Dialeutu tarantino
{{Tradubot|Dialecto tarentino}}
{{Idioma}}
[[Ficheru:Taranto birra e sport.jpg|300px|right|thumb|Publicidá dialeutal en tarantín.]]
[[Ficheru:AvastDialetto.jpg|300px|right|thumb|Camiseta para promocionar el dialectu tarantín.]]
El '''dialeutu tarantino''' ye una llingua falada na ciudá de [[Taranto]]. En la parte norte de la homónima provincia ta presenta nes sos variantes massafrese, crispianese, etc.
Tien la particularidá de ser un idioma comunal, o bien, la so variante más xenuina fálase dientro de les llendes de la ciudá, principalmente nel centru históricu. Sicasí, tamién equí, coles distintes diferenciaciones comunicatives debíes a los cambeos xeneracionales. Ello ye que anque Taranto parte con otres provincies de la [[Puglia]], na fala tarantina nun s'atopen semeyances col [[dialeutu salentín]] o'l [[Dialeutu apulo-barese|dialeutu barés]] nel acentu, nin na pronunciación, nin nos artículos d'estos postreros.

== Historia ==
Mientres el periodu bizantín y longobardu, la llingua tarantina adquirió un calter bien orixinal pa la dómina: la ''o'' pasó a ''ue'', la ''y'' a ''ie'', y el vocabulariu enllenar de nuevos vocablos.

Cola llegada de los normandos nel añu 1071 y de la [[casa d'Anjou]] en 1400, la llingua perdió bona parte de los sos trazos orientales y viose influyida por elementos franceses y galu-itálicos, como la ''y'' muda final.

Na [[Edá Media]], la ciudá foi apoderada polos sarracenos cola consiguiente introducción de pallabres árabes, ente que nel añu 1502 Taranto cayó sol dominiu de la Corona d'Aragón; mientres tres siglo'l castellán foi la llingua oficial de la ciudá, y por eso entraron nuevos vocablos al tarantino.
Nel añu 1801 la ciudá cayó sol dominiu de les tropes franceses, que dexaron definitivamente la influencia llingüística provenzal.

Cabo recordar que Taranto tuvo mientres enforma tiempu amestada al [[Reinu de Nápoles]] y que comparte dellos términos comunes col napolitanu. La influencia árabe, xunida cola francesa y la llatina, dio llugar a una gran desonorización de les vocales, tresformando en -y- semimudas, causando tamién un notable aumento fonética de dichu soníu.

Anguaño, el particular zarru vocálicu y l'allargamientu de les "vocales dures" dieron al dialeutu tarantino una cadencia que recuerda a un "dialeutu árabe" anque con dalguna referencia a los soníos dóricos arcaicos.

== Tradiciones dialeutales ==
{{VT|Tradiciones dialeutales de Taranto}}
Les tradiciones dialeutales de Taranto afondan los sos oríxenes nes antigües tradiciones griegues y romanes.

== Fonoloxía ==

=== Vocales ===
Amás de les cinco vocales típiques del italianu, el dialeutu tarantino
cuenta con otros cinco: é y ó son vocales zarraes, la á que tien un soníu particularmente zarráu, cuasi semimudo, y í y ú llamaes "vocales dures", porque se pronuncien con una notable vibración de les cuerdes vocales.

Tamién tán la vocales abiertes à è ì ò ù y les vocales llargues â ê î ô û que tienen valor doble al respective de les italianes. Esiste tamién otra vocal, la y muda, que nun se pronuncia a final de pallabra y ye semimuda metanes pallabra; asina, una pallabra como perebìsse tien de pronunciase omo [p'r'biss]. Los diptongos pronúnciense como n'italianu, con esceición de la ie, que se pronuncia como una i llarga si s'atopa metanes pallabra, ente que si s'atopa a la fin va pronunciase como una i siguida darréu d'una y semimuda, y au que se pronuncia como en francés [o].

=== Consonantes ===
Les consonantes son les mesma que les del italianu, con solu cinco más: c si atopar en posición postónica tiende a ser pronunciada como sc en ''sciocoo'', j pronúnciase como la Y de la pallabra inglesa yellow, el nexu sck onde sc pronúnciase como na pallabra italiana scena, l como la c de casa, el nexu ije pronunciáu más o menos como ille na pallabra francesa bouteille, y la v en posición intervocálica que nun tien nengún soníu (ej.: avuandáre, tuvi, etc.). Les consonantes dobles son bien frecuentes a principiu de pallabra, y tienen un soníu más fuerte al respective del so correspondiente solu.

=== Diéresis ===
Pola mor del gran númberu d'homófonos presentes nel dialeutu tarantino, dacuando estrémense per mediu d'un acentu o de la diéresis, esta postrera adóptase sobremanera pa indicar hiatu ente dos consonantes, por casu:

* fiúre flores, fïure [figura];
* pèsce [pexe], pésce [peor], etc.

=== Disimilación y asimilación ===
La disimilación ye un fenómenu pol cual dos soníos, atopándose n'estrechu contautu, tienden a estremase:
* lat. cultellus - tar. curtíedde [cuchiellu].

L'asimilación ye cuando la consonante inicial d'una pallabra convertir na consonante de la segunda sílaba de la mesma pallabra, siguida d'una anticipación de l'articulación fonética d'esta postrera:
* lat. juscellum - tar. sciuscijlle [tipu de sopa].

Una particularidá que salta rápido a la vista de quien per primer vegada llee un testu en dialeutu tarantino, ye'l fenómenu de la xeminación, o más simple la duplicación inicial o sintáctica.

Esto ye un fenómenu de fonosintaxis, esto ye, por causa de la perda de la consonante final de dellos monosílabos (asimilación fonosintáctica), la consonante inicial de la pallabra siguiente refuérzase.

Los principales monosílabos que dan llugar a la xeminación son:
* '''a''': a (preposición);
* '''e''': y (conxunción);
* '''cu''': con (conxunción o preposición);
* '''addà''': ellí, allá (alverbiu);
* '''aqquà''': equí (alverbiu);
* '''ogne''': cada(axetivu indefiníu);
* '''cchiù''': más (axetivu y alverbiu);
* '''pe<nowiki>'</nowiki>''': para (preposición);
* '''jè''': ye (verbu ser);
* '''sì''': yes (verbu ser);
* '''so<nowiki>'</nowiki>''': somos (verbu ser);
* '''<nowiki>'</nowiki>mbrà''': ente (preposición);
* '''tré<nowiki>'</nowiki>''': trés (numberal).

La duplicación inicial ye indispensable na llingua oral pa entender el significáu de la frase:
* ''hè fatte bbuéne'' [fixisti bien];
* ''è ffatte bbuéne'' [ta bien fechu].

Como se ve nel exemplu, el refuerzu de la f revélase fundamental pal sentíu de l'afirmación. He equí otru exemplu:
* ''<nowiki>'</nowiki>a máne'' [la mano] - ''a mmáne'' [a mano];
* ''de pètre'' [de piedra] - ''cu ppètre'' [con piedra];
* ''<nowiki>'</nowiki>a cáse'' [la casa] - ''a ccáse'' [a casa].

== Gramática ==
La gramática tarantina ye daqué distinta de la italiana. Presenta construcciones de calter típicamente griegu y llatín.

=== Morfoloxía ===

==== Artículos y sustantivos ====
El dialeutu tarantino presenta dos xéneros, masculín y femenín. Teniendo la terminación en -y muda, el xéneru de les pallabres tan solo ye reconocible por aciu l'artículu, qu'en tarantino ye 'o, 'a para l'artículu determináu y 'na, 'na pal indetermináu.
Si'l sustantivu que sigue al artículu empieza por vocal, apostrófase, nun siendo que nun hubiera una consonante primeramente enantes cayida:
* l'acchiále [les gafes];
* l'ome [l'home];
* 'n'àrvule [un árbol];
* -y uáje [los problemes];
* 'o uéve [el güe];
* 'a uagnèdde [la moza].

==== Plural y femenín ====
La formación del plural ye bantante complexa.
Pa munchos sustantivos y axetivos nun esiste, esto ye, son invariables:
* ''<nowiki>'</nowiki>o libbre'' [el llibru] - ''-y libbre'' [los llibros];
* ''l'àrvule'' [l'árbol] - ''l'àrvule'' [los árboles].
Dalgunos añaden el sufixu ''-ere'':
* ''a cáse'' [la casa] - ''-y càsere'' [les cases];
Otros camuden la vocal temática:
* ''<nowiki>'</nowiki>a fogghie'' [la fueya] - ''-y fuègghie'' [les fueyes];
* ''<nowiki>'</nowiki>o chiangóne'' [la roca] - ''-y chiangúne'' [les roques].
Otros camuden los dos cuesas:
* ''<nowiki>'</nowiki>o pertúse'' [el furacu] - ''-y pertòsere'' [los furacos];
* ''<nowiki>'</nowiki>o paìse'' [el país] - ''-y pajèsere'' [los países].
A lo último, esisten plurales irregulares:
* ''l'anijdde'' [l'aniellu] - ''l'anèddere'' [los aniellos];
* ''<nowiki>'</nowiki>o figghie'' [el fíu] - ''-y fíle'' [los fíos], o sustantivos
de doble formación:
* ''<nowiki>'</nowiki>a mulèdde'' [la mazana] - ''-y mulìdde'' o ''-y mulèddere'' [les mazanes].

La formación del femenín sigue les mesmes regles:
Dellos sustantivos y axetivos permanecen invariables:
* ''bèdde'' [bellu] - ''bèdde'' [bella].
Otros camuden el diptongu ''uè'' por ''o'':
* ''luènghe'' [llargu] - ''longhe'' [llarga].

==== Pronomes ====
Los '''pronomes demostrativos''' son:
* ''duviesu'' [esto];
* ''quèste'' [esta];
* ''quidde'', [aquel];
* ''quèdde'' [aquella, aquelles];
* ''chiste'' [estos];
* ''chidde'' [aquellos].
Más usaes al falar son les formes embrivíes:
''<nowiki>'</nowiki>stu'', ''<nowiki>'</nowiki>sta'', ''<nowiki>'</nowiki>ste''.

Los '''pronomes personales''' son:

<center>
{| {{tablaguapa}} style="border:1px solid blue;"
|- bgcolor=#f0ffff align=center
!persona
!width=100px |suxetu
!width=100px |átonu
!width=100px |tónicu
!width=100px |reflexivu
|-align=center
| 1a singular||ije||me||méje||me
|-bgcolor=f5f8ff align=center
| 2a singular||tune||te||téje||te
|-align=center
| 3a singular masculina||jidde||-y||jidde||se
|-bgcolor=f5f8ff align=center
| 3a singular femenina||jèdde||-y||jèdde||se
|-align=center
| 1a plural||nuje||ne||nuje||ne
|- bgcolor=f5f8ff align=center
| 2a plural||vuje||ve||vuje||ve
|-align=center
| 3a plural indistintu||lóre||-y||lóre||se
|-bgcolor=f5f8ff align=center
| impersonal||se||--||--||se
|-

</center>

Si la forma dativa del pronome suxetu ta siguida d'un pronome oxeto, a diferencia del italianu, la forma dativa omítese dexando puestu solo'l pronome oxeto:
* ''<nowiki>'</nowiki>o diche cchiù ttarde'' ['''lo''' digo más tarde].
Si quierse, puede especificase el suxetu por aciu la adición d'un pronome personal:
* ''<nowiki>'</nowiki>a jidde <nowiki>'</nowiki>o diche cchiù ttarde'' ['''a él''' dicir más tarde].

Pa la forma de cortesía, el tarantino adopta la forma alocutiva que, como había en Roma, da a toos respetu por igual. Si realmente quier espresase respetu escontra l'interlocutor, añader l'axetivu ''ussegnorije'', dexando siempres el verbu en segunda persona del singular:
* ''d<nowiki>'</nowiki>addò avíne ussegnorije?'' ['''Ella'''¿d'ónde vien?].

Cuando'l pronome reflexivu de la primer persona del plural ta siguíu d'un pronome oxeto (n'italianu facer con ''ce'') y atópase en negativu, convertir en ''non<nowiki>'</nowiki>nge'' en dialeutu tarantino:
* ''nu<nowiki>'</nowiki> non<nowiki>'</nowiki>nge ne sciáme'' [nós nun vamos '''ellí'''].

Los '''pronomes relativos''' son:
* ''ci, ce'' [chi];
* ''ca'' [el cual, que, que, Les cualos].
Por casu:
* ''ci sì el to<nowiki>'</nowiki>?'' [¿Quién yes?];
* ''<nowiki>'</nowiki>a cristiáne c'hagghie vìste ajére'' [La señora que vi ayeri];
* ''-y libbre ca m<nowiki>'</nowiki>hé parláte'' [los llibros de los cualos falástime].

==== Axetivos ====
Los '''axetivos posesivos''' son:

<center>
{| {{tablaguapa}} style="border:1px solid blue;"
|- bgcolor=#f0ffff align=center
!persona
!width=100px |masculín singular
! width=100px |femenín singular
! width=100px |plural indistintu
!width=100px |forma enclítica
|-align=center
| 1a singular ||mije||méje||mije||-me
|-bgcolor=#f5f8ff align=center
| 2a singular ||tuje, tuvi||toje, tove||tuje, tuvi||-te
|-align=center
| 3a singular ||suje, suve||soje, sove||suje, suve||-se
|-bgcolor=#f5f8ff align=center
| 1a plural ||nuèstre||nostre||nuèstre|| -
|- align=center
| 2a plural ||vuèstre||vostre||vuèstre|| -
|- bgcolor=#f5f8ff align=center
| 3a plural ||lòre||lòre||lòre||-se
|-

</center>

En tarantino, l'axetivu posesivu va siempres dempués del nome al cual refierse:
* ''<nowiki>'</nowiki>a màchene méje'' [la mia automobile].
Otra carauterística d'esti dialeutu ye tamién la forma enclítica del posesivu al traviés del sufixu, que sicasí ta llindada a les persones:
* ''attànm'' [el mio padre];
* ''màmt'' [la to madre];
* ''sòr'' [la so hermana], etcétera..


==== Preposiciones ====
Les '''preposiciones simples''' son:
* ''de'' [di];
* ''a'' [a];
* ''da'' [da];
* ''jndre (<nowiki>'</nowiki>nde)'' [in];
* ''cu'' [con];
* ''suse'' [el so];
* ''pe' '' [per];
* ''<nowiki>'</nowiki>mbrà'' [ente].
Podemos usar tamién como preposiciones:
* ''sott'' [baxu];
* ''abbàsch'' [debaxo, embaxo].

Les '''preposiciones articulaes''' son:

<center>
{| {{tablaguapa}} style="border:1px solid blue;"
|- bgcolor=#f0ffff align=center
! &nbsp;
! width=100px |'o
!width=100px |'a
!width=100px |-y
|- align=center
! de |
d'o||d'â||de -y
|- bgcolor=#f5f8ff align=center
! a |
a'o (ô)||a'||a lle
|- align=center
! da |
d'ô||d'â||da -y
|- bgcolor=#f5f8ff align=center
! jndre
| jndr'ô||jndr'â||jndre -y, jndr'a lle
|- align=center
! cu
|c'o||cu 'a||cu lle
|- bgcolor=#f5f8ff align=center
! suse
| los sos'ô||los sos'a||suse -y
|- align=center
! pe'
| p'o||p'a||pe' lle
|}
</center>

'''Ca y Cu'''

''Ca'' (lat. ''quia'') puede tener valor de:
* '''preposición relativa''': ''vòche a accàtte <nowiki>'</nowiki>o prime ca jacchie'' [voi mercar el primeru qu'atope];
* '''conxunción''':
*# na '''proposición declarativa''': ''sacce ca jè <nowiki>'</nowiki>nu bbuène uagnóne'' [sé que ye un mozu valiente];
*# en la'''proposición consecutiva''': ''téne numunne de lìbbre c<nowiki>'</nowiki>a cáse soje pare <nowiki>'</nowiki>na bibbliotèche'' [Hai tantos llibros que la so casa paez una biblioteca];
* introduciendo'l '''segundu términu de la comparanza''': ''jéve cchiù <nowiki>'</nowiki>a fodde ca <nowiki>'</nowiki>o rèste'' [yera più la folla che il resto].

''Cu'' (lat. ''quod'') puede tener valor de:
* '''preposición''': ''tagghiáre c<nowiki>'</nowiki>o curtíedde'' [cortar col cuchiellu];
* '''conxunción''' [con];
* dempués de los verbos qu'espresen un deséu o una orde: ''vôle cu mmange'' [quier comer];
* pa formar el presente de suxuntivu: ''cu avéna aqquà'' [que venga equí];
* na '''forma adversativa''': ''cu tutte ca'' [con tou que];
* nes '''proposiciones finales''': ''vuléve cu éve cchiù ìrte'' [querdría ser más altu];
* nes '''proposiciones finales''': ''avàste cu ppáje'' [basta que pague];
* como '''presente perifrásticu''': ''sté cu avéne'' [ta al cayer].

El '''partitivu''' nun esiste en tarantino, y pa traducilo utilícense dos formes:
* ''<nowiki>'</nowiki>nu pìcche'' [un pocu];
* ''dóje'' [dos].
Por casu:
* ''pozze avè <nowiki>'</nowiki>nu pìcche de marànge?'' [potrei avere delle arance?];
* ''ajére hagghie accattáte do<nowiki>'</nowiki> mulèddere'' [Ayeri merqué dos manzanes].

=== Verbos ===
El sistema verbal tarantino ye bien complexu y distintu del italianu. Esto debe a la construcción d'orixe llatín y griegu. Tien dos conxugaciones, que son: ''-áre'' ed ''-ére''.

Los verbos principales y les sos conxugaciones n'indicativu presente son:
* '''Ser''' (non como auxiliar): ''so<nowiki>'</nowiki>'', ''sì(nde)'', ''jé'' (o ''éte''), ''síme'', ''síte'', ''sò(nde)'';
* '''Haber''' (tamién en llugar de '''deber'''): ''hagghie'', ''hé'', ''hai'', ''ame'', ''avíte'', ''honne'';
* '''Tar''': ''stoche'', ''sté(je)'', ''sté(je)'', ''stáme'', ''státe'', ''stonne'';
* '''Andar''': ''voche'', ''vé(je)'', ''vé(je)'', ''sciáme'', ''sciáte'', ''vonne'';
* '''Tener''' (nel sentíu posesivu): ''tènghe'', ''tíne'', ''téne'', ''teníme'', ''teníte'', ''tènene'';
* '''Faer''': ''fazze'', ''fáce'', ''fáce'', ''facíme'', ''facíte'', ''fàcene''.

Carauterística típica ye l'usu frecuente de la prótesis de la vocal ''-a-'', que lleva a una doble forma verbal:<ref name=Greco>{{cita llibru|cognome=Greco|nome=Rosa Anna|anno=1973|titolo=Ricerche sul verbu nel dialetto tarantino, in "Rivista di Studi linguistici salentini" (vol. 6 páxs. 71)|editore=Congedo Editore, Galatina}}</ref>
* ''cògghiere'' y ''accògghiere'' [recoyer];
* '''ndruppecáre'' y ''attruppecáre'' [zarapicar].

Tamién ta la presencia del sufixu incoattivo ''-èscere'' deriváu del antiguu ''-ire'':<ref name=Xigante>{{cita llibru|cognome=Xigante|nome=Nicola|anno=2002|titolo=Dizionario della parlata tarantina. Storico critico etimologico|editore=Mandese, Taranto}}</ref>
* ''durmèscere'' [dormir];
* ''sparèscere'' [sumir];
* ''sckurèscere'' [anochar].

Ye bien estensa l'alternanza vocálica ente los verbos de la primer conxugación, por cuenta de la metafonía. Estos tán suxetos a la diptongación de la postrera vocal temática (''-o-'' en ''-uè-'' y ''-y-'' en ''-ie-''). Por casu:
* ''sciucáre'' [xugar]: ''ije scioche, el to<nowiki>'</nowiki> sciuèche, jidde scioche,...'';
* ''annegghiáre'' [sumir]: ''ije annègghie, el to<nowiki>'</nowiki> anniegghie, jidde annègghie,...''.

==== Conxugaciones ====
Los verbos de la segunda conxugación, camuden la ''o'' en ''o'':
* ''còsere'' [coser]: ''ije cóse, el to<nowiki>'</nowiki> cúse, jidde cóse,...'';
* ''canòscere'' [conocer]: ''ije canòsche, el to<nowiki>'</nowiki> canúsce, jidde canòsce,...''.

==== Infinitivu ====
El '''infinitivu''' del verbu realízase, especialmente na fala informal, por aciu l'apocopación de les formes llamaes "del diccionariu":
* ''addumandà'', ''addumannà'' [pidir];
* ''canoscè'' [conocer].

Si al infinitivu siguir un verbu de deséu o orde, se traducee cola conxunción ''cu'' siguida del presente d'indicativu del verbu:o<ref name=Rohlfs_1>{{cita llibru|cognome=Rohlfs|nome=Gerhard|anno=1958|titolo=La perdita dell'infinitu nelle lingue balcaniche y dell'Italia meridionale (páxs.733-744)|citta=Sofia}}</ref>
* ''te vògghie cu dìche'' [quiero dicite];
* ''dìlle cu avéne'' [di-y que venga].

==== Manera indicativa ====
Les desinencies pa formar el '''presente d'indicativu''' son:
* primer conxugación: ''-y'', ''-y'', ''-y'', ''-áme'', ''-áte'', ''-ene'';
* segunda conxugación: ''-y'', ''-y'', ''-y'', ''-íme'', ''-íte'', ''-ene''.

A diferencia de los otros dialeutos de Puglia, nel tarantino nun apaez la desicencia ''-che'' na primer persona. Esta desinencia utilízase, sicasí, nos verbos mosílabos.:<ref name=Rohlfs_2>{{cita llibru|cognome=Rohlfs|nome=Gerhard|titolo=Grammatica storica della lingua italiana y dei suoi dialetti (p. 261)}}</ref>
* ''voche'' [voi];
* ''vèche'' [veo];
* ''stoche'' [toi].

El '''presente continuu''' en tarntino formar col indicativu presente del verbu '''stare''' + preposición ''a'' + indicativu presente del verbu:
* ''stoche a ffazze'' [toi faciendo].

Faen esceición a esta regla la segunda y la tercer persones del singular, que nun precisen l'usu de la preposición ''a'':
* ''sté studie'' [ta estudiando];
* ''sté mmange'' [ta comiendo].

Nel imperfectu atopamos les siguientes desinencies::<ref name=Xigante/>
* primer conxugación: ''-áve'', ''-áve'', ''-áve'', ''-àmme'', ''-àveve'' (''-àvve''), ''-àvene'';
* segunda conxugación: ''-éve'', ''-íve'', ''-éve'', ''-èmme'', ''-ivene'' (''-ìvve''), ''-èvene''.

Pal tiempu '''perfectu''' les desinencies son:<ref name=Mancarella>{{cita llibru|cognome=Mancarella|nome=Giovan Battista|anno=1981|titolo=Distinzioni y modifiche nel Salento (p. 48), Bari}}</ref>
* primer conxugación: ''-éve'', ''-àste'', ''-óje'', ''-àmme'', ''-àste'', ''-àrene'';
* segunda conxugación: ''-íve'', ''-ìste'', ''-íje'', ''-èmme'', ''-ìste'', ''-érene''.

En tarantino nun esiste una forma univerbal de '''futuru''', polo que de cutiu se sustitúi pol tiempu presente o bien s'espresa por aciu la perífrasis de futuru derivada del llatín ''habeo ab'' + infinitivu, caracterítisca común a otres llingües, como la sarda:
* ''hagghie a ccundà<nowiki>'</nowiki>'' [voi dicir].

Esta construcción tamién s'utiliza pa espresar necesidá:
* ''Ce amm<nowiki>'</nowiki>a ffà?'' [¿Qué tenemos de faer?].

==== Manera suxuntiva ====
El '''presente de suxuntivu''' tien una forma particular, típica de los dialeutos salentinos; construyir cola conxunción ''cu'' siguida del presente de inficativo:
* ''Dille cu avènene cu nnuje!'' [¡Di-y que venga con nós!].

Otra manera, el '''imperfectu de suxuntivu''' tien desinencies propies:
* primer conxugación: ''-àsse'', ''-àsse'', ''-àsse'', ''-àmme'', ''-àste'', ''-àssere'';
* segunda conxugación: ''-ìsse'', ''-ìsse'', ''-èsse'', ''-èmme'', ''-ìste'', ''-èssere''.

==== Manera condicional ====
Otru tiempu verbal inesistente ye'l ''condicional''', sustituyíu pol imperfectu d'indicativu o pol imperfectu de suxuntivu:
* ''vuléve scè<nowiki>'</nowiki> ô cìneme'' [Gustaríame dir al cine.];
* ''vulìsse venè<nowiki>'</nowiki> pur<nowiki>'</nowiki>ije'' [Gustaríame dir yo tamién].

==== Manera imperativa ====
El '''imperativu''' fórmase añadiendo la desinencia ''-y'' a la segunda persona del singular, ''-àme'' o ''-íme'' a la primer persona del plural, y ''-àte'' o ''-íte'' a la segunda persona del plural:
* ''tremíende!'' [¡Mira!], *
''sciàme!'' [¡Vamos!], *
''aveníte!'' [¡Ven!].

La formación del '''imperativu negativu''' ye más complicada, se obtinen por aciu la perífrasis verbal ''scére'' + xerundiu (del llatín ''ire iendo''):<ref name=Monreale_1>{{cita llibru|cognome=Monreale|nome=Margherita|anno=1966|titolo=Observaciones avera del usu del verbu ensin conteníu semàntico, in "Annali" della Facoltà di Lingue y letterature straniere di Bari (páxs. 27-90)}}</ref><ref name=Monreale_2>{{cita llibru|cognome=Monreale|nome=Margherita|anno=1966|titolo=Tomu v voi, in "Vox Romanica" (páxs. 13-55)|citta=Berna}}</ref>
* ''<nowiki>'</nowiki>nò scè' scènne a<nowiki>'</nowiki> scole créje!'' [¡Nun vaigáis mañana a la escuela!].

==== Manera xerundiu ====
El '''xerundiu''' se obtine añadiendo la desinencia ''-ànne'' a los verbos del priemer grupu, y ''-ènne'' a los verbos del segundu:
* ''<nowiki>'</nowiki>nghianànne'' [xubiendo], *
''fuscènne'' [corriendo].

Dacuando pa traducir el xerundiu recurrir a una preposición relativa:
* ''hagghie vìste <nowiki>'</nowiki>o filme ca stè mangiáve'' [Vi la película comiendo].

==== Manera participiu ====
El '''participiu pasáu''' fórmase añadiendo'l sufixu ''-áte'' a los verbos del primer grupu, y ''-úte'' a los del segundu. Entá queden participios pasaos terminaos en ''-ste'':
* ''visti'' [vistu], *
''puèste'' [puestu], *
''rumàste'' [calteníu].

==== Ser ====
<center>
{| {{tablaguapa}} style="border:1px solid blue;"
|- bgcolor=#f0ffff align=center
! persona
!width=100px |Presente d'indicativu
!width=100px |Imperfectu
!width=100px |Perfectu
!width=100px |Presente de suxuntivu
!width=100px |Imperfectu de suxuntivu
|-align=center
| Ije||so'||ére||fuéve||cu sije||fòsse
|- bgcolor=f5f8ff align=center
| Tune||sì(nde)||ìre||fuìste||cu sía||fuèsse
|- align=center
| Jidde, Jèdde||jè, éte||ére, jéve||fu'||cu sije||fòsse
|- bgcolor=f5f8ff align=center
| Nuje||síme||èreme||fuèmme||cu síme||fòsseme
|- align=center
| Vuje||síte||írene||fuèsteve||cu síte||fuèsseve
|- bgcolor=f5f8ff align=center
| Lóre||sò(nde)||èrene, jèvene||fúrene||cu síene||fòssere
|}
</center>

==== Tar ====

<center>
{| {{tablaguapa}} style="border:1px solid blue;"
|- bgcolor=#f0ffff align=center
! persona
!width=100px |Presente d'indicativu
!width=100px |Imperfectu
!width=100px |Perfectu
!width=100px |Presente de suxuntivu
!width=100px |Imperfectu de suxuntivu
|-align=center
| Ije||hagghie||avéve||avìbbe||cu hagghie||avìsse
|- bgcolor=f5f8ff align=center
| Tune||hé||avíve||avìste||cu hagghie||avìsse
|- align=center
| Jidde, Jèdde||hai(ve)||avéve||aví||cu hagghie||avèsse
|- bgcolor=f5f8ff align=center
| Nuje||ame||avèveme||avèmme||cu avìme||avìsseme
|- align=center
| Vuje||avíte||avìveve||avìsteve||cu avíte||avìsseve
|- bgcolor=f5f8ff align=center
| Lóre||honne||avèvene||avèrene||cu honne||avèssere
|}
</center>

== Exemplos ==

{{Columnes}}
'''El [[Padrenuesu]]'''
:Táte nuéstre, :ca
stéje jindr'a -y cíjele, :cu
ssije sandefecáte 'o nóme túve;
:cu avéne 'o règne túve;
:cu ssija fatte 'a vulundá' ttóve, :a ccume
'Ngíjele accussíne 'nDèrre.
:Dànne ósce a nnúje 'o páne nuèstre y pp'ogne ggiúrne, :y llívene
a nnúje -y díebbete nuèstre
:a ccúme nú' -y leváme a lle debbetúre nuèstre, :y nnò
ffá' ca n'abbandúne a' 'ndendazzióne, :ma
lìbberene d'ô mále.
:Amen.

{{Nueva columna}}
'''El [[Ave María]]'''
:Avemmaríje, :Ave Maríje,
chiéna de gràzzie, :'o Segnóre
sté' cu ttéje, :el
to' sìnde 'a benedètte 'mbrà -y fèmene
:y bbenedètte jié' 'o frùtte
:d'a vèndra tóje, Gesù.
:Sànda Maríje, màtra de Dixi, :ppríje
pe' nnúje peccatúre, :móne
y jind'a ll'ore d'a mòrta nòstre.
:Amen.
{{Final columnes}}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Bibliografía ==
* Domenico Ludovico De Vincentiis - ''Vocabolario del dialetto tarantino in corrispondenza della lingua italiana'' - Arnaldo Forni Editore - Taranto, 1872.
* Rosa Anna Greco - ''Ricerca sul verbu nel dialetto tarantino (dalla rivista Studi Linguistici Salentini volume VI)'' - Congedo Editore - Galatina, 1973
* Paolo De Stefano - ''Saggi y ritratti di cultura ionica'' - Scorpione Editrice - Taranto, 1985
* Giancinto Peluso - ''Ajère y ôsce. Alle radici del dialetto tarantino'' - Edizioni Bnd - Bari, 1985
* Nicola Xigante - ''Dizionario critico etimologico del dialetto tarantino'' - Piero Lacaita Editore - Manduria, 1986
* Nicola Xigante - ''Dizionario della parlata tarantina. Storico critico etimologico'' - Mandese Editore - Taranto, 2002
* Claudio De Cuia - ''Vocali y consonanti nel dialetto tarantino'' - Mandese Editore - Taranto, 2003
* Campanini - Carboni - ''Il dizionario della lingua y della civiltà llatina'' - Paravia - Torino, 2007
* Rohlfs G. - ''La perdita dell'infinitu nelle lingue balcaniche y nell'Italia meridionale'' in ''Omagiu lui Jordan'' - Sofia, 1958
* C. Acquaviva - ''Taranto... Tarantina'' - Taranto, 1931

== Enllaces esternos ==
{{InterWiki|code=ruque-tara}}
* [http://www.tarantonostra.com/ Taranto Nostra]
* [http://www.tarantoincartolina.com/ Taranto en postales] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051218034535/http://www.tarantoincartolina.com/ |date=2005-12-18 }}
* [https://web.archive.org/web/20090329101716/http://www.tgnuestre.com/ Telediariu en dialeutu tarantino]
* [http://www.archive.org/details/vocabolariodeld00vincgoog Vocabulariu tarantino]

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Llingües d'Italia]]
[[Categoría:Dialeutos del italianu|Tarantino]]
[[Categoría:Puglia]]
[[Categoría:Wikipedia:Correxir/Revisar títulu]]
300px|right|thumb|Camiseta para promocionar el dialectu tarantín.
El dialeutu tarantino ye una llingua falada na ciudá de Taranto. En la parte norte de la homónima provincia ta presenta nes sos variantes massafrese, crispianese, etc.
Tien la particularidá de ser un idioma comunal, o bien, la so variante más xenuina fálase dientro de les llendes de la ciudá, principalmente nel centru históricu. Sicasí, tamién equí, coles distintes diferenciaciones comunicatives debíes a los cambeos xeneracionales. Ello ye que anque Taranto parte con otres provincies de la Puglia, na fala tarantina nun s'atopen semeyances col dialeutu salentín o'l dialeutu barés nel acentu, nin na pronunciación, nin nos artículos d'estos postreros.

 Historia 
Mientres el periodu bizantín y longobardu, la llingua tarantina adquirió un calter bien orixinal pa la dómina: la o pasó a ue, la y a ie, y el vocabulariu enllenar de nuevos vocablos.

Cola llegada de los normandos nel añu 1071 y de la casa d'Anjou en 1400, la llingua perdió bona parte de los sos trazos orientales y viose influyida por elementos franceses y galu-itálicos, como la y muda final.

Na Edá Media, la ciudá foi apoderada polos sarracenos cola consiguiente introducción de pallabres árabes, ente que nel añu 1502 Taranto cayó sol dominiu de la Corona d'Aragón; mientres tres siglo'l castellán foi la llingua oficial de la ciudá, y por eso entraron nuevos vocablos al tarantino.
Nel añu 1801 la ciudá cayó sol dominiu de les tropes franceses, que dexaron definitivamente la influencia llingüística provenzal.

Cabo recordar que Taranto tuvo mientres enforma tiempu amestada al Reinu de Nápoles y que comparte dellos términos comunes col napolitanu. La influencia árabe, xunida cola francesa y la llatina, dio llugar a una gran desonorización de les vocales, tresformando en -y- semimudas, causando tamién un notable aumento fonética de dichu soníu.

Anguaño, el particular zarru vocálicu y l'allargamientu de les "vocales dures" dieron al dialeutu tarantino una cadencia que recuerda a un "dialeutu árabe" anque con dalguna referencia a los soníos dóricos arcaicos.

 Tradiciones dialeutales 

Les tradiciones dialeutales de Taranto afondan los sos oríxenes nes antigües tradiciones griegues y romanes.

 Fonoloxía 

 Vocales 
Amás de les cinco vocales típiques del italianu, el dialeutu tarantino
cuenta con otros cinco: é y ó son vocales zarraes, la á que tien un soníu particularmente zarráu, cuasi semimudo, y í y ú llamaes "vocales dures", porque se pronuncien con una notable vibración de les cuerdes vocales.

Tamién tán la vocales abiertes à è ì ò ù y les vocales llargues â ê î ô û que tienen valor doble al respective de les italianes. Esiste tamién otra vocal, la y muda, que nun se pronuncia a final de pallabra y ye semimuda metanes pallabra; asina, una pallabra como perebìsse tien de pronunciase omo [p'r'biss]. Los diptongos pronúnciense como n'italianu, con esceición de la ie, que se pronuncia como una i llarga si s'atopa metanes pallabra, ente que si s'atopa a la fin va pronunciase como una i siguida darréu d'una y semimuda, y au que se pronuncia como en francés [o].

 Consonantes 
Les consonantes son les mesma que les del italianu, con solu cinco más: c si atopar en posición postónica tiende a ser pronunciada como sc en sciocoo, j pronúnciase como la Y de la pallabra inglesa yellow, el nexu sck onde sc pronúnciase como na pallabra italiana scena, l como la c de casa, el nexu ije pronunciáu más o menos como ille na pallabra francesa bouteille, y la v en posición intervocálica que nun tien nengún soníu (ej.: avuandáre, tuvi, etc.). Les consonantes dobles son bien frecuentes a principiu de pallabra, y tienen un soníu más fuerte al respective del so correspondiente solu.

 Diéresis 
Pola mor del gran númberu d'homófonos presentes nel dialeutu tarantino, dacuando estrémense per mediu d'un acentu o de la diéresis, esta postrera adóptase sobremanera pa indicar hiatu ente dos consonantes, por casu:

 fiúre flores, fïure [figura];
 pèsce [pexe], pésce [peor], etc.

 Disimilación y asimilación 
La disimilación ye un fenómenu pol cual dos soníos, atopándose n'estrechu contautu, tienden a estremase:
 lat. cultellus - tar. curtíedde [cuchiellu].

L'asimilación ye cuando la consonante inicial d'una pallabra convertir na consonante de la segunda sílaba de la mesma pallabra, siguida d'una anticipación de l'articulación fonética d'esta postrera:
 lat. juscellum - tar. sciuscijlle [tipu de sopa].

Una particularidá que salta rápido a la vista de quien per primer vegada llee un testu en dialeutu tarantino, ye'l fenómenu de la xeminación, o más simple la duplicación inicial o sintáctica.

Esto ye un fenómenu de fonosintaxis, esto ye, por causa de la perda de la consonante final de dellos monosílabos (asimilación fonosintáctica), la consonante inicial de la pallabra siguiente refuérzase.

Los principales monosílabos que dan llugar a la xeminación son:
 a: a (preposición);
 e: y (conxunción);
 cu: con (conxunción o preposición);
 addà: ellí, allá (alverbiu);
 aqquà: equí (alverbiu);
 ogne: cada(axetivu indefiníu);
 cchiù: más (axetivu y alverbiu);
 pe': para (preposición);
 jè: ye (verbu ser);
 sì: yes (verbu ser);
 so': somos (verbu ser);
 'mbrà: ente (preposición);
 tré': trés (numberal).

La duplicación inicial ye indispensable na llingua oral pa entender el significáu de la frase:
 hè fatte bbuéne [fixisti bien];
 è ffatte bbuéne [ta bien fechu].

Como se ve nel exemplu, el refuerzu de la f revélase fundamental pal sentíu de l'afirmación. He equí otru exemplu:
 'a máne [la mano] - a mmáne [a mano];
 de pètre [de piedra] - cu ppètre [con piedra];
 'a cáse [la casa] - a ccáse [a casa].

 Gramática 
La gramática tarantina ye daqué distinta de la italiana. Presenta construcciones de calter típicamente griegu y llatín.

 Morfoloxía 

 Artículos y sustantivos 
El dialeutu tarantino presenta dos xéneros, masculín y femenín. Teniendo la terminación en -y muda, el xéneru de les pallabres tan solo ye reconocible por aciu l'artículu, qu'en tarantino ye 'o, 'a para l'artículu determináu y 'na, 'na pal indetermináu.
Si'l sustantivu que sigue al artículu empieza por vocal, apostrófase, nun siendo que nun hubiera una consonante primeramente enantes cayida:
 l'acchiále [les gafes];
 l'ome [l'home];
 'n'àrvule [un árbol];
 -y uáje [los problemes];
 'o uéve [el güe];
 'a uagnèdde [la moza].

 Plural y femenín 
La formación del plural ye bantante complexa.
Pa munchos sustantivos y axetivos nun esiste, esto ye, son invariables:
 'o libbre [el llibru] - -y libbre [los llibros];
 l'àrvule [l'árbol] - l'àrvule [los árboles].
Dalgunos añaden el sufixu -ere:
 a cáse [la casa] - -y càsere [les cases];
Otros camuden la vocal temática:
 'a fogghie [la fueya] - -y fuègghie [les fueyes];
 'o chiangóne [la roca] - -y chiangúne [les roques].
Otros camuden los dos cuesas:
 'o pertúse [el furacu] - -y pertòsere [los furacos];
 'o paìse [el país] - -y pajèsere [los países].
A lo último, esisten plurales irregulares:
 l'anijdde [l'aniellu] - l'anèddere [los aniellos];
 'o figghie [el fíu] - -y fíle [los fíos], o sustantivos
de doble formación:
 'a mulèdde [la mazana] - -y mulìdde o -y mulèddere [les mazanes].

La formación del femenín sigue les mesmes regles:
Dellos sustantivos y axetivos permanecen invariables:
 bèdde [bellu] - bèdde [bella].
Otros camuden el diptongu uè por o:
 luènghe [llargu] - longhe [llarga].

 Pronomes 
Los pronomes demostrativos son:
 duviesu [esto];
 quèste [esta];
 quidde, [aquel];
 quèdde [aquella, aquelles];
 chiste [estos];
 chidde [aquellos].
Más usaes al falar son les formes embrivíes:
'stu, 'sta, 'ste.

Los pronomes personales son:

{|  style="border:1px solid blue;"
|- bgcolor=#f0ffff align=center
!persona
!width=100px |suxetu
!width=100px |átonu
!width=100px |tónicu
!width=100px |reflexivu
|-align=center
| 1a singular||ije||me||méje||me
|-bgcolor=f5f8ff align=center
| 2a singular||tune||te||téje||te
|-align=center
| 3a singular masculina||jidde||-y||jidde||se
|-bgcolor=f5f8ff align=center
| 3a singular femenina||jèdde||-y||jèdde||se
|-align=center
| 1a plural||nuje||ne||nuje||ne
|- bgcolor=f5f8ff align=center
| 2a plural||vuje||ve||vuje||ve
|-align=center
| 3a plural indistintu||lóre||-y||lóre||se
|-bgcolor=f5f8ff align=center
| impersonal||se||--||--||se
|-

Si la forma dativa del pronome suxetu ta siguida d'un pronome oxeto, a diferencia del italianu, la forma dativa omítese dexando puestu solo'l pronome oxeto:
 'o diche cchiù ttarde [lo digo más tarde].
Si quierse, puede especificase el suxetu por aciu la adición d'un pronome personal:
 'a jidde 'o diche cchiù ttarde [a él dicir más tarde].

Pa la forma de cortesía, el tarantino adopta la forma alocutiva que, como había en Roma, da a toos respetu por igual. Si realmente quier espresase respetu escontra l'interlocutor, añader l'axetivu ussegnorije, dexando siempres el verbu en segunda persona del singular:
 d'addò avíne ussegnorije? [Ella¿d'ónde vien?].

Cuando'l pronome reflexivu de la primer persona del plural ta siguíu d'un pronome oxeto (n'italianu facer con ce) y atópase en negativu, convertir en non'nge en dialeutu tarantino:
 nu' non'nge ne sciáme [nós nun vamos ellí].

Los pronomes relativos son:
 ci, ce [chi];
 ca [el cual, que, que, Les cualos].
Por casu:
 ci sì el to'? [¿Quién yes?];
 'a cristiáne c'hagghie vìste ajére [La señora que vi ayeri];
 -y libbre ca m'hé parláte [los llibros de los cualos falástime].

 Axetivos 
Los axetivos posesivos son:

{|  style="border:1px solid blue;"
|- bgcolor=#f0ffff align=center
!persona
!width=100px |masculín singular
! width=100px |femenín singular
! width=100px |plural indistintu
!width=100px |forma enclítica
|-align=center
| 1a singular ||mije||méje||mije||-me
|-bgcolor=#f5f8ff align=center
| 2a singular ||tuje, tuvi||toje, tove||tuje, tuvi||-te
|-align=center
| 3a singular ||suje, suve||soje, sove||suje, suve||-se
|-bgcolor=#f5f8ff align=center
| 1a plural ||nuèstre||nostre||nuèstre|| -
|- align=center
| 2a plural ||vuèstre||vostre||vuèstre|| -
|- bgcolor=#f5f8ff align=center
| 3a plural ||lòre||lòre||lòre||-se
|-

En tarantino, l'axetivu posesivu va siempres dempués del nome al cual refierse:
 'a màchene méje [la mia automobile].
Otra carauterística d'esti dialeutu ye tamién la forma enclítica del posesivu al traviés del sufixu, que sicasí ta llindada a les persones:
 attànm [el mio padre];
 màmt [la to madre];
 sòr [la so hermana], etcétera..

 Preposiciones 
Les preposiciones simples son:
 de [di];
 a [a];
 da [da];
 jndre ('nde) [in];
 cu [con];
 suse [el so];
 pe'  [per];
 'mbrà [ente].
Podemos usar tamién como preposiciones:
 sott [baxu];
 abbàsch [debaxo, embaxo].

Les preposiciones articulaes son:

  'o'a-yd'o||d'â||de -ya'o (ô)||a'||a lled'ô||d'â||da -y jndre jndr'ôjndr'âjndre -y, jndr'a lle cuc'ocu 'acu lle suse los sos'ôlos sos'asuse -y pe' p'op'ape' lle

Ca y Cu

Ca (lat. quia) puede tener valor de:
 preposición relativa: vòche a accàtte 'o prime ca jacchie [voi mercar el primeru qu'atope];
 conxunción:
 na proposición declarativa: sacce ca jè 'nu bbuène uagnóne [sé que ye un mozu valiente];
 en laproposición consecutiva: téne numunne de lìbbre c'a cáse soje pare 'na bibbliotèche [Hai tantos llibros que la so casa paez una biblioteca];
 introduciendo'l segundu términu de la comparanza: jéve cchiù 'a fodde ca 'o rèste [yera più la folla che il resto].

Cu (lat. quod) puede tener valor de:
 preposición: tagghiáre c'o curtíedde [cortar col cuchiellu];
 conxunción [con];
 dempués de los verbos qu'espresen un deséu o una orde: vôle cu mmange [quier comer];
 pa formar el presente de suxuntivu: cu avéna aqquà [que venga equí];
 na forma adversativa: cu tutte ca [con tou que];
 nes proposiciones finales: vuléve cu éve cchiù ìrte [querdría ser más altu];
 nes proposiciones finales: avàste cu ppáje [basta que pague];
 como presente perifrásticu: sté cu avéne [ta al cayer].

El partitivu nun esiste en tarantino, y pa traducilo utilícense dos formes:
 'nu pìcche [un pocu];
 dóje [dos].
Por casu:
 pozze avè 'nu pìcche de marànge? [potrei avere delle arance?];
 ajére hagghie accattáte do' mulèddere [Ayeri merqué dos manzanes].

 Verbos 
El sistema verbal tarantino ye bien complexu y distintu del italianu. Esto debe a la construcción d'orixe llatín y griegu. Tien dos conxugaciones, que son: -áre ed -ére.

Los verbos principales y les sos conxugaciones n'indicativu presente son:
 Ser (non como auxiliar): so', sì(nde), jé (o éte), síme, síte, sò(nde);
 Haber (tamién en llugar de deber): hagghie, hé, hai, ame, avíte, honne;
 Tar: stoche, sté(je), sté(je), stáme, státe, stonne;
 Andar: voche, vé(je), vé(je), sciáme, sciáte, vonne;
 Tener (nel sentíu posesivu): tènghe, tíne, téne, teníme, teníte, tènene;
 Faer: fazze, fáce, fáce, facíme, facíte, fàcene.

Carauterística típica ye l'usu frecuente de la prótesis de la vocal -a-, que lleva a una doble forma verbal:
 cògghiere y accògghiere [recoyer];
 ndruppecáre y attruppecáre [zarapicar].

Tamién ta la presencia del sufixu incoattivo -èscere deriváu del antiguu -ire:
 durmèscere [dormir];
 sparèscere [sumir];
 sckurèscere [anochar].

Ye bien estensa l'alternanza vocálica ente los verbos de la primer conxugación, por cuenta de la metafonía. Estos tán suxetos a la diptongación de la postrera vocal temática (-o- en -uè- y -y- en -ie-). Por casu:
 sciucáre [xugar]: ije scioche, el to' sciuèche, jidde scioche,...;
 annegghiáre [sumir]: ije annègghie, el to' anniegghie, jidde annègghie,....

 Conxugaciones 
Los verbos de la segunda conxugación, camuden la o en o:
 còsere [coser]: ije cóse, el to' cúse, jidde cóse,...;
 canòscere [conocer]: ije canòsche, el to' canúsce, jidde canòsce,....

 Infinitivu 
El infinitivu del verbu realízase, especialmente na fala informal, por aciu l'apocopación de les formes llamaes "del diccionariu":
 addumandà, addumannà [pidir];
 canoscè [conocer].

Si al infinitivu siguir un verbu de deséu o orde, se traducee cola conxunción cu siguida del presente d'indicativu del verbu:o
 te vògghie cu dìche [quiero dicite];
 dìlle cu avéne [di-y que venga].

 Manera indicativa 
Les desinencies pa formar el presente d'indicativu son:
 primer conxugación: -y, -y, -y, -áme, -áte, -ene;
 segunda conxugación: -y, -y, -y, -íme, -íte, -ene.

A diferencia de los otros dialeutos de Puglia, nel tarantino nun apaez la desicencia -che na primer persona. Esta desinencia utilízase, sicasí, nos verbos mosílabos.:
 voche [voi];
 vèche [veo];
 stoche [toi].

El presente continuu en tarntino formar col indicativu presente del verbu stare + preposición a + indicativu presente del verbu:
 stoche a ffazze [toi faciendo].

Faen esceición a esta regla la segunda y la tercer persones del singular, que nun precisen l'usu de la preposición a:
 sté studie [ta estudiando];
 sté mmange [ta comiendo].

Nel imperfectu atopamos les siguientes desinencies::
 primer conxugación: -áve, -áve, -áve, -àmme, -àveve (-àvve), -àvene;
 segunda conxugación: -éve, -íve, -éve, -èmme, -ivene (-ìvve), -èvene.

Pal tiempu perfectu les desinencies son:
 primer conxugación: -éve, -àste, -óje, -àmme, -àste, -àrene;
 segunda conxugación: -íve, -ìste, -íje, -èmme, -ìste, -érene.

En tarantino nun esiste una forma univerbal de futuru, polo que de cutiu se sustitúi pol tiempu presente o bien s'espresa por aciu la perífrasis de futuru derivada del llatín habeo ab + infinitivu, caracterítisca común a otres llingües, como la sarda:
 hagghie a ccundà' [voi dicir].

Esta construcción tamién s'utiliza pa espresar necesidá:
 Ce amm'a ffà? [¿Qué tenemos de faer?].

 Manera suxuntiva 
El presente de suxuntivu tien una forma particular, típica de los dialeutos salentinos; construyir cola conxunción cu siguida del presente de inficativo:
 Dille cu avènene cu nnuje! [¡Di-y que venga con nós!].

Otra manera, el imperfectu de suxuntivu tien desinencies propies:
 primer conxugación: -àsse, -àsse, -àsse, -àmme, -àste, -àssere;
 segunda conxugación: -ìsse, -ìsse, -èsse, -èmme, -ìste, -èssere.

 Manera condicional 
Otru tiempu verbal inesistente ye'l condicional, sustituyíu pol imperfectu d'indicativu o pol imperfectu de suxuntivu:
 vuléve scè' ô cìneme [Gustaríame dir al cine.];
 vulìsse venè' pur'ije [Gustaríame dir yo tamién].

 Manera imperativa 
El imperativu fórmase añadiendo la desinencia -y a la segunda persona del singular, -àme o -íme a la primer persona del plural, y -àte o -íte a la segunda persona del plural:
 tremíende! [¡Mira!], *
sciàme! [¡Vamos!], *
aveníte! [¡Ven!].

La formación del imperativu negativu ye más complicada, se obtinen por aciu la perífrasis verbal scére + xerundiu (del llatín ire iendo):
 'nò scè' scènne a' scole créje! [¡Nun vaigáis mañana a la escuela!].

 Manera xerundiu 
El xerundiu se obtine añadiendo la desinencia -ànne a los verbos del priemer grupu, y -ènne a los verbos del segundu:
 'nghianànne [xubiendo], *
fuscènne [corriendo].

Dacuando pa traducir el xerundiu recurrir a una preposición relativa:
 hagghie vìste 'o filme ca stè mangiáve [Vi la película comiendo].

 Manera participiu 
El participiu pasáu fórmase añadiendo'l sufixu -áte a los verbos del primer grupu, y -úte a los del segundu. Entá queden participios pasaos terminaos en -ste:
 visti [vistu], *
puèste [puestu], *
rumàste [calteníu].

 Ser 
 personaPresente d'indicativuImperfectuPerfectuPresente de suxuntivuImperfectu de suxuntivu Ijeso'érefuévecu sijefòsse Tunesì(nde)ìrefuìstecu síafuèsse Jidde, Jèddejè, éteére, jévefu'cu sijefòsse Nujesímeèremefuèmmecu símefòsseme Vujesíteírenefuèstevecu sítefuèsseve Lóresò(nde)èrene, jèvenefúrenecu síenefòssere

 Tar 

 personaPresente d'indicativuImperfectuPerfectuPresente de suxuntivuImperfectu de suxuntivu Ijehagghieavéveavìbbecu hagghieavìsse Tunehéavíveavìstecu hagghieavìsse Jidde, Jèddehai(ve)avéveavícu hagghieavèsse Nujeameavèvemeavèmmecu avìmeavìsseme Vujeavíteavìveveavìstevecu avíteavìsseve Lórehonneavèveneavèrenecu honneavèssere

 Exemplos 

El Padrenuesu
Táte nuéstre, :ca
stéje jindr'a -y cíjele, :cu
ssije sandefecáte 'o nóme túve;
cu avéne 'o règne túve;
cu ssija fatte 'a vulundá' ttóve, :a ccume
'Ngíjele accussíne 'nDèrre.
Dànne ósce a nnúje 'o páne nuèstre y pp'ogne ggiúrne, :y llívene
a nnúje -y díebbete nuèstre
a ccúme nú' -y leváme a lle debbetúre nuèstre, :y nnò
ffá' ca n'abbandúne a' 'ndendazzióne, :ma
lìbberene d'ô mále.
Amen.

El Ave María
Avemmaríje, :Ave Maríje,
chiéna de gràzzie, :'o Segnóre
sté' cu ttéje, :el
to' sìnde 'a benedètte 'mbrà -y fèmene
y bbenedètte jié' 'o frùtte
d'a vèndra tóje, Gesù.
Sànda Maríje, màtra de Dixi, :ppríje
pe' nnúje peccatúre, :móne
y jind'a ll'ore d'a mòrta nòstre.
Amen.

 Referencies 

 Bibliografía 
 Domenico Ludovico De Vincentiis - Vocabolario del dialetto tarantino in corrispondenza della lingua italiana - Arnaldo Forni Editore - Taranto, 1872.
 Rosa Anna Greco - Ricerca sul verbu nel dialetto tarantino (dalla rivista Studi Linguistici Salentini volume VI) - Congedo Editore - Galatina, 1973
 Paolo De Stefano - Saggi y ritratti di cultura ionica - Scorpione Editrice - Taranto, 1985
 Giancinto Peluso - Ajère y ôsce. Alle radici del dialetto tarantino - Edizioni Bnd - Bari, 1985
 Nicola Xigante - Dizionario critico etimologico del dialetto tarantino - Piero Lacaita Editore - Manduria, 1986
 Nicola Xigante - Dizionario della parlata tarantina. Storico critico etimologico - Mandese Editore - Taranto, 2002
 Claudio De Cuia - Vocali y consonanti nel dialetto tarantino - Mandese Editore - Taranto, 2003
 Campanini - Carboni - Il dizionario della lingua y della civiltà llatina - Paravia - Torino, 2007
 Rohlfs G. - La perdita dell'infinitu nelle lingue balcaniche y nell'Italia meridionale in Omagiu lui Jordan - Sofia, 1958
 C. Acquaviva - Taranto... Tarantina - Taranto, 1931

 Enllaces esternos 

 Taranto Nostra
 Taranto en postales 
 Telediariu en dialeutu tarantino
 Vocabulariu tarantino

Categoría:Llingües d'Italia
Tarantino
Categoría:Puglia
Categoría:Wikipedia:Correxir/Revisar títulu