ሱፐርኖቫ
[[ስዕል:SN2005cs.jpg|alt=Photograph of supernova in another galaxy. The supernova is pointed by the arrow. The other bright spots are stars of our own galaxy that happen to be in front of the other galaxy|right|300x300px| በሌላ ጋላክሲ ውስጥ የሱፐርኖቫ ፎቶግራፍ። ሱፐርኖቫው በቀስት ይጠቁማል. ሌሎቹ ብሩህ ቦታዎች ከሌላው ጋላክሲ ፊት ለፊት ያሉ የራሳችን ጋላክሲ ኮከቦች ናቸው።]]
'''ሱፐርኖቫ''' የግዙፉ ኮከብ ፍንዳታ ነው። ብዙውን ጊዜ የሚከሰተው በኮከብ ውስጥ ያለው የኑክሌር ውህደት ዋናውን ከራሱ የስበት ኃይል ጋር መያዝ በማይችልበት ጊዜ ነው። <ref>This is the cause of all types of supernova except type Ia.</ref> ዋናው ይወድቃል፣ እና ከዚያ ይፈነዳል።

ሱፐርኖቫን የሚሠሩት ትላልቅ ኮከቦች ሃይፐር ጂያንት ሲሆኑ ትናንሾቹ ደግሞ ሱፐር ጋይንት ናቸው። እነሱ [[ግዝፈት|ግዙፍ]] ናቸው፡ በስበት [[ግስበት|ኃይል]] ምክንያት ኃይላቸውን በፍጥነት ይጠቀማሉ። በተለምዶ የሚኖሩት ለጥቂት ሚሊዮን ዓመታት ብቻ ነው.

በፍንዳታው ወቅት፣ በሱፐርኖቫ የሚመነጨው አጠቃላይ ሃይል [[ረጨት|የጋላክሲውን]] አጠቃላይ ውጤት በአጭሩ ሊያልፍ ይችላል። በፀሐይ መሰል ኮከብ ዕድሜ ልክ ኃይልን ያመነጫሉ ። <ref> Giacobbe, Frederick W. 2005. How a Type II supernova explodes. ''Electronic Journal of Theoretical Physics'' '''2''' (6): 30–38. </ref> ፍንዳታው እስከ 30,000 ኪሎ ሜትር በሰአት ወይም በብርሃን ፍጥነት 10% የሚሆነውን የከዋክብት ቁሳቁሱን ከኮከቡ ይርቃል። <ref>Heger, Alexander ''et al'' 2003. How massive single stars end their life. ''Astrophysical Journal''. '''591''': 288. </ref> ይህ የድንጋጤ ማዕበልን ወደ አካባቢው ኢንተርስቴላር መካከለኛ ያደርገዋል። ይህ እንደ ሱፐርኖቫ ቀሪዎች የምንመለከታቸው የጋዝ እና የአቧራ ቅርፊት እየሰፋ ይሄዳል። ከተፈነዳ በኋላ የቀረው ጥቁር ጉድጓድ ወይም የኒውትሮን ኮከብ ይሆናል.

አብዛኞቹ ኮከቦች ትንሽ ናቸው እና አይፈነዱም. ከቀይ ግዙፉ ደረጃቸው በኋላ እየቀዘቀዙ እና እየቀነሱ እና ነጭ ድንክ ኮከቦች ይሆናሉ። <ref name="nasa">{{Cite web|url=http://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/snr.html|title=Supernova|last=Tyler|first=Pat|date=26 June 2003|publisher=NASA HEASARC: Education and Public Information|accessdate=29 January 2013}}</ref>

የሱፐርኖቫ ፍንዳታዎች እምብዛም አይከሰቱም. ለመጨረሻ ጊዜ ሰዎች በራሳችን [[ረጨት|ጋላክሲ]] ውስጥ ሱፐርኖቫ ያዩት [[ሚልኪ ዌይ|ፍኖተ ሐሊብ]] በ [[1604 እ.ኤ.አ.|1604]] ዓ.ም. በሌሎች ጋላክሲዎች ውስጥ ሱፐርኖቫስን ማየት እንችላለን። በሌሎች ጋላክሲዎች ውስጥ በየዓመቱ 300 ሱፐርኖቫዎችን እናያለን, ምክንያቱም ብዙ ጋላክሲዎች አሉ. አንዳንድ ጊዜ ከጠቅላላው የጋላክሲው ክፍል የበለጠ ብሩህ ናቸው.

== ዓይነቶች ==
ሱፐርኖቫስ አብዛኛውን ጊዜ ወደ '''ዓይነት I''' እና '''ዓይነት II''' ሱፐርኖቫስ ይከፋፈላል። <ref name="gsu">{{Cite web|url=http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/astro/snovcn.html|title=Supernovae|publisher=Georgia State University|accessdate=29 January 2013}}</ref>

'''ዓይነት I''' ሱፐርኖቫዎች በውስጣቸው [[ሀይድሮጅን|ሃይድሮጂን]] እንደሌላቸው የሚያሳዩ የመምጠጥ መስመሮች አሏቸው። '''ዓይነት Ia''' supernovas ለአጭር ጊዜ በጣም ብሩህ ናቸው. ከዚያም በጣም በፍጥነት ያነሰ ብሩህ ይሆናሉ. የ Ia supernovas አይነት የሚከሰተው ነጭ ድንክ ኮከብ አንድ ትልቅ ኮከብ ሲዞር ነው። አንዳንድ ጊዜ ነጭው ድንክ ኮከብ [[ቁስ አካል|ጉዳዩን]] ከትልቅ ኮከብ ያጠባል. ነጭው ድንክ ከጊዜ በኋላ ከፀሐይ [[ግዝፈት|ክብደት]] 1.4 እጥፍ ገደማ ሲደርስ [https://simple.wiktionary.org/wiki/collapse ይወድቃል] ። ይህ ብዙ ኃይል እና ብርሃን ይፈጥራል, ለዚህም ነው ሱፐርኖቫስ በጣም ብሩህ የሆነው. ዓይነት 1a በአብዛኛው ተመሳሳይ ብሩህነት አላቸው። ይህም ወደ አስተናጋጅ ጋላክሲዎቻቸው ያለውን ርቀት ለመለካት እንደ ሁለተኛ ደረጃ መደበኛ ሻማ እንዲጠቀሙ ያስችላቸዋል. <ref>{{Cite journal|last=Colgate|first=Stirling A.|date=1979|title=Supernovae as a standard candle for cosmology|journal=The Astrophysical Journal|volume=232|issue=1|pages=404–408|bibcode=1979ApJ...232..404C|doi=10.1086/157300}}</ref>

'''ዓይነት II''' ሱፐርኖቫዎች በውስጣቸው ሃይድሮጂን እንዳለ የሚያሳዩ የመምጠጥ መስመሮች አሏቸው። አንድ ኮከብ ቢያንስ 8 ጊዜ, እና ከ 40-50 ጊዜ ያልበለጠ, የፀሐይን ብዛት ለዚህ አይነት ፍንዳታ ሊኖረው ይገባል. <ref name="science304">{{Cite journal|last=Gilmore|first=Gerry|title=The short spectacular life of a superstar|journal=Science|date=2004|volume=304|issue=5697|pages=1915–1916|doi=10.1126/science.1100370|pmid=15218132}}</ref>

እንደ ፀሐይ ባለ ኮከብ ውስጥ የኑክሌር ውህደት [[ሀይድሮጅን|ሃይድሮጅን]] ወደ [[ሒሊየም|ሂሊየም]] ይለውጠዋል. በትላልቅ ኮከቦች ውስጥ, [[ሒሊየም|ሂሊየም]] ወደ [[ካርቦን]], ከዚያም [[ኦክሲጅን]], ወዘተ ይለወጣል. ኮከቡ [[ብረት|የብረት]] እና [[ኒኬል|የኒኬል]] እምብርት እስኪፈጠር ድረስ ከጊዜ ወደ ጊዜ እየጨመረ የሚሄደውን የጅምላ ንጥረ ነገሮችን ያዋህዳል። የብረት ወይም የኒኬል ውህደት ምንም የተጣራ የኃይል ውጤት አያመጣም, ስለዚህ ምንም ተጨማሪ ውህደት ሊፈጠር አይችልም. ከመዋሃድ ሂደት የሚወጣው ሃይል ሲደበዝዝ የስበት ውድቀትን መቋቋም አይችልም። የኮር መውደቅ በጣም ፈጣን ነው (የብርሃን ፍጥነት 23% ገደማ) ከፍተኛ አስደንጋጭ ሞገድ ይፈጠራል። ከብረት የበለጠ ክብደት ያላቸው ንጥረ ነገሮች በሚፈጠሩበት ጊዜ እጅግ በጣም ከፍተኛ የሙቀት መጠን እና ግፊት ለአጭር ጊዜ በቂ ጊዜ ይቆያል። <ref>{{Cite web|last=Staff|date=2006-09-07|url=http://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/objects/snrs/snrstext.html|title=Introduction to Supernova Remnants|publisher=NASA Goddard/SAO|accessdate=2007-05-01|archivedate=2020-05-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200528205721/https://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/objects/snrs/snrstext.html}}</ref> በኮከቡ የመጀመሪያ መጠን ላይ በመመርኮዝ የዋናው ቅሪቶች የኒውትሮን ኮከብ ወይም ጥቁር ጉድጓድ ይፈጥራሉ .

== ሱፐርኖቫስ እና ህይወት ==
ያለ ሱፐርኖቫስ በምድር ላይ ሕይወት አይኖርም ነበር. ምክንያቱም ብዙዎቹ [[ንጥረ ነገር|የኬሚካላዊ ንጥረ ነገሮች]] በሱፐርኖቫ ፍንዳታዎች ውስጥ ተሠርተዋል. እነዚህም "ከባድ ንጥረ ነገሮች" ይባላሉ. ሕይወት ያላቸውን ነገሮች ለመሥራት ከባድ ንጥረ ነገሮች ያስፈልጋሉ። ሱፐርኖቫ ብቸኛው ተፈጥሯዊ መንገድ ነው ከባድ ንጥረ ነገሮች ሊሠሩ የሚችሉት . ሌሎች ንጥረ ነገሮች የተፈጠሩት በከዋክብት ውህደት ነው። ከባድ ንጥረ ነገሮች እንዲፈጠሩ በጣም ከፍተኛ ሙቀት እና ግፊት ያስፈልጋቸዋል. በማቾ ሱፐርኖቫ ፍንዳታ የሙቀት መጠኑ እና ግፊቱ በጣም ከፍተኛ ስለሆነ ከባድ ንጥረ ነገሮች ሊፈጠሩ ይችላሉ። ሳይንቲስቶች ይህን ''ሱፐርኖቫ ኑክሊዮሲንተሲስ'' ብለው ይጠሩታል።

የሱፐርኖቫ ፍንዳታ ወደ ምድር በጣም ቅርብ ከሆነ አደገኛ ሊሆን ይችላል. ፍንዳታው በጣም ትልቅ ነው እና ብዙ አይነት አደገኛ [[ጨረራ|ጨረሮች]] ተፈጥረዋል. ግን መፍራት የለብንም. በጣም ትላልቅ ኮከቦች ብቻ እንደ ሱፐርኖቫስ ሊፈነዱ ይችላሉ. በመሬት አቅራቢያ ምንም ትልቅ ከዋክብት የሉም እና ቢኖሩ ኖሮ ለመከሰቱ በሚሊዮን የሚቆጠሩ ዓመታት ይወስዳል።

== አስፈላጊ ሱፐርኖቫስ ==
SN 1572 በታይኮ ብራሄ ታይቷል። ይህ ሱፐርኖቫ የስነ ፈለክ ተመራማሪዎች በጠፈር ላይ ያሉ ነገሮች ሊለወጡ እንደሚችሉ እንዲያውቁ ረድቷቸዋል። <ref name="sciencedaily">{{Cite web|url=http://www.sciencedaily.com/releases/2008/12/081203133809.htm|title=Blast from the past: astronomers resurrect 16th-century supernova|publisher=Science Daily|date=4 December 2008|author=Calar Alto Observatory-CAHA|accessdate=29 January 2013}}</ref> SN 1604 [[ዮሐንስ ከፕለር|በጆሃንስ ኬፕለር]] ታይቷል። ያለ [[ቴሌስኮፕ]] ከምድር ሰሜናዊ ንፍቀ ክበብ ለመመልከት የመጨረሻው ሱፐርኖቫ ነበር. <ref name="seds">{{Cite web|url=http://spider.seds.org/spider/Vars/sn1604.html|title=SN 1604, Kepler's Supernova|author=Frommert|accessdate=29 January 2013}}</ref> SN 1987A ብቸኛው ሱፐርኖቫ ነው, በጣም ቅርብ ከመሆኑ የተነሳ ሳይንቲስቶች ኒውትሪኖስን ከእሱ ማግኘት ይችላሉ. <ref name="uci">{{Cite web|url=http://sn1987a-20th.physics.uci.edu/|title=Twenty Years after SN1987a|date=25 February 2007|accessdate=29 January 2013|archivedate=23 May 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130523100833/http://sn1987a-20th.physics.uci.edu/}}</ref> SN 1987A ደግሞ ያለ ቴሌስኮፕ ለማየት በቂ ብሩህ ነበር። በደቡባዊ ንፍቀ ክበብ የሚኖሩ ሰዎች አይተውታል።

== በምድር ላይ ተጽእኖዎች ==
ምድር ያለፉት ሱፐርኖቫዎች አሻራዎች አሏት። የራዲዮአክቲቭ ብረት -60, የሱፐርኖቫ ፍርስራሽ ጠንካራ አመላካች, በመላው ዓለም በባህር ወለል ውስጥ ተቀብሯል.

"አካባቢያዊ አረፋ" 600 የብርሃን ዓመታት ርቀት ያለው ሙቅ ጋዝ ያለው ፊኛ ክልል ነው። [[የፀሐይ ሥርዓተ ፈለክ|የፀሃይ ስርአትን]] ይከብባል እና የከዋክብት ሰፈርን ይቆጣጠራል። በአቅራቢያው በሚገኝ ተንቀሳቃሽ የከዋክብት ስብስብ ውስጥ በፈነዳው ከደርዘን በላይ ሱፐርኖቫዎች የተፈጠረ ነው። ይህ የሆነው ከ2.3 ሚሊዮን እስከ 1.5 ሚሊዮን ዓመታት በፊት ነው። <ref>Webb, Jonathan 2015. Exploding stars left recent, radioactive mark on Earth. ''BBC News'' Science & Environment. </ref> ይህ ከፕሊስቶሴን የበረዶ ዘመን መጀመሪያ ጋር ይዛመዳል። ግንኙነቱ በአጋጣሚ ሊሆን ይችላል.
[[መደብ:Pages with unreviewed translations]]
ሱፐርኖቫ የግዙፉ ኮከብ ፍንዳታ ነው። ብዙውን ጊዜ የሚከሰተው በኮከብ ውስጥ ያለው የኑክሌር ውህደት ዋናውን ከራሱ የስበት ኃይል ጋር መያዝ በማይችልበት ጊዜ ነው። This is the cause of all types of supernova except type Ia. ዋናው ይወድቃል፣ እና ከዚያ ይፈነዳል።

ሱፐርኖቫን የሚሠሩት ትላልቅ ኮከቦች ሃይፐር ጂያንት ሲሆኑ ትናንሾቹ ደግሞ ሱፐር ጋይንት ናቸው። እነሱ ግዙፍ ናቸው፡ በስበት ኃይል ምክንያት ኃይላቸውን በፍጥነት ይጠቀማሉ። በተለምዶ የሚኖሩት ለጥቂት ሚሊዮን ዓመታት ብቻ ነው.

በፍንዳታው ወቅት፣ በሱፐርኖቫ የሚመነጨው አጠቃላይ ሃይል የጋላክሲውን አጠቃላይ ውጤት በአጭሩ ሊያልፍ ይችላል። በፀሐይ መሰል ኮከብ ዕድሜ ልክ ኃይልን ያመነጫሉ ።  Giacobbe, Frederick W. 2005. How a Type II supernova explodes. Electronic Journal of Theoretical Physics 2 (6): 30–38.  ፍንዳታው እስከ 30,000 ኪሎ ሜትር በሰአት ወይም በብርሃን ፍጥነት 10% የሚሆነውን የከዋክብት ቁሳቁሱን ከኮከቡ ይርቃል። Heger, Alexander et al 2003. How massive single stars end their life. Astrophysical Journal. 591: 288.  ይህ የድንጋጤ ማዕበልን ወደ አካባቢው ኢንተርስቴላር መካከለኛ ያደርገዋል። ይህ እንደ ሱፐርኖቫ ቀሪዎች የምንመለከታቸው የጋዝ እና የአቧራ ቅርፊት እየሰፋ ይሄዳል። ከተፈነዳ በኋላ የቀረው ጥቁር ጉድጓድ ወይም የኒውትሮን ኮከብ ይሆናል.

አብዛኞቹ ኮከቦች ትንሽ ናቸው እና አይፈነዱም. ከቀይ ግዙፉ ደረጃቸው በኋላ እየቀዘቀዙ እና እየቀነሱ እና ነጭ ድንክ ኮከቦች ይሆናሉ። 

የሱፐርኖቫ ፍንዳታዎች እምብዛም አይከሰቱም. ለመጨረሻ ጊዜ ሰዎች በራሳችን ጋላክሲ ውስጥ ሱፐርኖቫ ያዩት ፍኖተ ሐሊብ በ 1604 ዓ.ም. በሌሎች ጋላክሲዎች ውስጥ ሱፐርኖቫስን ማየት እንችላለን። በሌሎች ጋላክሲዎች ውስጥ በየዓመቱ 300 ሱፐርኖቫዎችን እናያለን, ምክንያቱም ብዙ ጋላክሲዎች አሉ. አንዳንድ ጊዜ ከጠቅላላው የጋላክሲው ክፍል የበለጠ ብሩህ ናቸው.

 ዓይነቶች 
ሱፐርኖቫስ አብዛኛውን ጊዜ ወደ ዓይነት I እና ዓይነት II ሱፐርኖቫስ ይከፋፈላል። 

ዓይነት I ሱፐርኖቫዎች በውስጣቸው ሃይድሮጂን እንደሌላቸው የሚያሳዩ የመምጠጥ መስመሮች አሏቸው። ዓይነት Ia supernovas ለአጭር ጊዜ በጣም ብሩህ ናቸው. ከዚያም በጣም በፍጥነት ያነሰ ብሩህ ይሆናሉ. የ Ia supernovas አይነት የሚከሰተው ነጭ ድንክ ኮከብ አንድ ትልቅ ኮከብ ሲዞር ነው። አንዳንድ ጊዜ ነጭው ድንክ ኮከብ ጉዳዩን ከትልቅ ኮከብ ያጠባል. ነጭው ድንክ ከጊዜ በኋላ ከፀሐይ ክብደት 1.4 እጥፍ ገደማ ሲደርስ ይወድቃል ። ይህ ብዙ ኃይል እና ብርሃን ይፈጥራል, ለዚህም ነው ሱፐርኖቫስ በጣም ብሩህ የሆነው. ዓይነት 1a በአብዛኛው ተመሳሳይ ብሩህነት አላቸው። ይህም ወደ አስተናጋጅ ጋላክሲዎቻቸው ያለውን ርቀት ለመለካት እንደ ሁለተኛ ደረጃ መደበኛ ሻማ እንዲጠቀሙ ያስችላቸዋል. 

ዓይነት II ሱፐርኖቫዎች በውስጣቸው ሃይድሮጂን እንዳለ የሚያሳዩ የመምጠጥ መስመሮች አሏቸው። አንድ ኮከብ ቢያንስ 8 ጊዜ, እና ከ 40-50 ጊዜ ያልበለጠ, የፀሐይን ብዛት ለዚህ አይነት ፍንዳታ ሊኖረው ይገባል. 

እንደ ፀሐይ ባለ ኮከብ ውስጥ የኑክሌር ውህደት ሃይድሮጅን ወደ ሂሊየም ይለውጠዋል. በትላልቅ ኮከቦች ውስጥ, ሂሊየም ወደ ካርቦን, ከዚያም ኦክሲጅን, ወዘተ ይለወጣል. ኮከቡ የብረት እና የኒኬል እምብርት እስኪፈጠር ድረስ ከጊዜ ወደ ጊዜ እየጨመረ የሚሄደውን የጅምላ ንጥረ ነገሮችን ያዋህዳል። የብረት ወይም የኒኬል ውህደት ምንም የተጣራ የኃይል ውጤት አያመጣም, ስለዚህ ምንም ተጨማሪ ውህደት ሊፈጠር አይችልም. ከመዋሃድ ሂደት የሚወጣው ሃይል ሲደበዝዝ የስበት ውድቀትን መቋቋም አይችልም። የኮር መውደቅ በጣም ፈጣን ነው (የብርሃን ፍጥነት 23% ገደማ) ከፍተኛ አስደንጋጭ ሞገድ ይፈጠራል። ከብረት የበለጠ ክብደት ያላቸው ንጥረ ነገሮች በሚፈጠሩበት ጊዜ እጅግ በጣም ከፍተኛ የሙቀት መጠን እና ግፊት ለአጭር ጊዜ በቂ ጊዜ ይቆያል።  በኮከቡ የመጀመሪያ መጠን ላይ በመመርኮዝ የዋናው ቅሪቶች የኒውትሮን ኮከብ ወይም ጥቁር ጉድጓድ ይፈጥራሉ .

 ሱፐርኖቫስ እና ህይወት 
ያለ ሱፐርኖቫስ በምድር ላይ ሕይወት አይኖርም ነበር. ምክንያቱም ብዙዎቹ የኬሚካላዊ ንጥረ ነገሮች በሱፐርኖቫ ፍንዳታዎች ውስጥ ተሠርተዋል. እነዚህም "ከባድ ንጥረ ነገሮች" ይባላሉ. ሕይወት ያላቸውን ነገሮች ለመሥራት ከባድ ንጥረ ነገሮች ያስፈልጋሉ። ሱፐርኖቫ ብቸኛው ተፈጥሯዊ መንገድ ነው ከባድ ንጥረ ነገሮች ሊሠሩ የሚችሉት . ሌሎች ንጥረ ነገሮች የተፈጠሩት በከዋክብት ውህደት ነው። ከባድ ንጥረ ነገሮች እንዲፈጠሩ በጣም ከፍተኛ ሙቀት እና ግፊት ያስፈልጋቸዋል. በማቾ ሱፐርኖቫ ፍንዳታ የሙቀት መጠኑ እና ግፊቱ በጣም ከፍተኛ ስለሆነ ከባድ ንጥረ ነገሮች ሊፈጠሩ ይችላሉ። ሳይንቲስቶች ይህን ሱፐርኖቫ ኑክሊዮሲንተሲስ ብለው ይጠሩታል።

የሱፐርኖቫ ፍንዳታ ወደ ምድር በጣም ቅርብ ከሆነ አደገኛ ሊሆን ይችላል. ፍንዳታው በጣም ትልቅ ነው እና ብዙ አይነት አደገኛ ጨረሮች ተፈጥረዋል. ግን መፍራት የለብንም. በጣም ትላልቅ ኮከቦች ብቻ እንደ ሱፐርኖቫስ ሊፈነዱ ይችላሉ. በመሬት አቅራቢያ ምንም ትልቅ ከዋክብት የሉም እና ቢኖሩ ኖሮ ለመከሰቱ በሚሊዮን የሚቆጠሩ ዓመታት ይወስዳል።

 አስፈላጊ ሱፐርኖቫስ 
SN 1572 በታይኮ ብራሄ ታይቷል። ይህ ሱፐርኖቫ የስነ ፈለክ ተመራማሪዎች በጠፈር ላይ ያሉ ነገሮች ሊለወጡ እንደሚችሉ እንዲያውቁ ረድቷቸዋል።  SN 1604 በጆሃንስ ኬፕለር ታይቷል። ያለ ቴሌስኮፕ ከምድር ሰሜናዊ ንፍቀ ክበብ ለመመልከት የመጨረሻው ሱፐርኖቫ ነበር.  SN 1987A ብቸኛው ሱፐርኖቫ ነው, በጣም ቅርብ ከመሆኑ የተነሳ ሳይንቲስቶች ኒውትሪኖስን ከእሱ ማግኘት ይችላሉ.  SN 1987A ደግሞ ያለ ቴሌስኮፕ ለማየት በቂ ብሩህ ነበር። በደቡባዊ ንፍቀ ክበብ የሚኖሩ ሰዎች አይተውታል።

 በምድር ላይ ተጽእኖዎች 
ምድር ያለፉት ሱፐርኖቫዎች አሻራዎች አሏት። የራዲዮአክቲቭ ብረት -60, የሱፐርኖቫ ፍርስራሽ ጠንካራ አመላካች, በመላው ዓለም በባህር ወለል ውስጥ ተቀብሯል.

"አካባቢያዊ አረፋ" 600 የብርሃን ዓመታት ርቀት ያለው ሙቅ ጋዝ ያለው ፊኛ ክልል ነው። የፀሃይ ስርአትን ይከብባል እና የከዋክብት ሰፈርን ይቆጣጠራል። በአቅራቢያው በሚገኝ ተንቀሳቃሽ የከዋክብት ስብስብ ውስጥ በፈነዳው ከደርዘን በላይ ሱፐርኖቫዎች የተፈጠረ ነው። ይህ የሆነው ከ2.3 ሚሊዮን እስከ 1.5 ሚሊዮን ዓመታት በፊት ነው። Webb, Jonathan 2015. Exploding stars left recent, radioactive mark on Earth. BBC News Science & Environment.  ይህ ከፕሊስቶሴን የበረዶ ዘመን መጀመሪያ ጋር ይዛመዳል። ግንኙነቱ በአጋጣሚ ሊሆን ይችላል.
መደብ:Pages with unreviewed translations