Алтыгы Талду
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Алтыгы Талду
 |оригинальное название    = {{lang-ru| Нижняя Талда}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = 
  |lat_deg =  50.851679
  |lon_deg = 85.981897
  |CoordAddon = 
  |CoordScale =  
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Оҥдой аймак
 |район в таблице          = Оҥдой аймак{{!}}Оҥдой 
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Алтыгы Талдуныҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Алтыгы Талдуныҥ јурт јеезези{{!}}Алтыгы Талдуныҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 950<ref name="Высота н/у моря"/>
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Нижняя Талда | тс }}
  |год переписи           = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Нижняя Талда | г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[алтайлар]] 98 %<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38845
 |почтовый индекс          = 649431
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |цифровой идентификатор 2   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Алтыгы Талду''' ({{Lang-ru|Нижняя Талда}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Оҥдой аймак|Оҥдой аймагында]] [[Алтыгы Талдуныҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

== Этимологиязы ==
Тал агаш. Тал {{Lang-ru|ива (дерево)}}. Алтыгы Талду {{Lang-ru| имеющая тальник}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>. Талдарлу ӧзӧктиҥ алты јаны.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] тал ортозында, Теректиниҥ, Себи-Бажыныҥ, Сымылтыныҥ, Туйактуныҥ, Ӱч-Эҥмектиҥ тайгаларыныҥ эдегинде, тайга-ташка курчаткан турат. Тӱштӱктей Карагол ичиниҥ чӧл јалаҥдары элбек јадат. Тӱндӱк јанында, тайгалар ажыра [[Чамал аймак|Чамалдыҥ]] јерлери башталат, мында аҥдык јерлер. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 950 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35009/nizhnyaya-talda.html Нижняя Талда (Алтыгы Талду) ]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=13263&cityname=Onguday-Russia |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141222173438/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=13263&cityname=Onguday-Russia |archivedate=1419269678 |deadlink=yes |accessdate=1644420155 }}</ref>. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду)<ref>Оҥдой. Климат[https://e-lib.gasu.ru/eposobia/altai/maima/klim.html.]</ref>.

=== Аҥ-куштары ===
Айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, тийиҥ, койон, шӱлӱзин, јеекен ле оок аҥдардаҥ: агас, кӧрӱк, албаа, јоонмойын, агас, кӧрӱк, суузар, туйгактулардаҥ булан, марал, элик, тооргы. Јӱзӱн-јӱӱр куштардыҥ айлы тайга: аҥыр, турна, јерлик кас, мӱркӱт, карчага, бӧднӧ, тарал, кускун, чай, кӱртӱк, талеҥко, каргаа ла о.ӧ. Алтайда аҥ-куштардыҥ тоозы астап, кезиги чек јоголорго једе берген учун «Алтай Республиканыҥ Кызыл Бичигине» кийдирилген: тооргы, јуҥма, мӱркӱт, ылаачын, карчага ла о.ӧ.<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>. Алтай республиканыҥ «Кызыл бичикке» кирген куштары: ала ылаачын — балобан, боро ылаачын — кречет, мечиртке — сова, ылаачын — сапсан<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>.

=== Ӧзӱмдери ===
Агаштардыҥ кӧп сабазы тыт ла мӧш бийиктей ӧзӧр болзо, суујакалай кайыҥ, тал, јыраалар, тайалар ӧзӧр. Тепсеҥ јайлуларда, аркаларда, ак јалаҥдарда јай келзе ӧлӧҥ-чӧп јайрада ӧзӧт. Тазыл-тамыры эм болгон чечектер ле башка-башка ӧзӱмдер кыска јайга чечектеп, ӱрен чачат. Јыдуларда, меестерде, араларда јердиҥ јиилеги, бороҥот, тожла, кызылгат, тийиҥкат быжат. Тӱжӱми јыл јылдаҥ башка, кезикте бӱдер, кезикте јок. Мӧштиҥ кӱзугыныҥ тӱжӱми эки јылдыҥ бажында болуп јат. Алтайда кӧп ''эндемик'' ӧзӱмдер (Алтайдаҥ ӧскӧ јерде ӧспӧй јат) бар, олордыҥ тоозында «Кандык алтайский». Кӧп тоолу ӧлӧҥдӧр јоголорго јеткен учун «Алтай Республиканыҥ: Кызыл Бичигине» кирген: алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек ле о.ӧ.т<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 4 ором: Божулан-Оозы, Кызыл-Таҥ, Талду, Тодубай.
«[[Короты]] — [[Алтыгы Талду]]» деп јолдыҥ учы, узуны 5,188 км.
Јолдыҥ идентификационный темдеги 84К—30. Јакалай јолдор.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Алтыгы Талду јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Алтыгы Талду]]|| 0 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Оҥдой]] || 21 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  190 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||  280 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 623,0 км-деҥ || 5,9 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Совет ӧйдӧ мында «Ленин јол» деп колхоз болгон.

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы |Нижняя Талда| Столбцов=12}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 541 кижи болгон, олордыҥ 98 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
* јурт јеезениҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* библиотека;
* стадион;
* јурттыҥ клубы;
* эмчилик.
</div>

== Экономиказы ==
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ, јылкы, соок тумчукту, оок мал азыраары. Крестьян-фермер ээлемдер.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондорго кереес (1058)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1611091022 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1611091022 }}</ref>.
* Тагыл (1125)<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Археологиялык ===
* Ташта јурамалдар (883, 1127)<ref name="Ойношев свод"/>;
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Байлу јер. Бака-Таш.(748)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Байлу кырлар: Јал-Мӧҥкӱ, Таскыл, Байлу-Туу, Кындак (Сары-Туу), Туйук-Кобы (826—830)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Байлу суулар: Аржан суу, Кыйралу Кайыҥ, Сары-Кобы(904—906,908)<ref name="Ойношев свод"/>;
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод"/>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==
* [[Унатов, Айдар Николаевич|Айдар Унатов]] (06.01.1988) — артист, М. С. Щепкинниҥ театрал училищезин божоткон (2009, ВТУ), П. В. Кучияктыҥ адыла адалган Национал драма театрда иштейт. «Хоомэй» деп јондор ортодо конкурстыҥ лауреады, Маньчжурия, (Китай). «Тӱрк Кабай» деп ансамбльдыҥ артизи, тӧзӧӧчизи<ref>Айдар Унатов[https://gornoaltaysk.bezformata.com/listnews/ajdar-nikolaevich-unatov-prinyal/72244811/]</ref>.

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [http://www.ongudai-ra.ru/ Окылу сайт «Оҥдой аймак»]
{{Тыш тайантылар}}
{{Оҥдой аймактыҥ јурттары}}

[[Категория:Оҥдой аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]
Алтыгы Талду () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Оҥдой аймагында Алтыгы Талдуныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

 Этимологиязы 
Тал агаш. Тал . Алтыгы Талду . Талдарлу ӧзӧктиҥ алты јаны.

 Физико-географиялык темдектери 

 Географиязы 
Јурт Алтай Республиканыҥ тал ортозында, Теректиниҥ, Себи-Бажыныҥ, Сымылтыныҥ, Туйактуныҥ, Ӱч-Эҥмектиҥ тайгаларыныҥ эдегинде, тайга-ташка курчаткан турат. Тӱштӱктей Карагол ичиниҥ чӧл јалаҥдары элбек јадат. Тӱндӱк јанында, тайгалар ажыра Чамалдыҥ јерлери башталат, мында аҥдык јерлер. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 950 метрге бийикНижняя Талда (Алтыгы Талду) .

 Климады 
Климады орто-континентал. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду)Оҥдой. Климат.

 Аҥ-куштары 
Айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, тийиҥ, койон, шӱлӱзин, јеекен ле оок аҥдардаҥ: агас, кӧрӱк, албаа, јоонмойын, агас, кӧрӱк, суузар, туйгактулардаҥ булан, марал, элик, тооргы. Јӱзӱн-јӱӱр куштардыҥ айлы тайга: аҥыр, турна, јерлик кас, мӱркӱт, карчага, бӧднӧ, тарал, кускун, чай, кӱртӱк, талеҥко, каргаа ла о.ӧ. Алтайда аҥ-куштардыҥ тоозы астап, кезиги чек јоголорго једе берген учун «Алтай Республиканыҥ Кызыл Бичигине» кийдирилген: тооргы, јуҥма, мӱркӱт, ылаачын, карчага ла о.ӧ. Красная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный. Алтай республиканыҥ «Кызыл бичикке» кирген куштары: ала ылаачын — балобан, боро ылаачын — кречет, мечиртке — сова, ылаачын — сапсанТорбоков Т. Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.

 Ӧзӱмдери 
Агаштардыҥ кӧп сабазы тыт ла мӧш бийиктей ӧзӧр болзо, суујакалай кайыҥ, тал, јыраалар, тайалар ӧзӧр. Тепсеҥ јайлуларда, аркаларда, ак јалаҥдарда јай келзе ӧлӧҥ-чӧп јайрада ӧзӧт. Тазыл-тамыры эм болгон чечектер ле башка-башка ӧзӱмдер кыска јайга чечектеп, ӱрен чачат. Јыдуларда, меестерде, араларда јердиҥ јиилеги, бороҥот, тожла, кызылгат, тийиҥкат быжат. Тӱжӱми јыл јылдаҥ башка, кезикте бӱдер, кезикте јок. Мӧштиҥ кӱзугыныҥ тӱжӱми эки јылдыҥ бажында болуп јат. Алтайда кӧп эндемик ӧзӱмдер (Алтайдаҥ ӧскӧ јерде ӧспӧй јат) бар, олордыҥ тоозында «Кандык алтайский». Кӧп тоолу ӧлӧҥдӧр јоголорго јеткен учун «Алтай Республиканыҥ: Кызыл Бичигине» кирген: алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек ле о.ӧ.тТорбоков Т. Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020..

 Јери ле јолдоры 
Јуртта 4 ором: Божулан-Оозы, Кызыл-Таҥ, Талду, Тодубай.
«Короты — Алтыгы Талду» деп јолдыҥ учы, узуны 5,188 км.
Јолдыҥ идентификационный темдеги 84К—30. Јакалай јолдор.
Алтыгы Талду јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире Администрациялык тӧс јер Алтыгы Талду 0 км  Аймактыҥ тӧс јери Оҥдой  21 км  Республикан тӧс кала Улалу   190 км  Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы   280 км  Тергеениҥ тӧс калазы Москва  4000 км  Чуйдыҥ трагы (Р-256) 623,0 км-деҥ  5,9 км

 Тӱӱкизи 
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Совет ӧйдӧ мында «Ленин јол» деп колхоз болгон.

 Эл-јон 

 Ук-калыктары 
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 541 кижи болгон, олордыҥ 98 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России»..

Окылу тил: орус, алтай Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года).

 Инфраструктуразы 
 јурт јеезениҥ администрациязы;
 орто ӱредӱлӱ школ;
 библиотека;
 стадион;
 јурттыҥ клубы;
 эмчилик.

 Экономиказы 
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ, јылкы, соок тумчукту, оок мал азыраары. Крестьян-фермер ээлемдер.

 Кереестер 

 Тӱӱкилик 
 Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондорго кереес (1058).
 Тагыл (1125).

 Археологиялык 
 Ташта јурамалдар (883, 1127);
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичиктеОйношев В. П., Урбанова С. Е. Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013..

 Ар-бӱткендик 
 Байлу јер. Бака-Таш.(748);
 Байлу кырлар: Јал-Мӧҥкӱ, Таскыл, Байлу-Туу, Кындак (Сары-Туу), Туйук-Кобы (826—830);
 Байлу суулар: Аржан суу, Кыйралу Кайыҥ, Сары-Кобы(904—906,908);
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

 Јуруктардыҥ кӧмзӧзи 

 Јарлу улузы 
 Айдар Унатов (06.01.1988) — артист, М. С. Щепкинниҥ театрал училищезин божоткон (2009, ВТУ), П. В. Кучияктыҥ адыла адалган Национал драма театрда иштейт. «Хоомэй» деп јондор ортодо конкурстыҥ лауреады, Маньчжурия, (Китай). «Тӱрк Кабай» деп ансамбльдыҥ артизи, тӧзӧӧчизиАйдар Унатов.

 Ајарулар 

 Тайантылар 
 Окылу сайт «Оҥдой аймак»

Категория:Оҥдой аймактыҥ јурттары
Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери
Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле