Айты-Коол
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
 |русское название         = Айты-Коол
 |оригинальное название    = {{lang-ru|}}Талица
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
  |lat_deg =  51.037212
  |lon_deg = 84.308075
  |CoordAddon = 
  |CoordScale = 
 |размер карты региона     = 
 |размер карты района      = 
 |регион                   = Алтай Республика
 |регион в таблице         = Алтай Республика
 |район                    = Кан-Оозы аймак
 |район в таблице          = Кан-Оозы аймак{{!}}Кан-Оозы 
|вид поселения            = Јурт јеезе
| поселение                = Айты-Коолдыҥ јурт јеезези
 | поселение в таблице      = Айты-Коолдыҥ јурт јеезези {{!}}Айты-Коолдыҥ  
|внутреннее деление       = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         = 746 <ref name="geonames"/>
|климат                   = орто-континентал
| население                = {{Эл-јонныҥ тоозы|Талица (Республика Алтай) |тс}}
| год переписи             = {{Эл-јонныҥ тоозы|Талица (Республика Алтай) |г}} 
  |плотность               = 
  |агломерация             = 
  |национальный состав     =  [[орустар]] 97%, [[алтайлар]] 2%<ref name="Коряков"/>
  |конфессиональный состав = 
  |этнохороним             = 
 |почтовый индекс          =    
 |почтовые индексы         = 
 |телефонный код           = 
 |цифровой идентификатор   =  84235860003
 |цифровой идентификатор 2   =   84635460111 
 |категория в Commons      =
 |сайт                     = 
}}
'''Айты-Коол''' ({{Lang-ru|Талица}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кан-Оозы аймак|Кан-Оозы аймагында]] [[Айты-Коолдыҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

== Этимологиязы ==
Айты-Коол {{Lang-ru|долина реки Айты}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = 80,236 |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] кӱнбадыш келтейинде, Теректиниҥ, Тӧгӧриктиҥ сындарыныҥ алдында, Чарас ичиниҥ кају-каскак кырларыныҥ ортозында, [[Айтыкоол (суу)|Айтыкоолдыҥ суузыныҥ]] јарадында турат. Суу јурттыҥ ичиле агат. Тӱс јалаҥдар јок, кызык ӧзӧктӧр, суулардыҥ каскак јараттары, тайгалары койу агашла бӱркелген. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 746—847 метрге бийик<ref name="geonames">{{cite web|url=https://www.geonames.org/1490286/talitsa.html|title=Talitsa|publisher=[[GeoNames]]|lang=en}}</ref><ref>[https://foto-planeta.com/np/35135/talitsa.html Талица]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Кыш ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала, кандык айдыҥ бажына јетире турат. Соок ло деген [[чаган ай]]да ортоайлык температура −19 °C, кар мында калыҥ тӱжет, тыҥ салкындар болбойт. Јай [[Кичӱ изӱ ай|кичӱ изӱ айдаҥ]] башталып, [[Сыгын ай|сыгын айдыҥ]] бажына једет, кыска ла серӱӱн. Ортоайлык изӱ +18 °C, +20 °C болот. Кейдиҥ чыгы 450—500 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,5 м/с.

=== Аҥ-куштары ===
Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јеекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, марал аҥ, элик, булан, какай, тооргы<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>. Куштардаҥ тарал, карган, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк јӱрет. Бир канча аҥ-куштар: тооргы, киш, мӱркӱт, карчага, шоҥкор, ала ылаачын «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.
Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган ла база кезик бӱдӱм балык бар. Эрте јаста кырларында кызыл-ӧрт марал чечектейт. Чарас ичи ыжык, ичпек јер, кызык та болзо, јерлери јакшы тӱжӱм берер, кырлары аҥдык, суулары балыкту.

=== Ӧзӱмдери ===
Чарас ичиниҥ агаштары: тыт, чиби, терек, мӧш, јойгон. Кату ла јымжак агаштар колый ӧзӧт
Мында јымжак агаштар да кӧп: јодро, беле, толоно, тал, терек, каргана, ыргай, аспак; јӱзӱн-јӱӱр јиилектер: уйкӧс, бороҥот, чычрана, тийиҥкат, торбос, тожала, башка-башка мешкелер де бар. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер арчын, кызыл тазыл, марал чечек, алтын тазыл<ref name="Кр книга  растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.Чарас ичи ыжык, ичпек кызык та болзо, јерлери јакшы тӱжӱм берет.

=== Јери ле јолдоры ===
Јурттыҥ текши јери 61,46 га<ref  name="Генплан Талицкого СП"/>. Айты-Коол јурттыҥ сыны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 1,305 км, кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар 664 м<ref>[https://al.2rus.org/talitsa/karta/ Карта села Айты-Коол.]</ref>. Јуртта 3 ором: Јараттай, Ленинниҥ, Партизандардыҥ<ref>[https://mapdata.ru/altay/ust-kanskiy-rayon/selo-talica/ Онлайн-карта Республики Алтай с улицами и номерами домов.]</ref>.

Партизандардыҥ оромы тегин грунт јолду, Айты-Коол јуртка киргенинеҥ ала, јурттаҥ [[Ӱстӱги-Айты-Коол]] јаар чыккан јолго јетире, узуны 1,490 км. Партизандардыҥ оромында [[Айты (суу)|Айты]] сууны кечире агаш кӱр бар, узуны 18 м. Јурттыҥ оромдорыныҥ текши узуны ла ээлемдерге јетире јолдордыҥ узуныла кожо 5,44 км<ref name="Генплан Талицкого СП">{{Cite web |title=Генеральный план муниципального образования Талицкое сельское поселение Усть-Канского района Республики Алтай |url=https://moust-kan.ru/arkhitektura/gradostroitelstvo/generalnye-plany |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109145356/https://moust-kan.ru/arkhitektura/gradostroitelstvo/generalnye-plany |archivedate=1610204036 |deadlink=yes |accessdate=1609293056 }}</ref>.

Айты-Коол јурт регионал учурлу «[[Кайрукун]] — [[Ӱстӱги-Айты-Коол]]» деп (идентификационный темдеги 84К-113<ref>[http://wikimapia.org/street/17319528/ru/84%D0%9A-113-%D0%A3%D1%81%D1%82%D1%8C-%D0%9A%D1%83%D0%BC%D0%B8%D1%80-%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%B0 Региональная трасса 84К-113]</ref>, узуны 8,7 км) јолдо турат<ref>[http://docs.cntd.ru/document/446686598/ Постановление Правительства Республики Алтай от 12.04.2018 N 107 «Об утверждении Перечня автомобильных дорог общего пользования регионального значения Республики Алтай и признании утратившими силу некоторых постановлений Правительства Республики Алтай»]</ref>.

Јурттка ӱч јолло једер аргалу: [[Улалу]] — [[Чаргы]] — [[Кӧкӧйӧниҥ боочызы]] — [[Чакырдыҥ боочызы]] — [[Кан-Оозы]] — [[Айты-Коол]]; [[Улалу]] — [[Себини боочызы]], [[Нефтебаза]] — [[Јабаганныҥ боочызы]] — [[Јабаган]] — [[Кан-Оозы]] — [[Айты-Коол]]; [[Алтай кырайдаҥ келзе]], [[Јаш-Тура]] — Солонешный — [[Чаргы-Оозы]] — [[Кан-Оозы]] — [[Айты-Коол]].
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Айты-Коол јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Кан-Оозы]] || 40 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 250 км,310 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 300 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 514,5 км-деҥ ||170 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 610,8 км-деҥ ||230 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Талица (Республика Алтай) }}
Берилген таблицада кӧргӱзилген јылдарда улустыҥ тоозы астап баратканы иле кӧрӱнет.

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 136 кижи болгон, олордыҥ 97 % орустар, 2 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.


== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
* јурт јеезениҥ администрациязы;
* баштамы школ;
* эмчилик;
* јурттыҥ клубы;
* бвлдардыҥ туразы;
* стадион;
* эмчилик;
* магазин.
</div>

== Экономиказы ==
Јуртта јаан ээлемдер јок. Кӧп саба билелерде таҥынаҥ ээлемдер. Јылкы, соок тумчукту, оок мал азыраары. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* Карындаштык мӧҥкӱ (1917—1923), Айты-Коол јурттыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1609464284 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605301617 }}</ref><ref>[https://ru_monuments.toolforge.org/get_info.php?id=041610462930005 Культурное_наследие_России/Алтай/Усть-Канский_район ID 218701]</ref>;
* Партизандардыҥ карындаштык мӧҥкӱзи (2017 јылдыҥ кандык айдыҥ 1 кӱнинеҥ ала бу мӧҥкӱниҥ јери Чулчук деп јоголгон јурттыҥ ордында табылбаган)<ref name="Памятники"/><ref name="Памятники список"/><ref>[https://ru_monuments.toolforge.org/get_info.php?id=041710790020005 Культурное_наследие_России/Алтай/Усть-Канский_район ID 253569]</ref>.
</div>

=== Археологиялык ===

=== Ар-бӱткендик ===
* Байлу туу;
* Тоҥбок суу.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [https://web.archive.org/web/20210111115515/https://moust-kan.ru/info Окылу сайт «Кан-Оозы аймак»]

{{Тыш тайантылар}}

{{Кан-Оозы аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Кан-Оозы аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]
Айты-Коол () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кан-Оозы аймагында Айты-Коолдыҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

 Этимологиязы 
Айты-Коол .

 Физико-географиялык темдектери 

 Географиязы 
Јурт Туулу Алтайдыҥ кӱнбадыш келтейинде, Теректиниҥ, Тӧгӧриктиҥ сындарыныҥ алдында, Чарас ичиниҥ кају-каскак кырларыныҥ ортозында, Айтыкоолдыҥ суузыныҥ јарадында турат. Суу јурттыҥ ичиле агат. Тӱс јалаҥдар јок, кызык ӧзӧктӧр, суулардыҥ каскак јараттары, тайгалары койу агашла бӱркелген. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 746—847 метрге бийикТалица.

 Климады 
Климады орто-континентал. Кыш ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала, кандык айдыҥ бажына јетире турат. Соок ло деген чаган айда ортоайлык температура −19 °C, кар мында калыҥ тӱжет, тыҥ салкындар болбойт. Јай кичӱ изӱ айдаҥ башталып, сыгын айдыҥ бажына једет, кыска ла серӱӱн. Ортоайлык изӱ +18 °C, +20 °C болот. Кейдиҥ чыгы 450—500 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,5 м/с.

 Аҥ-куштары 
Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јеекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, марал аҥ, элик, булан, какай, тооргыКучин А. П. Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.. Куштардаҥ тарал, карган, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк јӱрет. Бир канча аҥ-куштар: тооргы, киш, мӱркӱт, карчага, шоҥкор, ала ылаачын «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген Красная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный.
Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган ла база кезик бӱдӱм балык бар. Эрте јаста кырларында кызыл-ӧрт марал чечектейт. Чарас ичи ыжык, ичпек јер, кызык та болзо, јерлери јакшы тӱжӱм берер, кырлары аҥдык, суулары балыкту.

 Ӧзӱмдери 
Чарас ичиниҥ агаштары: тыт, чиби, терек, мӧш, јойгон. Кату ла јымжак агаштар колый ӧзӧт
Мында јымжак агаштар да кӧп: јодро, беле, толоно, тал, терек, каргана, ыргай, аспак; јӱзӱн-јӱӱр јиилектер: уйкӧс, бороҥот, чычрана, тийиҥкат, торбос, тожала, башка-башка мешкелер де бар. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер арчын, кызыл тазыл, марал чечек, алтын тазыл Красная книга Республики Алтай: растения / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный.Чарас ичи ыжык, ичпек кызык та болзо, јерлери јакшы тӱжӱм берет.

 Јери ле јолдоры 
Јурттыҥ текши јери 61,46 га. Айты-Коол јурттыҥ сыны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 1,305 км, кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар 664 мКарта села Айты-Коол.. Јуртта 3 ором: Јараттай, Ленинниҥ, ПартизандардыҥОнлайн-карта Республики Алтай с улицами и номерами домов..

Партизандардыҥ оромы тегин грунт јолду, Айты-Коол јуртка киргенинеҥ ала, јурттаҥ Ӱстӱги-Айты-Коол јаар чыккан јолго јетире, узуны 1,490 км. Партизандардыҥ оромында Айты сууны кечире агаш кӱр бар, узуны 18 м. Јурттыҥ оромдорыныҥ текши узуны ла ээлемдерге јетире јолдордыҥ узуныла кожо 5,44 км.

Айты-Коол јурт регионал учурлу «Кайрукун — Ӱстӱги-Айты-Коол» деп (идентификационный темдеги 84К-113Региональная трасса 84К-113, узуны 8,7 км) јолдо туратПостановление Правительства Республики Алтай от 12.04.2018 N 107 «Об утверждении Перечня автомобильных дорог общего пользования регионального значения Республики Алтай и признании утратившими силу некоторых постановлений Правительства Республики Алтай».

Јурттка ӱч јолло једер аргалу: Улалу — Чаргы — Кӧкӧйӧниҥ боочызы — Чакырдыҥ боочызы — Кан-Оозы — Айты-Коол; Улалу — Себини боочызы, Нефтебаза — Јабаганныҥ боочызы — Јабаган — Кан-Оозы — Айты-Коол; Алтай кырайдаҥ келзе, Јаш-Тура — Солонешный — Чаргы-Оозы — Кан-Оозы — Айты-Коол.
Айты-Коол јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире  Аймактыҥ тӧс јери Кан-Оозы  40 км  Республикан тӧс кала Улалу  250 км,310 км  Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы  300 км  Тергеениҥ тӧс калазы Москва  4000 км  Чуйдыҥ трагы (Р-256) 514,5 км-деҥ 170 км  Чуйдыҥ трагы (Р-256) 610,8 км-деҥ 230 км

 Тӱӱкизи 
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.

 Эл-јон 

Берилген таблицада кӧргӱзилген јылдарда улустыҥ тоозы астап баратканы иле кӧрӱнет.

 Ук-калыктары 
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 136 кижи болгон, олордыҥ 97 % орустар, 2 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
 Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России»..

 Инфраструктуразы 
 јурт јеезениҥ администрациязы;
 баштамы школ;
 эмчилик;
 јурттыҥ клубы;
 бвлдардыҥ туразы;
 стадион;
 эмчилик;
 магазин.

 Экономиказы 
Јуртта јаан ээлемдер јок. Кӧп саба билелерде таҥынаҥ ээлемдер. Јылкы, соок тумчукту, оок мал азыраары. Туризм.

 Кереестер 

 Тӱӱкилик 
 Карындаштык мӧҥкӱ (1917—1923), Айты-Коол јурттыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде)Культурное_наследие_России/Алтай/Усть-Канский_район ID 218701;
 Партизандардыҥ карындаштык мӧҥкӱзи (2017 јылдыҥ кандык айдыҥ 1 кӱнинеҥ ала бу мӧҥкӱниҥ јери Чулчук деп јоголгон јурттыҥ ордында табылбаган)Культурное_наследие_России/Алтай/Усть-Канский_район ID 253569.
</div>

 Археологиялык 

 Ар-бӱткендик 
 Байлу туу;
 Тоҥбок суу.

 Јуруктардыҥ кӧмзӧзи 

 Јарлу улузы 

 Ајарулар 

 Тайантылар 
 Окылу сайт «Кан-Оозы аймак»

Категория:Кан-Оозы аймактыҥ јурттары
Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери
Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле