Курай
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
 |русское название         = Курай
 |оригинальное название    = {{lang-ru|}} Курай
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = Село Курай, вид с окрестных холмов.jpg
 | описание изображения    = Курай јурт, тӧҥниҥ ӱстинеҥ кӧрзӧ
 |lat_deg = 50|lat_min =13|lat_sec =26|lon_deg = 87|lon_min = 55|lon_sec =56
  |CoordAddon = type:city_region:RU
  |CoordScale = 20000
 |размер карты региона     = 
 |размер карты района      = 
 |регион                   = Алтай Республика
 |регион в таблице         = Алтай Республика
 |район                    = Кош-Агаш аймак
 |район в таблице          = Кош-Агаш аймак{{!}}Кош-Агаш  
|вид поселения            = Јурт јеезе
| поселение                = Курайдыҥ јурт јеезези
 | поселение в таблице      = Курайдыҥ јурт јеезези {{!}}Курайдыҥ  
|внутреннее деление       = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         = 1497<ref name="Высота н/у моря"/>
|климат                   = кезем-континентал
| население                = {{Эл-јонныҥ тоозы|Курай (Республика Алтай)  |тс}}
| год переписи             = {{Эл-јонныҥ тоозы|Курай (Республика Алтай) |г}} 
  |плотность               = 
  |агломерация             = 
  |национальный состав     =  [[телеҥиттер]], [[алтайлар]], <br>[[казактар]], [[орустар]] ла о.ӧ. 
  |конфессиональный состав = [[православные]], [[мусульмане]], [[шаманисты]]
  |этнохороним             = 
 |почтовый индекс          = 649792   
 |почтовые индексы         = 
 |телефонный код           = 38845
 |цифровой идентификатор   =  
 |цифровой идентификатор 2   =
|цифровой идентификатор 3   =   
 |категория в Commons      =
 |сайт                     = 
}}
'''Курай''' ({{Lang-ru|Курай}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кош-Агаш аймак|Кош-Агаш аймагында]] [[Курайдыҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот. [[Алтын Кӧлдиҥ Ураҥкай]]дыҥ тӧс калазы.

== Этимологиязы ==
Курай — ӧлӧҥ, комургай, кургак комургайдаҥ шоор јазап јат, {{Lang-ru|разновидность борщевика; сухой, сухая земля}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

Монголдоҥ кӧчӱрзе — «кургак јер».

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] ыйык тайгалары: Сайлугем, Ак-Туру, Кӧкӧрӱниҥ тайгалары. Јурт [[Чуй (Кадынныҥ кош суузы)|Чуйдыҥ суузыныҥ]] јанында турат. Чуйдыҥ элбек чӧлинде кӧп тоолу кӧлдор бар. Састалган да јерлер кӧп, јердиҥ кыртыжы кышкыда тыҥыда тоҥот. Бийик сын-тайгаларда тоштоҥ кайылып бӱткен кӧлдор база кӧп. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ ӧрӧлӧгӧн сайын тайга ташта тепсеҥдер, таскылдар (плато) кӧптӧйт. Тайгаларда јолдор до кату. [[Чуйдыҥ чӧли]]н тӱндӱктеҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар федерал учурлу трак Калка јерине јетире барып јат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1744 метрге бийик. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1497 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35121/kuray.html Курай]</ref>.

=== Климады ===
Климады кезем-континентал. Јакалай Тӱндӱктиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлелген. Климады орто-континентал. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱнинде −30..-40 °C, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °C болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми 4,7 м/с.

=== Аҥ-куштары ===
[[Кош-Агаш аймак]] кату кышту соок јер. [[Чуйдыҥ чӧли]]нде оок тындулардаҥ тарбаган, ӧркӧ, сыгырган, чӧлдиҥ чычканы ла кӧп тоолу кӧлдӧрдӧ јӱзӱн куштар учуп келип уйа базат: борт турна, кара турна, тарбалјы, јерлик кастар, суукуштар, ӧртӧктӧр, барынтычы куштар ылаачын, шоҥкор, мӱркӱт, тейлеген ле о.ӧ. Бийик тайга сындары аҥдык, Кызыл бичикке кирген аҥдардаҥ мында: маны, ирбис, кочкор ло јуҥма<ref name="Кр книга животные РА 2017">.[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>. Айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јеекен, какай, албаа ла јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар јӱрет: јоонмойын, агас, кӧрӱк, суузар, тийиҥ ле о.ӧ.<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>.

=== Ӧзӱмдери ===
Эҥ ле ас јут-чык бу аймакта учун, какшак јер, кей, ӧзӱмдерге јарамыкту эмес учун, ӧскӧ айбактарга кӧрӧ ӧлӧҥ-чӧптиҥ будӱмдери чала ас. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ бийиктеген сайын там ла ӧзӱмдер астап барат, је ого коштой база кайда да ӧспӧй турган эндемик ӧзӱмдердиҥ тоозы кӧптӧй берет. Кату соок кыш, чык јок айалга. Чӧлдиҥ кӱреезинде (пояс) кулузын, кыйгак ӧлӧҥ, тегенек тайа, чычрана, каргана, суујакалай камыш, јӱзӱн-јӱӱр јеҥестер, кӧгӧзин, ӧзӧт<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001</ref>. Бу аймакта агаш ас, кезик ле јерде аламык, чачыҥы ӧскӧн тыттар (паркового типа). Бийиктеген сайын тӱндӱк тундрада ӧзӧтӧн кыскачак тайадый кайыҥ, арчын ла кырчын, јеҥестер, башка-башка тайалар. Оноҥ бийиктей таштардыҥ ортозыла алтын тазыл (тӧрт јалбракту ла соок родиола)таркайт<ref name="Кр книга  растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 7 ором: Алтайдыҥ, Геологияныҥ, Јажыл, Јайымныҥ, Юбилейдиҥ, Телеҥиттиҥ, ЧВТ-ныҥ переулогы.

{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Курай јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Кош-Агаш]] || 67 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  390 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||  480 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4200 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 822,2 км-деҥ || 0 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1901 јылда тӧзӧлгӧн.

== Эл-јон ==
{{Эл-јонныҥ тоозы|Курай (Республика Алтай)}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта [[телеҥиттер]], [[алтайлар]], [[казактар]] јуртайт.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* јурт јеезениҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ туразы;
* культура байзыҥы;
* стадион;
* эмчилик;
* ашкана;
* магазин.
</div>

== Экономиказы ==
Мал азыраары, крестьян-фермер ээлемдер. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Туризм. Таҥынаҥ аргачылар.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес.(1965 ј.,Геологияныҥ оромы, 3А)<ref name="Памятники"/><ref name="Памятники список"/>;
* А. Малкин деп партизан кижиниҥ мӧҥкӱзи(1957 г.)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610030795 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605263684 }}</ref>.

=== Археологиялык ===
Курайдыҥ јурт јеезезиниҥ јерлеринде археологиялык обьекттер ле байлу јерлер кӧп.
* [[Курайдыҥ чӧли]]нде [[Актуру (суу)|Актуруныҥ]] ла Чуйдыҥ суулары бириккенинеҥ 6 км ӧрӧ, Ак-Туру сууныҥ сол јарадында мӧҥкӱсалгыш (1768)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Ак-Туру — байлу туу (1984)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Байлугем — байлу кыр (1985)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Маашай-Бажы — байлу кыр (1991)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Межелик — байлу кыр (1992)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Курайдыҥ аржаны (2078)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Боом-Бажы (2080)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Курай јурттаҥ 10,5 км тӱштӱк-кӱнбадыштай Актуру сууныҥ орто агынында 636 башка-башка тӱӱкилик обьекттер бар «Коол-1» деп темдектӱ (2193)<ref name="Ойношев свод"/>;
* «Таш јурамалдар» Чуйдыҥ суузыныҥ сол јарадында (2213)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Мӧҥӱн тажуурдыҥ тӱбинде јебрен тӱрк руникалык бичик, курдыҥ коргызында бичик Курай деп мӧҥкӱсалгышта болгон. Эмди Москвада тергеениҥ тӱӱкилик музейинде (2214, 2215)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Мӧҥкӱсалгыштар Курай јурттыҥ јанында (2216—2224)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Дьенге-туу — культовый обьект (1986)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Бака (2075)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Тӧргин (2076)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Барбактал (2079)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод"/>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
<gallery class="center" perrow=5 widths="200px" heights="170px">
Файл:Kurai. Kosh-Agachsky District. Altai. USSR. Foto 1989..jpg|Курай 1989 јыл
Файл:Актру вершина и ледник.jpg|Актуруныҥ бажында мӧҥкӱ тош
Файл:Вид на ледник Большой Актру.JPG |Јаан Актуру деп мӧҥкӱ тош
Файл:Голубое озеро у Актру.jpg|Актуруныҥ кӧк кӧли
Файл:ChuyaBridge 013 3441.jpg|Курайда [[Чуй (Кадынныҥ кош суузы)|Чуйдыҥ суузы]]
</gallery>

== Јарлу улузы ==
* [[Белееков, Эзен Карманович|Белееков Э. К.]] (12.02.1947—1993) — спортчы, грек-рим кӱрешле тренер-таскадаачы.Јаш-Турада јуртхозтехникумда ӱренген, Туулу Алтайда грек-рим кӱрештиҥ тӧзӧӧчизи. Горно-Алтайский автоном областьтыҥ ла Алтай кырайдыҥ кӧп катап чемпионы, Сибирде јииттер ортодо маргаандардыҥ јеҥӱчили, СССР-да јурт јердиҥ спортсмендериниҥ маргаандарында призер, ЦС ДСО «Урожай»-дыҥ маргаандарыныҥ јеҥӱчили, «Приз Байкала» деп бастырасоюзный маргаандардыҥ кӱлер јеҥӱчили, СССР-дыҥ Геройы генерал-полковник О. И. Огородниковко учурлаган бастырасоюзный маргаандардыҥ мӧҥӱн јеҥӱчили, ЦС ДСО «Урожай»-дыҥ кӧп катап јеҥӱчили, СССР-дыҥ спортыныҥ узы<ref>Белееков Э. К.[https://gornoaltaysk.bezformata.com/listnews/treneru-ezenu-beleekovu-ispolnilos/2981300/]</ref>.

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [https://mokoshagach.ru/ Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»]
* [http://galt-auto.ru/publ/94-1-0-1034 galt-auto.ru сайт]

{{Кош-Агаш аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Кош-Агаш аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]
Курай () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында Курайдыҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот. Алтын Кӧлдиҥ Ураҥкайдыҥ тӧс калазы.

 Этимологиязы 
Курай — ӧлӧҥ, комургай, кургак комургайдаҥ шоор јазап јат, .

Монголдоҥ кӧчӱрзе — «кургак јер».

 Физико-географиялык темдектери 

 Географиязы 
Јурт Туулу Алтайдыҥ ыйык тайгалары: Сайлугем, Ак-Туру, Кӧкӧрӱниҥ тайгалары. Јурт Чуйдыҥ суузыныҥ јанында турат. Чуйдыҥ элбек чӧлинде кӧп тоолу кӧлдор бар. Састалган да јерлер кӧп, јердиҥ кыртыжы кышкыда тыҥыда тоҥот. Бийик сын-тайгаларда тоштоҥ кайылып бӱткен кӧлдор база кӧп. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ ӧрӧлӧгӧн сайын тайга ташта тепсеҥдер, таскылдар (плато) кӧптӧйт. Тайгаларда јолдор до кату. Чуйдыҥ чӧлин тӱндӱктеҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар федерал учурлу трак Калка јерине јетире барып јат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1744 метрге бийик. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1497 метрге бийикКурай.

 Климады 
Климады кезем-континентал. Јакалай Тӱндӱктиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлелген. Климады орто-континентал. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱнинде −30..-40 °C, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °C болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми 4,7 м/с.

 Аҥ-куштары 
Кош-Агаш аймак кату кышту соок јер. Чуйдыҥ чӧлинде оок тындулардаҥ тарбаган, ӧркӧ, сыгырган, чӧлдиҥ чычканы ла кӧп тоолу кӧлдӧрдӧ јӱзӱн куштар учуп келип уйа базат: борт турна, кара турна, тарбалјы, јерлик кастар, суукуштар, ӧртӧктӧр, барынтычы куштар ылаачын, шоҥкор, мӱркӱт, тейлеген ле о.ӧ. Бийик тайга сындары аҥдык, Кызыл бичикке кирген аҥдардаҥ мында: маны, ирбис, кочкор ло јуҥма. Красная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный. Айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јеекен, какай, албаа ла јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар јӱрет: јоонмойын, агас, кӧрӱк, суузар, тийиҥ ле о.ӧ.Торбоков Т. Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.

 Ӧзӱмдери 
Эҥ ле ас јут-чык бу аймакта учун, какшак јер, кей, ӧзӱмдерге јарамыкту эмес учун, ӧскӧ айбактарга кӧрӧ ӧлӧҥ-чӧптиҥ будӱмдери чала ас. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ бийиктеген сайын там ла ӧзӱмдер астап барат, је ого коштой база кайда да ӧспӧй турган эндемик ӧзӱмдердиҥ тоозы кӧптӧй берет. Кату соок кыш, чык јок айалга. Чӧлдиҥ кӱреезинде (пояс) кулузын, кыйгак ӧлӧҥ, тегенек тайа, чычрана, каргана, суујакалай камыш, јӱзӱн-јӱӱр јеҥестер, кӧгӧзин, ӧзӧтКучин А. П. Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001. Бу аймакта агаш ас, кезик ле јерде аламык, чачыҥы ӧскӧн тыттар (паркового типа). Бийиктеген сайын тӱндӱк тундрада ӧзӧтӧн кыскачак тайадый кайыҥ, арчын ла кырчын, јеҥестер, башка-башка тайалар. Оноҥ бийиктей таштардыҥ ортозыла алтын тазыл (тӧрт јалбракту ла соок родиола)таркайт Красная книга Республики Алтай: растения / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный.

 Јери ле јолдоры 
Јуртта 7 ором: Алтайдыҥ, Геологияныҥ, Јажыл, Јайымныҥ, Юбилейдиҥ, Телеҥиттиҥ, ЧВТ-ныҥ переулогы.

Курай јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире  Аймактыҥ тӧс јери Кош-Агаш  67 км  Республикан тӧс кала Улалу   390 км  Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы   480 км  Тергеениҥ тӧс калазы Москва  4200 км  Чуйдыҥ трагы (Р-256) 822,2 км-деҥ  0 км

 Тӱӱкизи 
Јурт 1901 јылда тӧзӧлгӧн.

 Эл-јон 

 Ук-калыктары 
Јуртта телеҥиттер, алтайлар, казактар јуртайт.

 Инфраструктуразы 
 јурт јеезениҥ администрациязы;
 орто ӱредӱлӱ школ;
 балдардыҥ туразы;
 культура байзыҥы;
 стадион;
 эмчилик;
 ашкана;
 магазин.

 Экономиказы 
Мал азыраары, крестьян-фермер ээлемдер. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Туризм. Таҥынаҥ аргачылар.

 Кереестер 

 Тӱӱкилик 
 Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес.(1965 ј.,Геологияныҥ оромы, 3А);
 А. Малкин деп партизан кижиниҥ мӧҥкӱзи(1957 г.).

 Археологиялык 
Курайдыҥ јурт јеезезиниҥ јерлеринде археологиялык обьекттер ле байлу јерлер кӧп.
 Курайдыҥ чӧлинде Актуруныҥ ла Чуйдыҥ суулары бириккенинеҥ 6 км ӧрӧ, Ак-Туру сууныҥ сол јарадында мӧҥкӱсалгыш (1768);
 Ак-Туру — байлу туу (1984);
 Байлугем — байлу кыр (1985);
 Маашай-Бажы — байлу кыр (1991);
 Межелик — байлу кыр (1992);
 Курайдыҥ аржаны (2078);
 Боом-Бажы (2080);
 Курай јурттаҥ 10,5 км тӱштӱк-кӱнбадыштай Актуру сууныҥ орто агынында 636 башка-башка тӱӱкилик обьекттер бар «Коол-1» деп темдектӱ (2193);
 «Таш јурамалдар» Чуйдыҥ суузыныҥ сол јарадында (2213);
 Мӧҥӱн тажуурдыҥ тӱбинде јебрен тӱрк руникалык бичик, курдыҥ коргызында бичик Курай деп мӧҥкӱсалгышта болгон. Эмди Москвада тергеениҥ тӱӱкилик музейинде (2214, 2215);
 Мӧҥкӱсалгыштар Курай јурттыҥ јанында (2216—2224).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичиктеОйношев В. П., Урбанова С. Е. Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013..

 Ар-бӱткендик 
 Дьенге-туу — культовый обьект (1986);
 Бака (2075);
 Тӧргин (2076);
 Барбактал (2079).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

 Јуруктардыҥ кӧмзӧзи 

 Јарлу улузы 
 Белееков Э. К. (12.02.1947—1993) — спортчы, грек-рим кӱрешле тренер-таскадаачы.Јаш-Турада јуртхозтехникумда ӱренген, Туулу Алтайда грек-рим кӱрештиҥ тӧзӧӧчизи. Горно-Алтайский автоном областьтыҥ ла Алтай кырайдыҥ кӧп катап чемпионы, Сибирде јииттер ортодо маргаандардыҥ јеҥӱчили, СССР-да јурт јердиҥ спортсмендериниҥ маргаандарында призер, ЦС ДСО «Урожай»-дыҥ маргаандарыныҥ јеҥӱчили, «Приз Байкала» деп бастырасоюзный маргаандардыҥ кӱлер јеҥӱчили, СССР-дыҥ Геройы генерал-полковник О. И. Огородниковко учурлаган бастырасоюзный маргаандардыҥ мӧҥӱн јеҥӱчили, ЦС ДСО «Урожай»-дыҥ кӧп катап јеҥӱчили, СССР-дыҥ спортыныҥ узыБелееков Э. К..

 Ајарулар 

 Тайантылар 
 Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»
 galt-auto.ru сайт

Категория:Кош-Агаш аймактыҥ јурттары
Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери
Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле