Malespín
{{referencies|t=20120423|idiomes}}
El '''malespín''' ye una especie de [[xíriga]] aniciáu nel [[sieglu XIX]] n'[[El Salvador]] y que depués s'estendió al restu d'[[América Central]]. Anguaño ye residual, y namái subsisten delles pallabres nes fales del [[Idioma español|español]]. 

Diz {{cuál|la tradición}} qu'esta xíriga foi inventáu como una especie de clave pol militar y políticu salvadoreñu [[Francisco Malespín]].

[[Róger Matus Llazu]], de l'[[Academia Nicaragüense de la Llingua]], fai referencia a Don Alfonso Valle na so "Diccionariu de la fala nicaragüense" (2ª. ed., [[Añu 1972|1972]]), qu'esplica que'l '''Malespín''' ye una especie de xíriga falada ente rapazos, especialmente estudiantes, y por señorites» de la «bona sociedá».

A les traces, consiste en camudar unes lletres por otres, asina:
* a por e
* i por o
* b por t
* f por g
* p por m

y viceversa. 

Valle amiesta: « Esiste la tradición de qu'eso lo inventó'l [[xeneral]] salvadoreñu Francisco Malespín, el mesmu que l'añu de [[Añu 1845|1845]] amburó y escaló [[León (Nicaragua)|León]], [[metrópolis]] de [[Nicaragua]].

Afirma Julián Corrolades Munguía, nel so trabayu “El llinguaxe de los baxos fondos: la [[germanía]]” ([[Añu 1972|1972]]), que la clave del malespín, tan popular n'años pasaos, foi escaecida polo xeneral, pero qu'hai delles persones que la recuerden perfectamente.

Róger Matus Llazu espresa que nel llinguaxe [[Peada|pandillero]] de Nicaragua atópense delles pallabres con llixeres variantes de la pallabra orixinal. Nos siguientes exemplos escríbese la pallabra como se pronuncia anguaño, y ente paréntesis como tendría d'escribise acordies cola clave del malespín "clásicu" (a>y, i>o, b>t, m>p, f>g, y p>m):
* arpene o curpeni (arpeni): hermanu; 
* nelfes, nelfin o nelfis (nelfes): nalgues; 
* acoi (ecu): equí; 
* cedania (cedane): cadena; 
* cunabi, cuñedi o cuñefli (cuñedi): cuñáu; 
* menfli (mafe): pega o pegamento pa goler; 
* nicha (niche): nueche; 
* detroi (datres): detrás; 
* esconi (asconi): esquina; 
* percedi o percebi (percedi): mercáu; 
* Chinandofi (Chonendafe): [[Chinandega]]; 
* Frenedi (Frenede): [[Granada (Nicaragua)|Granada]]; 
* frendi (frenda): persona grande, fuerte, fornida; 
* Penefi o Benefia (Penefue): [[Managua]].

Dacuando, hai vacilación en delles pallabres, como puede reparase nes [[Alternanza vocálica|alternances]] nel sistema vocálicu y nel consonánticu: arpene y curpeni (hermanu); cunabi, cuñedi y cuñefli (cuñáu); Benefia y Penefi Managua; nelfin, nelfis y nelfes (cadriles); percebi y percedi (mercáu).

Nos países centroamericanos tomáronse delles pallabres d'esta xíriga, xeneralmente con llixeres variantes del términu orixinal, que los mesmos usuarios fueron camudando por olvidu o desconocimientu de la clave. Acordies cola clave del malespín, hai munches pallabres d'usu popular y [[Usu coloquial|coloquial]] que deriven d'esti llinguaxe; ente elles, por casu, les siguientes:

* acoi (ecu): equí;
* arpene o curpeni (arpeni): hermanu;
* bimbolli : tontillo
* breteji (brete) : trabayu;
* cencinolli : calzoncíu *
cedania (cedane): cadena;
* cegá : café;
* cetolli : caballu;
* jincho: indiu *
Chinandofi (chonendafe): Chinandega;
* cunabi, cuñedi o cuñefli (cuñedi): cuñáu;
* detroi (datres): detrás;
* Estelfi: Estelí;
* esconi (asconi): esquina;
* frendi (frenda): persona grande, fuerte, fornida;
* Frenedi, frenede; Granada *
guajolli : viejillo;
* machín: ridículu, indiu;
* Masaya: Masachuset;
* Matagalpa: Mataplenfi;
* men : pan
* menfli (mafe): pega o pegamento pa goler;
* mlebe : plata *
nafri : negru *
nelfes, nelfin o nelfis (nelfes): nalgues;
* nicha (niche): nueche;
* pelis : malos;
* penefi o benefia (penefue);
* perbacoye : mantega
* percedi o percebi (percedi): mercáu;
* perone : marina *
tuanis : bonos;

== Nicaragua ==
En Nicaragua, les pallabres "nelfis" ('cadriles') y "tuani" nelpe grande ('bonu') pasaron a formar parte de la fala popular. En [[Costa Rica]], esiste la variante "tuanis".

== Costa Rica ==
En Costa Rica ye bien común anguaño la pallabra "brete" ('traba', como abreviación de trabayu), según la pallabra "Tuanis" ('Bonos'). Una y otra son pallabres con orixe nel malespín. Tamién la pallabra "gayu" ('guajo' 'guajillo'= viejillo) ye utilizada pa describir daqué que ta bien feu y deterioráu pol tiempu, sobremanera al referise a los automóviles. La xíriga caleyera o xíriga de Costa Rica ye conocida como: "[[pachuco]]", una variación rexonal del castellán con influencia de pallabres y espresiones d'inglés, francés, el códigu Malespín, criollu limonense, castellán tradicional y otres espresiones d'usu popular en Costa Rica.
"Acoi" ('equí') emplégase tamién n'[[España]].
{{Tradubot|Malespín}}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commons}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Xíriga]]
[[Categoría:Xírigues]]
[[Categoría:Léxicu del idioma español]]
[[Categoría:Dialeutos del castellanu d'América]]
El malespín ye una especie de xíriga aniciáu nel sieglu XIX n'El Salvador y que depués s'estendió al restu d'América Central. Anguaño ye residual, y namái subsisten delles pallabres nes fales del español. 

Diz  qu'esta xíriga foi inventáu como una especie de clave pol militar y políticu salvadoreñu Francisco Malespín.

Róger Matus Llazu, de l'Academia Nicaragüense de la Llingua, fai referencia a Don Alfonso Valle na so "Diccionariu de la fala nicaragüense" (2ª. ed., 1972), qu'esplica que'l Malespín ye una especie de xíriga falada ente rapazos, especialmente estudiantes, y por señorites» de la «bona sociedá».

A les traces, consiste en camudar unes lletres por otres, asina:
 a por e
 i por o
 b por t
 f por g
 p por m

y viceversa. 

Valle amiesta: « Esiste la tradición de qu'eso lo inventó'l xeneral salvadoreñu Francisco Malespín, el mesmu que l'añu de 1845 amburó y escaló León, metrópolis de Nicaragua.

Afirma Julián Corrolades Munguía, nel so trabayu “El llinguaxe de los baxos fondos: la germanía” (1972), que la clave del malespín, tan popular n'años pasaos, foi escaecida polo xeneral, pero qu'hai delles persones que la recuerden perfectamente.

Róger Matus Llazu espresa que nel llinguaxe pandillero de Nicaragua atópense delles pallabres con llixeres variantes de la pallabra orixinal. Nos siguientes exemplos escríbese la pallabra como se pronuncia anguaño, y ente paréntesis como tendría d'escribise acordies cola clave del malespín "clásicu" (a>y, i>o, b>t, m>p, f>g, y p>m):
 arpene o curpeni (arpeni): hermanu; 
 nelfes, nelfin o nelfis (nelfes): nalgues; 
 acoi (ecu): equí; 
 cedania (cedane): cadena; 
 cunabi, cuñedi o cuñefli (cuñedi): cuñáu; 
 menfli (mafe): pega o pegamento pa goler; 
 nicha (niche): nueche; 
 detroi (datres): detrás; 
 esconi (asconi): esquina; 
 percedi o percebi (percedi): mercáu; 
 Chinandofi (Chonendafe): Chinandega; 
 Frenedi (Frenede): Granada; 
 frendi (frenda): persona grande, fuerte, fornida; 
 Penefi o Benefia (Penefue): Managua.

Dacuando, hai vacilación en delles pallabres, como puede reparase nes alternances nel sistema vocálicu y nel consonánticu: arpene y curpeni (hermanu); cunabi, cuñedi y cuñefli (cuñáu); Benefia y Penefi Managua; nelfin, nelfis y nelfes (cadriles); percebi y percedi (mercáu).

Nos países centroamericanos tomáronse delles pallabres d'esta xíriga, xeneralmente con llixeres variantes del términu orixinal, que los mesmos usuarios fueron camudando por olvidu o desconocimientu de la clave. Acordies cola clave del malespín, hai munches pallabres d'usu popular y coloquial que deriven d'esti llinguaxe; ente elles, por casu, les siguientes:

 acoi (ecu): equí;
 arpene o curpeni (arpeni): hermanu;
 bimbolli : tontillo
 breteji (brete) : trabayu;
 cencinolli : calzoncíu *
cedania (cedane): cadena;
 cegá : café;
 cetolli : caballu;
 jincho: indiu *
Chinandofi (chonendafe): Chinandega;
 cunabi, cuñedi o cuñefli (cuñedi): cuñáu;
 detroi (datres): detrás;
 Estelfi: Estelí;
 esconi (asconi): esquina;
 frendi (frenda): persona grande, fuerte, fornida;
 Frenedi, frenede; Granada *
guajolli : viejillo;
 machín: ridículu, indiu;
 Masaya: Masachuset;
 Matagalpa: Mataplenfi;
 men : pan
 menfli (mafe): pega o pegamento pa goler;
 mlebe : plata *
nafri : negru *
nelfes, nelfin o nelfis (nelfes): nalgues;
 nicha (niche): nueche;
 pelis : malos;
 penefi o benefia (penefue);
 perbacoye : mantega
 percedi o percebi (percedi): mercáu;
 perone : marina *
tuanis : bonos;

 Nicaragua 
En Nicaragua, les pallabres "nelfis" ('cadriles') y "tuani" nelpe grande ('bonu') pasaron a formar parte de la fala popular. En Costa Rica, esiste la variante "tuanis".

 Costa Rica 
En Costa Rica ye bien común anguaño la pallabra "brete" ('traba', como abreviación de trabayu), según la pallabra "Tuanis" ('Bonos'). Una y otra son pallabres con orixe nel malespín. Tamién la pallabra "gayu" ('guajo' 'guajillo'= viejillo) ye utilizada pa describir daqué que ta bien feu y deterioráu pol tiempu, sobremanera al referise a los automóviles. La xíriga caleyera o xíriga de Costa Rica ye conocida como: "pachuco", una variación rexonal del castellán con influencia de pallabres y espresiones d'inglés, francés, el códigu Malespín, criollu limonense, castellán tradicional y otres espresiones d'usu popular en Costa Rica.
"Acoi" ('equí') emplégase tamién n'España.

 Referencies 

 Enllaces esternos 

Categoría:Xíriga
Categoría:Xírigues
Categoría:Léxicu del idioma español
Categoría:Dialeutos del castellanu d'América