Шабла (Аркыттыҥ кош суузы)
{{Суу
 |Название                = Шабла
  |Национальное название  = ru/Шавла
 |Изображение             = Reka_Shavla.jpg
  |Подпись изображения    = Сол Шабла суу Ыштукол сууга киргениниҥ ортозында
 |Длина                   = 58
 |Площадь водосбора       = 882
 |Бассейн                 = Аркыт (суу)//Кадын/Оп (суу)/Карский талай
 |Расход воды             = 
  |Место измерения        = 
 |Исток                   = 
  |Местоположение истока  = 
  |Высота истока          = 2401
  |Координаты истока      = 50.0667/87.4617
 |Устье                   = Аркыт (суу)
  |Местоположение устья   = 22 км оҥ јаратла 
  |Высота устья           = 874
  |Координаты устья       = 50.1559/86.8402
 |Страна                  = Россия
  |Регион                 =  Алтай Республика
   |Район                 = Кош-Агаш аймак
}}
'''Шабла''' ({{lang-ru|Шавла}}) — [[Россия|Россияда]] [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кош-Агаш аймак|Кош-Агаш аймагында]] суу.

== Этимологиязы ==
[[Шабла (Аркыттыҥ кош суузы)|Шабла]] — {{lang-ru|от алтайского ''шаала'', чаал — молодое дерево }}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==
Шабла суу Туулу Алтайда [[Кош-Агаш аймак|Кош-Агаш аймактыҥ]] јериле агат. Тӱндӱк Чуйдыҥ сындарынаҥ башталып, Аркыт сууныҥ оҥ кош суузы болуп јат. Узуны 58 км, бассейнныҥ текши јери 882 км²<ref name="МПР России">{{ГВР|187627|Река Шавла}}</ref>.
[[Файл:Шавла ниже Шавлинских озёр.jpg|слева|мини|Шабла суу Алтыгы Шабла кӧлди кечеле јайым агып барат]]
Шабла суу талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2401 м кире бийикте мӧҥкӱ тоштоҥ бӱткен ады јок кӧлдӧҥ чыгара агат<ref name="M-45-67">{{Карта|M-45-67}}</ref><ref>Карты Генштаба, Росреестра, Госгисцентра</ref>. Баштапкы бӱдӱн јарым километрди суу саштардыҥ алдыла агат, оноҥ јердиҥ ӱстине чыгат, табынча тӧмӧндӧп, база бӱдӱн јарым километр јерди ӧдӧлӧ, 2163 метрде кӧлгӧ кирет, ойто ол кӧлдиҥ тӱндӱк јанынаҥ чыгара агып, 2 км бажынаҥ Шабланыҥ кӧлине талайдыҥ кемјӱзинеҥ  1984 м бийик јерде кожула берет. Кӧлди кечире агала, узак эмес јерге Шабла тӱс јердиҥ суулары чылап, араайынаҥ јайым агынду болот. Оноҥ ары кайда да 500 м бажында суу кенейте 150 метрге тӧмӧн јӱткӱйт, учуп тӱжет, кӧлди тӱндӱк јанынаҥ туйуктаган каскактаҥ ажып, адылып тӱжет. Мыныҥ кийнинде сол јанынаҥ ого кош суу биригет (кезик карталарда Сол Шабла суу), суузы толуу болуп, јайым токыналу агат. Агыныныҥ тӱргени бу бӧлӱкте 2—3 м/с боло берет. 10 км-деҥ Шабла сууга оҥ јанынаҥ Ыштукол суу кирет (1600 м бийикте), оноҥ кӱнбадыш јаар кенейтетбуура согот<ref name="M-45-67" />. Бу тушта сууныҥ јалбагы 10—12 м. Оноҥ ары Шабла тереҥ ӧзӧклӧ, Шабланыҥ сын-тайгазыныҥ тӱндӱк кыйузыла агып, јолой он ӱчтеҥ артык кисинек кош сууларла биригип, кайда да 50 км-деҥ Аркыт сууга кирет<ref name="M-45-66">{{Карта|M-45-66}}</ref>.

Јуугында јурт јок.

=== Кош суулары === 
* Сайлугем (оҥ) 2 км: ({{lang-ru|[[Сайлюгем (правый приток Шавлы)|Сайлюгем]]<ref name="M-45-66" /> (пр)}})
* Уштӱшкен (сол) ({{lang-ru|Уштушкен<ref name="M-45-66" /> (лв)}})
* Арыш (сол) ({{lang-ru|Арыш<ref name="M-45-66" /> (лв)}})
* Чаргы-Ӧзӧк (сол) ({{lang-ru|Чарга-Узек<ref name="M-45-66" /> (лв)}})
* Турат (оҥ) ({{lang-ru|Турат<ref name="M-45-66" /> (пр)}})
* Каракӧл (сол) ({{lang-ru|Караколь<ref name="M-45-67" /> (лв)}})
* 17 км: Ачык (оҥ) {{lang-ru|[[Ачик]]<ref name="M-45-67" /> (пр)}}
* 18 км: Сайлугем (сол) ({{lang-ru|[[Сайлюгем (левый приток Шавлы)|Сайлюгем]]<ref name="M-45-67" /> (лв)}})
* Јетикол (сол) ({{lang-ru|Тетиол<ref name="M-45-67" /> (лв)}})
* Караойык ({{lang-ru|Караоюк<ref name="M-45-67" />}})
* 27 км: Каракол (оҥ) ({{lang-ru|[[Каракол (приток Шавлы)|Каракол]]<ref name="M-45-67" /> (пр)}})
* 35 км: Комыргайлуойык (сол) ({{lang-ru|[[Кмургулоюк]]<ref name="M-45-67" /> (лв)}})
* 40 км: Ыштукол (оҥ) ({{lang-ru|[[Ештыкол]]<ref name="M-45-67" /> (пр)}})

== Суу реестрдиҥ чотогоныла ==
[[Государстволык сууныҥ реестры|Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры]] аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — [[Кадын]], суу подбассейны — [[Бий (суу)|Бий]] ле [[Кадын]]. Суу бассейны — (Ӱстӱги) [[Оп (суу)|Оп суунаҥ]] ала [[Эрчиш (суу)|Эрчишке]] киргенине јетире<ref>В Государственном водном реестре река значится как верхнее течение Юстыта и Чуи</ref>.

== Туризм ==
[[Файл:Reka Shavla u Shavlinskogo ozera.jpg|160px|мини|слева|Шабла суу Орто Шабла кӧлдӧҥ чыгара акканы.]]

Ыштукол суу кожулганыныҥ ала бу суу турист-суучылдардыҥ сӱӱген маршруды болуп јат. Јаҥжыккан стандартный маршрут [[Шабла (Аркыттыҥ кош суузы)|Шабла]], [[Аркыт (суу)|Аркыт]] ла [[Кадын]] сууларла ӧдӧт. Сууныҥ кирӱзинеҥ маршруттыҥ кӱч ле јеткерлӱзи камаанду,  бежинчи категория сложности (V к. с.) болор аргалу. Шабла 58 км агынында 1000 м бийиктеҥ агып тӱжет. Ӱстинде бир тизим кӧлдӧр ({{lang-ru|каскад озер}}) сууныҥ агынын бир эмеш арайладат, оныҥ учун Шабла (ого тӱҥей сууларга кӧрӧ) јаҥмырдаҥ улам кӧп ажынбайт. 

Мӧҥкӱ тоштордоҥ агып тӱшкен бастыра суулар чылап, Шабланыҥ суузы кӱнниҥ экинчи јарымында эмеш кӧптӧй берет, таҥ алдында ойто астай берет, тош кайылганынаҥ камаанду. Шабланыҥ суузы бӱрӱҥкий  ({{lang-ru|«ледниковая муть»}}), ичетен сууны оок суулардаҥ алза торт. Јойу туристтерге бу сууны кечетени кӱчке келижет. 

Ыштыкол ло Аркыт суулардыҥ ортозында эки кире кечӱ бар, је отчет эткен улус кыйалта јоктоҥ страховкалу болзын, эмезе,  навесной переправа јазазын деп рекомендация берет.

Суу объекттиҥ системазы: [[Аркыт (суу)|Аркыт суу]] → [[Кадын]] → [[Оп (суу)|Оп суу]] → [[Карский талай]].


== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
<gallery class="center" perrow=6 widths="180px" heights="150px">
Р. Шавла.jpg|<center>Шабла суу Алтыгы кӧлдӧҥ чыгып јатканы</center>
Вид на впадение Шавлы в Нижнее Шавлинское озеро.jpg|<center>Шабла суу Алтыгы Шабла деп кӧлгӧ кирип јатканы </center>
Впадение Шавлы в Нижнее Шавлинское озеро.jpg|<center>Шабла суу Алтыгы Шабла кӧлгӧ кирип јатканы </center>
Шавла между Верхним и Нижним Шавлинскими озерами.jpg|<center>Шабла суу Ӱстӱги Шабла ла Алтыгы Шабла деп кӧлдӧрдиҥ ортозында</center>
Исток Шавлы из Нижнего Шавлинского озера.jpg|<center>Алтыгы Шабла кӧлдӧҥ Шабла суу чыгып јатканы</center> 
</gallery>

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Литературазы ==
* Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 15. Алтай и Западная Сибирь. Вып. 1. Горный Алтай и Верхний Иртыш / под ред. В. В. Зееберг. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 216 с.
* {{книга
 | автор         = Молчанова О. Т.
 | часть         = 
 | ссылка часть  = 
 | заглавие      = [[Топонимический словарь Горного Алтая]]
 | оригинал      = 
 | ссылка        = 
 | викитека      = 
 | ответственный = 
 | издание       = 
 | место         = [[Горно-Алтайск]]
 | издательство  = Горно-Алтайское отделение Алтайского книжного издательства
 | год           = 1979
 | том           = 
 | страницы      = 263
 | столбцы       = 
 | страниц       = 395
 | серия         = 
 | isbn          = 
 | doi           = 
 | тираж         = 5000
 | ref           = Молчанова|1979
}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}

{{Водный реестр}}

{{Катунь}}

[[Категория:Аркыттыҥ кош суулары]]
[[Категория:Кош-Агаш аймактыҥ суулары]]
Шабла () — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.

 Этимологиязы 
Шабла — .

 Физико-географиялык темдектери 
Шабла суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Тӱндӱк Чуйдыҥ сындарынаҥ башталып, Аркыт сууныҥ оҥ кош суузы болуп јат. Узуны 58 км, бассейнныҥ текши јери 882 км².
слева|мини|Шабла суу Алтыгы Шабла кӧлди кечеле јайым агып барат
Шабла суу талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2401 м кире бийикте мӧҥкӱ тоштоҥ бӱткен ады јок кӧлдӧҥ чыгара агатКарты Генштаба, Росреестра, Госгисцентра. Баштапкы бӱдӱн јарым километрди суу саштардыҥ алдыла агат, оноҥ јердиҥ ӱстине чыгат, табынча тӧмӧндӧп, база бӱдӱн јарым километр јерди ӧдӧлӧ, 2163 метрде кӧлгӧ кирет, ойто ол кӧлдиҥ тӱндӱк јанынаҥ чыгара агып, 2 км бажынаҥ Шабланыҥ кӧлине талайдыҥ кемјӱзинеҥ  1984 м бийик јерде кожула берет. Кӧлди кечире агала, узак эмес јерге Шабла тӱс јердиҥ суулары чылап, араайынаҥ јайым агынду болот. Оноҥ ары кайда да 500 м бажында суу кенейте 150 метрге тӧмӧн јӱткӱйт, учуп тӱжет, кӧлди тӱндӱк јанынаҥ туйуктаган каскактаҥ ажып, адылып тӱжет. Мыныҥ кийнинде сол јанынаҥ ого кош суу биригет (кезик карталарда Сол Шабла суу), суузы толуу болуп, јайым токыналу агат. Агыныныҥ тӱргени бу бӧлӱкте 2—3 м/с боло берет. 10 км-деҥ Шабла сууга оҥ јанынаҥ Ыштукол суу кирет (1600 м бийикте), оноҥ кӱнбадыш јаар кенейтетбуура согот. Бу тушта сууныҥ јалбагы 10—12 м. Оноҥ ары Шабла тереҥ ӧзӧклӧ, Шабланыҥ сын-тайгазыныҥ тӱндӱк кыйузыла агып, јолой он ӱчтеҥ артык кисинек кош сууларла биригип, кайда да 50 км-деҥ Аркыт сууга кирет.

Јуугында јурт јок.

 Кош суулары  
 Сайлугем (оҥ) 2 км: ()
 Уштӱшкен (сол) ()
 Арыш (сол) ()
 Чаргы-Ӧзӧк (сол) ()
 Турат (оҥ) ()
 Каракӧл (сол) ()
 17 км: Ачык (оҥ) 
 18 км: Сайлугем (сол) ()
 Јетикол (сол) ()
 Караойык ()
 27 км: Каракол (оҥ) ()
 35 км: Комыргайлуойык (сол) ()
 40 км: Ыштукол (оҥ) ()

 Суу реестрдиҥ чотогоныла 
Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетиреВ Государственном водном реестре река значится как верхнее течение Юстыта и Чуи.

 Туризм 
160px|мини|слева|Шабла суу Орто Шабла кӧлдӧҥ чыгара акканы.

Ыштукол суу кожулганыныҥ ала бу суу турист-суучылдардыҥ сӱӱген маршруды болуп јат. Јаҥжыккан стандартный маршрут Шабла, Аркыт ла Кадын сууларла ӧдӧт. Сууныҥ кирӱзинеҥ маршруттыҥ кӱч ле јеткерлӱзи камаанду,  бежинчи категория сложности (V к. с.) болор аргалу. Шабла 58 км агынында 1000 м бийиктеҥ агып тӱжет. Ӱстинде бир тизим кӧлдӧр () сууныҥ агынын бир эмеш арайладат, оныҥ учун Шабла (ого тӱҥей сууларга кӧрӧ) јаҥмырдаҥ улам кӧп ажынбайт. 

Мӧҥкӱ тоштордоҥ агып тӱшкен бастыра суулар чылап, Шабланыҥ суузы кӱнниҥ экинчи јарымында эмеш кӧптӧй берет, таҥ алдында ойто астай берет, тош кайылганынаҥ камаанду. Шабланыҥ суузы бӱрӱҥкий  (), ичетен сууны оок суулардаҥ алза торт. Јойу туристтерге бу сууны кечетени кӱчке келижет. 

Ыштыкол ло Аркыт суулардыҥ ортозында эки кире кечӱ бар, је отчет эткен улус кыйалта јоктоҥ страховкалу болзын, эмезе,  навесной переправа јазазын деп рекомендация берет.

Суу объекттиҥ системазы: Аркыт суу → Кадын → Оп суу → Карский талай.

 Јуруктардыҥ кӧмзӧзи 

 Ајарулар 

 Литературазы 
 Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 15. Алтай и Западная Сибирь. Вып. 1. Горный Алтай и Верхний Иртыш / под ред. В. В. Зееберг. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 216 с.
 

 Тайантылар 

Категория:Аркыттыҥ кош суулары
Категория:Кош-Агаш аймактыҥ суулары