Ӱстӱги-Айты-Коол
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Ӱстӱги-Айты-Коол
 |оригинальное название    = {{lang-ru|Санаровка}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = 
 |lat_deg =  51.065426
  |lon_deg = 84.391142
 |CoordScale = 
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Кан-Оозы аймак
 |район в таблице          = Кан-Оозы аймак{{!}}Кан-Оозы
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Айты-Коолдыҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Айты-Коолдыҥ јурт јеезези{{!}}Айты-Коолдыҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 785 <ref name="geonames"/>
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Санаровка | тс }}
  |год переписи           = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Санаровка | г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[орустар]] 76%, <br>[[алтайлар]] 24%<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38841
 |почтовый индекс          = 649468
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |цифровой идентификатор 2   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Ӱстӱги-Айты-Коол''' ({{Lang-ru|Санаровка}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кан-Оозы аймак|Кан-Оозы аймагында]] [[Айты-Коолдыҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Ӱстӱги-Айты-Коол {{Lang-ru|}}.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] кӱнбадыш келтейинде, Чарас ичинде Волонковка ла [[Айты-Коол (суу)|Айты-Коолдыҥ]] сууларыныҥ бириккенинде турат. Чарас ичи ӧзӧк тыҥ ла јалбак эмес.

Чарас ичиниҥ кырлари кају, каскак, ӧзӧктӧ кееҥ јалаҥдар јок, јерлери кызык ла ичпек, арка јаны агаштарла буркелген. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 785—903 метрге бийик<ref name="geonames">{{cite web|url=https://www.geonames.org/1493104/sanarovka.html|title=Sanarovka|publisher=[[GeoNames]]|lang=en}}</ref><ref>[https://foto-planeta.com/np/35136/sanarovka.html Санаровка]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Узун ла соок кыш, кыска јай. Кыш ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына јетире турат. Соок ло деген [[чаган ай]]да ортоайлык температура −19 °C, кар мында калыҥ тӱжет, тыҥ салкындар болбойт. Јай [[Кичӱ изӱ ай|кичӱ изӱ айдаҥ]] башталып, [[Сыгын ай|сыгын айдыҥ]] бажына једет, кыска ла серӱӱн. Ортоайлык изӱ +18..+20 °C болот. Кейдиҥ чыгы 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык тебӱзи 4,5 м/с.

=== Аҥ-куштары ===
Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јеекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан, тооргы<ref name="Собанский звери">''Собанский Г. Г.'' Звери Алтая. — Барнаул: [б.и.], 2005.</ref>. Куштардаҥ кедери тарал, карган, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, мӱркӱт, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк ле сымда<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, бел, чортон, ускуч, јылмай ла база кезик бӱдӱм балык бар.

=== Ӧзӱмдери ===
Алтай јӱзӱн-јӱӱр агаштарыла, ӧзӱмиле, ӧлӧҥ-чӧбиле байлык. Бийиктей мӧш лӧ тыт туштайт, јабыстай арка-јиктерде кайыҥ, тал, чиби ле башка-башка тайа-јыраалар ӧзӧт. Јиилектӱ аркаларда уйкӧс, бороҥот, кызылгат, тайабаш, тийиҥкат туштап, ак-јалаҥдары чечектерле чоокырайат: ай-каајы {{Lang-ru|адонис}}, айу-сырга {{Lang-ru|водосбор}}, бастый {{Lang-ru| василек}}, буланат {{Lang-ru|кипрей}}, быркырууш {{Lang-ru|одуванчик}} ла оноҥ до ӧскӧ чечектер, ӧлӧҥдӧр лӧ тазылдар бар. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер ол: кызыл тазыл, марал, алтын тазыл, арчын<ref name="Кр книга  растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јурттыҥ текши јери 45,35 га<ref name="Генплан Талицкого СП">{{Cite web |title=Генеральный план муниципального образования Талицкое сельское поселение Усть-Канского района Республики Алтай |url=https://moust-kan.ru/arkhitektura/gradostroitelstvo/generalnye-plany |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109145356/https://moust-kan.ru/arkhitektura/gradostroitelstvo/generalnye-plany |archivedate=1610204036 |deadlink=yes |accessdate=1609643433 }}</ref>. Ӱстӱги-Айты-Коол јурттыҥ сыны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 877 м, кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар 722 м<ref>[https://al.2rus.org/sanarovka/karta/ Карта села Санаровка]</ref>. Јуртта 2 ором: Волонковский, Кырлу кош оромы<ref>[https://mapdata.ru/altay/ust-kanskiy-rayon/selo-sanarovka/ Онлайн-карта Республики Алтай с улицами и номерами домов.]</ref>. Јурттыҥ оромдорыныҥ текши узуны ла ээлемдерге јетире јолдордыҥ узуныла кожо 4,61 км. Јуртта Айты-Коол сууны кечире узуны 36 метр кӱр бар<ref name="Генплан Талицкого СП"/>.

Јуртка ӱч јолло једер аргалу:
* [[Улалу]] — [[Чаргы]] — [[Кӧкӧйӧниҥ боочызы]] — [[Чакырдыҥ боочызы]] — [[Кан-Оозы]] — [[Ӱстӱги-Айты-Коол]];
* [[Улалу]] — [[Себиниҥ боочызы]], [[Нефтебаза]] — [[Јабаганныҥ боочызы]] — [[Јабаган]] — [[Кан-Оозы]] — [[Ӱстӱги-Айты-Коол]];
* [[Алтай кырай|Алтай кырайдаҥ]] келзе, [[Јаш-Тура]] — Солонешный — [[Чаргы-Оозы]] — [[Кан-Оозы]] — [[Ӱстӱги-Айты-Коол]].

Бу јурт «Айты-Коол — Ӱстӱги-Айты-Коол» деп регионал учурлу кӧӧлик јолдыҥ учы (идентификационный темдеги 84К-113<ref>[http://wikimapia.org/street/17319528/ru/84%D0%9A-113-%D0%A3%D1%81%D1%82%D1%8C-%D0%9A%D1%83%D0%BC%D0%B8%D1%80-%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%B0 Регионал трасса 84К-113]</ref>, узуны 8,7 км)<ref name="Перечень а/д РА">[http://docs.cntd.ru/document/446686598/ Постановление Правительства Республики Алтай от 12.04.2018 N 107 «Об утверждении Перечня автомобильных дорог общего пользования регионального значения Республики Алтай и признании утратившими силу некоторых постановлений Правительства Республики Алтай»]</ref>.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Ӱстӱги-Айты-Коол јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
|Администрациялык тӧс јер [[Айты-Коол]] || 7 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Кан-Оозы]] || 47 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 250 км,320 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 310 км, 340 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 514,5 км-деҥ || 170 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 610,8 км-деҥ || 140 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Санаровка |  Столбцов=9}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжыла 142 кижиниҥ 76 % орустар, 24 % алтайлар болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
* баштамы школ;
* эмчилик;
* јурттыҥ клубы;
* магазин;
* библиотека;
</div>

== Экономиказы ==
Јуртта јаан производстволык ээлем јок. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту, оок мал азырайт. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
=== Археологиялык ===
* Бойлулардыҥ кайазы, Тӱӱкилик јер (1354)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Мӧҥкӱсалгыш (1386)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Байлу кыр;
* Тоҥмок суу.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [https://web.archive.org/web/20210111115515/https://moust-kan.ru/info Окылу сайт «Кан-Оозы аймак»]

{{Кан-Оозы аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]
[[Категория:Кан-Оозы аймактыҥ јурттары]]
Ӱстӱги-Айты-Коол () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кан-Оозы аймагында Айты-Коолдыҥ јурт јеезезине кирет.

 Этимологиязы 
Ӱстӱги-Айты-Коол .

 Физико-географиялык темдектери 

 Географиязы 
Јурт Туулу Алтайдыҥ кӱнбадыш келтейинде, Чарас ичинде Волонковка ла Айты-Коолдыҥ сууларыныҥ бириккенинде турат. Чарас ичи ӧзӧк тыҥ ла јалбак эмес.

Чарас ичиниҥ кырлари кају, каскак, ӧзӧктӧ кееҥ јалаҥдар јок, јерлери кызык ла ичпек, арка јаны агаштарла буркелген. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 785—903 метрге бийикСанаровка.

 Климады 
Климады орто-континентал. Узун ла соок кыш, кыска јай. Кыш ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына јетире турат. Соок ло деген чаган айда ортоайлык температура −19 °C, кар мында калыҥ тӱжет, тыҥ салкындар болбойт. Јай кичӱ изӱ айдаҥ башталып, сыгын айдыҥ бажына једет, кыска ла серӱӱн. Ортоайлык изӱ +18..+20 °C болот. Кейдиҥ чыгы 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык тебӱзи 4,5 м/с.

 Аҥ-куштары 
Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јеекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан, тооргыСобанский Г. Г. Звери Алтая. — Барнаул: [б.и.], 2005.. Куштардаҥ кедери тарал, карган, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, мӱркӱт, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк ле сымдаТорбоков Т. Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, бел, чортон, ускуч, јылмай ла база кезик бӱдӱм балык бар.

 Ӧзӱмдери 
Алтай јӱзӱн-јӱӱр агаштарыла, ӧзӱмиле, ӧлӧҥ-чӧбиле байлык. Бийиктей мӧш лӧ тыт туштайт, јабыстай арка-јиктерде кайыҥ, тал, чиби ле башка-башка тайа-јыраалар ӧзӧт. Јиилектӱ аркаларда уйкӧс, бороҥот, кызылгат, тайабаш, тийиҥкат туштап, ак-јалаҥдары чечектерле чоокырайат: ай-каајы , айу-сырга , бастый , буланат , быркырууш  ла оноҥ до ӧскӧ чечектер, ӧлӧҥдӧр лӧ тазылдар бар. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер ол: кызыл тазыл, марал, алтын тазыл, арчын Красная книга Республики Алтай: растения / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный.

 Јери ле јолдоры 
Јурттыҥ текши јери 45,35 га. Ӱстӱги-Айты-Коол јурттыҥ сыны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 877 м, кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар 722 мКарта села Санаровка. Јуртта 2 ором: Волонковский, Кырлу кош оромыОнлайн-карта Республики Алтай с улицами и номерами домов.. Јурттыҥ оромдорыныҥ текши узуны ла ээлемдерге јетире јолдордыҥ узуныла кожо 4,61 км. Јуртта Айты-Коол сууны кечире узуны 36 метр кӱр бар.

Јуртка ӱч јолло једер аргалу:
 Улалу — Чаргы — Кӧкӧйӧниҥ боочызы — Чакырдыҥ боочызы — Кан-Оозы — Ӱстӱги-Айты-Коол;
 Улалу — Себиниҥ боочызы, Нефтебаза — Јабаганныҥ боочызы — Јабаган — Кан-Оозы — Ӱстӱги-Айты-Коол;
 Алтай кырайдаҥ келзе, Јаш-Тура — Солонешный — Чаргы-Оозы — Кан-Оозы — Ӱстӱги-Айты-Коол.

Бу јурт «Айты-Коол — Ӱстӱги-Айты-Коол» деп регионал учурлу кӧӧлик јолдыҥ учы (идентификационный темдеги 84К-113Регионал трасса 84К-113, узуны 8,7 км)Постановление Правительства Республики Алтай от 12.04.2018 N 107 «Об утверждении Перечня автомобильных дорог общего пользования регионального значения Республики Алтай и признании утратившими силу некоторых постановлений Правительства Республики Алтай».
Ӱстӱги-Айты-Коол јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетиреАдминистрациялык тӧс јер Айты-Коол  7 км  Аймактыҥ тӧс јери Кан-Оозы  47 км  Республикан тӧс кала Улалу  250 км,320 км  Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы  310 км, 340 км  Тергеениҥ тӧс калазы Москва  4000 км  Чуйдыҥ трагы (Р-256) 514,5 км-деҥ  170 км  Чуйдыҥ трагы (Р-256) 610,8 км-деҥ  140 км

 Тӱӱкизи 
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.

 Эл-јон 

 Ук-калыктары 
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжыла 142 кижиниҥ 76 % орустар, 24 % алтайлар болгонКоряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России»..

 Инфраструктуразы 
 баштамы школ;
 эмчилик;
 јурттыҥ клубы;
 магазин;
 библиотека;

 Экономиказы 
Јуртта јаан производстволык ээлем јок. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту, оок мал азырайт. Туризм.

 Кереестер 

 Тӱӱкилик 
 Археологиялык 
 Бойлулардыҥ кайазы, Тӱӱкилик јер (1354);
 Мӧҥкӱсалгыш (1386).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичиктеОйношев В. П., Урбанова С. Е. Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013..

 Ар-бӱткендик 
 Байлу кыр;
 Тоҥмок суу.

 Јуруктардыҥ кӧмзӧзи 

 Јарлу улузы 

 Ајарулар 

 Тайантылар 
 Окылу сайт «Кан-Оозы аймак»

Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери
Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле
Категория:Кан-Оозы аймактыҥ јурттары