Оймонныҥ чӧли
{{Чӧл}}
'''Оймонныҥ чӧли''' ({{lang-ru|Уймонская степь}}) Туулу Алтайдын [[Кӧксу-Оозы]] аймагыныҥ Теректӱниҥ сындарыныҥ тӱндӱк јанында јадат.

== Этимологиязы ==
Тӱрк сӧстӧр «Уймон» ло «Оймон» «уйдыҥ мойыны» эмезе «уйдыҥ ичеези» деп айдылганы. О. Т. Молчанованыҥ Алтай Республиканыҥ тононим сӧзлиги аайынча «Оймон», «ойым»- кырларла курчаткан Оймон јери деп айдылганы<ref name="Топонимика">{{книга |автор = О.Т. Молчанова |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = 80,236 |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==
=== Јердиҥ аайы ===
Чӧлдиҥ узуны 35 км ажыра, јалбагы 8 км. Талайдыҥ кемзӱзинеҥ 1000 м. Тӱштӱк јаар Оймонныҥ чӧлиле агын суулар агат: Маргалу-сол јанынаҥ, Окол, Мыйту-оҥ јанынаҥ. Аруу Кӧксуныҥ суузы кӱнбадыш јанынаҥ тӱс јерле агат, оны «кӧк суу» деп айдат. Бастыра агып јаткан суулар Кадын сууга кожулат, оныҥ учун јаан јалаҥдар эки бӧлукке бӧлӱнет.

=== Климады ===
Орто-континентал, тӱндӱк-кӱнбадыш јанынаҥ келген салкындары орто кеминде. Кышкыда узак ӧйлӧргӧ јылуу кӱндер турат.
Чӧлдӧ тыҥ салкындар јок. Јайгыда јылу айас кӱндер айына 225—230 час болот. Јайгы ӧйдӧ јылуу учун малаа-ажы ла јулукту агаштар јакшы ӧзӧт.

=== Геологиязы ===
Оймонныҥ чӧли јаҥыс тургун улузын эмес, је келген улусты база кайкадат: айландыра турган туулары јылдыҥ кажы ла ӧйинде јӱзӱн-јӱӱр болуп кубалат. Оймонныҥ чӧли јаан городтордоҥ јаан ыраак, Кадынныҥ биосфералык корыыр јерине кирет, 1998 јылда ого [[ЮНЕСКО]] статузы берилген.

=== Аҥ-куштары ===
Телкем ле јаан Оймонныҥ чӧли аҥ-куштарыла байлык.
Аҥдары: агас, айу ({{lang-ru|медведь}}), бӧрӱ, јараа, јоонмойын, сыгын ({{lang-ru|марал}}), тарбаган, тӱлкӱ, кӧрӱк, момон, ӧркӧ, сарас, сыгырган, тарбаган, тийиҥ, чычкан, шӱлӱзин, элик ({{lang-ru|косуля}}).
Сууда јӱреечи аҥдар: камду ({{lang-ru|выдра}}), кумдус.
Куштары:баарчык, бачырткы, бӧднӧ, јаҥалбай, јелечи, карачкай ({{lang-ru|стриж}}), каргаа, турна ({{lang-ru|серый журавль}}), карлагаш ({{lang-ru|ласточка}}), коокый кас, карчага, кӧктош, кускун, боро кушкаш, кӱӱк, кызыл тӧш, саҥыскан, сымда, талеҥко, тарал, тейлеген, томыртка ({{lang-ru|дятел}}), торко-сары, тоорчык, ӱкӱ ({{lang-ru|филин}})<ref name="Торбоков Звери">



{{книга |автор=Торбоков Т. |заглавие=Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая  |место=г. Горно-Алтайск |(издательство)|АУ РА Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу»]] |год=2020 }}</ref>.

=== Ӧзӱмдери ===
Агаштар: аспак, беле, јодро, кайыҥ, мӧш, кара-тыт ({{lang-ru|вяз}}), каргана, тал, чиби.
Јыралар: арчын ({{lang-ru|можжевельник}}), бороҥот, ийт-тумчук, каҥы ({{lang-ru|чабрец}}), јиилек, кара-кат, кызыл-кат, тийиҥ-кат, тайа ({{lang-ru|жимолость}}), уй-кӧс, чычрана ({{lang-ru|облепиха}}).
Ӧлӧҥ-чӧп: адарткы, ай-каајы ({{lang-ru|адонис}}), алаҥуш, алтын-тазыл ({{lang-ru|золотой корень}}), балтырган, баргаа, буланат ({{lang-ru|иван-чай}}), баркырууш, јаргак-ӧлӧҥ, јеҥес, јыдунак, јыракы-ӧлӧҥ ({{lang-ru|белена}}), ийт-тырмак, кайыҥат, калба ({{lang-ru|сибирская черемша}}), кандык, каҥзабаш, кендирбаш, коҥко-чечек, кӧбӱрген ({{lang-ru|дикий лук}}), кӧгӧзин, кӧжнӧ, кӧк-таман ({{lang-ru|подснежник}}), кызыл-тазыл ({{lang-ru|красный корень}}), кылбыш ({{lang-ru|бадан}}), кымыскайак, кулун-чечек, кӱмелӱ, кӱн-келди, кӱӱк-чечек, маҥыр, саргай, сӱт-ӧлӧҥ, сыгын-от ({{lang-ru|маралий корень, левзея сафлоровидная}}), тамыр-ӧлӧҥ ({{lang-ru|подорожник}}), тана-чечек, убак ({{lang-ru|лопух, репей}}), чалкан, чейне ({{lang-ru|пион, марьин корень}})<ref name="Торбоков Растения">{{книга |автор=Токшын Торбоков |часть = |ссылка часть = |заглавие=Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный =  |издание = |место= Горно-Алтайск |издательство=АУ РА Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу» |год=2020|том = |страницы = |столбцы = |страниц =  |серия = |isbn = }}</ref>.

=== Јон јаткан јерлери ===
[[Кӧксу-Оозы]], [[Баштаҥул]], [[Кастакту]], [[Корымду]], [[Теректӱ]], [[Чендек]], [[Ӱстӱги-Кӱбее]], [[Маргалу]], [[Кеме-Кечӱ]], [[Ӱстӱги Оймон]], [[Алтыгы-Оймон]], [[Басты-Кем]], [[Мый Туу]], [[Ары-Мыйту]], [[Маральник-1]], [[Маральник-2]], [[Как-Арка]].

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
{| align=center
|[[Файл:Uimon valley 01.jpg|150px|мини|Оймонныҥ чӧли. Эртен тура Кадынныҥ ӱстинде булуттар]]
|[[Файл:Uimon valley 02.jpg|150px|мини|Чендек јурттыҥ кӱнчыгыш јаны]]
|[[Файл:Uimon valley 03.jpg|150px|мини|Каргааныҥ тажы. Алты јанында Чендек јурт]]
|[[Файл:Село в долине.jpg|150px|мини|Оймонныҥ чӧлинде јурт]]
|[[File:Terekta range 02.jpg|150px|мини|С днища Уймонской котловины на [[Теректинский хребет]] ]]
|[[File:GoraBeluha.jpg |150px|мини|Гора [[Белуха (гора)|Белуха]], [[Катунский хребет]], [[Аккемский ледник]] (ледник Родзевича). Южное обрамление Уймонской межгорной котловины]]
|}

<gallery perrow=6 widths="140px" heights="110px">
Файл:Uimon valley 01.jpg| Оймонныҥ чӧли. Эртен тура Кадынныҥ ӱстинде булуттар
Файл:Uimon valley 02.jpg| Чендек јурттыҥ кӱнчыгыш јаны
Файл:Uimon valley 03.jpg | Каргааныҥ тажы. Алты јанында Чендек јурт
Файл:Село в долине.jpg|Оймонныҥ чӧлинде јурт 
File:Terekta range 02.jpg|С днища Уймонской котловины на [[Теректинский хребет]]
File:GoraBeluha.jpg |Гора [[Белуха (гора)|Белуха]], [[Катунский хребет]], [[Аккемский ледник]]. Южное обрамление Уймонской межгорной котловины
</gallery>
[[Файл:Uymon steppe panorama.jpg|1000px|центр|мини|Уймонская степь]]

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}

* [http://altay-geojournals.ru/wp-content/uploads/2015/02/9-9.pdf К вопросу об уровне и размерах Уймонского палеоозера]



[[Категория:Алтай Республиканыҥ географиязы]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ чӧлдӧри]]
[[Категория:Россияныҥ чӧлдӧри]]
Оймонныҥ чӧли () Туулу Алтайдын Кӧксу-Оозы аймагыныҥ Теректӱниҥ сындарыныҥ тӱндӱк јанында јадат.

 Этимологиязы 
Тӱрк сӧстӧр «Уймон» ло «Оймон» «уйдыҥ мойыны» эмезе «уйдыҥ ичеези» деп айдылганы. О. Т. Молчанованыҥ Алтай Республиканыҥ тононим сӧзлиги аайынча «Оймон», «ойым»- кырларла курчаткан Оймон јери деп айдылганы.

 Физико-географиялык темдектери 
 Јердиҥ аайы 
Чӧлдиҥ узуны 35 км ажыра, јалбагы 8 км. Талайдыҥ кемзӱзинеҥ 1000 м. Тӱштӱк јаар Оймонныҥ чӧлиле агын суулар агат: Маргалу-сол јанынаҥ, Окол, Мыйту-оҥ јанынаҥ. Аруу Кӧксуныҥ суузы кӱнбадыш јанынаҥ тӱс јерле агат, оны «кӧк суу» деп айдат. Бастыра агып јаткан суулар Кадын сууга кожулат, оныҥ учун јаан јалаҥдар эки бӧлукке бӧлӱнет.

 Климады 
Орто-континентал, тӱндӱк-кӱнбадыш јанынаҥ келген салкындары орто кеминде. Кышкыда узак ӧйлӧргӧ јылуу кӱндер турат.
Чӧлдӧ тыҥ салкындар јок. Јайгыда јылу айас кӱндер айына 225—230 час болот. Јайгы ӧйдӧ јылуу учун малаа-ажы ла јулукту агаштар јакшы ӧзӧт.

 Геологиязы 
Оймонныҥ чӧли јаҥыс тургун улузын эмес, је келген улусты база кайкадат: айландыра турган туулары јылдыҥ кажы ла ӧйинде јӱзӱн-јӱӱр болуп кубалат. Оймонныҥ чӧли јаан городтордоҥ јаан ыраак, Кадынныҥ биосфералык корыыр јерине кирет, 1998 јылда ого ЮНЕСКО статузы берилген.

 Аҥ-куштары 
Телкем ле јаан Оймонныҥ чӧли аҥ-куштарыла байлык.
Аҥдары: агас, айу (), бӧрӱ, јараа, јоонмойын, сыгын (), тарбаган, тӱлкӱ, кӧрӱк, момон, ӧркӧ, сарас, сыгырган, тарбаган, тийиҥ, чычкан, шӱлӱзин, элик ().
Сууда јӱреечи аҥдар: камду (), кумдус.
Куштары:баарчык, бачырткы, бӧднӧ, јаҥалбай, јелечи, карачкай (), каргаа, турна (), карлагаш (), коокый кас, карчага, кӧктош, кускун, боро кушкаш, кӱӱк, кызыл тӧш, саҥыскан, сымда, талеҥко, тарал, тейлеген, томыртка (), торко-сары, тоорчык, ӱкӱ ().

 Ӧзӱмдери 
Агаштар: аспак, беле, јодро, кайыҥ, мӧш, кара-тыт (), каргана, тал, чиби.
Јыралар: арчын (), бороҥот, ийт-тумчук, каҥы (), јиилек, кара-кат, кызыл-кат, тийиҥ-кат, тайа (), уй-кӧс, чычрана ().
Ӧлӧҥ-чӧп: адарткы, ай-каајы (), алаҥуш, алтын-тазыл (), балтырган, баргаа, буланат (), баркырууш, јаргак-ӧлӧҥ, јеҥес, јыдунак, јыракы-ӧлӧҥ (), ийт-тырмак, кайыҥат, калба (), кандык, каҥзабаш, кендирбаш, коҥко-чечек, кӧбӱрген (), кӧгӧзин, кӧжнӧ, кӧк-таман (), кызыл-тазыл (), кылбыш (), кымыскайак, кулун-чечек, кӱмелӱ, кӱн-келди, кӱӱк-чечек, маҥыр, саргай, сӱт-ӧлӧҥ, сыгын-от (), тамыр-ӧлӧҥ (), тана-чечек, убак (), чалкан, чейне ().

 Јон јаткан јерлери 
Кӧксу-Оозы, Баштаҥул, Кастакту, Корымду, Теректӱ, Чендек, Ӱстӱги-Кӱбее, Маргалу, Кеме-Кечӱ, Ӱстӱги Оймон, Алтыгы-Оймон, Басты-Кем, Мый Туу, Ары-Мыйту, Маральник-1, Маральник-2, Как-Арка.

 Јуруктардыҥ кӧмзӧзи 
150px|мини|Оймонныҥ чӧли. Эртен тура Кадынныҥ ӱстинде булуттар150px|мини|Чендек јурттыҥ кӱнчыгыш јаны150px|мини|Каргааныҥ тажы. Алты јанында Чендек јурт150px|мини|Оймонныҥ чӧлинде јурт150px|мини|С днища Уймонской котловины на Теректинский хребет 150px|мини|Гора Белуха, Катунский хребет, Аккемский ледник (ледник Родзевича). Южное обрамление Уймонской межгорной котловины

1000px|центр|мини|Уймонская степь

 Ајарулар 

 Тайантылар 

 К вопросу об уровне и размерах Уймонского палеоозера

Категория:Алтай Республиканыҥ географиязы
Категория:Алтай Республиканыҥ чӧлдӧри
Категория:Россияныҥ чӧлдӧри