Абай (Кӧксу-Оозы аймак)
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
 |русское название         = Абай (Кӧксу-Оозы аймак)
 |оригинальное название    = {{lang-ru|}}Абай
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
| изображение             = 
 | описание изображения    = 
 |lat_deg = 50.433294
  |lon_deg =85.055456
  |CoordAddon = 
  |CoordScale = 
 |размер карты региона     = 
 |размер карты района      = 
 |регион                   = Алтай Республика
 |регион в таблице         = Алтай Республика
 |район                    = Кӧксу-Оозы аймак
 |район в таблице          = Кӧксу-Оозы аймак{{!}}Кӧксу-Оозы  
|вид поселения            = Јурт јеезе
| поселение                = Амырдыҥ јурт јеезези
 | поселение в таблице      = Амырдыҥ јурт јеезези {{!}}Амырдыҥ  
|внутреннее деление       = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         = 1270<ref name="Высота н/у моря"/>
|климат                   = орто-континентал
| население                = {{Эл-јонныҥ тоозы|Абай (Республика Алтай) |тс}}
| год переписи             = {{Эл-јонныҥ тоозы|Абай (Республика Алтай) |г}} 
  |плотность               = 
  |агломерация             = 
  |национальный состав     =  [[орустар]] 34%, [[алтайлар]] 64%<ref name="Коряков"/>
  |конфессиональный состав = 
  |этнохороним             = 
 |почтовый индекс          =    
 |почтовые индексы         = 
 |телефонный код           = 38841
 |цифровой идентификатор   =  
 |цифровой идентификатор 2   =
|цифровой идентификатор 3   =   
 |категория в Commons      =
 |сайт                     = 
}}
'''Абай''' ({{Lang-ru|Абай}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кӧксу-Оозы аймак|Кӧксу-Оозы аймагында]] [[Амырдыҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Абай {{Lang-ru|дядя (брат отца)}}<ref>{{Cite web |title=Инструкция по русской передаче географических названий Горно-Алтайской автономной области / Сост. Г. И. Донидзе; Ред. Г. П. Бондарук. — М.: Наука, 1977. — С. 25. — 400 экз. |url=https://rosreestr.gov.ru/upload/Doc/21-upr/%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%BE-%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B9%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210202030340/https://rosreestr.gov.ru/upload/Doc/21-upr/%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%BE-%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B9%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.pdf |archivedate=1612235020 |deadlink=yes |accessdate=1613224969 }}</ref><ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = 80,236 |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱштӱк-кӱнбадыш јанында, [[Абайдыҥ чӧли]]нде, Теректиниҥ, Тӧгӧриктиҥ сындарыныҥ эдегинде, [[Абай (суу)|Абайдыҥ]] суузыныҥ јарадында турат. [[Абай (суу)|Абайдыҥ]] суузы Кӧк-Суу (Кадынныҥ кош суузы) кирерде, Кӧк-Суу Кадынга кожулат. Айбайдыҥ суузыныҥ тереҥи 1 −1,5 метр, јалбагы 3 метрдеҥ 6-га једет, јараттары кайыр эмес. Тоштыҥ кардыҥ кайылган суузы ла јаймырлар Абайдыҥ суузын толтырат. Јаскыда кандык айдыҥ ортозы киреде суу кӧдӱрилип баштайт, май айда суу тыҥыда јаанап јат<ref name="Генплан с.Абай">[https://амурское-адм.рф/dokumenty/generalnyy-plan/ Материалы по обоснованию Генерального плана села Абай Амурского сельского поселения Усть-Коксинского района Республики Алтай]</ref>. [[Абайдыҥ чӧли|Абайдыҥ чӧлиниҥ]] узуны 25 км, тууразы 6 км, агаш ӧспӧйт. [[Јӱс Тыт|Јӱс-Тыт]] јуртка јетире 15 км. Суузыныҥ сол јарады тӱп-тӱс, аш салар кыраларлу, телкем одорлу, оҥ јарадында, састалган јерде, малга азырал ӧлӧҥ чабылат.
Јердиҥ рельефи тӱс.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1270 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/857/abay.html Абай]</ref>.

Аймактыҥ јерлери солун ла јараш<ref name="Генплан с.Абай"/>. [[Кӧксу-Оозы аймак]]та Кадын-Бажыныҥ, Актайганыҥ тайга-сындары талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1300 — 3300 метрге бийик, Ӱч-Сӱмер дезе 4506 метр, Сибирде эҥ бийик кыр.

Мында сӱреен кӧп суулар ла суучактар [[Кадын]]га келип кирет. Кадын-Бажыныҥ мӧҥкӱ-тошторынаҥ кӧп кӧлдӧр табылган. Мында Сибирде эҥ ле јаан јер бӱркеген мӧҥкӱ-тоштор јадат. Кӱнчыгыш јаар мӧҥкӱ-тоштор там ла калыҥжып, јаанап барат. Бийик сындар альпий бӱдӱмду тепсеҥдерлӱ, каскак кырларлу, карлу ла тошту.

=== Климады ===
Абай јурттыҥ климады<ref name="Генплан с.Абай"/> орто-континентал, кырлаҥ ла ойык јерде торт башкаланып јат. Климат соок кыжыла, тыҥ салкын-шуурганыла, кӱс-јаста да тоҥырып ийериле, изӱ јайыла аҥыланат.

Кейдиҥ ортојылдык температуразы 1,9 °C. Эҥ ле соок ай — ол чаган, бир конокто кейдиҥ орто температуразы −23,3 °C, сыраҥай ла соогы — 56 °C. Эҥ ле изӱ ортоайлык температура јаан изӱ айда болот:
15,4 °C ла 34 °C. 95 ле соок јок кӱн болот.
Јыл ичинде јердиҥ ӱстиниҥ температуразы — 10 °C, эҥ бийик ле эҥ јабыс температуралар јаан изӱ айда (60 °C) ла чаган айда (- 60 °C). Јердиҥ кыртыжыныҥ тоҥгоныныҥ тереҥи 1,9 м — 2,3 м. Јыл туркунына 517 мм јут-чык тӱжет, ол тоодо 416 мм јылу ӧйдӧ лӧ 101 мм јылдыҥ соок ӧйинде. Баштапкы кар ортокӱндик температура 0 °C болгон кийнинеҥ бир 3-9 конок ӧдӧлӧ, тӱжет. Ӱлӱрген айдыҥ бир 15 кирезинде тӱшсе, тулаан айдыҥ 22-чи кӱни киреде кайыла берет. Кардыҥ калыҥы кышкыда бир 26 см једип турат, а карда сууныҥ кеми 63 мм.

200 кӱн бир јылда салкындак болот. Кӱс-јас салкындар тыҥыйт, салкын јок айас кӱндер бир айда 5 — 10 ло болот. Шуургандар кӧп сабада кышкыда, ортоайлык салкынныҥ тӱргени 1,4 м/с ас болбойт, је тыҥыда соксо, салкынныҥ тӱргени 40 м/с кире бар. 4-х баллдаҥ тӱрген салкын (Бофорттыҥ международный шкалазы аайынча 8 м/с кӧп) ай сайын 2,52 % катап согот. Салкын кӧп сабада кӱнбадыштаҥ согот.

=== Аҥ-куштары ===
Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, марал, элик, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ, сыгырган, эрлен, корӱк ле о.ӧ. [[Талду (Кӧксу-Оозы аймак)|Талду]] — [[Карагай]] — Казахстанныҥ граны деп јолдо турат.
Мындый куштар јӱрет: тайаларда; тытту кайыҥду аламык ӧскӧн агаштарда — талаҥ-келеҥ, сыҥыранчы ({{lang-ru|щегол}}); бӧднӧ; кургак чӧлдӧ јолды экијандай; кара каргаа, саҥыскан — кыралар ла аламык агатардыҥ ортозында<ref name="Генплан с.Абай"/>.
Мындый аҥдар јӱрет: јалаҥныҥ ла аралдыҥ чычкандары, кичинек башту чычкан, айылдыҥ ла кыралардыҥ, јалаҥдардыҥ чычкандары, узун куйрукту ӧркӧ, кыраларда ла јалаҥдарда; сууныҥ чычканы — суулардыҥ јарадыла, састалган јерлерле; јеерен ле борозымак јеерен чычкандар ла кӧрӱктер карагайлу ла кайыҥду карагайлу аралдарда, оноҥ суу јараттай јӱргилейт<ref name="Генплан с.Абай"/>.

=== Ӧзӱмдери ===
Бийиктей кырларда кӧп сабазы тыт, чиби, јойгон, кайыҥ, тал, беле, каргана, агаш ӧзӧт<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>, суулардыҥ коолында јодро, тал, тайа, беле, ыргай, каргана, чычрана јайылган, элбек чӧл-јалаҥдарда мешке, јердиҥ јиилеги, уйкӧс, бороҥот, кызылгат, јодро. «Алтай Респубдиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер: кызыл тазыл, алтын тазыл, марал чечек<ref name="Кр книга  растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>. Сас јанында тайа, јыраа, тал, кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ.

Ӧзӱмдери бийик поястыйине келижет. Сындардыҥ бажында альпий тепсеҥдер ле бийиктей тундра.
Чӧл јерде чӧлдиҥ ӧзӱмдери таркаган. Кадын-Бажында јаан јерди бийиктей тундра ({{lang-ru|высокогорная тундра}}) туй алган. Кайкамчылу ла јӱзӱн-башка ӧзӱмдер мында климатлык айалгаларла колбулу, алдынаҥ ӧрӧ бийиктеген зоналар ӧзӱмиле башкаланып јат.
Мында 700-теҥ артык ӧзӱмдердиҥ 20-деҥ артыгы Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген. Кырбаштай мында алтын тазыл ({{lang-ru|золотой корень, родиола  розовая}}) кӧп јайылган<ref name="Генплан с.Абай"/>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јурттыҥ текши јери 90,6 га<ref name="Генплан с.Абай"/>. Мынаҥ 36,5 га јерде јон јадар туралар, 2 га јерде эл-јондык зона, 2,7 га јерде коммунал амбарлар ла производстволык тудумдар, 0,5 га јерде јолдор, 3,6 га јерде мал-ашка керектӱ тудумдар. Абай јурттыҥ сыны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 2 км 495 м, кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар 1 км 949 м<ref>[https://al.2rus.org/abay/karta/ Карта села Абай]</ref>. Јуртта 4 ором: Јараттай, Партизандардыҥ, Советский, Трактта<ref>[https://mapdata.ru/altay/ust-koksinskiy-rayon/selo-abay/ Онлайн-карта Республики Алтай с улицами и номерами домов.]</ref>. Јурттыҥ оромдорыныҥ текши узуны ла ээлемдерге јетире јолдордыҥ узуныла кожо 5,3 км. Јон јадар тудумдар<ref name="Генплан с.Абай"/> 5 тыс. м² болзо, улусты јадар јерле јеткилдегени кайда да 12,6 м². Улус јадар јерлер, таҥынаҥ јерлӱ јаҥыс кат агаш туралар (усадьба), јериниҥ кеми 2500-3000 м².

Ӧскӧ јурттарла колбу регионал учурлу јолло ӧдӧт. Јуртка једерге ӱч јол бар. «[[Кан-Оозы]] — [[Коксу-Оозы]]» деп јолло, «[[Тӱҥӱр (јурт)|Тӱҥӱр]] — Абай» деп јолло. Јурт регионал учурлу кӧӧлик јолдо турат «Туура јол Талду — Тӱҥӱр („Белуха“ деп ар-бӱткен парк)», идентификационный темдеги 84К-134, узуны 185,1<ref>[http://docs.cntd.ru/document/446686598/ Постановление Правительства Республики Алтай от 12.04.2018 N 107 «Об утверждении Перечня автомобильных дорог общего пользования регионального значения Республики Алтай и признании утратившими силу некоторых постановлений Правительства Республики Алтай»]</ref>. 2019 јылда Јеткер јок чыҥдыйы бийик јолдор деп национал проект аайынча Алтай Республика ичинде регионал јолдор јазаар иштер кӧндӱкти<ref>[https://www.gorno-altaisk.info/news/105391 Объемы ремонта дорог на Алтае вырастут втрое]</ref>.

{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Абай јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Амыр (Кӧксу-Оозы аймак)|Амыр]]|| 5 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Кӧксу-Оозы]] || 52 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 270 км, 340 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темирјолыныҥ вокзалы || 330 км, 360 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 514,5 км-деҥ ||190 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 610,8 км-деҥ ||160 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1828 јылда тӧзӧлгӧн. [[Абайдыҥ чӧли]]нде озодоҥ бери алтайлар јаткан. 1850 јылдаҥ ала бери орус улус кӧчип баштаган.
Кӧчкиндердеҥ Абайга эҥ ле озо Романовтор келген. Олордыҥ кийнинеҥ бого Поносовтор, Арляповтор, Шипулиндер келгендер.
Абайды айландыра заимкалар, хуторлор, кичинек јурттар кӧптӧй берген. Совет ӧйдӧ Абай ла Амыр, коштой турган јурттар бир совхозко кирген.

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Абай (Республика Алтай) |  Столбцов=9}}
Берилген таблицада кӧргӱзилген јылдарда улустыҥ тоозы астап баратканы иле кӧрӱнет.

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 436 кижи болгон, олордыҥ 34 % орустар, 64 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ туразы;
* эмчилик;
* јурттыҥ клубы;
* библиотека;
* магазин — 4;
* стадион;
* АЗС;
* пилорама;
* почта.
</div>

== Экономиказы ==
Јуртта јаан ээлемдер јок. Кӧп саба билелер таҥынаҥ ээлемдерлӱ. Јылкы мал ла аҥ азыраары. Туризм. СПК ПКЗ «Амурский», Сырозавод.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* Карындаштык мӧҥкӱ, граждан јууныҥ геройлорына (1922 г.)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1609554621 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Список-объектов-культурного-наследия.pdf |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231111081646/https://akin04.ru/ |archivedate=1699690606 |deadlink=yes |accessdate=1605360042 }}</ref>.

=== Археологиялык ===
* Јебрен корум (1490,1491)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Мӧҥкӱсалгыш (1558)<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Байлу туузы Ӱч-Сӱмер (1505)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Тоҥмок суу (..)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
* [http://ust-koksa-altay.ru/ Окылу сайт «Кӧксу-Оозы аймак»]
* [https://www.vtourisme.com/altaj/infrastruktura/respublika-altaj/spisok-sel/556-s-abaj/ Абай јурт]

{{Кӧксу-Оозы аймактыҥ јон јаткан јерлери}}


[[Категория:Кӧксу-Оозы аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]
Абай () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында Амырдыҥ јурт јеезезине кирет.

 Этимологиязы 
Абай .

 Физико-географиялык темдектери 

 Географиязы 
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш јанында, Абайдыҥ чӧлинде, Теректиниҥ, Тӧгӧриктиҥ сындарыныҥ эдегинде, Абайдыҥ суузыныҥ јарадында турат. Абайдыҥ суузы Кӧк-Суу (Кадынныҥ кош суузы) кирерде, Кӧк-Суу Кадынга кожулат. Айбайдыҥ суузыныҥ тереҥи 1 −1,5 метр, јалбагы 3 метрдеҥ 6-га једет, јараттары кайыр эмес. Тоштыҥ кардыҥ кайылган суузы ла јаймырлар Абайдыҥ суузын толтырат. Јаскыда кандык айдыҥ ортозы киреде суу кӧдӱрилип баштайт, май айда суу тыҥыда јаанап јатМатериалы по обоснованию Генерального плана села Абай Амурского сельского поселения Усть-Коксинского района Республики Алтай. Абайдыҥ чӧлиниҥ узуны 25 км, тууразы 6 км, агаш ӧспӧйт. Јӱс-Тыт јуртка јетире 15 км. Суузыныҥ сол јарады тӱп-тӱс, аш салар кыраларлу, телкем одорлу, оҥ јарадында, састалган јерде, малга азырал ӧлӧҥ чабылат.
Јердиҥ рельефи тӱс.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1270 метрге бийикАбай.

Аймактыҥ јерлери солун ла јараш. Кӧксу-Оозы аймакта Кадын-Бажыныҥ, Актайганыҥ тайга-сындары талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1300 — 3300 метрге бийик, Ӱч-Сӱмер дезе 4506 метр, Сибирде эҥ бийик кыр.

Мында сӱреен кӧп суулар ла суучактар Кадынга келип кирет. Кадын-Бажыныҥ мӧҥкӱ-тошторынаҥ кӧп кӧлдӧр табылган. Мында Сибирде эҥ ле јаан јер бӱркеген мӧҥкӱ-тоштор јадат. Кӱнчыгыш јаар мӧҥкӱ-тоштор там ла калыҥжып, јаанап барат. Бийик сындар альпий бӱдӱмду тепсеҥдерлӱ, каскак кырларлу, карлу ла тошту.

 Климады 
Абай јурттыҥ климады орто-континентал, кырлаҥ ла ойык јерде торт башкаланып јат. Климат соок кыжыла, тыҥ салкын-шуурганыла, кӱс-јаста да тоҥырып ийериле, изӱ јайыла аҥыланат.

Кейдиҥ ортојылдык температуразы 1,9 °C. Эҥ ле соок ай — ол чаган, бир конокто кейдиҥ орто температуразы −23,3 °C, сыраҥай ла соогы — 56 °C. Эҥ ле изӱ ортоайлык температура јаан изӱ айда болот:
15,4 °C ла 34 °C. 95 ле соок јок кӱн болот.
Јыл ичинде јердиҥ ӱстиниҥ температуразы — 10 °C, эҥ бийик ле эҥ јабыс температуралар јаан изӱ айда (60 °C) ла чаган айда (- 60 °C). Јердиҥ кыртыжыныҥ тоҥгоныныҥ тереҥи 1,9 м — 2,3 м. Јыл туркунына 517 мм јут-чык тӱжет, ол тоодо 416 мм јылу ӧйдӧ лӧ 101 мм јылдыҥ соок ӧйинде. Баштапкы кар ортокӱндик температура 0 °C болгон кийнинеҥ бир 3-9 конок ӧдӧлӧ, тӱжет. Ӱлӱрген айдыҥ бир 15 кирезинде тӱшсе, тулаан айдыҥ 22-чи кӱни киреде кайыла берет. Кардыҥ калыҥы кышкыда бир 26 см једип турат, а карда сууныҥ кеми 63 мм.

200 кӱн бир јылда салкындак болот. Кӱс-јас салкындар тыҥыйт, салкын јок айас кӱндер бир айда 5 — 10 ло болот. Шуургандар кӧп сабада кышкыда, ортоайлык салкынныҥ тӱргени 1,4 м/с ас болбойт, је тыҥыда соксо, салкынныҥ тӱргени 40 м/с кире бар. 4-х баллдаҥ тӱрген салкын (Бофорттыҥ международный шкалазы аайынча 8 м/с кӧп) ай сайын 2,52 % катап согот. Салкын кӧп сабада кӱнбадыштаҥ согот.

 Аҥ-куштары 
Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, марал, элик, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ, сыгырган, эрлен, корӱк ле о.ӧ. Талду — Карагай — Казахстанныҥ граны деп јолдо турат.
Мындый куштар јӱрет: тайаларда; тытту кайыҥду аламык ӧскӧн агаштарда — талаҥ-келеҥ, сыҥыранчы (); бӧднӧ; кургак чӧлдӧ јолды экијандай; кара каргаа, саҥыскан — кыралар ла аламык агатардыҥ ортозында.
Мындый аҥдар јӱрет: јалаҥныҥ ла аралдыҥ чычкандары, кичинек башту чычкан, айылдыҥ ла кыралардыҥ, јалаҥдардыҥ чычкандары, узун куйрукту ӧркӧ, кыраларда ла јалаҥдарда; сууныҥ чычканы — суулардыҥ јарадыла, састалган јерлерле; јеерен ле борозымак јеерен чычкандар ла кӧрӱктер карагайлу ла кайыҥду карагайлу аралдарда, оноҥ суу јараттай јӱргилейт.

 Ӧзӱмдери 
Бийиктей кырларда кӧп сабазы тыт, чиби, јойгон, кайыҥ, тал, беле, каргана, агаш ӧзӧтТорбоков Т. Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020., суулардыҥ коолында јодро, тал, тайа, беле, ыргай, каргана, чычрана јайылган, элбек чӧл-јалаҥдарда мешке, јердиҥ јиилеги, уйкӧс, бороҥот, кызылгат, јодро. «Алтай Респубдиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер: кызыл тазыл, алтын тазыл, марал чечек Красная книга Республики Алтай: растения / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный. Сас јанында тайа, јыраа, тал, кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ.

Ӧзӱмдери бийик поястыйине келижет. Сындардыҥ бажында альпий тепсеҥдер ле бийиктей тундра.
Чӧл јерде чӧлдиҥ ӧзӱмдери таркаган. Кадын-Бажында јаан јерди бийиктей тундра () туй алган. Кайкамчылу ла јӱзӱн-башка ӧзӱмдер мында климатлык айалгаларла колбулу, алдынаҥ ӧрӧ бийиктеген зоналар ӧзӱмиле башкаланып јат.
Мында 700-теҥ артык ӧзӱмдердиҥ 20-деҥ артыгы Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген. Кырбаштай мында алтын тазыл () кӧп јайылган.

 Јери ле јолдоры 
Јурттыҥ текши јери 90,6 га. Мынаҥ 36,5 га јерде јон јадар туралар, 2 га јерде эл-јондык зона, 2,7 га јерде коммунал амбарлар ла производстволык тудумдар, 0,5 га јерде јолдор, 3,6 га јерде мал-ашка керектӱ тудумдар. Абай јурттыҥ сыны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 2 км 495 м, кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар 1 км 949 мКарта села Абай. Јуртта 4 ором: Јараттай, Партизандардыҥ, Советский, ТракттаОнлайн-карта Республики Алтай с улицами и номерами домов.. Јурттыҥ оромдорыныҥ текши узуны ла ээлемдерге јетире јолдордыҥ узуныла кожо 5,3 км. Јон јадар тудумдар 5 тыс. м² болзо, улусты јадар јерле јеткилдегени кайда да 12,6 м². Улус јадар јерлер, таҥынаҥ јерлӱ јаҥыс кат агаш туралар (усадьба), јериниҥ кеми 2500-3000 м².

Ӧскӧ јурттарла колбу регионал учурлу јолло ӧдӧт. Јуртка једерге ӱч јол бар. «Кан-Оозы — Коксу-Оозы» деп јолло, «Тӱҥӱр — Абай» деп јолло. Јурт регионал учурлу кӧӧлик јолдо турат «Туура јол Талду — Тӱҥӱр („Белуха“ деп ар-бӱткен парк)», идентификационный темдеги 84К-134, узуны 185,1Постановление Правительства Республики Алтай от 12.04.2018 N 107 «Об утверждении Перечня автомобильных дорог общего пользования регионального значения Республики Алтай и признании утратившими силу некоторых постановлений Правительства Республики Алтай». 2019 јылда Јеткер јок чыҥдыйы бийик јолдор деп национал проект аайынча Алтай Республика ичинде регионал јолдор јазаар иштер кӧндӱктиОбъемы ремонта дорог на Алтае вырастут втрое.

Абай јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире Администрациялык тӧс јер Амыр 5 км  Аймактыҥ тӧс јери Кӧксу-Оозы  52 км  Республикан тӧс кала Улалу  270 км, 340 км  Јаш-Тураныҥ темирјолыныҥ вокзалы  330 км, 360 км  Тергеениҥ тӧс калазы Москва  4000 км  Чуйдыҥ трагы (Р-256) 514,5 км-деҥ 190 км  Чуйдыҥ трагы (Р-256) 610,8 км-деҥ 160 км

 Тӱӱкизи 
Јурт 1828 јылда тӧзӧлгӧн. Абайдыҥ чӧлинде озодоҥ бери алтайлар јаткан. 1850 јылдаҥ ала бери орус улус кӧчип баштаган.
Кӧчкиндердеҥ Абайга эҥ ле озо Романовтор келген. Олордыҥ кийнинеҥ бого Поносовтор, Арляповтор, Шипулиндер келгендер.
Абайды айландыра заимкалар, хуторлор, кичинек јурттар кӧптӧй берген. Совет ӧйдӧ Абай ла Амыр, коштой турган јурттар бир совхозко кирген.

 Эл-јон 

Берилген таблицада кӧргӱзилген јылдарда улустыҥ тоозы астап баратканы иле кӧрӱнет.

 Ук-калыктары 
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 436 кижи болгон, олордыҥ 34 % орустар, 64 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
 Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России»..

 Инфраструктуразы 
 орто ӱредӱлӱ школ;
 балдардыҥ туразы;
 эмчилик;
 јурттыҥ клубы;
 библиотека;
 магазин — 4;
 стадион;
 АЗС;
 пилорама;
 почта.

 Экономиказы 
Јуртта јаан ээлемдер јок. Кӧп саба билелер таҥынаҥ ээлемдерлӱ. Јылкы мал ла аҥ азыраары. Туризм. СПК ПКЗ «Амурский», Сырозавод.

 Кереестер 

 Тӱӱкилик 
 Карындаштык мӧҥкӱ, граждан јууныҥ геройлорына (1922 г.).

 Археологиялык 
 Јебрен корум (1490,1491);
 Мӧҥкӱсалгыш (1558).

 Ар-бӱткендик 
 Байлу туузы Ӱч-Сӱмер (1505);
 Тоҥмок суу (..).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичиктеОйношев В. П., Урбанова С. Е. Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013..

 Јуруктардыҥ кӧмзӧзи 

 Јарлу улузы 

 Ајарулар 

 Тайантылар 

 Окылу сайт «Кӧксу-Оозы аймак»
 Абай јурт

Категория:Кӧксу-Оозы аймактыҥ јурттары
Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери
Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле