Кара-Суу (Кан-Оозы аймак)
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Кара-Суу (Кан-Оозы аймак)
 |оригинальное название    = {{lang-ru|Озёрное (Усть-Канский район)}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = 
 |lat_deg =  50.998132 
  |lon_deg = 84.764330
 |CoordScale = 
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Кан-Оозы аймак
 |район в таблице          = Кан-Оозы аймак{{!}}Кан-Оозы
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Кӧзӱлдиҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Кӧзӱлдиҥ јурт јеезези{{!}}Кӧзӱлдиҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 1088<ref name="Высота н/у моря"/>
 |климат                   = орто-континентал
  |население              =  {{Эл-јонныҥ тоозы|Озёрное (Усть-Канский район) |тс}}
  |год переписи           = {{Эл-јонныҥ тоозы|Озёрное (Усть-Канский район) |г}}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = алтайлар 100%<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38841
 |почтовый индекс          = 649450
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}


'''Кара-Суу''' ({{Lang-ru| Озерное }}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кан-Оозы аймак|Кан-Оозы аймагында]] [[Кӧзӱлдиҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Кара-Суу {{Lang-ru|незамерзающий источник}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = 80,236 |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] кӱнбадыш јанында, Канныҥ сазыныҥ јаказында, кӧлдӧҥ ыраак јокто турат. Кара-Сууныҥ кӧли тыҥ ла јаан эмес, балык јок. Айландыра ачык чӧл јалаҥ јерлер.
Кӧлди айландыра састып калган. Ырак јокто Алмысту-Боом, [[Чарыш (суу)|Чарыштыҥ]] јарадында. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1088 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35139/ozernoe.html Озерное (Усть-Канский район).]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Кыш [[Ӱлӱрген ай|ӱлӱрген айдыҥ]] учынаҥ ала, [[Кандык ай|кандык айдыҥ]] бажына јетире турат. Соок ло деген [[чаган ай]]да ортоайлык температура −19 °C, кар мында калыҥ тӱжет, тыҥ салкындар болбойт. Јай [[Кичӱ изӱ ай|кичӱ изӱ айдаҥ]] башталып, [[Сыгын ай|сыгын айдыҥ]] бажына једет, кыска ла серӱӱн. Ортоайлык изӱ +18..+20 °C болот. Кейдиҥ чыгы 450—500 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,5 м/с.

=== Аҥ-куштары ===
Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан, тооргы<ref name="Собанский звери">''Собанский Г. Г.'' Звери Алтая. — Барнаул: [б.и.], 2005.</ref>. Куштардаҥ кедери тарал, карган, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, мӱркӱт, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк бар. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, сӧлӧм лӧ база кезик бӱдӱм балык бар.

=== Ӧзӱмдери ===
Айландыра кырларды, аркаларды кӧп сабада тыт агаш бӱркейт, бийиктей мӧш, суујараттай тал, чиби ле кайыҥ, каргана ӧзӧт. Меесте тегенек, маҥыр, јонјолой, кылбыш, кӧжнӧ.

Ачык јалаҥ јерде јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ, јыраа бар: адарткы, ай-каајы, айу-сырга, алаҥуш, балтырган, баргаа, буланат, бастый ла о.ӧ. Састу јерде кыйгак ӧлӧҥ, јеҥес, кулузын, ийттырмак, кылганак таркаган<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>. Озодоҥ бери кедери тайгада, јайлуларда ӧлӧҥ-чӧп, тазыл-тамыр кӧп болгон, је улустыҥ кичеебес кылыгынаҥ кӧп эм ӧлӧҥдӧр торт јоголорго јеткен. Ол тоодо кызыл тазыл ({{lang-ru|копеечник чайный}}), марал ({{lang-ru| маральник}}), алтын-тазыл ({{lang-ru|родиола розовая}}) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јурттыҥ текши јери 58,8 га. Ол тоодо: улус јадар јерлердиҥ кеми 27,5 га, јонго керектӱ тудумдар 0,81 га, ээлемдӱ јерлер 0,47 га, окылу јерлер 11,99 га, аҥыланган 13,13 га, ӧскӧ јерлер, текши јерле кожо 4,9 га<ref  name="Генплан Козульское СП"/>.
Кара-Суу јурттыҥ сыны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 700 м, тууразы кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар 936 м<ref>[https://al.2rus.org/ozernoe_ust-kanskiy_rayon/karta/ Карта села Озерное.]</ref>. Јуртта 3 ором: Казаковтыҥ, Кыдрашевтиҥ, Јаҥы<ref>[https://mapdata.ru/altay/ Онлайн-карта Республики Алтай с улицами и номерами домов.]</ref>.
Јурттыҥ оромдорыныҥ текши узуны ла ээлемдерге јетире јолдордыҥ узуныла кожо 3,43 км<ref  name="Генплан Козульское СП">{{Cite web |title=Генеральный план муниципального образования Козульское сельское поселение Усть-Канского района Республики Алтай |url=https://moust-kan.ru/arkhitektura/gradostroitelstvo/generalnye-plany |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109145356/https://moust-kan.ru/arkhitektura/gradostroitelstvo/generalnye-plany |archivedate=1610204036 |deadlink=yes |accessdate=1610084610 }}</ref>.

Кара-Суу јуртка једетен «[[Кӧзӱл]] — [[Кара-Суу (Кан-Оозы аймак)|Кара-Суу]]»(19 км) деп јол ло регионал учурлу «[[Кан-Оозы]] — [[Кара-Суу (Кан-Оозы аймак)|Кара-Суу]]» деп јолдор бар (идентификационный темдеги 84К-110<ref>[https://wikimapia.org/#lang=ru&lat=50.966520&lon=84.773946&z=14&m=w&search=84К-110/  Региональная трасса 84К-110]</ref>, узуны 8 км)<ref>[http://docs.cntd.ru/document/446686598/ Постановление Правительства Республики Алтай от 12.04.2018 N 107 «Об утверждении Перечня автомобильных дорог общего пользования регионального значения Республики Алтай и признании утратившими силу некоторых постановлений Правительства Республики Алтай»]</ref>.

{| class="wikitable"
| COLSPAN="3" ALIGN="center" | '''Кара-Суу јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Кӧзӱл]] || 19 км
|-
| Аймактыҥ тӧс јери [[Кан-Оозы]] || 9 км
|-
| Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 210 км, 280 км
|-
| [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||270 км, 300 км
|-
| Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 514,5 км-деҥ ||130 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 610,8 км-деҥ || 120 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Озёрное (Усть-Канский район)}}
Берилген таблицада кӧргӱзилген јылдарда улустыҥ тоозы астап баратканы иле кӧрӱнет.

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 162 кижи болгон, олордыҥ 100 % [[алтайлар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
* баштамы школ;
* эмчилик;
* стадион;
* магазин.
</div>

== Экономиказы ==
Јаан ээлемдер јок. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы мал, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===

=== Археологиялык ===
* Ташта јурамалдар (1431)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Јебрен корум, Сары-Кобы деп јерде (1446)<ref name="Ойношев свод"/>.

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Байлу туу;
* Тоҥмок суу;

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
<gallery class="center" perrow=7 widths="245px" heights="200px">
Файл:Jурттыҥ бажы.jpg|Jурттыҥ кирер алдына соктырткан jурук
Файл:Jурттыҥ бажы1.jpg|Кееркедип эткен jурттыҥ ады
Файл:Казаков Т. Т. адыла адалган ороомныҥ кöргÿзÿзи.jpg|Ада-Тöрöл учун Улу jууныҥ ат-нерелÿ туружаачызыныҥ Казаков Т. Т. адыла адалган ороом
Файл:Jурттыҥ клубы.jpg|Jурттыҥ клубы
Файл:Пилорама.jpg|Агашла иштеер ээлем
Файл:Уй-малаштыҥ ээлеми.jpg|Уй-малаштыҥ ээлеми
</gallery>

== Јарлу улузы ==
* [[Кыдрашев, Чот Кыдрашевич|Кыдрашев Ч. К.]] (05.01.1914—23.02.1997) — Совет ӧйдӧ политик, Горно-Алтайскта облисполкомдо иштеген (1944—1948)<ref>Кыдрашев Ч. К.[https://nbra.ru/images/news/2021/05/kydrashev-chet-kydrashevich.pdf]</ref>.
* [[Темеев,Сергей Сарыевич|Сергей Темеев]] (07.03.1957) — журналист, ''Восточно-Сибирский институт культуры'' божоткон (1981,Улан-Удэ), ИТАРТАСС-тыҥ корреспонденти (20 јыл, 90-чы јылдар, Москва), Эл Курултайдыҥ пресссекретари (1993—1997), Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ журналисти (2007)<ref>Темеев С. С.[https://gosarhiv-ra.ru/wp-content/uploads/2018/04/hronograf2016.pdf.]</ref>.
* [[Немцев, Иван Трифонович|Немцев И. Т.]] (09.03.1942—18.08.2015)— спортчы, Алтай Республиканыҥ нерелӱ тренери, Майманыҥ ДЮСШ-да 35 јыл таскадаачы-тренер (''высшей категории'') болгон, оныҥ тӧрт спортчызы гиря спортло телекейлик маргаандарда чемпиондор болгон, Россияныҥ гиря спортло кӧп катап чемпионы (16 катап), СССР-дыҥ ''Мастера спорта международного класса'', 4 катап телекейдиҥ спорт-ветерандары ортодо чемпион ''«Легенда гиревого спорта»'', Олимпий оттыҥ эстафетазында факелоносец болгон («Сочи-2014»), ''«За заслуги в развитии физической культуры и спорта»'', ''«Отличник физической культуры и спорта»'', орден ''«Крылатого Льва»'', спортивный «Оскар» ла о.ӧ. кӧп тоолу кайралдарлу<ref>Немцев И. Т.[https://gosarhiv-ra.ru/wp-content/uploads/2018/04/hronograf2016.pdf.]</ref>.

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
* [https://web.archive.org/web/20210111115515/https://moust-kan.ru/info Окылу сайт «Кан-Оозы аймак»]

{{Кан-Оозы аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]
[[Категория:Кан-Оозы аймактыҥ јурттары]]
Кара-Суу () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кан-Оозы аймагында Кӧзӱлдиҥ јурт јеезезине кирет.

 Этимологиязы 
Кара-Суу .

 Физико-географиялык темдектери 

 Географиязы 
Јурт Туулу Алтайдыҥ кӱнбадыш јанында, Канныҥ сазыныҥ јаказында, кӧлдӧҥ ыраак јокто турат. Кара-Сууныҥ кӧли тыҥ ла јаан эмес, балык јок. Айландыра ачык чӧл јалаҥ јерлер.
Кӧлди айландыра састып калган. Ырак јокто Алмысту-Боом, Чарыштыҥ јарадында. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1088 метрге бийикОзерное (Усть-Канский район)..

 Климады 
Климады орто-континентал. Кыш ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала, кандык айдыҥ бажына јетире турат. Соок ло деген чаган айда ортоайлык температура −19 °C, кар мында калыҥ тӱжет, тыҥ салкындар болбойт. Јай кичӱ изӱ айдаҥ башталып, сыгын айдыҥ бажына једет, кыска ла серӱӱн. Ортоайлык изӱ +18..+20 °C болот. Кейдиҥ чыгы 450—500 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,5 м/с.

 Аҥ-куштары 
Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан, тооргыСобанский Г. Г. Звери Алтая. — Барнаул: [б.и.], 2005.. Куштардаҥ кедери тарал, карган, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, мӱркӱт, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк бар. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, сӧлӧм лӧ база кезик бӱдӱм балык бар.

 Ӧзӱмдери 
Айландыра кырларды, аркаларды кӧп сабада тыт агаш бӱркейт, бийиктей мӧш, суујараттай тал, чиби ле кайыҥ, каргана ӧзӧт. Меесте тегенек, маҥыр, јонјолой, кылбыш, кӧжнӧ.

Ачык јалаҥ јерде јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ, јыраа бар: адарткы, ай-каајы, айу-сырга, алаҥуш, балтырган, баргаа, буланат, бастый ла о.ӧ. Састу јерде кыйгак ӧлӧҥ, јеҥес, кулузын, ийттырмак, кылганак таркаганКучин А. П. Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.. Озодоҥ бери кедери тайгада, јайлуларда ӧлӧҥ-чӧп, тазыл-тамыр кӧп болгон, је улустыҥ кичеебес кылыгынаҥ кӧп эм ӧлӧҥдӧр торт јоголорго јеткен. Ол тоодо кызыл тазыл (), марал (), алтын-тазыл () ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧрТорбоков Т. Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020..

 Јери ле јолдоры 
Јурттыҥ текши јери 58,8 га. Ол тоодо: улус јадар јерлердиҥ кеми 27,5 га, јонго керектӱ тудумдар 0,81 га, ээлемдӱ јерлер 0,47 га, окылу јерлер 11,99 га, аҥыланган 13,13 га, ӧскӧ јерлер, текши јерле кожо 4,9 га.
Кара-Суу јурттыҥ сыны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 700 м, тууразы кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар 936 мКарта села Озерное.. Јуртта 3 ором: Казаковтыҥ, Кыдрашевтиҥ, ЈаҥыОнлайн-карта Республики Алтай с улицами и номерами домов..
Јурттыҥ оромдорыныҥ текши узуны ла ээлемдерге јетире јолдордыҥ узуныла кожо 3,43 км.

Кара-Суу јуртка једетен «Кӧзӱл — Кара-Суу»(19 км) деп јол ло регионал учурлу «Кан-Оозы — Кара-Суу» деп јолдор бар (идентификационный темдеги 84К-110 Региональная трасса 84К-110, узуны 8 км)Постановление Правительства Республики Алтай от 12.04.2018 N 107 «Об утверждении Перечня автомобильных дорог общего пользования регионального значения Республики Алтай и признании утратившими силу некоторых постановлений Правительства Республики Алтай».

 Кара-Суу јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире Администрациялык тӧс јер Кӧзӱл  19 км Аймактыҥ тӧс јери Кан-Оозы  9 км Республикан тӧс кала Улалу  210 км, 280 км Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы 270 км, 300 км Тергеениҥ тӧс калазы Москва  4000 км  Чуйдыҥ трагы (Р-256) 514,5 км-деҥ 130 км  Чуйдыҥ трагы (Р-256) 610,8 км-деҥ  120 км

 Тӱӱкизи 
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.

 Эл-јон 

Берилген таблицада кӧргӱзилген јылдарда улустыҥ тоозы астап баратканы иле кӧрӱнет.

 Ук-калыктары 
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 162 кижи болгон, олордыҥ 100 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России»..

 Инфраструктуразы 
 баштамы школ;
 эмчилик;
 стадион;
 магазин.

 Экономиказы 
Јаан ээлемдер јок. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы мал, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм.

 Кереестер 

 Тӱӱкилик 

 Археологиялык 
 Ташта јурамалдар (1431);
 Јебрен корум, Сары-Кобы деп јерде (1446).

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичиктеОйношев В. П., Урбанова С. Е. Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013..

 Ар-бӱткендик 
 Байлу туу;
 Тоҥмок суу;

 Јуруктардыҥ кӧмзӧзи 

 Јарлу улузы 
 Кыдрашев Ч. К. (05.01.1914—23.02.1997) — Совет ӧйдӧ политик, Горно-Алтайскта облисполкомдо иштеген (1944—1948)Кыдрашев Ч. К..
 Сергей Темеев (07.03.1957) — журналист, Восточно-Сибирский институт культуры божоткон (1981,Улан-Удэ), ИТАРТАСС-тыҥ корреспонденти (20 јыл, 90-чы јылдар, Москва), Эл Курултайдыҥ пресссекретари (1993—1997), Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ журналисти (2007)Темеев С. С..
 Немцев И. Т. (09.03.1942—18.08.2015)— спортчы, Алтай Республиканыҥ нерелӱ тренери, Майманыҥ ДЮСШ-да 35 јыл таскадаачы-тренер (высшей категории) болгон, оныҥ тӧрт спортчызы гиря спортло телекейлик маргаандарда чемпиондор болгон, Россияныҥ гиря спортло кӧп катап чемпионы (16 катап), СССР-дыҥ Мастера спорта международного класса, 4 катап телекейдиҥ спорт-ветерандары ортодо чемпион «Легенда гиревого спорта», Олимпий оттыҥ эстафетазында факелоносец болгон («Сочи-2014»), «За заслуги в развитии физической культуры и спорта», «Отличник физической культуры и спорта», орден «Крылатого Льва», спортивный «Оскар» ла о.ӧ. кӧп тоолу кайралдарлуНемцев И. Т..

 Ајарулар 

 Тайантылар 

 Окылу сайт «Кан-Оозы аймак»

Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери
Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле
Категория:Кан-Оозы аймактыҥ јурттары