Абайдыҥ чӧли

'''Аба́йдыҥ чӧли''' — ({{lang-ru|Абайская степь}})Тӧс Азияныҥ кырларыныҥ ортозында ӧзӧк. Бу чӧл тӱндук-кӱнчыгыш јанынаҥ  Теректӱктинин сындары ла тӱштӱк- кӱнбадыш јанынаҥ [[Холзун]]ныҥ сындарынын ортозында јаан тереҥ ӧзӧк болуп јат. Алтай Республиканыҥ [[Кӧксу-Оозы]] аймагыныҥ јеринде јадат. [[Абай]]дын чӧлинде [[Амыр]], Абай, [[Јӱс Тыт]] деп јурттар бар.  

=== Этимологиязы ===
Мында Абай суу агып јаткан учун Абайдыҥ чӧли  деп адалган. Алтай тилде  "абаай" — адазыныҥ аказы; ӱйиниҥ јаан аказы — кайны; алтай фольклордо эпшиге баштанганы;"Абай" деп кижини де адап јат<ref>{{Книга|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/756382337|автор=Pospelov, Evgenij M.|заглавие=Geografičeskie nazvanija Rossii : toponimičeskij slovarʹ; bolee 4000 nazvanij geografičeskich obʺektov Rossii|год=2008|издание=Spravočnoe izd|место=Moskva|издательство=AST|страниц=523 Seiten|isbn=978-5-271-20728-0, 5-271-20728-5, 978-5-17-054966-5, 5-17-054966-0, 978-5-17-054983-2, 5-17-054983-0, 978-5-271-20729-7, 5-271-20729-3}}</ref><ref>{{Книга|ссылка=https://bookree.org/reader?file=729492&pg=1|автор=Поспелов, Евгений M.|заглавие=Географические названия России : топонимический словарь : более 4000 названий географических объектов России|год=2008|издание=справочное издание|место=Москва|издательство=АСТ|страниц=523|ISBN=978-5-17-054966-5 (АСТ)}}</ref>.

== Физико-географический темдектери ==
=== Јердиҥ аайы ===
Оймон чӧлиниҥ кӱнбадыш јанында 50км кире јердеҥ Абайдыҥ чӧли башталат. 
Чӧл талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1100 метрге бийик, узуны — 25 км, јалбагы 6—9 км.
Кӧксуныҥ суузы Кадынга кирет, Абайдын суузы Коксунын суузына кирет. Ак Сас ла Кӧксунын суузы Кадын сууга кирет. 

=== Климады ===
Чӧлдиҥ климады орто-континенталдаҥ кезем-континенталга солунат. Оныҥ учун кышкы ла јайгы ӧйдӧги температура кезем башкаланат. Кышкыда кезик ойлӧрдӧ сооктор — 40° С градуска тӱжет. Кар јаан јаабайт, тыҥ салкындар ла шуургандар болот. Јай изӱ, тӱште кейдиҥ температуразы 30° С градустаҥ ажа берет. Ортојылдык јурт-чыктыҥ кеми 250 мм кире болот. 

=== Геологиязы ===
Абайдыҥ чӧли талайдыҥ кемјӱзинеҥ кӧрзӧ Оймонныҥ чӧлине кӧрӧ бир канча бийик. Оныҥ учун кӱнниҥ аайы да башка, эмеш соок. Чӧлдӧ ортојылдык јут-чыктын кеми 370мм.
Айландыра турган туулары ла јаан јалаҥдары јылдыҥ кажы ла ӧйинде јӱзӱн-јӱӱр болуп кубалат. Абайдыҥ чӧли јаан городтордоҥ ыраак. Абайдыҥ суузыныҥ ол јанында, јабыстай јерде јаан јиткек сас бар. Бу сас  эки сууныҥ ортозында.

=== Ан-куштары ===
Ан-куштары: тӱлкӱ, јоонмойын ({{lang-ru|хорёк}}), койон, момон, ӧрко, чычкан; бӧднӧ, јелечи, каргаа, карлагаш, коокый кас, кӧктош ({{lang-ru|синица}}), боро кушкаш, кӱӱк, кӱӱле, саҥыскан, талеҥко ({{lang-ru|жаворонок}}), тейлеген ({{lang-ru|коршун}}), ылаачын<ref>Красная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.

=== Ӧзӱмдери ===
Абайдын чӧлин курчаган кырлар тыт агаштарла бӱркелген. Јайгыда Абайдын чӧлинде ӧскӧн койу ӧлӧҥ малга јакшы одор, чӧл  кышка азырал белетеер јарамыкту јер.Чӧл јӱзӱн-јӱур ӧзӱмдерле, агаштарла, јырааларла, тайаларла бӱркелген. Чӧлдиҥ тӱндӱк ле кунбадыш јанында састу јерлер бар. Чӧлдиҥ кӧп саба јери кыраларлу. Бу кыраларда арба, сула, буудай, рапс ла оноҥ до ӧскӧ аш ӧзӧт. Мында ӧскӧн аш малга кышкыда јакшы азырал.

Јастаҥ ала чӧлдӧ ӧскӧн јӱзӱн-јӱӱр чечектер бой-бойын солуп, орой кӱске јетире чечектейт: адарткы ({{lang-ru|клевер}}), ай-каајы ({{lang-ru|альпийский мак, стародубка}}), баргаа, быркырууш, јыракы-ӧлӧҥ ({{lang-ru|белена}}), ийт-тырмак, калаш-чечек, каҥзабаш ({{lang-ru|медуница}}), кӧгӧзин, кыйгак-ӧлӧҥ, кылганак, кулун-чечек ({{lang-en|герань луговая}}), кӱн-келди ({{lang-ru|огонек}}), кӱӱк-таман, маҥыр, саргай, убак, чалкан.

=== Јон јаткан јерлери ===
Абайдын чӧлинде [[Амыр]], [[Абай]], [[Јӱс Тыт]] деп јурттар бар.
== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
== Литература ==
* {{cite web |url = http://geo.tsu.ru/faculty/structure/chair/geography/nauka1/monograf.pdf |title = ''Рудой А. Н., Русанов Г. Г.'' Последнее оледенение в бассейне верхнего течения реки Коксы. — Бийск: «АГАО», 2010. — 148 с. ISBN 978-5-85127-594-4 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120403202956/http://geo.tsu.ru/faculty/structure/chair/geography/nauka1/monograf.pdf |archivedate = 2012-04-03 |deadlink = yes }}

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}
== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}


[[Категория:Алтай Республиканыҥ географиязы]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ чӧлдӧри]]
[[Категория:Россияныҥ чӧлдӧри]]
Аба́йдыҥ чӧли — ()Тӧс Азияныҥ кырларыныҥ ортозында ӧзӧк. Бу чӧл тӱндук-кӱнчыгыш јанынаҥ  Теректӱктинин сындары ла тӱштӱк- кӱнбадыш јанынаҥ Холзунныҥ сындарынын ортозында јаан тереҥ ӧзӧк болуп јат. Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагыныҥ јеринде јадат. Абайдын чӧлинде Амыр, Абай, Јӱс Тыт деп јурттар бар.  

 Этимологиязы 
Мында Абай суу агып јаткан учун Абайдыҥ чӧли  деп адалган. Алтай тилде  "абаай" — адазыныҥ аказы; ӱйиниҥ јаан аказы — кайны; алтай фольклордо эпшиге баштанганы;"Абай" деп кижини де адап јат.

 Физико-географический темдектери 
 Јердиҥ аайы 
Оймон чӧлиниҥ кӱнбадыш јанында 50км кире јердеҥ Абайдыҥ чӧли башталат. 
Чӧл талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1100 метрге бийик, узуны — 25 км, јалбагы 6—9 км.
Кӧксуныҥ суузы Кадынга кирет, Абайдын суузы Коксунын суузына кирет. Ак Сас ла Кӧксунын суузы Кадын сууга кирет. 

 Климады 
Чӧлдиҥ климады орто-континенталдаҥ кезем-континенталга солунат. Оныҥ учун кышкы ла јайгы ӧйдӧги температура кезем башкаланат. Кышкыда кезик ойлӧрдӧ сооктор — 40° С градуска тӱжет. Кар јаан јаабайт, тыҥ салкындар ла шуургандар болот. Јай изӱ, тӱште кейдиҥ температуразы 30° С градустаҥ ажа берет. Ортојылдык јурт-чыктыҥ кеми 250 мм кире болот. 

 Геологиязы 
Абайдыҥ чӧли талайдыҥ кемјӱзинеҥ кӧрзӧ Оймонныҥ чӧлине кӧрӧ бир канча бийик. Оныҥ учун кӱнниҥ аайы да башка, эмеш соок. Чӧлдӧ ортојылдык јут-чыктын кеми 370мм.
Айландыра турган туулары ла јаан јалаҥдары јылдыҥ кажы ла ӧйинде јӱзӱн-јӱӱр болуп кубалат. Абайдыҥ чӧли јаан городтордоҥ ыраак. Абайдыҥ суузыныҥ ол јанында, јабыстай јерде јаан јиткек сас бар. Бу сас  эки сууныҥ ортозында.

 Ан-куштары 
Ан-куштары: тӱлкӱ, јоонмойын (), койон, момон, ӧрко, чычкан; бӧднӧ, јелечи, каргаа, карлагаш, коокый кас, кӧктош (), боро кушкаш, кӱӱк, кӱӱле, саҥыскан, талеҥко (), тейлеген (), ылаачынКрасная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный.

 Ӧзӱмдери 
Абайдын чӧлин курчаган кырлар тыт агаштарла бӱркелген. Јайгыда Абайдын чӧлинде ӧскӧн койу ӧлӧҥ малга јакшы одор, чӧл  кышка азырал белетеер јарамыкту јер.Чӧл јӱзӱн-јӱур ӧзӱмдерле, агаштарла, јырааларла, тайаларла бӱркелген. Чӧлдиҥ тӱндӱк ле кунбадыш јанында састу јерлер бар. Чӧлдиҥ кӧп саба јери кыраларлу. Бу кыраларда арба, сула, буудай, рапс ла оноҥ до ӧскӧ аш ӧзӧт. Мында ӧскӧн аш малга кышкыда јакшы азырал.

Јастаҥ ала чӧлдӧ ӧскӧн јӱзӱн-јӱӱр чечектер бой-бойын солуп, орой кӱске јетире чечектейт: адарткы (), ай-каајы (), баргаа, быркырууш, јыракы-ӧлӧҥ (), ийт-тырмак, калаш-чечек, каҥзабаш (), кӧгӧзин, кыйгак-ӧлӧҥ, кылганак, кулун-чечек (), кӱн-келди (), кӱӱк-таман, маҥыр, саргай, убак, чалкан.

 Јон јаткан јерлери 
Абайдын чӧлинде Амыр, Абай, Јӱс Тыт деп јурттар бар.
 Јуруктардыҥ кӧмзӧзи 
 Литература 
 

 Ајарулар 

 Тайантылар 

Категория:Алтай Республиканыҥ географиязы
Категория:Алтай Республиканыҥ чӧлдӧри
Категория:Россияныҥ чӧлдӧри