Мӧндӱр-Соккон
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Мӧндӱр-Соккон
 |оригинальное название    = {{lang-ru|Мендур-Соккон}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = 
 |lat_deg = 50.793782
  |lon_deg = 84.810377
 |CoordScale = 
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Кан-Оозы аймак
 |район в таблице          = Кан-Оозы аймак{{!}}Кан-Оозы
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Мӧндӱр-Сокконныҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Мӧндӱр-Сокконныҥ јурт јеезези{{!}}Мӧндӱр-Сокконныҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 1172<ref name="Высота н/у моря"/>
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{население|Мендур-Соккон |тс}}
  |год переписи           = {{население|Мендур-Соккон |г}} 
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[алтайлар]] 98 %<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38841
 |почтовый индекс          = 649457
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Мӧндӱр-Соккон''' ({{Lang-ru|Мендур-Соккон}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кан-Оозы аймак|Кан-Оозы аймагында]] [[Мӧндӱр-Сокконныҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

== Этимологиязы ==
Мӧндӱр-Соккон {{Lang-ru|град ударил, градом битый}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = 80,236 |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] кӱнбадыш келтейинде, Теректиниҥ ле Тӧгӧриктиҥ сындарыныҥ алдында, [[Чарыш (суу)|Чарыштыҥ]] суузына [[Мӧндӱр-Соккон (суу)|Мӧндӱр-Сокконныҥ]] суузы киргенинде турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1172 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/46208/mendur-sokkon.html Мендур-Соккон]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Соок, узун кыш, кыска јай. Тыҥ ла деген соок −40 °С. Кыштыҥ [[чаган ай]]ында орто температура −21 °С, јайдыҥ [[Јаан изӱ ай|јаан изӱ айыныҥ]] орто изӱзи: +15 °С. Тыҥ, ӧткӱн салкындар јааган карды ӱзе учура берет, ортојылдык кеми 4,5 м/с. Јут-чыктыҥ кеми јыл ичинде: 450—500 мм.

=== Аҥ-куштары ===
Тайгалары аҥдык, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, койон, какай да бар. Тооргыныҥ тоозы Алтайда кезем астаганыла оны «Кызыл бичикке» кийдирген<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>. Куштардаҥ бӧднӧ, чай, кӱртӱк, агуна, турна, кара-тас, каргаа,јелечи ла о.ӧ. Алтай республиканыҥ ″Кызыл бичикке″ кирген куштары: ала ылаачын ({{lang-ru| балобан}}), боро ылаачын ({{lang-ru| кречет }}), мечиртке ({{lang-ru| сова}}), ылаачын ({{lang-ru| сапсан}})<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>.

=== Ӧзӱмдери ===
Айландыра ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны тыт-чет агаш. Суујакалай мында чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001</ref>. Јалаҥ актарда јерјиилек, аралда, аркада тийиҥкат, бороҥот, уйкӧс, тайабаш таркаган. Кӧп ӧзӱмдер чек јоголорго јеткен учун ″Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине″ кирген. Ол тоодо кызыл тазыл ({{lang-ru| копеечник чайный}}), марал ({{lang-ru| маральник}}), алтын тазыл ({{lang-ru| родиола розовая}}) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јурттыҥ текши јери 137 га<ref  name="Генплан Мендур-Сокконское СП">{{Cite web |title=Генеральный план муниципального образования Мендур-Сокконское сельское поселение Усть-Канского района Республики Алтай |url=https://moust-kan.ru/arkhitektura/gradostroitelstvo/generalnye-plany |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109145356/https://moust-kan.ru/arkhitektura/gradostroitelstvo/generalnye-plany |archivedate=1610204036 |deadlink=yes |accessdate=1610393953 }}</ref>. Мӧндӱр-Соккон сыны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 2 км 333 м, кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар 1 км 568 м<ref>[https://al.2rus.org/mendur-sokkon/karta/ Карта села Мендур-соккон.]</ref>.

Јуртта 9 ором: Јажыл, Аладяковтын, Казаковтын Т. Т., Кестелеванын Б. И., Кокшуновтын Ш., Кокышевтин Л. В., Шодоевтин И. В., Чарыштын<ref>[https://mapdata.ru/altay/ust-kanskiy-rayon/selo-mendur-sokkon/Онлайн-карта Республики Алтай с улицами и номерами домов.]</ref>. Јурттыҥ оромдорыныҥ текши узуны ла ээлемдерге јетире јолдордыҥ узуныла кожо 8,63<ref  name="Генплан Мендур-Сокконское СП"/>.

«[[Чаргы]] — [[Беш-Ӧзӧк]] — [[Кан-Оозы]] — [[Талду (Кӧксу-Оозы аймак)|Талду]] — [[Карагай]]- Казахстанныҥ кыйузы» кыйузында (идентификационный темдеги 84К-121<ref>[https://wikimapia.org/street/18671301/ru/ Региональная трасса 84К-121]</ref>, узуны 257,600 км) деп регионал учурлу кӧӧлик јолло Кӧксу-Оозы јаар барза, [[Кан-Оозы|Кан-Оозынаҥ]] ары 10 км ӧдӧлӧ, оҥ јаныдӧӧн айрылчык јол «Мӧндӱр-Сокконго айрылчык јол» (идентификационный темдеги 84К-66<ref>[https://wikimapia.org/#lang=ru&lat=50.824183&lon=84.853442&z=14&m=w&search=84К-66/ Региональная трасса 84К-63]</ref>, узуны 7,409 км)<ref>[http://docs.cntd.ru/document/446686598/ Постановление Правительства Республики Алтай от 12.04.2018 N 107 «Об утверждении Перечня автомобильных дорог общего пользования регионального значения Республики Алтай и признании утратившими силу некоторых постановлений Правительства Республики Алтай»]</ref>.

Мӧндӱр-Сокконго једерге ӱч јол бар: [[Улалу]] — [[Чаргы]] — [[Чакырдыҥ боочызы]] — [[Кан-Оозы]] — Мӧндӱр-Соккон; [[Улалу]] — [[Шабалин]] — [[Себиниҥ боочызы]] — [[Нефтебаза]] — [[Јоло]] — [[Јабаганныҥ боочызы]] — [[Кан-Оозы]] — [[Мӧндӱр-Соккон]]; [[Алтай кырай|Алтай кырайдаҥ]] келзе, [[Јаш-Тура]] — Солонешный — [[Чаргы-Оозы]] — [[Келейдиҥ боочызы]] — [[Кан-Оозы]] — [[Мӧндӱр-Соккон]].

{| class="wikitable"
| COLSPAN="3" ALIGN="center" | '''Мӧндӱр-Соккон јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Аймактыҥ тӧс јери [[Кан-Оозы]] || 21 км
|-
| Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 230 км
|-
| [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 280 км, 310 км
|-
| Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 514,5 км-деҥ ||150 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 610,8 км-деҥ || 130 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. ФСБ-ныҥ јасагы (16.06.2006) аайынча мында погранзона темдектелген.

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Мендур-Соккон |  Столбцов=12}}

Берилген таблицада кӧргӱзилген јылдарда улустыҥ тоозы астап баратканы иле кӧрӱнет.

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 811 кижи болгон, олордыҥ 98 % [[алтайлар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* јурт јеезениҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ туразы;
* эмчилик;
* библиотека;
* алтай тӱӱки ле культураныҥ музеи;
* јурттыҥ клубы;
* стадион;
* почта;
* магазин.
</div>

== Экономиказы ==
Производстволык јаан ээлемдер јок. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм.

== Мӱргӱӱлдиҥ јерлери ==
* Тагыл
Мӧндӱр-Соккон јуртка јетпей, Јада-Таш бар, албатын байлап јурген јери.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогон јерлештерге кереес (1985, Казаковтыҥ № 30А)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1609465214 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605303155 }}</ref>;
* Јуртта музей.

=== Археологиялык ===
* Ташта јурамалдар (1409, 1376)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Јебрен корумдар (1379, 1380, 1381, 1382)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Мӧҥкӱсалгыштар (1419, 1455, 1378, 1383, 1384)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Кайа ({{Lang-ru|стела}}) (1417)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Јебрен тӱрк руникалык бичик (1410—1416)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Куй таш,јебрен јурт (1474, 1418,)<ref name="Ойношев свод"/>;ы
* Кӱрее-Таш, Шибеленген јер, ({{Lang-ru|крепость}}) (1395)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Амыр-Санааныҥ шибеези, Тогай деп кыр (1371)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Археологиялык комплекс (1377)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Байлу туу Тогай;
* Аржан суу (1375)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод"/>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==
* [[Шодоев, Иван Васильевич|Шодоев И. В.]] (1914—2006) — бичиичи, журналист, тӱӱкичи, анайда ок [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] албатызыныҥ бичиичизи<ref>Шодоев И. В.[https://gornoaltaysk.bezformata.com/listnews/altajskoj-literaturi-i-v-shodoevu/77944492/]</ref>.
https://web.archive.org/web/20220131065245/https://ustkan-cbs.alt.muzkult.ru/media/2022/01/13/1307466349/Akulova.pdf
* [[Казаков Темирей Токурович|Казаков Т. Т.]] (1923 —) — Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы, 507-чи Кишиневский истребительно-противотанковый артиллерийский полктыҥ наводчиги (Белорусский фронт), младший сержант.
Совет Союзтын Геройы<ref>Казаков Т. Т.[https://warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=19354]</ref>.
* [[Кестелова, Байчила Иркитовна|Кестелова Б. И.]] (1917 — 26.06.1967) — чабан, Кан-Оозы аймактыҥ «Ленинский наказ» деп колхозтыҥ Горно-Алтайский автоном областьтыҥ. Социштин Геройы (Герой Социалистического Труда) (1960)<ref>Кестелова Б. И.[https://warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=18377]</ref>.

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [https://web.archive.org/web/20210111115515/https://moust-kan.ru/info Окылу сайт «Кан-Оозы аймак»]
{{Тыш тайантылар}}
{{Кан-Оозы аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]
[[Категория:Кан-Оозы аймактыҥ јурттары]]
Мӧндӱр-Соккон () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кан-Оозы аймагында Мӧндӱр-Сокконныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

 Этимологиязы 
Мӧндӱр-Соккон .

 Физико-географиялык темдектери 

 Географиязы 
Јурт Туулу Алтайдыҥ кӱнбадыш келтейинде, Теректиниҥ ле Тӧгӧриктиҥ сындарыныҥ алдында, Чарыштыҥ суузына Мӧндӱр-Сокконныҥ суузы киргенинде турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1172 метрге бийикМендур-Соккон.

 Климады 
Климады орто-континентал. Соок, узун кыш, кыска јай. Тыҥ ла деген соок −40 °С. Кыштыҥ чаган айында орто температура −21 °С, јайдыҥ јаан изӱ айыныҥ орто изӱзи: +15 °С. Тыҥ, ӧткӱн салкындар јааган карды ӱзе учура берет, ортојылдык кеми 4,5 м/с. Јут-чыктыҥ кеми јыл ичинде: 450—500 мм.

 Аҥ-куштары 
Тайгалары аҥдык, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, койон, какай да бар. Тооргыныҥ тоозы Алтайда кезем астаганыла оны «Кызыл бичикке» кийдирген Красная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный. Куштардаҥ бӧднӧ, чай, кӱртӱк, агуна, турна, кара-тас, каргаа,јелечи ла о.ӧ. Алтай республиканыҥ ″Кызыл бичикке″ кирген куштары: ала ылаачын (), боро ылаачын (), мечиртке (), ылаачын ()Торбоков Т. Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.

 Ӧзӱмдери 
Айландыра ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны тыт-чет агаш. Суујакалай мында чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧтКучин А. П. Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001. Јалаҥ актарда јерјиилек, аралда, аркада тийиҥкат, бороҥот, уйкӧс, тайабаш таркаган. Кӧп ӧзӱмдер чек јоголорго јеткен учун ″Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине″ кирген. Ол тоодо кызыл тазыл (), марал (), алтын тазыл () ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧрТорбоков Т. Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020..

 Јери ле јолдоры 
Јурттыҥ текши јери 137 га. Мӧндӱр-Соккон сыны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 2 км 333 м, кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар 1 км 568 мКарта села Мендур-соккон..

Јуртта 9 ором: Јажыл, Аладяковтын, Казаковтын Т. Т., Кестелеванын Б. И., Кокшуновтын Ш., Кокышевтин Л. В., Шодоевтин И. В., ЧарыштынРеспублики Алтай с улицами и номерами домов.. Јурттыҥ оромдорыныҥ текши узуны ла ээлемдерге јетире јолдордыҥ узуныла кожо 8,63.

«Чаргы — Беш-Ӧзӧк — Кан-Оозы — Талду — Карагай- Казахстанныҥ кыйузы» кыйузында (идентификационный темдеги 84К-121Региональная трасса 84К-121, узуны 257,600 км) деп регионал учурлу кӧӧлик јолло Кӧксу-Оозы јаар барза, Кан-Оозынаҥ ары 10 км ӧдӧлӧ, оҥ јаныдӧӧн айрылчык јол «Мӧндӱр-Сокконго айрылчык јол» (идентификационный темдеги 84К-66Региональная трасса 84К-63, узуны 7,409 км)Постановление Правительства Республики Алтай от 12.04.2018 N 107 «Об утверждении Перечня автомобильных дорог общего пользования регионального значения Республики Алтай и признании утратившими силу некоторых постановлений Правительства Республики Алтай».

Мӧндӱр-Сокконго једерге ӱч јол бар: Улалу — Чаргы — Чакырдыҥ боочызы — Кан-Оозы — Мӧндӱр-Соккон; Улалу — Шабалин — Себиниҥ боочызы — Нефтебаза — Јоло — Јабаганныҥ боочызы — Кан-Оозы — Мӧндӱр-Соккон; Алтай кырайдаҥ келзе, Јаш-Тура — Солонешный — Чаргы-Оозы — Келейдиҥ боочызы — Кан-Оозы — Мӧндӱр-Соккон.

 Мӧндӱр-Соккон јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире Аймактыҥ тӧс јери Кан-Оозы  21 км Республикан тӧс кала Улалу  230 км Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы  280 км, 310 км Тергеениҥ тӧс калазы Москва  4000 км  Чуйдыҥ трагы (Р-256) 514,5 км-деҥ 150 км  Чуйдыҥ трагы (Р-256) 610,8 км-деҥ  130 км

 Тӱӱкизи 
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. ФСБ-ныҥ јасагы (16.06.2006) аайынча мында погранзона темдектелген.

 Эл-јон 

Берилген таблицада кӧргӱзилген јылдарда улустыҥ тоозы астап баратканы иле кӧрӱнет.

 Ук-калыктары 
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 811 кижи болгон, олордыҥ 98 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России»..

 Инфраструктуразы 
 јурт јеезениҥ администрациязы;
 орто ӱредӱлӱ школ;
 балдардыҥ туразы;
 эмчилик;
 библиотека;
 алтай тӱӱки ле культураныҥ музеи;
 јурттыҥ клубы;
 стадион;
 почта;
 магазин.

 Экономиказы 
Производстволык јаан ээлемдер јок. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм.

 Мӱргӱӱлдиҥ јерлери 
 Тагыл
Мӧндӱр-Соккон јуртка јетпей, Јада-Таш бар, албатын байлап јурген јери.

 Кереестер 

 Тӱӱкилик 
 Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогон јерлештерге кереес (1985, Казаковтыҥ № 30А);
 Јуртта музей.

 Археологиялык 
 Ташта јурамалдар (1409, 1376);
 Јебрен корумдар (1379, 1380, 1381, 1382);
 Мӧҥкӱсалгыштар (1419, 1455, 1378, 1383, 1384);
 Кайа () (1417);
 Јебрен тӱрк руникалык бичик (1410—1416);
 Куй таш,јебрен јурт (1474, 1418,);ы
 Кӱрее-Таш, Шибеленген јер, () (1395);
 Амыр-Санааныҥ шибеези, Тогай деп кыр (1371);
 Археологиялык комплекс (1377).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичиктеОйношев В. П., Урбанова С. Е. Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013..

 Ар-бӱткендик 
 Байлу туу Тогай;
 Аржан суу (1375).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

 Јуруктардыҥ кӧмзӧзи 

 Јарлу улузы 
 Шодоев И. В. (1914—2006) — бичиичи, журналист, тӱӱкичи, анайда ок Алтай Республиканыҥ албатызыныҥ бичиичизиШодоев И. В..
https://web.archive.org/web/20220131065245/https://ustkan-cbs.alt.muzkult.ru/media/2022/01/13/1307466349/Akulova.pdf
 Казаков Т. Т. (1923 —) — Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы, 507-чи Кишиневский истребительно-противотанковый артиллерийский полктыҥ наводчиги (Белорусский фронт), младший сержант.
Совет Союзтын ГеройыКазаков Т. Т..
 Кестелова Б. И. (1917 — 26.06.1967) — чабан, Кан-Оозы аймактыҥ «Ленинский наказ» деп колхозтыҥ Горно-Алтайский автоном областьтыҥ. Социштин Геройы (Герой Социалистического Труда) (1960)Кестелова Б. И..

 Ајарулар 

 Тайантылар 
 Окылу сайт «Кан-Оозы аймак»

Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери
Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле
Категория:Кан-Оозы аймактыҥ јурттары