Могойты
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Могойты
 |оригинальное название    = {{lang-ru| Могута}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = 
| lat_deg =  51.539831 
| lon_deg =   85.419237
 | CoordAddon = type:city(5400)_region:RU
 | CoordScale =  
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Шабалин аймак
 |район в таблице          = Шабалин аймак{{!}}Шабалин 
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Улус-Чаргыныҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Улус-Чаргыныҥ јурт јеезези{{!}}Улус-Чаргыныҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 820<ref name="Высота н/у моря"/>
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Могута | тс }}
  |год переписи           = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Могута | г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[орустар]] 67 %, <br>[[алтайлар]] 33 % (2002)<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38845
 |почтовый индекс          = 
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |цифровой идентификатор 2   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}


'''Могойты''' ({{Lang-ru|Могута}}) јурт [[Россия|Россияда]] [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Шабалин аймак|Шабалин аймагында]] [[Улус-Чаргыныҥ јурт јеезези|Улус-Чаргыныҥ јурт јеезезине]] кирет.

== Этимологиязы ==
Могойты {{Lang-ru|змеиный, со змеями}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==
=== Географиязы ===
[[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] тӱндӱк-кӱнчыгыш јанында, [[Могойты]] сууны экијандай турат. Айландыра сындар, тайгалар: Чаргы-Бажы, Себи-Бажы, Бештиҥ-Бажы. Јуртта бир ором: Тӧс. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 820 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35047/moguta.html Могута (Могойты)]</ref>.

=== Климады ===
Орто-континентал климат. Тӱштӱктей аймактарга кӧрӧ ай-кӱн эмеш јымжак. Кышкы сооктыҥ ортоайлык температуразы —19 °С, чаган айдыҥ тыҥыда соогы —35..—40°С. Кар эмеш калыҥ тӱжер. Јайгы орто температура +15..+16,5 °С болзо, јаан изӱ айдыҥ тыҥ изӱзи +35 °С кире бар. Јут-чыктыҥ кеми јеткил тӱжет 435–462 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,5 м/с.

=== Аҥ-куштары ===
Могойтыныҥ тайга тажы аҥдык: койон, агас, јоонмойын, тийиҥ, сарас, кӧрӱк, суузар, камду. Азулу айдардаҥ айу, бӧрӱ, јеекен, шӱлӱзин јӱрет кырларда. Кезик аҥдар-куштардыҥ тоозы астап, јоголорго једип бараткан учун олорды «Кызыл Бичикке» кийдирген<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. – 3-е изд., перераб. и доп. – Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. –  368 с. –  ISBN 978-5-93809-086-6. – Текст: электронный</ref>. Куштардаҥ бӧднӧ, чай, кӱртӱк, агуна, турна, кара-тас, каргаа ла о.ӧ. Туйгакту јерликтер: элик, булан, марал. Тооргыны аҥдап, улус торт јоголторго јеткен учун бу аҥ «Алтай Республиканыҥ кызыл бичигине» кирген. Озодоҥ бери јӱзӱн-јӱӱр куштарыла байлык јер. Јелечи, јијигей, кӧктийек, ӱренчи, кызылтӧш, талеҥко, каргаа, саҥыскан – оок куштар ла барынтычылары: ылаачын, шоҥкор, тейлеген, кускун,мӱркӱт. Чек јоголорго јеткен куштар: ала ылаачын, боро ылаачын, шоҥкор, карчага, ӱкӱ, мечиртке<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. – Горно-Алтайск: АУ РА «Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>.

=== Ӧзӱмдери ===
Айландыра ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны тыт, мӧш агаш. Суујакалай  чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. – Горно-Алтайск: АУ РА «Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>. Тайга -тажы јиилектӱ, бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ дӧ кӧп ӧзӧт<ref name="Торбоков флора"/>.

Чыкту ла кӧлӧткӧлӧй јерде ӧлӧҥ бийик болуп ӧзӧт, комургай, кулузын, кылбыш, башка-башка чечектер: буланат, балузын, быркырууш, саргай, кандык, кӱӱктаман, кӱнкајы ла о.ӧ. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ.<ref name="Кр книга  растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. – 3-е изд., перераб. и доп. – Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. - 267 с.: ил. - Библиогр.: с. 233-256. – ISBN 978-5-93809-086-6. – Текст: электронный</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта бир ором.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Могойты јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Улус-Чаргы]]||14 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Шабалин]]   ||50  км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  90 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||  180 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 516,0 км-деҥ ([[Чаргы]]) ||16 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1884 јылда тӧзӧлгӧн. 
1926 јылда јуртта 348 кижи јаткан, 71 ээлем, баштамы школ иштеген.
1930 јылда «Борец Алтая» сельхозартель тӧзӧлгӧн. 1950 јылда бу артель «Чапаевтиҥ» ле «Седьмой съезд Советов» деп сельхозартельдерле биригип, «Чапаевтиҥ» болуп кубулган. 1960 јылда ойто Чергинский маралосовхозко кожулган. 1920 јылда Могойты Песчанский волостьто болгон. 1922 јылда 
Могойтыныҥ јурт Соведи Песчанский волостько кирген. 1935 јылда деремне Могойты Улус-Чаргыныҥ јурт Соведине кирген. 1957 ј. магазин ле клуб ачылган. Јурттыҥ тӱӱкизине Анастасия Петровна Иванова, Зинаида Федоровна Клепикова, Софья Георгиевна Апанаева деп ӱредӱчилер кирген. <ref>По дорогам истории[https://forum.vgd.ru/post/602/31287/p1251594.htm]
</ref>.
== Эл-јон ==
{{Эл-јонныҥ тоозы|Могута |Столбцов=13}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 36 кижи болгон, олордыҥ 67 % [[орустар]], 33 % [[алтайлар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>.
== Инфраструктуразы ==
* магазин;
* јурттыҥ клубы;
* библиотека.

== Экономиказы ==
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ, јылкы, соок тумчукту ла оок мал, аҥ азыраары.

== Кереестер ==
=== Тӱӱкилик ===

=== Археологиялык ===

=== Ар-бӱткендик ===
* байлу туу Јал-Мӧҥкӱ (..)<ref name="Ойношев свод"/>;
* кара суу (..)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Себиниҥ байлу боочызы (..)<ref name="Ойношев свод"/>.

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В.П.'', ''Урбанова С.Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. – Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [http://шебалино-алтай.рф/Администрация МО «Шебалинский район»]
{{Тыш тайантылар}}
{{Шабалин аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Шабалин аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]
Могойты () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Шабалин аймагында Улус-Чаргыныҥ јурт јеезезине кирет.

 Этимологиязы 
Могойты .

 Физико-географиялык темдектери 
 Географиязы 
Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш јанында, Могойты сууны экијандай турат. Айландыра сындар, тайгалар: Чаргы-Бажы, Себи-Бажы, Бештиҥ-Бажы. Јуртта бир ором: Тӧс. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 820 метрге бийикМогута (Могойты).

 Климады 
Орто-континентал климат. Тӱштӱктей аймактарга кӧрӧ ай-кӱн эмеш јымжак. Кышкы сооктыҥ ортоайлык температуразы —19 °С, чаган айдыҥ тыҥыда соогы —35..—40°С. Кар эмеш калыҥ тӱжер. Јайгы орто температура +15..+16,5 °С болзо, јаан изӱ айдыҥ тыҥ изӱзи +35 °С кире бар. Јут-чыктыҥ кеми јеткил тӱжет 435–462 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,5 м/с.

 Аҥ-куштары 
Могойтыныҥ тайга тажы аҥдык: койон, агас, јоонмойын, тийиҥ, сарас, кӧрӱк, суузар, камду. Азулу айдардаҥ айу, бӧрӱ, јеекен, шӱлӱзин јӱрет кырларда. Кезик аҥдар-куштардыҥ тоозы астап, јоголорго једип бараткан учун олорды «Кызыл Бичикке» кийдирген Красная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. – 3-е изд., перераб. и доп. – Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. –  368 с. –  ISBN 978-5-93809-086-6. – Текст: электронный. Куштардаҥ бӧднӧ, чай, кӱртӱк, агуна, турна, кара-тас, каргаа ла о.ӧ. Туйгакту јерликтер: элик, булан, марал. Тооргыны аҥдап, улус торт јоголторго јеткен учун бу аҥ «Алтай Республиканыҥ кызыл бичигине» кирген. Озодоҥ бери јӱзӱн-јӱӱр куштарыла байлык јер. Јелечи, јијигей, кӧктийек, ӱренчи, кызылтӧш, талеҥко, каргаа, саҥыскан – оок куштар ла барынтычылары: ылаачын, шоҥкор, тейлеген, кускун,мӱркӱт. Чек јоголорго јеткен куштар: ала ылаачын, боро ылаачын, шоҥкор, карчага, ӱкӱ, мечирткеТорбоков Т. Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. – Горно-Алтайск: АУ РА «Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.

 Ӧзӱмдери 
Айландыра ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны тыт, мӧш агаш. Суујакалай  чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧтТорбоков Т. Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. – Горно-Алтайск: АУ РА «Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.. Тайга -тажы јиилектӱ, бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ дӧ кӧп ӧзӧт.

Чыкту ла кӧлӧткӧлӧй јерде ӧлӧҥ бийик болуп ӧзӧт, комургай, кулузын, кылбыш, башка-башка чечектер: буланат, балузын, быркырууш, саргай, кандык, кӱӱктаман, кӱнкајы ла о.ӧ. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ. Красная книга Республики Алтай: растения / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. – 3-е изд., перераб. и доп. – Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. - 267 с.: ил. - Библиогр.: с. 233-256. – ISBN 978-5-93809-086-6. – Текст: электронный.

 Јери ле јолдоры 
Јуртта бир ором.
Могойты јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире Администрациялык тӧс јер Улус-Чаргы14 км  Аймактыҥ тӧс јери Шабалин   50  км  Республикан тӧс кала Улалу   90 км  Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы   180 км  Тергеениҥ тӧс калазы Москва  4000 км  Чуйдыҥ трагы (Р-256) 516,0 км-деҥ (Чаргы) 16 км

 Тӱӱкизи 
Јурт 1884 јылда тӧзӧлгӧн. 
1926 јылда јуртта 348 кижи јаткан, 71 ээлем, баштамы школ иштеген.
1930 јылда «Борец Алтая» сельхозартель тӧзӧлгӧн. 1950 јылда бу артель «Чапаевтиҥ» ле «Седьмой съезд Советов» деп сельхозартельдерле биригип, «Чапаевтиҥ» болуп кубулган. 1960 јылда ойто Чергинский маралосовхозко кожулган. 1920 јылда Могойты Песчанский волостьто болгон. 1922 јылда 
Могойтыныҥ јурт Соведи Песчанский волостько кирген. 1935 јылда деремне Могойты Улус-Чаргыныҥ јурт Соведине кирген. 1957 ј. магазин ле клуб ачылган. Јурттыҥ тӱӱкизине Анастасия Петровна Иванова, Зинаида Федоровна Клепикова, Софья Георгиевна Апанаева деп ӱредӱчилер кирген. По дорогам истории.
 Эл-јон 

 Ук-калыктары 
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 36 кижи болгон, олордыҥ 67 % орустар, 33 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России»..

Окылу тил: орус, алтай Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года).
 Инфраструктуразы 
 магазин;
 јурттыҥ клубы;
 библиотека.

 Экономиказы 
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ, јылкы, соок тумчукту ла оок мал, аҥ азыраары.

 Кереестер 
 Тӱӱкилик 

 Археологиялык 

 Ар-бӱткендик 
 байлу туу Јал-Мӧҥкӱ (..);
 кара суу (..);
 Себиниҥ байлу боочызы (..).

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичиктеОйношев В.П., Урбанова С.Е. Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. – Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013..

 Јуруктардыҥ кӧмзӧзи 

 Јарлу улузы 

 Ајарулар 

 Тайантылар 
 МО «Шебалинский район»

Категория:Шабалин аймактыҥ јурттары
Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери
Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле