የፀሐይ ቋንቋ ሃልዮ
'''የፀሐይ ቋንቋ ሃልዮ''' ([[ቱርክኛ]]፦ Güneş Dil Teorisi) በ[[1920ዎቹ]] በ[[ቱርክ]] አገር የተደረጀ ሃልዮ ነበር። ይህም ሃልዮ ዛሬው እንደ ሀሣዊ የቱርክ ጎሰኛ አስተያየት ይቆጠራል። በዚህ ሃልዮ ዘንድ፣ በ[[ቅድመ-ታሪክ]] የሰው ልጅ ልሳናት ሁሉ ከአንድ ቅድመ-ቱርክኛ ቋንቋ እንደ ተወለዱ ይታመን ነበር። ይህም ቅድመ-ታሪካዊ ቋንቋ በድምጽ በተለይ ለዘመናዊ ቱርክኛ ተመሳሳይነት ስለነበረው፣ ሌሎቹ ልሳናት ሁሉ ከቱርክኛ ሥሮች እንደ ደረሱ ለማሳየት የሞከረ ግምት ነበር። ከዚህ በላይ፣ በማእከለኛ እስያ የተገኙት ምእመናን የ[[ፀሐይ]]ን ከሃሊነትና ሕይወት-ሰጪ ጸባይ ለማክበር ፈልገው፣ ይህን በማድረግ ቀድሞ ያሰሙት የነበረው እንቶ ፈንቶ ተለውጦ ያንጊዜ ሥነ ስርዓት ወዳለበት አነጋገር ተቀየረ፣ ቋንቋውም ተወለደ፣ ስለዚህ «የፀሐይ ቋንቋ» ነው የሚሉት።<ref>{{cite journal |author=Aytürk, İlker |date=November 2004 |title=Turkish Linguists against the West: The Origins of Linguistic Nationalism in Atatürk's Turkey |journal=Middle Eastern Studies |volume=40 |issue=6 |pages=pp.1&ndash;25 |location=London |publisher=Frank Cass & Co (Routledge) |doi=10.1080/0026320042000282856 |issn=0026-3206 |oclc=86539631}}</ref>

==መነሻ==
በዚሁ ሃልዮ ተጽእኖዎች ውስጥ፦

* የ[[ፈረንሳይ]] ታሪክ ጸሐፊ [[ኢሌር ደ ባረንቶን]] ያቀረበው አስተያየት በመጽሐፉ "L'Origine des Langues, des Religions et des Peuples" («የልሳናት፣ የሃይማኖትና የአሕዛብ መነሻ»)፣ የዓለም ቋንቋዎች ሁሉ ከ[[ሱመርኛ]] ጽሑፍ እንደ ተነሡ ገመተ።<ref name="nytimes">
{{Cite news |title=Turks Teach New Theories |date=1936-02-09 | url= http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F70914FC395F167B93CBA91789D85F428385F9 |newspaper=[[New York Times]] |place=Istanbul}}
</ref>

* የ[[ቪየና]]፣ [[ኦስትሪያ]] ቋንቋ ሊቅ ዶ/ር ሄርማን ክቬሪች የጻፈው ጽሑፍ፣ "La psychologie de quelques éléments des langues Turques" (የአንዳንድ [[ቱርካዊ ልሳናት]] ረገዶች ስነልቡና")<ref>
{{cite journal |author=Laut, Jens Peter |year=2002 |title=Noch einmal zu Dr. Kvergić |journal=Turkic Languages |url=http://www.freidok.uni-freiburg.de/volltexte/1830/pdf/Laut_Noch_einmal_zu_Dr_Kvergic.pdf |format=PDF reprinted online |volume=6 |pages=pp.120&ndash;133 |location=Wiesbaden, Germany |publisher=Harrassowitz Verlag |issn=1431-4983 |oclc=37421320 |accessdate=2007-12-05 | language=German}}
</ref>

የቱርክ ሪፐብሊክ መሥራችና መጀመርያው ፕሬዚዳንት፣ [[ሙስታፋ ኬማል አታቱርክ]] ይህን ግምት ይፋዊ ድገፋና ንብረታዊ ድገፋ ከመስጠቱ በላይ፣<ref>
See [[Speros Vryonis]]. ''The Turkish State and History: Clio meets the Grey Wolf, 2nd Ed''. Thessaloniki: Institute for Balkan Studies, 1993.</ref> በራሱ በኩል ደግሞ በአደረጃጀቱ ታላቅ አስተዋጽኦ ያቀረበ ሆነ።<ref name=LewisTLRbook/> ከ[[1928]] ዓም ጀምሮ አታቱርክ እስካረፈበት ዘመን እስከ [[1930]] ዓም ድረስ በቱርክ አገር በይፋ ተቀባይነት ነበረው። ከአታቱርክ ዕረፍት  ጀምሮ ግን ተተወ።

==እምነቶች==

በ1928 ዓም በአሜሪካዊው ጋዜጣ [[ዘ ኒው ዮርክ ታይምዝ]] አንቀጽ ስለ [[አንካራ ዩኒቬርሲቴ]] አዲስ ክፍል፣ «የቋንቋ፣ የታሪክና የመልክዓ ምድር ትምህርት ቤት» በመግለጽ፦
:<ref name="nytimes" /><blockquote>ሱመርራውያን፣ ቱርኮች ሆነው፣ ከመካከለኛ እስያ ተነሥተው፣ ስለዚህ ልሳናት ሁሉ ደግሞ እዚያ ተጀመሩና መጀመርያ በቱርኮቹ ተጠቀሙ። እንዲያውም መጀመርያው ቋንቋ እንዲህ ተፈጠረ፦ ቅድመ-ታሪካዊ ሰው ልጅ፣ ማለት ቱርኮቹ፣ ከሁሉ ቅድማዊ በሆነ ደረጃ ሲሆኑ፣ የፀሐይ ሥራ ትኩረታቸውን ስቦ፣ በጎውና ክፉው ሁሉ የመነጨበት አምላክ ተቆጠሩት።   ከዚያ ብርሃን፣ ጥላ፣ ሙቀትና እሳት መጣላቸው፣ ከሱ ጋር የጊዜ ሀሣቦች ሁሉ ተሳሰሩ፤- ቁመት፣ ርቀት፣ እንቅስቃሴ፣ ስፋት፣ ስሜታቸውንም ለመግለጽ ፀሐይ እንግዲህ ከነገሮች ሁሉ ይልቅ ተሰየመ። ስሙም «አግ» ነበር፤ ከዚህም ቃል ዛሬው የሚናገሩት ቃላት ሁሉ ተወለዱ። ይህ ባጭሩ «የፀሐይ ቋንቋ ሃልዮ ነው፤ በቱርክ አገር ታሪክ አዲስ አስተሳሰብ ዘንድ፣ በአዲሱ የአንካራ ትምህርት ቤት ይማራል።</blockquote>ባጭሩ፣ የሥልጣኔና የሰው ልጅ ልሳናት ምንጭ በፀሐይ አማካይነት ነበር በማለት የተመሠረተ አስተያየት ሲሆን፣ በሃልዮው ዘንድ የተሠለጠኑት ቋንቋዎች ሁሉ አባት ቱርክኛ ይሆን ነበር።<ref>Cemal Kafadar, Between Two Worlds: The Construction of the Ottoman State, Published by University of California Press, 1996.  pg 163.</ref>

አንዳንድ ቃላት ሀሣዊ የቱርክኛ ታሪክ ተሰጡ፣ ለምሳሌ ያሕል፦ እንግሊዝኛ ''school'' /ስኩል/ (ትምህርት ቤት) ከቱርክኛ ቃል ''okul'' ኦኩል፤ እንግሊዝኛ ''God'' /ጎድ/ (አምላክ) ከቱርክኛ ''kut'' /ኩት/  (በረከት)፤ እንግሊዝኛ ''Bulletin'' /ቡለትን/ (ማስታወቂያ) ከ ''belleten'' /በለተን/ (በልብ መማር); ''Electric'' (ኤሌክትሪክ) ከ[[ውግርኛ]] ''yaltrık'' /ያልትርክ/ (በራ)።<ref name=LewisTLRbook>{{cite book|first=Geoffrey|last=Lewis|title=The Turkish Language Reform: A Catastrophic Success|publisher=Oxford University Press|year=2002}}</ref><ref name=LewisTLRlecture>{{cite web|first=Geoffrey|last=Lewis|url=http://www.turkishlanguage.co.uk/jarring.htm|title=The Turkish Language Reform: A Catastrophic Success|series=Swedish Research Institute in Istanbul: The Jarring Lecture|date=11 February 2002|website=http://www.turkishlanguage.co.uk/|accessdate=27 November 2015|archivedate=12 January 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070112133930/http://www.turkishlanguage.co.uk/jarring.htm}}</ref>

በቋንቋ ሊቅ ጊልዓድ ዙከርማን ዘንድ፣ «አታቱርክ የፀሐይ ቋንቋ ሃልዮ የደገፈው፣ የቱርክኛ ቋንቋ ባለሥልጣኖች ሊወግዱ ያልቻሉ አረብኛና ፋርስኛ ቃላት ለማጽደቅ እንደ ሆነ ይቻልል። በዚህ አድራጎት፣ ከውጭ አገር ልሳናት ለተበደረ ለያንዳንዱ ቃል አዲስ ዘይቤ ማቅረብ አለመቻላቸውን ተተካ።»<ref>Zuckermann, Ghil’ad (2003), [http://www.palgrave.com/products/title.aspx?is=140391723X ‘‘Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew’’] {{Wayback|url=http://www.palgrave.com/products/title.aspx?is=140391723X |date=20140201235515 }}, Houndmills: Palgrave Macmillan, ISBN 1-4039-1723-X, p. 165.</ref>

==ነጥቦች==
{{reflist|2}}

==ተጨማሪ ምንጮች==

{{refbegin}}
* {{cite paper |author=Arkman, Ceren|year=2006 |title=The Launching of the Turkish Thesis of History: A Close Textual Analysis |url=http://digital.sabanciuniv.edu/tezler/etezfulltext/arkmanceren.pdf |format=PDF |version=M.A. Thesis |publisher=[[Sabanci University]] |accessdate=2007-12-05}} {{Dead link|date=October 2010|bot=H3llBot}}
* {{cite journal |author=Aydingün, Ayşegül |author2=Aydingün, İsmail |year=2004 |title=The Role of Language in the Formation of Turkish National Identity and Turkishness |journal=Nationalism & Ethnic Politics |volume=10 |issue=3 |pages=pp.415&ndash;432 |location=London |publisher=Frank Cass & Co (Routledge)|doi=10.1080/13537110490518264 |issn=1353-7113 |oclc=86549020}}
* {{cite book |author=Dilaçar, Agop |authorlink=Agop Dilaçar |year=1936 |title=Les bases Bio-Psychologiques de la Théorie Güneş Dil |location=Istanbul |publisher=Fazilet Basimevi |oclc=162658746}} {{fr icon}} {{tr icon}}
* {{cite book |author=Karpat, Kemal H. |authorlink=Kemal Karpat |year=2004 |title=Studies on Turkish Politics and Society: Selected Articles and Essays |series=Social, Economic, and Political Studies of the Middle East, vol. 94|location=Leiden, Netherlands and Boston, MA |publisher=Brill |isbn=90-04-13322-4 |oclc=52334897}}
* {{cite paper |author=Kıbrıs, Güldeniz |year=2005 |title=Creating Turkishness: An Examination of Turkish Nationalism Through Gök-Börü |url=http://digital.sabanciuniv.edu/tezler/etezfulltext/kibrisg.pdf |format=PDF |version=M.A. Thesis |publisher=[[Sabanci University]] |accessdate=2007-12-05}} {{Dead link|date=October 2010|bot=H3llBot}}
* {{cite book |author=Lewis, Geoffrey |authorlink=Geoffrey Lewis (Turkish scholar) |year=1999 |title=The Turkish Language Reform: A Catastrophic Success |location=Oxford |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=0-19-823856-8 |oclc=41137543}} 
* {{cite book |author=Poulton, Hugh |year=1997 |title=Top Hat, Grey Wolf and Crescent: Turkish Nationalism and the Turkish Republic |location=London |publisher=C. Hurst & Co. |isbn=1-85065-326-7 |oclc=37787056}}
* {{cite book |author=Shaw, Wendy M.K. |year=2004 |chapter=Whose Hittites, and Why? Language, Archaeology, and the Quest for the Original Turks |title=Archaeology Under Dictatorship |editor=Michael L. Galaty and Charles Watkinson (eds.) |location=New York |publisher=Kluwer Academic/Plenum Publishers |pages=131&ndash;154 |isbn=0-306-48508-7 |oclc=54685395}}
*[[Speros Vryonis|Vryonis, Speros]] (1993). ''The Turkish State and History: Clio meets the Grey Wolf, 2nd Ed''. Thessaloniki: Institute for Balkan Studies. 
* {{cite book |author=Webster, Donald Everett |year=1939 |title=The Turkey of Atatürk: Social Process in the Turkish Reformation |location=Philadelphia, PA |publisher=[[American Academy of Political and Social Science]] |oclc=404655}}
* [http://www.isa-sari.com/gunes-dil-teorisi-ve-ataturke-gore-dillerin-dogusu/ Main ideas of Sun Language Theory] {{tr icon}}
* [http://tdkkitaplik.org.tr/gdtr/gdtraporu.pdf 1936 Sun Language Commission's Report] {{Wayback|url=http://tdkkitaplik.org.tr/gdtr/gdtraporu.pdf |date=20070227043929 }} {{tr icon}} {{fr icon}}
{{refend}}
* http://polatkaya.net/Articles.htm

[[መደብ:ቱርክ]]
[[መደብ:ቱርኪክ ቋንቋዎች]]
የፀሐይ ቋንቋ ሃልዮ (ቱርክኛ፦ Güneş Dil Teorisi) በ1920ዎቹ በቱርክ አገር የተደረጀ ሃልዮ ነበር። ይህም ሃልዮ ዛሬው እንደ ሀሣዊ የቱርክ ጎሰኛ አስተያየት ይቆጠራል። በዚህ ሃልዮ ዘንድ፣ በቅድመ-ታሪክ የሰው ልጅ ልሳናት ሁሉ ከአንድ ቅድመ-ቱርክኛ ቋንቋ እንደ ተወለዱ ይታመን ነበር። ይህም ቅድመ-ታሪካዊ ቋንቋ በድምጽ በተለይ ለዘመናዊ ቱርክኛ ተመሳሳይነት ስለነበረው፣ ሌሎቹ ልሳናት ሁሉ ከቱርክኛ ሥሮች እንደ ደረሱ ለማሳየት የሞከረ ግምት ነበር። ከዚህ በላይ፣ በማእከለኛ እስያ የተገኙት ምእመናን የፀሐይን ከሃሊነትና ሕይወት-ሰጪ ጸባይ ለማክበር ፈልገው፣ ይህን በማድረግ ቀድሞ ያሰሙት የነበረው እንቶ ፈንቶ ተለውጦ ያንጊዜ ሥነ ስርዓት ወዳለበት አነጋገር ተቀየረ፣ ቋንቋውም ተወለደ፣ ስለዚህ «የፀሐይ ቋንቋ» ነው የሚሉት።

መነሻ
በዚሁ ሃልዮ ተጽእኖዎች ውስጥ፦

 የፈረንሳይ ታሪክ ጸሐፊ ኢሌር ደ ባረንቶን ያቀረበው አስተያየት በመጽሐፉ "L'Origine des Langues, des Religions et des Peuples" («የልሳናት፣ የሃይማኖትና የአሕዛብ መነሻ»)፣ የዓለም ቋንቋዎች ሁሉ ከሱመርኛ ጽሑፍ እንደ ተነሡ ገመተ።

 የቪየና፣ ኦስትሪያ ቋንቋ ሊቅ ዶ/ር ሄርማን ክቬሪች የጻፈው ጽሑፍ፣ "La psychologie de quelques éléments des langues Turques" (የአንዳንድ ቱርካዊ ልሳናት ረገዶች ስነልቡና")

የቱርክ ሪፐብሊክ መሥራችና መጀመርያው ፕሬዚዳንት፣ ሙስታፋ ኬማል አታቱርክ ይህን ግምት ይፋዊ ድገፋና ንብረታዊ ድገፋ ከመስጠቱ በላይ፣See Speros Vryonis. The Turkish State and History: Clio meets the Grey Wolf, 2nd Ed. Thessaloniki: Institute for Balkan Studies, 1993. በራሱ በኩል ደግሞ በአደረጃጀቱ ታላቅ አስተዋጽኦ ያቀረበ ሆነ። ከ1928 ዓም ጀምሮ አታቱርክ እስካረፈበት ዘመን እስከ 1930 ዓም ድረስ በቱርክ አገር በይፋ ተቀባይነት ነበረው። ከአታቱርክ ዕረፍት  ጀምሮ ግን ተተወ።

እምነቶች

በ1928 ዓም በአሜሪካዊው ጋዜጣ ዘ ኒው ዮርክ ታይምዝ አንቀጽ ስለ አንካራ ዩኒቬርሲቴ አዲስ ክፍል፣ «የቋንቋ፣ የታሪክና የመልክዓ ምድር ትምህርት ቤት» በመግለጽ፦
ሱመርራውያን፣ ቱርኮች ሆነው፣ ከመካከለኛ እስያ ተነሥተው፣ ስለዚህ ልሳናት ሁሉ ደግሞ እዚያ ተጀመሩና መጀመርያ በቱርኮቹ ተጠቀሙ። እንዲያውም መጀመርያው ቋንቋ እንዲህ ተፈጠረ፦ ቅድመ-ታሪካዊ ሰው ልጅ፣ ማለት ቱርኮቹ፣ ከሁሉ ቅድማዊ በሆነ ደረጃ ሲሆኑ፣ የፀሐይ ሥራ ትኩረታቸውን ስቦ፣ በጎውና ክፉው ሁሉ የመነጨበት አምላክ ተቆጠሩት።   ከዚያ ብርሃን፣ ጥላ፣ ሙቀትና እሳት መጣላቸው፣ ከሱ ጋር የጊዜ ሀሣቦች ሁሉ ተሳሰሩ፤- ቁመት፣ ርቀት፣ እንቅስቃሴ፣ ስፋት፣ ስሜታቸውንም ለመግለጽ ፀሐይ እንግዲህ ከነገሮች ሁሉ ይልቅ ተሰየመ። ስሙም «አግ» ነበር፤ ከዚህም ቃል ዛሬው የሚናገሩት ቃላት ሁሉ ተወለዱ። ይህ ባጭሩ «የፀሐይ ቋንቋ ሃልዮ ነው፤ በቱርክ አገር ታሪክ አዲስ አስተሳሰብ ዘንድ፣ በአዲሱ የአንካራ ትምህርት ቤት ይማራል።ባጭሩ፣ የሥልጣኔና የሰው ልጅ ልሳናት ምንጭ በፀሐይ አማካይነት ነበር በማለት የተመሠረተ አስተያየት ሲሆን፣ በሃልዮው ዘንድ የተሠለጠኑት ቋንቋዎች ሁሉ አባት ቱርክኛ ይሆን ነበር።Cemal Kafadar, Between Two Worlds: The Construction of the Ottoman State, Published by University of California Press, 1996.  pg 163.

አንዳንድ ቃላት ሀሣዊ የቱርክኛ ታሪክ ተሰጡ፣ ለምሳሌ ያሕል፦ እንግሊዝኛ school /ስኩል/ (ትምህርት ቤት) ከቱርክኛ ቃል okul ኦኩል፤ እንግሊዝኛ God /ጎድ/ (አምላክ) ከቱርክኛ kut /ኩት/  (በረከት)፤ እንግሊዝኛ Bulletin /ቡለትን/ (ማስታወቂያ) ከ belleten /በለተን/ (በልብ መማር); Electric (ኤሌክትሪክ) ከውግርኛ yaltrık /ያልትርክ/ (በራ)።

በቋንቋ ሊቅ ጊልዓድ ዙከርማን ዘንድ፣ «አታቱርክ የፀሐይ ቋንቋ ሃልዮ የደገፈው፣ የቱርክኛ ቋንቋ ባለሥልጣኖች ሊወግዱ ያልቻሉ አረብኛና ፋርስኛ ቃላት ለማጽደቅ እንደ ሆነ ይቻልል። በዚህ አድራጎት፣ ከውጭ አገር ልሳናት ለተበደረ ለያንዳንዱ ቃል አዲስ ዘይቤ ማቅረብ አለመቻላቸውን ተተካ።»Zuckermann, Ghil’ad (2003), ‘‘Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew’’ , Houndmills: Palgrave Macmillan, ISBN 1-4039-1723-X, p. 165.

ነጥቦች

ተጨማሪ ምንጮች

  
 
   
 
  
  
 
 
Vryonis, Speros (1993). The Turkish State and History: Clio meets the Grey Wolf, 2nd Ed. Thessaloniki: Institute for Balkan Studies. 
 
 Main ideas of Sun Language Theory 
 1936 Sun Language Commission's Report   

 http://polatkaya.net/Articles.htm

መደብ:ቱርክ
መደብ:ቱርኪክ ቋንቋዎች