ዋጊኖስ
[[ስዕል:Brucea antidysenterica Ypey90.jpg|300px|thumb|ዋጊኖስ]]
'''ዋጊኖስ''' ወይም '''የደጋ አባሎ'''   ባለጠጕር፣ ሥሩና ፍሬው ለደም ተቅማጥ መድኀኒት ይኾናል። ቅጠሉም ቀጥቅጦ በውሃ ዘፍዝፎ ብልትንና ዐይንን ፡ እንዳይነካ ተጠንቅቆ ገላን ቢቀቡት ከዕከክ ያድናል ። ሌላ ስሙ '''ጉፋ''' ይባላል ።
[ነገር ስም] ትንሽ ቍጥቋጦ ዕንጨት የ[[ይፋት]] አባሎ ፍሬው ለቍስል የሚኾን።

==የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ ==
ቊጥቋጡ ወይም ዛፉ እስከ ፯ ሜትር ድረስ ይበቅላል።

== አስተዳደግ ==
== በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር==
በከፊል እርጥበት ባላቸው ጫካዎች ወይም በወይና ደጋ በተፈጁ መስኮች ላይ በጣም ተራ ቊጥቋጥ ነው። 

==የተክሉ ጥቅም ==

ጸጉሩ ተመልጦ አላድግ ላለ ለራሰ በረሀ የኑግና የዋጊኖስ ቅጠል በአንድነት ወቅጦ ጨምቆ ጠዋት ጠዋት ለሰባት ቀን ሳያቋርጡ መቀባት ተመልሶ ጸጉር እንዲበቅል ያደርጋል፡፡ ቅድመ ጥንቃቄ የዋጊኖሱን ቅጠል ነክቶ አይን መንካት የተከለከለ ነዉ፡፡ከጥንቷዊዉ የአባቶቻችን የህክምና መጽሐፍ ከዕፀ ደብዳቤ የተገኘ፡፡

የቆዳ ችግሮችንና፣ [[ቁምጥና]]ን፣ ቁስሎችንም ለማከም፣ የተደቀቁት ቅጠሎች ወይም ዘሮች ከ[[ቅቤ]] ጋር ይቀላቀላል።

የሥሮቹና የፍሬዎቹ የተፈላ ልጥ በ[[ተቅማጥ]]ና [[ወባ]] ላይ ያክማል።

ቢጫ-ቀይ ፍሬዎቹ በ[[ከብት]] በተለይም በ[[በግ]] ቢበላ ገዳይ መርዝ እንደ ሆነ ተብሏል።

የተክሉ መረቅ የከብቶችን ማበጥ ለማከም እንደ ጠቀመ ተብሏል።<ref>[http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf አማረ ጌታሁን - SOME COMMON MEDICINAL AND POISONOUS PLANTS USED IN ETHIOPIAN FOLK MEDICINE] {{Wayback|url=http://www.ethnopharmacologia.org/prelude2016/pdf/biblio-hg-07-getahun.pdf |date=20170731133747 }} March 1976 እ.ኤ.አ.</ref>

ዕከክን ለማከም፣ የዋጊኖስና የ[[ሽነት]] ቅጠል እና የ[[ጌሾ]] ዘር ተደቅቆ በቅቤ ለጥፍ ይለጠፋል።

የአባለዘር በሽቶችን ለማከም፣ የዋጊኖስ ዘርና የ[[ጤፍ]] ዘር በውሃ ተጋግሮ በለጥፍ ይለጠፋል።<ref>[https://www.researchgate.net/publication/6612429_Knowledge_and_use_of_medicinal_plants_by_people_around_Debre_Libanos_Monastery_in_Ethiopia በደብረ ሊባኖስ ዙሪያ ያለው ሕዝብ መድሃኒታዊ እጾች እውቀናና ጥቅም] 1998 ዓም ከጥላሁን ተክለሃይማኖት፣ ሚሩጸ ጊዳይ፣ ግርማይ መድኅን፣ ያለም መኮነን፣ አዲስ አበባ ዩኒቬርሲቴ፣ አክሊሉ ለማ ተቋም</ref>

በ[[ፍቼ]] ወረዳ እንደ ተዘገበ፣ ለእከክ ወይም ለ[[ችፌ]]፣ ቅጠሉ ተደቅቆ ለ፫ ቀን በውሃ ውስጥ ከቆየ በኋላ እንደ መታጠቢያ ይጠቀማል። ለ[[ውሻ በሽታ]] ቅጠሉ በቀጥታ ይበላል፤ ለማስታወክ፣ የደረቀው ቅጠል እንደ ጢስ በአፍንጫ ይናፈሳል።<ref>[http://maxwellsci.com/print/crjbs/v6-154-167.pdf የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች</ref>

በ[[ዘጌ]] እንደ ተዘገበ፦ ''ለ«ቡላድ»''፦ የፍሬ ዱቄት በ[[ማር]] ፩ ሳምንት ተቡኮ ይበላል። ''ለችፌ''፦ የልጥና የቅቤ ለጥፍ ይቀባል። ''ለተቅማጥ''፦ የቅጠል ጭማቂ በጧት ይጠጣል። ''ለ«[[አህያ ኪንታሮት]]»''፦ የፍሬው ዱቄት በ[[ወተት]] ለ፫ ቀን ይጠጣል። ''ለ«[[ሙሽሮ]]»''፦ የሥሩ ዱቄት በማር ይጠጣል።።<ref>[https://ethnobiomed.biomedcentral.com/articles/10.1186/1746-4269-3-12 የዘጌ ልሳነ ምድር ባህላዊ መድሃኒት ጥናት] 1999 ዓም ከጥላሁን ተክለሃይማኖት፣ ሚሩጸ ጊዳይ፣ አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ</ref>

== ማጣቀሻ==

*{{cite web| url  = https://books.google.com/books?id=kt9DIY1g9HYC&lpg=PA837&ots=NMb7EJQFaR&dq=waginos%20ethiopia&pg=PA837#v=onepage&q=waginos%20ethiopia&f=false |title  =Brucea antidysentrica }} Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures፣ Helaine Selin፣ እ.ኤ.አ ፳፻፰ ዓ.ም፣ ገጽ ፰፻፴፯
<references/>
{{መዋቅር}}

[[መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት]]
[[መደብ:የመድኃኒት እጽዋት ]] [[መደብ:ዕከክ]] [[መደብ: ተቅማጥ]]
[[መደብ:ወባ]]
ዋጊኖስ ወይም የደጋ አባሎ   ባለጠጕር፣ ሥሩና ፍሬው ለደም ተቅማጥ መድኀኒት ይኾናል። ቅጠሉም ቀጥቅጦ በውሃ ዘፍዝፎ ብልትንና ዐይንን ፡ እንዳይነካ ተጠንቅቆ ገላን ቢቀቡት ከዕከክ ያድናል ። ሌላ ስሙ ጉፋ ይባላል ።
[ነገር ስም] ትንሽ ቍጥቋጦ ዕንጨት የይፋት አባሎ ፍሬው ለቍስል የሚኾን።

የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ 
ቊጥቋጡ ወይም ዛፉ እስከ ፯ ሜትር ድረስ ይበቅላል።

 አስተዳደግ 
 በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
በከፊል እርጥበት ባላቸው ጫካዎች ወይም በወይና ደጋ በተፈጁ መስኮች ላይ በጣም ተራ ቊጥቋጥ ነው። 

የተክሉ ጥቅም 

ጸጉሩ ተመልጦ አላድግ ላለ ለራሰ በረሀ የኑግና የዋጊኖስ ቅጠል በአንድነት ወቅጦ ጨምቆ ጠዋት ጠዋት ለሰባት ቀን ሳያቋርጡ መቀባት ተመልሶ ጸጉር እንዲበቅል ያደርጋል፡፡ ቅድመ ጥንቃቄ የዋጊኖሱን ቅጠል ነክቶ አይን መንካት የተከለከለ ነዉ፡፡ከጥንቷዊዉ የአባቶቻችን የህክምና መጽሐፍ ከዕፀ ደብዳቤ የተገኘ፡፡

የቆዳ ችግሮችንና፣ ቁምጥናን፣ ቁስሎችንም ለማከም፣ የተደቀቁት ቅጠሎች ወይም ዘሮች ከቅቤ ጋር ይቀላቀላል።

የሥሮቹና የፍሬዎቹ የተፈላ ልጥ በተቅማጥና ወባ ላይ ያክማል።

ቢጫ-ቀይ ፍሬዎቹ በከብት በተለይም በበግ ቢበላ ገዳይ መርዝ እንደ ሆነ ተብሏል።

የተክሉ መረቅ የከብቶችን ማበጥ ለማከም እንደ ጠቀመ ተብሏል።አማረ ጌታሁን - SOME COMMON MEDICINAL AND POISONOUS PLANTS USED IN ETHIOPIAN FOLK MEDICINE  March 1976 እ.ኤ.አ.

ዕከክን ለማከም፣ የዋጊኖስና የሽነት ቅጠል እና የጌሾ ዘር ተደቅቆ በቅቤ ለጥፍ ይለጠፋል።

የአባለዘር በሽቶችን ለማከም፣ የዋጊኖስ ዘርና የጤፍ ዘር በውሃ ተጋግሮ በለጥፍ ይለጠፋል።በደብረ ሊባኖስ ዙሪያ ያለው ሕዝብ መድሃኒታዊ እጾች እውቀናና ጥቅም 1998 ዓም ከጥላሁን ተክለሃይማኖት፣ ሚሩጸ ጊዳይ፣ ግርማይ መድኅን፣ ያለም መኮነን፣ አዲስ አበባ ዩኒቬርሲቴ፣ አክሊሉ ለማ ተቋም

በፍቼ ወረዳ እንደ ተዘገበ፣ ለእከክ ወይም ለችፌ፣ ቅጠሉ ተደቅቆ ለ፫ ቀን በውሃ ውስጥ ከቆየ በኋላ እንደ መታጠቢያ ይጠቀማል። ለውሻ በሽታ ቅጠሉ በቀጥታ ይበላል፤ ለማስታወክ፣ የደረቀው ቅጠል እንደ ጢስ በአፍንጫ ይናፈሳል።የፍቼ፣ ኦሮሚያ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት 2006 ዓም ከዓቢዩ እኒየው እና ሌሎች፣ ጎንደርና አዲስ አበባ ኡኒቨርሲቲዎች ሥነ ፍጥረት ኮሌጆች

በዘጌ እንደ ተዘገበ፦ ለ«ቡላድ»፦ የፍሬ ዱቄት በማር ፩ ሳምንት ተቡኮ ይበላል። ለችፌ፦ የልጥና የቅቤ ለጥፍ ይቀባል። ለተቅማጥ፦ የቅጠል ጭማቂ በጧት ይጠጣል። ለ«አህያ ኪንታሮት»፦ የፍሬው ዱቄት በወተት ለ፫ ቀን ይጠጣል። ለ«ሙሽሮ»፦ የሥሩ ዱቄት በማር ይጠጣል።።የዘጌ ልሳነ ምድር ባህላዊ መድሃኒት ጥናት 1999 ዓም ከጥላሁን ተክለሃይማኖት፣ ሚሩጸ ጊዳይ፣ አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ

 ማጣቀሻ

 Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures፣ Helaine Selin፣ እ.ኤ.አ ፳፻፰ ዓ.ም፣ ገጽ ፰፻፴፯

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:የመድኃኒት እጽዋት  መደብ:ዕከክ መደብ: ተቅማጥ
መደብ:ወባ