Шыргайты
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Шыргайты
 |оригинальное название    = {{lang-ru| Шыргайту}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = 
| lat_deg = 51.204538
| lon_deg = 85.299124
 | CoordAddon = type:city(5400)_region:RU
 | CoordScale = 20000 
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Шабалин аймак
 |район в таблице          = Шабалин аймак{{!}}Шабалин 
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Шыргайтыныҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Шыргайтыныҥ јурт јеезези{{!}}Шыргайтыныҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 900—1100<ref name="Высота н/у моря"/>
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Шыргайту | тс }}
  |год переписи           = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Шыргайту | г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[алтайлар]] 99 % (2002)<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38845
 |почтовый индекс          = 
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |цифровой идентификатор 2   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Шыргайты''' ({{Lang-ru|Шыргайту}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Шабалин аймак|Шабалин аймагында]]
[[Шыргайтыныҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

== Этимологиязы ==
Шыргайты {{Lang-ru|густой, дремучий}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, [[Беш (суу)|Бештиҥ]] суузына [[Шыргайты (суу)|Шыргайтыныҥ]] суузы киргенинде турат.

Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 900—1100 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/region/773/3/shebalinskiy-rayon.html Шебалинский район (Шабалин аймак)</ref>.

=== Климады ===
Орто-континентал климат. Тӱштӱктей аймактарга кӧрӧ ай-кӱн эмеш јымжак. Кышкы сооктыҥ ортоайлык температуразы −19 °С, чаган айдыҥ тыҥыда соогы −35..-40 °С. Кар эмеш калыҥ тӱжер. Јайгы орто температура +15..+16,5 °С болзо, јаан изӱ айдыҥ тыҥ изӱзи +35 °С кире бар. Јут-чыктыҥ кеми јеткил тӱжет 435—462 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,5 м/с.

=== Аҥ-куштары ===
Тайгаларында алдында кандый ла аҥдар кӧп болгон. Казырларынаҥ айу, бӧрӱ, јеекен, тӱлкӱ, шӱлӱзин. Туйгакту аҥнаҥ булан, марал, какай, элик, тооргы. Оок аҥдар кӧп болгон борсык, агас, јоонмойын, киш, камду, кумдус, маны, сарас, момон, ӧркӧ, суузар, сыгырган, тарбаган, тийиҥ, токтонок, эрлен, чычкан, кӱжӱл, койон<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>.
ле о.ӧ.

Калганчы јылдарда алтай артап, экологиялык айалгалар уйадап, аҥ-куштыҥ тоозы кезем астаган ла кезик аҥдар торт јоголорго јеткен учун олорды «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кийдирген: тооргы, маны, камду, суузар. Јӱзӱн-јӱӱр куштардыҥ тоозы база ла астаган. Алдында јайым јӱретен агуна ({{lang-ru|белая куропатка}}), аҥыр ({{lang-ru|огарь}}), баарчык ({{lang-ru|скворец}}), бӧднӧ ({{lang-ru|перепелка}}), јелечи ({{lang-ru|трясогуска}}), јаҥалбай ({{lang-ru|чиж}}), јылантык ({{lang-ru|вертишейка}}) сӱреен ас туштайт. «Кызыл бичикке» кирген куштар ол турна, балыкчы куш ({{lang-ru|крохаль}}), боро ылаачын ({{lang-ru|кречет}}), кӧкӧлик ({{lang-ru|каменная куропатка}}), ала ылаачын ({{lang-ru|балобан}})<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.

=== Ӧзӱмдери ===
Јурттыҥ тайга-тажында тыт, мӧш, чиби. Аралдарда эргиш, беле, аспак, тайа, липа, ыргай, каргана, сӧҥӱскен, јыраа, кайыҥ каа-јаада ӧзӧт. Ак јерлерде кулузын, балузын, кӧгӧзин, јонјолой, кандык, маҥыр, јыланкӧс, јыланјастык, кӧрмосјиилек ({{lang-ru|барбарис}}), отӧлӧҥ, јеҥес, кыйгак ӧлӧҥ, маргаа, јыду маргаа, кара чалкан ({{lang-ru|крапива}}), буланат, чийне, кӧктаман, саргай, торко чечек ({{lang-ru|ирис}}), алаҥуш, комургай ({{lang-ru|борщевик}}), кӱнкаајы, таҥдалай, кӱзӱҥи чечек, калаш чечек, мӧт чечек, алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек, кылбыш ({{lang-ru|бадан}}), чай чечек ({{lang-ru|герань луговая}}), быркырууш чечек, кӱмели, кой маҥыр ({{lang-ru|лук порей}}), ийт маҥыр, калба, батун, кӧжнӧ-шарапшын. Јиилектер: кой јиилек, уйкӧс, бороҥот, тийиҥкат, казылган, јыдукара, тайабаш ({{lang-ru|жимолость}})<ref name="Торбоков звери"/>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 10 ором: Азалу, Баит Матвеевичтиҥ, Большевик, Кызыл тал, Кумакту, Јеҥӱниҥ, Тоҥмокту, Тӧс, Чаҥкыр, Јашканак Бадакинниҥ.

Јурт «[[Јабаган]] — [[Барагаш]] — [[Чаргы-Оозы]]» деп регионал учурлу кӧӧлик јолдо турат. Бу јол Чуйдыҥ трагына кирет.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |Шыргайты јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Шыргайты]]|| 0 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Шабалин]] ||  100 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||150 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||  240 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 3900 км
|-
|  Чуйдыҥ трагы (Р-256) 516,0 км-деҥ ([[Чаргы]])||69 км
|-
|  Чуйдыҥ трагы (Р-256) 612,0 км-деҥ ([[Нефтебаза]])||130 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.

== Эл-јон ==
{{население|Шыргайту |Столбцов=13}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 580 кижи болгон, олордыҥ 99 % [[алтайлар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* јурт јеезениҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ туразы;
* культура байзыҥы;
* стадион;
* музей;
* магазин;
* эмчилик;
* почта.
</div>

== Экономиказы ==
Кажы ла биле таҥынаҥ јурт ээлемдӱ. Крестьян-фермер ээлемдер. Мал азыраары.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондорго кереес (294)<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Археологиялык ===
* мӧҥкӱсалгыш. 3,8 км јурттаҥ туура (241);
* Кыштулу. Јебрен курган, 5 км јурттаҥ ары (267).

=== Ар-бӱткендик ===
* Чаҥкыр. Байлу туу (202)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Куберге. Байлу кыр (203)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Чакыр. Тоҥмок суу (223)<ref name="Ойношев свод"/>.

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
<gallery perrow=6 widths="200px" heights="170px">
|
</gallery>

== Јарлу улузы ==
* [[Сельбиков, Александр Альчинович|Сельбиков А. А.]] (.) — Алтайыста јарлу журналист, спортчы, тренер, јондык ишчи, тергеелер ортодогы Эл-Ойын байрамныҥ тӧзӧӧчилериниҥ бирӱзи<ref>Каан-Алтай[http://kaan-altay.ru/.]</ref>;
* Торбоков С. С., Токшын Торбоков кош ады (07.04.1954) — бичиичи, кӧчӱреечи, историко-филологический факультет (алтай бöлÿк, ГАГПИ) божоткон. «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте журналист. «Эл-Адтай» журналдыҥ баш редакторы (19..), Г. И. Чорос-Гуркинниҥ сыйыныҥ лауреады<ref>Токшын Торбоков[https://yandex.ru/search/]</ref>;
* [[Торбоков, Вячеслав Сергеевич|Торбоков В. С.]] (17.05.1956) — јурукчы, ӱредӱчи, Новоалтайский художественный училищеде (1973—1979) ӱренген, Москвада В. И. Суриковтыҥ адыла адалган художественный институтта (1982—1988), Аскат јуртта балдардыҥ јуранар студиязын башкарат<ref>Вячеслав Торбоков[https://gorno-altaisk.ru/photogallery/vernisazh/torbokov]</ref>;
* [[Торбоков, Владимир Сергеевич|Торбоков В. С.]] (06.03.1958) — журналист, политик, Московский государственный университетти божоткон. Радиодо корреспондент (1975—1985), телевидение ле радиовещаниениҥ отделыныҥ јааны, Алтай тилле терминологический комитеттиҥ секретари<ref>Владимир Торбоков[https://elaltay.ru/34-gtrk-gorny-altay-novosti-men/gtrk-gorny-altay-novosti-dnja-kat/8142-vladimir-torbokov-otmetil-yubilej]</ref>.

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [http://шебалино-алтай.рф/ Администрация МО «Шебалинский район»]
{{Тыш тайантылар}}
{{Шабалин аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Шабалин аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]
Шыргайты () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Шабалин аймагында
Шыргайтыныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

 Этимологиязы 
Шыргайты .

 Физико-географиялык темдектери 

 Географиязы 
Јурт Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, Бештиҥ суузына Шыргайтыныҥ суузы киргенинде турат.

Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 900—1100 метрге бийик[https://foto-planeta.com/region/773/3/shebalinskiy-rayon.html Шебалинский район (Шабалин аймак).

 Климады 
Орто-континентал климат. Тӱштӱктей аймактарга кӧрӧ ай-кӱн эмеш јымжак. Кышкы сооктыҥ ортоайлык температуразы −19 °С, чаган айдыҥ тыҥыда соогы −35..-40 °С. Кар эмеш калыҥ тӱжер. Јайгы орто температура +15..+16,5 °С болзо, јаан изӱ айдыҥ тыҥ изӱзи +35 °С кире бар. Јут-чыктыҥ кеми јеткил тӱжет 435—462 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,5 м/с.

 Аҥ-куштары 
Тайгаларында алдында кандый ла аҥдар кӧп болгон. Казырларынаҥ айу, бӧрӱ, јеекен, тӱлкӱ, шӱлӱзин. Туйгакту аҥнаҥ булан, марал, какай, элик, тооргы. Оок аҥдар кӧп болгон борсык, агас, јоонмойын, киш, камду, кумдус, маны, сарас, момон, ӧркӧ, суузар, сыгырган, тарбаган, тийиҥ, токтонок, эрлен, чычкан, кӱжӱл, койонТорбоков Т. Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.
ле о.ӧ.

Калганчы јылдарда алтай артап, экологиялык айалгалар уйадап, аҥ-куштыҥ тоозы кезем астаган ла кезик аҥдар торт јоголорго јеткен учун олорды «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кийдирген: тооргы, маны, камду, суузар. Јӱзӱн-јӱӱр куштардыҥ тоозы база ла астаган. Алдында јайым јӱретен агуна (), аҥыр (), баарчык (), бӧднӧ (), јелечи (), јаҥалбай (), јылантык () сӱреен ас туштайт. «Кызыл бичикке» кирген куштар ол турна, балыкчы куш (), боро ылаачын (), кӧкӧлик (), ала ылаачын () Красная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный.

 Ӧзӱмдери 
Јурттыҥ тайга-тажында тыт, мӧш, чиби. Аралдарда эргиш, беле, аспак, тайа, липа, ыргай, каргана, сӧҥӱскен, јыраа, кайыҥ каа-јаада ӧзӧт. Ак јерлерде кулузын, балузын, кӧгӧзин, јонјолой, кандык, маҥыр, јыланкӧс, јыланјастык, кӧрмосјиилек (), отӧлӧҥ, јеҥес, кыйгак ӧлӧҥ, маргаа, јыду маргаа, кара чалкан (), буланат, чийне, кӧктаман, саргай, торко чечек (), алаҥуш, комургай (), кӱнкаајы, таҥдалай, кӱзӱҥи чечек, калаш чечек, мӧт чечек, алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек, кылбыш (), чай чечек (), быркырууш чечек, кӱмели, кой маҥыр (), ийт маҥыр, калба, батун, кӧжнӧ-шарапшын. Јиилектер: кой јиилек, уйкӧс, бороҥот, тийиҥкат, казылган, јыдукара, тайабаш ().

 Јери ле јолдоры 
Јуртта 10 ором: Азалу, Баит Матвеевичтиҥ, Большевик, Кызыл тал, Кумакту, Јеҥӱниҥ, Тоҥмокту, Тӧс, Чаҥкыр, Јашканак Бадакинниҥ.

Јурт «Јабаган — Барагаш — Чаргы-Оозы» деп регионал учурлу кӧӧлик јолдо турат. Бу јол Чуйдыҥ трагына кирет.
Шыргайты јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' Администрациялык тӧс јер Шыргайты 0 км  Аймактыҥ тӧс јери Шабалин   100 км  Республикан тӧс кала Улалу 150 км  Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы   240 км  Тергеениҥ тӧс калазы Москва  3900 км  Чуйдыҥ трагы (Р-256) 516,0 км-деҥ (Чаргы)69 км  Чуйдыҥ трагы (Р-256) 612,0 км-деҥ (Нефтебаза)130 км

 Тӱӱкизи 
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.

 Эл-јон 

 Ук-калыктары 
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 580 кижи болгон, олордыҥ 99 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России»..

Окылу тил: орус, алтай Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года).

 Инфраструктуразы 
 јурт јеезениҥ администрациязы;
 орто ӱредӱлӱ школ;
 балдардыҥ туразы;
 культура байзыҥы;
 стадион;
 музей;
 магазин;
 эмчилик;
 почта.

 Экономиказы 
Кажы ла биле таҥынаҥ јурт ээлемдӱ. Крестьян-фермер ээлемдер. Мал азыраары.

 Кереестер 

 Тӱӱкилик 
 Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондорго кереес (294).

 Археологиялык 
 мӧҥкӱсалгыш. 3,8 км јурттаҥ туура (241);
 Кыштулу. Јебрен курган, 5 км јурттаҥ ары (267).

 Ар-бӱткендик 
 Чаҥкыр. Байлу туу (202);
 Куберге. Байлу кыр (203);
 Чакыр. Тоҥмок суу (223).

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичиктеОйношев В. П., Урбанова С. Е. Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013..

 Јуруктардыҥ кӧмзӧзи 

 Јарлу улузы 
 Сельбиков А. А. (.) — Алтайыста јарлу журналист, спортчы, тренер, јондык ишчи, тергеелер ортодогы Эл-Ойын байрамныҥ тӧзӧӧчилериниҥ бирӱзиКаан-Алтай;
 Торбоков С. С., Токшын Торбоков кош ады (07.04.1954) — бичиичи, кӧчӱреечи, историко-филологический факультет (алтай бöлÿк, ГАГПИ) божоткон. «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте журналист. «Эл-Адтай» журналдыҥ баш редакторы (19..), Г. И. Чорос-Гуркинниҥ сыйыныҥ лауреадыТокшын Торбоков;
 Торбоков В. С. (17.05.1956) — јурукчы, ӱредӱчи, Новоалтайский художественный училищеде (1973—1979) ӱренген, Москвада В. И. Суриковтыҥ адыла адалган художественный институтта (1982—1988), Аскат јуртта балдардыҥ јуранар студиязын башкаратВячеслав Торбоков;
 Торбоков В. С. (06.03.1958) — журналист, политик, Московский государственный университетти божоткон. Радиодо корреспондент (1975—1985), телевидение ле радиовещаниениҥ отделыныҥ јааны, Алтай тилле терминологический комитеттиҥ секретариВладимир Торбоков.

 Ајарулар 

 Тайантылар 
 Администрация МО «Шебалинский район»

Категория:Шабалин аймактыҥ јурттары
Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери
Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле