የአፍሪካ ፈንግል
<!--{{የበሽታ መረጃ
| ስም           = የአፍሪካ ፈንግል በሽታ
 | መግለጫ        = የፈንግል ቅርጾች በ [[ደም ናሙና|lደም ጠብታ]]
 | ምስል          = ገንዲ ኤስፒ. ፒኤችአይኤል 613 ሎርስ.ጄፒጂ
 | አይሲዲ10          = {{አይ ሲዲ10|ቢ|56||b|50}}
 | አይሲዲ9           = {{አይ ሲዲ9|086.5}}
 | አይሲዲO           =
 | ኦኤምአይኤም           =
 | በሽታ ዲቢ     = 29277
 | በሽታ ዲቢ_ኤምኤልቲ= {{በሽታ ዲቢ2|13400}}
 | ሜድላይንፕላስ    = 001362
 | ኢ ህክምና ትምህርት  = ኤምኢዲ
 | ኢ ህክምና አርዕስት = 2140
 | የወንፊት መለያ         = ዲ014353
}}
-->
{{Infobox disease
| name           = የአፍሪካ ፈንግል በሽታ 
 | caption        = የፈንግል ቅርጾች በ [[ደም ናሙና|lደም ጠብታ]]
 | image          = Trypanosoma sp. PHIL 613 lores.jpg
 | ICD10          = {{ICD10|B|56||b|50}}
 | ICD9           = {{ICD9|086.5}}
 | ICDO           =
 | OMIM           =
 | DiseasesDB     = 29277
 | DiseasesDB_mult= {{DiseasesDB2|13400}}
 | MedlinePlus    = 001362
 | eMedicineSubj  = med
 | eMedicineTopic = 2140
 | MeshID         = D014353
}}
<!--
[[ስዕል:Trypanosoma sp. PHIL 613 lores.jpg|thumb|right|ፈንግል በደም ላይ]]
-->
'''የአፍሪካ ፈንግል''' ወይም '''እንቅልፍ የለሽ'''<ref name=WHO2013/> የእንስሳትና የሌሎች እንስሳት  [[ጥገኛ]] [[በሽታ]]  ነው። መንስኤው  በ''[[የፈንግል ብሩሲ]]'' ዝርያ ጥገኛ ህዋስ አማካኝነት ነው።<ref>{{en}} [http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/001362.htm Medline Plus Encyclopedia - Sleeping sickness]</ref> ሰዎችን የሚያጠቁ ሁለት አይነት ናቸው፣ ''[[ፈንግል ብሩሲ ጋምቢነስ]]'' (ቲ.ቢ.ጂ) እና ''[[ፈንግል ብሩሲ ሮዲሲንስ]]'' (ቲ.ቢ.አር.).<ref name=WHO2013/> ቲ.ቢ.ጂ በሽታው ከተገኘባቸው  ለ98% በላይ መንስኤ ሆኖ ተገኝቶአል።<ref name=WHO2013>{{en}} {{cite journal|author=WHO Media centre|title=Fact sheet N°259: Trypanosomiasis, Human African (sleeping sickness)|year=June 2013|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs259/en/}}</ref> ሁሉም ሚተላለፉት በተመረዘ  [[የቆላ ዝንብ]] አማካኝነት ነው። በአብዛኛው በገጠር ቦታዎች የተለመዱ ናቸው።<ref name=WHO2013/> 

በመጀመሪያ፣ በበሽታው የመጀመሪያ ደረጃ ትኩሳት፣ ራስ ምታት፣ ማሳከክ፣ እና የመገጣጠሚያ ህመም ስሜት ናቸው።<ref name=WHO2013/>  ይህም የሚጀመረው በተነከሱ ከአንድ እስከ ሶስት ሳምንታት ባለው ጊዜ ውስጥ ነው። <ref name=Lancet2013/> ከሳምንታትና ከወራት በኋላ የሁለተኛ ደረጃው ማቃዠት፣ መደንዘዝ፣ መዘባራቅና የእንቅልፍ ችግር በማስከተል ይጀምራል።<ref name=WHO2013/><ref name=Lancet2013/> ምርመራው  በ[[ደም ጠብታ]] ወይም በፍርንትት ፈሳሽ ውስጥ ጥገኛ ተህዋስያኑን በመፈለግ ይጀምራል። <ref name=Lancet2013/> [[የሸፊትነክ ቀዳዳ]] የበሽታውን የመጀመሪያና የሁለተኛ ደረጃ ልዩነቱን ለመንገር ይፈለጋል።<ref name=Lancet2013/>

አሰቃቂውን በሽታ ለመከላከል ለአደጋው ተጋላጭ የሆኑትን ሰዎች የቲ.ቢ.ጂ የደም ምርመራ ማካሄድን ያካትታል።<ref name=WHO2013/> በሽታው ገና እንደጀመረ ማለትም  በስርአተ ነርብ ላይ ምልክቶች ከመታየታቸው በፊት ከታወቀ በሽታውን ማዳን ቀላል ነው።<ref name=WHO2013/> የመጀመሪያ ደረጃውን ለማከም [[ፔንታማይዲን]] ወይም [[ሱራሚን]] መድሀኒቶችን መጠቀም ነው።<ref name=WHO2013/> የሁለተኛ ደረጃውን ለማከም  [[ኢፍሎርንቲን]] ወይም [[ኒፉርቲሞክእ]]ና ኢፍሎርንቲን ቅልቅል ለቲ.ቢ.ጂ ይይዛል።<ref name=Lancet2013>{{en}} {{cite journal|last=Kennedy|first=PG|title=Clinical features, diagnosis, and treatment of human African trypanosomiasis (sleeping sickness).|journal=Lancet neurology|date=2013 Feb|volume=12|issue=2|pages=186-94|pmid=23260189}}</ref> ምንም እንኳን  [[ሜላርስፕሮል]] ለሁሉም ቢሰራም ፣ ከፍተኛ የጎንዮሽ ጉዳት ስላለው በተለይ ለ ቲ.ቢ.አር ያገለግላል።<ref name=WHO2013/>

በሽታው ከሰሀራ በታች ባሉ በተወሰኑ የአፍሪካ አገራት ይከሰታል፣ በ36 ሀገራት ውስጥ የሚገኙ 70 ሚሊዮን የሚጠጉ ሰዎች በአደጋ ላይ ናቸው።<ref name=Sim2012>{{en}} {{cite journal|author=Simarro PP, Cecchi G, Franco JR, Paone M, Diarra A, Ruiz-Postigo JA, Fèvre EM, Mattioli RC, Jannin JG |title=Estimating and Mapping the Population at Risk of Sleeping Sickness |journal=PLoS Negl Trop Dis |volume=6|issue=10|pages=e1859|year=2012|doi=10.1371/journal.pntd.0001859}}</ref> በ2010 ለ9000 ሞት መንስኤ ሲሆን ይህም ቁጥር  ከ1990 ማለትም 34,000 ከነበረው የቀነሰ ነው።<ref name=Loz2012>{{en}} {{cite journal|last=Lozano|first=R|title=Global and regional mortality from 235 causes of death for 20 age groups in 1990 and 2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010.|journal=Lancet|date=Dec 15, 2012|volume=380|issue=9859|pages=2095–128|pmid=23245604|doi=10.1016/S0140-6736(12)61728-0}}</ref> በ2012 ውስጥ አዲስ ከተያዙት 7000 ህመምተኞች ጨምሮ በአሁኑ ወቅት በግምት 30,000 ሰዎች በበሽታው ተይዘዋል።<ref name=WHO2013/> ከነዚህ ህሙማን ውስጥ ከ80% የሚበልጠው በ[[ኮንጎ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ]] ውስጥ ነው።<ref name=WHO2013/> በቅርብ ታሪክ ውስጥ ሶስት ዋና ዋና ወረርሽኞች ተነስተዋል፤ አንዱ ከ1896 እስከ 1906 እ.ኤ.አ. በዋናነት [[ዩጋንዳ]] ውስጥና በ[[ኮንጎ ቤዝን]]ና ሁለቱ ደግሞ በበርካታ አፍሪካ ሀገራት ውስጥ የተከሰቱ ሲሆን ይኸውም በ1920ና 1970 እ.ኤ.አ. የተከሰቱት ናቸው።<ref name=WHO2013/> ላሞች እና ሌሎች እንስሳት በሽታውን ሊሸከሙ ይችላሉ፣ እናም በበሽታው ሊያዙ ይችላሉ።<ref name=WHO2013/>

==ማጣቀሻዎች==
<references />

[[መደብ:ሕክምና]]
የአፍሪካ ፈንግል ወይም እንቅልፍ የለሽ የእንስሳትና የሌሎች እንስሳት  ጥገኛ በሽታ  ነው። መንስኤው  በየፈንግል ብሩሲ ዝርያ ጥገኛ ህዋስ አማካኝነት ነው። Medline Plus Encyclopedia - Sleeping sickness ሰዎችን የሚያጠቁ ሁለት አይነት ናቸው፣ ፈንግል ብሩሲ ጋምቢነስ (ቲ.ቢ.ጂ) እና ፈንግል ብሩሲ ሮዲሲንስ (ቲ.ቢ.አር.). ቲ.ቢ.ጂ በሽታው ከተገኘባቸው  ለ98% በላይ መንስኤ ሆኖ ተገኝቶአል።  ሁሉም ሚተላለፉት በተመረዘ  የቆላ ዝንብ አማካኝነት ነው። በአብዛኛው በገጠር ቦታዎች የተለመዱ ናቸው። 

በመጀመሪያ፣ በበሽታው የመጀመሪያ ደረጃ ትኩሳት፣ ራስ ምታት፣ ማሳከክ፣ እና የመገጣጠሚያ ህመም ስሜት ናቸው።  ይህም የሚጀመረው በተነከሱ ከአንድ እስከ ሶስት ሳምንታት ባለው ጊዜ ውስጥ ነው።  ከሳምንታትና ከወራት በኋላ የሁለተኛ ደረጃው ማቃዠት፣ መደንዘዝ፣ መዘባራቅና የእንቅልፍ ችግር በማስከተል ይጀምራል። ምርመራው  በደም ጠብታ ወይም በፍርንትት ፈሳሽ ውስጥ ጥገኛ ተህዋስያኑን በመፈለግ ይጀምራል።  የሸፊትነክ ቀዳዳ የበሽታውን የመጀመሪያና የሁለተኛ ደረጃ ልዩነቱን ለመንገር ይፈለጋል።

አሰቃቂውን በሽታ ለመከላከል ለአደጋው ተጋላጭ የሆኑትን ሰዎች የቲ.ቢ.ጂ የደም ምርመራ ማካሄድን ያካትታል። በሽታው ገና እንደጀመረ ማለትም  በስርአተ ነርብ ላይ ምልክቶች ከመታየታቸው በፊት ከታወቀ በሽታውን ማዳን ቀላል ነው። የመጀመሪያ ደረጃውን ለማከም ፔንታማይዲን ወይም ሱራሚን መድሀኒቶችን መጠቀም ነው። የሁለተኛ ደረጃውን ለማከም  ኢፍሎርንቲን ወይም ኒፉርቲሞክእና ኢፍሎርንቲን ቅልቅል ለቲ.ቢ.ጂ ይይዛል።  ምንም እንኳን  ሜላርስፕሮል ለሁሉም ቢሰራም ፣ ከፍተኛ የጎንዮሽ ጉዳት ስላለው በተለይ ለ ቲ.ቢ.አር ያገለግላል።

በሽታው ከሰሀራ በታች ባሉ በተወሰኑ የአፍሪካ አገራት ይከሰታል፣ በ36 ሀገራት ውስጥ የሚገኙ 70 ሚሊዮን የሚጠጉ ሰዎች በአደጋ ላይ ናቸው።  በ2010 ለ9000 ሞት መንስኤ ሲሆን ይህም ቁጥር  ከ1990 ማለትም 34,000 ከነበረው የቀነሰ ነው።  በ2012 ውስጥ አዲስ ከተያዙት 7000 ህመምተኞች ጨምሮ በአሁኑ ወቅት በግምት 30,000 ሰዎች በበሽታው ተይዘዋል። ከነዚህ ህሙማን ውስጥ ከ80% የሚበልጠው በኮንጎ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ ውስጥ ነው። በቅርብ ታሪክ ውስጥ ሶስት ዋና ዋና ወረርሽኞች ተነስተዋል፤ አንዱ ከ1896 እስከ 1906 እ.ኤ.አ. በዋናነት ዩጋንዳ ውስጥና በኮንጎ ቤዝንና ሁለቱ ደግሞ በበርካታ አፍሪካ ሀገራት ውስጥ የተከሰቱ ሲሆን ይኸውም በ1920ና 1970 እ.ኤ.አ. የተከሰቱት ናቸው። ላሞች እና ሌሎች እንስሳት በሽታውን ሊሸከሙ ይችላሉ፣ እናም በበሽታው ሊያዙ ይችላሉ።

ማጣቀሻዎች

መደብ:ሕክምና