Кызыл-Ӧзӧк
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Кызыл-Ӧзӧк
 |оригинальное название    = {{lang-ru|Кызыл-Озёк}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = 
  |lat_deg = 51 |lat_min = 53 |lat_sec = 27
  |lon_deg = 85 |lon_min = 59 |lon_sec = 35
  |CoordScale             = 20000
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Майма аймак
 |район в таблице          = Майма аймак{{!}}Майма 
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезези{{!}}Кызыл-Ӧзӧктиҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 324<ref name="Высота н/у моря"/>
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Кызыл-Озёк | тс }}
  |год переписи           = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Кызыл-Озёк| г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[орустар]] 85 %<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38841
 |почтовый индекс          = 
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |цифровой идентификатор 2   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Кызыл-Ӧзӧк''' ({{Lang-ru|Кызыл-Озёк}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Майма аймак|Майма аймагында]] [[Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

== Этимологиязы ==
Кызыл-Ӧзӧк {{Lang-ru|красная долина}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = О.Т. Молчанова |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Улалу|Туулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, [[Майма]] сууны экијандай турат. Алтайда јаан јурттардыҥ бирӱзи. Јурт тӧс калала биригип калган. Ортозы бир километр.Јуртты кечире Телецкий тракт ӧдӧт, [[Турачак]], [[Чоо]], [[Артыбаш]], [[Алтын Кӧл]]. Айландыра кырлары јабызак, баштары учкур эмес, чала болчок, туй ла агашла бӱркелген. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 324 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/46081/kyzyl-ozek.html Кызыл-Озёк (Кызыл-Ӧзӧк)]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Кыш ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына јетире турат. Соок ло деген чаган айда ортоайлык температура —19 °C, кар мында калыҥ тӱжет, тыҥ салкындар болбойт. Јай кичӱ изӱ айдаҥ башталып, сыгын айдыҥ бажына једет, кыска ла серӱӱн. Ортоайлык изӱ +18..+20 °C болот. Кейдиҥ чыгы 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык тебӱзи 4,5 м/с.
{{Климат местности|Ширина=|Положение=|Место_род=Кызыл-Озёка|Источник={{cite web |author = |url = http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=36055 |title = Абсолютные минимумы и максимумы |lang = ru |website = www.pogodaiklimat.ru |date = |accessdate = 2020-08-10 |deadlink = no}}, {{cite web |author = |url = https://ru.climate-data.org/%d0%b0%d0%b7%d0%b8%d1%8f/%d1%80%d0%be%d1%81%d1%81%d0%b8%d0%b8%d1%81%d0%ba%d0%b0%d1%8f-%d1%84%d0%b5%d0%b4%d0%b5%d1%80%d0%b0%d1%86%d0%b8%d1%8f/%d1%80%d0%b5%d1%81%d0%bf%d1%83%d0%b1%d0%bb%d0%b8%d0%ba%d0%b0-%d0%b0%d0%bb%d1%82%d0%b0%d0%b8/kyzyl-ozek-660565/ |title = Средние температуры и осадки |lang = |website = ru.climate-data.org |date = |accessdate = 2020-08-10 |deadlink = no}}|Янв_ср=-14.3|Янв_ср_осад=16|Фев_ср=-13.5|Фев_ср_осад=15|Мар_ср=-5.9|Мар_ср_осад=15|Апр_ср=4.4|Апр_ср_осад=29|Май_ср=12.6|Май_ср_осад=58|Июн_ср=18.3|Июн_ср_осад=63|Июл_ср=20.1|Июл_ср_осад=74|Авг_ср=17.6|Авг_ср_осад=68|Сен_ср=12.1|Сен_ср_осад=47|Окт_ср=3.7|Окт_ср_осад=40|Ноя_ср=-5.9|Ноя_ср_осад=25|Дек_ср=-12.7|Дек_ср_осад=22|Год_ср=3.0|Год_ср_осад=472|Янв_ср_мин=-19.2|Янв_ср_макс=-9.3|Фев_ср_мин=-19.2|Фев_ср_макс=-7.7|Мар_ср_мин=-11.7|Мар_ср_макс=-0.1|Апр_ср_мин=-1.6|Апр_ср_макс=10.4|Май_ср_мин=5.8|Май_ср_макс=19.5|Июн_ср_мин=11.6|Июн_ср_макс=25.0|Июл_ср_мин=13.7|Июл_ср_макс=26.6|Авг_ср_мин=11.2|Авг_ср_макс=24.1|Сен_ср_мин=5.7|Сен_ср_макс=18.5|Окт_ср_мин=-1.2|Окт_ср_макс=8.6|Ноя_ср_мин=-10.2|Ноя_ср_макс=-1.6|Дек_ср_мин=-17.2|Дек_ср_макс=-8.1|Год_ср_мин=-2.1|Год_ср_макс=9.1|Янв_а_мин=-46.4|Янв_а_макс=13.5|Фев_а_мин=-43.9|Фев_а_макс=15.2|Мар_а_мин=-36.3|Мар_а_макс=25.3|Апр_а_мин=-31.5|Апр_а_макс=33.4|Май_а_мин=-15.1|Май_а_макс=36.1|Июн_а_мин=-2.0|Июн_а_макс=37.5|Июл_а_мин=2.6|Июл_а_макс=39.6|Авг_а_мин=-1.0|Авг_а_макс=39.6|Сен_а_мин=-8.3|Сен_а_макс=35.4|Окт_а_мин=-24.7|Окт_а_макс=29.8|Ноя_а_мин=-42.8|Ноя_а_макс=24.0|Дек_а_мин=-48.6|Дек_а_макс=16.5|Год_а_мин=-48.6|Год_а_макс=39.6|Янв_вода=|Фев_вода=|Мар_вода=|Апр_вода=|Май_вода=|Июн_вода=|Июл_вода=|Авг_вода=|Сен_вода=|Окт_вода=|Ноя_вода=|Дек_вода=|Год_вода=}}

=== Аҥ-куштары ===
Кызыл-Ӧзӧктиҥ јанында кырларда јаан аҥдар јокко јуук, кезикте кеткин эликтер ӧдӧр аргалу, тӱлкӱлер бар, оок аҥдардаҥ јоонмойын, кӧрӱк, сарас, агас, кӱжӱл, чычкан, јараа, кумдус ла оноҥ до ӧскӧзи бар. Агаш аразында кӧп куштар јуртайт томуртка, кызылтӧш, кӱӱле, тарал. кӧктӧш, јелечи, јалбагай, кускун, каргаа, саҥыскан<ref name="Собанский звери">''Собанский Г. Г.'' Звери Алтая. — Барнаул: [б.и.], 2005.</ref>.

=== Ӧзӱмдери ===
Јурттыҥ јанында кырлар карагай, чиби агашла бӱркелген, јабыстай аралдарда тал, јодро, јойгон, кайыҥ, аспак, беле ле каргана кӧп ӧзӧт<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>. Јайдыҥ бойында аркалары койу ла бийик ӧлӧҥдӱ. Јаркынду чечектер бӱдӱн јайга бой-бойын солып чечектейт: быркырууш, кӱнкајы, буланат, таҥдалай, саргай, кандык, кӱнчечек, чийне, калаш чечек, кӧкчечек. Аркалар ӧлӧҥчабында кӧйу ӧлӧҥиле сӱӱндирет, мында кулузын, пырей, комургай ӧлӧҥ, чайчечек ле о.ӧ. Кажы ла эм ӧлӧҥди јууйтан бойыныҥ ӧйи бар. Балузын, кылбыш, кызыл тазыл, алтын тазыл кижиге эм болуп, тузазын јетирет. Јердиҥ јиилеги, уйкӧс, бороҥот, кызылгат, тийиҥкат, чычырана, кӧккат. карагат ла башка-башка укту аламалар, груша ла сливалар ӧзӧт.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 89 ором: Хоккейдиҥ, Эрмендӱ, Майманыҥ, Шолоховтыҥ, Кӱнет, Олимпийский ле о.ӧ.
Јурт [[Улалу]] — [[Артыбаш]] деп јолдо турат.

== Тӱӱкизи ==
1863 јылда мында ''монашкалардыҥ'' бирлиги бар деп бичилген. 1881 јылда Николай Улалинский деп кудайдыҥ кижизи ӱй улустыҥ ''миссионер'' монастырьин ачкан. Олордыҥ тоозында алтай бичиичи ле ''священник'' [[Чевалков, Михаил Васильевич|М. В. Чевалковтыҥ]] эки кызы болгон. Бу монастырь Алтай ичинде христиан јаҥныҥ тӧс јери болгон. 200-теҥ артык ӱй улус ла бир он-јирме кире балдар болгон бу монастырьда. Агару Николайдыҥ иконазына мӱргӱӱрге јыл туркунына 5 муҥнаҥ артык кижи келип баратан. 20 чактыҥ бажында мында эки јаан ''храм'' тудулган, бирӱзи кирпичтеҥ эдилген. Ол тушта тудулган храм болгон тураларда эмдиге јетире (СИЗО) шылуу эдер јер иштейт. 1922 јылдаҥ ала Кызыл-Ӧзӧк јурт ӧзӱп баштаган.
1920 јылдыҥ [[тулаан ай]]ында Николаевский (Улалинский) женский миссионерский монастырдыҥ јерлериниҥ конфискациязы болуп, бого крестьяндар келген.

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Кызыл-Озёк| Столбцов=10}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 3199 кижи болгон, олордыҥ 85 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 4; -webkit-column-count: 4; -o-column-count: 4; -ms-column-count: 4; column-count: 4;">
* јурт јеезениҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* баштамы школ;
* балдардыҥ туразы;
* культура байзыҥы;
* библиотека;
* стадион;
* пекарня;
* магазин;
* јылкы ӱредер, јарыш ӧдӧр јер (ипподром);
* Агашээлем (лесхоз);
* пилорама;
* АЗС;
* кӧӧликтер јазаар јер;
* конор тура;
* ашкана;
* СИЗО, катуныҥ јери.
</div>

== Экономиказы ==
Агашээлем (лесхоз). Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Маала ажын отургызары. Балык ӧскӱрер. Мал азыраары. Агашла иштеери, агашкезимдер. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
Ада-тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (109)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610031344 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1603987141 }}</ref>

=== Археологиялык ===

=== Ар-бӱткендик ===
* Байлу туу Чаптыган (45)<ref name="Ойношев свод"/>;
* [[Кызыл-Ӧзӧктиҥ аржаны]] (48)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==
* [[Окулич-Казарина, Лидия Владиславовна|Окулич-Казарина Л. В.]] (01.03.1896 — 08.09.1959) — селекционер-билимчи, кой ло эчкиниҥ угын јарандырар билим-шиҥжӱ ишти Ойротский опытный зональный станцияда ӧткӱрген (ЗОС) (1937—1941). РФ-ныҥ Тергеелик сыйыныҥ билим ле техникада лауреады, эчкилердиҥ јаҥы угын тапкан билим ижи ӱчӱн алтын медальла кайралдаткан ({{lang-ru|«Выведение и совершенствование горноалтайской породы пуховых коз»}}) . Кызыл-Ӧзӧктӧ бир ором оныҥ адыла адалган<ref>Окулич-Казарина Л. В.[https://web.archive.org/web/20220207102651/http://www.musey-anohina.ru/index.php/ru/yubilei/item/367-120-let-so-dnya-rozhdeniya-l-v-okulich-kazarinoj]</ref>.

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
{{Майма аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Майма аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]
Кызыл-Ӧзӧк () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Майма аймагында Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

 Этимологиязы 
Кызыл-Ӧзӧк .

 Физико-географиялык темдектери 

 Географиязы 
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, Майма сууны экијандай турат. Алтайда јаан јурттардыҥ бирӱзи. Јурт тӧс калала биригип калган. Ортозы бир километр.Јуртты кечире Телецкий тракт ӧдӧт, Турачак, Чоо, Артыбаш, Алтын Кӧл. Айландыра кырлары јабызак, баштары учкур эмес, чала болчок, туй ла агашла бӱркелген. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 324 метрге бийикКызыл-Озёк (Кызыл-Ӧзӧк).

 Климады 
Климады орто-континентал. Кыш ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына јетире турат. Соок ло деген чаган айда ортоайлык температура —19 °C, кар мында калыҥ тӱжет, тыҥ салкындар болбойт. Јай кичӱ изӱ айдаҥ башталып, сыгын айдыҥ бажына једет, кыска ла серӱӱн. Ортоайлык изӱ +18..+20 °C болот. Кейдиҥ чыгы 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык тебӱзи 4,5 м/с.

 Аҥ-куштары 
Кызыл-Ӧзӧктиҥ јанында кырларда јаан аҥдар јокко јуук, кезикте кеткин эликтер ӧдӧр аргалу, тӱлкӱлер бар, оок аҥдардаҥ јоонмойын, кӧрӱк, сарас, агас, кӱжӱл, чычкан, јараа, кумдус ла оноҥ до ӧскӧзи бар. Агаш аразында кӧп куштар јуртайт томуртка, кызылтӧш, кӱӱле, тарал. кӧктӧш, јелечи, јалбагай, кускун, каргаа, саҥысканСобанский Г. Г. Звери Алтая. — Барнаул: [б.и.], 2005..

 Ӧзӱмдери 
Јурттыҥ јанында кырлар карагай, чиби агашла бӱркелген, јабыстай аралдарда тал, јодро, јойгон, кайыҥ, аспак, беле ле каргана кӧп ӧзӧтТорбоков Т. Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020. Јайдыҥ бойында аркалары койу ла бийик ӧлӧҥдӱ. Јаркынду чечектер бӱдӱн јайга бой-бойын солып чечектейт: быркырууш, кӱнкајы, буланат, таҥдалай, саргай, кандык, кӱнчечек, чийне, калаш чечек, кӧкчечек. Аркалар ӧлӧҥчабында кӧйу ӧлӧҥиле сӱӱндирет, мында кулузын, пырей, комургай ӧлӧҥ, чайчечек ле о.ӧ. Кажы ла эм ӧлӧҥди јууйтан бойыныҥ ӧйи бар. Балузын, кылбыш, кызыл тазыл, алтын тазыл кижиге эм болуп, тузазын јетирет. Јердиҥ јиилеги, уйкӧс, бороҥот, кызылгат, тийиҥкат, чычырана, кӧккат. карагат ла башка-башка укту аламалар, груша ла сливалар ӧзӧт.

 Јери ле јолдоры 
Јуртта 89 ором: Хоккейдиҥ, Эрмендӱ, Майманыҥ, Шолоховтыҥ, Кӱнет, Олимпийский ле о.ӧ.
Јурт Улалу — Артыбаш деп јолдо турат.

 Тӱӱкизи 
1863 јылда мында монашкалардыҥ бирлиги бар деп бичилген. 1881 јылда Николай Улалинский деп кудайдыҥ кижизи ӱй улустыҥ миссионер монастырьин ачкан. Олордыҥ тоозында алтай бичиичи ле священник М. В. Чевалковтыҥ эки кызы болгон. Бу монастырь Алтай ичинде христиан јаҥныҥ тӧс јери болгон. 200-теҥ артык ӱй улус ла бир он-јирме кире балдар болгон бу монастырьда. Агару Николайдыҥ иконазына мӱргӱӱрге јыл туркунына 5 муҥнаҥ артык кижи келип баратан. 20 чактыҥ бажында мында эки јаан храм тудулган, бирӱзи кирпичтеҥ эдилген. Ол тушта тудулган храм болгон тураларда эмдиге јетире (СИЗО) шылуу эдер јер иштейт. 1922 јылдаҥ ала Кызыл-Ӧзӧк јурт ӧзӱп баштаган.
1920 јылдыҥ тулаан айында Николаевский (Улалинский) женский миссионерский монастырдыҥ јерлериниҥ конфискациязы болуп, бого крестьяндар келген.

 Эл-јон 

 Ук-калыктары 
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 3199 кижи болгон, олордыҥ 85 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России»..

 Инфраструктуразы 
 јурт јеезениҥ администрациязы;
 орто ӱредӱлӱ школ;
 баштамы школ;
 балдардыҥ туразы;
 культура байзыҥы;
 библиотека;
 стадион;
 пекарня;
 магазин;
 јылкы ӱредер, јарыш ӧдӧр јер (ипподром);
 Агашээлем (лесхоз);
 пилорама;
 АЗС;
 кӧӧликтер јазаар јер;
 конор тура;
 ашкана;
 СИЗО, катуныҥ јери.

 Экономиказы 
Агашээлем (лесхоз). Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Маала ажын отургызары. Балык ӧскӱрер. Мал азыраары. Агашла иштеери, агашкезимдер. Туризм.

 Кереестер 

 Тӱӱкилик 
Ада-тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (109)

 Археологиялык 

 Ар-бӱткендик 
 Байлу туу Чаптыган (45);
 Кызыл-Ӧзӧктиҥ аржаны (48).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичиктеОйношев В. П., Урбанова С. Е. Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013..

 Јуруктардыҥ кӧмзӧзи 

 Јарлу улузы 
 Окулич-Казарина Л. В. (01.03.1896 — 08.09.1959) — селекционер-билимчи, кой ло эчкиниҥ угын јарандырар билим-шиҥжӱ ишти Ойротский опытный зональный станцияда ӧткӱрген (ЗОС) (1937—1941). РФ-ныҥ Тергеелик сыйыныҥ билим ле техникада лауреады, эчкилердиҥ јаҥы угын тапкан билим ижи ӱчӱн алтын медальла кайралдаткан () . Кызыл-Ӧзӧктӧ бир ором оныҥ адыла адалганОкулич-Казарина Л. В..

 Ајарулар 

 Тайантылар 

Категория:Майма аймактыҥ јурттары
Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери
Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле