Туйакты
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Туйакты
 |оригинальное название    = {{lang-ru| Туекта}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = 
  |lat_deg = 50.837864
  |lon_deg =  85.880352
  |CoordAddon = type:city_region:RU
  |CoordScale = 20000 
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Оҥдой аймак
 |район в таблице          = Оҥдой аймак{{!}}Оҥдой 
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Кеҥиниҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Кеҥиниҥ јурт јеезези{{!}}Кеҥиниҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 913<ref name="Высота н/у моря"/>
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Туекта | тс }}
  |год переписи           = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Туекта | г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[алтайлар]] 34 %,<br> [[орустар]] 60 % (2002)<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38845
 |почтовый индекс          = 649447
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |цифровой идентификатор 2   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Туйакты''' ({{Lang-ru|Туекта}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Оҥдой аймак|Оҥдой аймагында]] [[Кеҥиниҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Туйакты — туйук туу, туй турат {{Lang-ru|гора как панцирь, броня, закрытая гора, запертая высокая гора}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тал ортозында, Теректиниҥ, Јал-Мӧҥкӱниҥ, Ӱч-Эҥмектиҥ сындарыныҥ колтыгында, [[Урсул (Кадынныҥ кош суузы)|Урсул]] сууныҥ јарадында, Чуйдыҥ јолыныҥ 612 км турат. Туйактуныҥ суузы Урсулга кожылат. Јуртты айландыра кырлар агаш јокко јуук, тас. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 913 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/1000005493/tuekta.html Туекта]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=13263&cityname=Onguday-Russia |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141222173438/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=13263&cityname=Onguday-Russia |archivedate=1419269678 |deadlink=yes |accessdate=1644517665 }}</ref>. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду)<ref>Оҥдой. Климат[https://e-lib.gasu.ru/eposobia/altai/maima/klim.html.]</ref>.

=== Аҥ-куштары ===
Тайгалары аҥдык јер, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, киш, тийиҥ, койон ло јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар јӱрет. Куштдардаҥ мында чай, кӱртӱк, ӱкӱ, мечиртке, мӱркӱт, карчага, тейлеген, торлоо, бӧднӧ, кӱӱк ле о.ӧ. бар. Сууларда балыктаҥ чортон, чараган, бел, ускуч, јылмай, тоозы кезем астаган да болзо, је бар<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>. Куштар агаш-аразында кӧп: томыртка, кӱӱле, каргаа, саҥыскан, кускун, тейлеген, мечиртке, јелечи, кӧктӧш, јалбагай ла о.ӧ.

=== Ӧзӱмдери ===
Айландыра ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны карагай, јойгон агаш. Суујакалай чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>. Тайга-тажы јиилектӱ, бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ дӧ кӧп ӧзӧт<ref name="Торбоков флора"/>.

Чыкту ла кӧлӧткӧлӧй јерде ӧлӧҥ бийик болуп ӧзӧт, комургай, кулузын, кылбыш, башка-башка чечектер: буланат, балузын, быркырууш, саргай, кандык, кӱӱктаман, кӱнкајы ла о.ӧ. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ.<ref name="Кр книга  растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 3 ором: Јаҥы, Семеновтыҥ, Урсулдыҥ.
Јурт [[Чуйдыҥ трагы|Чуйдыҥ трагыныҥ]] 614-чи километринде турат.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Туйакты јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Кеҥи]]|| 18 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Оҥдой]] || 22 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  180 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||  270 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 3900 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 612,0 км-деҥ ||3,9 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 613,0 км-деҥ ||0 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1876 јылда тӧзӧлгӧн<ref>[http://www.vtourisme.com/altaj/infrastruktura/respublika-altaj/spisok-sel/705-s-tuekta Туекта]</ref>.
1870 јылда [[Том-Тура|Том-Тураныҥ]] губерниязыныҥ [[Јаш-Тура]]да округыныҥ Алтай волостиниҥ крестьяндары Бичик (прошение) аткаргандар,
[[Урсул (Кадынныҥ кош суузы)|Урсул]] ичинде [[Туйакты|Туйакту]] деп јерге кӧчӧлӧ јадарга. Је исправниктеҥ каруу сакып болбой, таҥынаҥ сурак јокко кӧчӱп баштагандар.
1896 јылда Алтайда духовный миссия мында школ ачар деп јӧптӧгӧн. Мӱргӱӱлдиҥ туразын туткан, јаан эмес куполду, шаҥду,
кресттӱ. Бир башка турада школ ачкан. Граждан јууныҥ ӧйинде јурт улам ла актар ла кызылдар јуулажар јер боло берген.
Мында эҥ ле јаан карындаштык мӧҥкӱ, 97 кижи Совет јаҥ учун тынын берген.

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы |Туекта | Столбцов=10}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 360 кижи болгон, олордыҥ 60 % орустар, 34 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
* библиотека;
* магазин;
* почта;
* мини-отель;
* АЗС;
* пост ГИБДД.

== Экономиказы ==
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Крестьян — фермер ээлемдер. Јылкы, соок тумчукту, оок мал азыраары. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* Совет јаҥ учун корогондлрдыҥ карындаштык мӧҥкӱзи ([[Чуйдыҥ трагы|Чуйдыҥ трагыныҥ]] 614-чи км, 50 км сол јаны јаар)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610032355 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605273757 }}</ref>;
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондорго обелиск (1059)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Карындаштык мӧҥкӱ. Совет јаҥ учун јуулашкан улустыҥ мӧҥкӱзи (800)<ref name="Ойношев свод"/>;
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

=== Археологиялык ===
* Јебрен тӱрк руникалык бичиктер (1151—1153)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Ташта јурамалдар (1030,1031,1156)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Јебрен корумдар (818)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Мӧҥкӱсалгыштар (1149,1154,1155,1173-1179)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Кезер таш ([[Чуйдыҥ трагы|Чуйдыҥ трагыныҥ]] 277-чи км) (1180—1181)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Мукур-Туу (1029)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Кара суу, тоҥмок (927)<ref name="Ойношев свод"/>.
[[Туйакты]] јурттыҥ јанында кайада озогы ӧйдиҥ, јебрен чактыҥ јуруктары бар. Мында эликтер, аҥдар, бир канча улустар јуралган. Јолды јакалай лаптап кӧрзӧ, кӧп корумдар, кезер таштар, тагылдар кӧрӱнер.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод"/>.

== Јарлу улузы ==
== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [http://www.ongudai-ra.ru/ Окылу сайт «Оҥдой аймак»]
* [http://galt-auto.ru/publ/247-1-0-347/  Туекта]
{{Тыш тайантылар}}
{{Оҥдой аймактыҥ јурттары}}

[[Категория:Оҥдой аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]
Туйакты () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Оҥдой аймагында Кеҥиниҥ јурт јеезезине кирет.

 Этимологиязы 
Туйакты — туйук туу, туй турат .

 Физико-географиялык темдектери 

 Географиязы 
Јурт Туулу Алтайдыҥ тал ортозында, Теректиниҥ, Јал-Мӧҥкӱниҥ, Ӱч-Эҥмектиҥ сындарыныҥ колтыгында, Урсул сууныҥ јарадында, Чуйдыҥ јолыныҥ 612 км турат. Туйактуныҥ суузы Урсулга кожылат. Јуртты айландыра кырлар агаш јокко јуук, тас. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 913 метрге бийикТуекта.

 Климады 
Климады орто-континентал. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду)Оҥдой. Климат.

 Аҥ-куштары 
Тайгалары аҥдык јер, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, киш, тийиҥ, койон ло јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар јӱрет. Куштдардаҥ мында чай, кӱртӱк, ӱкӱ, мечиртке, мӱркӱт, карчага, тейлеген, торлоо, бӧднӧ, кӱӱк ле о.ӧ. бар. Сууларда балыктаҥ чортон, чараган, бел, ускуч, јылмай, тоозы кезем астаган да болзо, је барКучин А. П. Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.. Куштар агаш-аразында кӧп: томыртка, кӱӱле, каргаа, саҥыскан, кускун, тейлеген, мечиртке, јелечи, кӧктӧш, јалбагай ла о.ӧ.

 Ӧзӱмдери 
Айландыра ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны карагай, јойгон агаш. Суујакалай чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧтТорбоков Т. Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020. Тайга-тажы јиилектӱ, бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ дӧ кӧп ӧзӧт.

Чыкту ла кӧлӧткӧлӧй јерде ӧлӧҥ бийик болуп ӧзӧт, комургай, кулузын, кылбыш, башка-башка чечектер: буланат, балузын, быркырууш, саргай, кандык, кӱӱктаман, кӱнкајы ла о.ӧ. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ. Красная книга Республики Алтай: растения / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный.

 Јери ле јолдоры 
Јуртта 3 ором: Јаҥы, Семеновтыҥ, Урсулдыҥ.
Јурт Чуйдыҥ трагыныҥ 614-чи километринде турат.
Туйакты јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире Администрациялык тӧс јер Кеҥи 18 км  Аймактыҥ тӧс јери Оҥдой  22 км  Республикан тӧс кала Улалу   180 км  Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы   270 км  Тергеениҥ тӧс калазы Москва  3900 км  Чуйдыҥ трагы (Р-256) 612,0 км-деҥ 3,9 км  Чуйдыҥ трагы (Р-256) 613,0 км-деҥ 0 км

 Тӱӱкизи 
Јурт 1876 јылда тӧзӧлгӧнТуекта.
1870 јылда Том-Тураныҥ губерниязыныҥ Јаш-Турада округыныҥ Алтай волостиниҥ крестьяндары Бичик (прошение) аткаргандар,
Урсул ичинде Туйакту деп јерге кӧчӧлӧ јадарга. Је исправниктеҥ каруу сакып болбой, таҥынаҥ сурак јокко кӧчӱп баштагандар.
1896 јылда Алтайда духовный миссия мында школ ачар деп јӧптӧгӧн. Мӱргӱӱлдиҥ туразын туткан, јаан эмес куполду, шаҥду,
кресттӱ. Бир башка турада школ ачкан. Граждан јууныҥ ӧйинде јурт улам ла актар ла кызылдар јуулажар јер боло берген.
Мында эҥ ле јаан карындаштык мӧҥкӱ, 97 кижи Совет јаҥ учун тынын берген.

 Эл-јон 

 Ук-калыктары 
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 360 кижи болгон, олордыҥ 60 % орустар, 34 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
 Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России»..

Окылу тил: орус, алтай Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года).

 Инфраструктуразы 
 библиотека;
 магазин;
 почта;
 мини-отель;
 АЗС;
 пост ГИБДД.

 Экономиказы 
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Крестьян — фермер ээлемдер. Јылкы, соок тумчукту, оок мал азыраары. Туризм.

 Кереестер 

 Тӱӱкилик 
 Совет јаҥ учун корогондлрдыҥ карындаштык мӧҥкӱзи (Чуйдыҥ трагыныҥ 614-чи км, 50 км сол јаны јаар);
 Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондорго обелиск (1059);
 Карындаштык мӧҥкӱ. Совет јаҥ учун јуулашкан улустыҥ мӧҥкӱзи (800);
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичиктеОйношев В. П., Урбанова С. Е. Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013..

 Археологиялык 
 Јебрен тӱрк руникалык бичиктер (1151—1153);
 Ташта јурамалдар (1030,1031,1156);
 Јебрен корумдар (818);
 Мӧҥкӱсалгыштар (1149,1154,1155,1173-1179).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

 Ар-бӱткендик 
 Кезер таш (Чуйдыҥ трагыныҥ 277-чи км) (1180—1181);
 Мукур-Туу (1029);
 Кара суу, тоҥмок (927).
Туйакты јурттыҥ јанында кайада озогы ӧйдиҥ, јебрен чактыҥ јуруктары бар. Мында эликтер, аҥдар, бир канча улустар јуралган. Јолды јакалай лаптап кӧрзӧ, кӧп корумдар, кезер таштар, тагылдар кӧрӱнер.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

 Јарлу улузы 
 Јуруктардыҥ кӧмзӧзи 

 Ајарулар 

 Тайантылар 
 Окылу сайт «Оҥдой аймак»
  Туекта

Категория:Оҥдой аймактыҥ јурттары
Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери
Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле