ሊሻሊሾ
{{taxobox
|name = ሊሻሊሾ
|image = Amaranthus caudatus0.jpg
|color= lightgreen
|regnum = [[አትክልት]] Plantae
|unranked_divisio = [[ክንንብ ዘር]] Angiosperms
|unranked_classis = [[ሁለት ክክ]] Eudicots
|unranked_ordo = Core eudicots
|ordo = [[የወገርት ክፍለመደብ]]
|familia = [[የአልማ አስተኔ]] Amaranthaceae
|genus = [[የአልማ ወገን]] ''Amaranthus''
|binomial = ''Amaranthus caudatus''
|binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|L.]]
|}}

'''ሊሻሊሾ''' ([[ሮማይስጥ]]፦ ''Amaranthus caudatus'') ወይም ደግሞ '''የፈረንጅ ጤፍ''' [[ኢትዮጵያ]] ውስጥ የሚገኝ ክረምታዊ አባቢ እጽ ዝርያ ነው። በ[[አሉማ]] ወገን (Amaranthus) ውስጥ ነው። 

==የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ ==
የህብራበባ ቀይ ቀለም በውስጡ ካሉት ጥንተ ንጥሮች ይወለዳል። 

== አስተዳደግ ==
ሊሻሊሾ ከ1 እስከ 3 ሜትር ሊደርስ ይችላል፣ ሙሉ ፀሐይ ይሻለዋል። ልዩ ልዩ ሁናቴዎች እርጥብ ሆነ ደረቅ ይችልበታል። ከዘር በቀላል ይታደጋል።  እቤት ውስጥ ይጀመርና ከመጨረሻ ውርጭ በኋላ ከቤት ውጭ መዛወር ይችላል።

== በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር==
በ[[አንዴስ ተራሮች]] ከተገኙት አሉማ ዝርዮች ዋንኛው ሲሆን «ኪዊቻ» ይሉታል። እንደ ብዙ ሌሎች አሉማዎች የዚህ ዝርያ መነሻ ከአሜሪካዊ ግሞጂዎች ነው። 

==የተክሉ ጥቅም ==
ከተክሉ ብዙ ክፍሎች ከነቅጠሎቹና ዘሮቹም ሊበሉ ይቻላል፣ በተለይም በ[[ሕንድ]] አገርና በ[[ደቡብ አሜሪካ]] ለምግብነት ይጠቀማል። 

በኢትዮጵያ ቅጠሉ ተፈልቶ ይበላል፣ ዘሩም በ[[አጥሚት]] ወይም በ[[እንጀራ]] ሊጨመር ይችላል።

በ[[ኮንሶ]] ዘሮቹ ሲበሉ፣ [[ቻቃ]] የተባለ መጠትም ለማዘጋጀት ይጠቀማሉ። በደቡብ ኦሞ የአገዳ ቡቃያ በ[[አሪ]] ብሔር ይበላል። በ[[ጉራፈርዳ]] [[ጅማ]]፣ የሊሻሊሾ [[አረቄ]] ወይም «[[ቦርዴ]]»፣ የሊሻሊሾ ቂጣ፣ እና ለሕፃን የሊሻሊሾ አጥሚት ይሠራሉ።<ref>[http://etd.aau.edu.et/bitstream/123456789/5027/1/Aregay%20Berhe%20.pdf የጤፍና የሊሻሊሾ ውጤቶች ለማስለማት የተደረገው ጥናት] ከአረጋይ በርሄ፣ 2014 እ.ኤ.አ. (2006 ዓም) አዲስ አበባ ኡኒቬርሲቲ ህየወ ኬሚካል ክፍል</ref>

በኢትዮጵያም [[የኮሶ ትል]] ለማስወጣት ተጠቅሞታል። <ref>[http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf አማረ ጌታሁን - SOME COMMON MEDICINAL AND POISONOUS PLANTS USED IN ETHIOPIAN FOLK MEDICINE] {{Wayback|url=http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf |date=20170731133747 }} March 1976 እ.ኤ.አ.</ref>



{{commons category|Amaranthus caudatus}}

== References ==
{{reflist}}
*[http://www.botany.wisc.edu/garden/UW-Botanical_Garden/Amaranthus_C.html#anchor213765 Information from University of Wisconsin] {{Wayback|url=http://www.botany.wisc.edu/garden/UW-Botanical_Garden/Amaranthus_C.html#anchor213765 |date=20110720114127 }}
*[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=200006980 Flora of North America: Taxonomic, Scientific, and Distribution Information]
*[http://www.kokopelli-seed-foundation.com/amaranths.html Article about role of Amaranths in native American agriculture] {{Wayback|url=http://www.kokopelli-seed-foundation.com/amaranths.html |date=20071014055845 }}

== External links ==
* [http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?290,294,299 Jepson Manual Treatment]
* [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=AMCA3 USDA Plants Profile]
* [http://ecoport.org/ep?Plant=2187 Ecoport token] {{Wayback|url=http://ecoport.org/ep?Plant=2187 |date=20080520035917 }} for ''Amaranthus caudatus L.''
* [http://www.africa.upenn.edu/faminefood/category3/cat3_Amaranthus_caudatus.htm "Wild Food Plants Attracting Additional Consumer Categories": Amaranthus caudatus] (Famine Food Guide website)
*[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Amaranthus+caudatus Photo gallery]
*[http://libproject.hkbu.edu.hk/was40/detail?lang=en&channelid=1288&searchword=herb_id=D00737 Amaranthus caudatus L.] Medicinal Plant Images Database (School of Chinese Medicine, Hong Kong Baptist University) {{zh-hant}} {{en icon}}
*[http://www.cropsforthefuture.org/crop-of-the-week-archive/kiwicha-amaranthus-caudatus-amaranthaceae/ Crops for the Future: Kiwicha (''Amaranthus caudatus'')]

{{መዋቅር}}

[[መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት]]
[[መደብ:ኮሶ በሽታ]]
ሊሻሊሾ (ሮማይስጥ፦ Amaranthus caudatus) ወይም ደግሞ የፈረንጅ ጤፍ ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ክረምታዊ አባቢ እጽ ዝርያ ነው። በአሉማ ወገን (Amaranthus) ውስጥ ነው። 

የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ 
የህብራበባ ቀይ ቀለም በውስጡ ካሉት ጥንተ ንጥሮች ይወለዳል። 

 አስተዳደግ 
ሊሻሊሾ ከ1 እስከ 3 ሜትር ሊደርስ ይችላል፣ ሙሉ ፀሐይ ይሻለዋል። ልዩ ልዩ ሁናቴዎች እርጥብ ሆነ ደረቅ ይችልበታል። ከዘር በቀላል ይታደጋል።  እቤት ውስጥ ይጀመርና ከመጨረሻ ውርጭ በኋላ ከቤት ውጭ መዛወር ይችላል።

 በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
በአንዴስ ተራሮች ከተገኙት አሉማ ዝርዮች ዋንኛው ሲሆን «ኪዊቻ» ይሉታል። እንደ ብዙ ሌሎች አሉማዎች የዚህ ዝርያ መነሻ ከአሜሪካዊ ግሞጂዎች ነው። 

የተክሉ ጥቅም 
ከተክሉ ብዙ ክፍሎች ከነቅጠሎቹና ዘሮቹም ሊበሉ ይቻላል፣ በተለይም በሕንድ አገርና በደቡብ አሜሪካ ለምግብነት ይጠቀማል። 

በኢትዮጵያ ቅጠሉ ተፈልቶ ይበላል፣ ዘሩም በአጥሚት ወይም በእንጀራ ሊጨመር ይችላል።

በኮንሶ ዘሮቹ ሲበሉ፣ ቻቃ የተባለ መጠትም ለማዘጋጀት ይጠቀማሉ። በደቡብ ኦሞ የአገዳ ቡቃያ በአሪ ብሔር ይበላል። በጉራፈርዳ ጅማ፣ የሊሻሊሾ አረቄ ወይም «ቦርዴ»፣ የሊሻሊሾ ቂጣ፣ እና ለሕፃን የሊሻሊሾ አጥሚት ይሠራሉ።የጤፍና የሊሻሊሾ ውጤቶች ለማስለማት የተደረገው ጥናት ከአረጋይ በርሄ፣ 2014 እ.ኤ.አ. (2006 ዓም) አዲስ አበባ ኡኒቬርሲቲ ህየወ ኬሚካል ክፍል

በኢትዮጵያም የኮሶ ትል ለማስወጣት ተጠቅሞታል። አማረ ጌታሁን - SOME COMMON MEDICINAL AND POISONOUS PLANTS USED IN ETHIOPIAN FOLK MEDICINE  March 1976 እ.ኤ.አ.

 References 

Information from University of Wisconsin 
Flora of North America: Taxonomic, Scientific, and Distribution Information
Article about role of Amaranths in native American agriculture 

 External links 
 Jepson Manual Treatment
 USDA Plants Profile
 Ecoport token  for Amaranthus caudatus L.
 "Wild Food Plants Attracting Additional Consumer Categories": Amaranthus caudatus (Famine Food Guide website)
Photo gallery
Amaranthus caudatus L. Medicinal Plant Images Database (School of Chinese Medicine, Hong Kong Baptist University)  
Crops for the Future: Kiwicha (Amaranthus caudatus)

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:ኮሶ በሽታ