Алтай Республиканыҥ администрациялык јерлерин бӧлӱгени
[[Файл:Coat of Arms of Altai Republic.svg|250px|right|thumb|Алтай Республиканыҥ кебедели]]
[[Файл:Flag of Altai Republic.svg|250px|thumb|right|Алтай Республиканыҥ маанызы]]
'''Алтай Республиканыҥ администрациялык јерлерин бӧлӱгени''' ― [[Алтай Республика]] [[Россия]] Федерациязыныҥ субьекти болуп, Сибирдиҥ федерал округына кирет. Евразияныҥ чике ортозында, Кӱнбадыш Сибирдиҥ тӱштӱк келтейинде турат. [[Тыва]], [[Хакас Республика]]ларла, [[Алтай кырай|Алтай кырайла]], [[Кемеров область]]ла, онойдо ок Кытатла ([[Китай|Китайла]]), Калкала ([[Монголия]]ла), [[Казахстан]]ла кыйулажат<ref name="Конституция РА"/>. Текши јери - 92,903 муҥ км.кв. Эл-јоны – 218,866 муҥ кижи (чаган айдыҥ 1-кы кӱни 2019 ј.). Калганчы тооалыш – ӱлӱрген айдыҥ 10-чы кӱни 2010 јыл. Каланыҥ јоны – 63,845 муҥ кижи (29,17%), јурттардыҥ јоны – 155,021 муҥ кижи (70,83%)<ref>{{Cite web |title=Алтай Республика. Регионныҥ паспорты |url=https://www.altai-republic.ru/about-the-region/pasport/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210803182303/https://altai-republic.ru/about-the-region/pasport/ |archivedate=1628014983 |deadlink=yes |accessdate=1608149525 }}</ref>.

== Администрациялык јерлӱ бӧлӱктер ==
{|align="right" class="wikitable"
|-
| <div style="position: relative; width: 300px; align: right;">
[[Файл:Altai respublika.png|300px|border|right]]
{{Image label|x=0.21 |y=0.20 |scale=300|text=[[Файл:Red pog.png|10px|right]] [[Улалу]]}}
{{Image label|x=0.55 |y=0.75 |scale=300|text=<small>[[Кош-Агаш аймак]]</small>}}
{{Image label|x=0.18 |y=0.24 |scale=300|text=<small>[[Майма аймак]]</small>}}
{{Image label|x=0.35 |y=0.52 |scale=300|text=<small>[[Оҥдой аймак]]</small>}}
{{Image label|x=0.51 |y=0.12 |scale=300|text=<small>[[Турачак аймак]]</small>}}
{{Image label|x=0.65 |y=0.51 |scale=300|text=<small>[[Улаган аймак]]</small>}}
{{Image label|x=0.02 |y=0.47 |scale=300|text=<small>[[Кан-Оозы аймак]]</small>}}
{{Image label|x=0.14 |y=0.65 |scale=300|text=<small>[[Кӧксу-Оозы аймак]]</small>}}
{{Image label|x=0.11 |y=0.40 |scale=300|text=<small>[[Шабалин аймак]]</small>}}
{{Image label|x=0.27 |y=0.36 |scale=300|text=<small>[[Чамал аймак]]</small>}}
{{Image label|x=0.39 |y=0.29 |scale=300|text=<small>[[Чоо аймак]]</small>}}
</div>
|}
[[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] Конституциязы аайынча, регион 1 республикан учурлу кала ла јон јаткан јерлерлӱ 10 аймакка бӧлӱнет<ref name="Конституция РА">[http://constitution.garant.ru/region/cons_altai/chapter/6/#block_300000 Конституция Республики Алтай (Основной Закон)]</ref>.
 
: Республикан учурлу кала:
:: тӧс кала [[Улалу]] ({{Lang-ru|Горно-Алтайск}})<ref>[http://docs.cntd.ru/document/473312697 Постановление Государственного Собрания — Эл Курултай Республики Алтай от 21.06.2012 № 20-36 «О перечне наименований населенных пунктов, пересекаемых рек, ручьев, расположенных на территории Республики Алтай вдоль трасс автомобильных дорог общего пользования, на алтайском языке»]</ref>;
: Аймактар:
# [[Кош-Агаш аймак]];
# [[Майма аймак]];
# [[Оҥдой аймак]];
# [[Турачак аймак]];
# [[Улаган аймак]];
# [[Кан-Оозы аймак]];
# [[Кӧксу-Оозы аймак]];
# [[Шабалин аймак]];
# [[Чамал аймак]];
# [[Чоо аймак]].
«[[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] админстрациялык јерлериниҥ тӧзӧлмӧлӧри керегинде» деп Јасакта [[Россия|Россияныҥ]] тергеезине мындый администрациялык јерлӱ бӧлӱктер кирет: 1 кала, 10 аймак ла олордыҥ 91 јурт јеезелери<ref name="АТД">[http://docs.cntd.ru/document/895220971 Закон Республики Алтай «Об административно-территориальном устройстве Республики Алтай»]</ref>.

== Муниципал бӧлӱк ==
Республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧзинде Алтай Республиканыҥ администрациялык јерлӱ бӧлӱктериниҥ ичинде 102<ref name="МТУ">[http://docs.cntd.ru/document/802021155 Закон Республик Алтай «Об образовании муниципальных образований, наделении соответствующим статусом и установлении их границ»]</ref> муниципал тӧзӧлмӧ тургузылган:
* калада 1 округ;
* 10 аймак;
* 91 јурт јеезе .

== Аймактар ла кала ==

{| class="wikitable" width=80% style="text-align:center; margin: 1em auto 1em auto"
|-
! № !! Мааны !! Кебедел !! Алтайлап !! Орустап !! ОКАТО-ныҥ код !! Эл-јон,<br>кижи (2018)<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2018/bul_dr/mun_obr2018.rar Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года]</ref> !! Текши јери,<br>муҥ. км² !! Эл-јонныҥ ныктазы,<br>кижи/км² !! Администрациялык<br>тӧс јер
|- bgcolor=#F3DF67
| COLSPAN="10" | '''Муниципал аймактар'''
|-
| 1 || [[Файл:Flag of Ust-Kansky District.png|80px|border]] ||[[Файл:Coat of Arms of Ust-Kansky District.png|50px]] || [[Кан-Оозы аймак]] ||Усть-Канский район || 84235 || 14685 || 6,3 || 2,3 || [[Кан-Оозы]]
|-
| 2 || [[Файл:Flag of Ust-Koksinsky District.png|80px|border]] || [[File:Coat of Arms of Ust-Koksinsky District (2019).png|50px]] || [[Кӧксу-Оозы аймак]] || Усть-Коксинский район ||84240  ||16317 ||12,9 ||1,3 || [[Кӧксу-Оозы]] 
|-
| 3 || [[Файл:Flag of Kosh-Agachsky District.png|80px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Kosh-Agachsky District (2020).png|50px]]|| [[Кош-Агаш аймак]]|| Кош-Агачский район ||84210  ||19188  || 20,0 ||0,9 ||[[Кош-Агаш]] 
|-
| 4 || [[Файл:Flag of Mayminsky District.png|80px|border]]|| [[Файл:Coat of Arms of Mayminsky District (2019).jpg|50px]]||[[Майма аймак]]  ||Майминский район  || 84215 ||33939  ||1,4 ||20,6 || [[Майма]]
|-
| 5 ||[[Файл:Flag of Ongudaysky District.svg|80px|border]] ||[[Файл:Coat of Arms of Ongudaysky District.svg|50px]] ||[[Оҥдой аймак|Оҥдой аймак || Онгудайский район]] ||84220  ||14312  ||11,7  || 1,3 ||[[Оҥдой]]
|-
| 6 ||[[Файл:Flag of Turochaksky District.png|80px|border]] ||[[Файл:Coat of arms of Turochaksky District.png|50px]] ||[[Турачак аймак]] || Турочакский район || 84225 ||12389 ||11,0 || 1,1 ||[[Турачак]] 
|-
| 7 ||[[Файл:Flag of Ulagansky District.png|80px|border]] ||[[Файл:Coat of Arms of Ulagansky District.png|50px]] ||[[Улаган аймак]] || Улаганский район ||84230  ||11574 || 18,4 || 0,6 || [[Улаган]]
|-
| 8 ||[[Файл:Flag of Chemalsky District.png|80px|border]] ||[[Файл:Coat of Arms of Chemalsky District (2019).png|50px]] || [[Чамал аймак]] || Чемальский район ||84243 ||10395 ||3,0 ||3,2 || [[Чамал]]
|-
| 9 ||[[Файл:Flag of Choysky District.png|80px|border]] ||[[Файл:Coat of Arms of Choysky District (2019).jpg|50px]] || [[Чоо аймак]] || Чойский район ||84245 ||8315 ||4,5 ||1,9 || [[Чоо]] 
|-
| 10 ||[[Файл:Flag of Shebalinsky District.png|80px|border]] ||[[Файл:Coat of Arms of Shebalinsky District.png|50px]] ||[[Шабалин аймак]]  || Шебалинский район ||84250 ||13735 ||3,9 ||3,5 || [[Шабалин]]
|- bgcolor=#F3DF67
| COLSPAN="10" | '''Кала'''
|-
| 11 || [[Файл:Flag of Gorno-Altaysk.svg|80px|border]] ||[[Файл:Coat of Arms of Gornoaltaysk (Altai Republic).png|50px]] ||[[Улалу]] || Горно-Алтайск ||84401 ||64464 ||0,96 || || [[Улалу]]
|}

== Јурт јеезелер ==
[[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] администрациялык јерлӱ бӧлӱктери болуп, «јурт јеезе» деп статусту,  тӱҥей адалган 91 муниципал тӧзӧлмӧ темдектелген. Олорго 246 јурт кирет<ref name="АТД"/>.

=== [[Кан-Оозы аймак]] ===
[[Файл:Location Ust-Kansky District Altai Republic.svg|thumb|240px|Кан-Оозы аймак]]
{| class="wikitable" style="width:60%"
|-
! №
!style="width:40%"| Јурт јеезези
!style="width:60%"| Јурт<ref name="Госкаталог геогр.названий">{{Cite web |title=Реестр наименований географических объектов на территории Республики Алтай по состоянию на 22.11.2016 (PDF+ZIP) // Государственный каталог географических названий. rosreestr.ru. |url=https://cgkipd.ru/upload/iblock/b03/b0387cad37eb4a522bf5d96496ea04af.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220124231848/https://cgkipd.ru/upload/iblock/b03/b0387cad37eb4a522bf5d96496ea04af.pdf |archivedate=1643066328 |deadlink=yes |accessdate=1610839657 }}</ref>
|-
| 1 || [[Айты-Коолдыҥ јурт јеезези]] ||  [[Айты-Коол |'''Айты-Коол''' ]] • [[Јодралу]] • [[Кайрукун]] • [[Ӱстӱги-Айты-Коол]]
|-
| 2 || [[Јабаганныҥ јурт јеезези]] ||  [[Јабаган |'''Јабаган''' ]] • [[Јабаган-Бажы]] • [[Оро]]
|-
| 3 || [[Јалаҥыйдыҥ јурт јеезези]] ||  [[Јалаҥай |'''Јалаҥай''']] • [[Јалаҥый-Бажы]]
|-
| 4 || [[Кан-Оозыныҥ јурт јеезези]] ||  [[Кан-Оозы |'''Кан-Оозы''' ]]
|-
| 5 || [[Кӧзӱлдиҥ јурт јеезези]] ||  [[Кӧзӱл|'''Кӧзӱл''']] • [[Кайсын]] • [[Кара-Суу (Кан-Оозы аймак) |Кара-Суу ]]
|-
| 6 || [[Коргонныҥ јурт јеезези]] ||  [[Коргон |'''Коргон''']] • [[Шуҥмары]]
|-
| 7 || [[Кырлыктыҥ јурт јеезези]] ||  [[Кырлык |'''Кырлык''']]
|-
| 8 || [[Мӧндӱр-Сокконныҥ јурт јеезези]] ||  [[Мӧндӱр-Соккон |'''Мӧндӱр-Соккон''' ]]
|-
| 9 || [[Моты-Оозыныҥ јурт јеезези]] ||  [[Моты-Оозы |'''Моты-Оозы''' ]] • [[Моты-Бажы]] • [[Келей]]
|-
| 10 || [[Чаргы-Оозыныҥ јурт јеезези]] ||  [[Чаргы-Оозы|'''Чаргы-Оозы''' ]] • [[Тураты]] • [[Кара-Коол]]
|-
| 11 || [[Экинурдыҥ јурт јеезези]] ||   [[Экинур|'''Экинур''' ]]
|}

Аймактыҥ 11 јурт јеезезине 24 јон јаткан јер кирет:

=== [[Кӧксу-Оозы аймак]] ===
[[Файл:Location Ust-Koksinsky District Altai Republic.svg|240px|thumb|right|Кӧксу-Оозы аймак.]]

{| class="wikitable" style="width:60%"
|-
! №
!style="width:40%"| Јурт јеезези
!style="width:60%"| Јурт<ref name="Госкаталог геогр.названий"/>
|-
| 1 || [[Амырдыҥ јурт јеезези]] ||  [[Амыр (Кӧксу-Оозы аймак)|'''Амыр ''']] • [[Абай]] • [[Улужай]] • [[Јӱс Тыт]] • [[Красноярка]]
|-
| 2 || [[Карагайдыҥ јурт јеезези]] ||  [[Карагай|'''Карагай ''']] • [[Курјум]] • [[Ак-Сас]]
|-
| 3 || [[Катандуныҥ јурт јеезези]] ||  [[Катанду |'''Катанду''' ]] • [[Кујурлу]] • [[Тӱҥӱр]]
|-
| 4 || [[Кӧксу-Оозыныҥ јурт јеезези]] || [[Кӧксу-Оозы |'''Кӧксу-Оозы ''' ]] • [[Баштаҥул]] • [[Ылгаксы]] • [[Кастакту]] • [[Кӧк-Јар]] • [[Тӧгӧрик]] • [[Корымду]] • [[Кызыл-Јар]]
|-
| 5 || [[Корбо-Талдыҥ јурт јеезези]] ||  [[Корбо-Тал |'''Корбо-Тал ''' ]] • [[Кеме-Кечӱ]] • [[Теректӱ]]
|-
| 6 || [[Сооруныҥ јурт јеезези]] ||  [[Соору |'''Соору ''' ]] • [[Кайтанак]] • [[Кайыҥду-Бел]] • [[Алтыгы-Кубее]] • [[Саксабай]]
|-
| 7 || [[Талдуныҥ јурт јеезези]] || [[Талду (Кӧксу-Оозы аймак) |'''Талду ''' ]] • [[Сугаш]] • [[Суузар]]
|-
| 8 || [[Ӱстӱги-Оймонныҥ јурт јеезези]] || [[Ӱстӱги Оймон |'''Ӱстӱги Оймон ''' ]] • [[Ары-Мыйту]] • [[Басты-Кем]] •  [[Мый Туу]] • [[Как-Арка]] • [[Маральник-1]]
|-
| 9 || [[Чендектиҥ јурт јеезези]] || [[Чендек|'''Чендек''']] • [[Ак-Кобы]] • [[Маргалу]] •  [[Алтыгы-Оймон]] • [[Ӱстӱги-Кӱбее]] • [[Маральник-2]]
|}
Аймактыҥ 9 јурт јеезезине 42 јон јаткан јер кирет.

=== [[Кош-Агаш аймак]] ===
[[Файл:Location Kosh-Agachsky District Altai Republic.svg|240px|thumb|right|Кош-Агаш аймак]]
{| class="wikitable" style="width:60%"
|-
! №
!style="width:40%"| Јурт јеезези
!style="width:60%"| Јурт<ref name="Госкаталог геогр.названий"/>
|-
| 1 || [[Белтирдиҥ јурт јеезези]] || [[Јаҥы Белтир |'''Јаҥы Белтир''' ]] • [[Белтир]]
|-
| 2 || [[Бел-Ажуныҥ јурт јеезези]] || [[Бел-Ажу|'''Бел-Ажу''']] • [[Аркыт]]
|-
| 3 || [[Јаҥы Аулдыҥ јурт јеезези]] || [[Јаҥы-Аул|'''Јаҥы-Аул''']] • [[Ак-Тал]]
|-
| 4 || [[Кӧкӧрӱниҥ јурт јеезези]] ||[[Кӧкӧрӱ|'''Кӧкӧрӱ''']]
|-
| 5 || [[Кош-Агаштыҥ јурт јеезези]] || [[Кош-Агаш|'''Кош-Агаш''']]
|-
| 6 || [[Курайдыҥ јурт јеезези]] || [[Курай|'''Курай''']] • [[Кызыл-Таш]]
|-
| 7 || [[Мукур-Таркатыныҥ јурт јеезези]] || [[Мукур-Тархаты|'''Мукур-Тархаты''']]
|-
| 8 || [[Ортолыктыҥ јурт јеезези]] || [[Ортолык|'''Ортолык''']]
|-
| 9 || [[Тожоҥтыныҥ јурт јеезези]] || [[Тожоҥты|'''Тожоҥты''']]
|-
| 10 || [[Тӧбӧлӧрдиҥ јурт јеезези]] || [[Тӧбӧлӧр|'''Тӧбӧлӧр''']]
|-
| 11 || [[Телеҥит-Сары Токой јурт јеезези]] || [[Телеҥит-Сары Токой|'''Телеҥит-Сары Токой''']]
|-
| 12 || [[Чаган-Узунныҥ јурт јеезези]] || [[Чаган-Узун|'''Чаган-Узун''']]
|}

Аймактыҥ 12 јурт јеезезине 16 јон јаткан јер кирет.

=== [[Майма аймак]] ===
[[Файл:Location Mayminsky District Altai Republic.svg|240px|thumb|right|Майма аймак.]]

{| class="wikitable" style="width:60%"
|-
! №
!style="width:40%"| Јурт јеезези
!style="width:60%"| Јурт<ref name="Госкаталог геогр.названий"/>
|-
| 1 || [[Билӱлӱниҥ јурт јеезези]] || [[Билӱлӱ|'''Билӱлӱ''']] • [[Урлу-Аспак]] • [[Филиал]] • [[Эмери]]
|-
| 2 || [[Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезези]] ||  [[Кызыл-Ӧзӧк |'''Кызыл-Ӧзӧк''' ]] • [[Боочы-Арка]] • [[Ӱстӱги Сайдыс]] • [[Кара-Суу (Майма аймак) |Кара-Суу ]] • [[Орто Сайдыс]] • [[Улалушка]]
|-
| 3 || [[Майманыҥ јурт јеезези]] || [[Майма |'''Майма ''']] • [[Ай-Балык]] • [[Бабырган]] •  [[Карлу]] • [[Ӱстӱги Кара-Куш]] • [[Эрмендӱ]]
|-
| 4 || [[Ман-Јӱректиҥ јурт јеезези]] ||  [[Ман-Јӱрек|'''Ман-Јӱрек''']] • [[Кӧл-Јик]]
|-
| 5 || [[Сускуныҥ јурт јеезези]] || [[Суску |'''Суску ''' ]] • [[Калбалу]] • [[Турбаза «Юность»]]
|-
| 6 || [[Ыныныҥ јурт јеезези]] || [[Ыны |'''Ыны ''']] • [[Бараан-Коол]] • [[Карым]] •  [[Череттӱ]]
|}

Аймактыҥ 6 јурт јеезезине 25 јон јаткан јер кирет.

=== [[Оҥдой аймак]] ===
[[Файл:Location Ongudaysky District Altai Republic.svg|thumb|right|240px|Оҥдой аймак]]
{| class="wikitable" style="width:60%"
|-
! №
!style="width:40%"| Јурт јеезези
!style="width:60%"| Јурт<ref name="Госкаталог геогр.названий"/>
|-
| 1 || [[Јолоныҥ јурт јеезези]] || [[Јоло|'''Јоло''']] • [[Кор-Кобы]] • [[Кайырлык]]
|-
| 2 || [[Ийинниҥ јурт јеезези]] || [[Ийин|'''Ийин''']] • [[Ак-Боом]] • [[Ийнеген]] • [[Јодро]] • [[Кичӱ Ийин]] • [[Кыҥыраар]] • [[Чуй-Оозы]]
|-
| 3 || [[Караголдыҥ јурт јеезези]] || [[Карагол|'''Карагол''']] • [[Бичиктӱ-Боом]] • [[Короты]]
|-
| 4 || [[Куладыныҥ јурт јеезези]] || [[Кулады|'''Кулады''']] • [[Боочы]]
|-
| 5 || [[Кӱпчегенниҥ јурт јеезези]] || [[Кӱпчеген|'''Кӱпчеген''']] • [[Јаан Јаламан]]
|-
| 6 || [[Алтыгы Талдуныҥ јурт јеезези]] || [[Алтыгы Талду|'''Алтыгы Талду''']]
|-
| 7 || [[Оҥдойдыҥ јурт јеезези]] || [[Оҥдой|'''Оҥдой''']]
|-
| 8 || [[Кеҥиниҥ јурт јеезези]] || [[Кеҥи|'''Кеҥи''']] • [[Туйакты]] • [[Шибее]] • [[Буландык]] • [[Талду (Оҥдой аймак)|Талду]] • [[Нефтебаза]] • [[Бархатово]]
|-
| 9 || [[Ӱлегемниҥ јурт јеезези]] || [[Ӱлегем|'''Ӱлегем''']] • [[Ӧлӧти]]
|-
| 10 || [[Шашыкманныҥ јурт јеезези]] || [[Шашыкман|'''Шашыкман''']] • [[Кайыҥчы]]
|}

Аймактыҥ 10 јурт јеезезине 30 јон јаткан јер кирет<ref>[http://altai-republic.ru/docs/ustav_ongudai.pdf Устав муниципального образования «Онгудайский район»]</ref>.

=== [[Турачак аймак]] ===
[[Файл:Location Turochaksky District Altai Republic.svg|thumb|240px|Турачак аймак]]
{| class="wikitable" style="width:60%"
|-
! №
!style="width:40%"| Јурт јеезези
!style="width:60%"| Јурт<ref name="Госкаталог геогр.названий"/>
|-
| 1 || [[Артыбаштыҥ јурт јеезези]] ||  [[Артыбаш|'''Артыбаш''']] • [[Јайлу]] • [[Ново-Троицк]] •  [[Ыйык-Агаш]]
|-
| 2 || [[Бийдиҥ јурт јеезези]] ||  [[Бий|'''Бий''']] • [[Шуй]]
|-
| 3 || [[Салазанныҥ јурт јеезези]] || [[Салазан |'''Салазан''' ]] • [[Ала-Кайыҥ]] • [[Дайбово]]
|-
| 4 || [[Кебезенниҥ јурт јеезези]] ||  [[Кебезен |'''Кебезен''' ]] • [[Пыжы-Оозы]] • [[Сӱрӱ]] •  [[Толый]] • [[Эски Кебезен]]
|-
| 5 || [[Курмач-Байголдыҥ јурт јеезези]] || [[Курмач-Байгол |'''Курмач-Байгол''' ]] • [[Ийт-Кӱч]] • [[Суранаш]]
|-
| 6 || [[Шоорноныҥ јурт јеезези]] ||  [[Шоорно |'''Шоорно''' ]] • [[Толоон]]
|-
| 7 || [[Кӱрей кӧлдиҥ јурт јеезези]] ||  [[Кӱрей кӧл |'''Кӱрей кӧл''']] • [[Каначак]] • [[Шунарак]]
|-
| 8 || [[Тоҥ-Тоштыҥ јурт јеезези]] || [[Тоҥ-Тош |'''Тоҥ-Тош''' ]] • [[Јар-Айыл]] • [[Тагда-Айыл]] • [[Усть-Бава]]
|-
| 9 || [[Турачактыҥ јурт јеезези]] || [[Турачак |'''Турачак''' ]] • [[Байгол]] • [[Кайашкан]] •  [[Куу-Оозы]] • [[Лебедский]] • [[Стретинка]]
|}

Аймактыҥ 9 јурт јеезезине 32 јон јаткан јер кирет.

=== [[Улаган аймак]] ===
[[Файл:Location Ulagansky District Altai Republic.svg|thumb|240px|Улаган аймак]]

{| class="wikitable" style="width:60%"
|-
! №
!style="width:40%"| Јурт јеезези
!style="width:60%"| Јурт<ref name="Госкаталог геогр.названий"/>
|-
| 1 || [[Акташтыҥ јурт јеезези]] || [[Акташ|'''Акташ''']]
|-
| 2 || [[Балыкту Јулдыҥ јурт јеезези]] ||  [[Балыкту Јул |'''Балыкту Јул''' ]] • [[Паспарты]]
|-
| 3 || [[Саратанныҥ јурт јеезези]] || [[Саратан|'''Саратан''']] • [[Јазулу]]
|-
| 4 || [[Улаганныҥ јурт јеезези]] ||  [[Улаган|'''Улаган''']]
|-
| 5 || [[Чолушпаныҥ јурт јеезези]] || [[Балыкчы |'''Балыкчы''' ]] • [[Беле]] • [[Кӧк-Паш]] •  [[Кӧӧ]]
|-
| 6 || [[Чибилӱниҥ јурт јеезези]] || [[Чибилӱ|'''Чибилӱ''']] • [[Кара-Кујур]] • 
|-
| 7 || [[Чибиттиҥ јурт јеезези]] ||  [[Чибит|'''Чибит''']]
|}

Аймактыҥ 7 јурт јеезезине 13 јон јаткан јер кирет.

=== [[Чамал аймак]] ===
[[Файл:Location Chemalsky District Altai Republic.svg|240px|thumb|Чамал аймак]]

{| class="wikitable" style="width:60%"
|-
! №
!style="width:40%"| Јурт јеезези
!style="width:60%"| Јурт<ref name="Госкаталог геогр.названий"/>
|-
| 1 || [[Бешпелтирдиҥ јурт јеезези]] || [[Бешпелтир |'''Бешпелтир''']]
|-
| 2 || [[Куйустыҥ јурт јеезези]] || [[Куйус|'''Куйус''']] • [[Ороктой]] • [[Эјеган]]
|-
| 3 || [[Оностыҥ јурт јеезези]] || [[Онос |'''Онос''']] • [[Айулу]] • [[Ӱстӱги Онос]]
|-
| 4 || [[Ӱзнезиниҥ јурт јеезези]] || [[Ӱзнези|'''Ӱзнези''']] • [[Аскат]] • [[Алтыгы Куйум]] •  [[Турбаза «Кадын»]] • [[Ӱстӱги Куйум]]
|-
| 5 || [[Чамалдыҥ јурт јеезези]] || [[Чамал|'''Чамал''']] • [[Јыланду]] • [[Толгойок]] • [[Уажан]]
|-
| 6 || [[Чопоштыҥ јурт јеезези]] || [[Чопош |'''Чопош''']] • [[Себи-Оозы]]
|-
| 7 || [[Эликманардыҥ јурт јеезези]] || [[Эликманар |'''Эликманар''']] • [[Каракол]] • [[Кемчик]]
|}

Аймактыҥ 7 јурт јеезезине 21 јон јаткан јер кирет.

=== [[Чоо аймак]] ===
[[Файл:Location Choysky District Altai Republic.svg|thumb|240px|Чоо аймак]]


{| class="wikitable" style="width:60%"
|-
! №
!style="width:40%"| Јурт јеезези
!style="width:60%"| Јурт<ref name="Госкаталог геогр.названий"/>
|-
| 1 || [[Кара-Кӧкшиниҥ јурт јеезези]] || [[Кара-Кӧкши |'''Кара-Кӧкши''' ]] • [[Сары-Кӧкши]] • [[Кузя]] • [[Большая Кузя]]
|-
| 2 || [[Паспауулдыҥ јурт јеезези]] || [[Паспауул|'''Паспауул''']] • [[Кара-Торбок]] • [[Левинка]] • [[Салганду]] •  [[Сугул]]  • [[Соок-Карасуу]] • [[Тунјы]]
|-
| 3 || [[Соойдыҥ јурт јеезези]] || [[Соой|'''Соой''']]
|-
| 4 || [[Ӱйменниҥ јурт јеезези]] ||  [[Ӱймен|'''Ӱймен''']]
|-
| 5 || [[Ӱч-Кӧстиҥ јурт јеезези]] || [[Ӱч-Кӧс|'''Ӱч-Кӧс''']]  
|-
| 6 || [[Чооныҥ јурт јеезези]] || [[Чоо|'''Чоо''']] • [[Гусевка]] • [[Кыска]] • [[Советский]] • [[Ыжы]]
|-
| 7 || [[Ыныргыныҥ јурт јеезези]] || [[Ыныргы|'''Ыныргы''']] • [[Красносельск]]
|}

Аймактыҥ 7 јурт јеезезине 21 јон јаткан јер кирет.

=== [[Шабалин аймак]] ===
[[Файл:Location Shebalinsky District Altai Republic.svg|thumb|240px|Шабалин аймак]]

{| class="wikitable" style="width:60%"
|-
! №
!style="width:40%"| Јурт јеезези
!style="width:60%"| Јурт<ref name="Госкаталог геогр.названий"/>
|-
| 1 || [[Акјулдыҥ јурт јеезези]] || [[Акјул|'''Акјул''']] • [[Камай]]
|-
| 2 || [[Апшыйактыныҥ јурт јеезези]] || [[Апшыйакты|'''Апшыйакты''']]
|-
| 3 || [[Барагаштыҥ јурт јеезези]] || [[Барагаш|'''Барагаш''']]
|-
| 4 || [[Беш-Ӧзӧктиҥ јурт јеезези]] ||[[Беш-Ӧзӧк|'''Беш-Ӧзӧк''']]
|-
| 5 || [[Јекјийектиҥ јурт јеезези]] || [[Јекјийек|'''Јекјийек''']] • [[Арбайты]] • [[Кумалыр]] •  [[Топучий]]
|-
| 6 || [[Ильинканыҥ јурт јеезези]] || [[Ильинка|'''Ильинка''']] • [[Отогол]]
|-
| 7 || [[Камлактыҥ јурт јеезези]] || [[Камлак|'''Камлак''']]
|-
| 8 || [[Каспаныҥ јурт јеезези]] || [[Каспа|'''Каспа''']]
|-
| 9 || [[Чичке-Чаргыныҥ јурт јеезези]] || [[Чичке-Чаргы|'''Чичке-Чаргы''']] • [[Јаан Чаргы]]
|-
| 10 || [[Улус-Чаргыныҥ јурт јеезези]] || [[Улус-Чаргы|'''Улус-Чаргы''']] • [[Ӱстӱги-Кӧкӧйӧ]] • [[Могойты]] • [[Мукур-Чаргы]]
|-
| 11 || [[Чаргыныҥ јурт јеезези]] || [[Чаргы|'''Чаргы''']] • [[Барлак]]
|-
| 12 || [[Шабалинниҥ јурт јеезези]] || [[Шабалин|'''Шабалин''']] • [[Мыйту]]
|-
| 13 || [[Шыргайтыныҥ јурт јеезези]] || [[Шыргайты|'''Шыргайты''']]
|}

Аймактыҥ 13 јурт јеезезине 24 јон јаткан јер кирет.

== Тӱӱкизи ==

=== 1922 јылга јетире ===
[[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] јерлери 1917 јылга јетире [[Том-Тура]]ныҥ губерниязыныҥ [[Јаш-Тура]]да уездине кирген болгон. Кичӱ изӱ айдыҥ 17 кӱнинде 1917 јылда Том-Тураныҥ губерниязынаҥ Алтай губерния чыгарда, ого [[Јаш-Тура]]ныҥ уезди кирген. Тулаан айдыҥ 7 кӱнинде 1918 јылда Туулу Алтайдыҥ баштамы краевой сьезди болгон. Ондо ӧскӧуктулар (инородцы) ла крестьян депутаттар ӱндерин јажытту берип (тайное голосование), јӧп чыгарган: [[Туулу Алтай]]ды [[Јаш-Тура]] уездтеҥ чыгарып, јаҥы Кара Корум-Алтай округ тӧзӧӧр, удурумга тӧс јерди Улалу јуртта эдер. Бу ла јылдыҥ јаҥар айыныҥ 30 кӱнинде Сибирдиҥ Удурум Башкарузы (временное правительство) Алтай губернияга кирип турган Кара Корум уезд тӧзӧгӧн. 1920 јылдыҥ чаган айында , Алтайдаҥ актарды сӱрген кийнинде, уездтиҥ јерин ойто Алтай губернияныҥ [[Јаш-Тура]]да уездине кожуп салган. Кандык айдыҥ 13 кӱнинде 1920 јылда (ӧскӧ јерде сыгын айдыҥ 14 кӱнинде деп бичилген) Алтай губревком Јӧп чыгарган: Кара Корум уездтиҥ јерлерин алдында ла бойы эдип артырала, тӧс јерин Шабалин јуртта эдип, адын Туулу-Алтай уезд эдер деп 68п чыккан. Јаҥы тӧзӧлгӧн Туулу Алтай уездке мындый волостьтор кирген: [[Абай]]дыҥ, Айдыҥ, [[Бешпелтир]]диҥ, Туулу-Оҥдойдыҥ, [[Эмери]]ниҥ, [[Ийин]]ниҥ, [[Катанду]]ныҥ, [[Кош-Агаш]]тыҥ, Јаҥы-Дмитриевсктиҥ, Паспаулдыҥ, Песчаныйдыҥ, Салдамныҥ, Туйактыныҥ, Оймонныҥ, Улаганныҥ, Улалуныҥ, Кан-Оозыныҥ, [[Чамал]]дыҥ, [[Чаргы]]ныҥ, [[Чибит]]тиҥ ле [[Шабалин]]ниҥ. Тулаан айдыҥ 23 кӱнинде  1921 јылда (ӧскӧ јерде кочкор айдыҥ 17 кӱнинде деп бичилген) Сибирревком бу Јӧпти јараткан. Бу ла Јӧплӧ Туулу Алтай уездке коштой, Јаш-Тура уездтиҥ тӧрт волостин кожор деп јараткан : Черно-Ануйская, Сарасинский, Куйаган, Алтайский, нениҥ учун дезе экономикалык јанынаҥ јарамыкту деп. Уездтиҥ тӧс јерин Шабалин јурттаҥ Алтайское јуртка кӧчӱрген.

=== 1922—1924 јылдар ===
ВЦИК-тиҥ Президиумыныҥ Јӧби аайынча кичӱ изӱ айдыҥ 1 кӱнинде 1922 јылда Ойрот автоном область тӧзӧлгӧн.

Областька баштап тарый 24 волость (алдында Туулу Алтай уездтеҥ Алтай губернияга берилген) кирген:

<div style="-moz-column-count: 4; -webkit-column-count: 4; -o-column-count: 4; -ms-column-count: 4; column-count: 4;">
* [[Абай (Кӧксу-Оозы аймак)|Абайдыҥ]],
* [[Бешпелтир|Бешпелтирдиҥ]],
* [[Эмери|Эмериниҥ]],
* Салдамныҥ,
* [[Катанду|Катандуныҥ]],
* Кыргыстыҥ,
* [[Кош-Агаш|Кош-Агаштыҥ]],
* Туулу-Оҥдойдыҥ,
* [[Паспауул|Паспауулдыҥ]],
* Песчаная,
* [[Туйакты|Туйактыныҥ]],
* [[Оймон|Оймонныҥ]],
* [[Улаган|Улаганныҥ]],
* [[Улалу|Улалуныҥ]],
* [[Кан-Оозы|Кан-Оозыныҥ]],
* [[Чамал|Чамалдыҥ]],
* [[Чаргы|Чаргыныҥ]],
* [[Чибит|Чибиттиҥ]],
* [[Чолушман|Чолушманныҥ]],
* [[Шабалин|Шабалинниҥ]].
</div>
(алдында [[Јаш-Тура]] уездтеҥ Алтай губернияга берилген): Ӱстӱги-Бий, Лебедский, Успенский, Ыныргы.

Автоном областьтыҥ админстрациялык јерлӱ бӧлӱктери кӱӱк айдыҥ 4 кӱнинде 1923 јылда такыптаҥ кӧрӱлген. 24 волостьтыҥ ордына 10 волость боло берген.
{| class="wikitable" style="width:90%"
|-
!style="width:10%"| волость
!style="width:10%"| тӧс јери
!style="width:80%"| волостько кирген јерлер
|-
| Туулу-Оҥдой || [[Оҥдой |Оҥдой јурт]] || Туулу-Оҥдой ло Туйакту волостьтор, Кайыҥчы, Байтыган, Ташекан, Карасуу јурттар Салдам волостьтоҥ, оноҥ Чибит волостьтыҥ [[Чибит]] јуртынаҥ кӱнбадыштай, Оҥдой јаар
|-
| Кош-Агаш || [[Кош-Агаш]] јурт|| [[Кош-Агаш]] волость ,Чибит јурт, алдында Чибит волость
|-
| Лебедский || [[Кебезен]] јурт || [[Кӱрей кӧл]], Лебедский ле [[Алтын Кӧл]] волостьтор
|-
| Майма || [[Майма]] јурт ||  [[Майма]] волость, [[Эмери]] (Ингурек ле Ӱстӱги-Куйум јурттар јокко), Ӱстӱги-Ыжы [[Паспауул]] волость
|-
| Оймон || [[Катанду]] јурт || Оймон,[[Катанду]] волостьтор, [[Абай (Кӧксу-Оозы аймак)|Абай]] волость [[Сугаш]], [[Суузар]], Татарка јурттар јокко
|-
| Улаган || [[Улаган]] јурт || Улаган волость
|-
| Успенский || [[Чоо]] јурт || Успенский, Ыныргы волостьтор ло Паспауул волость , Ӱстӱги-Ыжы јурт јокко
|-
| Кан-Оозы|| [[Кан-Оозы]] јурт || Кан-Оозы волость, Сугаш, Суузар ла Татарка јурттар Абай волостьтоҥ
|-
| Шабалин || [[Шабалин]] јурт || Шабалин, Чаргы ла Песчаный волостьтор
|-
| Чамал || [[Чамал]] јурт || Бешпелтир, Чамал волостьтор, Эјеган,Канзара, Куйус, Бешпелтир-Турук, Байка, Чебо, Икужой јурттар Салдам волостьтоҥ, волостьтыҥ. Ингурек ле Ӱстӱги-Куйум јурттар Эмери волостьтоҥ
|}

Ойрот облисполкомныҥ јуунында 1924 јылдыҥ сыгын айыныҥ 16 кӱнинде јаанадып салган волостьторды аймактар деп солыыр јӧп чыккан.

=== 1925—1936 јылдар ===
1925—1936 јылдар
[[Кӱӱк айдыҥ 25 кӱни|Кӱӱк айдыҥ 25 кӱнинде]] 1925 јылда (администрациялык реформаныҥ кийнинде) Ойрот автоном область РСФСР-дыҥ Сибир крайдыҥ таҥынаҥ администрациялык јерлӱ бӧлӱги боло берген. [[Кочкор айдыҥ 27 кӱни|Кочкор айдыҥ 27 кӱнинде]] 1928 јылда ВЦИК-тиҥ јӧби аайынча [[Улалу]] каланыҥ статузын алган.
[[Јаан изӱ айдыҥ 1 кӱни|Јаан изӱ айдыҥ 1 кӱнинде]] 1930 јылда Ойрот автоном областьта 10 аймак болгон:
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
* [[Кош-Агаш аймак]],
* Лебединский аймак,
* [[Оҥдой аймак]],
* Оймон аймак,
* [[Улаган аймак]],
* Улалу аймак,
* Успенский аймак,
* [[Кан-Оозы аймак]],
* [[Чамал аймак]],
* [[Шабалин аймак]].
</div>

Ойрот автоном область 1930 јылда [[Јаан изӱ айдыҥ 30 кӱни|јаан изӱ айдыҥ 30 кӱнинде]] јаҥы ачылган Кӱнбадыш-Сибир крайга кирген. [[Кан-Оозы аймак|Кан-Оозы аймакка]] 1931 јылда [[Кӱӱк айдыҥ 10 кӱни|кӱӱк айдыҥ 10 кӱнинде]] Јалаҥыйдыҥ, Караколдыҥ, Отоголдыҥ, Усть-Кучинсктиҥ, Моты-Оозыныҥ јуртсоветтери кирген. Бу јуртсоветтер Солонеш аймактыҥ Кӱнбадыш-Сибир крайдыҥ болгон. [[Улалу]] каланыҥ ады 1932 јылда Ойрот-Тура деп солынган. 1933 јылда [[Кандык айдыҥ 10 кӱни|кандык айдыҥ 10 кӱнинде]] кезик аймактардыҥ аттары база солынган: Лебединский аймак [[Турачак аймак]] болуп, Оймон аймак [[Кӧксу-Оозы аймак|Кӧксу-Оозы]] болӱп (аймактыҥ тӧс јери Катандунаҥ Кӧксуу-Оозына кӧчӱрилген), Улалу аймак Ойрот-Тура аймак болуп, Успенский-[[Чоо аймак|Чоо]] болуп, [[Чамал]] – Эликманар аймак болуп (тӧс јери Чамалдаҥ Эликманарга кӧчкӧн).

=== 1937—1962 јылдар ===
1937 јылда сыгын айдыҥ 28 кӱнинде Кӧнбадыш-Сибир край эки јара бӧлинген: Новосибир область ла [[Алтай кырай]] болуп. Алтай кырайга Ойрот автоном область кирген. 1945 јылда јаан изӱ айдыҥ 1 кӱнинде Ойрот автоном областьтыҥ администрациялык јерлериниҥ бӧлингени мындый болгон:

{| class="wikitable" style="width:90%"
|-
!style="width:10%"| аймактар
!style="width:90%"| јуртсоветтер
|-
| Ойрот-Тура кала ||
|-
| [[Кош-Агаш аймак|Кош-Агаш]] || Джазатордыҥ јуртсоведи, Казахскоениҥ, Кӧкӧрӱниҥ, Кош-Агаштыҥ, Курайдыҥ, Чаган-Узунныҥ, Чибиттиҥ
|-
| Ойрот-Турский || Эмериниҥ јуртсоведи, Бӱлӱлӱниҥ, Ӱстӱги-Карагуштыҥ, Кара-Сууныҥ, Майма-Чаргычактыҥ, Ман-Јӱректиҥ, Ново-Улалинский, Сайдыстыҥ, Сиультинский, Сускуныҥ
|-
| [[Оҥдой аймак|Оҥдой]] || Јолоныҥ јуртсоведи, Ийинниҥ, Караголдыҥ, Кайыҥчыныҥ, Кӱпчегенниҥ, Оҥдойдыҥ, Ороктойдыҥ, Талдуныҥ, Туйактуныҥ, Хабаровканыҥ, Ялочанский
|-
| [[Турачак аймак|Турачак]] || Турачактыҥ јуртсоведи, Антропскийдиҥ, Артыбаштыҥ, Гурьяновскийдиҥ, Дмитриевскийдиҥ, Капачакскийдиҥ, Кебезенниҥ, Курмач-Байголдыҥ, Мало-Чебеченскийдиҥ, Кӱрей Кӧлдиҥ, Суркашинскийдиҥ, Тондошенскийдиҥ, Турачактыҥ, Удаловскийдиҥ, Чаныштыҥ, Чултинскийдиҥ
|-
| [[Улаган аймак|Улаган]] || Балыктк-Јулдыҥ јуртсоведи, Улаганныҥ, Чадринскийдиҥ, Челушманский
|-
| [[Кан-Оозы аймак|Кан-Оозы]] || Јалаҥыйдыҥ јуртсоведи, Јалаҥый Бажыныҥ, Караколдыҥ, Кырлыктыҥ, Мӧндӱр-Сокконныҥ, Суузардыҥ, Сугаштыҥ, Талицаныҥ, Туратыныҥ, Јодралуныҥ, Кан-Оозыныҥ, Усть-Кучинскийдиҥ, Моты-Оозыныҥ, Чаргы-Оозыныҥ, Чечулинскийдиҥ, Экинурдыҥ
|-
| [[Кӧксу-Оозы аймак|Кӧксу-Оозы]]|| Абайдыҥ јуртсоведи, Ӱстӱги-Оймонныҥ, Горбуновоныҥ, Кайтанактыҥ, Катандуныҥ, Красноярканыҥ, Корымдуныҥ, Алтыгы-Оймонныҥ, Огневканыҥ, Саксабайдыҥ, Теректиниҥ, Тӧгӧриктиҥ, Тӱҥӱрдиҥ, Кӧксуу-Оозыныҥ
|-
| [[Чоо аймак|Чоо]] || Ашпанакский јуртсоведи, Верх-Пьянковскийдиҥ, Верх-Учекскийдиҥ, Ыжыныҥ, Кысканыҥ, Кочконыҥ, Паспауулдыҥ, Салгандуныҥ, Средне-Тыргинскийдиҥ, Сугулдыҥ, Тунјыныҥ, Тӱшкӱнектиҥ, Челушкаринскийдиҥ, Чооныҥ, Ыныргыныҥ
|-
| [[Шабалин]] || Акјулдыҥ јуртсоведи, Барагаштыҥ, Бешпелтирдиҥ, Апшыйактуныҥ, Јаан-Чаргыныҥ, Ильинканыҥ, Камлактыҥ, Каспаныҥ, Чичке-Чаргыныҥ, Шабалинниҥ
|-
| Эликманар || Оностыҥ јуртсоведи, Айулуныҥ, Бешпелтирдиҥ, Куйумныҥ, Уажанныҥ, Ӱзнезиниҥ, Чопоштыҥ, Эјеганныҥ, Эликманардыҥ
|}

1948 јылда чаган айдыҥ 7 кӱнинде јӧптӧгӧн РСФСР-дыҥ Ӱстӱги Совединиҥ Президиумыныҥ Јасагы аайынча Ойрот автоном областьтыҥ ады Горно-Алтай автоном область эдип солынган, тӧс кала Горно-Алтайск бололо, Ойрот-Туринский аймак [[Майма аймак]] болуп солынган. 1952 јылда [[Кандык айдыҥ 16 кӱни|кандык айдыҥ 16 кӱнинде]] [[Кан-Оозы аймак|Кан-Оозы аймактыҥ]] јурттарына [[Алтай кырай|Алтай кырайдыҥ]] Чарыш аймагыныҥ Коргонныҥ јуртсоведи кожула берген. 1956 јылда сыгын айдыҥ 28 кӱнинде [[Чоо аймак]] јоголып, јерлери [[Майма аймак|Майма аймакка]] кожулган.

=== 1962—1991 јылдар ===
1962 јылда [[Тулаан айдыҥ 30 кӱни|тулаан айдыҥ 30 кӱнинд]]е [[Эликманар]] аймак [[Майма аймак|Майма аймакка]] кожулган.1963 јылда [[Кочкор айдыҥ 1 кӱни|кочкор айдыҥ 1 кӱнинде]] администрациялык јерлер бӧлийтен Текшисоюзный реформа болгон. Аймактардыҥ ордына 6 район эткен:
* Кош-Агаш район (тӧс јери — [[Кош-Агаш]] јурт);
* Майма район (тӧс јери — [[Майма]] јурт);
* Оҥдой район (тӧс јери — [[Оҥдой]]);
* Турачак район (тӧс јери — [[Турачак]]);
* Улаган район (тӧс јери — [[Улаган]]);
* Кан-Оозы район (тӧс јери — [[Кан-Оозы]]).

Јербойында администрациялык јерлер бӧлиген реформа чыдымду болбосто, 1964 јылда ойто эски бӧлинтелерди кайра бурыган. 1964 јылда [[Тулаан айдыҥ 4 кӱни|тулаан айдыҥ 4 кӱнинде]] [[Кан-Оозы аймак|Кан-Оозыныҥ]] јерлеринеҥ [[Кӧксу-Оозы аймак]] айрылып, таҥынаҥ барган. 1965 јылдыҥ [[Чаган айдыҥ 13 кӱни|чаган айыныҥ 13 кӱнинде]] [[Оҥдой]] ло [[Майма аймак|Майма аймактардыҥ]] јеринеҥ айрып, [[Шабалин аймак]] тӧзӧлгӧн. 1980 јылда [[Ӱлӱрген айдыҥ 20 кӱни|ӱлӱрген айдыҥ 20 кӱнинде]] [[Чоо аймак]] [[Майма аймак|Майма аймактыҥ]] јерлеринеҥ айрылган. 1986 јылдыҥ [[Чаган айдыҥ 1 кӱни|чаган айдыҥ 1 кӱнинде]] [[Туулу Алтай]] автоном областьтыҥ администрациялык јерлериниҥ бӧлингени мындый болгон:
{| class="wikitable" style="width:90%"
|-
!style="width:10%"| аймактар
!style="width:90%"| јуртсоветтер
|-
| [[Улалу]] кала ||
|-
| [[Кош-Агаш аймак|Кош-Агаш]] || [[Белтир|Белтирдиҥ]], Джазатордыҥ, Казахскийдиҥ, [[Кӧкӧрӱ|Кӧкӧрӱниҥ]], [[Кош-Агаш|Кош-Агаштыҥ]], [[Курай|Курайдыҥ]], [[Мукур-Таркатыныҥ јурт јеезези|Мукур-Таркатыныҥ]], [[Тӧбӧлӧр|Тӧбӧлӧрдиҥ]], [[Чаган-Узун|Чаган-Узунныҥ]]
|-
| [[Майма аймак|Майма]] || [[Билӱлӱ|Билӱлӱниҥ]], [[Кызыл-Ӧзӧк|Кызыл-Ӧзӧктиҥ]], [[Майма|Майманыҥ]], [[Ман-Јӱрек|Ман-Јӱректиҥ]], [[Ыны|Ыныныҥ]]
|-
| [[Оҥдой аймак|Оҥдой]] || [[Јоло|Јолоныҥ]], [[Ийин|Ийинниҥ]], [[Карагол|Караголдыҥ]], [[Кулады|Куладыныҥ]], [[Кӱпчеген|Кӱпчегенниҥ]], [[Оҥдой|Оҥдойдыҥ]], [[Кеҥи|Кеҥиниҥ]], [[Ӱлегем|Ӱлегемниҥ]]
|-
| [[Турачак аймак|Турачак]] || [[Артыбаш|Артыбаштыҥ]], [[Бий|Бийдиҥ]], Дмитриевскийдиҥ, [[Кебезен|Кебезенниҥ]], [[Курмач-Байгол|Курмач-Байголдыҥ]], Майсктыҥ, [[Кӱрей кӧл|Кӱрей кӧлдиҥ]], [[Тоҥ-Тош|Тоҥ-Тоштыҥ]], [[Турачак|Турачактыҥ]]
|-
| [[Улаган аймак|Улаган]] || [[Балыкту Јул|Балыкту-Јулдыҥ]], [[Саратан|Саратанныҥ]], [[Улаган|Улаганныҥ]], Чолушманныҥ, [[Чибит|Чибиттиҥ]], [[Акташ|Акташтыҥ]] поссоведи
|-
| [[Кан-Оозы аймак|Кан-Оозы]] || [[Јалаҥай|Јалаҥайдыҥ]], [[Кырлык|Кырлыктыҥ]], [[Отогол|Отоголдыҥ]], [[Мӧндӱр-Соккон|Мӧндӱр-Сокконныҥ]], Талицаныҥ, Усть-Кучинсктиҥ, [[Кан-Оозы|Кан-Оозыныҥ]], [[Моты-Оозы|Моты-Оозыныҥ]], Черно-Ануйдыҥ, [[Јабаган|Јабаганныҥ]], [[Экинур|Экинурдыҥ]]
|-
| [[Кӧксу-Оозы|Кӧксуу-Оозы]]|| [[Амыр (Кӧксу-Оозы аймак)|Амырдыҥ]], [[Ӱстӱги Оймон|Ӱстӱги Оймонныҥ]], Горбуновоныҥ, [[Катанду|Катандуныҥ]], Огневканыҥ, [[Талду (Кӧксу-Оозы аймак)|Талдуныҥ]], [[Кӧксу-Оозы|Кӧксуу-Оозыныҥ]], [[Чендек|Чендектиҥ]]
|-
| [[Чоо аймак|Чоо]] || [[Ӱстӱги Кара-Куш|Ӱстӱги Кара-Куштыҥ]], Верх-Пьянковсктыҥ, [[Кара-Кӧкши|Кара-Кӧкшиниҥ]]
, [[Паспауул|Паспауулдыҥ]], [[Чоо|Чооныҥ]], [[Ыныргы|Ыныргыныҥ]], Сейканыҥ поссоведи
|-
| [[Шабалин аймак|Шабалин]] || [[Онос|Оностыҥ]], [[Барагаш|Барагаштыҥ]], [[Беш-Ӧзӧк|Беш-Ӧзӧктиҥ]], [[Бешпелтир|Бешпелтирдиҥ]], [[Апшыйакты|Апшыйактуныҥ]], Јекјийектиҥ, Ильинканыҥ, Камлактыҥ, Куйустыҥ, Чичке-Чаргыныҥ, Улус-Чаргыныҥ, Чопоштыҥ, Чаргыныҥ, Шабалинниҥ, Эликманардыҥ, Чамалдыҥ поссоведи
|}

1990 јылда [[Ӱлӱрген айдыҥ 25 кӱни|ӱлӱрген айдыҥ 25 кӱнинде]] Туулу Алтай автоном Совет Социалистический Республика тӧзӧлгӧн деп декларация јарлалган. Оны [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] облазиниҥ јон-депутаттарыныҥ совединиҥ ӱчинчи сессиязы јӧптӧгӧн.

=== 1991 јылдаҥ ала ===
1991 јылда [[Јаан изӱ айдыҥ 3 кӱни|јаан изӱ айдыҥ 3 кӱнинде]] [[Туулу Алтай]] АССР [[Алтай кырай|Алтай кырайдаҥ]] чыгып, РСФСР-га таҥынаҥ [[Туулу Алтай]] Совет Социалистический Республика кожулган. 1992 јылда Туулу Алтай АССР Туулу Алтай Республика болуп солынала, ол ло јылда ойто катап Алтай Республика деп адалган. 1992 јылда [[Чамал аймак]] [[Шабалин аймак|Шабалин аймактаҥ]] чыгып, бойыныҥ алдынаҥ башка аймак боло берген. 2006 јылдыҥ муниципал реформазы болордо, [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] администрациялык бӧлингени тыҥ ла ӧскӧлӧнбӧгӧн.

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
* [https://web.archive.org/web/20140216202113/http://www.altai-republic.ru/ Алтай Республиканыҥ окылу сайт]
* [https://web.archive.org/web/20210828002812/http://admin.gorny.ru/  Окылу сайт «Тӧс кала Улалу (орустап Горно-Алтайск)»]
* [https://web.archive.org/web/20210111115515/https://moust-kan.ru/info Окылу сайт «Кан-Оозы аймак»]
* [http://ust-koksa-altay.ru/ Окылу сайт «Кӧксу-Оозы аймак»]
* [https://mokoshagach.ru/ Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»]
* [http://www.maima-altai.ru/ Окылу сайт «Майма аймак»]
* [http://www.ongudai-ra.ru/ Окылу сайт «Оҥдой аймак»]
* [https://turochak-altai.ru/ Окылу сайт «Турачак аймак»]
* [https://web.archive.org/web/20210625141138/http://xn----7sbabmj7bof9c.xn--p1ai/ Окылу сайт «Улаган аймак»]
* [http://www.chemal-altai.ru/ Окылу сайт «Чамал аймак»]
* [http://чойский-район.рф/ Окылу сайт «Чоо аймак»]
* [http://шебалино-алтай.рф/ Окылу сайт «Шабалин аймак»]
* [https://web.archive.org/web/20160804030415/http://mkrf.ru/ais-egrkn/ Единый государственный реестр объектов культурного наследия на сайте Министерства культуры Российской Федерации]
* [https://web.archive.org/web/20210119045553/https://cgkipd.ru/science/names/reestry-gkgn.php Государственный каталог географических названий]
* [https://web.archive.org/web/20220124231848/https://cgkipd.ru/upload/iblock/b03/b0387cad37eb4a522bf5d96496ea04af.pdf Республика Алтай. Государственный каталог географических названий]
* [http://sun.tsu.ru/mminfo/000245182/ Список населенных мест Сибирского края, 1928 г.]
* [[Файл:Commons-logo.svg|20px]] [[:commons:Category:Altai Republic|Медиафайлдар Викискладта]]

{{Алтай Республика}}

[[Категория:Алтай Республика]]
250px|thumb|right|Алтай Республиканыҥ маанызы
Алтай Республиканыҥ администрациялык јерлерин бӧлӱгени ― Алтай Республика Россия Федерациязыныҥ субьекти болуп, Сибирдиҥ федерал округына кирет. Евразияныҥ чике ортозында, Кӱнбадыш Сибирдиҥ тӱштӱк келтейинде турат. Тыва, Хакас Республикаларла, Алтай кырайла, Кемеров областьла, онойдо ок Кытатла (Китайла), Калкала (Монголияла), Казахстанла кыйулажат. Текши јери - 92,903 муҥ км.кв. Эл-јоны – 218,866 муҥ кижи (чаган айдыҥ 1-кы кӱни 2019 ј.). Калганчы тооалыш – ӱлӱрген айдыҥ 10-чы кӱни 2010 јыл. Каланыҥ јоны – 63,845 муҥ кижи (29,17%), јурттардыҥ јоны – 155,021 муҥ кижи (70,83%).

 Администрациялык јерлӱ бӧлӱктер 
 300px|border|right
Алтай Республиканыҥ Конституциязы аайынча, регион 1 республикан учурлу кала ла јон јаткан јерлерлӱ 10 аймакка бӧлӱнетКонституция Республики Алтай (Основной Закон).
 
 Республикан учурлу кала:
 тӧс кала Улалу ()Постановление Государственного Собрания — Эл Курултай Республики Алтай от 21.06.2012 № 20-36 «О перечне наименований населенных пунктов, пересекаемых рек, ручьев, расположенных на территории Республики Алтай вдоль трасс автомобильных дорог общего пользования, на алтайском языке»;
 Аймактар:
 Кош-Агаш аймак;
 Майма аймак;
 Оҥдой аймак;
 Турачак аймак;
 Улаган аймак;
 Кан-Оозы аймак;
 Кӧксу-Оозы аймак;
 Шабалин аймак;
 Чамал аймак;
 Чоо аймак.
«Алтай Республиканыҥ админстрациялык јерлериниҥ тӧзӧлмӧлӧри керегинде» деп Јасакта Россияныҥ тергеезине мындый администрациялык јерлӱ бӧлӱктер кирет: 1 кала, 10 аймак ла олордыҥ 91 јурт јеезелериЗакон Республики Алтай «Об административно-территориальном устройстве Республики Алтай».

 Муниципал бӧлӱк 
Республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧзинде Алтай Республиканыҥ администрациялык јерлӱ бӧлӱктериниҥ ичинде 102Закон Республик Алтай «Об образовании муниципальных образований, наделении соответствующим статусом и установлении их границ» муниципал тӧзӧлмӧ тургузылган:
 калада 1 округ;
 10 аймак;
 91 јурт јеезе .

 Аймактар ла кала 

 №  Мааны  Кебедел  Алтайлап  Орустап  ОКАТО-ныҥ код  Эл-јон,кижи (2018)Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года  Текши јери,муҥ. км²  Эл-јонныҥ ныктазы,кижи/км²  Администрациялыктӧс јер Муниципал аймактар 1  80px|border 50px  Кан-Оозы аймак Усть-Канский район  84235  14685  6,3  2,3  Кан-Оозы 2  80px|border  50px  Кӧксу-Оозы аймак  Усть-Коксинский район 84240  16317 12,9 1,3  Кӧксу-Оозы  3  80px|border  50px Кош-Агаш аймак Кош-Агачский район 84210  19188   20,0 0,9 Кош-Агаш  4  80px|border 50pxМайма аймак  Майминский район   84215 33939  1,4 20,6  Майма 5 80px|border 50px Оҥдой аймак || Онгудайский район 84220  14312  11,7   1,3 Оҥдой 6 80px|border 50px Турачак аймак  Турочакский район  84225 12389 11,0  1,1 Турачак  7 80px|border 50px Улаган аймак  Улаганский район 84230  11574  18,4  0,6  Улаган 8 80px|border 50px  Чамал аймак  Чемальский район 84243 10395 3,0 3,2  Чамал 9 80px|border 50px  Чоо аймак  Чойский район 84245 8315 4,5 1,9  Чоо  10 80px|border 50px Шабалин аймак   Шебалинский район 84250 13735 3,9 3,5  Шабалин Кала 11  80px|border 50px Улалу  Горно-Алтайск 84401 64464 0,96   Улалу

 Јурт јеезелер 
Алтай Республиканыҥ администрациялык јерлӱ бӧлӱктери болуп, «јурт јеезе» деп статусту,  тӱҥей адалган 91 муниципал тӧзӧлмӧ темдектелген. Олорго 246 јурт кирет.

 Кан-Оозы аймак 
thumb|240px|Кан-Оозы аймак
 № Јурт јеезези Јурт 1  Айты-Коолдыҥ јурт јеезези   Айты-Коол  • Јодралу • Кайрукун • Ӱстӱги-Айты-Коол 2  Јабаганныҥ јурт јеезези   Јабаган  • Јабаган-Бажы • Оро 3  Јалаҥыйдыҥ јурт јеезези   Јалаҥай • Јалаҥый-Бажы 4  Кан-Оозыныҥ јурт јеезези   Кан-Оозы  5  Кӧзӱлдиҥ јурт јеезези   Кӧзӱл • Кайсын • Кара-Суу  6  Коргонныҥ јурт јеезези   Коргон • Шуҥмары 7  Кырлыктыҥ јурт јеезези   Кырлык 8  Мӧндӱр-Сокконныҥ јурт јеезези   Мӧндӱр-Соккон  9  Моты-Оозыныҥ јурт јеезези   Моты-Оозы  • Моты-Бажы • Келей 10  Чаргы-Оозыныҥ јурт јеезези   Чаргы-Оозы  • Тураты • Кара-Коол 11  Экинурдыҥ јурт јеезези    Экинур 

Аймактыҥ 11 јурт јеезезине 24 јон јаткан јер кирет:

 Кӧксу-Оозы аймак 
240px|thumb|right|Кӧксу-Оозы аймак.

 № Јурт јеезези Јурт 1  Амырдыҥ јурт јеезези   Амыр  • Абай • Улужай • Јӱс Тыт • Красноярка 2  Карагайдыҥ јурт јеезези   Карагай  • Курјум • Ак-Сас 3  Катандуныҥ јурт јеезези   Катанду  • Кујурлу • Тӱҥӱр 4  Кӧксу-Оозыныҥ јурт јеезези  Кӧксу-Оозы   • Баштаҥул • Ылгаксы • Кастакту • Кӧк-Јар • Тӧгӧрик • Корымду • Кызыл-Јар 5  Корбо-Талдыҥ јурт јеезези   Корбо-Тал   • Кеме-Кечӱ • Теректӱ 6  Сооруныҥ јурт јеезези   Соору   • Кайтанак • Кайыҥду-Бел • Алтыгы-Кубее • Саксабай 7  Талдуныҥ јурт јеезези  Талду   • Сугаш • Суузар 8  Ӱстӱги-Оймонныҥ јурт јеезези  Ӱстӱги Оймон   • Ары-Мыйту • Басты-Кем •  Мый Туу • Как-Арка • Маральник-1 9  Чендектиҥ јурт јеезези  Чендек • Ак-Кобы • Маргалу •  Алтыгы-Оймон • Ӱстӱги-Кӱбее • Маральник-2
Аймактыҥ 9 јурт јеезезине 42 јон јаткан јер кирет.

 Кош-Агаш аймак 
240px|thumb|right|Кош-Агаш аймак
 № Јурт јеезези Јурт 1  Белтирдиҥ јурт јеезези  Јаҥы Белтир  • Белтир 2  Бел-Ажуныҥ јурт јеезези  Бел-Ажу • Аркыт 3  Јаҥы Аулдыҥ јурт јеезези  Јаҥы-Аул • Ак-Тал 4  Кӧкӧрӱниҥ јурт јеезези Кӧкӧрӱ 5  Кош-Агаштыҥ јурт јеезези  Кош-Агаш 6  Курайдыҥ јурт јеезези  Курай • Кызыл-Таш 7  Мукур-Таркатыныҥ јурт јеезези  Мукур-Тархаты 8  Ортолыктыҥ јурт јеезези  Ортолык 9  Тожоҥтыныҥ јурт јеезези  Тожоҥты 10  Тӧбӧлӧрдиҥ јурт јеезези  Тӧбӧлӧр 11  Телеҥит-Сары Токой јурт јеезези  Телеҥит-Сары Токой 12  Чаган-Узунныҥ јурт јеезези  Чаган-Узун

Аймактыҥ 12 јурт јеезезине 16 јон јаткан јер кирет.

 Майма аймак 
240px|thumb|right|Майма аймак.

 № Јурт јеезези Јурт 1  Билӱлӱниҥ јурт јеезези  Билӱлӱ • Урлу-Аспак • Филиал • Эмери 2  Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезези   Кызыл-Ӧзӧк  • Боочы-Арка • Ӱстӱги Сайдыс • Кара-Суу  • Орто Сайдыс • Улалушка 3  Майманыҥ јурт јеезези  Майма  • Ай-Балык • Бабырган •  Карлу • Ӱстӱги Кара-Куш • Эрмендӱ 4  Ман-Јӱректиҥ јурт јеезези   Ман-Јӱрек • Кӧл-Јик 5  Сускуныҥ јурт јеезези  Суску   • Калбалу • Турбаза «Юность» 6  Ыныныҥ јурт јеезези  Ыны  • Бараан-Коол • Карым •  Череттӱ

Аймактыҥ 6 јурт јеезезине 25 јон јаткан јер кирет.

 Оҥдой аймак 
thumb|right|240px|Оҥдой аймак
 № Јурт јеезези Јурт 1  Јолоныҥ јурт јеезези  Јоло • Кор-Кобы • Кайырлык 2  Ийинниҥ јурт јеезези  Ийин • Ак-Боом • Ийнеген • Јодро • Кичӱ Ийин • Кыҥыраар • Чуй-Оозы 3  Караголдыҥ јурт јеезези  Карагол • Бичиктӱ-Боом • Короты 4  Куладыныҥ јурт јеезези  Кулады • Боочы 5  Кӱпчегенниҥ јурт јеезези  Кӱпчеген • Јаан Јаламан 6  Алтыгы Талдуныҥ јурт јеезези  Алтыгы Талду 7  Оҥдойдыҥ јурт јеезези  Оҥдой 8  Кеҥиниҥ јурт јеезези  Кеҥи • Туйакты • Шибее • Буландык • Талду • Нефтебаза • Бархатово 9  Ӱлегемниҥ јурт јеезези  Ӱлегем • Ӧлӧти 10  Шашыкманныҥ јурт јеезези  Шашыкман • Кайыҥчы

Аймактыҥ 10 јурт јеезезине 30 јон јаткан јер киретУстав муниципального образования «Онгудайский район».

 Турачак аймак 
thumb|240px|Турачак аймак
 № Јурт јеезези Јурт 1  Артыбаштыҥ јурт јеезези   Артыбаш • Јайлу • Ново-Троицк •  Ыйык-Агаш 2  Бийдиҥ јурт јеезези   Бий • Шуй 3  Салазанныҥ јурт јеезези  Салазан  • Ала-Кайыҥ • Дайбово 4  Кебезенниҥ јурт јеезези   Кебезен  • Пыжы-Оозы • Сӱрӱ •  Толый • Эски Кебезен 5  Курмач-Байголдыҥ јурт јеезези  Курмач-Байгол  • Ийт-Кӱч • Суранаш 6  Шоорноныҥ јурт јеезези   Шоорно  • Толоон 7  Кӱрей кӧлдиҥ јурт јеезези   Кӱрей кӧл • Каначак • Шунарак 8  Тоҥ-Тоштыҥ јурт јеезези  Тоҥ-Тош  • Јар-Айыл • Тагда-Айыл • Усть-Бава 9  Турачактыҥ јурт јеезези  Турачак  • Байгол • Кайашкан •  Куу-Оозы • Лебедский • Стретинка

Аймактыҥ 9 јурт јеезезине 32 јон јаткан јер кирет.

 Улаган аймак 
thumb|240px|Улаган аймак

 № Јурт јеезези Јурт 1  Акташтыҥ јурт јеезези  Акташ 2  Балыкту Јулдыҥ јурт јеезези   Балыкту Јул  • Паспарты 3  Саратанныҥ јурт јеезези  Саратан • Јазулу 4  Улаганныҥ јурт јеезези   Улаган 5  Чолушпаныҥ јурт јеезези  Балыкчы  • Беле • Кӧк-Паш •  Кӧӧ 6  Чибилӱниҥ јурт јеезези  Чибилӱ • Кара-Кујур •  7  Чибиттиҥ јурт јеезези   Чибит

Аймактыҥ 7 јурт јеезезине 13 јон јаткан јер кирет.

 Чамал аймак 
240px|thumb|Чамал аймак

 № Јурт јеезези Јурт 1  Бешпелтирдиҥ јурт јеезези  Бешпелтир 2  Куйустыҥ јурт јеезези  Куйус • Ороктой • Эјеган 3  Оностыҥ јурт јеезези  Онос • Айулу • Ӱстӱги Онос 4  Ӱзнезиниҥ јурт јеезези  Ӱзнези • Аскат • Алтыгы Куйум •  Турбаза «Кадын» • Ӱстӱги Куйум 5  Чамалдыҥ јурт јеезези  Чамал • Јыланду • Толгойок • Уажан 6  Чопоштыҥ јурт јеезези  Чопош • Себи-Оозы 7  Эликманардыҥ јурт јеезези  Эликманар • Каракол • Кемчик

Аймактыҥ 7 јурт јеезезине 21 јон јаткан јер кирет.

 Чоо аймак 
thumb|240px|Чоо аймак

 № Јурт јеезези Јурт 1  Кара-Кӧкшиниҥ јурт јеезези  Кара-Кӧкши  • Сары-Кӧкши • Кузя • Большая Кузя 2  Паспауулдыҥ јурт јеезези  Паспауул • Кара-Торбок • Левинка • Салганду •  Сугул  • Соок-Карасуу • Тунјы 3  Соойдыҥ јурт јеезези  Соой 4  Ӱйменниҥ јурт јеезези   Ӱймен 5  Ӱч-Кӧстиҥ јурт јеезези  Ӱч-Кӧс   6  Чооныҥ јурт јеезези  Чоо • Гусевка • Кыска • Советский • Ыжы 7  Ыныргыныҥ јурт јеезези  Ыныргы • Красносельск

Аймактыҥ 7 јурт јеезезине 21 јон јаткан јер кирет.

 Шабалин аймак 
thumb|240px|Шабалин аймак

 № Јурт јеезези Јурт 1  Акјулдыҥ јурт јеезези  Акјул • Камай 2  Апшыйактыныҥ јурт јеезези  Апшыйакты 3  Барагаштыҥ јурт јеезези  Барагаш 4  Беш-Ӧзӧктиҥ јурт јеезези Беш-Ӧзӧк 5  Јекјийектиҥ јурт јеезези  Јекјийек • Арбайты • Кумалыр •  Топучий 6  Ильинканыҥ јурт јеезези  Ильинка • Отогол 7  Камлактыҥ јурт јеезези  Камлак 8  Каспаныҥ јурт јеезези  Каспа 9  Чичке-Чаргыныҥ јурт јеезези  Чичке-Чаргы • Јаан Чаргы 10  Улус-Чаргыныҥ јурт јеезези  Улус-Чаргы • Ӱстӱги-Кӧкӧйӧ • Могойты • Мукур-Чаргы 11  Чаргыныҥ јурт јеезези  Чаргы • Барлак 12  Шабалинниҥ јурт јеезези  Шабалин • Мыйту 13  Шыргайтыныҥ јурт јеезези  Шыргайты

Аймактыҥ 13 јурт јеезезине 24 јон јаткан јер кирет.

 Тӱӱкизи 

 1922 јылга јетире 
Алтай Республиканыҥ јерлери 1917 јылга јетире Том-Тураныҥ губерниязыныҥ Јаш-Турада уездине кирген болгон. Кичӱ изӱ айдыҥ 17 кӱнинде 1917 јылда Том-Тураныҥ губерниязынаҥ Алтай губерния чыгарда, ого Јаш-Тураныҥ уезди кирген. Тулаан айдыҥ 7 кӱнинде 1918 јылда Туулу Алтайдыҥ баштамы краевой сьезди болгон. Ондо ӧскӧуктулар (инородцы) ла крестьян депутаттар ӱндерин јажытту берип (тайное голосование), јӧп чыгарган: Туулу Алтайды Јаш-Тура уездтеҥ чыгарып, јаҥы Кара Корум-Алтай округ тӧзӧӧр, удурумга тӧс јерди Улалу јуртта эдер. Бу ла јылдыҥ јаҥар айыныҥ 30 кӱнинде Сибирдиҥ Удурум Башкарузы (временное правительство) Алтай губернияга кирип турган Кара Корум уезд тӧзӧгӧн. 1920 јылдыҥ чаган айында , Алтайдаҥ актарды сӱрген кийнинде, уездтиҥ јерин ойто Алтай губернияныҥ Јаш-Турада уездине кожуп салган. Кандык айдыҥ 13 кӱнинде 1920 јылда (ӧскӧ јерде сыгын айдыҥ 14 кӱнинде деп бичилген) Алтай губревком Јӧп чыгарган: Кара Корум уездтиҥ јерлерин алдында ла бойы эдип артырала, тӧс јерин Шабалин јуртта эдип, адын Туулу-Алтай уезд эдер деп 68п чыккан. Јаҥы тӧзӧлгӧн Туулу Алтай уездке мындый волостьтор кирген: Абайдыҥ, Айдыҥ, Бешпелтирдиҥ, Туулу-Оҥдойдыҥ, Эмериниҥ, Ийинниҥ, Катандуныҥ, Кош-Агаштыҥ, Јаҥы-Дмитриевсктиҥ, Паспаулдыҥ, Песчаныйдыҥ, Салдамныҥ, Туйактыныҥ, Оймонныҥ, Улаганныҥ, Улалуныҥ, Кан-Оозыныҥ, Чамалдыҥ, Чаргыныҥ, Чибиттиҥ ле Шабалинниҥ. Тулаан айдыҥ 23 кӱнинде  1921 јылда (ӧскӧ јерде кочкор айдыҥ 17 кӱнинде деп бичилген) Сибирревком бу Јӧпти јараткан. Бу ла Јӧплӧ Туулу Алтай уездке коштой, Јаш-Тура уездтиҥ тӧрт волостин кожор деп јараткан : Черно-Ануйская, Сарасинский, Куйаган, Алтайский, нениҥ учун дезе экономикалык јанынаҥ јарамыкту деп. Уездтиҥ тӧс јерин Шабалин јурттаҥ Алтайское јуртка кӧчӱрген.

 1922—1924 јылдар 
ВЦИК-тиҥ Президиумыныҥ Јӧби аайынча кичӱ изӱ айдыҥ 1 кӱнинде 1922 јылда Ойрот автоном область тӧзӧлгӧн.

Областька баштап тарый 24 волость (алдында Туулу Алтай уездтеҥ Алтай губернияга берилген) кирген:

 Абайдыҥ,
 Бешпелтирдиҥ,
 Эмериниҥ,
 Салдамныҥ,
 Катандуныҥ,
 Кыргыстыҥ,
 Кош-Агаштыҥ,
 Туулу-Оҥдойдыҥ,
 Паспауулдыҥ,
 Песчаная,
 Туйактыныҥ,
 Оймонныҥ,
 Улаганныҥ,
 Улалуныҥ,
 Кан-Оозыныҥ,
 Чамалдыҥ,
 Чаргыныҥ,
 Чибиттиҥ,
 Чолушманныҥ,
 Шабалинниҥ.
(алдында Јаш-Тура уездтеҥ Алтай губернияга берилген): Ӱстӱги-Бий, Лебедский, Успенский, Ыныргы.

Автоном областьтыҥ админстрациялык јерлӱ бӧлӱктери кӱӱк айдыҥ 4 кӱнинде 1923 јылда такыптаҥ кӧрӱлген. 24 волостьтыҥ ордына 10 волость боло берген.
 волость тӧс јери волостько кирген јерлер Туулу-Оҥдой  Оҥдой јурт  Туулу-Оҥдой ло Туйакту волостьтор, Кайыҥчы, Байтыган, Ташекан, Карасуу јурттар Салдам волостьтоҥ, оноҥ Чибит волостьтыҥ Чибит јуртынаҥ кӱнбадыштай, Оҥдой јаар Кош-Агаш  Кош-Агаш јурт Кош-Агаш волость ,Чибит јурт, алдында Чибит волость Лебедский  Кебезен јурт  Кӱрей кӧл, Лебедский ле Алтын Кӧл волостьтор Майма  Майма јурт   Майма волость, Эмери (Ингурек ле Ӱстӱги-Куйум јурттар јокко), Ӱстӱги-Ыжы Паспауул волость Оймон  Катанду јурт  Оймон,Катанду волостьтор, Абай волость Сугаш, Суузар, Татарка јурттар јокко Улаган  Улаган јурт  Улаган волость Успенский  Чоо јурт  Успенский, Ыныргы волостьтор ло Паспауул волость , Ӱстӱги-Ыжы јурт јокко Кан-Оозы Кан-Оозы јурт  Кан-Оозы волость, Сугаш, Суузар ла Татарка јурттар Абай волостьтоҥ Шабалин  Шабалин јурт  Шабалин, Чаргы ла Песчаный волостьтор Чамал  Чамал јурт  Бешпелтир, Чамал волостьтор, Эјеган,Канзара, Куйус, Бешпелтир-Турук, Байка, Чебо, Икужой јурттар Салдам волостьтоҥ, волостьтыҥ. Ингурек ле Ӱстӱги-Куйум јурттар Эмери волостьтоҥ

Ойрот облисполкомныҥ јуунында 1924 јылдыҥ сыгын айыныҥ 16 кӱнинде јаанадып салган волостьторды аймактар деп солыыр јӧп чыккан.

 1925—1936 јылдар 
1925—1936 јылдар
Кӱӱк айдыҥ 25 кӱнинде 1925 јылда (администрациялык реформаныҥ кийнинде) Ойрот автоном область РСФСР-дыҥ Сибир крайдыҥ таҥынаҥ администрациялык јерлӱ бӧлӱги боло берген. Кочкор айдыҥ 27 кӱнинде 1928 јылда ВЦИК-тиҥ јӧби аайынча Улалу каланыҥ статузын алган.
Јаан изӱ айдыҥ 1 кӱнинде 1930 јылда Ойрот автоном областьта 10 аймак болгон:
 Кош-Агаш аймак,
 Лебединский аймак,
 Оҥдой аймак,
 Оймон аймак,
 Улаган аймак,
 Улалу аймак,
 Успенский аймак,
 Кан-Оозы аймак,
 Чамал аймак,
 Шабалин аймак.

Ойрот автоном область 1930 јылда јаан изӱ айдыҥ 30 кӱнинде јаҥы ачылган Кӱнбадыш-Сибир крайга кирген. Кан-Оозы аймакка 1931 јылда кӱӱк айдыҥ 10 кӱнинде Јалаҥыйдыҥ, Караколдыҥ, Отоголдыҥ, Усть-Кучинсктиҥ, Моты-Оозыныҥ јуртсоветтери кирген. Бу јуртсоветтер Солонеш аймактыҥ Кӱнбадыш-Сибир крайдыҥ болгон. Улалу каланыҥ ады 1932 јылда Ойрот-Тура деп солынган. 1933 јылда кандык айдыҥ 10 кӱнинде кезик аймактардыҥ аттары база солынган: Лебединский аймак Турачак аймак болуп, Оймон аймак Кӧксу-Оозы болӱп (аймактыҥ тӧс јери Катандунаҥ Кӧксуу-Оозына кӧчӱрилген), Улалу аймак Ойрот-Тура аймак болуп, Успенский-Чоо болуп, Чамал – Эликманар аймак болуп (тӧс јери Чамалдаҥ Эликманарга кӧчкӧн).

 1937—1962 јылдар 
1937 јылда сыгын айдыҥ 28 кӱнинде Кӧнбадыш-Сибир край эки јара бӧлинген: Новосибир область ла Алтай кырай болуп. Алтай кырайга Ойрот автоном область кирген. 1945 јылда јаан изӱ айдыҥ 1 кӱнинде Ойрот автоном областьтыҥ администрациялык јерлериниҥ бӧлингени мындый болгон:

 аймактар јуртсоветтер Ойрот-Тура кала  Кош-Агаш  Джазатордыҥ јуртсоведи, Казахскоениҥ, Кӧкӧрӱниҥ, Кош-Агаштыҥ, Курайдыҥ, Чаган-Узунныҥ, Чибиттиҥ Ойрот-Турский  Эмериниҥ јуртсоведи, Бӱлӱлӱниҥ, Ӱстӱги-Карагуштыҥ, Кара-Сууныҥ, Майма-Чаргычактыҥ, Ман-Јӱректиҥ, Ново-Улалинский, Сайдыстыҥ, Сиультинский, Сускуныҥ Оҥдой  Јолоныҥ јуртсоведи, Ийинниҥ, Караголдыҥ, Кайыҥчыныҥ, Кӱпчегенниҥ, Оҥдойдыҥ, Ороктойдыҥ, Талдуныҥ, Туйактуныҥ, Хабаровканыҥ, Ялочанский Турачак  Турачактыҥ јуртсоведи, Антропскийдиҥ, Артыбаштыҥ, Гурьяновскийдиҥ, Дмитриевскийдиҥ, Капачакскийдиҥ, Кебезенниҥ, Курмач-Байголдыҥ, Мало-Чебеченскийдиҥ, Кӱрей Кӧлдиҥ, Суркашинскийдиҥ, Тондошенскийдиҥ, Турачактыҥ, Удаловскийдиҥ, Чаныштыҥ, Чултинскийдиҥ Улаган  Балыктк-Јулдыҥ јуртсоведи, Улаганныҥ, Чадринскийдиҥ, Челушманский Кан-Оозы  Јалаҥыйдыҥ јуртсоведи, Јалаҥый Бажыныҥ, Караколдыҥ, Кырлыктыҥ, Мӧндӱр-Сокконныҥ, Суузардыҥ, Сугаштыҥ, Талицаныҥ, Туратыныҥ, Јодралуныҥ, Кан-Оозыныҥ, Усть-Кучинскийдиҥ, Моты-Оозыныҥ, Чаргы-Оозыныҥ, Чечулинскийдиҥ, Экинурдыҥ Кӧксу-Оозы Абайдыҥ јуртсоведи, Ӱстӱги-Оймонныҥ, Горбуновоныҥ, Кайтанактыҥ, Катандуныҥ, Красноярканыҥ, Корымдуныҥ, Алтыгы-Оймонныҥ, Огневканыҥ, Саксабайдыҥ, Теректиниҥ, Тӧгӧриктиҥ, Тӱҥӱрдиҥ, Кӧксуу-Оозыныҥ Чоо  Ашпанакский јуртсоведи, Верх-Пьянковскийдиҥ, Верх-Учекскийдиҥ, Ыжыныҥ, Кысканыҥ, Кочконыҥ, Паспауулдыҥ, Салгандуныҥ, Средне-Тыргинскийдиҥ, Сугулдыҥ, Тунјыныҥ, Тӱшкӱнектиҥ, Челушкаринскийдиҥ, Чооныҥ, Ыныргыныҥ Шабалин  Акјулдыҥ јуртсоведи, Барагаштыҥ, Бешпелтирдиҥ, Апшыйактуныҥ, Јаан-Чаргыныҥ, Ильинканыҥ, Камлактыҥ, Каспаныҥ, Чичке-Чаргыныҥ, Шабалинниҥ Эликманар  Оностыҥ јуртсоведи, Айулуныҥ, Бешпелтирдиҥ, Куйумныҥ, Уажанныҥ, Ӱзнезиниҥ, Чопоштыҥ, Эјеганныҥ, Эликманардыҥ

1948 јылда чаган айдыҥ 7 кӱнинде јӧптӧгӧн РСФСР-дыҥ Ӱстӱги Совединиҥ Президиумыныҥ Јасагы аайынча Ойрот автоном областьтыҥ ады Горно-Алтай автоном область эдип солынган, тӧс кала Горно-Алтайск бололо, Ойрот-Туринский аймак Майма аймак болуп солынган. 1952 јылда кандык айдыҥ 16 кӱнинде Кан-Оозы аймактыҥ јурттарына Алтай кырайдыҥ Чарыш аймагыныҥ Коргонныҥ јуртсоведи кожула берген. 1956 јылда сыгын айдыҥ 28 кӱнинде Чоо аймак јоголып, јерлери Майма аймакка кожулган.

 1962—1991 јылдар 
1962 јылда тулаан айдыҥ 30 кӱнинде Эликманар аймак Майма аймакка кожулган.1963 јылда кочкор айдыҥ 1 кӱнинде администрациялык јерлер бӧлийтен Текшисоюзный реформа болгон. Аймактардыҥ ордына 6 район эткен:
 Кош-Агаш район (тӧс јери — Кош-Агаш јурт);
 Майма район (тӧс јери — Майма јурт);
 Оҥдой район (тӧс јери — Оҥдой);
 Турачак район (тӧс јери — Турачак);
 Улаган район (тӧс јери — Улаган);
 Кан-Оозы район (тӧс јери — Кан-Оозы).

Јербойында администрациялык јерлер бӧлиген реформа чыдымду болбосто, 1964 јылда ойто эски бӧлинтелерди кайра бурыган. 1964 јылда тулаан айдыҥ 4 кӱнинде Кан-Оозыныҥ јерлеринеҥ Кӧксу-Оозы аймак айрылып, таҥынаҥ барган. 1965 јылдыҥ чаган айыныҥ 13 кӱнинде Оҥдой ло Майма аймактардыҥ јеринеҥ айрып, Шабалин аймак тӧзӧлгӧн. 1980 јылда ӱлӱрген айдыҥ 20 кӱнинде Чоо аймак Майма аймактыҥ јерлеринеҥ айрылган. 1986 јылдыҥ чаган айдыҥ 1 кӱнинде Туулу Алтай автоном областьтыҥ администрациялык јерлериниҥ бӧлингени мындый болгон:
 аймактар јуртсоветтер Улалу кала  Кош-Агаш  Белтирдиҥ, Джазатордыҥ, Казахскийдиҥ, Кӧкӧрӱниҥ, Кош-Агаштыҥ, Курайдыҥ, Мукур-Таркатыныҥ, Тӧбӧлӧрдиҥ, Чаган-Узунныҥ Майма  Билӱлӱниҥ, Кызыл-Ӧзӧктиҥ, Майманыҥ, Ман-Јӱректиҥ, Ыныныҥ Оҥдой  Јолоныҥ, Ийинниҥ, Караголдыҥ, Куладыныҥ, Кӱпчегенниҥ, Оҥдойдыҥ, Кеҥиниҥ, Ӱлегемниҥ Турачак  Артыбаштыҥ, Бийдиҥ, Дмитриевскийдиҥ, Кебезенниҥ, Курмач-Байголдыҥ, Майсктыҥ, Кӱрей кӧлдиҥ, Тоҥ-Тоштыҥ, Турачактыҥ Улаган  Балыкту-Јулдыҥ, Саратанныҥ, Улаганныҥ, Чолушманныҥ, Чибиттиҥ, Акташтыҥ поссоведи Кан-Оозы  Јалаҥайдыҥ, Кырлыктыҥ, Отоголдыҥ, Мӧндӱр-Сокконныҥ, Талицаныҥ, Усть-Кучинсктиҥ, Кан-Оозыныҥ, Моты-Оозыныҥ, Черно-Ануйдыҥ, Јабаганныҥ, Экинурдыҥ Кӧксуу-Оозы Амырдыҥ, Ӱстӱги Оймонныҥ, Горбуновоныҥ, Катандуныҥ, Огневканыҥ, Талдуныҥ, Кӧксуу-Оозыныҥ, Чендектиҥ Чоо  Ӱстӱги Кара-Куштыҥ, Верх-Пьянковсктыҥ, Кара-Кӧкшиниҥ
, Паспауулдыҥ, Чооныҥ, Ыныргыныҥ, Сейканыҥ поссоведи Шабалин  Оностыҥ, Барагаштыҥ, Беш-Ӧзӧктиҥ, Бешпелтирдиҥ, Апшыйактуныҥ, Јекјийектиҥ, Ильинканыҥ, Камлактыҥ, Куйустыҥ, Чичке-Чаргыныҥ, Улус-Чаргыныҥ, Чопоштыҥ, Чаргыныҥ, Шабалинниҥ, Эликманардыҥ, Чамалдыҥ поссоведи

1990 јылда ӱлӱрген айдыҥ 25 кӱнинде Туулу Алтай автоном Совет Социалистический Республика тӧзӧлгӧн деп декларация јарлалган. Оны Туулу Алтайдыҥ облазиниҥ јон-депутаттарыныҥ совединиҥ ӱчинчи сессиязы јӧптӧгӧн.

 1991 јылдаҥ ала 
1991 јылда јаан изӱ айдыҥ 3 кӱнинде Туулу Алтай АССР Алтай кырайдаҥ чыгып, РСФСР-га таҥынаҥ Туулу Алтай Совет Социалистический Республика кожулган. 1992 јылда Туулу Алтай АССР Туулу Алтай Республика болуп солынала, ол ло јылда ойто катап Алтай Республика деп адалган. 1992 јылда Чамал аймак Шабалин аймактаҥ чыгып, бойыныҥ алдынаҥ башка аймак боло берген. 2006 јылдыҥ муниципал реформазы болордо, Алтай Республиканыҥ администрациялык бӧлингени тыҥ ла ӧскӧлӧнбӧгӧн.

 Ајарулар 

 Тайантылар 

 Алтай Республиканыҥ окылу сайт
  Окылу сайт «Тӧс кала Улалу (орустап Горно-Алтайск)»
 Окылу сайт «Кан-Оозы аймак»
 Окылу сайт «Кӧксу-Оозы аймак»
 Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»
 Окылу сайт «Майма аймак»
 Окылу сайт «Оҥдой аймак»
 Окылу сайт «Турачак аймак»
 Окылу сайт «Улаган аймак»
 Окылу сайт «Чамал аймак»
 Окылу сайт «Чоо аймак»
 Окылу сайт «Шабалин аймак»
 Единый государственный реестр объектов культурного наследия на сайте Министерства культуры Российской Федерации
 Государственный каталог географических названий
 Республика Алтай. Государственный каталог географических названий
 Список населенных мест Сибирского края, 1928 г.
 20px Медиафайлдар Викискладта

Категория:Алтай Республика