ነፋስ
[[ስዕል:Young_wind_monitor.jpg|thumb|የነፋስን አቅጣጫና ፍጥነት መለኪያ [[አኔሞሜትር]] ]]

'''ነፋስ''' ሁለት አይነት ትርጉሞች አሉት። በመሬት ላይ፣ ንፋስ የሚባለው የ[[አየር]] እንቅስቃሴ ነው። ከመሬት ውጭ ባለው [[ጠፈር]] ንፋስ የሚባለው የአየር ወይንም የተለያዩ እኑሶችን እንቅስቃሴ ነው። ለምሳሌ ከ[[ፀሐይ]] ፈንድተውና ተስፈናጥረው ወደ ጥልቁ ኅዋ የሚጓዙት እኑሶች [[ፀሐያዊ ነፋስ]]ን ይፈጥራሉ። በፀሐይ ሥርአተ ፈለክ(ፕላኔት) ውስጥ ከፍተኛ ነፋስ የሚነፍስባቸው [[ኔፕትዩን]]ና [[ሳተርን]] ናቸው።

ነፋስ እንደ ሃይሉና የሚውስደው ጊዜ እንዲሁም እንደ እርጥበቱ ይከፈላል፡፡ ከክፍሎቹም ውስጥ

* [[ለምለም ነፋስ]]- ቀስ ብሎ የሚነፍስ ነፋስ
* [[ልክስክስ ነፋስ]] - አቧራ ወደላይ አንስቶ ለትንሽ ደቂቃ ካንከባለለ በኋል በቶሎ የሚጠፋ
* [[ወዠብ ነፋስ]] - [[ዝናብ]] የሚቀላቅል ነፋስ
* [[አውሎ ነፋስ]] (ዊርል ዊንድ፣ ቶርኔዶ) - በኃይል እየተሽከረከረ የተለያዩ እቃዎችን ወደሰማይ እያጎና አደጋ የሚያደርስ

== የነፋስ ተፈጥሮ ==
[[ስዕል:Destruction following hurricane andrew.jpg|thumb|left|[[አንድሩ አውሎ ንፋስ]] የፈጠረው ጥፋት]]
በመሬት ላይ የሚፈጠሩ ነፋሶች ምክናያታቸው የ[[አየር ጫና]] ልዩነት ነው። በሁለት አካባቢዎች መካከል የተለያየ የአየር ጫና ሲኖር፣ ልዩነቱ እስኪጠፋ ድረስ አየር ክከፍተኛ ጫና ወደ ዝቅተኛ ጫና ይሰደዳል። በሚሰደድበት ውቅት ነፋስን ይፈጥራል። ሞቃታማ የአየር ክፍል ከቀዝቃዛ የአየር ክፍል ያነሰ ጫና ስላለበት ብዙ ጊዜ ነፋስ የሚነፍሰው ከቀዝቃዛ ክፍል ወደ ሞቃታማ ክፍል ነው። ስለሆነም ነፋስ ብዙ ጊዜ ቀዝቃዛ ነው። 

በአለም አቀፍ ደረጃ በቋሚነት ለሚነፍሱ ነፋሶች ተጠያቂዎቹ ሁለት ምክንያቶች ናቸው። አንደኛው በ[[ምድር ወግብ]] እና በ[[ምድር ዋልታ|ምድር ዋልታዎች]] መካከል ያለው የሙቀት ልዩነት ሲሆን ሁለተኛው የ[[መሬት]] በራሷ ዛቢያ ላይ መሽከርክር ነው። 

አንስተኛ የአየር ጫና ልዩነት ባለባቸው አካባቢዎች [[ለምለም ነፋስ]] ወይን ቀሰስተኛ ነፋስ ይፈጠራል። ሆኖም ከፍተኛ ልዩነት ባለባቸው አካባቢዎች እስከ 200 ማይል በሰዓት የሚጓዝ እጅግ ፈጣን [[አውሎ ነፋስ]] ይፈጠራል። በዚህ ፍጥነት የሚጓዝ ነፋስ ቤቶችን እስከማፍረስ እና ህይወት እስከማጥፋት ሃይል ይኖረዋል።

{{clear}}
== ነፋስ ኃይል ==
[[ስዕል:Windenergy.jpg|thumb|right| ይህ የነፋስ እሽክርክሪት ነፋስን በመጠቀም [[ኤሌክትሪክ]] ያመነጫል]]

በታሪክ አንጻር የ[[ስሪ ላንካ]] ሰዎች፣ ከክርስቶስ ልደት በፊት 300 [[ዓ.ዓ.]] ጀምረው የንፋስን ሃይል ሙቀት ለመፍጠርና [[ብረት]]ን ለማቅለጥ እንደተጠቀሙበት ይጠቀሳል<ref>{{cite book|author=G. Juleff|title=An ancient wind powered iron smelting technology in Sri Lanka|work=Nature 379(3)|pages=60–63|date=January 1996}}</ref>። እኒህ ምድጃዎች በ[[ሞንሱን ነፋስ]] መንገድ ላይ የሚ'''ገ'''ነቡ የነበር ሲሆን የሚፈጥሩት ሙቀት እስከ 1200 ዲግሪ [[ሴንቲግሬድ]] ይደርስ ነበር። ከሺህ አመት በኋላ የመጀመሪያው በሥራ ላይ የዋለ [[የነፋስ ወፍጮ]] [[አፍጋኒስታን]] ውስጥ በ7ኛው ክፍለ ዘመን (ከክርስቶስ ልደት በኋላ) እንደተሰራ ይጠቀሳል። <ref>{{cite book|author=[[Ahmad Y Hassan]] and [[Donald Routledge Hill]]|year=1986|title=Islamic Technology: An illustrated history|page= 54|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=0-521-42239-6}}</ref> የኒህ ወፍጮዎች ጥቅም እህልን ለመፍጨትና ውሃን ከጉድጓድ ለማውጣት ነበር።<ref>{{cite book|author=[[Donald Routledge Hill]]|title=Mechanical Engineering in the Medieval Near East|work=Scientific American|date=May 1991|pages=64–69}}</ref> ከ1170ዎቹ ጀምሮ በሰሜን-ምዕራብ አውሮጳ ክፍሎች የነፋስ ወፍጮወች በሰፊው ጥቅም ላይ መዋል ጀመሩ።

በአሁኑ ወቅት የነፋስ ኤሌክትሪክ ማመንጫውች በአለም ላይ እየተሰራጩ ሲሆን አቅዳቸውም ከድሮዎቹ የነፋስ ወፍጮወች ይመነጫል። ከመሬት እየተራቀ በሄደ ቁጥር የነፋስ ፍጥነት እየጨመረና አስተማማኝም እየሆነ ስለሚመጣ ብዙ ኩባንያዎች ከከባቢው አየር በጣም ከፍ ብሎ ያለውን ነፋስ ለኤሌክትሪክ ምንጨታ ስራ እንዴት እንደሚያውሉት እያጠኑ ይገኛሉ። ጥናቱ ስኬት ካመጣ የአለምን የሃይል ፍላጎት በዚህ መንገድ በአስተማማኝ ሁኔታ ለማሟላት ይቻላል<ref>{{cite book|author=Dietrich Lohrmann|title=Von der östlichen zur westlichen Windmühle|work=Archiv für Kulturgeschichte'', Vol. 77, Issue 1|year=1995|pages=1–30}}</ref>

== አውሎ ንፋስ ==
== የአውሎ ንፋስ ዓይነቶች በ[[ፉጂታ መለኪያ]]==

{| class="wikitable"
|- style="text-align:center; background:gainsboro;"
| rowspan="2" | '''መለኪያ'''
| colspan="2" | '''የንፋስ ፍጥነት'''
| rowspan="2" | '''ተደጋግሞ የመከሰቱ መጠን'''
| rowspan="2" colspan="2" | '''ሊያደርሰው የሚችለው የጥፋት አይነት'''
|- style="text-align:center; background:gainsboro;"
|| '''[[ማይልስ በሰዓት]][[mph]]'''
|| '''[[ኪሎሜትር በሰዓት]][[km/h]]'''
|-
| align="center" bgcolor="#{{storm colour|storm}}" width=6% | '''EF0''' {{Anchor|EF0}}
|  style="text-align:center; width:6%;"| 65–85 ||  style="text-align:center; width:6%;"| 105–137 ||  style="text-align:center; width:6%;"| 53.5%
| አንስተኛ ወይንም ምንም ጥፋት

በአሸንዳ ላይ ትንሽ ጉዳት፣ ከጣሪያ ላይ ትንሽ  ነቅሎ መውሰድ፣  የ[[ዛፍ|ዛፎች]] ቅርንጫፎች መሰበር፣ ጥልቅ ስር የሌላቸው ዛፎች ተገፍተው ይወድቃሉ

| [[ስዕል:EF0 tornado damage example (1).jpg|right|150px|EF0 ለምሳሌ  የሚያደርሰው ጥፋት ]]
|-
| align="center" bgcolor="#{{storm colour|cat1}}"  | '''EF1''' {{Anchor|EF1}}
| style="text-align:center;"|  86–110 || style="text-align:center;"| 138–178 || style="text-align:center;"| 31.6% || መካከለኛ ጥፋት

ጣሪያዎች  በሃይል ይገለባሉ፣ ተንቀሳቃሽ ቤቶች ይገለበጣሉ፣ የውጭ በሮች ይገነጠላሉ፣ መስኮት እና ሌሎች መስታወቶች ይሰበራሉ
| [[ስዕል:EF1 tornado damage example.jpg|right|150px|EF1 ለምሳሌ የሚያደርሰው ጥፋት]]
|-
| align="center" bgcolor="#{{storm colour|cat2}}"  | '''EF2''' {{Anchor|EF2}}
| style="text-align:center;"| 111–135 || style="text-align:center;"| 179–218 || style="text-align:center;"| 10.7% || ከበድ ያለ ጥፋት

በደምብ ከተሰሩ ቤቶች ላይ ጣሪያወች ተገንጥለው ይሄዳሉ፣ የፍሬም ቤቶች መሰረት ይናወጣል፣ ተንቀሳቃሽ ቤቶች ሙሉ በሙሉ ይወድማሉ፣ ትላልቅ ዛፎች ይቀስፋሉ፣ ወይንም ከስራቸው ይመነገላሉ፣ ተስፈንጣሪ አደጋ ጣይ እቃዎች በአየር ውስጥ የፈጠራሉ፣ መኪናዎች ከመሬት ይነሳሉ

| [[ስዕል:EF2 tornado damage example (1).jpg|right|150px|EF2 ከሚያደርሰው ጥፋት ምሳሌ]]
|-
| align="center" bgcolor="#{{storm colour|cat3}}"  | '''EF3''' {{Anchor|EF3}}
| style="text-align:center;"| 136–165 || style="text-align:center;"| 219–266 || style="text-align:center;"|  3.4% ||ከባድ ጥፋት

በጥሩ ሁኔታ የተሰሩ ቤቶች ይፈርሳሉ፣ ትላልቅ ፎቆችና እና ህንጻዎች፣ ሞሎች፣  ከፍተኛ አደጋ ይደርስባቸዋል፣ [[ባቡር|ባቡሮች]] ይገለበጣሉ፣ ዛፎች ከቅርፊታቸው ይላቀቃሉ፣ ከባባድ መኪናዎች ከመሬት ተነስተው ይወረወራሉ፣ 

| [[ስዕል:EF3 tornado damage example.jpg|right|150px|EF3 ከሚያደርሰው ጥፋት ምሳሌ]]
|-
| align="center" bgcolor="#{{storm colour|cat4}}"  | '''EF4''' {{Anchor|EF4}}
| style="text-align:center;"| 166–200 || style="text-align:center;"| 267–322 || style="text-align:center;"|  0.7% || ከፍተኛ ጥፋት
በደምብ የተሰሩና ሙሉ ፍሬም ያላቸው ቤቶች ሙሉ በሙሉ ይወድማሉ፣  መኪኖችና ሌሎች ትላልቅ ነገሮች ይወረወራሉ፣ ትናንሽ ሚሳኤሎች ይፈጠራሉ፡

| [[ስዕል:EF4 tornado damage example.jpg|right|150px|EF4 ከሚያደርሰው ጥፋት ምሳሌ]]
|-
| align="center" bgcolor="#{{storm colour|cat5}}"  | '''EF5''' {{Anchor|EF5}}
| style="text-align:center;"| >200          || style="text-align:center;"| >322 || style="text-align:center;"| <0.1% ||  ሙሉ በሙሉ ውድመት

ጠንካራ ፍሬም ያላቸውና በጥሩ ሁኔታ የተሰሩ ቤቶች ይወድማሉ፣ መሰረታቸው ተጠርጎ ይጠፋል፣ በፌሮ የጠነከሩ የኮንክሪት ቤቶችና ግንቦች በሃይል ይጎዳሉ፣ ረጃጅም ህንጻዎች ይፈርሳሉ፣  ወይንም ከፍተኛ መዋቅራዊ ጉዳት ይደርስባቸውል።
| [[ስዕል:NWS 2013 Moore EF5 damage.jpg|right|150px|EF5 ከሚያደርሰው ጥፋት ምሳሌ]]
|}

== ተጨማሪ ንባቦች ==
* [http://ww2010.atmos.uiuc.edu/(Gh)/guides/mtr/fw/home.rxml Meteorology Guides: Forces and Winds]&nbsp;– Instructional module from the University of Illinois{{en}}
* [http://www.windatlas.dk/ Wind Atlases of the World] {{Wayback|url=http://www.windatlas.dk/ |date=20080903070724 }}&nbsp;– Lists of wind atlases and wind surveys from all over the world{{en}}
* [http://www.windows.ucar.edu/tour/link=/earth/Atmosphere/wind_speeds.html&edu=high Classification of Wind Speeds] {{Wayback|url=http://www.windows.ucar.edu/tour/link%3D/earth/Atmosphere/wind_speeds.html%26edu%3Dhigh |date=20090307015055 }}{{en}}

== ማጣቀሻ ==
<references/>

[[መደብ:ነፋስ|*]]
[[መደብ:አየር ፀባይ]]
ነፋስ ሁለት አይነት ትርጉሞች አሉት። በመሬት ላይ፣ ንፋስ የሚባለው የአየር እንቅስቃሴ ነው። ከመሬት ውጭ ባለው ጠፈር ንፋስ የሚባለው የአየር ወይንም የተለያዩ እኑሶችን እንቅስቃሴ ነው። ለምሳሌ ከፀሐይ ፈንድተውና ተስፈናጥረው ወደ ጥልቁ ኅዋ የሚጓዙት እኑሶች ፀሐያዊ ነፋስን ይፈጥራሉ። በፀሐይ ሥርአተ ፈለክ(ፕላኔት) ውስጥ ከፍተኛ ነፋስ የሚነፍስባቸው ኔፕትዩንና ሳተርን ናቸው።

ነፋስ እንደ ሃይሉና የሚውስደው ጊዜ እንዲሁም እንደ እርጥበቱ ይከፈላል፡፡ ከክፍሎቹም ውስጥ

 ለምለም ነፋስ- ቀስ ብሎ የሚነፍስ ነፋስ
 ልክስክስ ነፋስ - አቧራ ወደላይ አንስቶ ለትንሽ ደቂቃ ካንከባለለ በኋል በቶሎ የሚጠፋ
 ወዠብ ነፋስ - ዝናብ የሚቀላቅል ነፋስ
 አውሎ ነፋስ (ዊርል ዊንድ፣ ቶርኔዶ) - በኃይል እየተሽከረከረ የተለያዩ እቃዎችን ወደሰማይ እያጎና አደጋ የሚያደርስ

 የነፋስ ተፈጥሮ 
thumb|left|አንድሩ አውሎ ንፋስ የፈጠረው ጥፋት
በመሬት ላይ የሚፈጠሩ ነፋሶች ምክናያታቸው የአየር ጫና ልዩነት ነው። በሁለት አካባቢዎች መካከል የተለያየ የአየር ጫና ሲኖር፣ ልዩነቱ እስኪጠፋ ድረስ አየር ክከፍተኛ ጫና ወደ ዝቅተኛ ጫና ይሰደዳል። በሚሰደድበት ውቅት ነፋስን ይፈጥራል። ሞቃታማ የአየር ክፍል ከቀዝቃዛ የአየር ክፍል ያነሰ ጫና ስላለበት ብዙ ጊዜ ነፋስ የሚነፍሰው ከቀዝቃዛ ክፍል ወደ ሞቃታማ ክፍል ነው። ስለሆነም ነፋስ ብዙ ጊዜ ቀዝቃዛ ነው። 

በአለም አቀፍ ደረጃ በቋሚነት ለሚነፍሱ ነፋሶች ተጠያቂዎቹ ሁለት ምክንያቶች ናቸው። አንደኛው በምድር ወግብ እና በምድር ዋልታዎች መካከል ያለው የሙቀት ልዩነት ሲሆን ሁለተኛው የመሬት በራሷ ዛቢያ ላይ መሽከርክር ነው። 

አንስተኛ የአየር ጫና ልዩነት ባለባቸው አካባቢዎች ለምለም ነፋስ ወይን ቀሰስተኛ ነፋስ ይፈጠራል። ሆኖም ከፍተኛ ልዩነት ባለባቸው አካባቢዎች እስከ 200 ማይል በሰዓት የሚጓዝ እጅግ ፈጣን አውሎ ነፋስ ይፈጠራል። በዚህ ፍጥነት የሚጓዝ ነፋስ ቤቶችን እስከማፍረስ እና ህይወት እስከማጥፋት ሃይል ይኖረዋል።

 ነፋስ ኃይል 
thumb|right| ይህ የነፋስ እሽክርክሪት ነፋስን በመጠቀም ኤሌክትሪክ ያመነጫል

በታሪክ አንጻር የስሪ ላንካ ሰዎች፣ ከክርስቶስ ልደት በፊት 300 ዓ.ዓ. ጀምረው የንፋስን ሃይል ሙቀት ለመፍጠርና ብረትን ለማቅለጥ እንደተጠቀሙበት ይጠቀሳል። እኒህ ምድጃዎች በሞንሱን ነፋስ መንገድ ላይ የሚገነቡ የነበር ሲሆን የሚፈጥሩት ሙቀት እስከ 1200 ዲግሪ ሴንቲግሬድ ይደርስ ነበር። ከሺህ አመት በኋላ የመጀመሪያው በሥራ ላይ የዋለ የነፋስ ወፍጮ አፍጋኒስታን ውስጥ በ7ኛው ክፍለ ዘመን (ከክርስቶስ ልደት በኋላ) እንደተሰራ ይጠቀሳል።  የኒህ ወፍጮዎች ጥቅም እህልን ለመፍጨትና ውሃን ከጉድጓድ ለማውጣት ነበር። ከ1170ዎቹ ጀምሮ በሰሜን-ምዕራብ አውሮጳ ክፍሎች የነፋስ ወፍጮወች በሰፊው ጥቅም ላይ መዋል ጀመሩ።

በአሁኑ ወቅት የነፋስ ኤሌክትሪክ ማመንጫውች በአለም ላይ እየተሰራጩ ሲሆን አቅዳቸውም ከድሮዎቹ የነፋስ ወፍጮወች ይመነጫል። ከመሬት እየተራቀ በሄደ ቁጥር የነፋስ ፍጥነት እየጨመረና አስተማማኝም እየሆነ ስለሚመጣ ብዙ ኩባንያዎች ከከባቢው አየር በጣም ከፍ ብሎ ያለውን ነፋስ ለኤሌክትሪክ ምንጨታ ስራ እንዴት እንደሚያውሉት እያጠኑ ይገኛሉ። ጥናቱ ስኬት ካመጣ የአለምን የሃይል ፍላጎት በዚህ መንገድ በአስተማማኝ ሁኔታ ለማሟላት ይቻላል

 አውሎ ንፋስ 
 የአውሎ ንፋስ ዓይነቶች በፉጂታ መለኪያ

 መለኪያ የንፋስ ፍጥነት ተደጋግሞ የመከሰቱ መጠን ሊያደርሰው የሚችለው የጥፋት አይነት ማይልስ በሰዓትmph ኪሎሜትር በሰዓትkm/h EF0  65–85  105–137  53.5% አንስተኛ ወይንም ምንም ጥፋት

በአሸንዳ ላይ ትንሽ ጉዳት፣ ከጣሪያ ላይ ትንሽ  ነቅሎ መውሰድ፣  የዛፎች ቅርንጫፎች መሰበር፣ ጥልቅ ስር የሌላቸው ዛፎች ተገፍተው ይወድቃሉ right|150px|EF0 ለምሳሌ  የሚያደርሰው ጥፋት  EF1   86–110  138–178  31.6%  መካከለኛ ጥፋት

ጣሪያዎች  በሃይል ይገለባሉ፣ ተንቀሳቃሽ ቤቶች ይገለበጣሉ፣ የውጭ በሮች ይገነጠላሉ፣ መስኮት እና ሌሎች መስታወቶች ይሰበራሉ right|150px|EF1 ለምሳሌ የሚያደርሰው ጥፋት EF2  111–135  179–218  10.7%  ከበድ ያለ ጥፋት

በደምብ ከተሰሩ ቤቶች ላይ ጣሪያወች ተገንጥለው ይሄዳሉ፣ የፍሬም ቤቶች መሰረት ይናወጣል፣ ተንቀሳቃሽ ቤቶች ሙሉ በሙሉ ይወድማሉ፣ ትላልቅ ዛፎች ይቀስፋሉ፣ ወይንም ከስራቸው ይመነገላሉ፣ ተስፈንጣሪ አደጋ ጣይ እቃዎች በአየር ውስጥ የፈጠራሉ፣ መኪናዎች ከመሬት ይነሳሉ right|150px|EF2 ከሚያደርሰው ጥፋት ምሳሌ EF3  136–165  219–266   3.4% ከባድ ጥፋት

በጥሩ ሁኔታ የተሰሩ ቤቶች ይፈርሳሉ፣ ትላልቅ ፎቆችና እና ህንጻዎች፣ ሞሎች፣  ከፍተኛ አደጋ ይደርስባቸዋል፣ ባቡሮች ይገለበጣሉ፣ ዛፎች ከቅርፊታቸው ይላቀቃሉ፣ ከባባድ መኪናዎች ከመሬት ተነስተው ይወረወራሉ፣  right|150px|EF3 ከሚያደርሰው ጥፋት ምሳሌ EF4  166–200  267–322   0.7%  ከፍተኛ ጥፋት
በደምብ የተሰሩና ሙሉ ፍሬም ያላቸው ቤቶች ሙሉ በሙሉ ይወድማሉ፣  መኪኖችና ሌሎች ትላልቅ ነገሮች ይወረወራሉ፣ ትናንሽ ሚሳኤሎች ይፈጠራሉ፡ right|150px|EF4 ከሚያደርሰው ጥፋት ምሳሌ EF5  >200           >322  <0.1%   ሙሉ በሙሉ ውድመት

ጠንካራ ፍሬም ያላቸውና በጥሩ ሁኔታ የተሰሩ ቤቶች ይወድማሉ፣ መሰረታቸው ተጠርጎ ይጠፋል፣ በፌሮ የጠነከሩ የኮንክሪት ቤቶችና ግንቦች በሃይል ይጎዳሉ፣ ረጃጅም ህንጻዎች ይፈርሳሉ፣  ወይንም ከፍተኛ መዋቅራዊ ጉዳት ይደርስባቸውል። right|150px|EF5 ከሚያደርሰው ጥፋት ምሳሌ

 ተጨማሪ ንባቦች 
 Meteorology Guides: Forces and Winds – Instructional module from the University of Illinois
 Wind Atlases of the World  – Lists of wind atlases and wind surveys from all over the world
 Classification of Wind Speeds 

 ማጣቀሻ 

*
መደብ:አየር ፀባይ