Аркыт (суу)
{{Суу
 |Название                =Аркыт 
  |Национальное название  = ru/Аргут
 |Изображение             = Устье Аргута.jpg
  |Подпись изображения    = Аркыттыҥ оозы
 |Длина                   = 106
 |Площадь водосбора       = 9550
 |Бассейн                 = Кадын/Оп (суу)/Карский талай
 |Расход воды             = 112
  |Место измерения        = оозында
 |Исток                   = [[Акалака (суу)|Акалака]]/[[Јазатыр (суу)|Јазатыр]]
  |Местоположение истока  = 
  |Высота истока          = 1531,4
  |Координаты истока      = 49.7006/87.4075
 |Устье                   = Кадын
  |Местоположение устья   = 
  |Высота устья           = 765
  |Координаты устья       = 50.2389/86.675
 |Уклон реки              = 10
 |Страна                  = Россия
  |Регион                 = Алтай Республика
   |Район                 = Кош-Агаш аймак/Оҥдой аймак/Кӧксу-Оозы аймак
}}
'''Аркыт''' ({{lang-ru|река Аргу́т}}) — [[Россия|Россияда]] [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кош-Агаш аймак|Кош-Агаш аймагында]] суу.


== Этимологиязы ==
Аркыт — чеген, кымыс ачыдар, јазаар кӱп, агаштаҥ да, теренеҥ де эткен болор.
# {{Lang-ru|кадушка, кадка, посуда для кисломолочных продуктов, может быть изготовлена из дерева или кожи}}<ref name="Топонимика"/>.
# {{Lang-ru|сосуд}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = 138 |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==
Аркыт Россияда [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] јаан деген сууларыныҥ бирӱзи. Аркыт суу Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јанында, Сайлугемниҥ сын-тайгаларында эки суу [[Јазатыр (суу)|Јазатыр]] ла [[Акалака (суу)|Акалака]] биригеле бӱткен. Бу суу [[Кадын|Кадынга]] келип кирет. Аркыт сууныҥ узуны — 106 км, текши јери — 9550 км²<ref name="Реестр">{{Реестры зарегистрированных наименований географических объектов|Республика Алтай||0154082|Аргут}}</ref>.
[[Файл:Katun-Biya.png|мини|слева|Кадын ла Бийдиҥ коолы]]
Сууныҥ узуны 106 км ([[Акалака (суу)|Акалака]] суула кожо — 232 км), текши јери — 9550 км²<ref name="ГВР">{{ГВР|187349|Река Аргут (Ак-Алаха)}}</ref>. [[Јазатыр (суу)|Јазатыр]] ла [[Акалака (суу)|Акалака]] суулар биригеле Аркыт суу башталат, талайдыҥ кеминеҥ 1531,4 метрге бийик, оозында дезе — 765 м<ref name="M-45-79">{{Карта|M-45-79}}</ref>. Јазатырдыҥ оҥ јарадында, суулардыҥ белтиринде [[Бел-Ажу]] јурт турат<ref name="M-45-79" />. Сууныҥ агыны тӱштӱк-кӱнбадыш јаар ууланган. Аркыт суу [[Кадын|Кадынныҥ]] оозына 390 км јетпей јӱрӱп кожулат, Кадын-Бажыныҥ ла Чуйдыҥ сын-тайгаларыныҥ мӧҥкӱ тошторы сууларды кайылып 40 % толтурат, 34 % — кыштай јааган кар, 17 %— јаҥмырдыҥ суузы, 9 % — јер алдында суулар. Кӱчӱрген айда тшло бӱркелет, кандык айда тожы тӱжет. Орто келтеҥи 10 м/км, оозында ортојылдык сууныҥ кеми 112 м³/с<ref name="ГВР"/><ref name="M-45-66">{{Карта|M-45-66}}</ref>. 
Јуук деген јон јаткан јер [[Јазатыр (суу)|Јазатыр]]. Аркыт сууныҥ јарадында аташ јурт бар. Ол сууныҥ Кадынла бирриккенинеҥ ыраак јокто [[Бел-Ажу]] деп јурт турат (талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1637 метрге бийик)<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/46050/belyashi.html Беляши]</ref>.

==== Балыктары ====
Аркыт сууда чараган (хариус), бел, јылмай, чортон, чабак, сӧлӧм деп балыктар јӱрет.

=== Кош суулары ===
Аркыттыҥ башталган [[Акалака (суу)|Акалака]] суузыныҥ (экинчи колонкада) кош суулары база кӧргӱзилген.
''(указаны км от устья)''
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* 3 км:  [[Сата-Кулар]] (Сата-Кулар);
* 18 км: Јетикӧл, Таҥкылу-Карасу (Етугол, Танклу-Карасу);
* 22 км: [[Шабла (Аркыттыҥ кош суузы)|Шабла]] (Шавла);
* 30 км: [[Јоло (суу)|Јоло]] (Ело);
* 37 км: [[Караайры (суу)|Караайры]] (Коир);
* 44 км: [[Ӱнгӱр (суу)|Ӱнгӱр]]  (Юнгур);
* 46 км: [[Бортылдак (суу)|Бортылдак]] (Бартулдак);
* 52 км: [[Јыдугем (суу)|Јыдугем]] (Иедыгем):
* 57 км: [[Кулагаш (суу)|Кулагаш]] (Кулагаш);
* 62 км: [[Калјанкӧл (суу)|Калјанкӧл]] (Кальджинколь);
* 68 км: [[Кӱркӱре (Аркыттыҥ кош суузы)|Кӱркӱре]] (Куркуре);
* 77 км: [[Карагем (суу)|Карагем]] (Карагем);
* 82 км: [[Карасу (Аркыттыҥ кош суузы)|Карасу]] (Карасу);
* 90 км: [[Кӧксу (Аркыттыҥ кош суузы)|Кӧксу]] (Коксу);
* 102 км: [[Бара (Аркыттыҥ кош суузы)|Бара]] (Бара);
* 106 км: [[Јазатыр (суу)|Јазатыр]], Усай (Джазатор, Усай);
* 122 км: [[Байжигит (суу)|Байжигит]] (Байжигит);
* 133 км: [[Кара-Алака (суу)|Караалака]] (Караалаха);
* 139 км: [[Каракунгой (суу)|Каракунгой ]] (Каракунгой);
*         Талдыбулак;
* 150 км: [[Јаҥжыгол (суу)|Јаҥыкӧл]] (Жанжикуль);
*         Байбкӱн (Байбкунь);
* 166 км: [[Кара-Булак (суу)|Кара-Булак]] (Кара-Булак);
* 167 км: [[Аккӧл (суу)|Аккӧл]] (Аккол);
*         [[Калјанкӧл (суу)|Калјанкӧл]] (Кальджинкой);
* 174 км: [[Калгуты (суу)|Калгуты]] (Калгуты);
* 193 км: Чолок-Чад (Чолок-Чад);
* 200 км: [[Кара-Булак (суу)|Карабулак]] (Карабулак);
* 214 км: [[Бетсу-Канас (суу)|Бетсу-Канас]] (Бетсу-Канас);
* 217 км: [[Ӱкек (суу)|Ӱкек]] (Укок).
</div>

== Суу реестрдиҥ чотогоныла ==
Суу [[Государстволык сууныҥ реестры|Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры]] аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — [[Кадын]], суу подбассейны — [[Бий (суу)|Бий]] ле [[Кадын]]. Суу бассейны — (Ӱстӱги) [[Оп суу|Оп суунаҥ]] ала [[Эрчишке]] киргенине јетире<ref name='МПР России'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=187390|title=Государственный водный реестр РФ: Аргут}}</ref>.

== Кереес јерлери ==
Аркыт сууныҥ јараш јери ''Карагемниҥ кызыгы'' ({{lang-ru|Карагемский прорыв}}). Мында суу Кадын-Бажыныҥ сынын кечип, беш километр кызыкла тӧмӧн агып тӱшет<ref>{{cite web |author =  |url = http://www.altai-tourist.ru/altai/river/argut |title = Река Аргут |lang = ru |website = www.altai-tourist.ru |date =  |accessdate = 2020-04-12 |deadlink = yes |archiveurl = https://web.archive.org/web/20190430113337/http://altai-tourist.ru/altai/river/argut |archivedate = 2019-04-30 }}</ref>. Аркыт сууныҥ бу кызыгын («каньон») озо ло баштап 2003 јылда барнаулдыҥ суу-спортчылары — Александр Проваторов, Сергей Блошкин, Владислав Зырянов «Бублик» деп кемеле кечип чыккан<ref>{{cite web|author = |url = https://www.youtube.com/watch?v=vgt7qg3zNuw |title = Карагемский прорыв: 20 лет спустя |lang =  |website = www.youtube.com |date = |accessdate = 2020-04-12|deadlink = no}}</ref>.
* Мӧҥкӱсалгыш. Салкечӱ деп јерде [[Бел-Ажу|Бел-Ажунаҥ]] 12 км киреде, Аркыттыҥ суузыныҥ сол јанында (1798);
* Ташта јурамалдар. Аркыттыҥ суузы ла Кӧксуу бириккенинде (2185)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Чийнелӱ — алматтардыҥ байлу туузы, Аркыттыҥ суузыныҥ сол јанында (1996)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Мӧҥкӱсалгыш. Аркыттыҥ суузыныҥ сол јарадында (1798)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Шибееленген јер ({{Lang-ru|фортификационное сооружение}}). Аркыт јурт ла Бел-Ажу јурттардыҥ ортозында (1796)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
<gallery class="center" perrow=6 widths="160px" heights="130px">
File:Katun Argut.jpg|Кадын, Аркыт кожо
Файл:Слияние Аргута и Катуни.jpg| Аркыт (оҥ јаны) ла [[Кадын|Кадынныҥ]] (сол јаны) бириккени
Файл:Музей в устье Аргута.jpg|Аркыт сууныҥ оозында ачык јерде «Музей»
</gallery>

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Литературазы ==
* Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 15. Алтай и Западная Сибирь. Вып. 1. Горный Алтай и Верхний Иртыш / под ред. В. В. Зееберг. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 216 с.

* {{книга
|автор        = Г. М. Егоров
|часть        = 
|заглавие     = Туристические районы СССР. Алтайский край
|ссылка       = 
|издание      = 
|место        = М.
|издательство = Профиздат
|год          = 1987
|страницы     = 
|страниц      = 
|isbn         = 
|язык = ru
}}
* {{книга
|автор        = Киняев В. В., Мазуров В. В., Паршиков М. И.
|часть        = 
|заглавие     = Водные маршруты Алтая и Саян
|ссылка       = 
|издание      = 
|место        = Тула
|издательство = 
|год          = 1994
|страницы     = 
|страниц      = 
|isbn         = 
|язык = ru
}}
* {{БСЭ3|заглавие=Аргут}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Аргут}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
* {{cite web |author = |url = http://www.ded-altai.ru/nature/river/argut/ |title = Маршрут Аргут (Пос. Джазатор (устье реки Тангыт) — р. Джазатор — р. Аргут — р. Катунь — пос. Иня (н. — VI к. с.) |lang = ru |website = www.ded-altai.ru |date = |access-date = 2020-04-12 |deadlink = no |archive-url = |archive-date = }}

{{Катунь}}

[[Категория:Кадынныҥ кош суузы]]
[[Категория:Кош-Агаш аймактыҥ суулары]]
[[Категория:Оҥдой аймактыҥ суулары]]
[[Категория:Кӧксу-Оозы аймактыҥ суулары]]
Аркыт () — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.

 Этимологиязы 
Аркыт — чеген, кымыс ачыдар, јазаар кӱп, агаштаҥ да, теренеҥ де эткен болор.
 .
 .

 Физико-географиялык темдектери 
Аркыт Россияда Алтай Республиканыҥ јаан деген сууларыныҥ бирӱзи. Аркыт суу Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јанында, Сайлугемниҥ сын-тайгаларында эки суу Јазатыр ла Акалака биригеле бӱткен. Бу суу Кадынга келип кирет. Аркыт сууныҥ узуны — 106 км, текши јери — 9550 км².
мини|слева|Кадын ла Бийдиҥ коолы
Сууныҥ узуны 106 км (Акалака суула кожо — 232 км), текши јери — 9550 км². Јазатыр ла Акалака суулар биригеле Аркыт суу башталат, талайдыҥ кеминеҥ 1531,4 метрге бийик, оозында дезе — 765 м. Јазатырдыҥ оҥ јарадында, суулардыҥ белтиринде Бел-Ажу јурт турат. Сууныҥ агыны тӱштӱк-кӱнбадыш јаар ууланган. Аркыт суу Кадынныҥ оозына 390 км јетпей јӱрӱп кожулат, Кадын-Бажыныҥ ла Чуйдыҥ сын-тайгаларыныҥ мӧҥкӱ тошторы сууларды кайылып 40 % толтурат, 34 % — кыштай јааган кар, 17 %— јаҥмырдыҥ суузы, 9 % — јер алдында суулар. Кӱчӱрген айда тшло бӱркелет, кандык айда тожы тӱжет. Орто келтеҥи 10 м/км, оозында ортојылдык сууныҥ кеми 112 м³/с. 
Јуук деген јон јаткан јер Јазатыр. Аркыт сууныҥ јарадында аташ јурт бар. Ол сууныҥ Кадынла бирриккенинеҥ ыраак јокто Бел-Ажу деп јурт турат (талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1637 метрге бийик)Беляши.

 Балыктары 
Аркыт сууда чараган (хариус), бел, јылмай, чортон, чабак, сӧлӧм деп балыктар јӱрет.

 Кош суулары 
Аркыттыҥ башталган Акалака суузыныҥ (экинчи колонкада) кош суулары база кӧргӱзилген.
(указаны км от устья)
 3 км:  Сата-Кулар (Сата-Кулар);
 18 км: Јетикӧл, Таҥкылу-Карасу (Етугол, Танклу-Карасу);
 22 км: Шабла (Шавла);
 30 км: Јоло (Ело);
 37 км: Караайры (Коир);
 44 км: Ӱнгӱр  (Юнгур);
 46 км: Бортылдак (Бартулдак);
 52 км: Јыдугем (Иедыгем):
 57 км: Кулагаш (Кулагаш);
 62 км: Калјанкӧл (Кальджинколь);
 68 км: Кӱркӱре (Куркуре);
 77 км: Карагем (Карагем);
 82 км: Карасу (Карасу);
 90 км: Кӧксу (Коксу);
 102 км: Бара (Бара);
 106 км: Јазатыр, Усай (Джазатор, Усай);
 122 км: Байжигит (Байжигит);
 133 км: Караалака (Караалаха);
 139 км: Каракунгой  (Каракунгой);
         Талдыбулак;
 150 км: Јаҥыкӧл (Жанжикуль);
         Байбкӱн (Байбкунь);
 166 км: Кара-Булак (Кара-Булак);
 167 км: Аккӧл (Аккол);
         Калјанкӧл (Кальджинкой);
 174 км: Калгуты (Калгуты);
 193 км: Чолок-Чад (Чолок-Чад);
 200 км: Карабулак (Карабулак);
 214 км: Бетсу-Канас (Бетсу-Канас);
 217 км: Ӱкек (Укок).

 Суу реестрдиҥ чотогоныла 
Суу Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.

 Кереес јерлери 
Аркыт сууныҥ јараш јери Карагемниҥ кызыгы (). Мында суу Кадын-Бажыныҥ сынын кечип, беш километр кызыкла тӧмӧн агып тӱшет. Аркыт сууныҥ бу кызыгын («каньон») озо ло баштап 2003 јылда барнаулдыҥ суу-спортчылары — Александр Проваторов, Сергей Блошкин, Владислав Зырянов «Бублик» деп кемеле кечип чыккан.
 Мӧҥкӱсалгыш. Салкечӱ деп јерде Бел-Ажунаҥ 12 км киреде, Аркыттыҥ суузыныҥ сол јанында (1798);
 Ташта јурамалдар. Аркыттыҥ суузы ла Кӧксуу бириккенинде (2185);
 Чийнелӱ — алматтардыҥ байлу туузы, Аркыттыҥ суузыныҥ сол јанында (1996);
 Мӧҥкӱсалгыш. Аркыттыҥ суузыныҥ сол јарадында (1798);
 Шибееленген јер (). Аркыт јурт ла Бел-Ажу јурттардыҥ ортозында (1796).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичиктеОйношев В. П., Урбанова С. Е. Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013..

 Јуруктардыҥ кӧмзӧзи 

 Ајарулар 

 Литературазы 
 Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 15. Алтай и Западная Сибирь. Вып. 1. Горный Алтай и Верхний Иртыш / под ред. В. В. Зееберг. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 216 с.

 
 
 
 

 Тайантылар 

 

Категория:Кадынныҥ кош суузы
Категория:Кош-Агаш аймактыҥ суулары
Категория:Оҥдой аймактыҥ суулары
Категория:Кӧксу-Оозы аймактыҥ суулары