Кош-Агаш
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
 |русское название         = Кош-Агаш
 |оригинальное название    = {{lang-ru|}}Кош-Агач
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = 
 |lat_deg = 49 |lat_min = 59 |lat_sec = 33
  |lon_deg = 88 |lon_min = 39 |lon_sec = 49
  |CoordAddon = type:city_region:RU
  |CoordScale = 20000
 |размер карты региона     = 
 |размер карты района      = 
 |регион                   = Алтай Республика
 |регион в таблице         = Алтай Республика
 |район                    = Кош-Агаш аймак
 |район в таблице          = Кош-Агаш аймак{{!}}Кош-Агаш  
|вид поселения            = Јурт јеезе
| поселение                = Кош-Агаштыҥ јурт јеезези
 | поселение в таблице      = Кош-Агаштыҥ јурт јеезези {{!}}Кош-Агаштыҥ  
|внутреннее деление       = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         = 1747<ref name="Высота н/у моря"/>
|климат                   = кезем-континентал
| население                = {{Эл-јонныҥ тоозы|Кош-Агач  |тс}}
| год переписи             = {{Эл-јонныҥ тоозы|Кош-Агач  |г}} 
  |плотность               = 
  |агломерация             = 
  |национальный состав     =  [[алтайлар]], <br>[[казактар]], [[орустар]] ла о.ӧ.
  |конфессиональный состав = [[православные]], [[мусульмане]], [[шаманисты]]
  |этнохороним             = 
 |почтовый индекс          = 649786   
 |почтовые индексы         = 
 |телефонный код           = 38845
 |цифровой идентификатор   =  
 |цифровой идентификатор 2   =
|цифровой идентификатор 3   =   
 |категория в Commons      =
 |сайт                     = 
}}
'''Кош-Агаш''', '''Кӧжӧӧ-Агаш'''<ref name="Топонимика Республики Алтай. Книга 10. Кош-Агачский район. Редколлегия: канд. ист. наук Н.  В.  Екеев... Стр. 41.">[https://niialt.ru/attachments/article/704/1_20230501-tra-kn-10-kosh-agach-rajon.pdf Топонимика Республики Алтай. Книга 10. Кош-Агачский район. Редколлегия: канд. ист. наук Н.  В.  Екеев... Стр. 41.]</ref> ({{Lang-ru|Кош-Агач}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кош-Агаш аймак|Кош-Агаш аймагында]] [[Кош-Агаштыҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

== Этимологиязы ==
Алтай сӧстӧрдӧҥ "кӧжӧӧ" ла "агаш" - {{Lang-ru|занавес из деревьев}}<ref name="Топонимика Республики Алтай. Книга 10. Кош-Агачский район. Редколлегия: канд. ист. наук Н.  В.  Екеев... Стр. 41.">[https://niialt.ru/attachments/article/704/1_20230501-tra-kn-10-kosh-agach-rajon.pdf Топонимика Республики Алтай. Книга 10. Кош-Агачский район. Редколлегия: канд. ист. наук Н.  В.  Екеев... Стр. 41.]</ref>.

Ӧскӧ вариант бар: Кош-Агаш - коштогон агаш, коштой агаш, {{Lang-ru|пара деревьев}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Эре-Чуйдыҥ чӧлинде турат. Сайлугемниҥ, Ак-Туруныҥ, Кӧкӧрӱниҥ, Ирбистӱниҥ ыйык сындарына курчаткан турат. [[Чуй (Кадынныҥ кош суузы)|Чуйдыҥ суузына]] кӧп суулар кирет. [[Чуйдыҥ чӧли|Чуйдыҥ]] элбек чӧлинде кӧп тоолу кӧлдор бар. Састалган да јерлер кӧп, јердиҥ кыртыжы кышкыда тыҥыда тоҥот. Бийик сын-тайгаларда тоштоҥ кайылып бӱткен кӧлдор база кӧп. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ ӧрӧлӧгӧн сайын тайга ташта тепсеҥдер, таскылдар (плато) кӧптӧйт. Тайгаларда јолдор до кату. [[Чуйдыҥ чӧли]]н тӱндӱктеҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар федерал учурлу трак Калка јерине јетире барып јат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1747 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/4363/kosh-agach.html Кош-Агач]</ref>.

=== Климады ===
Климады кезем-континентал. Кышкыда тыҥ сооктор болот. Бир коноктыҥ туркунына ай-кӱн кенейте солунып турар, кейдиҥ температуразы, кумакту салкын куйун, ӧткӱре изӱ болук кызыдар, чӱрче ле соой берер. Калка јанынаҥ куру чӧлдӧрдӧҥ келген какшак салкындар кейди ле јердиҥ кыртыжын откӱре кургак эдет. Алтайда эҥ ле соок, јут-чыгы ас јер ол [[Кош-Агаш аймак]]. Ортојылдык температура −6,7 °С, тыҥыда соогы −62 °С, эҥ ле изӱ +31 °С, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 150 мм, салкынныҥ орто кеми 1,8 м/с, бир јылда салкындак кӱндердеҥ (15 м/с тӱрген) 10,8 кӱн. Кыш 7 айдыҥ туркунына болот. Јердиҥ кыртыжыныҥ алдында мӧҥкӱлик тош јадат.

=== Аҥ-куштары ===
Тайга сындары аҥдык, Сайлугемниҥ , Актуруныҥ тайгалары. [[Алтай деп корулу јер|Алтайдыҥ корулу јери]] ирбис, кочкор, аргали, архар, тооргы, тӱндӱктиҥ аҥы ла о.ӧ. Бу аҥдар ончозы [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] «Кызыл бичигине»<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>. кирген. Айу, марал, бӧрӱ, элик, тӱлкӱ, јеекен, борсык, јоонмойын, суузар, албаа, сарас, кӧрӱк текши таркаган Ӧзӧк ичинде [[Чуйдыҥ чӧли]]нде оок аҥдардаҥ тарбаган, ӧркӧ, чычкан, сыгырган бар. Кӧп тоолу кӧлдоргӧ кеткин куштар уйа базат: турна, кас, ӧртӧк, суугуш, куу о.ӧ. јӱзӱн-јӱӱр тоозы ас куштар база «Кызыл бичикте» . Куштардаҥ «Кызыл бичикте»: тас, боро ылаачын, шоҥкор, јоло, турна. Чӧлдӧ јӱрер тегин куштардаҥ каргаа, саҥыскан, кускун, кӱӱле, талеҥко, јелечи, јалбагай, кӧктӧш, кызылтӧш лӧ о.ӧ.<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>.

=== Ӧзӱмдери ===
Аймакта ӧзӱмдер беш кӱрее (пояс)сайын ӧзӧт. Талайдыҥ кеминеҥ бийиктеген сайын чӧлдиҥ ӧлӧҥдӧри, агашту пояс, корумдар алды (подгольцовый), гольцовый, нивальный. Чӧлдӧ кулузын, лишайник, тайалар, кезик ле јерде кыскачак тал, кыйгак ӧлӧҥ лӧ тегенектӱ тайалар, јыду марга, кӧлдӧр јакалай тростник, каргана, чычрана, василиск, володушка<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>.

Койу агашту аркалар јокко јуук, кезик ле јерде тыт агаш аламык (парковый тип) ӧзӧт. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2000-3200 метр киреде тундраныҥ ӧзӱмдери: тайалар, јыралар, тӱндӱк кыскачак кайыҥ, бийиктеген сайын ӧзӱмдердиҥ эндемиктери (база кайда да ӧспӧй турган ӧзӱмдер)кӧптӧйт. Таш ортозында Кызыл бичикке кирген алтын тазыл (тӧртјалбракту ла соок родиолы) јайа ӧзӧт<ref name="Кр книга  растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
[[Файл:Петропавловская Церковь в Кош-Агаче (1911).jpg|250px|мини|справа|Петропавловская Церковь в Кош-Агаче (1911)]]
Јуртта 141 ором: 141, јаан јурттардыҥ бирӱзи.
Јурт Р256 темдектӱ [[Чуйдыҥ трагы]] деп федерал учурлу кӧӧлик јолдыҥ 889,7-чи километринде турат.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Кош-Агаш јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  460 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||  540 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4300 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 889,7 км-деҥ || 0 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1801 јылда тӧзӧлгӧн. Чуйдыҥ экинчи волостиниҥ јайзаҥы Семен Јулуковто 1897 јылдарда 800 јуук соок тумчукту мал, 1200 јылкы мал, марал аҥныҥ јаан ӱӱри бар болгон. Орус којойымдарга јӱк ле торбокторды 400—500 тын тоозыла садып турган болгон. Калка-монголдыҥ гран-кыйузына јерлери јуук болуп, озодоҥ бери саду кӧнӱ барып јат. Монгол товарларды таҥынаҥ аргачылар Кош-Агашка экелип, базарларда, магазиндерде садат.

== Эл-јон ==
{{Эл-јонныҥ тоозы|Кош-Агач | Столбцов=17}}
[[Файл:Алтай. - Караван вьючных верблюдов в урочище Кош-Агач.jpg|280px|мини|справа|Алтай. Караван вьючных верблюдов в урочище Кош-Агач]]
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Кош-Агач | график}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта [[телеҥиттер]], [[алтайлар]], [[казактар]], [[орустар]] ла оноҥ до ӧскӧ калыктар јуртайт.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* Кош-Агаш аймактыҥ ла јурт јеезениҥ администрациялары;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* баштамы школ;
* аймактыҥ библиотеказы;
* культура байзыҥы;
* музей;
* мечет;
* стадион;
* аймактыҥ эмчилиги;
* почта;
* ашкана;
* кӧӧликтер јепсеер јер;
* саду ӧткӱрер јер;
* конор тур;а
* АЗС.
</div>

== Экономиказы ==
Мал азыраары. Крестьян-фермер ээлемдер. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Таҥынаҥ аргачылар.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* В. И. Ленинниҥ бюсти (Советский ором, 65 А)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610030738 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605262783 }}</ref>;
* Чекист-пограничниктердиҥ карындаштык мӧҥкӱзи (Јараттай ором, 17 А)<ref name="Памятники"/><ref name="Памятники список"/>;
* Мемориал «Кем де ундылбаган, не де ундылбаган» (1975 ј., Кыйулу ором, 3В)<ref name="Памятники"/><ref name="Памятники список"/>;
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына обелиск (2342)<ref name="Памятники"/><ref name="Памятники список"/>.

=== Археологиялык ===

=== Ар-бӱткендик ===
* Кош-Агаштыҥ јурт јеезезиниҥ јерлеринде тӱӱкилик табынтыларлу обьекттер кӧп;
* Тагыл — мӱргӱӱл ӧткӱрер јер. Кош-Агаш ла [[Ортолык]] јурттардыҥ ортозында (2207)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Ак-Кобы ӧзӧктӧ Кош-Агаштаҥ 35 км тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар [[Бар-Бургазы (суу)|Бар-Бургазы сууныҥ]] сол јарадында јебрен руникалык бичиктер (1805)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Кош-Агаштыҥ герой пограничниктериниҥ карындаштык мӧҥкӱзи, гражданский јууда корогондордыҥ карындаштык-мӧҥкӱзи (1913,1914)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Эре-Чуйдыҥ чӧлинде Јаҥыс-Тӧбӧ кырдыҥ бажында Кош-Агаштаҥ 10-12 км тӱштӱктей јерде јебрен тӱрк бичиктер (2045)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Кош-Агаштаҥ тӱштӱк-кӱнбадыштай 100 км кире јерде Јуҥмалуныҥ аржаны (2073)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Јуҥмалуныҥ аржаны јаар барјаткан јолдо байлу јер (2203)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Смоленская застава јаар Кош-Агаштаҥ барјатса байлу јер (2202)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Ӱӱле. Байлу јер. Кош-Агаш ла Јуҥмалуныҥ ортозында боочыда (2204)<ref name="Ойношев свод"/>.
* Сартакпайдыҥ тажы. Байлу јер. Кош-Агаш ла [[Кӧкӧрӱ|Кӧкӧрӱниҥ]] ортозында, Кызыл-Шыҥ ла Јӱстыт суулардыҥ бириккенинде (2200)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Абайым Боом. Каан кызыныҥ мӧҥкӱзи. Јӱстыт ла Кызыл-Шыҥ суулардыҥ белтиринде (2201)<ref name="Ойношев свод"/>;
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
<gallery class="center" perrow=6 widths="180px" heights="150px">
File:Кош-Агач - panoramio.jpg|Кош-Агаш
File:Кош-Агач - panoramio (2).jpg|Кош-Агаш
File:Вид на Чую и Чуйский тракт со скал у Ак-Бома.jpg| Ак-Боомныҥ кайазынаҥ [[Чуй (Кадынныҥ кош суузы)|Чуйдыҥ суузын]] кӧрзӧ
File:Утро ясное.jpg| Эртендире айаста 
File:Larch in the valley of the river yustid 01.jpg| Кам тыт
File:Petroglyphs on the Jalgiztobe hill, Kosh Agach district, Altai Republic, Russia.jpg|Кош-Агаш.Ташта јурамалдар. Јаҥыстӧбӧ деп тӧҥдӧ
File:Кош-Агач.JPG| Кӱнниҥ кӱчиле иштеер электростанция
File:Обо в Горном Алтае.jpg|Обо таш. Алтайда.
</gallery>

== Јарлу улузы ==
* [[Тозыяков, Александр Александрович|Тозыяков А. А.]](23.02.1937—14.11.1995) — ӱредӱчи, кӱӱчӱмдеечи, музыкант, Горно-Алтайский педагогический училище ле Барнаулда кӱӱлик училищени божоткон. 1975 јылдаҥ ала кӱӱлик школдо иштеген, кӧп кожоҥдордыҥ авторы, Культурада Россия Федерацияныҥ нерелӱ ишчизи<ref>Тозыяков А. А.[https://visit-altairepublic.ru/o-respublike-altay/den-v-istori/fevral/rodilsya-aleksandr-aleksandrovich-tozyyakov-izvestnyy-deyatel-kultury-gornogo-altaya-kompozitor-muzy/]</ref>.

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [https://mokoshagach.ru/ Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»]
{{Тыш тайантылар}}


{{Кош-Агаш аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Кош-Агаш аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]
Кош-Агаш, Кӧжӧӧ-АгашТопонимика Республики Алтай. Книга 10. Кош-Агачский район. Редколлегия: канд. ист. наук Н.  В.  Екеев... Стр. 41. () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында Кош-Агаштыҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

 Этимологиязы 
Алтай сӧстӧрдӧҥ "кӧжӧӧ" ла "агаш" - Топонимика Республики Алтай. Книга 10. Кош-Агачский район. Редколлегия: канд. ист. наук Н.  В.  Екеев... Стр. 41..

Ӧскӧ вариант бар: Кош-Агаш - коштогон агаш, коштой агаш, .

 Физико-географиялык темдектери 

 Географиязы 
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Эре-Чуйдыҥ чӧлинде турат. Сайлугемниҥ, Ак-Туруныҥ, Кӧкӧрӱниҥ, Ирбистӱниҥ ыйык сындарына курчаткан турат. Чуйдыҥ суузына кӧп суулар кирет. Чуйдыҥ элбек чӧлинде кӧп тоолу кӧлдор бар. Састалган да јерлер кӧп, јердиҥ кыртыжы кышкыда тыҥыда тоҥот. Бийик сын-тайгаларда тоштоҥ кайылып бӱткен кӧлдор база кӧп. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ ӧрӧлӧгӧн сайын тайга ташта тепсеҥдер, таскылдар (плато) кӧптӧйт. Тайгаларда јолдор до кату. Чуйдыҥ чӧлин тӱндӱктеҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар федерал учурлу трак Калка јерине јетире барып јат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1747 метрге бийикКош-Агач.

 Климады 
Климады кезем-континентал. Кышкыда тыҥ сооктор болот. Бир коноктыҥ туркунына ай-кӱн кенейте солунып турар, кейдиҥ температуразы, кумакту салкын куйун, ӧткӱре изӱ болук кызыдар, чӱрче ле соой берер. Калка јанынаҥ куру чӧлдӧрдӧҥ келген какшак салкындар кейди ле јердиҥ кыртыжын откӱре кургак эдет. Алтайда эҥ ле соок, јут-чыгы ас јер ол Кош-Агаш аймак. Ортојылдык температура −6,7 °С, тыҥыда соогы −62 °С, эҥ ле изӱ +31 °С, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 150 мм, салкынныҥ орто кеми 1,8 м/с, бир јылда салкындак кӱндердеҥ (15 м/с тӱрген) 10,8 кӱн. Кыш 7 айдыҥ туркунына болот. Јердиҥ кыртыжыныҥ алдында мӧҥкӱлик тош јадат.

 Аҥ-куштары 
Тайга сындары аҥдык, Сайлугемниҥ , Актуруныҥ тайгалары. Алтайдыҥ корулу јери ирбис, кочкор, аргали, архар, тооргы, тӱндӱктиҥ аҥы ла о.ӧ. Бу аҥдар ончозы Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» Красная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный. кирген. Айу, марал, бӧрӱ, элик, тӱлкӱ, јеекен, борсык, јоонмойын, суузар, албаа, сарас, кӧрӱк текши таркаган Ӧзӧк ичинде Чуйдыҥ чӧлинде оок аҥдардаҥ тарбаган, ӧркӧ, чычкан, сыгырган бар. Кӧп тоолу кӧлдоргӧ кеткин куштар уйа базат: турна, кас, ӧртӧк, суугуш, куу о.ӧ. јӱзӱн-јӱӱр тоозы ас куштар база «Кызыл бичикте» . Куштардаҥ «Кызыл бичикте»: тас, боро ылаачын, шоҥкор, јоло, турна. Чӧлдӧ јӱрер тегин куштардаҥ каргаа, саҥыскан, кускун, кӱӱле, талеҥко, јелечи, јалбагай, кӧктӧш, кызылтӧш лӧ о.ӧ.Торбоков Т. Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.

 Ӧзӱмдери 
Аймакта ӧзӱмдер беш кӱрее (пояс)сайын ӧзӧт. Талайдыҥ кеминеҥ бийиктеген сайын чӧлдиҥ ӧлӧҥдӧри, агашту пояс, корумдар алды (подгольцовый), гольцовый, нивальный. Чӧлдӧ кулузын, лишайник, тайалар, кезик ле јерде кыскачак тал, кыйгак ӧлӧҥ лӧ тегенектӱ тайалар, јыду марга, кӧлдӧр јакалай тростник, каргана, чычрана, василиск, володушкаТорбоков Т. Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020..

Койу агашту аркалар јокко јуук, кезик ле јерде тыт агаш аламык (парковый тип) ӧзӧт. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2000-3200 метр киреде тундраныҥ ӧзӱмдери: тайалар, јыралар, тӱндӱк кыскачак кайыҥ, бийиктеген сайын ӧзӱмдердиҥ эндемиктери (база кайда да ӧспӧй турган ӧзӱмдер)кӧптӧйт. Таш ортозында Кызыл бичикке кирген алтын тазыл (тӧртјалбракту ла соок родиолы) јайа ӧзӧт Красная книга Республики Алтай: растения / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный.

 Јери ле јолдоры 
250px|мини|справа|Петропавловская Церковь в Кош-Агаче (1911)
Јуртта 141 ором: 141, јаан јурттардыҥ бирӱзи.
Јурт Р256 темдектӱ Чуйдыҥ трагы деп федерал учурлу кӧӧлик јолдыҥ 889,7-чи километринде турат.
Кош-Агаш јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире  Республикан тӧс кала Улалу   460 км  Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы   540 км  Тергеениҥ тӧс калазы Москва  4300 км  Чуйдыҥ трагы (Р-256) 889,7 км-деҥ  0 км

 Тӱӱкизи 
Јурт 1801 јылда тӧзӧлгӧн. Чуйдыҥ экинчи волостиниҥ јайзаҥы Семен Јулуковто 1897 јылдарда 800 јуук соок тумчукту мал, 1200 јылкы мал, марал аҥныҥ јаан ӱӱри бар болгон. Орус којойымдарга јӱк ле торбокторды 400—500 тын тоозыла садып турган болгон. Калка-монголдыҥ гран-кыйузына јерлери јуук болуп, озодоҥ бери саду кӧнӱ барып јат. Монгол товарларды таҥынаҥ аргачылар Кош-Агашка экелип, базарларда, магазиндерде садат.

 Эл-јон 

280px|мини|справа|Алтай. Караван вьючных верблюдов в урочище Кош-Агач

 Ук-калыктары 
Јуртта телеҥиттер, алтайлар, казактар, орустар ла оноҥ до ӧскӧ калыктар јуртайт.

 Инфраструктуразы 
 Кош-Агаш аймактыҥ ла јурт јеезениҥ администрациялары;
 орто ӱредӱлӱ школ;
 баштамы школ;
 аймактыҥ библиотеказы;
 культура байзыҥы;
 музей;
 мечет;
 стадион;
 аймактыҥ эмчилиги;
 почта;
 ашкана;
 кӧӧликтер јепсеер јер;
 саду ӧткӱрер јер;
 конор тур;а
 АЗС.

 Экономиказы 
Мал азыраары. Крестьян-фермер ээлемдер. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Таҥынаҥ аргачылар.

 Кереестер 

 Тӱӱкилик 
 В. И. Ленинниҥ бюсти (Советский ором, 65 А);
 Чекист-пограничниктердиҥ карындаштык мӧҥкӱзи (Јараттай ором, 17 А);
 Мемориал «Кем де ундылбаган, не де ундылбаган» (1975 ј., Кыйулу ором, 3В);
 Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына обелиск (2342).

 Археологиялык 

 Ар-бӱткендик 
 Кош-Агаштыҥ јурт јеезезиниҥ јерлеринде тӱӱкилик табынтыларлу обьекттер кӧп;
 Тагыл — мӱргӱӱл ӧткӱрер јер. Кош-Агаш ла Ортолык јурттардыҥ ортозында (2207);
 Ак-Кобы ӧзӧктӧ Кош-Агаштаҥ 35 км тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар Бар-Бургазы сууныҥ сол јарадында јебрен руникалык бичиктер (1805);
 Кош-Агаштыҥ герой пограничниктериниҥ карындаштык мӧҥкӱзи, гражданский јууда корогондордыҥ карындаштык-мӧҥкӱзи (1913,1914);
 Эре-Чуйдыҥ чӧлинде Јаҥыс-Тӧбӧ кырдыҥ бажында Кош-Агаштаҥ 10-12 км тӱштӱктей јерде јебрен тӱрк бичиктер (2045);
 Кош-Агаштаҥ тӱштӱк-кӱнбадыштай 100 км кире јерде Јуҥмалуныҥ аржаны (2073);
 Јуҥмалуныҥ аржаны јаар барјаткан јолдо байлу јер (2203);
 Смоленская застава јаар Кош-Агаштаҥ барјатса байлу јер (2202);
 Ӱӱле. Байлу јер. Кош-Агаш ла Јуҥмалуныҥ ортозында боочыда (2204).
 Сартакпайдыҥ тажы. Байлу јер. Кош-Агаш ла Кӧкӧрӱниҥ ортозында, Кызыл-Шыҥ ла Јӱстыт суулардыҥ бириккенинде (2200);
 Абайым Боом. Каан кызыныҥ мӧҥкӱзи. Јӱстыт ла Кызыл-Шыҥ суулардыҥ белтиринде (2201);
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичиктеОйношев В. П., Урбанова С. Е. Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013..

 Јуруктардыҥ кӧмзӧзи 

 Јарлу улузы 
 Тозыяков А. А.(23.02.1937—14.11.1995) — ӱредӱчи, кӱӱчӱмдеечи, музыкант, Горно-Алтайский педагогический училище ле Барнаулда кӱӱлик училищени божоткон. 1975 јылдаҥ ала кӱӱлик школдо иштеген, кӧп кожоҥдордыҥ авторы, Культурада Россия Федерацияныҥ нерелӱ ишчизиТозыяков А. А..

 Ајарулар 

 Тайантылар 
 Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»

Категория:Кош-Агаш аймактыҥ јурттары
Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери
Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле