Паспауул
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
 |русское название         = Паспауул
 |оригинальное название    = {{lang-ru|}} Паспаул
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = Паспауул
|lat_deg = 51
|lat_min = 56
|lat_sec = 15.353
|lon_deg = 86
|lon_min = 20
|lon_sec = 54.927
|CoordAddon = type:city(1160)_region:RU
|CoordScale = 20000
 |размер карты региона     = 
 |размер карты района      = 
 |регион                   = Алтай Республика
 |регион в таблице         = Алтай Республика
 |район                    = Чоо аймак
 |район в таблице          = Чоо аймак{{!}}Чоо  
|вид поселения            = Јурт јеезе
| поселение                = Паспауулдыҥ јурт јеезези
 | поселение в таблице      = Паспауулдыҥ јурт јеезези {{!}}Паспауулдыҥ  
|внутреннее деление       = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         = 434<ref name="Высота н/у моря"/>
|климат                   = орто-континентал
| население                = {{Эл-јонныҥ тоозы|Паспаул (село) |тс}}
| год переписи             = {{Эл-јонныҥ тоозы|Паспаул (село) |г}} 
  |плотность               = 
  |агломерация             = 
  |национальный состав     =  [[орустар]] 83 % (2002)<ref name="Коряков"/>
  |конфессиональный состав = 
  |этнохороним             = 
 |почтовый индекс          =    
 |почтовые индексы         = 
 |телефонный код           =  38841
 |цифровой идентификатор   =  
 |цифровой идентификатор 2   =
|цифровой идентификатор 3   =   
 |категория в Commons      =
 |сайт                     = 
}}
'''Паспауул''' ({{Lang-ru| Паспаул }}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика]]ныҥ [[Чоо аймак|Чоо аймагында]] [[Паспауулдыҥ јурт јеезези|Паспауулдыҥ јурт јеезезине]] кирет.

== Этимологиязы ==
Паспауул, Баспаул ({{Lang-ru|большой аул}})<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

Паспауул ({{Lang-ru| не ходи, парень}})<ref name="Топонимика"/>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк келтейинде, Аба-Јыштыҥ ортозында, Албаган,Бактыган, Урчын деп сындардыҥ эдегинде, [[Кичӱ-Ыжы (суу)|Кичӱ-Ыжы суу]] [[Паспауул (суу)|Паспауулдыҥ суузыла]] бириккенинде турат. Јурттыҥ јананда одор болотон јалаҥдар, кыра да, маала да салгадый јер, агаш бӱркеген јалаҥдар, састу да јерлер бар.  Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 434 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/79510/paspaul.html Паспаул]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Кыска, серӱӱн ле чыкту јай, кыш узун, јаан карлу, кӱрттерлӱ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).

=== Аҥ-куштары ===
Чоо аймактыҥ тайгалары аҥдык: айу, бӧрӱ, какай, јеекен, булан, элик, марал, тооргы<ref>Красная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>, оок аҥдардаҥ койон, јараа, киш, јоонмойын, агас, ӧркӧ, сарас, тарбаган, кӧрӱк, агас, сууларда камду, кумдус. Ак-кийик ле камду Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» база кирген. Кушка да аба-јыш бай: кӱртӱк, чай, сымда, бӧднӧ, мечиртке, ӱкӱ, каргаа, саҥыскан, кӱӱк, барынтычы куштардаҥ ылаачын, шоҥкор, кускун, карчага бар<ref name="Торбоков Растения">{{книга |автор=Токшын Торбоков |часть = |ссылка часть = |заглавие=Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный =  |издание = |место= Горно-Алтайск |издательство=АУ РА Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу» |год=2020|том = |страницы = |столбцы = |страниц =  |серия = |isbn = }}</ref>.

=== Ӧзӱмдери ===
Тайга, кырлары туйук кара агашла туй ӧзӱп калган, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, аспак агаштар ӧзӧт. Суујакалай тал, чиби, јодро, беле, толоно, каргана, чычыргана<ref name="Торбоков Растения">{{книга |автор=Токшын Торбоков |часть = |ссылка часть = |заглавие=Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный =  |издание = |место= Горно-Алтайск |издательство=АУ РА Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу» |год=2020|том = |страницы = |столбцы = |страниц =  |серия = |isbn = }}</ref>.
Тайганыҥ аш-тузы кижиге тузалу. Эрте јаста калба ла кӧжнӧ ӧзӱп, витаминдерле јеткилдейт. Јайыла мешке, јиилек: уй-кӧс, тожла, јерјиилек, койјиилек, торбос, карагат, кызылгат, тийиҥгат, тайа деп једим, кӱскиде дезе мӧштиҥ кузугы тынар-тындуларды азырап, кышка азык болот. Јӱзӱн эндемик ӧзӱмдер, эм ӧлӧҥдӧр: алтын тазыл, кызыл тазыл, јыдунак<ref name="Торбоков Растения">{{книга |автор=Токшын Торбоков |часть = |ссылка часть = |заглавие=Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный =  |издание = |место= Горно-Алтайск |издательство=АУ РА Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу» |год=2020|том = |страницы = |столбцы = |страниц =  |серия = |isbn = }}</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 20 ором: Јараттай, Сӱӱнчилӱ, Олјондо, Ыжыныҥ, Карлаголдыҥ, Мӧштӱ, Агашту, Јалаҥду, Јииттердиҥ, Почтаныҥ, суулу, Совхозтыҥ, Трактыҥ, Трофимовтыҥ, Школдыҥ. Кош оромдор: Јажыл, Кӱнет, Карагайлу, Трофимовтыҥ, Школдыҥ.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Паспауул јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Паспауул]]|| 0 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Чоо]] || 0 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  50 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 150 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 3800 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 435,7 км-деҥ (Майма) || 60 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1858 јылда тӧзӧлгӧн<ref name="население_1989_и_2002">{{книга|автор=Макошева А. А., Макошев А. П., Апенышева И. Н.|часть=Приложение 2: Список населенных пунктов Республики Алтай по переписям 1989 и 2002 гг.|заглавие=Население Республики Алтай (системно-структурный анализ)|место=Горно-Алтайск|ссылка=http://e-lib.gasu.ru/eposobia/makoshev/|издательство=ГУ книжное издательство „Юч-Сюмер-Белуха“ Республики Алтай|год=2007|ссылка часть=http://e-lib.gasu.ru/eposobia/makoshev/R_32.html}} ([http://e-lib.gasu.ru/ Электронная библиотека Горно-Алтайского государственного университета])</ref>. Л.П.Потаповтыҥ бичигениле, тубалар 19 чактыҥ 80-чи јылдарында Улалуда, Сайдыста, Чамалда, Паспауулда, Ыныргыда, Учак-Ыжы сууны јакалай јуртаган. Бу улус Южский (Јӱсский) волостьтоҥ таркаган. Кӧп тоолу сӧӧк комдоштор Кебезен, Ыныргы, Паспауул, Чопош, Ыжы, Кӱзе, Толон јурттарда јаткан, ого коштой Алтын-Кӧлди јараттай<ref name="Сайт «Чойский район»">{{Cite web |title=Сайт «Чойский район».Традиции и обряды. |url=http://xn----8sbwdbcc3abhth9e.xn--p1ai/index.php/korennye-malochislennye-narody/traditsii-i-obryady |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220107133750/http://xn----8sbwdbcc3abhth9e.xn--p1ai/index.php/korennye-malochislennye-narody/traditsii-i-obryady |archivedate=1641562670 |deadlink=yes |accessdate=1641825770 }}</ref>.


== Эл-јон ==
{{Эл-јонныҥ тоозы|Паспаул (село)|Столбцов=16}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1225 кижи болгон, олордыҥ 83 % [[орустар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* јурт јеезениҥ администрациязы;
* Н.У.Улагашевтиҥ мемориал-музеи, Алтай Республиканыҥ <br>Национал музеиниҥ филиалы;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* эмчилик;
* культураныҥ байзыҥы;
* библиотека;
* стадион;
* магазин;
* пилорама;
* пекарня;
* ашкана;
* турбаза.
</div>

== Экономиказы ==
Таҥынаҥ ээлемдер. Јылкы ла соок тумчукту мал азыраары. Агаш белетеери. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга обелиск (1985 ј. Тракта ором, 36а)<ref name="Памятники"/><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605363719 }}</ref>;
* Граждан јууда корогондордыҥ карындаштык мӧҥкӱзи (Трафимовтыҥ оромы, 6а)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610035757 }}</ref><ref name="Памятники список"/>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Чаптыган туу (1316)<ref name="Ойношев свод"/>;
* [[Тоҥмок суу]] (1317)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==
* [[Каланаков, Николай Андреевич|Каланаков Н. А.]] (1888—1960) — совет ӧйиндеги баштапкы алтай бичиктӧстиҥ авторы, баштамы класстарда кычырар бичиктердиҥ тургузаачызы, ӱлгерчи, поэт, прозаик, драматург ла кӧчӱреечи болгон.
* [[Ойноткинова, Юлия Максимовна|Ойноткинова Ю.М.]] (07.11.1933) — Улалуда педучилищеде (1955), ГАГПИ-де ӱренген (1975).<ref>[http://звезда-алтая.рф/glavnaya-nagrada-dlya-uchitelya-blagodarnost-uchenikov/10185 Главная награда для учителя – благодарность учеников | СТАТЬИ<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. РСФСР-дыҥ нерелӱ ӱредӱчизи (1972), СССР-дыҥ јондык ӱредӱчизи (1982), кӧп тоолу кайралдар алган, оныҥ портреди Москвада ВДНХ-да ла ӱредӱликтиҥ Министерствозыныҥ галереязында кӧрӱде болгон.

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [http://www.turistka.ru/altai/info.php?ob=163 Горный Алтай: Село Паспаул]
{{Тыш тайантылар}}
{{Чоо аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Чоо аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]
Паспауул () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чоо аймагында Паспауулдыҥ јурт јеезезине кирет.

 Этимологиязы 
Паспауул, Баспаул ().

Паспауул ().

 Физико-географиялык темдектери 

 Географиязы 
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк келтейинде, Аба-Јыштыҥ ортозында, Албаган,Бактыган, Урчын деп сындардыҥ эдегинде, Кичӱ-Ыжы суу Паспауулдыҥ суузыла бириккенинде турат. Јурттыҥ јананда одор болотон јалаҥдар, кыра да, маала да салгадый јер, агаш бӱркеген јалаҥдар, састу да јерлер бар.  Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 434 метрге бийикПаспаул.

 Климады 
Климады орто-континентал. Кыска, серӱӱн ле чыкту јай, кыш узун, јаан карлу, кӱрттерлӱ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).

 Аҥ-куштары 
Чоо аймактыҥ тайгалары аҥдык: айу, бӧрӱ, какай, јеекен, булан, элик, марал, тооргыКрасная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный, оок аҥдардаҥ койон, јараа, киш, јоонмойын, агас, ӧркӧ, сарас, тарбаган, кӧрӱк, агас, сууларда камду, кумдус. Ак-кийик ле камду Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» база кирген. Кушка да аба-јыш бай: кӱртӱк, чай, сымда, бӧднӧ, мечиртке, ӱкӱ, каргаа, саҥыскан, кӱӱк, барынтычы куштардаҥ ылаачын, шоҥкор, кускун, карчага бар.

 Ӧзӱмдери 
Тайга, кырлары туйук кара агашла туй ӧзӱп калган, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, аспак агаштар ӧзӧт. Суујакалай тал, чиби, јодро, беле, толоно, каргана, чычыргана.
Тайганыҥ аш-тузы кижиге тузалу. Эрте јаста калба ла кӧжнӧ ӧзӱп, витаминдерле јеткилдейт. Јайыла мешке, јиилек: уй-кӧс, тожла, јерјиилек, койјиилек, торбос, карагат, кызылгат, тийиҥгат, тайа деп једим, кӱскиде дезе мӧштиҥ кузугы тынар-тындуларды азырап, кышка азык болот. Јӱзӱн эндемик ӧзӱмдер, эм ӧлӧҥдӧр: алтын тазыл, кызыл тазыл, јыдунак.

 Јери ле јолдоры 
Јуртта 20 ором: Јараттай, Сӱӱнчилӱ, Олјондо, Ыжыныҥ, Карлаголдыҥ, Мӧштӱ, Агашту, Јалаҥду, Јииттердиҥ, Почтаныҥ, суулу, Совхозтыҥ, Трактыҥ, Трофимовтыҥ, Школдыҥ. Кош оромдор: Јажыл, Кӱнет, Карагайлу, Трофимовтыҥ, Школдыҥ.
Паспауул јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире Администрациялык тӧс јер Паспауул 0 км  Аймактыҥ тӧс јери Чоо  0 км  Республикан тӧс кала Улалу   50 км  Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы  150 км  Тергеениҥ тӧс калазы Москва  3800 км  Чуйдыҥ трагы (Р-256) 435,7 км-деҥ (Майма)  60 км

 Тӱӱкизи 
Јурт 1858 јылда тӧзӧлгӧн (Электронная библиотека Горно-Алтайского государственного университета). Л.П.Потаповтыҥ бичигениле, тубалар 19 чактыҥ 80-чи јылдарында Улалуда, Сайдыста, Чамалда, Паспауулда, Ыныргыда, Учак-Ыжы сууны јакалай јуртаган. Бу улус Южский (Јӱсский) волостьтоҥ таркаган. Кӧп тоолу сӧӧк комдоштор Кебезен, Ыныргы, Паспауул, Чопош, Ыжы, Кӱзе, Толон јурттарда јаткан, ого коштой Алтын-Кӧлди јараттай.

 Эл-јон 

 Ук-калыктары 
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1225 кижи болгон, олордыҥ 83 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России»..

Окылу тил: орус, алтай Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года).

 Инфраструктуразы 
 јурт јеезениҥ администрациязы;
 Н.У.Улагашевтиҥ мемориал-музеи, Алтай Республиканыҥ Национал музеиниҥ филиалы;
 орто ӱредӱлӱ школ;
 эмчилик;
 культураныҥ байзыҥы;
 библиотека;
 стадион;
 магазин;
 пилорама;
 пекарня;
 ашкана;
 турбаза.

 Экономиказы 
Таҥынаҥ ээлемдер. Јылкы ла соок тумчукту мал азыраары. Агаш белетеери. Туризм.

 Кереестер 

 Тӱӱкилик 
 Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга обелиск (1985 ј. Тракта ором, 36а);
 Граждан јууда корогондордыҥ карындаштык мӧҥкӱзи (Трафимовтыҥ оромы, 6а).

 Ар-бӱткендик 
 Чаптыган туу (1316);
 Тоҥмок суу (1317).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичиктеОйношев В. П., Урбанова С. Е. Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013..

 Јуруктардыҥ кӧмзӧзи 

 Јарлу улузы 
 Каланаков Н. А. (1888—1960) — совет ӧйиндеги баштапкы алтай бичиктӧстиҥ авторы, баштамы класстарда кычырар бичиктердиҥ тургузаачызы, ӱлгерчи, поэт, прозаик, драматург ла кӧчӱреечи болгон.
 Ойноткинова Ю.М. (07.11.1933) — Улалуда педучилищеде (1955), ГАГПИ-де ӱренген (1975).Главная награда для учителя – благодарность учеников | СТАТЬИ. РСФСР-дыҥ нерелӱ ӱредӱчизи (1972), СССР-дыҥ јондык ӱредӱчизи (1982), кӧп тоолу кайралдар алган, оныҥ портреди Москвада ВДНХ-да ла ӱредӱликтиҥ Министерствозыныҥ галереязында кӧрӱде болгон.

 Ајарулар 

 Тайантылар 
 Горный Алтай: Село Паспаул

Категория:Чоо аймактыҥ јурттары
Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери
Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле