingües andines#Traces tipolóxiques|área llingüística andina]].

== Referencies ==
{{llistaref}}
=== Bibliografía ===
*Dixon & Alexandra Y. Aikhenvald (eds.), ''The Amazonian languages''. Cambridge: [[Cambridge University Press]], 1999. ISBN 0 521 57021 2.
*Hemming, J. ''Rede gold: The conquest of Brazilian Indians'', Cambridge, Mass.: [[Harvard University Press]], 1978.




{{Tradubot|Lenguas amazónicas}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Llingües amerindies de l'Amazonia| ]]
[[Categoría:Llingües indíxenes d'América|Amazonia]]
[[Categoría:Árees llingüístiques|Amazonia]]
Llingües amazóniques ye'l términu usáu pa referise a les llingües indíxenes autóctones de l'Amazonia. Trátase d'un conxuntu heteroxéneu de llingües que pertenecen a families distintes y nun constitúin una unidá filoxenética. Sicasí, nel área esisten ciertes traces tipolóxiques estendíos debíu al contautu siguíu ente llingües de distintes families. Por esa razón dellos autores proponen falar del área llingüística amazónica.Dixon, 1999, p. 8

 Introducción 
250px|thumb|Les llingües arawak de Suramérica, la segunda familia de llingües amazóniques más estendida: n'azul claro les llingües arawak septentrionales y n'azul escuro les llingües arawak meridionales.
250px|thumb|Llingües pano-tacanas: pano (verde escuru) y llingües takana (verde claru), los puntos indiquen la llocalización documentada de les llingües.
Dende'l puntu de vista cultural la selva amazónica ye una de les rexones más diverses del planeta.R. M. Dixon, "Introduction", The Amazonian Languages, p.2-4. Na cuenca amazónica falar a finales del sieglu XX unes 300 llingües. Los pueblos autóctonos que falen estes llingües pertenecen a distintes families llingüístiques. El númberu de families distintes ronda la ventena, y ente elles nun se probó una rellación filoxenética clara, lo cual suxer que tanto la diversidá cultural como llingüística remontar a milenios tras. Esta diversidá pudo caltenese, en parte, porque a diferencia d'otres rexones onde dende antiguu esistieron importantes imperios, nesta rexón nun esistieron sociedaes estatales abondo duraderes como pa tener un efeutu nivelador nel planu cultural y llingüístico. Les grandes families llingüístiques de la rexón son:
 Llingües tupí, ye la familia de llingües autóctones anguaño más estendida na rexón, anque parte de la so espansión dientro de la rexón pudo dase nun periodu recién.
 Llingües ye o gê, tres les llingües tupí ye la familia más estendida na rexón amazónica.
 Llingües caribe, ye una familia que s'espandió probablemente dende la parte septentrional de l'Amazonia, anque esisten miembros d'esta familia llingüística nel centru de l'Amazonia.
 Llingües arawak, ye una familia allugada básicamente na rexón circunamazónica puramente dicha.
 Llingües pano-tacanas, Amazonia suroccidental.
 Llingües tucanas, nel cursu altu del Amazones y alto Vaupés.
Amás d'estes unidaes filoxenétiques de tipu llingüísticu esisten un númberu importante de pequeñes families de llingües que nun pudieron ser convenientemente rellacionaes con estes y por tanto considérense grupos independientes.

El multillingüismu yera (y ye) la norma ente los indios amazónicos.

 Historia de los pueblos amazónicos 

La mayor parte de la cuenca del Amazones y l'Orinoco son tierres baxes de pluviselva, rica n'alimentos vexetales y animales. Los arqueólogos envaloren qu'esti territoriu tuvo pobláu siquier los postreros 12000 años. El poblamientu completu del área llevaría namái un par de milenios. La principal fonte de proteína ye'l pexe, suplementado cola caza de pecaris, tapires, royedores y monos. La doma de plantes, centrada primeramente na mandioca amargosa, data de hai 5000 años. La espansión de l'agricultura, na so versión de raspia-y-quema, empezó nes fasteres de los Andes orientales y producióse a lo llargo de los principales ríos. Los pueblos cazadores pañadores fueron apostraos a les árees más inaccesibles.

Cada grupu llingüísticu tiende a compartir ciertes carauterístiques relatives al tipu de territoriu qu'ocupen, el manera de producción y el tipu de cultura material. Por casu, práuticamente tolos grupos étnicos de les families arawak, caribe y tupí ocupen árees de pluviselva, usen extensivamente l'agricultura y manufacturan canoes, hamaques y cerámica. Sicasí, los grupos étnicos de la familia Yê viven mayoritariamente en praderíes, tienen poca agricultura y non manufacturan canoes, nin hamaques, nin cerámica. Sicasí, cunten con una organización social más complexa. Tremaos ente los pueblos agrícoles, nel corazón de la selva, queden cazadores pañadores pertenecientes a families llingüístiques menores, como los pueblos de la familia Makú, Mura-Pirahã y Guahibo, que seríen los descendientes más o menos direutos de los primeros cazadores pañadores.

Dellos grupos, especialmente los que tienen agricultura intensiva, fueron especialmente belicosos y propensos a atacar a los sos vecinos. Anque tamién esisten rellaciones simbiótiques ente distintos grupos: por casu los tukanos, que son llabradores, comercian colos makú, que son cazadores-pañadores. Estos postreros apurren carne d'animales de la selva y venenu llográu del pexes, y a cambéu reciben farina de mandioca de los plantíos tukanas y cerámica. Aun así los Makú son consideraos "inferiores" polos tukano y nun son consideraos nel sistema de matrimoniu interétnico en que participen los tukano con otros grupos étnicos.

Los europeos aprucieron na rexón nel sieglu XVI, tomando un control rápidu de les zones costeres y los principales ríos, hasta onde yeren navegables. La población autóctona empezar a amenorgar drásticamente hacia 1900, envalórase la población yera namái una décima de parte de la qu'esistiría hacia 1500 (envalorada ente 2 y 5 millones).R. M. Dixon (1999), p. 7 La mayor parte d'esta morrina foi involuntaria. Los invasores blancos traxeron con ellos delles enfermedaes ante les cualos los autóctonos práuticamente nun tenín'inmunidá: sarampión, gripe y otros similares. Los europeos tamién esclavizaron a los indios amazónicos: esisten testimonios de como los europeos saleaben dende la desaguada del Amazones ríu arriba, prindaben tribus enteres y llevar de nuevu ríu abajo hasta plantíos onde por cuenta de les perdures condiciones de trabayu, morríen a los pocos años.Hemming, 1978. Los europeos por cuenta de la so superioridá armamentística tomaron casi cualquier cachu de tierra que-yos interesó pola fuercia. Darréu les incursiones de colonos y europeos tuvieron motivaes pola posesión de recursos como'l cauchu o ciertos minerales, que frecuentemente diben precedíos d'aiciones violentes contra los indíxenes amazónicos.

Munches vegaes ante la estinción inminente del propiu grupu étnicu, dellos grupos humanos fundiéronse. La población indíxena a finales del sieglu XX yera d'unos 400 000. De les 170 llingües falaes en Brasil hacia 2000, 115 teníen menos de mil falantes y namái cuatro d'estes llingües superaben los diez mil falantes (tando toes per debaxo de los venti mil falantes). Pa los otros países de l'Amazonia son similares. La estensión de les carreteres al interior de la selva amazónica contribuyó fuertemente a l'asimilación cultural de los pueblos indíxenes. Cada añu les llingües indíxenes úsense menos y menos, y l'español y el portugués más y más ente les persones d'ascendencia indíxena. Polo que de se preve que nunos cien años namái una perpequeña fraición de les llingües falaes anguaño tengan continuidá.

 Traces tipolóxiques comunes 
250px|thumb|Llingües macro-yê: Les llingües yê puramente diches (mariellu claro) y otres llingües macro-yê (mariellu escuro) na actualidá. L'área avisiega indica aproximao l'área probable d'estensión nel pasáu.
Al igual que ciertes traces culturales, el contautu enllargáu ente les llingües amazóniques espublizó ciertes traces tipolóxiques ente estes llingües. Ello ye que dau l'abondu tiempu, les llingües alcontraes nuna mesma área xeográfica lleguen converxer en ciertos aspeutos a formes estructurales comunes, anque pertenezan históricamente a families llingüístiques non rellacionaes. Anque tien de tenese en cuenta qu'esti procesu de converxencia ye polo xeneral abondo lentu, les traces llingüístiques tán suxetos a restricciones estructurales y por eso l'espardimientu de traces ye muncho más lenta y llindada que la de les traces culturales. Cuando en cierta rexón tán presentes llingües pertenecientes a distintes families que desenvolvieron soluciones estructurales comunes falar de que dicha zona ye un área llingüística converxente o sprachbund. Una restricción que suel considerase ye que dichos traces llingüístiques compartíos nun tean presentes n'otres llingües de la mesma familia que tean asitiada fora del área llingüística, nun siendo por tantu atribuyibles a factores ayenos al área. Ente les llingües amazóniques reconócense les siguientes carauterístiques compartíes pola mayoría de llingües d'esa área:Dixon, 1999, páxs. 9-10

(a) La mayoría de llingües son polisintétiques y tienen marcaje de nucleu, amás tienden a ser aglutinantes y esiste bien poca fusión.
Fonoloxía:
(b) Típicamente esiste namái una consonante líquida, que frecuentemente ye una vibrante simple. Esisten usualmente más africaes que fricatives. Ye común la presencia d'una vocal central zarrada /i/, y los sistemes vocálicos tienden a tener cinco elemento, típicamente: /i, y, a, i, o-o/ y amás suel esistir un contraste ente vocales orales y vocales nasales.
Morfosintaxis nominal:
(c) Munches llingües tienen un sistema ampliu de clases nominales y/o xéneru gramatical. La asignación de xéneru, cuando esiste, suel ser semánticamente tresparente, y nun se suel realizar por aciu marques morfolóxiques nel nome que fai de nucleu de sintagma nominal.
(d) Esisten bien pocos casos oblicuos, si esisten raramente van más allá d'un llocativu o un presea/comitativo.
(y) La posesión (sía alineable o inalienable) márcase típicamente nel nome teníu, non nel posesor. L'orde sintácticu más estendíu ye "posesor+teníu", nuna estructura del tipu "Juan la so-canoa" (= "la canoa de Juan").
Concordanza:
(f) Típicamente namái unu de los argumentos del verbu tien concordanza cola forma verbal. Pueden esistir distintos paradigmes dependiendo de qué argumentu concuerde en cada casu particular, yá que non siempres concuerda la mesma clase d'argumentu.
(g) Les regles poles cualos escuéyese l'argumentu verbal que tien de concordar col verbu pueden ser complexes (y depender por casu de la clase semántica del verbu, el tipu d'oración, etc). Frecuentemente los sistemes presenten ergatividad biforcada y el tipu d'argumentu concordante sigue distintos alliniadures morfosintáctiques, siendo les alliniadures puramente nominativu-acusativos pocu frecuentes.
(h) Les formes pronominales enclítiques que marquen el posesor dientro d'un SN suelen ser les mesmes que s'usen pa marcar los argumentos verbales que concuerden col verbu. Ye dicir les marques enclítiques de pronome dacuando son les típiques del axente y otres vegaes son les marques típiques del paciente verbal.
Morfoloxía verbal:
(i) La mayoría de llingües, anque non toes, usen prefixos, anque esisten menos posiciones prefijadas que sufijadas (esto ye, polo xeneral esisten cadenes de sufixos más llargues, que les que son posibles con prefixos).
(j) Nes llingües en que son posibles cadenes llargues de prefixos, los pronomes proclíticos apaecen más alloñaos del raigañu que los causativos o los aplicativos. (Les llingües tucanas, sicasí, namái tienen sufixos, pero los sufixos clíticos apaecen tres los causativos).
(k) La mayoría de categoríes verbales como'l tiempu, aspeutu, manera o los direccionales espresar por aciu sufixos opcionales.
Sintaxis:
(l) Les oraciones subordinaes frecuentemente realícense por aciu formes nominalizadas de los verbos (deverbativos), col tipu de subordinación marcáu nel verbu principal.
(m) Cuando esiste incorporación nominal nel verbu, namái los nomes que son obligatoriamente teníos suelen ser incorporaos, y suelen preceder al raigañu verbal.
(n) En munches llingües, los alverbios y les adposiciones pueden incorporase al verbu, y nesi casu suelen dir detrás del raigañu verbal.
Léxicu:
(o) Xeneralmente namái esisten una pequeña llista de numberales o formes léxiques pa los númberos.

De xacíu esisten delles families que s'estremen en dellos aspeutos de los anteriores enclinos pan-amazónicu. Ye interesante notar qu'estes carauterístiques del área llingüística amazónica difieren notablemente de les carauterístiques tipolóxiques del área llingüística andina.

 Referencies 

 Bibliografía 
Dixon & Alexandra Y. Aikhenvald (eds.), The Amazonian languages. Cambridge: Cambridge University Press, 1999. ISBN 0 521 57021 2.
Hemming, J. Rede gold: The conquest of Brazilian Indians, Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1978.

 
Amazonia
Amazonia