Акјул
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Акјул
 |оригинальное название    = {{lang-ru| Актел}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = 
| lat_deg = 51.518959 
| lon_deg =  85.665466
 | CoordAddon = type:city(5400)_region:RU
 | CoordScale =  
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Шабалин аймак
 |район в таблице          = Шабалин аймак{{!}}Шабалин 
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Акјулдыҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Акјулдыҥ јурт јеезези{{!}}Акјулдыҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 819<ref name="Высота н/у моря"/>
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Актел (Шебалинский район)| тс }}
  |год переписи           = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Актел (Шебалинский район) | г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[алтайлар]] 94 % (2002)<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38845
 |почтовый индекс          = 
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |цифровой идентификатор 2 = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Акјул''' ({{Lang-ru|Актел}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика]]ныҥ [[Шабалин аймак|Шабалин аймагында]] [[Акјулдыҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

== Этимологиязы ==
Акјул — ак јол, {{Lang-ru|белая дорога}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
[[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] тӱндӱк-кӱнбадыш јанында, Себи-Бажы сынныҥ кӱнбадыш келтейинде, тӱштӱк-кӱнчыгыш
јанында Кадрин ле Сымылтыныҥ тайгалары курчайт, јурт [[Акјул (суу)|Акјул сууныҥ]] јараттарында экијандай турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 819 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35049/aktel.html Актел (Акјул)]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Тӱштӱктей аймактарга кӧрӧ ай-кӱн эмеш јымжак. Кышкы сооктыҥ ортоайлык температуразы −19 °С, чаган айдыҥ тыҥыда соогы −35 °С, —40 °С. Кар эмеш калыҥ тӱжер. Јайгы орто температура +15 °С +16,5 °С болзо, јаан изӱ айдыҥ тыҥ изӱзи +35 °С кире бар. Јут-чыктыҥ кеми јеткил тӱжет 435—462 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,5 м/с.

=== Аҥ-куштары ===
Акјулдыҥ тайга тажы аҥдык: койон, агас, јоонмойын, тийиҥ, сарас, кӧрӱк, суузар, камду сыгырган. Азулу айдардаҥ айу, бӧрӱ, јеекен, шӱлӱзин тӱлкӱ јӱрет кырларда. Кезик аҥдар-куштардыҥ тоозы астап, јоголорго једип бараткан учун олорды «Кызыл Бичикке» кийдирген<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>. Куштардаҥ бӧднӧ, чай, кӱртӱк, агуна, турна, кара-тас, јелечи, јијигей, кӧктийек, ӱренчи, кызылтӧш, талеҥко, каргаа, саҥыскан кускун — оок куштар ла барынтычылары: ылаачын, шоҥкор, тейлеген, кускун, мӱркӱт бар. Чек јоголорго јеткен куштар: ала ылаачын, боро ылаачын, шоҥкор, карчага, ӱкӱ, мечиртке<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>.

=== Ӧзӱмдери ===
Тайга-тажы мӧш, тыт, чиби, кайыҥла бӱркелген. Аралда, састу јерлерде тал, каргана, тайала кожо кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин, балтырган ла о.ӧ.<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>. Кедери аркада аламык јерлерде, одорлу ак јерде, ӧзӧктӧ јалаҥдарда башка-башка чечектер јайылат: чийне, кӱнкаајы, ай-чечек, таҥдалай, быркырууш чечек, буланат кандык. Кӧп эм-тус ӧлӧҥ-тазылдардыҥ тоозы астап, база «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген: алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек ле о.ӧ.<ref name="Кр книга  растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јурт 3 оромду: Олјондо, Јииттердиҥ, Тӧс.
«[[Чаргы]] — [[Камай]] — [[Акјул]]» деп регионал-кӧӧлик јолдыҥ учы (84К—120), узуны 15 км. Бу јол Р-256 «Чуйдыҥ трагы» деп федерал-кӧӧлик јолдыҥ ..километринде кожулат.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Акјул јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Акјул]]|| 0 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Шабалин]] || 37 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  94 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||  180 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 3900 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 522,0 км-деҥ ||7,5 км
|}

== Тӱӱкизи ==
[[1926 јыл]]дыҥ тооалыжы аайынча јурт [[1854 јыл]]да тӧзӧлгӧн деп темдектелген. [[1935 јыл]]да Акјулдыҥ јуртсоведине Акјул ла [[Камай]] јурттар кирген болгон. 1956 јылда Акјулда јуртхоз артель болгон, ады «Ленинский животновод». [[1960 јыл]]да бу артель Чаргыныҥ марал совхозыныҥ фермазы болуп бириктирилген. Баштапкы башкараачызы Туйденев Адыш, баштапкы колхозчылары: Адукова Арина Гордеевна, Тунтешев Серекен Токулович, Рыспаев Илья Иванович, Чедоева Эмма Саналовна, Чедоева Сара Тонтушевна, Чедоева Имечи, Туганова Кызнак, Айманова Байдан, Манатаева Бабандай, Айманова Самаачы, Такина Кырачы.<ref>По дорогам истории[https://forum.vgd.ru/602/31287/250.htm#:~:text=%D0%9F%D0%BE%20%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B8%201926%20%D0%B3.%20%D0%B2,%D1%8F%D0%B2%D0%BB%D1%8F%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%8F%20%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%B9%20%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8D%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%85%D0%BE%D0%B7%D1%8F%D0%B9%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0]</ref>

== Эл-јон ==
{{Эл-јонныҥ тоозы|Актел (Шебалинский район)|Столбцов=9}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта [[2002 јыл]]дыҥ тооалыжы аайынча 354 кижи болгон, олордыҥ 94 % [[алтайлар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* Акјулдыҥ јурт јеезезиниҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* стадион;
* магазин;
* эмчилик;
* библиотека;
* агашкезим.
</div>

== Экономиказы ==
Јылкы, соок тумчукту, оок мал азыраары. Крестьян-фермер ээлемдер, таҥынаҥ ээлемдер. Агашла иштер.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* Кереес

=== Археологиялык ===
* Мӧҥкӱсалгыш [[Акјул (суу)|Акјул сууныҥ]] јанында (166)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Јаҥыс мӧҥкӱсалгыш (167)<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Байлу туу<ref name="Ойношев свод"/>;
* [[Тоҥбок суу]]<ref name="Ойношев свод"/>;
* Боочы<ref name="Ойношев свод"/>.

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==
* Куранаков Николай Григорьевич 1914—1960, Том-Турада ӱренген, [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ]] туружаачызы.
* Куранаков Мефодий Григорьевич 1908—1975 — ӱредӱчи, [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ]] туружаачызы кенеги.

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [http://шебалино-алтай.рф/ Администрация МО «Шебалинский район»]
{{Тыш тайантылар}}
{{Шабалин аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Шабалин аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]
Акјул () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Шабалин аймагында Акјулдыҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

 Этимологиязы 
Акјул — ак јол, .

 Физико-географиялык темдектери 

 Географиязы 
Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јанында, Себи-Бажы сынныҥ кӱнбадыш келтейинде, тӱштӱк-кӱнчыгыш
јанында Кадрин ле Сымылтыныҥ тайгалары курчайт, јурт Акјул сууныҥ јараттарында экијандай турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 819 метрге бийикАктел (Акјул).

 Климады 
Климады орто-континентал. Тӱштӱктей аймактарга кӧрӧ ай-кӱн эмеш јымжак. Кышкы сооктыҥ ортоайлык температуразы −19 °С, чаган айдыҥ тыҥыда соогы −35 °С, —40 °С. Кар эмеш калыҥ тӱжер. Јайгы орто температура +15 °С +16,5 °С болзо, јаан изӱ айдыҥ тыҥ изӱзи +35 °С кире бар. Јут-чыктыҥ кеми јеткил тӱжет 435—462 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,5 м/с.

 Аҥ-куштары 
Акјулдыҥ тайга тажы аҥдык: койон, агас, јоонмойын, тийиҥ, сарас, кӧрӱк, суузар, камду сыгырган. Азулу айдардаҥ айу, бӧрӱ, јеекен, шӱлӱзин тӱлкӱ јӱрет кырларда. Кезик аҥдар-куштардыҥ тоозы астап, јоголорго једип бараткан учун олорды «Кызыл Бичикке» кийдирген Красная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный. Куштардаҥ бӧднӧ, чай, кӱртӱк, агуна, турна, кара-тас, јелечи, јијигей, кӧктийек, ӱренчи, кызылтӧш, талеҥко, каргаа, саҥыскан кускун — оок куштар ла барынтычылары: ылаачын, шоҥкор, тейлеген, кускун, мӱркӱт бар. Чек јоголорго јеткен куштар: ала ылаачын, боро ылаачын, шоҥкор, карчага, ӱкӱ, мечирткеТорбоков Т. Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.

 Ӧзӱмдери 
Тайга-тажы мӧш, тыт, чиби, кайыҥла бӱркелген. Аралда, састу јерлерде тал, каргана, тайала кожо кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин, балтырган ла о.ӧ.Торбоков Т. Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.. Кедери аркада аламык јерлерде, одорлу ак јерде, ӧзӧктӧ јалаҥдарда башка-башка чечектер јайылат: чийне, кӱнкаајы, ай-чечек, таҥдалай, быркырууш чечек, буланат кандык. Кӧп эм-тус ӧлӧҥ-тазылдардыҥ тоозы астап, база «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген: алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек ле о.ӧ. Красная книга Республики Алтай: растения / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный.

 Јери ле јолдоры 
Јурт 3 оромду: Олјондо, Јииттердиҥ, Тӧс.
«Чаргы — Камай — Акјул» деп регионал-кӧӧлик јолдыҥ учы (84К—120), узуны 15 км. Бу јол Р-256 «Чуйдыҥ трагы» деп федерал-кӧӧлик јолдыҥ ..километринде кожулат.
Акјул јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире Администрациялык тӧс јер Акјул 0 км  Аймактыҥ тӧс јери Шабалин  37 км  Республикан тӧс кала Улалу   94 км  Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы   180 км  Тергеениҥ тӧс калазы Москва  3900 км  Чуйдыҥ трагы (Р-256) 522,0 км-деҥ 7,5 км

 Тӱӱкизи 
1926 јылдыҥ тооалыжы аайынча јурт 1854 јылда тӧзӧлгӧн деп темдектелген. 1935 јылда Акјулдыҥ јуртсоведине Акјул ла Камай јурттар кирген болгон. 1956 јылда Акјулда јуртхоз артель болгон, ады «Ленинский животновод». 1960 јылда бу артель Чаргыныҥ марал совхозыныҥ фермазы болуп бириктирилген. Баштапкы башкараачызы Туйденев Адыш, баштапкы колхозчылары: Адукова Арина Гордеевна, Тунтешев Серекен Токулович, Рыспаев Илья Иванович, Чедоева Эмма Саналовна, Чедоева Сара Тонтушевна, Чедоева Имечи, Туганова Кызнак, Айманова Байдан, Манатаева Бабандай, Айманова Самаачы, Такина Кырачы.По дорогам истории

 Эл-јон 

 Ук-калыктары 
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 354 кижи болгон, олордыҥ 94 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России»..

Окылу тил: орус, алтай Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года).

 Инфраструктуразы 
 Акјулдыҥ јурт јеезезиниҥ администрациязы;
 орто ӱредӱлӱ школ;
 стадион;
 магазин;
 эмчилик;
 библиотека;
 агашкезим.

 Экономиказы 
Јылкы, соок тумчукту, оок мал азыраары. Крестьян-фермер ээлемдер, таҥынаҥ ээлемдер. Агашла иштер.

 Кереестер 

 Тӱӱкилик 
 Кереес

 Археологиялык 
 Мӧҥкӱсалгыш Акјул сууныҥ јанында (166);
 Јаҥыс мӧҥкӱсалгыш (167).

 Ар-бӱткендик 
 Байлу туу;
 Тоҥбок суу;
 Боочы.

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичиктеОйношев В. П., Урбанова С. Е. Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013..

 Јуруктардыҥ кӧмзӧзи 

 Јарлу улузы 
 Куранаков Николай Григорьевич 1914—1960, Том-Турада ӱренген, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы.
 Куранаков Мефодий Григорьевич 1908—1975 — ӱредӱчи, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы кенеги.

 Ајарулар 

 Тайантылар 
 Администрация МО «Шебалинский район»

Категория:Шабалин аймактыҥ јурттары
Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери
Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле