Lliteratura kannada
[[Ficheru:6th century Kannada inscription in cave temple number 3 at Badami.jpg|right|thumb|300px|Antigua inscripción en kannada datada nel añu 578 (dinastía Badami Chalukya)]]
La '''lliteratura kannada (o canarés)''' ye'l [[corpus]] escritu en [[idioma canarés]], faláu principalmente nel estáu [[India|indiu]] de [[Karnataka]] y escritu en [[alfabetu canarés]].

Esisten testimonios escritos por un periodu averáu de 1.500 años<ref>
Ramanujan, A. K. (1973), ''Speaking of Śiva'' Harmondsworth: Penguin, p. 11, ISBN 0-14-044270-7</ref><ref name="metrical">
R.S. Mugali (2006), ''The Heritage of Karnataka'', páxs. 173–175 ISBN 1-4067-0232-3</ref><ref>[http://original.britannica.com/eb/article-9044579 Kannada literature]. (2008). [[Encyclopædia Britannica]]: "The earliest records in Kannada are full length inscriptions dating from the 5th century AD onward. The earliest literary work is the Kavirajamarga (c. AD 850), a treatise on poetics based on a Sanskrit model."</ref><ref>[[David Crystal]]'s ''Dictionary of Language'', {{Harv|Crystal|2001|p=177}}, "... with inscriptions dating from the late 6th century AD,...</ref><ref>Otros académicos dataron la más antigua inscripción en kannada escontra'l 450 d.C.{{Harv|Master|1944|pp=297–307}}, 500 d.C. {{Harv|Mugali|1975|p=2}}, y "alredor del 500" {{Harv|Pollock|1996|pp=331–332}}. El [[epigrafista]] [[G. S. Gay]] datar escontra'l "final del sieglu 5ᵘ d.C. o l'entamu del sieglu 6ᵘ d.C." {{Harv|Gay|1992|pp=300–301}}; otru epigrafista, [[D. C. Sircar]] "alredor de fines del sieglu 6ᵘ", ({{Harvnb|Sircar|1965|p=48}}) y el epigrafista Richard Salomon a "finales del 6ᵘ o principios del sieglu 7ᵘ." {{Harv|Salomon|1998|p=106}}</ref> con delles obres que sobrevivieron gracies a pervalibles tradiciones de copia manuscrita, dende'l sieglu IX hasta'l presente.<ref>[[Kamil Zvelebil|Zvelebil]] (2008), p.2</ref>

L'idioma canarés usualmente estremar en tres fases llingüístiques: Antigua (450–1200), Media (1200–1700) y Moderna (1700–presente);<ref>
Steever, S.B. (1998), p. 129; Krishnamurti (2003), p. 23; Pollock (2007), p. 81; Sahitya Akademi, ''Encyclopaedia of Indian Literature, vol. 2'' (1988), p. 1717</ref> y les sos carauterístiques lliteraries tán estremaes en [[Jainismo]], [[Lingayatismo]] y [[Visnuismo]], reconociendo la preeminencia d'estos trés relixones en da-y forma a les espresiones clásiques del llinguaxe hasta'l advenimiento de la era moderna.<ref name="ancient">
Kittel in Rice Y.P. (1921), p. 14</ref><ref name="oldest">Sastri 1955, páxs. 355–365</ref><ref name="oldest1">Narasimhacharya (1934), páxs. 17, 61</ref>
Anque muncha de la lliteratura previa al sieglu 18 yera relixosa, escribiéronse delles obres seculares.<ref name="sec">Narasimhacharya (1934), páxs. 61–65</ref><ref name="styles">Rice Y. P, (1921), p. 16</ref>

Empezando col ''[[Kavirajamarga]]'' (''[[circa|c]]''. 850), y hasta mediaos del sieglu 12, la lliteratura en kannada foi compuesta puramente polos jainas quien atoparon arrogantes mecenes nes dinastíes [[Chalukya]], [[Dinastía Ganga Occidental|Ganga]], [[Rashtrakuta]], [[Hoysala]]<ref name="bud">Narasimhacharya (1934), páxs. 1, 65; Sastri (1955), páxs. 355-366</ref><ref name="bud1">Rice Y.P. (1921), p. 17; Kamath (1980), páxs. 49-50, 67, 88-90, 114-115, 132-134</ref> y los reis [[Yadava]].<ref name="dal">Dalby (1998), p. 300; Masica (1993), páxs. 45-46; Kamath (1980), páxs. 143-144</ref>
Anque'l ''Kavirajamarga'', escritu mientres el reinu d'[[Amoghavarsha]], ye la obra lliteraria más antigua qu'esiste nesti idioma, hai consensu ente los académicos modernos que prosa, poesía y tradiciones gramaticales tuvieron d'esistir primeramente.<ref>
Sahitya Akademi (1988), páxs. 1474–1475; Sastri (1955), p. 355; Steever (1998), p. 4</ref><ref>N.S. Lakshminarayan Bhatta in Kavirajamarga, Encyclopaedia of Indian Literature, Volume 3, 1994, páxs. 2033–2034; Mugali (1975), p. 13</ref><ref name="gram">Seshagiri Rayo (1994), páxs. 2278–2283; B.L.Rice (1897), páxs. 496–497; Narasimhacharya (1934), p. 2; Y.P.Rice: (1921), p. 25</ref>

El movimientu [[lingayatismo|virashivaísta]] del sieglu 12 creó una nueva lliteratura.<ref name="body">Shiva Prakash (1997), páxs. 166–187</ref> Col descensu de la influencia jainista mientres l'[[Imperiu Vijayanagara]] del sieglu XIV, una nueva lliteratura [[Visnuismo|visnuista]] creció rápido nel sieglu 15; el [[movimientu Bhakti]] de los santos itinerantes [[Haridasa]] marcaron el puntu más altu d'esta era.<ref name="devaranama">Sastri (1955), p. 365</ref>

Cola decadencia del impreio Vijayanagara nel sieglu 16, la lliteratura kannada foi sofitada por numberosos gobernantes, incluyendo la dinastía [[Wadeyar]] del [[Reinu de Mysore]] y los [[Nayakas de Keladi]]. Nel sieglu 19, delles formes lliteraries, como'l [[rellatu]], la [[novela]] y el [[cuentu]] fueron tomaos de la [[lliteratura inglesa]]. La moderna lliteratura kannada ye llargamente reconocida na actualidá: nes últimes décades escritores nesti idioma recibieron ocho premios [[Jnanpith]] y 56 premios [[Sahitya Akademi]] n'India.<ref name="jnanpith">{{cita web|url=http://jnanpith.net/laureates/index.html|títulu=Awardees detail for the Jnanpith Award|obra=Official website of Bharatiya Jnanpith|editorial=Bharatiya Jnanpith|fechaaccesu=13 de febreru de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071013122739/http://jnanpith.net/laureates/index.html|fechaarchivu=13 d'ochobre de 2007}}</ref><ref name="award">Murthy (1997), p. 190</ref><ref name="sahitya">{{cita web |url=http://www.iconofindia.com/sahitya-akademi/awa10307.htm#kannada|autor=|títulu=Sahitya Akademi–India's National Akademi of Letters|obra=Awards and fellowships|fechaaccesu=6 de payares de 2008 |editorial=Sahitya Akademi}}</ref>

== Tópicos y generos ==

Ente los sieglos 9 y 13, los escritores fueron na so mayoría [[Jainismo|jainas]] y [[Lingayatismo|lingayats]]. Los jainas fueron los primeros escritores conocíos de la lliteratura canarés, especialmente mientres el sieglu 12, anque dellos trabayos de lingayats d'aquél periodu sobrevivieron.<ref name="poetics11"/> Los autores jainas escribieron alrodiu de [[Tirthankara|Tirthankares]] y de relixón polo xeneral. Los lingayats escribieron alrodiu de [[Shiva]], los sos 25 formes y tamién espunxeron el [[Shaivismo]]. Los poetes lingayats pertenecientes a la tradición de la [[vachana sahitya]] espublizaron la filosofía de [[Basava]] dende'l sieglu 12.<ref name="body"/>

Mientres los sieglos 13 y 15 los escritos jainas fueron menguando y hubo una medría nes obres de tradición lingayat, tamién hubo contribuciones visnuístas. Dende esi periodu d'equí p'arriba, los escritores lingayats y visnuístas apoderaron la lliteratura canarés. Los escritores visnuístas enfocar na épica hindú: el [[Ramayana]], el [[Majabhárata]] y el [[Bhagaván]], según los [[Vedanta]] y otros tópicos de les tradiciones [[purana|puranes]].<ref name="sec"/><ref name="poetics11">Narasimhacharya (1934), p. 17</ref><ref name="topics"/>Los cantares pías de los poetes [[haridasa|haridases]] apaecieron nel sieglu 15.<ref name="yathi trayaru">Shiva Prakash (1997), páxs. 192–200</ref> Les obres seculares caltuvieron la so popularidá mientres esti periodu.<ref name="topics"/>

Un cambéu importante mientres el periodu [[Bhakti]] que s'empecipia nel sieglu 12 ye la declinación de la la lliteratura cortesana y l'ascensu en popularidá de xéneros curtios como'l ''vachana'' y el ''kirthane'', formes más accesibles pal home común.<ref name="hayday">Shiva Prakash (1997) p. 163</ref>Hubo una mengua n'obres dedicaes a emponderar reis, comandantes y héroes, con una medría proporcional l'el usu de xéneros locales. La lliteratura canarés averar al folclor oral y musical, anque dellos poetes siguieron utilizando l'antiguu ''[[champu (xéneru lliterariu)|champu]]'' hasta'l sieglu 17.<ref name="sing">Shiva Prakash (1997), páxs. 167, 202</ref>
[[Ficheru:Kappe Arabhatta inscription at Badami.JPG|thumb|left|upright|Poesía canarés del sieglu 7 escrita en piedra]]
El ''champu'' (poemes en versos de diverses métriques con párrafos en prosa entrepolaos, conocíos tamién como ''champu-kavya'') foi la forma escrita más popular dende'l sieglu 9 y empezó a tornar nel sieglu 12.<ref name="rag"/> Otres formes poétiques utilizaes fueron el ''saptapadi'' (poesíes de siete estrofes), el ''ashtaka'' (ocho estrofes) y el ''shataka'' (100 estrofes).<ref name="ashtaka100">Sahitya Akademi (1987), p. 248</ref><ref name="sapta">Pranesh (2003), p. 21</ref><ref name="kadur1">Shiva Prakash (1997), p. 210</ref> Hubo delles traducciones y adautaciones d'obres escrites en [[sánscritu]] al canarés, y, en menor midida, del canarés al sánscritu.<ref name="few"/> Mientres el periodu medival desenvolviéronse formes poétiques natives n'idioma canarés, incluyendo'l ''[[tripadi]]'' (poesíes de tres estrofes, utilizaes dende'l sieglu 7), una de les formes más antigües; el ''shatpadi'' (poesíes de seis estrofes, mentaes per primer vegada por [[Nagavarma I]] en ''Chhandombudhi'', de la qu'esistíen seis variantes; el ''ragale'' (composiciones narratives llíriques, n'usu dende 1160); el ''sangatya'' (composiciones destinaes a cantase acompañaes d'un instrumentu musical, utilizaes dende 1232) y el ''akkara'' que foi adoptáu na [[lliteratura Telugu]].<ref name="rag">Rice Y.P. (1921), p. 59</ref><ref name="rag1">Shiva Prakash en Ayyappapanicker (1997), p. 203</ref><ref name="akka">Narasimhacharya (1934), p. 27</ref><ref name="chandom">Sahitya Akademi (1996), páxs. 4002–4003</ref> Hubo tamién cierta interacción cola lliteratura Tamil.<ref name="few">Narasimhacharya (1934), p. 29</ref>

Anque la lliteratura relixosa prevalecía, otros xéneros lliterarios incluyendo romance, ficción, erótica, sátira, cantares folklóricas, fábules y paráboles, trataos musicales y composiciones musicales yeren populares. Los tópicos de la lliteratura canarés incluyeron gramática, filosofía, prosodia, retórica, cróniques, biografía, hestoria, drama y cocina, amás de diccionarios y enciclopedies.<ref name="topics">Narasimhacharya (1934), páxs. 61–64</ref><ref name="topics1">Karmarkar (1947), p. 124</ref> D'alcuerdu al críticu critic Joseph T. Shipley, más de 50 trabayos científicos inlucyendo medicina, matemátiques y astroloxía fueron escritos en llingua canarés.<ref name="fifty">Shipley (2007), p. 528</ref>

La lliteratura canarés d'esti periodu foi escrita na so mayor parte en fueyes de palmera. De toes formes, más de 30.000 inscripciones en piedra (conocíes como ''shilashasana'') y en platos de cobre (conocíes como ''tamrashasana'') sobrevivieron y dexen estudiar el desenvolvimientu históricu de la lliteratura canarés.<ref name="butuga">Sahitya Akademi (1988), p. 1717</ref> Les [[inscripciones de Nandisea]] en [[Shravanabelagola]] (sieglu 7),<ref>{{cita web
 |url = http://www.classicalkannada.org/DataBase/KannwordHTMLS/CLASSICAL%20KANNADA%20INSCRIPTIONS%20HTML/SHRAVANABELAGOLA%20INSCRIPTION%20HTML.htm
 |títulu = Inscripciones
 |autor = Sitiu web oficial del Institutu Central de Llingües Indies, Gobiernu de la India |editor
 = Classicalkannada.org
 |fechaaccesu = 29 de febreru de 2012
 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20130624002227/http://www.classicalkannada.org/DataBase/KannwordHTMLS/CLASSICAL%20KANNADA%20INSCRIPTIONS%20HTML/SHRAVANABELAGOLA%20INSCRIPTION%20HTML.htm
 |fechaarchivu = 24 de xunu de 2013
}}</ref> la inscripción [[Kappe Arabhatta]] (c.&nbsp;700), y les inscripciones Hummacha y Soraba (c.&nbsp;800) son bonos exemplos de poesía ''tripadi'',<ref name="soraba">Sahitya Akademi (1996), p. 4392</ref> y la inscripción en [[Jabalpur]] del rei [[Krishna III]] (964) ye considerada un finxu de la composición poética clásica de la llingua canarés.<ref name="krishna">Kamath (1980), p. 83</ref>

== Referencies ==
{{llistaref|2}}



{{Tradubot|Literatura kannada}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Idioma canarés]]
[[Categoría:Lliteratura por idioma|Canares]]
La lliteratura kannada (o canarés) ye'l corpus escritu en idioma canarés, faláu principalmente nel estáu indiu de Karnataka y escritu en alfabetu canarés.

Esisten testimonios escritos por un periodu averáu de 1.500 añosRamanujan, A. K. (1973), Speaking of Śiva Harmondsworth: Penguin, p. 11, ISBN 0-14-044270-7R.S. Mugali (2006), The Heritage of Karnataka, páxs. 173–175 ISBN 1-4067-0232-3Kannada literature. (2008). Encyclopædia Britannica: "The earliest records in Kannada are full length inscriptions dating from the 5th century AD onward. The earliest literary work is the Kavirajamarga (c. AD 850), a treatise on poetics based on a Sanskrit model."David Crystal's Dictionary of Language, , "... with inscriptions dating from the late 6th century AD,...Otros académicos dataron la más antigua inscripción en kannada escontra'l 450 d.C., 500 d.C. , y "alredor del 500" . El epigrafista G. S. Gay datar escontra'l "final del sieglu 5ᵘ d.C. o l'entamu del sieglu 6ᵘ d.C." ; otru epigrafista, D. C. Sircar "alredor de fines del sieglu 6ᵘ", () y el epigrafista Richard Salomon a "finales del 6ᵘ o principios del sieglu 7ᵘ."  con delles obres que sobrevivieron gracies a pervalibles tradiciones de copia manuscrita, dende'l sieglu IX hasta'l presente.Zvelebil (2008), p.2

L'idioma canarés usualmente estremar en tres fases llingüístiques: Antigua (450–1200), Media (1200–1700) y Moderna (1700–presente);Steever, S.B. (1998), p. 129; Krishnamurti (2003), p. 23; Pollock (2007), p. 81; Sahitya Akademi, Encyclopaedia of Indian Literature, vol. 2 (1988), p. 1717 y les sos carauterístiques lliteraries tán estremaes en Jainismo, Lingayatismo y Visnuismo, reconociendo la preeminencia d'estos trés relixones en da-y forma a les espresiones clásiques del llinguaxe hasta'l advenimiento de la era moderna.Kittel in Rice Y.P. (1921), p. 14Sastri 1955, páxs. 355–365Narasimhacharya (1934), páxs. 17, 61
Anque muncha de la lliteratura previa al sieglu 18 yera relixosa, escribiéronse delles obres seculares.Narasimhacharya (1934), páxs. 61–65Rice Y. P, (1921), p. 16

Empezando col Kavirajamarga (c. 850), y hasta mediaos del sieglu 12, la lliteratura en kannada foi compuesta puramente polos jainas quien atoparon arrogantes mecenes nes dinastíes Chalukya, Ganga, Rashtrakuta, HoysalaNarasimhacharya (1934), páxs. 1, 65; Sastri (1955), páxs. 355-366Rice Y.P. (1921), p. 17; Kamath (1980), páxs. 49-50, 67, 88-90, 114-115, 132-134 y los reis Yadava.Dalby (1998), p. 300; Masica (1993), páxs. 45-46; Kamath (1980), páxs. 143-144
Anque'l Kavirajamarga, escritu mientres el reinu d'Amoghavarsha, ye la obra lliteraria más antigua qu'esiste nesti idioma, hai consensu ente los académicos modernos que prosa, poesía y tradiciones gramaticales tuvieron d'esistir primeramente.Sahitya Akademi (1988), páxs. 1474–1475; Sastri (1955), p. 355; Steever (1998), p. 4N.S. Lakshminarayan Bhatta in Kavirajamarga, Encyclopaedia of Indian Literature, Volume 3, 1994, páxs. 2033–2034; Mugali (1975), p. 13Seshagiri Rayo (1994), páxs. 2278–2283; B.L.Rice (1897), páxs. 496–497; Narasimhacharya (1934), p. 2; Y.P.Rice: (1921), p. 25

El movimientu virashivaísta del sieglu 12 creó una nueva lliteratura.Shiva Prakash (1997), páxs. 166–187 Col descensu de la influencia jainista mientres l'Imperiu Vijayanagara del sieglu XIV, una nueva lliteratura visnuista creció rápido nel sieglu 15; el movimientu Bhakti de los santos itinerantes Haridasa marcaron el puntu más altu d'esta era.Sastri (1955), p. 365

Cola decadencia del impreio Vijayanagara nel sieglu 16, la lliteratura kannada foi sofitada por numberosos gobernantes, incluyendo la dinastía Wadeyar del Reinu de Mysore y los Nayakas de Keladi. Nel sieglu 19, delles formes lliteraries, como'l rellatu, la novela y el cuentu fueron tomaos de la lliteratura inglesa. La moderna lliteratura kannada ye llargamente reconocida na actualidá: nes últimes décades escritores nesti idioma recibieron ocho premios Jnanpith y 56 premios Sahitya Akademi n'India.Murthy (1997), p. 190

 Tópicos y generos 

Ente los sieglos 9 y 13, los escritores fueron na so mayoría jainas y lingayats. Los jainas fueron los primeros escritores conocíos de la lliteratura canarés, especialmente mientres el sieglu 12, anque dellos trabayos de lingayats d'aquél periodu sobrevivieron. Los autores jainas escribieron alrodiu de Tirthankares y de relixón polo xeneral. Los lingayats escribieron alrodiu de Shiva, los sos 25 formes y tamién espunxeron el Shaivismo. Los poetes lingayats pertenecientes a la tradición de la vachana sahitya espublizaron la filosofía de Basava dende'l sieglu 12.

Mientres los sieglos 13 y 15 los escritos jainas fueron menguando y hubo una medría nes obres de tradición lingayat, tamién hubo contribuciones visnuístas. Dende esi periodu d'equí p'arriba, los escritores lingayats y visnuístas apoderaron la lliteratura canarés. Los escritores visnuístas enfocar na épica hindú: el Ramayana, el Majabhárata y el Bhagaván, según los Vedanta y otros tópicos de les tradiciones puranes.Narasimhacharya (1934), p. 17Los cantares pías de los poetes haridases apaecieron nel sieglu 15.Shiva Prakash (1997), páxs. 192–200 Les obres seculares caltuvieron la so popularidá mientres esti periodu.

Un cambéu importante mientres el periodu Bhakti que s'empecipia nel sieglu 12 ye la declinación de la la lliteratura cortesana y l'ascensu en popularidá de xéneros curtios como'l vachana y el kirthane, formes más accesibles pal home común.Shiva Prakash (1997) p. 163Hubo una mengua n'obres dedicaes a emponderar reis, comandantes y héroes, con una medría proporcional l'el usu de xéneros locales. La lliteratura canarés averar al folclor oral y musical, anque dellos poetes siguieron utilizando l'antiguu champu hasta'l sieglu 17.Shiva Prakash (1997), páxs. 167, 202
thumb|left|upright|Poesía canarés del sieglu 7 escrita en piedra
El champu (poemes en versos de diverses métriques con párrafos en prosa entrepolaos, conocíos tamién como champu-kavya) foi la forma escrita más popular dende'l sieglu 9 y empezó a tornar nel sieglu 12. Otres formes poétiques utilizaes fueron el saptapadi (poesíes de siete estrofes), el ashtaka (ocho estrofes) y el shataka (100 estrofes).Sahitya Akademi (1987), p. 248Pranesh (2003), p. 21Shiva Prakash (1997), p. 210 Hubo delles traducciones y adautaciones d'obres escrites en sánscritu al canarés, y, en menor midida, del canarés al sánscritu. Mientres el periodu medival desenvolviéronse formes poétiques natives n'idioma canarés, incluyendo'l tripadi (poesíes de tres estrofes, utilizaes dende'l sieglu 7), una de les formes más antigües; el shatpadi (poesíes de seis estrofes, mentaes per primer vegada por Nagavarma I en Chhandombudhi, de la qu'esistíen seis variantes; el ragale (composiciones narratives llíriques, n'usu dende 1160); el sangatya (composiciones destinaes a cantase acompañaes d'un instrumentu musical, utilizaes dende 1232) y el akkara que foi adoptáu na lliteratura Telugu.Rice Y.P. (1921), p. 59Shiva Prakash en Ayyappapanicker (1997), p. 203Narasimhacharya (1934), p. 27Sahitya Akademi (1996), páxs. 4002–4003 Hubo tamién cierta interacción cola lliteratura Tamil.Narasimhacharya (1934), p. 29

Anque la lliteratura relixosa prevalecía, otros xéneros lliterarios incluyendo romance, ficción, erótica, sátira, cantares folklóricas, fábules y paráboles, trataos musicales y composiciones musicales yeren populares. Los tópicos de la lliteratura canarés incluyeron gramática, filosofía, prosodia, retórica, cróniques, biografía, hestoria, drama y cocina, amás de diccionarios y enciclopedies.Narasimhacharya (1934), páxs. 61–64Karmarkar (1947), p. 124 D'alcuerdu al críticu critic Joseph T. Shipley, más de 50 trabayos científicos inlucyendo medicina, matemátiques y astroloxía fueron escritos en llingua canarés.Shipley (2007), p. 528

La lliteratura canarés d'esti periodu foi escrita na so mayor parte en fueyes de palmera. De toes formes, más de 30.000 inscripciones en piedra (conocíes como shilashasana) y en platos de cobre (conocíes como tamrashasana) sobrevivieron y dexen estudiar el desenvolvimientu históricu de la lliteratura canarés.Sahitya Akademi (1988), p. 1717 Les inscripciones de Nandisea en Shravanabelagola (sieglu 7), la inscripción Kappe Arabhatta (c. 700), y les inscripciones Hummacha y Soraba (c. 800) son bonos exemplos de poesía tripadi,Sahitya Akademi (1996), p. 4392 y la inscripción en Jabalpur del rei Krishna III (964) ye considerada un finxu de la composición poética clásica de la llingua canarés.Kamath (1980), p. 83

 Referencies 

Categoría:Idioma canarés
Canares