Эјеган
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
 |русское название         = Эјеган
 |оригинальное название    = {{lang-ru|}} Эдиган
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = Edigan.jpg
 | описание изображения    = Эјеган
  |lat_deg = 51 |lat_min = 6 |lat_sec = 25
  |lon_deg = 86 |lon_min =15 |lon_sec = 35
  |CoordAddon = type:city(307)_region:RU
  |CoordScale = 20000
 |размер карты региона     = 
 |размер карты района      = 
 |регион                   = Алтай Республика
 |регион в таблице         = Алтай Республика
 |район                    = Чамал аймак
 |район в таблице          = Чамал аймак{{!}}Чамал  
|вид поселения            = Јурт јеезе
| поселение                = Куйустыҥ јурт јеезези
 | поселение в таблице      = Куйустыҥ јурт јеезези {{!}}Куйустыҥ  
|внутреннее деление       = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         = 679<ref name="Высота н/у моря"/>
|климат                   = орто-континентал
| население                = 134 <ref>https://bdex.ru/naselenie/respublika-altay-gornyy-altay/n/chemalskiy/edigan/</ref>
| год переписи             = 2025 
  |плотность               = 
  |агломерация             = 
  |национальный состав     =  [[орустар]] 48 %,<br>[[алтайлар]] 51 % (2002)<ref name="Коряков"/>
  |конфессиональный состав = 
  |этнохороним             = 
 |почтовый индекс          =    
 |почтовые индексы         = 
 |телефонный код           =  38841
 |цифровой идентификатор   =  
 |цифровой идентификатор 2   =
|цифровой идентификатор 3   =   
 |категория в Commons      =
 |сайт                     = 
}}
'''Эјеган''' ({{Lang-ru|Эдиган}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика]]ныҥ [[Чамал аймак|Чамал аймагында]] [[Куйустыҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Эјеган {{Lang-ru|царская сестра, тётка}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

Эје {{Lang-ru|старшая сестра, тётка}}, каан {{Lang-ru|хан, царь}}<ref name="Топонимика"/>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде, [[Эјеган (суу)|Эјеганныҥ суузы]] ла [[Кайнзарак (суу)|Кайнзарактыҥ суузы]] бириккенинде, Иолгоныҥ сындарыныҥ ортозында турат.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 679 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35088/edigan.html Эдиган (Эјеган)]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Кыш бу јерлерде јымжак, карлу, тыҥ сооктор јок болот. Ортојылдык температура +3,0 °С кире болот, кейдиҥ чыгы 66,1 % ортојылдык кеми 855 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 2,4 м/с. 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 6,3.Јай тыҥ ла изӱ эмес, ортоайлык температура +30 градуска јетпейт, эҥ ле изӱ кӱн +34 °С, эҥ ле соок кӱнде −40 °С. Соокторлу кӱндер 18.05/27.07. Соок јок кӱндер 131. Јердиҥ ортојылдык температуразы 3 °С.

=== Аҥ-куштары ===
Аймактыҥ тайгалары аҥдык: айу, бӧрӱ, какай, јеекен, булан, элик, марал, тооргы<ref>Красная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>, оок аҥдардаҥ койон, јараа, киш, јоонмойын, агас, ӧркӧ, сарас, тарбаган, кӧрӱк, агас, сууларда камду, кумдус. Ак-кийик, тооргы ла камду Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген. Кушка да аба-јыш бай: кӱртӱк, чай, сымда, бӧднӧ, мечиртке, ӱкӱ, каргаа, саҥыскан. кӱӱк, барынтычы куштардаҥ ылаачын, шоҥкор, кускун, карчага бар<ref name="Торбоков Растения">{{книга |автор=Токшын Торбоков |часть = |ссылка часть = |заглавие=Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный =  |издание = |место= Горно-Алтайск |издательство=АУ РА Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу» |год=2020|том = |страницы = |столбцы = |страниц =  |серия = |isbn = }}</ref>.

=== Ӧзӱмдери ===
Кайыр, каскак туулары мӧшлӧ, карагайла, чибиле, јойгонло, кайыҥла, јодроло, эргишле, толоноло туй ӧзӱп калган. Чамал ичиниҥ ӧзӱмдери ӧҥжик, койу, јӱзӱн-јӱӱр бӱдӱмдӱ. Кыр бӱркеген агаштары мӧш, тыт, карагай, чиби, јойгон, кайыҥ, аспак, јодро ло јулукту агаштардаҥ алама, груша, слива ӧзӧт<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>.

Јайгыда мешке, кӧжнӧ, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук толо ӧзӧт. Ӧлӧҥ, чечектер, тайалар, кӱске јетире кӧс сӱӱндирип јайылат: каргана, тал, толоно, арчын, балан, ийт-тумчук, бороҥот, табылгы, адарткы, бастый, буланат, јеҥес, јоҥјолой, јаргак ӧлӧҥ, јыдунак, јыоан чечек, ийт-таман, јыракы-ӧлӧҥ, ийт-тырмак, калаш-чечек, кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин, кылганак, кымыскайак, кулун-чечек, кулузын. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер алтын тазыл ла кызыл тазыл<ref name="Кр книга растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 5 ором: Аговая, Алтай, Каинзаринский, Меесте, Тӧс.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Эјеган јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Куйус]]|| 20 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Чамал]] || 53 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  150 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||  240 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 3900 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 495 км-деҥ ||  95 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Чамал ичинде орус миссионерлер алтай улусты креске тӱжӱрип, православный кудай јаҥына кийдирип, школдор ачып, јурттар тӧзӧп турган ӧй.
1922 јылда Алтайда 24 волостьты бириктирип, 9 аймак эткен. Эјеган јурт [[Чамал аймак]]ка кирген<ref name="Чамал аймак, рекреация">[https://otherreferats.allbest.ru/sport/00786610_0.html Рекреационное освоение Чемала]</ref>.


== Эл-јон ==
{{Эл-јонныҥ тоозы| Эдиган (село) |Столбцов=18}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 228 кижи болгон, олордыҥ 48 % [[орустар]], 51 % [[алтайлар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* баштамы школ;
* эмчилик;
* библиотека;
* јурттыҥ клубы;
* почта;
* магазин.
</div>

== Экономиказы ==
Таҥынаҥ ээлемдер. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (560)<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Археологиялык ===
* Јебрен корум (352,367,379,454,464,491,495,496,497,533,584,586,588,708)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Таш чеден (366,368,419,451,528,529,531,620,718)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Бойтыгемде таш јурамалдар (420—424,585)<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Байлу туу (..)<ref name="Ойношев свод"/>;
* [[Тоҥбок суу]] (..)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
<gallery perrow=6 widths="200px" heights="170px">
File:Street in Edigan.jpg|Эјеган јурт
</gallery>

== Јарлу улузы ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
{{Чамал аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Чамал аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]
Эјеган () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чамал аймагында Куйустыҥ јурт јеезезине кирет.

 Этимологиязы 
Эјеган .

Эје , каан .

 Физико-географиялык темдектери 

 Географиязы 
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Эјеганныҥ суузы ла Кайнзарактыҥ суузы бириккенинде, Иолгоныҥ сындарыныҥ ортозында турат.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 679 метрге бийикЭдиган (Эјеган).

 Климады 
Климады орто-континентал. Кыш бу јерлерде јымжак, карлу, тыҥ сооктор јок болот. Ортојылдык температура +3,0 °С кире болот, кейдиҥ чыгы 66,1 % ортојылдык кеми 855 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 2,4 м/с. 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 6,3.Јай тыҥ ла изӱ эмес, ортоайлык температура +30 градуска јетпейт, эҥ ле изӱ кӱн +34 °С, эҥ ле соок кӱнде −40 °С. Соокторлу кӱндер 18.05/27.07. Соок јок кӱндер 131. Јердиҥ ортојылдык температуразы 3 °С.

 Аҥ-куштары 
Аймактыҥ тайгалары аҥдык: айу, бӧрӱ, какай, јеекен, булан, элик, марал, тооргыКрасная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный, оок аҥдардаҥ койон, јараа, киш, јоонмойын, агас, ӧркӧ, сарас, тарбаган, кӧрӱк, агас, сууларда камду, кумдус. Ак-кийик, тооргы ла камду Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген. Кушка да аба-јыш бай: кӱртӱк, чай, сымда, бӧднӧ, мечиртке, ӱкӱ, каргаа, саҥыскан. кӱӱк, барынтычы куштардаҥ ылаачын, шоҥкор, кускун, карчага бар.

 Ӧзӱмдери 
Кайыр, каскак туулары мӧшлӧ, карагайла, чибиле, јойгонло, кайыҥла, јодроло, эргишле, толоноло туй ӧзӱп калган. Чамал ичиниҥ ӧзӱмдери ӧҥжик, койу, јӱзӱн-јӱӱр бӱдӱмдӱ. Кыр бӱркеген агаштары мӧш, тыт, карагай, чиби, јойгон, кайыҥ, аспак, јодро ло јулукту агаштардаҥ алама, груша, слива ӧзӧтТорбоков Т. Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020..

Јайгыда мешке, кӧжнӧ, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук толо ӧзӧт. Ӧлӧҥ, чечектер, тайалар, кӱске јетире кӧс сӱӱндирип јайылат: каргана, тал, толоно, арчын, балан, ийт-тумчук, бороҥот, табылгы, адарткы, бастый, буланат, јеҥес, јоҥјолой, јаргак ӧлӧҥ, јыдунак, јыоан чечек, ийт-таман, јыракы-ӧлӧҥ, ийт-тырмак, калаш-чечек, кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин, кылганак, кымыскайак, кулун-чечек, кулузын. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер алтын тазыл ла кызыл тазылКрасная книга Республики Алтай: растения / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный.

 Јери ле јолдоры 
Јуртта 5 ором: Аговая, Алтай, Каинзаринский, Меесте, Тӧс.
Эјеган јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире Администрациялык тӧс јер Куйус 20 км  Аймактыҥ тӧс јери Чамал  53 км  Республикан тӧс кала Улалу   150 км  Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы   240 км  Тергеениҥ тӧс калазы Москва  3900 км  Чуйдыҥ трагы (Р-256) 495 км-деҥ   95 км

 Тӱӱкизи 
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Чамал ичинде орус миссионерлер алтай улусты креске тӱжӱрип, православный кудай јаҥына кийдирип, школдор ачып, јурттар тӧзӧп турган ӧй.
1922 јылда Алтайда 24 волостьты бириктирип, 9 аймак эткен. Эјеган јурт Чамал аймакка киргенРекреационное освоение Чемала.

 Эл-јон 

 Ук-калыктары 
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 228 кижи болгон, олордыҥ 48 % орустар, 51 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России»..

Окылу тил: орус, алтай Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года).

 Инфраструктуразы 
 баштамы школ;
 эмчилик;
 библиотека;
 јурттыҥ клубы;
 почта;
 магазин.

 Экономиказы 
Таҥынаҥ ээлемдер. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм.

 Кереестер 

 Тӱӱкилик 
 Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (560).

 Археологиялык 
 Јебрен корум (352,367,379,454,464,491,495,496,497,533,584,586,588,708);
 Таш чеден (366,368,419,451,528,529,531,620,718);
 Бойтыгемде таш јурамалдар (420—424,585).

 Ар-бӱткендик 
 Байлу туу (..);
 Тоҥбок суу (..).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичиктеОйношев В. П., Урбанова С. Е. Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013..

 Јуруктардыҥ кӧмзӧзи 

 Јарлу улузы 

 Ајарулар 

 Тайантылар 

Категория:Чамал аймактыҥ јурттары
Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери
Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле