ሌይሽመናይሲስ
{{Infobox disease
| Name            = ሌይሽመናይሲስ
| Image           = Skin ulcer due to leishmaniasis, hand of Central American adult 3MG0037 lores.jpg
| Caption         = Cutaneous leishmaniasis in the hand of a [[Central America]]n adult
| Field           = [[Infectious disease (medical specialty)|Infectious disease]]
| ICD10           = {{ICD10|B|55||b|50}}
| ICD9            = {{ICD9|085}}
| DiseasesDB      = 3266
| DiseasesDB_mult = {{DiseasesDB2|29171}}<!--  {{DiseasesDB2|3266}} {{DiseasesDB2|7070}} -->
| MedlinePlus     = 001386
| eMedicineSubj   = emerg
| eMedicineTopic  = 296
| MeshID          = D007896
}}
'''''ጃውሳ(cheaters, vagabonds, gangsters, vandalism, thief, Butchers, cannibalisms and Ambush  '''ማለት ያገኘውን የሚነጥቅ፣ ወንበዴ፣ዘራፊ፣ የሰው ነፍስ ነጣቂ፣ አውሬ ሰው በላ የሚል ትርጉም ይይዛል፡፡ ቃሉ ከአፋርና ከወሎ አከባቢ የተገኘ ሲሆን እጅግ በጣም አሰጠለ '''ጃውሳ ማለት''''' ሽፍታ፣ ወንበዴ፣ ነጣቂ፣ ቀማኛ፣ በጎደጎደ ምድር በጨፈቀ ዱር እያደባ መንገድ ዐላፊውን እየደበደበ የሚቀማ ወንበዴ '''''ማለት''''' ነው ..
'''ሌይሽመናይሲስ''' ወይም '''ሌይመኒዮሲስ'''፣ '''ቁንጭር''' ማለት [[በሽታ]] የሚከሰተው በ [[ፕሮቶዞን]]  [[ፓራሳይት]]  ''[[ሌይሽመኒያ]] በሚባል ዝሪያ'' እና የሚዛመተውም በተወሰኑ [[የአሸዋ ዝንብ]] ዝሪያዎች ንክሻ ነው። <ref name="WHO2014" /> በሽታው በሶስት የተለያዩ መንገዶች ሊታይ ይችላል፦ ኩቴኒየስ፣ ሙኮኩቴኒየስ ወይም የውስጥ አካል ሌይሽመናይሲስ ሊሆን ይችላል። <ref name="WHO2014">{{cite web|title=Leishmaniasis Fact sheet N°375|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs375/en/|work=World Health Organization|accessdate=17 February 2014|date=January 2014}}</ref> ኩቴኒየስ የሚባለው በቆዳ ላይ ሽፍታዎችን/ቁስል በመፍጠር የታይ ሲሆን ሙኮኩቴኒየስ ከቆዳ ባሻገር አፍና አፍንጫንም ያቆስላል።  የውስጥ አካል ኩቴኒየስ ደግሞ በቆዳ ላይ ሽፍታ ይጀምርና በመቀጠል ትኩሳት ያስከትላል፣ ቀይ የደም ሴል ቁጥርን ይቀንሳል፣ ጣፊያና ጉበተን ያሳብጣል።  <ref name="WHO2014" /><ref name="Barrett2012" /><!-- መንስኤና የምርመራ ዘዴ -->

በሽታው ሰዎችን የሚይዘው ከ20 ዓይነት በሚበልጡ የ ''ሌይሽመኒያ'' ዝሪያዎች አማካየነት ነው። <ref name=WHO2014/> አጋላጭ ምክንያቶች፦ ድህነት፣ የተመጣጠነ ምግብ እጥረት፣ የደን መጨፍጨፍ አና የከተሞች መስፋፋት ናቸው። <ref name=WHO2014/> ሦስቱንም የዚህ በሽታ ዓይነቶች ፓራሳይቱን አጉልቶ በሚያሳይ መሳሪያ/በማይክሮስኮፕ በማየት ማወቅ ይቻላል። <ref name=WHO2014/> በተጨማሪም፤ ውስጣዊውን በሽታ በደም ናሙና ምርምራ ማወቅ ይቻላል። <ref name=Barrett2012/>

<!-- የመከላከያ ዘዴና ህክምና -->
ሌይሽመኒያሲስን በተወሰነ ደረጃ [[ፀረ ተባይ ኬሚካል]]የተነከረ የአልጋ አጎበር አድርጎ በመተኛት መከላከል ይቻላል።  <ref name=WHO2014/> ሌሎች የመከላከያ እርምጃዎች የአሸዋ ዝንቦችን ለመግደል የሚያስችል የኬሚካል ርጭት ማካሄድና በበሽታው የተያዙ ሰዎች በውቅቱ ህክምና እንዲያገኙ በማድረግ ስርጭቱን መግታት ነው። <ref name=WHO2014/> የሚያስፈልገው የህክምና ዓይነት የሚወሰነው በሽታው ከምን እንደመጣ፣  በ''ሌይሽመኒያ''ዝሪያና በህመሙ ዓይነት  ይወሳናል። <ref name=WHO2014/> ለውስጣዊ በሽታ ጥቅም ላይ ሊውሉ የሚችሉት የመድኃኒት ዓይነቶች፦ [[ሊፖሶማል አምፎትሪሲን ቢ]],<ref name=Sun2013/> የ [[ፔንታቫሌንታንቲሞኒያልስ]] እና [[ፓሮሞምሲን]] ውህድ,<ref name=Sun2013>{{cite journal|last=Sundar|first=S|author2=Chakravarty, J |title=Leishmaniasis: an update of current pharmacotherapy.|journal=Expert opinion on pharmacotherapy|date=Jan 2013|volume=14|issue=1|pages=53–63|pmid=23256501|doi=10.1517/14656566.2013.755515}}</ref> እና [[ሚልቴፎሲን]]ናቸው። <ref name=Dor2012>{{cite journal|last=Dorlo|first=TP|author2=Balasegaram, M |author3=Beijnen, JH |author4= de Vries, PJ |title=Miltefosine: a review of its pharmacology and therapeutic efficacy in the treatment of leishmaniasis.|journal=The Journal of antimicrobial chemotherapy|date=Nov 2012|volume=67|issue=11|pages=2576–97|pmid=22833634|doi=10.1093/jac/dks275}}</ref> ለኩቴኒየስ በሽታ ፓሮሞምሲን፣ [[ፍሉኮናዞል]]፣ ወይም [[ፔንታሚዲን]] ውጤታማ ሊሆን ይችላል። <ref name=Min2007>{{cite journal|last=Minodier|first=P|author2=Parola, P |title=Cutaneous leishmaniasistreatment.|journal=Travel medicine and infectious disease|date=May 2007|volume=5|issue=3|pages=150–8|pmid=17448941|doi=10.1016/j.tmaid.2006.09.004}}</ref>

<!-- የስርጭት አድማስ -->
በአሁኑ ወቅት 12 ሚሊዮን የመሆኑ ሰዎች በ98 አገሮች  <ref name=Mag>{{cite web|title=Leishmaniasis Magnitude of the problem|url=http://www.who.int/leishmaniasis/burden/magnitude/burden_magnitude/en/index.html|work=World Health Organization|accessdate=17 February 2014}}</ref> በበሽታው ተጠቅተው ይገኛሉ። <ref name=Barrett2012>{{cite journal|last=Barrett|first=MP|author2=Croft, SL |title=Management of trypanosomiasis and leishmaniasis.|journal=British medical bulletin|year=2012|volume=104|pages=175–96|pmid=23137768|doi=10.1093/bmb/lds031|pmc=3530408}}</ref> በየዓመቱ 2 ሚሊዮን የሚሆኑ ሰዎእ አዲስ የሚያዙ ሲሆኑ <ref name=Barrett2012/> ከ20 እስከ 50 ሺ የሚሆኑት ደግሞ በየዓመቱ በዚህ ምክንያት ይሞታሉ። <ref name=WHO2014/><ref name=Loz2012>{{cite journal|last=Lozano|first=R|title=Global and regional mortality from 235 causes of death for 20 age groups in 1990 and 2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010.|journal=Lancet|date=Dec 15, 2012|volume=380|issue=9859|pages=2095–128|pmid=23245604|doi=10.1016/S0140-6736(12)61728-0}}</ref> ወደ 200&nbsp;ሚሊዮን የሚሆን ህዝብ በኢሲያ፣ አፍሪካ፣ ደቡብና መካከለኛ አሜሪካ፣ እንዲሁም ደቡብ አውሮፓ ለበሽታው ተጋላጭ በሆኑ አካባቢዎች ይኖራሉ። <ref name=Barrett2012/><ref>{{cite journal|last=Ejazi|first=SA|author2=Ali, N |title=Developments in diagnosis and treatment of visceral leishmaniasis during the last decade and future prospects.|journal=Expert review of anti-infective therapy|date=Jan 2013|volume=11|issue=1|pages=79–98|pmid=23428104|doi=10.1586/eri.12.148}}</ref> የ[[ዓለም ጤና ድርጅት]] በሽታውን ለማከም በአንዳንድ መድኃኒቶች ላይ የዋጋ ቅናሽ አድርጓል። <ref name=Barrett2012/> በሽታው በሌሎች በርካታ እንስሳት ላይ እንደ [[Canine leishmaniasis|ውሾች]] እና [[አይጠ መጉጦች]]ላይ ይከሰታል። <ref name=WHO2014/>

==ምንጮች==
<references />


[[መደብ:ሕክምና]]
ጃውሳ(cheaters, vagabonds, gangsters, vandalism, thief, Butchers, cannibalisms and Ambush  ማለት ያገኘውን የሚነጥቅ፣ ወንበዴ፣ዘራፊ፣ የሰው ነፍስ ነጣቂ፣ አውሬ ሰው በላ የሚል ትርጉም ይይዛል፡፡ ቃሉ ከአፋርና ከወሎ አከባቢ የተገኘ ሲሆን እጅግ በጣም አሰጠለ ጃውሳ ማለት ሽፍታ፣ ወንበዴ፣ ነጣቂ፣ ቀማኛ፣ በጎደጎደ ምድር በጨፈቀ ዱር እያደባ መንገድ ዐላፊውን እየደበደበ የሚቀማ ወንበዴ ማለት ነው ..
ሌይሽመናይሲስ ወይም ሌይመኒዮሲስ፣ ቁንጭር ማለት በሽታ የሚከሰተው በ ፕሮቶዞን  ፓራሳይት  ሌይሽመኒያ በሚባል ዝሪያ እና የሚዛመተውም በተወሰኑ የአሸዋ ዝንብ ዝሪያዎች ንክሻ ነው።  በሽታው በሶስት የተለያዩ መንገዶች ሊታይ ይችላል፦ ኩቴኒየስ፣ ሙኮኩቴኒየስ ወይም የውስጥ አካል ሌይሽመናይሲስ ሊሆን ይችላል።  ኩቴኒየስ የሚባለው በቆዳ ላይ ሽፍታዎችን/ቁስል በመፍጠር የታይ ሲሆን ሙኮኩቴኒየስ ከቆዳ ባሻገር አፍና አፍንጫንም ያቆስላል።  የውስጥ አካል ኩቴኒየስ ደግሞ በቆዳ ላይ ሽፍታ ይጀምርና በመቀጠል ትኩሳት ያስከትላል፣ ቀይ የደም ሴል ቁጥርን ይቀንሳል፣ ጣፊያና ጉበተን ያሳብጣል።  

በሽታው ሰዎችን የሚይዘው ከ20 ዓይነት በሚበልጡ የ ሌይሽመኒያ ዝሪያዎች አማካየነት ነው።  አጋላጭ ምክንያቶች፦ ድህነት፣ የተመጣጠነ ምግብ እጥረት፣ የደን መጨፍጨፍ አና የከተሞች መስፋፋት ናቸው።  ሦስቱንም የዚህ በሽታ ዓይነቶች ፓራሳይቱን አጉልቶ በሚያሳይ መሳሪያ/በማይክሮስኮፕ በማየት ማወቅ ይቻላል።  በተጨማሪም፤ ውስጣዊውን በሽታ በደም ናሙና ምርምራ ማወቅ ይቻላል። 

ሌይሽመኒያሲስን በተወሰነ ደረጃ ፀረ ተባይ ኬሚካልየተነከረ የአልጋ አጎበር አድርጎ በመተኛት መከላከል ይቻላል።   ሌሎች የመከላከያ እርምጃዎች የአሸዋ ዝንቦችን ለመግደል የሚያስችል የኬሚካል ርጭት ማካሄድና በበሽታው የተያዙ ሰዎች በውቅቱ ህክምና እንዲያገኙ በማድረግ ስርጭቱን መግታት ነው።  የሚያስፈልገው የህክምና ዓይነት የሚወሰነው በሽታው ከምን እንደመጣ፣  በሌይሽመኒያዝሪያና በህመሙ ዓይነት  ይወሳናል።  ለውስጣዊ በሽታ ጥቅም ላይ ሊውሉ የሚችሉት የመድኃኒት ዓይነቶች፦ ሊፖሶማል አምፎትሪሲን ቢ, የ ፔንታቫሌንታንቲሞኒያልስ እና ፓሮሞምሲን ውህድ, እና ሚልቴፎሲንናቸው።  ለኩቴኒየስ በሽታ ፓሮሞምሲን፣ ፍሉኮናዞል፣ ወይም ፔንታሚዲን ውጤታማ ሊሆን ይችላል። 

በአሁኑ ወቅት 12 ሚሊዮን የመሆኑ ሰዎች በ98 አገሮች   በበሽታው ተጠቅተው ይገኛሉ።  በየዓመቱ 2 ሚሊዮን የሚሆኑ ሰዎእ አዲስ የሚያዙ ሲሆኑ  ከ20 እስከ 50 ሺ የሚሆኑት ደግሞ በየዓመቱ በዚህ ምክንያት ይሞታሉ።  ወደ 200 ሚሊዮን የሚሆን ህዝብ በኢሲያ፣ አፍሪካ፣ ደቡብና መካከለኛ አሜሪካ፣ እንዲሁም ደቡብ አውሮፓ ለበሽታው ተጋላጭ በሆኑ አካባቢዎች ይኖራሉ።  የዓለም ጤና ድርጅት በሽታውን ለማከም በአንዳንድ መድኃኒቶች ላይ የዋጋ ቅናሽ አድርጓል።  በሽታው በሌሎች በርካታ እንስሳት ላይ እንደ ውሾች እና አይጠ መጉጦችላይ ይከሰታል። 

ምንጮች

መደብ:ሕክምና