Суузар
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
 |русское название         = Суузар
 |оригинальное название    = {{lang-ru|}}Соузар
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = 
  |lat_deg = 50.445525
  |lon_deg = 84.862057
  |CoordAddon = 
  |CoordScale = 
 |размер карты региона     = 
 |размер карты района      = 
 |регион                   = Алтай Республика
 |регион в таблице         = Алтай Республика
 |район                    = Кӧксу-Оозы аймак
 |район в таблице          = Кӧксу-Оозы аймак{{!}}Кӧксу-Оозы  
|вид поселения            = Јурт јеезе
| поселение                = Талдуныҥ јурт јеезези
 | поселение в таблице      = Талдуныҥ јурт јеезези {{!}}Талдуныҥ  
|внутреннее деление       = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         = 
|климат                   = орто-континентал
| население                = {{Эл-јонныҥ тоозы|Соузар |тс}}
| год переписи             = {{Эл-јонныҥ тоозы|Соузар |г}} 
  |плотность               = 
  |агломерация             = 
  |национальный состав     =  [[алтайлар]] 67 %<ref name="Коряков"/>ле о.ӧ
  |конфессиональный состав = 
  |этнохороним             = 
 |почтовый индекс          =    
 |почтовые индексы         = 
 |телефонный код           = 38841
 |цифровой идентификатор   =  
 |цифровой идентификатор 2   =
|цифровой идентификатор 3   =   
 |категория в Commons      =
 |сайт                     = 
}}
'''Суузар''' ({{Lang-ru|Соузар}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кӧксу-Оозы аймак|Кӧксу-Оозы аймагында]] [[Талдуныҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Суузар {{Lang-ru|}}.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Сайлугемниҥ, Кадын-Бажы Ӱч-Сӱмердиҥ, Теректӱниҥ, Тӧгӧриктиҥ сын тайгаларыныҥ эдегинде, Казахстанныҥ гранына јуук јерде, [[Суузар (суу)|Суузар сууныҥ]] јарадында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ … метрге бийик.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, [[ӱлӱрген ай|ӱлӱрген айдыҥ]] учынаҥ ала [[Кандык ай|кандык айдыҥ]] бажына једет, 6-7 ай, јай кыска [[Кичӱ изӱ ай|кичӱ изӱ айдаҥ]] ала [[Куран ай|куран айдыҥ]] учына јетире, 3 ле ай. [[Чаган ай|Чаган айдыҥ]] соок деген кӱнинде −30..-40 °С, [[јаан изӱ ай]]да эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °С болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче: 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми: 4,7 м.

=== Аҥ-куштары ===
Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ. Јердиҥ де, мааланыҥ да, кыраныҥ да ажы тӱжӱм берер, је кӱйгек, эмезе јут јыл болзо, тӱжӱм уйан болор. Јутту эмес, кӱйгек эмес јакшы јылда ажы-тузы, маала ажы, јердиҥ ажы јакшы тӱжӱмдӱ болот.

Арка-туузы агашка бӱркеткен мӧш, тыт, чиби, кайыҥ, јодро, беле, каргана, ыргай агаш. Бийиктей кырларда кӧп сабазы тыт, чиби, јойгон, кайыҥ агаш ӧзӧт<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>, суулардыҥ коолында јодро, тал, тайа, беле, ыргай, каргана, чычрана јайылган, элбек чӧл-јалаҥдарда мешке, јердиҥ јиилеги, уйкӧс, бороҥот, кызылгат, јодро. «Алтай Респубдиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер: кызыл тазыл, алтын тазыл, марал чечек<ref name="Кр книга  растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>. Сас јанында тайа, јыраа, тал, кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ.

=== Ӧзӱмдери ===
Мал-аш тургадый одоры кӧп, ачык јайым јалаҥдар, кыра салар чӧл јалаҥ. Кырлар кӧп сабазы тыт агашла бӱркелген, бийиктей мӧш агаш кӧп, чиби агаш суујакалай аралдарда ӧзӧт, тал, кайаҥ агаш тыҥ ла кӧп эмес, је бар<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>. Јаан јакшы одорлордо јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ лӧ јердиҥ јиилеги. Арал-јыдуларда тийиҥкат, бороҥот, кызылгат ӧзӧт. Меестерде маҥыр, јонјолой, сӧҥӱскен, кӧрмӧсјиилек, тайа. Саста кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ лӧ о.ӧ. Кырлардыҥ тӱштӱк јаны меес, агаш јок тас, агаштар кобы јиктерде. Кызыл тазыл ({{Lang-ru | копеечник чайный}}), марал ({{Lang-ru | маральник}}), алтын тазыл ({{Lang-ru | родиола розовая}}) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр. Сӱрекей кӧп ӧзӱмдер Алтайда таркаган, је кезиги астап, «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген: арчын, алтын тазыл, кызыл тазыл, кӱн-келди, таҥдалай<ref name="Кр книга  растения РА 2017"/>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 1 ором: Трактырлу.
Јурт регионал учурлу «[[Талду]] — [[Карагай]] — [[Казахстан|Казахстанныҥ]] кыйузы» деп јолдо турат.

{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |''' Суузар јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Талду (Кӧксу-Оозы аймак)|Талду]]|| 21 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Кӧксу-Оозы]] || 72 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 280 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 370 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4100 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 514,5 км-деҥ || 200 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 610,8 км-деҥ || 170 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Соузар |  Столбцов=9}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 33 кижи болгон, 67 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
Бастыра инфраструктуралык обьекттер Талдуныҥ јурт јеезезинде.

== Экономиказы ==
Кажы ла биледе таҥынаҥ ээлемдӱ. Јаан промышленный ээлем јок деремнеде. Мал азыраары, аш салары, адару тудары, агаш белетеери. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===

=== Археологиялык ===
* Мӧҥкӱсалгыш (1557, 1559)<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Байлу туузы Ӱч-Сӱмер (1505)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Аржан суу, байлу (1509)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Ыйыктуныҥ боочызы (1507)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
* [http://ust-koksa-altay.ru/ Окылу сайт «Кӧксу-Оозы аймак»]

{{Кӧксу-Оозы аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Кӧксу-Оозы аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]
Суузар () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында Талдуныҥ јурт јеезезине кирет.

 Этимологиязы 
Суузар .

 Физико-географиялык темдектери 

 Географиязы 
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Сайлугемниҥ, Кадын-Бажы Ӱч-Сӱмердиҥ, Теректӱниҥ, Тӧгӧриктиҥ сын тайгаларыныҥ эдегинде, Казахстанныҥ гранына јуук јерде, Суузар сууныҥ јарадында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ … метрге бийик.

 Климады 
Климады орто-континентал. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱнинде −30..-40 °С, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °С болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче: 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми: 4,7 м.

 Аҥ-куштары 
Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ. Јердиҥ де, мааланыҥ да, кыраныҥ да ажы тӱжӱм берер, је кӱйгек, эмезе јут јыл болзо, тӱжӱм уйан болор. Јутту эмес, кӱйгек эмес јакшы јылда ажы-тузы, маала ажы, јердиҥ ажы јакшы тӱжӱмдӱ болот.

Арка-туузы агашка бӱркеткен мӧш, тыт, чиби, кайыҥ, јодро, беле, каргана, ыргай агаш. Бийиктей кырларда кӧп сабазы тыт, чиби, јойгон, кайыҥ агаш ӧзӧтТорбоков Т. Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020., суулардыҥ коолында јодро, тал, тайа, беле, ыргай, каргана, чычрана јайылган, элбек чӧл-јалаҥдарда мешке, јердиҥ јиилеги, уйкӧс, бороҥот, кызылгат, јодро. «Алтай Респубдиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер: кызыл тазыл, алтын тазыл, марал чечек Красная книга Республики Алтай: растения / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный. Сас јанында тайа, јыраа, тал, кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ.

 Ӧзӱмдери 
Мал-аш тургадый одоры кӧп, ачык јайым јалаҥдар, кыра салар чӧл јалаҥ. Кырлар кӧп сабазы тыт агашла бӱркелген, бийиктей мӧш агаш кӧп, чиби агаш суујакалай аралдарда ӧзӧт, тал, кайаҥ агаш тыҥ ла кӧп эмес, је барКучин А. П. Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.. Јаан јакшы одорлордо јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ лӧ јердиҥ јиилеги. Арал-јыдуларда тийиҥкат, бороҥот, кызылгат ӧзӧт. Меестерде маҥыр, јонјолой, сӧҥӱскен, кӧрмӧсјиилек, тайа. Саста кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ лӧ о.ӧ. Кырлардыҥ тӱштӱк јаны меес, агаш јок тас, агаштар кобы јиктерде. Кызыл тазыл (), марал (), алтын тазыл () ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр. Сӱрекей кӧп ӧзӱмдер Алтайда таркаган, је кезиги астап, «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген: арчын, алтын тазыл, кызыл тазыл, кӱн-келди, таҥдалай.

 Јери ле јолдоры 
Јуртта 1 ором: Трактырлу.
Јурт регионал учурлу «Талду — Карагай — Казахстанныҥ кыйузы» деп јолдо турат.

 Суузар јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире Администрациялык тӧс јер Талду 21 км  Аймактыҥ тӧс јери Кӧксу-Оозы  72 км  Республикан тӧс кала Улалу  280 км  Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы  370 км  Тергеениҥ тӧс калазы Москва  4100 км  Чуйдыҥ трагы (Р-256) 514,5 км-деҥ  200 км  Чуйдыҥ трагы (Р-256) 610,8 км-деҥ  170 км

 Тӱӱкизи 
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.

 Эл-јон 

 Ук-калыктары 
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 33 кижи болгон, 67 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
 Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России»..

 Инфраструктуразы 
Бастыра инфраструктуралык обьекттер Талдуныҥ јурт јеезезинде.

 Экономиказы 
Кажы ла биледе таҥынаҥ ээлемдӱ. Јаан промышленный ээлем јок деремнеде. Мал азыраары, аш салары, адару тудары, агаш белетеери. Туризм.

 Кереестер 

 Тӱӱкилик 

 Археологиялык 
 Мӧҥкӱсалгыш (1557, 1559).

 Ар-бӱткендик 
 Байлу туузы Ӱч-Сӱмер (1505);
 Аржан суу, байлу (1509);
 Ыйыктуныҥ боочызы (1507).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичиктеОйношев В. П., Урбанова С. Е. Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.

 Јуруктардыҥ кӧмзӧзи 

 Јарлу улузы 

 Ајарулар 

 Тайантылар 

 Окылу сайт «Кӧксу-Оозы аймак»

Категория:Кӧксу-Оозы аймактыҥ јурттары
Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери
Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле