ዓፄ በካፋ
{{የንጉሥ መረጃ
| ስም = ዓፄ በካፋ
| ርዕስ = [[ንጉሠ ነገሥት ዘኢትዮጵያ]]
| ስዕል = bakaffa1.jpg
| የስዕል_ስፋት = 250
| የስዕል_መግለጫ = በካፋ ለእግዚአብሔር ሲሰግድ የሚያሳይ ስዕል
| ግዛት = ከ1721- 1730  እ.ኤ.አ.
| በዓለ_ንግሥ = 
| ቀዳሚ = 
| ተከታይ = ዓፄ [[ዳግማዊ እያሱ]]
| ባለቤት = 
| ልጆች =  ዳግማዊ እያሱ 
| ሙሉ_ስም = መሲህ ሰገድ፣ አድባር ሰገድ (የዙፋን ስሞች)
| ሥርወ-መንግሥት = [[ሰለሞናዊው ሥርወ-መንግሥት|ሰሎሞን]]
| አባት =  [[ቀዳማዊ እያሱ]] 
| እናት = 
| የተወለዱት = 
| የሞቱት = 
| የተቀበሩት = 
| ሀይማኖት = የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ክርስትና
}}

'''ዓጼ በካፋ'''  (የዘውድ ስም "መሲህ ሰገድ " ወይም "አድባር ሰገድ") የነገሡት ከእ.ኤ.አ  ከግንቦት18፣ 1721 እስከ መስከረም 19፣1730 ነበር። በካፋ የ[[ቀዳማዊ እያሱ]] ልጅ ሲሆን  ከሱ ቀድሞ የነገሱት [[ቀዳማዊ ተክለሃይማኖት]]ና [[ሳልሳዊ ዳዊት]] ወንድም ነበር። ትውልዳቸውም ከ ጎዣም(ጎጃም) ይመዘዛል

== አስተዳደጉ ==
ባካፋ ህጻንነቱን ያሳለፈው [[ወህኒ]] አምባ ላይ ነበር።  ሆኖም ግን በንጉስ [[ዮሥጦስ]] መጨረሻ ዘመን አካባቢ በተነሳ ግርግር ሳቢያ ከወህኒ አምልጦ ከ[[ኦሮሞ]] ቡድኖች ስር ተደበቀ። ሳይቆይም በመማረኩ  ለወደፊት እንዳይነገስ አፍንጫው ላይ ጠባሳ ተደረገበት። .<ref>James Bruce, ''Travels to Discover the Source of the Nile'' (1805 edition), vol. 4 pp. 67f</ref>  ነገር ግን በ1721 ወንድሙ  [[ዳዊት ሳልሳዊ]] በመርዝ ስለተገደለ ከነበሩት ተወዳዳሪወች እሱ ተመርጦ ነገሠ።

የአገሪቱን ሃይል መዳከም ተከተሎ በመጣ ድንጋጤ ምክንያት በበካፋ ዘመን የነበረችው ኢትዮጵያ በሴራና ተንኮል የተተበተበች እንደንበር  [[ጄምስ ብሩስ]] ያትታል።  ለዚህ ይመስላል ባካፋ "ዝምተኛ፣ ምስጢረኛ፣ ልቡ የማይገኝና በራሱ ባሪያ ወታደሮችና በራሱ ምስል በሰራቸው ሰወች የተከበበ"  እንደነበር  [[ጄምስ ብሩስ|ሃኪም ይጋቤ]] መዝግቧል።  በንጉሱ ዜና መዋል  ላይ የሰፈረው ጽሁፍ የንጉሱን ቆራጥነትና  መልካም አስተዳደር ቢያሳይም አላማው ግን የተሰወረ እንደነበር ብሩስ ታዝቧል። <ref>Bruce, ''Travels to Discover'', vol. 4 pp.75f</ref>

== ስርዓተ መንግስቱ ==
በንጉስ በካፋ ዘመን ብዙ ጦርነት እንዳልነበረና አብዛኛው የንጉሱ ክንድ ያረፈው የተንሰራፋውን የባላባቱን ሃይል ሰብሮ የመካከለኛው መንግስትን ሃይል በማጠናከር እንደነበር ታሪክ አጥኝው [[ዶናልድ ሌቪን]] ይናገራል። <ref>Donald N. Levine, ''Wax and Gold: Tradition and Innovation in Ethiopian Culture'' (Chicago: University Press, 1965), p. 24</ref> ታሪክ አጥኝው  [[ፓል ሄንዝ]] በበኩሉ ለኢትዮጵያ ታሪክ በካፋ ያበርከተው ታላቁ አስተዋጾ ሁለተኛው ሚስቱ ንግስት [[ምንትዋብ]] እንደነበረች ይዘግባል።.<ref>Paul B. Henze, ''Layers of Time, A History of Ethiopia'' (New York: Palgrave, 2000), p. 104</ref> የ[[ጎንደር]] ከተማን የመጨረሻ ግንቦች  ያሰሩት በካፋና ሚስቱ ምንትዋብ ነበሩ።<ref>Levine, ''Wax and Gold'', p.26</ref> 

[[ስዕል:bakaffabanquet.jpg| left|300px|thumb| የበካፋ ምግብ አዳራሽ፡  የበካፋ የመጀመሪያው ሚስቱ የተጋበዘችው እዚህ ሲሆን  ህንጻውን ያስገነባው እራሱ በካፋ ነው]]
=== የመርዝ ሽብርና የበካፋ መጀመሪያ ሚስት ===
ንጉሱ በካፋ  የመጀመሪያ ሚስቱን ካገባ በኋላ  የዙፋን ተክሊል ደፋላት። ቀጥሎም ለዚህ ስርዓት ክብር ሲባል በአዳራሽ ውስጥ ግብዣ  አድርጎ ሲያበቃ  ሚስቲቱ  ከቀረበው ምግብ እንደበላች ታመመችና  ማታውኑ አረፈች።  ከበካፋ በፊት የነበረው ንጉስ በመርዝ ስለሞተና ይቺም ሚስቱ በዚያው እንደሞተች ከፍተኛ ወሬ ስለተናፈሰ ከፍተኛ ሽብር ከተማይቱን አናወጣት።

=== ከብርሃነ ሞገሴ ጋር እንዴት እንደተገናኙ ===
በካፋ በህዝብ ዘንድ ክብርን ካስገኘለት ስራው አንዱ ብዙ ጊዜውን በመሰዋትና  እራሱን ደብቆ  በግዛቱ ሁሉ እየተዘዋወረ ስህተት የተሰራውን ማቃናቱ ነበር። <ref>[[Edward Ullendorff]], ''The Ethiopians: An Introduction to Country and People'', second edition (London: Oxford Press, 1965), p. 81</ref>  በዚህ ሁኔታ አንድ ቀን ተደብቆ  ከጣና ሃይቅ በስተ ምዕራብ  ሲጓዝ  [[ቋራ]] ላይ ታመመና ከአንድ ገበሬ ቤት አረፈ።  የዚያ ቤት ባለቤት የብርሃነ ሞገሴ  አባት ሲሆኑ እሷም ታማሚውን በካፋ ተንክባክባ ለጤንነት ስላበቃችው ወዲያው አገባት። 

=== ምንትዋብን አገባ ===
ከላይ እንደተጠቀሰው ከመጀመሪያይቱ ሚስት ሞት በኋላ ከፍተኛ ፍርሃትና ሽብር ይታይ ነበር። ይህ በዚህ እንዳለ ነበር  ብርሃነ ሞገሴ  ስሟን ቀይራ በንግስና ስሟ [[ምንትዋብ]] ተብላ [[ፋሲል ግምብ]] የገባችው። በፍርሃትና ጥርጣሬ በተሞላ ከተማ ውስጥ የነበረውን አደገኛ ሴራ ሁሉ ተቋቁማ ነበር ሃይሏን አጠናክራ በኋላም ለከተማይቱ ከፍተኛ አስተዋጾን ያደረገች።    

=== የበካፋ ጥርጣሬ ልክ ማጣት ===
እየተዘዋወረ መቆጣጠሩ አልበቃው ሲል እ.ኤ.አ 1727 ላይ  የህዝቡን ስነ ልቡና ለመፈተን ፈለገ።  ለዚህ እንዲረዳው  ካሰራው ግምብ ውስጥ በመሸሸግ ለብዙ ቀናት ሳይታይ ጠፋ።  በጊዜው የነበሩ መኳንንት በዚ ጉዳይ በመደናገጣቸው  ግርግር ተነሳ። ስለዚህም የከተማው ከንቲባ በቤተመንግስቱ ዙሪያ ዘብ አቆመ። ይህ በዚህ እንዳለ ንጉሱ ከተደበቀበት ወጥቶ ወደ [[ደብረ ብርሃን ስላሴ]] ቤተክርስቲን ፈረሱን ጋለበ።  በሚቀጥለው ቀን ከንቲባው እና ከሱ ጋር አብረውት የሰሩት ሰወች የሞት ፍርድ ተፈረደባቸው።   የበካፋን መጥፋት ተከተሎ  ከንቲባውና ግብረ አበሮቹ ብቻ ሳይሆኑ  የከተማው ህዝቡ ሁሉ  በጣም ተደስቶ እንደነበርና በኋላም በህይወት መኖሩን ሲያውቁ  በከተማይቱ ሽብር ተነስቶ ብዙው ሕዝብ  ከከተያምቱ እንደሸሸ   [[ጄምስ ብሩስ|ሃኪም ይጋቤ]] ይናገራል። ይሁንና  ንጉሱ ይቅርታና ምህርተን ስለፈቀደ ሽብሩ በቶሎ ሊያቆም ችሏል።  ይህን አስመልክቶ  ንጉሱ ሲናገር  የጎንደርን ህዝብ እንደሚወድ ግን ህዝቡ በአጸፋው  እንደሚጠሉት  በምሬት ተናግሯል። .<ref>Richard K.P. Pankhurst, ''History of Ethiopian Towns'' (Wiesbaden: Franz Steiner Verlag, 1982), p. 149.</ref>

=== አዲሱ የታንኳ አይነት ===
በበካፋ ዜና መዋዕል ላይ እንደተመዘገበ <ref>Translated in part by Richard K.P. Pankhurst in ''The Ethiopian Royal Chronicles'' (Addis Ababa: Oxford University Press, 1967).</ref> በ1726 ላይ በመጡ ሁለት ግብጻውያን፣ ድሚጥሮስና ጊዮርጊስ፣  የተሰሩ አዲስ አይነት [[ታንኳ]]ወች በ[[ጣና]] ሃይቅ ላይ እየተንሳፈፉ የብዙን ህዝብ  ልብ ሰርቀዋል። 

== ዘመቻወች ==
በነበረው የሴራና እርስ በርስ ጥርጣሬ ምክንያት በካፋ ዘመን ብዙ ጦርነት አልታየም። ይሁንና  በ[[ዳሞት]]፣ [[በጌምድር]] እና [[ላስታ]] ዘመቻወችን አካሂዷል። የ[[ኦሮሞ]] ቡድኖችንም ሃልይ መግታት ስላልቻለ [[ምስራቅ ሸዋ]] በነኝሁ ቡድኖች ቁጥጥር ስር ዋለ፣ [[ሲዳሞ]]ም በዚሁ ከተቀረው ክፍል የተነጠለው በዚህ ጊዜ ነው፣  [[እንራያ]] የተባለውም የክርስቲያን አገርም የኦሮሞ ቡድኖች ስለተቆጣጠሩት ከዚህ በኋላ  አበቃለት። በዚህ ሁኔታ [[ሸዋ]] እራሱን ችሎ በ[[ንጉስ አብይ]] መተዳደር ጀመረ።  

== ሞት ==
ባካፋ የመጨረሻውን የጎንደር ቤተመንግስት አስገንብቶ   እ.ኤ.አ. መስከረም 19፣ 1730 ላይ በህመም ምክንያት በሞት አረፈ። የተቀበረውም በ[[ደጋ እስጢፋኖስ]]፣ [[ደጋ ደሴት]]፣ [[ጣና ሃይቅ]] ነው።

የልጇ [[ዳግማዊ እያሱ]] ስልጣን እስኪረጋጋ ድረስ፣ ንግስት ምንትዋብ የባሏን  ሞት ለብዙ ጊዜ ደብቃ እንደነበር ታሪክ ይዘግባል።ምክንያቱም ደግሞ ሀገሪቱን የመምራት ፍላጎት ስለነበራት ነው።  <ref>[[Hubert Jules Deschamps]], (sous la direction). ''Histoire générale de l'Afrique noire de Madagascar et de ses archipels'' Tome I : Des origines à 1800. Page 414 P.U.F Paris (1970); 
</ref>

[[ስዕል: bakaffaPalace.jpg| 300px|right|thumb| በንጉሱ የተሰራው የበካፋ ቤተ መንግስት]]

== ማጣቀሻዎች ==
<references/>
{{የኢትዮጵያ ነገሥታት}}

[[መደብ:ዓፄ በካፋ]]
ዓጼ በካፋ  (የዘውድ ስም "መሲህ ሰገድ " ወይም "አድባር ሰገድ") የነገሡት ከእ.ኤ.አ  ከግንቦት18፣ 1721 እስከ መስከረም 19፣1730 ነበር። በካፋ የቀዳማዊ እያሱ ልጅ ሲሆን  ከሱ ቀድሞ የነገሱት ቀዳማዊ ተክለሃይማኖትና ሳልሳዊ ዳዊት ወንድም ነበር። ትውልዳቸውም ከ ጎዣም(ጎጃም) ይመዘዛል

 አስተዳደጉ 
ባካፋ ህጻንነቱን ያሳለፈው ወህኒ አምባ ላይ ነበር።  ሆኖም ግን በንጉስ ዮሥጦስ መጨረሻ ዘመን አካባቢ በተነሳ ግርግር ሳቢያ ከወህኒ አምልጦ ከኦሮሞ ቡድኖች ስር ተደበቀ። ሳይቆይም በመማረኩ  ለወደፊት እንዳይነገስ አፍንጫው ላይ ጠባሳ ተደረገበት። .James Bruce, Travels to Discover the Source of the Nile (1805 edition), vol. 4 pp. 67f  ነገር ግን በ1721 ወንድሙ  ዳዊት ሳልሳዊ በመርዝ ስለተገደለ ከነበሩት ተወዳዳሪወች እሱ ተመርጦ ነገሠ።

የአገሪቱን ሃይል መዳከም ተከተሎ በመጣ ድንጋጤ ምክንያት በበካፋ ዘመን የነበረችው ኢትዮጵያ በሴራና ተንኮል የተተበተበች እንደንበር  ጄምስ ብሩስ ያትታል።  ለዚህ ይመስላል ባካፋ "ዝምተኛ፣ ምስጢረኛ፣ ልቡ የማይገኝና በራሱ ባሪያ ወታደሮችና በራሱ ምስል በሰራቸው ሰወች የተከበበ"  እንደነበር  ሃኪም ይጋቤ መዝግቧል።  በንጉሱ ዜና መዋል  ላይ የሰፈረው ጽሁፍ የንጉሱን ቆራጥነትና  መልካም አስተዳደር ቢያሳይም አላማው ግን የተሰወረ እንደነበር ብሩስ ታዝቧል። Bruce, Travels to Discover, vol. 4 pp.75f

 ስርዓተ መንግስቱ 
በንጉስ በካፋ ዘመን ብዙ ጦርነት እንዳልነበረና አብዛኛው የንጉሱ ክንድ ያረፈው የተንሰራፋውን የባላባቱን ሃይል ሰብሮ የመካከለኛው መንግስትን ሃይል በማጠናከር እንደነበር ታሪክ አጥኝው ዶናልድ ሌቪን ይናገራል። Donald N. Levine, Wax and Gold: Tradition and Innovation in Ethiopian Culture (Chicago: University Press, 1965), p. 24 ታሪክ አጥኝው  ፓል ሄንዝ በበኩሉ ለኢትዮጵያ ታሪክ በካፋ ያበርከተው ታላቁ አስተዋጾ ሁለተኛው ሚስቱ ንግስት ምንትዋብ እንደነበረች ይዘግባል።.Paul B. Henze, Layers of Time, A History of Ethiopia (New York: Palgrave, 2000), p. 104 የጎንደር ከተማን የመጨረሻ ግንቦች  ያሰሩት በካፋና ሚስቱ ምንትዋብ ነበሩ።Levine, Wax and Gold, p.26 

 left|300px|thumb| የበካፋ ምግብ አዳራሽ፡  የበካፋ የመጀመሪያው ሚስቱ የተጋበዘችው እዚህ ሲሆን  ህንጻውን ያስገነባው እራሱ በካፋ ነው
 የመርዝ ሽብርና የበካፋ መጀመሪያ ሚስት 
ንጉሱ በካፋ  የመጀመሪያ ሚስቱን ካገባ በኋላ  የዙፋን ተክሊል ደፋላት። ቀጥሎም ለዚህ ስርዓት ክብር ሲባል በአዳራሽ ውስጥ ግብዣ  አድርጎ ሲያበቃ  ሚስቲቱ  ከቀረበው ምግብ እንደበላች ታመመችና  ማታውኑ አረፈች።  ከበካፋ በፊት የነበረው ንጉስ በመርዝ ስለሞተና ይቺም ሚስቱ በዚያው እንደሞተች ከፍተኛ ወሬ ስለተናፈሰ ከፍተኛ ሽብር ከተማይቱን አናወጣት።

 ከብርሃነ ሞገሴ ጋር እንዴት እንደተገናኙ 
በካፋ በህዝብ ዘንድ ክብርን ካስገኘለት ስራው አንዱ ብዙ ጊዜውን በመሰዋትና  እራሱን ደብቆ  በግዛቱ ሁሉ እየተዘዋወረ ስህተት የተሰራውን ማቃናቱ ነበር። Edward Ullendorff, The Ethiopians: An Introduction to Country and People, second edition (London: Oxford Press, 1965), p. 81  በዚህ ሁኔታ አንድ ቀን ተደብቆ  ከጣና ሃይቅ በስተ ምዕራብ  ሲጓዝ  ቋራ ላይ ታመመና ከአንድ ገበሬ ቤት አረፈ።  የዚያ ቤት ባለቤት የብርሃነ ሞገሴ  አባት ሲሆኑ እሷም ታማሚውን በካፋ ተንክባክባ ለጤንነት ስላበቃችው ወዲያው አገባት። 

 ምንትዋብን አገባ 
ከላይ እንደተጠቀሰው ከመጀመሪያይቱ ሚስት ሞት በኋላ ከፍተኛ ፍርሃትና ሽብር ይታይ ነበር። ይህ በዚህ እንዳለ ነበር  ብርሃነ ሞገሴ  ስሟን ቀይራ በንግስና ስሟ ምንትዋብ ተብላ ፋሲል ግምብ የገባችው። በፍርሃትና ጥርጣሬ በተሞላ ከተማ ውስጥ የነበረውን አደገኛ ሴራ ሁሉ ተቋቁማ ነበር ሃይሏን አጠናክራ በኋላም ለከተማይቱ ከፍተኛ አስተዋጾን ያደረገች።    

 የበካፋ ጥርጣሬ ልክ ማጣት 
እየተዘዋወረ መቆጣጠሩ አልበቃው ሲል እ.ኤ.አ 1727 ላይ  የህዝቡን ስነ ልቡና ለመፈተን ፈለገ።  ለዚህ እንዲረዳው  ካሰራው ግምብ ውስጥ በመሸሸግ ለብዙ ቀናት ሳይታይ ጠፋ።  በጊዜው የነበሩ መኳንንት በዚ ጉዳይ በመደናገጣቸው  ግርግር ተነሳ። ስለዚህም የከተማው ከንቲባ በቤተመንግስቱ ዙሪያ ዘብ አቆመ። ይህ በዚህ እንዳለ ንጉሱ ከተደበቀበት ወጥቶ ወደ ደብረ ብርሃን ስላሴ ቤተክርስቲን ፈረሱን ጋለበ።  በሚቀጥለው ቀን ከንቲባው እና ከሱ ጋር አብረውት የሰሩት ሰወች የሞት ፍርድ ተፈረደባቸው።   የበካፋን መጥፋት ተከተሎ  ከንቲባውና ግብረ አበሮቹ ብቻ ሳይሆኑ  የከተማው ህዝቡ ሁሉ  በጣም ተደስቶ እንደነበርና በኋላም በህይወት መኖሩን ሲያውቁ  በከተማይቱ ሽብር ተነስቶ ብዙው ሕዝብ  ከከተያምቱ እንደሸሸ   ሃኪም ይጋቤ ይናገራል። ይሁንና  ንጉሱ ይቅርታና ምህርተን ስለፈቀደ ሽብሩ በቶሎ ሊያቆም ችሏል።  ይህን አስመልክቶ  ንጉሱ ሲናገር  የጎንደርን ህዝብ እንደሚወድ ግን ህዝቡ በአጸፋው  እንደሚጠሉት  በምሬት ተናግሯል። .Richard K.P. Pankhurst, History of Ethiopian Towns (Wiesbaden: Franz Steiner Verlag, 1982), p. 149.

 አዲሱ የታንኳ አይነት 
በበካፋ ዜና መዋዕል ላይ እንደተመዘገበ Translated in part by Richard K.P. Pankhurst in The Ethiopian Royal Chronicles (Addis Ababa: Oxford University Press, 1967). በ1726 ላይ በመጡ ሁለት ግብጻውያን፣ ድሚጥሮስና ጊዮርጊስ፣  የተሰሩ አዲስ አይነት ታንኳወች በጣና ሃይቅ ላይ እየተንሳፈፉ የብዙን ህዝብ  ልብ ሰርቀዋል። 

 ዘመቻወች 
በነበረው የሴራና እርስ በርስ ጥርጣሬ ምክንያት በካፋ ዘመን ብዙ ጦርነት አልታየም። ይሁንና  በዳሞት፣ በጌምድር እና ላስታ ዘመቻወችን አካሂዷል። የኦሮሞ ቡድኖችንም ሃልይ መግታት ስላልቻለ ምስራቅ ሸዋ በነኝሁ ቡድኖች ቁጥጥር ስር ዋለ፣ ሲዳሞም በዚሁ ከተቀረው ክፍል የተነጠለው በዚህ ጊዜ ነው፣  እንራያ የተባለውም የክርስቲያን አገርም የኦሮሞ ቡድኖች ስለተቆጣጠሩት ከዚህ በኋላ  አበቃለት። በዚህ ሁኔታ ሸዋ እራሱን ችሎ በንጉስ አብይ መተዳደር ጀመረ።  

 ሞት 
ባካፋ የመጨረሻውን የጎንደር ቤተመንግስት አስገንብቶ   እ.ኤ.አ. መስከረም 19፣ 1730 ላይ በህመም ምክንያት በሞት አረፈ። የተቀበረውም በደጋ እስጢፋኖስ፣ ደጋ ደሴት፣ ጣና ሃይቅ ነው።

የልጇ ዳግማዊ እያሱ ስልጣን እስኪረጋጋ ድረስ፣ ንግስት ምንትዋብ የባሏን  ሞት ለብዙ ጊዜ ደብቃ እንደነበር ታሪክ ይዘግባል።ምክንያቱም ደግሞ ሀገሪቱን የመምራት ፍላጎት ስለነበራት ነው።  Hubert Jules Deschamps, (sous la direction). Histoire générale de l'Afrique noire de Madagascar et de ses archipels Tome I : Des origines à 1800. Page 414 P.U.F Paris (1970); 

 300px|right|thumb| በንጉሱ የተሰራው የበካፋ ቤተ መንግስት

 ማጣቀሻዎች 

መደብ:ዓፄ በካፋ