Pinalengaw
== '''Pinalengaw ('''植物) ==
Pinalengaw (Inkiris-Plant), pinalengawan (Tilid a ngangan: Plantae) o pacecay a sowal to kahirahira, sakisofal i, sakilikisi adihay ko kasasiroma. I ’ayaw no mihecaan ni Linnay tangasa i mihecaan ni Linnay, dengan i kafana’an no kalorengosan, oya kahirahira, karapoy ato tatikenox nawhani caay ko dademakay ato nano pipatedi no likat ato pinangan no rengosan a tatodong, masaliyaliyad to pisilsil[3].

Ano dotocen ko ni Enste. Hayker, Lopote. Witayke, Lin. Makolis, Tomas.Kafolier. Smis a mikingkiway to kahirahira no rengos, oya kahirahira, karapoy ato tatikenox kadado’edo a papasadak i pinalengaw [4][5][6]. I ngataay to no mihecaan masarocod to ko kasasiiked no pikingkiw, mihakelong to nai 1981 mihecaan to ni Tomas.Kafolier (Plantae Caval.-Sm. 1981) [6]. Smis a pido’edoan to no pinalengaw a pikingkiw. Pakayni i nanolengaw a iraay misapinang ato minengneng to sakifana’en[7][8]; Orama i, minengneng to ni Hepote. Kalifuer (Herbert Copeland) a dado’edoen i 1981 mihecaan (Plantae Caval.-Sm. 1981) [6], o sakikangdaway a pinalengaw a mikingkiway (Plantae sensu Copeland, 1956) [9][10][11][12].

O pisa’osi, no pinalengaw a nikingkiwan a ma’oripay a kasahira no rengos ira ko 450000[13], ano dotocen ko ni Ciwyin sa’osi, nai 2014 mihecaan, o nipa’oripan a pinalengaw, ira ko 381910 ko kahirahira a misowalan ato nipanganganan, laloma’ nonini ira ko 369000 ko kahira no madeci’ay pinalengaw, 1110 ko kasahira no mawacayay a pinalengaw, 1300 ko kasahira no masafokelohay a pinalengaw, 10500 ko kasahira no maliwetay a pinalengaw (no pahekoay a rengos) [14]. Yasato i, dado’edo sa a ira ko matama ko fa^elohay a lengaw, tinako i 2016 miheca, ira ko 1730 ko kasahira no madeci’ay a pinalengaw matama ato mipangangan[14].

Kadadeci’ ato nikalowan no deci’ o no pinalengaw a … a sakacitongal, nika o kadadeci’ no pinalengaw a malengaw ato lomahad a tatodong[15]:63. O sakatadamaan no cisalenakay ato kacacalicaliw ko pinalengaw, nika caayay ka cisalenak ira ko sakalenak nira[15]:169.

O kalalecad a tato’asan no pinalengaw pakayni ato langdaway linalin ko kalacecayan a tireng, ta pakayni i pata’engad no likat a mala’icel. Palong no pinalengaw nai to’asan ko sapidotoc a ci’icel, nika ira a pinalengawan ko malasawaday to langdaway a tireng ko saka pata’engad no likat a mala’icel, pasayra mitado to ka’oripan ato mamono’ay a ma’orip[15]:458.

O pata’engad no likat ko sakaci’icel no pinalengaw, i liyok no ma’oripay a mikoliyol ato karomakat no ’icel masalaloma’an, o parana’an no ma’oripay ko cikiw. [16][15]:122 O adihayay a pinalengaw i karapoyan a saka’orip no tamdaw a kakaenen, sapaiyo, sapatireng, sapitinooy a sakadademak. [14] O pikingkiw to pinalengaw malosakahirahira a lalan. [15]:2

=== '''Sapatodong ('''定義) ===
Ano masamaamaan ko patodong no nitilidan, adihay ko kasasowal to “pinalengaw” ko patodong, masasiromaay, [17] masilsil ko kafalifalic no rayray no pinalengaw.

=== '''Dadahalay i rengosan ('''極廣義植物界) ===
Dadahalay i pinalengaw, halo fayking, matelangay fayking, so’elinay fayking, ato lo^etimay damay ato cimadeci’ay pinalengaw no maraayay sangasaw a damay (anohakowa halo fayking, matelangay fayking, so’elinay fayking, ato damay, nika dengan o langdaway linalin caay kai romaroma a fayking), malolalan nonini patodongan: Plantae L. 1753, Plantae Engl. 1886.

O ni Linnay a mihecaan, caho kasadak ko cin-hua-li-lon sanay a sowal, orasaka, saka ningra a tosaay a lalan, o dadahalay ko salalekoan no pinalengaw, pakipolong i saki’orip, ono patedi no likat ko saka’orip ko sakalengaw no pinalengaw. [3] Ni Enkele a lalan madotac ko ni Linnay a salalekoan no pinalengaw, o damay, fayking, matelangay fayking, so’elinay fayking papolongen i laloma’, “Kasasiiked no pinalengaw a tilid” i ci Enkelean mahapiw ko 10 a tilid, mapatay to ca Diers ato ci Miersiau ko miliyaway, nika mapararid ko no sa’ayaway salalekoan no pinalengaw, mapasaliyad to 17 a kasalalan no pinalengawan. [18]

Adihay ko no aniniay a nananamen to pinalengawan nai fayking, so’elinay fayking, ato damay, ko sapipakayraan a paini to kafana’an, pakayni i laliyad no pinalengawan nai 1964 mihecaan saka 12 a tilid ni Enkele a lalan, saka onian a lalan ko kacitodongan. [19][20]

Miwanik to nanoya kahirahira no ma’oripay to dadahalay no pinalengawan.

Mihakelong to no Sien-wi-cin a nisanga’an ato sapidemak, mikingkiway to pinalengawan adihay ko no ’a’adopen ato no pinalengawan a ma’oripay, tinako to damay ato kakotong. Orasaka, o mikingkiway to pinalengawan no Toyic ci Hayke’er midakdak to ''Plantae Haeckel 1866, Metaphyta Haeckel 1894,'' tosaay a salaloma’an no natilid malecadayto, mawanik ko nanoyanan a malengaway, midita’ay ato ’isal a damay, ta mala’isal i nanoyanan a molengaway. [21]

1983 ato 2009 miheca, ci J. Gerloff , K. Walther ato ci Wolfgang Frey a pipasadak, saka 13 a tilid ni Enkela lalan a malaheci mipakotay, i 2012 mihecaan mipasadak. Ona kasalalan no satoko, paring, kamok ko patireng macefong i ’adihayay falo i molengaway a tilid, nikawrira sakirengosan a patolasan saromaan ko langdaway damay a fayking , salaloma’an i so’elinay fayking ato damay. [22]

=== '''Masaroma ko so’elinay fayking dadahalay no rengosan ('''排除真菌的較廣義植物界) ===
1959 miheca, mikinkiway to malengaway ci Lopote. Witayke mapasadak nai awaayay so’elinay fayking a masiiked, pasadak to fa^elohay malengaway siikeday faco, i 1963 miheca miliyaw misalof, kao “Witayke limaay faco” ahan, onini faco mapasetek ko pinalengawan (Plantae Whittaker 1969) masaroma nai nanoyanan a malengaway, so’elinay fayking ato ’isal a damay, masiiked pacomod i nanoyanan a malengaway, nika halo ma’oripay i hekal a pinalengaw miraay to lo^etimay damay. [23]

=== '''Lalomaay-mapolongay ma’orip ato ceki’ cengel ma’oripay. ('''內共生理論與原始色素體生物) ===
1966 miheca, Lin. Makoris (Lynn Margulis) mihapiw to nikingkiwan, pasapinang to lalomaay-mapolongay ma’orip a sasowalen, o sanay a sasowalen i, so’elinay a malengaway pakayni i malecaday a tato’asan lalomaay-mapolongay ma’orip i nga’ayay kamolengawan no fayking a masaposak ato sakaci’icel pasasela’, ikor no pinalengaw malecaday ko tato’asan mapalengaw ko langdaway a damay cicamol to masalengdaw i laloma’ no tiring ato nano tedian no likat a ci’icel. [5]

Ci Lin. Makoris (Lynn Margulis) toyanan a nihapiwan to “Plantae a patodongan” kalo “mikowanan a pinalengaw (Plantae Margulis, 1967) o han ningra[ 1][5]. Ikor i, ci Makoris i 1971 mihecaan patodongen ningra o kalorengosan (Plantae Margulis, 1971, Plantae sensu stricto) a sakowat mifalic o cicengoay a pinalengaw ahan.

lalomaay-mapolongay ma’orip a sasowalen to sakimisiikeday o sakatadamaan to saki nian a pakayraan a nikingkiwan, so’elinay a piwinaan ato nano lamit no fayking kalomahad i rayray caay kalalen, orasaka pakayni to na tosaay a kasasiroma o malecaday ko kalomahadan. I Inkilis Niwcing taykaku ci Tomas. Kafolier- Semis mikingkiwan a kasasiiked no faco a heci pahapinang, no to’as a cengel nika’orip (Archaeplastida, halo apelahay a damay, lahengangay a damay, langdaway damay, pacacorokay damay ato ci cengo’ay pinalengaw) o sa’ayaway ato lengdaway a lalomaay-mapolongay malengaw a ma’oripay, o roma a damayan a tireng o caayay nai langdaway a damay caira, o pakayniay ato nai serayan a cengel a ma’orip a masadak malatireng, o pikingkiw no nacefang pala (Plantae Caval.-Sm. 1981 (Plantae sensu lato)) patodong no serayan a cengel a malengway. [6]

O napina miheca a faco to kalomahad ato masiikeday a nipikingkiw, pasayra i (Plantae Caval.-Sm. 1981) ko patodong, nai serayan a cengel a malengaw matiya o pinalengaw ko pihirateng. [7][8]

=== '''Fa^elohay a kalaliyangan ('''新的爭議) ===
2015 mihecaan, ci ''Tomas. Kafolier. Smis, Patoriko. J. Cilin, Alastayre G. B. Simpeson ato ci Fabien Burki'' alamihakelong to sakapot mikingkiway naira to sakipinalengawan sapatodong pasadak to sapilifet.

Ona toloay a kasasiiked a faco no heci pasapinang, o cecay a seray no ma’oripay to serayan a fao i serayan no molengaway a malahad, mikapot to lahengangay a damay matiya malikakaay[9][10][11].

Milimekay a damay molengaway masasiiked caay kasapinang, ci ''Patoriko. J. Cilin aci Fabien Burki'' kasacefang mikingkiw an a faco pahapinang, Milimekay a damay latek mikafit i seray a cengel a molengaw, nikawrira nikamaro’an caay ka lecad; no ’ayaway a paheci, apelahay a damay ato langdaway pinalengaw palacecayay faco, milimekay damay o sangasaw to naira[12]; oroma a tosaay a cefang a faco pahapinang, milimekay damay ma’oripay latek pakaini i serayan a cengel a ma’oripay ato malecaday ko kalomahadan seray ato no papotalay fao a miingiday[11].

Pahapinang kina mikingkiwan, no fao ato milimekay a damay latek nai serayan a cengel molengaway malecad ay ko lalengawan a rayray, nikawrira nikapaitemak to nikalomahad malasawad to ko no to’asan a tireng, ikor milimekay damay pakayni i lalomaay ka’orip malalahengangay a damay tiring, nika fao ma’orip malalomaay ko ka’orip. [9][10][11][12]

=== '''kasasiromaroma ('''多樣性) ===
Pinalengaw o kahapinangan ma’oripay itini i hekal, malenak i masasiromaromaay a ka’oripan, halo i nanomay no hekal, i kimadacay ’ongcoy, la’enoay no cisela’ay, mido’edo to kasasiroma no romi’ad masasiroma ko kalengaw ato nika’aloman. Halo tafotafokan, ira i ’akawangay pala, i cakilan a pala ko katalawan a palaay a pinalengaw.

Pinalengaw ira ko lengdaway damay milecad to so’elinay fayking a molengaw masariko’ay a malahad, malalen i katalawan pala ma’orip. O sera no hekal 6% ko dadahal masariko’ay a matahepoay, kafodo’an no ’amis o no ’amisay masariko’ay malonem a kakaenen ma’orip[26], roma a masariko’ay pakatena’ to ki’emelay a ’icel a malataw a midenga’ay ato ni’ecengay, o nai fo’isan nikingkiwan to ma’oripay[27].

Nipasasa, no pinalengawan ka’orip latek 450000 ko kasasiromaroma no lengaw[13], midotoc to ni Ciwyon a nipolongan, tangasa 2017 miheca, sakirengos a nikowanan, 381910 ko kasasiromaroma masowal ato mapanganganay, i 369000 o matafoay pinalengaw, 1110 o mawacayay pinalengaw, 1300 no fodengal a pinalengawan, 10500 no kisin a pinalengaw (lokot a pinalengaw) [14]. Roma a kahirahira away i ni Ciwyon a nisa’osian, sakiroma a masa’osi ato pitiri’an matilid i la’eno.

Pakayni tinini, caay pitolas molengaw ko fa^elohay a pinalengaw mahapinang, tinako i 2016 miheca, ira ko 1730 ko fa^elohay madeci’ay a pinalengaw a mapanganganay[14].

=== Kafafalifalic no likisi (演化史) ===
Dotocen ko no dadahalay a nihaydaan nikingkiwan, pinalengaw (''serayan a cengel no ma’oripay'') satapangan i ’ayaw no 16 yoku a kinacecay laloma’an malengaw a demak[37], lalomaan no tirengan, masaposakay a kasolekan, manga’ay micongangah I’ayaway iraay to a langdaway damay ato nga’ayay sasela’an fayking[5].

Awaay ko keton a rayray no langdaway damay, sa’ayaway matilid mata’elif to ko 35 yoku no mihecaan ko langdaway damay mikafit i mataringay a fokelokelohan, nika ira ho laliyangen[38]. Ikoray to 16 yoku ’ayaw i, pinalengaw a tato’asan o langdaway damay ko nikaenan, nika nikacango’ot no kakaenen maedeng ko patedi no likat, malalikiday to lengdaway damay ko ’orip, mitado to nano patedian no likat malokakaenen ko lengdaway damay a saka’oripen, orasaka tato’asan no pinalengaw ato langdaway damay malakapotay a ma’orip, saka citireng ato no likat a kasasidama a ci’icel, matiya mica’edongay to nano tiring a pina’orip (''latek no hitay kasafeleng a fayking, halo masaromaay a pinalengaw'') padamso to molengaway palatireng a fayking.

Tato’asan cicengo’ay a pinalengaw sa’ayaw i palaay pinalengaw, nika i pina miheca nikingkiwan paini, pakayni i matelangay sera a kasatayhi ato no sera a fana’ pisiiked mahapinang, ’ayaw no 10 yoku miheca iraay to ko i palaay sacecayay a no fayking a damay[39].

O lalengawan no cicengo’ay a pinalengaw nai pacacorokay damayan, sa’ayaw masadak i Otawci tenok[40][41], tato’asan a nengneng to lalengawan no riyad a damay, nika ira ko nikingkiwan o nai palaay a sacecayay a no fayking a damay[42]; nisimawan a pinalengaw masadak i Celiwci amiheca, tangasa to i Nipenci mihecaan mapaki’emel a masasiiked ko masasiromaromaay i pala kasafaco no molengaway[43][44]; ’ayaway pinalengaw—no kissing ato keta a kilang masadak nai Nipenci ikoray no Sehuyci mihecaan miteka masasiiked, ikor pakayni Etieci ato Santieci adihay a mafafalifalic[45][46][47]; malawawaay no pinalengaw masadak i laloma’an no pinalengaw, sa i Culoci mihecaan na o mawacayay pinalengaw masadak haca, i Payeci miheca ranikay masadak ko adihayay a lengaw, tangasa anini ko kalenakan, o satadamaanay to i palapalaan a pinalengaw[48]; no aniniay mawacayay a pinalengaw (''telocay mawacay a pinalengaw'') ato no wawa pinalengaw malecad kasasiiked ko kasadak, caayay ko tato’asan no wawa pinalengaw[49][50].

=== ’Ongcoy nitilidan (化石記錄) ===
’Ongcoy no pinalengaw halo tapangan, lamit, papah, sapaloma, heci, falo, papo ato ’adeteng. ’Ongcoy no pinalengaw ira i palaplaaan, ira i fanaw, ira i ’alo ato pantaay no riyar a la’ed no sera ira matama. Falo, papo ato damadamay a ’ongcoy kala’ela’edan no sera a silsil. Malakisay ’ongcoy no pinalengaw caay ka matiya ’ongcoy no ’a’adopen a maedef, nika ’ongcoy no pinalengaw adihay i kasapala no hekal, manga’ay misaadihay matama.

Sa’ayaway maga’ay mahapinang pala’ongcoy no pinalengaw han ko panganga “Rafatazmia chitrakootensis” a lahengangay damay han, ma’orip i ’ayaw no 16 yoku mihecaan, matama i masatiyapay no ’ongoyan no Intiya[1].

Langdaway pinalengaw sa’ayaway a ’ongcoy itini i Roper(''Roper Group'') a finacadan i Awtaliya a mimingay a ’ongcoy, ma’orip i ’ayaw 15-13 yoku no miheca, malecad ko kasaleko ato aniniay a langdaway damay.

Sa’ayaway ato aniniay ma’oripay a kasahirahira masapinang no kasangasaw no ’ongcoy pinalengaw ''Bangiomorpha pubescens,'' oya ma’oripay i ’ayaw no 12 yoku mihecaan a lahengangay damay[52].

Kacacorok no damay a pinalengaw a fayking malatiihay, orasaka ikaka to romaroma a damay ko ranikay mala’ongoy, manga’ay kadkaden i Celiwi ikoran (latek ’ayaw 4.1 yoku) [15]:356, tinako i Parka damay (''Parka decipiens''), ato ''Palaeonitella cranii''[53][54].

Madei’ay a pinalengaw kafana’en no litelitengan a malantoay ’ongcoy nai ''Otawci,'' nika matiniay a ’ongcoy o mapelpelay. Tangasa i ''Celiwci'' ira ko masakimooday ’ongcoy materek, halo caleng a ’ongcoy a “ceka calengan ’ongcoy” han. Ikoran no ''Nipenci'' mihea i, Layni a kissing mahapinang o naitiniay mihea matama kina ’ongcoy, oni a ’ongcoy masapinang ko pinalengaw a kasaselal a cecay fayking. Nipenci mihecaan litengan a kilangan a pinalengaw “sema wadis no siri”, matiniay pinalengaw ira ko kisin a papah, nika nia papah caay kacipapo[55].

Sikitangan a la’ed ma’orip i to’asan a pinalengaw mala’ongcoyay a kasadakan. Sikitang o nipiala to mala’ongcoyay a kaitiraan, ona langto oya singat no mala’ongcoyay pinalengaw, talacowa mala’ongcoyay pinalengaw caay pikafit ko singat. I Sokatelan no Kelaskewitoliya a koying mala’ongcoyay pinalengaw, matama ko masacikafay a kilang (''Lepidodendron'') a tapangan.

O caleng a kilang ato cifaloay a pinalengaw a tapangan, lamit ato ca’ang a ’ongcoy manga’ay i fanaw ato hekal no riyar a molengaway ato fa^elohay i kasala’ed matama. I Kalifoniya kahengangay kilang, panapang kilang, kidafes kilang ato kalaha’ay a mala’ongcoy matama itira. [55]

Mala’ongcoy a kilang maedef i kasaniyaro’ no hekal, itira i makalimay ato masatafokay niyaro’ matama, nawhani oya itiraay ranikay macingcing a talahekal. Mala’ongcoy a kilang ’atekakay (ma’awid mapafali ’atekak ko kasatayhi), o lalengawen lamit mapaterek i nga’ayay katelian. Mahaenay a tatiri’en manga’ay a sasaodo’en a mikelac ato mi’eloc. Mala’ongcoy a kilang a mala’ongcoyay a kilang i kasapalaan matamaay. [55]

Sema wadis no siri sapaloma a kissing a ’ongcoy, malenak i no timolan no hekal a palapalaan, kacipinangan o picokeran ci Aerforet. Wikena a nipasadakan to malinahay a pala sanay a sowal[57].

Anini awaay ko kalaliyangan to i ’ayaway a ’ongcoy malaca’angay pinalengaw a to’as a heci pinalengaw[58][59][60]; sa’ayaway ato anini a ma’oripay o ngasaw a ’ongcoy malaca’ang pinalengaw a Motesayke a damay, milecad to Ciyi a damay a malikakaay[61].

Ira ko Pan a ngasaw falo caay ka songila mateli a to’as sapaloma pinalengaw, papina a hakusya paini to ca’ang a pinalengaw[62], ira ko hakusya mahinapec to caleng a mawacayay pinalengaw[60]. Pinapina pakayniay to ca’ang a pinalengaw kairaan romi’ad a nikingkiwan, midotoc to kala’isalan paherekan, ca’ang a pinalengaw latek nai Culoci mihecaan latek i Santieci[63][64][65], nika awaay ko pitieran to ’ongcoy patinakoan a micoker[60], mipacecay tonian, latek i ’ayaw no ca’ang pinalengaw caay ka tadamaan, roma ma’oripay i ’ongcoy mato caayay ko iraay itiya[66].

=== Kasafaco a demak (系統發生) ===

==== Papotalay cefang (外類群) ====
Midotoc to nikingkiwan anini, kalopinalengaw o tosaay wikol cifanohay pina’orip> malaadihayay pina’orip, kalocalay no malecaday a faco no kahirahira[9][10][11][12].

==== '''Laloma’ay cefang (內類群)''' ====
Pinalengaw kasa cefang a faco kadademak caay ka hapinang, i matini mahaenay ko manengnengay.

==== Siiked (分類) ====

==== Pinalengaw siiked fana’ a rayray (植物分類學史) ====

==== Tatapangan: Pinalengaw siiked fana’ (主條目：植物分類學) ====
Pinalengaw siiked fana’ halafinay to rayeay koni a sika, to’as no Koris ticukakukak, kakakak Alistote o pinalengaw siikeden samoro, pangpang ato rengos a malatolo, o sito ningra o tato’asan no pinalengawkaku ci Tayaufolastos i (pinalengaw ci) ato (pinalengaw tilid) tosa a nitilidan mataelif ko 500 ka adihay no pinalengaw, itini tina tilid, pakaynien ningra i milenakay, sapaloma ta’angay mimingay, kaeneng, sapaiyo epoc to sakipinalengaw ko pisiikedan67][68][69].

Litengan no Cungkuo, no Cihan (tamolan rengosan), Lisecen (rengosan), Wuciroy (pinalengaw a tilid), midotocan serayan, ’oripan, palaan, sakadademak a miiked[70]. Nano mitilidan a kasasiiked a faco o saki tamdamdaw a pinalengaw a fana’ ato nidemakan, awaay ko caayay kalecad kasasicalay no ngasawan, orasaka saki no tamdawan a nisiikedan a faco.

No tamdawan ko sasiiked a fana’ a masawalay tamdaw i ci Kaer. Fung. Linnay, i (o pinalengaw tilidan), na i ca Caesalpino, Bauhin, John Ray an ’ayaway nilahecian a paranaan, pasadak to tosaay ngangan ato kasatokar faco ko masalaloma’ay to ni Linnay pisiiked, kafana’ ningra pasadak tosaay ngangan pisilsil ko pipangangan. Linnay pasadak to “malamoay faco”, midotoc to no falo a sa^enep a sa’osi o sakipinalengaw a pisiikedan, pinalengaw palacecayay, malatosaay a pafaloan.[3][15]:234[71][72]

1858 miheca, Caers Taerwen ato Arforit Lasayer Hualais pasadak to pina’orip a yinhualon a sowal, sakinian a mala saka ira no fa^elohay a hirateng mapacomad ko misiikeday a fana’, oya, pina’orip kasasiiked a caco pasapinang to kasadakan no sasingasaw ato faco a kadademak, pakayni to kasasiiked a pakayraan no fana’ to kafalifalic a no pisiiked a fana’, milecad to ni Linnay a mihecaan to no tamdawan a faco “misanga’ ko Kawas, ci Linnay ko misolimetay” sanay a Kawas ko misanga’ay ato nisanga’an caay ka falic a nihiratengan, mato macakatay ko fana’. Patatodong to to’asan ato ni Linnay a mihecaan a tamdaw to nisiikeday fana’, kafalifalic a no pisiiked a fana’ a “serayan” a sasiiked a fana’, nikawrira pakayni tonian a tatekaan patinakoan o nai fadicay, awaay ko patinako, ki’emel ko pakitekedan, mitadi’ec to misiikeday a fana’ to taneng ato sakowan, nika caay pakasawad to milecaday to kafalifalican; saka falifalic no pisiiked a fana’ mitapi’ to nirayrayan kasakapot I mapararoyay, i rayray no kasakapot caay ko so’elinay serayan a kasakapot, saka oni a kafalifalic no sasiiked a fana’ caayay ko so’elinay serayan a siikeday fana’. [71]

Toic no kasafao a kakusya ci Wili hennisi i 1965 miheca pasadak to sangasaw ca’ang siikeday fana’, o ca’ang pisiiked fana’, sowal sa cingra, dengan cecayay sakapot koya serayan a kapot, o mararoyay a kasasiiked, cimacima a kasasiiked kasakapot o ai malecaaday ko tato’asan no ikoray, o pidemak, dotoc sa i to’asan ato milenakay, do’edo han to pihapinang to sangasaw, o nian sa ko todong misiiked. [71][73]

Saan no wawa a pina’orip a fana’ malenak ato macowat ato nipilalat a fana’ ma’ikes, no wawa a pina’orip a tinako makotay to ko safacoan a fana’ a tinako malopido’edoan a pakayraan, nawhani no wawa a pina’orip fana’ tinako tata’angay ko paini, o nisa’osian (kasasiingid, Piyise, ta’angay pisa’osi, ta’angay pilecad) sapisa’osi to ta’angay, no tamdawan caay ka tama ko paharekan, orasaka anini no mitiya ko sapisa’osi. [71][74][75]

=== Damayan (藻類) ===

==== Tatapangan: damayan (主條目：藻類) ====
Damayan o pinalengaw saan ko nengneng, nikawrira no wawa a pina’orip a fana’ a pikingkiw pahapinang caay ko pinalengaw a cafang. Damayan o nano pinatedi no likat ko sakalengaw, o adihayay a damay caay ka pacomoden i laloma’ no pinalengaw, o papacomoden i laloma’ no faykingan (langdaway damay), SAR a todong (^kim damay, loetimay damay, liyalaway damay, si damay, cya damay), tingpin damay ato ’oresap damay (wacay damay) laloma’. [9][10][11][12]

Ci cengo’ay a pinalengaw nai macacaliway damay ko sakaira; pako maliyonay pinalengaw, patongal to langdaway damay malahakelong sakapot lengdaway pinalengaw[76][77][78]. No to’as a lengdaway damay caay ka halo cicengo’ay pinalengaw, orasaka no cefangay to, nika ikor to nika adihay to ko nipikingkiw pahapinan o cicengo’ay pinalengaw o nai macacaliway damay ko sakaira nira, no nikingkiway sa’ayaw palakapot hananay[79][80][81][82][83].

Ona pinalengaw a fayking mitafoay ira ko canot, laloma’ ira ko mapolongay lengdaway damay, langdaway papah A ato langdaway papah B, awaay ko ’anengel damay, matiniay cefang awaay ko lalomaay a safak cimadeci’ay, ira ko safak kadecian. [15]:44,63

Kahengangay damay ira ko kangdaway papah a ato ’anengel damay (phycobiliprotein), malecad to adihayay langdaway damay cengel. Apelahay damay cilangdaway damay cengel, o nacengel mapaterek ko langdaway damay a Taycitangpi, mimingay langdaw (cyanelles). [84]

Kangdaway damay, kahengangay damay ato apelahay damay o sa’ayaway ato langdaway malapolong ma’orip a pina’orip, caira (halo kangdaway damay mala o kangdaway a pinalengaw) orasaka o “tatapangan no pina’orip a cengel). Mahaenay, adihayay a kalodamay a tatirengan matahepo no sakatolo tangasa sakasepat a ta’edip no fayking, midotoc to ni a pa’eno no sapiina a cefang a nengnengen, caay ka ngangata to pinalengaw caira, latek kangdaway damay ato kahengangay damay malakapot ma’orip tangasa kasadakan no fayking i no tirengan. [5][25]

Ikoray a sowal pacecay to “saki damay”, ano caay songilaen paini, no tatapangan a cengel pina’orip mapalasawad ko no i palaay a madeci’ay a pinalengaw.

=== Madeci’ay a pinalengaw (有胚植物) ===

=== Tatapangan: Madeci’ay a pinalengaw (主條目：有胚植物) ===
Manengneng i ka’oripan ko ’adihayay fayking i palaay pinalengaw o madeci’ay a pinalengaw. Midotoc o nga’ayay ko kalakowang no kasakapot, masiiked ko todong a kalakowang sakapot a malakowang a pinalengaw (nika caleng papah a kissing cango’ot ko so’elinay lamit) ato cango’ot malakowang cefang a cidamayay pinalengaw. [15]:249

Mahaenay pinalengaw ira ko canot, malitosaay canot, no heci a salang malakapot ko padal no fayking a madapong so’elinay pa’eno fayking, polong to nai ka tedi no likat a [15]:249. Latek adihay ko pinalengaw to caayay ka patedi no likat, matadoay i roma a pina’orip, miingiray i pinalengaw, mitado pinalengaw ira ko 4100 kaadihay a lengaw[85]. Madeci’ay a pinalengaw ato damayan caay kalecad, oci awaayay ko sakalalamo ko nikadama a tadamanay a sapilamo[15]:249.

Damay pinalengaw, talacowa ira ko roma a lengaw pakahadidi to kakedalan, nikawrira sakalenak caay piliyas to nanom[40][41], adihayay a damay pinalengaw mimingay ko tiring, tasaay ko pitekaan paherekan no kafafalifalic: pakakapian a tekad ato kacipapoan a malatosa. No papo a ’orip mamoke’, ma’oripay i tireng no fafahiyan.[15]:376

Sakowan a pinalengaw adihay ko sakatatodong safaco, mihayda ciiraan manga’ay mi’awid to damay pinalengaw a salifet. Cokoh a ta’edip madama ko pinalengaw sapico’ay to kedal, sakowan manga’ay masera ko nanom patayra i polong no pina’orip a tirengan. Sakowan a pinalengaw o nano papo a tiring no tekedan a pinalengaw a tiring, sapalamo a tiring dengan o saka lalamo ko dotoc i mamoko’ay romi’ad kasadakan. [44][43]

Sapaloma pinalengw a sapalamo a tekaan ’emin to maserer, no papoan a tiring pakayni i falo mapawawa. Sapaloma pinalengw manga’ay i kakedalan ma’orip ato malenak, nawhani caira manga’ay malafalo a hoso, mapawawa caay pilongoc to nanom, caay pilongoc to no wawa a tireng sateked a ma’orip. [45][46][47]

Sapaloma pinalengw a sapalamo a tekaan ’emin to maserer, no papoan a tiring pakayni i falo mapawawa. Sapaloma pinalengw manga’ay i kakedalan ma’orip ato malenak, nawhani caira manga’ay malafalo a hoso, mapawawa caay pilongoc to nanom, caay pilongoc to no wawa a tireng sateked a ma’orip. [45][46][47]

Oya malawawaay a pinalengaw a cipapoay panamor macakat, paramodan a wawa panamor a maserer, madeci’ay mapalafafahiyan matafo, sapaloma matafo i laloma’, malaheci to, so’elinay a falo, pakayni to tosaay kasasipawawa a malatosaay a tato’asan a rocok a camel a madeci’. I anini adihayay a kina’orip a pala, malawawaay a pinalengaw o tadamaanay a kasaopoan. [48][15]:457-459

=== Faco a kasolek (形態結構) ===

=== Tatapangan: Pinalengaw a faco kasolek fana’ (主條目：植物形態學) ===
Pinalengaw a faco kasolek fana’ o pikingkiw to pinalengaw papotalay a faco, kasolekan, kasakapot, ato lomahad (halo notirengan kalomahad ato no faco kalomahad) a kakak[15]:9[86]:837.

=== Fayking (細胞) ===
Pinalengaw a so’elinay a pa’eno pina’orip, faking ira ko so’elinay pa’eno a fayking a malakapot: I laloma’ay a pa’eno so’elinay fayking ato renaf to fayking[15]:40.

Pinalengaw a fayking o nano fayking a padal ato nano lengaw a tireng malakapot, yanan a tireng masiiked fayking renaf, faykingan ato fayking pa’eno. [15]:42

Fayking renaf o nanolengaw a tireng, nano malasimalay malitosa masasiiked ta’edip ato sakacipinang misa’osi to ciwanengay, nanolengaw a tireng ato papotalay a pala malaliyas, manga’ay palalan micomod nanolengaw a tiring. [15]:22-24,42

=== Ponka (文化) ===
O parana’an padamso’ay to saka’orip no tamdaw ko pinalengaw. Saka dademak a dadokap i o nano pinalengaw a nisanga’an. Roma a pinalengaw fangsis saneken a manga’ay sanga’en to malo fangsisay sacipoh to tatirengan.

O maanan a simpar o nano pinalengaw a nisanga’an. O roma a pinalengaw a losay o sapalafangcal to ka’oripan no tamdaw a nengnengen.
Pinalengaw (植物) 
Pinalengaw (Inkiris-Plant), pinalengawan (Tilid a ngangan: Plantae) o pacecay a sowal to kahirahira, sakisofal i, sakilikisi adihay ko kasasiroma. I ’ayaw no mihecaan ni Linnay tangasa i mihecaan ni Linnay, dengan i kafana’an no kalorengosan, oya kahirahira, karapoy ato tatikenox nawhani caay ko dademakay ato nano pipatedi no likat ato pinangan no rengosan a tatodong, masaliyaliyad to pisilsil[3].

Ano dotocen ko ni Enste. Hayker, Lopote. Witayke, Lin. Makolis, Tomas.Kafolier. Smis a mikingkiway to kahirahira no rengos, oya kahirahira, karapoy ato tatikenox kadado’edo a papasadak i pinalengaw [4][5][6]. I ngataay to no mihecaan masarocod to ko kasasiiked no pikingkiw, mihakelong to nai 1981 mihecaan to ni Tomas.Kafolier (Plantae Caval.-Sm. 1981) [6]. Smis a pido’edoan to no pinalengaw a pikingkiw. Pakayni i nanolengaw a iraay misapinang ato minengneng to sakifana’en[7][8]; Orama i, minengneng to ni Hepote. Kalifuer (Herbert Copeland) a dado’edoen i 1981 mihecaan (Plantae Caval.-Sm. 1981) [6], o sakikangdaway a pinalengaw a mikingkiway (Plantae sensu Copeland, 1956) [9][10][11][12].

O pisa’osi, no pinalengaw a nikingkiwan a ma’oripay a kasahira no rengos ira ko 450000[13], ano dotocen ko ni Ciwyin sa’osi, nai 2014 mihecaan, o nipa’oripan a pinalengaw, ira ko 381910 ko kahirahira a misowalan ato nipanganganan, laloma’ nonini ira ko 369000 ko kahira no madeci’ay pinalengaw, 1110 ko kasahira no mawacayay a pinalengaw, 1300 ko kasahira no masafokelohay a pinalengaw, 10500 ko kasahira no maliwetay a pinalengaw (no pahekoay a rengos) [14]. Yasato i, dado’edo sa a ira ko matama ko fa^elohay a lengaw, tinako i 2016 miheca, ira ko 1730 ko kasahira no madeci’ay a pinalengaw matama ato mipangangan[14].

Kadadeci’ ato nikalowan no deci’ o no pinalengaw a … a sakacitongal, nika o kadadeci’ no pinalengaw a malengaw ato lomahad a tatodong[15]:63. O sakatadamaan no cisalenakay ato kacacalicaliw ko pinalengaw, nika caayay ka cisalenak ira ko sakalenak nira[15]:169.

O kalalecad a tato’asan no pinalengaw pakayni ato langdaway linalin ko kalacecayan a tireng, ta pakayni i pata’engad no likat a mala’icel. Palong no pinalengaw nai to’asan ko sapidotoc a ci’icel, nika ira a pinalengawan ko malasawaday to langdaway a tireng ko saka pata’engad no likat a mala’icel, pasayra mitado to ka’oripan ato mamono’ay a ma’orip[15]:458.

O pata’engad no likat ko sakaci’icel no pinalengaw, i liyok no ma’oripay a mikoliyol ato karomakat no ’icel masalaloma’an, o parana’an no ma’oripay ko cikiw. [16][15]:122 O adihayay a pinalengaw i karapoyan a saka’orip no tamdaw a kakaenen, sapaiyo, sapatireng, sapitinooy a sakadademak. [14] O pikingkiw to pinalengaw malosakahirahira a lalan. [15]:2

 Sapatodong (定義) 
Ano masamaamaan ko patodong no nitilidan, adihay ko kasasowal to “pinalengaw” ko patodong, masasiromaay, [17] masilsil ko kafalifalic no rayray no pinalengaw.

 Dadahalay i rengosan (極廣義植物界) 
Dadahalay i pinalengaw, halo fayking, matelangay fayking, so’elinay fayking, ato lo^etimay damay ato cimadeci’ay pinalengaw no maraayay sangasaw a damay (anohakowa halo fayking, matelangay fayking, so’elinay fayking, ato damay, nika dengan o langdaway linalin caay kai romaroma a fayking), malolalan nonini patodongan: Plantae L. 1753, Plantae Engl. 1886.

O ni Linnay a mihecaan, caho kasadak ko cin-hua-li-lon sanay a sowal, orasaka, saka ningra a tosaay a lalan, o dadahalay ko salalekoan no pinalengaw, pakipolong i saki’orip, ono patedi no likat ko saka’orip ko sakalengaw no pinalengaw. [3] Ni Enkele a lalan madotac ko ni Linnay a salalekoan no pinalengaw, o damay, fayking, matelangay fayking, so’elinay fayking papolongen i laloma’, “Kasasiiked no pinalengaw a tilid” i ci Enkelean mahapiw ko 10 a tilid, mapatay to ca Diers ato ci Miersiau ko miliyaway, nika mapararid ko no sa’ayaway salalekoan no pinalengaw, mapasaliyad to 17 a kasalalan no pinalengawan. [18]

Adihay ko no aniniay a nananamen to pinalengawan nai fayking, so’elinay fayking, ato damay, ko sapipakayraan a paini to kafana’an, pakayni i laliyad no pinalengawan nai 1964 mihecaan saka 12 a tilid ni Enkele a lalan, saka onian a lalan ko kacitodongan. [19][20]

Miwanik to nanoya kahirahira no ma’oripay to dadahalay no pinalengawan.

Mihakelong to no Sien-wi-cin a nisanga’an ato sapidemak, mikingkiway to pinalengawan adihay ko no ’a’adopen ato no pinalengawan a ma’oripay, tinako to damay ato kakotong. Orasaka, o mikingkiway to pinalengawan no Toyic ci Hayke’er midakdak to Plantae Haeckel 1866, Metaphyta Haeckel 1894, tosaay a salaloma’an no natilid malecadayto, mawanik ko nanoyanan a malengaway, midita’ay ato ’isal a damay, ta mala’isal i nanoyanan a molengaway. [21]

1983 ato 2009 miheca, ci J. Gerloff , K. Walther ato ci Wolfgang Frey a pipasadak, saka 13 a tilid ni Enkela lalan a malaheci mipakotay, i 2012 mihecaan mipasadak. Ona kasalalan no satoko, paring, kamok ko patireng macefong i ’adihayay falo i molengaway a tilid, nikawrira sakirengosan a patolasan saromaan ko langdaway damay a fayking , salaloma’an i so’elinay fayking ato damay. [22]

 Masaroma ko so’elinay fayking dadahalay no rengosan (排除真菌的較廣義植物界) 
1959 miheca, mikinkiway to malengaway ci Lopote. Witayke mapasadak nai awaayay so’elinay fayking a masiiked, pasadak to fa^elohay malengaway siikeday faco, i 1963 miheca miliyaw misalof, kao “Witayke limaay faco” ahan, onini faco mapasetek ko pinalengawan (Plantae Whittaker 1969) masaroma nai nanoyanan a malengaway, so’elinay fayking ato ’isal a damay, masiiked pacomod i nanoyanan a malengaway, nika halo ma’oripay i hekal a pinalengaw miraay to lo^etimay damay. [23]

 Lalomaay-mapolongay ma’orip ato ceki’ cengel ma’oripay. (內共生理論與原始色素體生物) 
1966 miheca, Lin. Makoris (Lynn Margulis) mihapiw to nikingkiwan, pasapinang to lalomaay-mapolongay ma’orip a sasowalen, o sanay a sasowalen i, so’elinay a malengaway pakayni i malecaday a tato’asan lalomaay-mapolongay ma’orip i nga’ayay kamolengawan no fayking a masaposak ato sakaci’icel pasasela’, ikor no pinalengaw malecaday ko tato’asan mapalengaw ko langdaway a damay cicamol to masalengdaw i laloma’ no tiring ato nano tedian no likat a ci’icel. [5]

Ci Lin. Makoris (Lynn Margulis) toyanan a nihapiwan to “Plantae a patodongan” kalo “mikowanan a pinalengaw (Plantae Margulis, 1967) o han ningra[ 1][5]. Ikor i, ci Makoris i 1971 mihecaan patodongen ningra o kalorengosan (Plantae Margulis, 1971, Plantae sensu stricto) a sakowat mifalic o cicengoay a pinalengaw ahan.

lalomaay-mapolongay ma’orip a sasowalen to sakimisiikeday o sakatadamaan to saki nian a pakayraan a nikingkiwan, so’elinay a piwinaan ato nano lamit no fayking kalomahad i rayray caay kalalen, orasaka pakayni to na tosaay a kasasiroma o malecaday ko kalomahadan. I Inkilis Niwcing taykaku ci Tomas. Kafolier- Semis mikingkiwan a kasasiiked no faco a heci pahapinang, no to’as a cengel nika’orip (Archaeplastida, halo apelahay a damay, lahengangay a damay, langdaway damay, pacacorokay damay ato ci cengo’ay pinalengaw) o sa’ayaway ato lengdaway a lalomaay-mapolongay malengaw a ma’oripay, o roma a damayan a tireng o caayay nai langdaway a damay caira, o pakayniay ato nai serayan a cengel a ma’orip a masadak malatireng, o pikingkiw no nacefang pala (Plantae Caval.-Sm. 1981 (Plantae sensu lato)) patodong no serayan a cengel a malengway. [6]

O napina miheca a faco to kalomahad ato masiikeday a nipikingkiw, pasayra i (Plantae Caval.-Sm. 1981) ko patodong, nai serayan a cengel a malengaw matiya o pinalengaw ko pihirateng. [7][8]

 Fa^elohay a kalaliyangan (新的爭議) 
2015 mihecaan, ci Tomas. Kafolier. Smis, Patoriko. J. Cilin, Alastayre G. B. Simpeson ato ci Fabien Burki alamihakelong to sakapot mikingkiway naira to sakipinalengawan sapatodong pasadak to sapilifet.

Ona toloay a kasasiiked a faco no heci pasapinang, o cecay a seray no ma’oripay to serayan a fao i serayan no molengaway a malahad, mikapot to lahengangay a damay matiya malikakaay[9][10][11].

Milimekay a damay molengaway masasiiked caay kasapinang, ci Patoriko. J. Cilin aci Fabien Burki kasacefang mikingkiw an a faco pahapinang, Milimekay a damay latek mikafit i seray a cengel a molengaw, nikawrira nikamaro’an caay ka lecad; no ’ayaway a paheci, apelahay a damay ato langdaway pinalengaw palacecayay faco, milimekay damay o sangasaw to naira[12]; oroma a tosaay a cefang a faco pahapinang, milimekay damay ma’oripay latek pakaini i serayan a cengel a ma’oripay ato malecaday ko kalomahadan seray ato no papotalay fao a miingiday[11].

Pahapinang kina mikingkiwan, no fao ato milimekay a damay latek nai serayan a cengel molengaway malecad ay ko lalengawan a rayray, nikawrira nikapaitemak to nikalomahad malasawad to ko no to’asan a tireng, ikor milimekay damay pakayni i lalomaay ka’orip malalahengangay a damay tiring, nika fao ma’orip malalomaay ko ka’orip. [9][10][11][12]

 kasasiromaroma (多樣性) 
Pinalengaw o kahapinangan ma’oripay itini i hekal, malenak i masasiromaromaay a ka’oripan, halo i nanomay no hekal, i kimadacay ’ongcoy, la’enoay no cisela’ay, mido’edo to kasasiroma no romi’ad masasiroma ko kalengaw ato nika’aloman. Halo tafotafokan, ira i ’akawangay pala, i cakilan a pala ko katalawan a palaay a pinalengaw.

Pinalengaw ira ko lengdaway damay milecad to so’elinay fayking a molengaw masariko’ay a malahad, malalen i katalawan pala ma’orip. O sera no hekal 6% ko dadahal masariko’ay a matahepoay, kafodo’an no ’amis o no ’amisay masariko’ay malonem a kakaenen ma’orip[26], roma a masariko’ay pakatena’ to ki’emelay a ’icel a malataw a midenga’ay ato ni’ecengay, o nai fo’isan nikingkiwan to ma’oripay[27].

Nipasasa, no pinalengawan ka’orip latek 450000 ko kasasiromaroma no lengaw[13], midotoc to ni Ciwyon a nipolongan, tangasa 2017 miheca, sakirengos a nikowanan, 381910 ko kasasiromaroma masowal ato mapanganganay, i 369000 o matafoay pinalengaw, 1110 o mawacayay pinalengaw, 1300 no fodengal a pinalengawan, 10500 no kisin a pinalengaw (lokot a pinalengaw) [14]. Roma a kahirahira away i ni Ciwyon a nisa’osian, sakiroma a masa’osi ato pitiri’an matilid i la’eno.

Pakayni tinini, caay pitolas molengaw ko fa^elohay a pinalengaw mahapinang, tinako i 2016 miheca, ira ko 1730 ko fa^elohay madeci’ay a pinalengaw a mapanganganay[14].

 Kafafalifalic no likisi (演化史) 
Dotocen ko no dadahalay a nihaydaan nikingkiwan, pinalengaw (serayan a cengel no ma’oripay) satapangan i ’ayaw no 16 yoku a kinacecay laloma’an malengaw a demak[37], lalomaan no tirengan, masaposakay a kasolekan, manga’ay micongangah I’ayaway iraay to a langdaway damay ato nga’ayay sasela’an fayking[5].

Awaay ko keton a rayray no langdaway damay, sa’ayaway matilid mata’elif to ko 35 yoku no mihecaan ko langdaway damay mikafit i mataringay a fokelokelohan, nika ira ho laliyangen[38]. Ikoray to 16 yoku ’ayaw i, pinalengaw a tato’asan o langdaway damay ko nikaenan, nika nikacango’ot no kakaenen maedeng ko patedi no likat, malalikiday to lengdaway damay ko ’orip, mitado to nano patedian no likat malokakaenen ko lengdaway damay a saka’oripen, orasaka tato’asan no pinalengaw ato langdaway damay malakapotay a ma’orip, saka citireng ato no likat a kasasidama a ci’icel, matiya mica’edongay to nano tiring a pina’orip (latek no hitay kasafeleng a fayking, halo masaromaay a pinalengaw) padamso to molengaway palatireng a fayking.

Tato’asan cicengo’ay a pinalengaw sa’ayaw i palaay pinalengaw, nika i pina miheca nikingkiwan paini, pakayni i matelangay sera a kasatayhi ato no sera a fana’ pisiiked mahapinang, ’ayaw no 10 yoku miheca iraay to ko i palaay sacecayay a no fayking a damay[39].

O lalengawan no cicengo’ay a pinalengaw nai pacacorokay damayan, sa’ayaw masadak i Otawci tenok[40][41], tato’asan a nengneng to lalengawan no riyad a damay, nika ira ko nikingkiwan o nai palaay a sacecayay a no fayking a damay[42]; nisimawan a pinalengaw masadak i Celiwci amiheca, tangasa to i Nipenci mihecaan mapaki’emel a masasiiked ko masasiromaromaay i pala kasafaco no molengaway[43][44]; ’ayaway pinalengaw—no kissing ato keta a kilang masadak nai Nipenci ikoray no Sehuyci mihecaan miteka masasiiked, ikor pakayni Etieci ato Santieci adihay a mafafalifalic[45][46][47]; malawawaay no pinalengaw masadak i laloma’an no pinalengaw, sa i Culoci mihecaan na o mawacayay pinalengaw masadak haca, i Payeci miheca ranikay masadak ko adihayay a lengaw, tangasa anini ko kalenakan, o satadamaanay to i palapalaan a pinalengaw[48]; no aniniay mawacayay a pinalengaw (telocay mawacay a pinalengaw) ato no wawa pinalengaw malecad kasasiiked ko kasadak, caayay ko tato’asan no wawa pinalengaw[49][50].

 ’Ongcoy nitilidan (化石記錄) 
’Ongcoy no pinalengaw halo tapangan, lamit, papah, sapaloma, heci, falo, papo ato ’adeteng. ’Ongcoy no pinalengaw ira i palaplaaan, ira i fanaw, ira i ’alo ato pantaay no riyar a la’ed no sera ira matama. Falo, papo ato damadamay a ’ongcoy kala’ela’edan no sera a silsil. Malakisay ’ongcoy no pinalengaw caay ka matiya ’ongcoy no ’a’adopen a maedef, nika ’ongcoy no pinalengaw adihay i kasapala no hekal, manga’ay misaadihay matama.

Sa’ayaway maga’ay mahapinang pala’ongcoy no pinalengaw han ko panganga “Rafatazmia chitrakootensis” a lahengangay damay han, ma’orip i ’ayaw no 16 yoku mihecaan, matama i masatiyapay no ’ongoyan no Intiya[1].

Langdaway pinalengaw sa’ayaway a ’ongcoy itini i Roper(Roper Group) a finacadan i Awtaliya a mimingay a ’ongcoy, ma’orip i ’ayaw 15-13 yoku no miheca, malecad ko kasaleko ato aniniay a langdaway damay.

Sa’ayaway ato aniniay ma’oripay a kasahirahira masapinang no kasangasaw no ’ongcoy pinalengaw Bangiomorpha pubescens, oya ma’oripay i ’ayaw no 12 yoku mihecaan a lahengangay damay[52].

Kacacorok no damay a pinalengaw a fayking malatiihay, orasaka ikaka to romaroma a damay ko ranikay mala’ongoy, manga’ay kadkaden i Celiwi ikoran (latek ’ayaw 4.1 yoku) [15]:356, tinako i Parka damay (Parka decipiens), ato Palaeonitella cranii[53][54].

Madei’ay a pinalengaw kafana’en no litelitengan a malantoay ’ongcoy nai Otawci, nika matiniay a ’ongcoy o mapelpelay. Tangasa i Celiwci ira ko masakimooday ’ongcoy materek, halo caleng a ’ongcoy a “ceka calengan ’ongcoy” han. Ikoran no Nipenci mihea i, Layni a kissing mahapinang o naitiniay mihea matama kina ’ongcoy, oni a ’ongcoy masapinang ko pinalengaw a kasaselal a cecay fayking. Nipenci mihecaan litengan a kilangan a pinalengaw “sema wadis no siri”, matiniay pinalengaw ira ko kisin a papah, nika nia papah caay kacipapo[55].

Sikitangan a la’ed ma’orip i to’asan a pinalengaw mala’ongcoyay a kasadakan. Sikitang o nipiala to mala’ongcoyay a kaitiraan, ona langto oya singat no mala’ongcoyay pinalengaw, talacowa mala’ongcoyay pinalengaw caay pikafit ko singat. I Sokatelan no Kelaskewitoliya a koying mala’ongcoyay pinalengaw, matama ko masacikafay a kilang (Lepidodendron) a tapangan.

O caleng a kilang ato cifaloay a pinalengaw a tapangan, lamit ato ca’ang a ’ongcoy manga’ay i fanaw ato hekal no riyar a molengaway ato fa^elohay i kasala’ed matama. I Kalifoniya kahengangay kilang, panapang kilang, kidafes kilang ato kalaha’ay a mala’ongcoy matama itira. [55]

Mala’ongcoy a kilang maedef i kasaniyaro’ no hekal, itira i makalimay ato masatafokay niyaro’ matama, nawhani oya itiraay ranikay macingcing a talahekal. Mala’ongcoy a kilang ’atekakay (ma’awid mapafali ’atekak ko kasatayhi), o lalengawen lamit mapaterek i nga’ayay katelian. Mahaenay a tatiri’en manga’ay a sasaodo’en a mikelac ato mi’eloc. Mala’ongcoy a kilang a mala’ongcoyay a kilang i kasapalaan matamaay. [55]

Sema wadis no siri sapaloma a kissing a ’ongcoy, malenak i no timolan no hekal a palapalaan, kacipinangan o picokeran ci Aerforet. Wikena a nipasadakan to malinahay a pala sanay a sowal[57].

Anini awaay ko kalaliyangan to i ’ayaway a ’ongcoy malaca’angay pinalengaw a to’as a heci pinalengaw[58][59][60]; sa’ayaway ato anini a ma’oripay o ngasaw a ’ongcoy malaca’ang pinalengaw a Motesayke a damay, milecad to Ciyi a damay a malikakaay[61].

Ira ko Pan a ngasaw falo caay ka songila mateli a to’as sapaloma pinalengaw, papina a hakusya paini to ca’ang a pinalengaw[62], ira ko hakusya mahinapec to caleng a mawacayay pinalengaw[60]. Pinapina pakayniay to ca’ang a pinalengaw kairaan romi’ad a nikingkiwan, midotoc to kala’isalan paherekan, ca’ang a pinalengaw latek nai Culoci mihecaan latek i Santieci[63][64][65], nika awaay ko pitieran to ’ongcoy patinakoan a micoker[60], mipacecay tonian, latek i ’ayaw no ca’ang pinalengaw caay ka tadamaan, roma ma’oripay i ’ongcoy mato caayay ko iraay itiya[66].

 Kasafaco a demak (系統發生) 

 Papotalay cefang (外類群) 
Midotoc to nikingkiwan anini, kalopinalengaw o tosaay wikol cifanohay pina’orip> malaadihayay pina’orip, kalocalay no malecaday a faco no kahirahira[9][10][11][12].

 Laloma’ay cefang (內類群) 
Pinalengaw kasa cefang a faco kadademak caay ka hapinang, i matini mahaenay ko manengnengay.

 Siiked (分類) 

 Pinalengaw siiked fana’ a rayray (植物分類學史) 

 Tatapangan: Pinalengaw siiked fana’ (主條目：植物分類學) 
Pinalengaw siiked fana’ halafinay to rayeay koni a sika, to’as no Koris ticukakukak, kakakak Alistote o pinalengaw siikeden samoro, pangpang ato rengos a malatolo, o sito ningra o tato’asan no pinalengawkaku ci Tayaufolastos i (pinalengaw ci) ato (pinalengaw tilid) tosa a nitilidan mataelif ko 500 ka adihay no pinalengaw, itini tina tilid, pakaynien ningra i milenakay, sapaloma ta’angay mimingay, kaeneng, sapaiyo epoc to sakipinalengaw ko pisiikedan67][68][69].

Litengan no Cungkuo, no Cihan (tamolan rengosan), Lisecen (rengosan), Wuciroy (pinalengaw a tilid), midotocan serayan, ’oripan, palaan, sakadademak a miiked[70]. Nano mitilidan a kasasiiked a faco o saki tamdamdaw a pinalengaw a fana’ ato nidemakan, awaay ko caayay kalecad kasasicalay no ngasawan, orasaka saki no tamdawan a nisiikedan a faco.

No tamdawan ko sasiiked a fana’ a masawalay tamdaw i ci Kaer. Fung. Linnay, i (o pinalengaw tilidan), na i ca Caesalpino, Bauhin, John Ray an ’ayaway nilahecian a paranaan, pasadak to tosaay ngangan ato kasatokar faco ko masalaloma’ay to ni Linnay pisiiked, kafana’ ningra pasadak tosaay ngangan pisilsil ko pipangangan. Linnay pasadak to “malamoay faco”, midotoc to no falo a sa^enep a sa’osi o sakipinalengaw a pisiikedan, pinalengaw palacecayay, malatosaay a pafaloan.[3][15]:234[71][72]

1858 miheca, Caers Taerwen ato Arforit Lasayer Hualais pasadak to pina’orip a yinhualon a sowal, sakinian a mala saka ira no fa^elohay a hirateng mapacomad ko misiikeday a fana’, oya, pina’orip kasasiiked a caco pasapinang to kasadakan no sasingasaw ato faco a kadademak, pakayni to kasasiiked a pakayraan no fana’ to kafalifalic a no pisiiked a fana’, milecad to ni Linnay a mihecaan to no tamdawan a faco “misanga’ ko Kawas, ci Linnay ko misolimetay” sanay a Kawas ko misanga’ay ato nisanga’an caay ka falic a nihiratengan, mato macakatay ko fana’. Patatodong to to’asan ato ni Linnay a mihecaan a tamdaw to nisiikeday fana’, kafalifalic a no pisiiked a fana’ a “serayan” a sasiiked a fana’, nikawrira pakayni tonian a tatekaan patinakoan o nai fadicay, awaay ko patinako, ki’emel ko pakitekedan, mitadi’ec to misiikeday a fana’ to taneng ato sakowan, nika caay pakasawad to milecaday to kafalifalican; saka falifalic no pisiiked a fana’ mitapi’ to nirayrayan kasakapot I mapararoyay, i rayray no kasakapot caay ko so’elinay serayan a kasakapot, saka oni a kafalifalic no sasiiked a fana’ caayay ko so’elinay serayan a siikeday fana’. [71]

Toic no kasafao a kakusya ci Wili hennisi i 1965 miheca pasadak to sangasaw ca’ang siikeday fana’, o ca’ang pisiiked fana’, sowal sa cingra, dengan cecayay sakapot koya serayan a kapot, o mararoyay a kasasiiked, cimacima a kasasiiked kasakapot o ai malecaaday ko tato’asan no ikoray, o pidemak, dotoc sa i to’asan ato milenakay, do’edo han to pihapinang to sangasaw, o nian sa ko todong misiiked. [71][73]

Saan no wawa a pina’orip a fana’ malenak ato macowat ato nipilalat a fana’ ma’ikes, no wawa a pina’orip a tinako makotay to ko safacoan a fana’ a tinako malopido’edoan a pakayraan, nawhani no wawa a pina’orip fana’ tinako tata’angay ko paini, o nisa’osian (kasasiingid, Piyise, ta’angay pisa’osi, ta’angay pilecad) sapisa’osi to ta’angay, no tamdawan caay ka tama ko paharekan, orasaka anini no mitiya ko sapisa’osi. [71][74][75]

 Damayan (藻類) 

 Tatapangan: damayan (主條目：藻類) 
Damayan o pinalengaw saan ko nengneng, nikawrira no wawa a pina’orip a fana’ a pikingkiw pahapinang caay ko pinalengaw a cafang. Damayan o nano pinatedi no likat ko sakalengaw, o adihayay a damay caay ka pacomoden i laloma’ no pinalengaw, o papacomoden i laloma’ no faykingan (langdaway damay), SAR a todong (^kim damay, loetimay damay, liyalaway damay, si damay, cya damay), tingpin damay ato ’oresap damay (wacay damay) laloma’. [9][10][11][12]

Ci cengo’ay a pinalengaw nai macacaliway damay ko sakaira; pako maliyonay pinalengaw, patongal to langdaway damay malahakelong sakapot lengdaway pinalengaw[76][77][78]. No to’as a lengdaway damay caay ka halo cicengo’ay pinalengaw, orasaka no cefangay to, nika ikor to nika adihay to ko nipikingkiw pahapinan o cicengo’ay pinalengaw o nai macacaliway damay ko sakaira nira, no nikingkiway sa’ayaw palakapot hananay[79][80][81][82][83].

Ona pinalengaw a fayking mitafoay ira ko canot, laloma’ ira ko mapolongay lengdaway damay, langdaway papah A ato langdaway papah B, awaay ko ’anengel damay, matiniay cefang awaay ko lalomaay a safak cimadeci’ay, ira ko safak kadecian. [15]:44,63

Kahengangay damay ira ko kangdaway papah a ato ’anengel damay (phycobiliprotein), malecad to adihayay langdaway damay cengel. Apelahay damay cilangdaway damay cengel, o nacengel mapaterek ko langdaway damay a Taycitangpi, mimingay langdaw (cyanelles). [84]

Kangdaway damay, kahengangay damay ato apelahay damay o sa’ayaway ato langdaway malapolong ma’orip a pina’orip, caira (halo kangdaway damay mala o kangdaway a pinalengaw) orasaka o “tatapangan no pina’orip a cengel). Mahaenay, adihayay a kalodamay a tatirengan matahepo no sakatolo tangasa sakasepat a ta’edip no fayking, midotoc to ni a pa’eno no sapiina a cefang a nengnengen, caay ka ngangata to pinalengaw caira, latek kangdaway damay ato kahengangay damay malakapot ma’orip tangasa kasadakan no fayking i no tirengan. [5][25]

Ikoray a sowal pacecay to “saki damay”, ano caay songilaen paini, no tatapangan a cengel pina’orip mapalasawad ko no i palaay a madeci’ay a pinalengaw.

 Madeci’ay a pinalengaw (有胚植物) 

 Tatapangan: Madeci’ay a pinalengaw (主條目：有胚植物) 
Manengneng i ka’oripan ko ’adihayay fayking i palaay pinalengaw o madeci’ay a pinalengaw. Midotoc o nga’ayay ko kalakowang no kasakapot, masiiked ko todong a kalakowang sakapot a malakowang a pinalengaw (nika caleng papah a kissing cango’ot ko so’elinay lamit) ato cango’ot malakowang cefang a cidamayay pinalengaw. [15]:249

Mahaenay pinalengaw ira ko canot, malitosaay canot, no heci a salang malakapot ko padal no fayking a madapong so’elinay pa’eno fayking, polong to nai ka tedi no likat a [15]:249. Latek adihay ko pinalengaw to caayay ka patedi no likat, matadoay i roma a pina’orip, miingiray i pinalengaw, mitado pinalengaw ira ko 4100 kaadihay a lengaw[85]. Madeci’ay a pinalengaw ato damayan caay kalecad, oci awaayay ko sakalalamo ko nikadama a tadamanay a sapilamo[15]:249.

Damay pinalengaw, talacowa ira ko roma a lengaw pakahadidi to kakedalan, nikawrira sakalenak caay piliyas to nanom[40][41], adihayay a damay pinalengaw mimingay ko tiring, tasaay ko pitekaan paherekan no kafafalifalic: pakakapian a tekad ato kacipapoan a malatosa. No papo a ’orip mamoke’, ma’oripay i tireng no fafahiyan.[15]:376

Sakowan a pinalengaw adihay ko sakatatodong safaco, mihayda ciiraan manga’ay mi’awid to damay pinalengaw a salifet. Cokoh a ta’edip madama ko pinalengaw sapico’ay to kedal, sakowan manga’ay masera ko nanom patayra i polong no pina’orip a tirengan. Sakowan a pinalengaw o nano papo a tiring no tekedan a pinalengaw a tiring, sapalamo a tiring dengan o saka lalamo ko dotoc i mamoko’ay romi’ad kasadakan. [44][43]

Sapaloma pinalengw a sapalamo a tekaan ’emin to maserer, no papoan a tiring pakayni i falo mapawawa. Sapaloma pinalengw manga’ay i kakedalan ma’orip ato malenak, nawhani caira manga’ay malafalo a hoso, mapawawa caay pilongoc to nanom, caay pilongoc to no wawa a tireng sateked a ma’orip. [45][46][47]

Sapaloma pinalengw a sapalamo a tekaan ’emin to maserer, no papoan a tiring pakayni i falo mapawawa. Sapaloma pinalengw manga’ay i kakedalan ma’orip ato malenak, nawhani caira manga’ay malafalo a hoso, mapawawa caay pilongoc to nanom, caay pilongoc to no wawa a tireng sateked a ma’orip. [45][46][47]

Oya malawawaay a pinalengaw a cipapoay panamor macakat, paramodan a wawa panamor a maserer, madeci’ay mapalafafahiyan matafo, sapaloma matafo i laloma’, malaheci to, so’elinay a falo, pakayni to tosaay kasasipawawa a malatosaay a tato’asan a rocok a camel a madeci’. I anini adihayay a kina’orip a pala, malawawaay a pinalengaw o tadamaanay a kasaopoan. [48][15]:457-459

 Faco a kasolek (形態結構) 

 Tatapangan: Pinalengaw a faco kasolek fana’ (主條目：植物形態學) 
Pinalengaw a faco kasolek fana’ o pikingkiw to pinalengaw papotalay a faco, kasolekan, kasakapot, ato lomahad (halo notirengan kalomahad ato no faco kalomahad) a kakak[15]:9[86]:837.

 Fayking (細胞) 
Pinalengaw a so’elinay a pa’eno pina’orip, faking ira ko so’elinay pa’eno a fayking a malakapot: I laloma’ay a pa’eno so’elinay fayking ato renaf to fayking[15]:40.

Pinalengaw a fayking o nano fayking a padal ato nano lengaw a tireng malakapot, yanan a tireng masiiked fayking renaf, faykingan ato fayking pa’eno. [15]:42

Fayking renaf o nanolengaw a tireng, nano malasimalay malitosa masasiiked ta’edip ato sakacipinang misa’osi to ciwanengay, nanolengaw a tireng ato papotalay a pala malaliyas, manga’ay palalan micomod nanolengaw a tiring. [15]:22-24,42

 Ponka (文化) 
O parana’an padamso’ay to saka’orip no tamdaw ko pinalengaw. Saka dademak a dadokap i o nano pinalengaw a nisanga’an. Roma a pinalengaw fangsis saneken a manga’ay sanga’en to malo fangsisay sacipoh to tatirengan.

O maanan a simpar o nano pinalengaw a nisanga’an. O roma a pinalengaw a losay o sapalafangcal to ka’oripan no tamdaw a nengnengen.