Адыгэ Нып
[[File:Circassian flag.svg|thumb|Адыгэ Нып]]
'''Адыгэ Нып''' (Адыгэ быракъ, Адыгэ лъэпкъым и Нып) — джырэ зэманым [[Адыгэ Хасэ|хасэхэм]], лъэпкъыгъохэм, ыкIи [[Адыгэ Республик|Адыгеим]] я [[нып|ныпэу]] щыт.

2011 гъэм щегъэжьагъэу [[Адыгэхэр|адыгэ лъэпкъым]] мэлыжъыхьым и 25 мафэр адыгэ ныпым и мафэу траӀуагъ.

== ЗэшӀотыкӀэр ==

Ныпым и теплъэр плӀэмый фэкӀыхь уцышъоу щыт, бгъуагъэмрэ кӀыхьагъэмрэ зэрэзэфыщытыр — 2:1. Ежь ныпым ыкӀцӀым дышъэ жъуагъо 12 чищ зэтелърэ апэхэмкӀэ дэгъэзыягъэу тетых.

=== Тетым и мыхьанэр ===

Жъуагъо пшъыкӀутӀым [[адыгэ лъэпкъхэр|адыгэ лъэпкъ]] пшъыкӀутӀыр ягъэлъагъо, чищым ягъэлъагъор адыгъэпщ лъэкъуищ нэхъ жъыдыдэхэра, зэтелъу (зэрыдзао) зэрщытхэр — зэрзэкъотхэра. Удзыфэм игъэлъагъор — дунеир, гъашъэр, адыгэ хэкур джоо.

ПэмыкӀ гурыӀогъохэмкӀэ — чищыр Лъэпшъ и цӀэкӀэ ныпым хагъэхьао къоӀохур; удзыфэр — [[Ислам|мыслымэн]] дин.

== Тарихъ ==
[[File:David Urquhart (1805-1877).jpg|thumb|upright|[[Уркуарт Дэвид]]]]
Зы къэбарым къызэриӀорэмкӀэ ныпыр [[Тыркуе|Тыркуем]] и пачъыхьым и шъуызым (адыгэ лъэпкъым къыхэкӀыгъэу аIо) ежьым иӀэкӀэ хидыкӀао къыхокӀыр, ныпым и тхыпхъэр [[Шотлэнд|Шотлэндым]] щыщ Уркуарт Дэвидым и Ӏэшъагъэу пачъыхьгуащэм ӀэкӀэхьагъэу.

ЕтӀуанэ хъыбарымкӀэ ныпыр езы Уркуартым ишъри адыгэхэм яӀэкӀигъэхьа XIX лъэхэнэм и 36 гъэм.

А ныпыр адыгэ лъэпкъым я хуитыныгъэ пэщытыным [[Урыс-Адыгэ зао|Урыс-Адыгэ заом]] нэхъ лъэш ишъын хуейт, абым шъхьэкӀэ [[Британиешхо Пачъыхьыгъо|Британием]] (гугъэ зиӀэтэми Урысейми ходу Адыгэ Хэкур зыӀэкӀигъэхьэну) и унафэкӀэ ныпыр ишъат Уркуартым.

== Ныпхэр ==
{| class="wikitable"
!Ныпыр
!Илъэсэу агъэфедэрэр
!Хэгъэгур
!Къэбархэр
|-
|[[File:Kabardia_Banner.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kabardia_Banner.png|center|frameless|97x97px]]
|1600s–1810
|[[Къэбэртэе Пщыгъо|Къэбэртай]] [[Къэбэртэе Пщыгъо|Пщыгъо]]
|Къэбэртае къыгъэфедэрэ ятамыгъэ. Мазэныкъо фыжьыр, [[Ислъам|Ислъамым]] пай. Жъогъуищыр егъашӀэм, лъэпкъыпӀэм, гухэлъхэм ятамыгъэх. Щэбзхэр зэо кӀуачӀэмрэ зыухъумэжьынымрэ ятамыгъэх.
|-
|[[File:Kabardian_Flag.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kabardian_Flag.svg|border|130x130px]]
|1732–1805
|[[Къэбэртэе Пщыгъо|Къэбэртай Пщыгъо]]
|Нып уцышъом япэрэ шъуашэ Къэбэртай Хэгъэгум инып зыкӀыгъугъ. Ащ исурэт хэкум итамыгъэ къытекӀыгъ. Ныпым ит жъогъуищыр Къэбэртэим итарихъ шъолъырищыр ары: Къэбэртай ЦӀыкӀур, Бахъсэн ыкӀи Къашхьэтау.
|-
|[[File:Flag_of_Kabardia.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Kabardia.svg|border|130x130px]]
|1805–1822
|[[Къэбэртэе Пщыгъо|Къэбэртай Пщыгъо]]
|Гъожьырэ фыжьырэ хэмытэу. Мы ныпыр пщышхо [[Жанхъот Къущыкъу]] зий.
|-
|[[File:Flag_of_Circassia_(1840).svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Circassia_(1840).svg|border|130x130px]]
|Early 1800s– 1830
|[[Адыгэ Хэку]]
|Адыгэ хэгъэгу зэкъуагъэу зэхэуцожьыгъэм иапэрэ ныпэу ашӀагъэу ашӀэрэр ары, Адыгэ дзэпщ заулэмэ аштагъ. Зэкъуагъэм къыдызыгъэуцогъэ шъолъыр ижъугъуищымэ афэдэу жъугъуий тет. Адрэхэм афэмыдэу дышъэу тетхэр шӀуцӀэхэмкӀэ зэблахъугъэх. Ислъам тамыгъэхэр, сэшхохэр хэтыгъэхэу нэмыкӀ шӀыкӀэхэри щыӀагъэхэу къаӀуатэ. Ащ фэдэ зы шӀыкӀэ 1840-рэ илъэсым мэлылъфэгъум и 26-м Абын пытапӀэм адыгэхэр зыщытебанэхэм гарнизоным къыӀахыгъагъ.
|-
|[[File:Адыгэ_ныпыр.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%90%D0%B4%D1%8B%D0%B3%D1%8D_%D0%BD%D1%8B%D0%BF%D1%8B%D1%80.svg|border|130x130px]]
|1830 – 21 May 1864
|[[Адыгэ Хэку]]
([[Шъхьафитныгъэ Хасэ]])
|Занэкъо Сэфэрбий ыухэсыгъэу, мы ныпыр 1830-рэ илъэсхэм къащегъэжьагъэу Адыгэ хэгъэгум ыцӀэкӀэ агъэфедэщтыгъэ, 1860-рэ илъэсым [[Адыгэ Хасэм]] (Шъхьафитныгъэ Хасэ) официальнэу ыштагъ. ШхъонтӀагъом чӀыопсымрэ ислъамымрэ къагъэлъагъо. Дышъэ жъогъо пшӀыкӀутӀур Адыгэ хэгъэгум чӏыпӏэу ары, шъоу хъурэеу хэтыгъэхэр — ахэр къыхэнагъэх — мамырныгъэм зэрэпылъхэм, къяуалӀэхэмэ зызэраухъумэжьыщтым итамыгъэх. [[Ӏаткъуадж зауэ|Ӏаткъуадж]] [[Ӏаткъуадж зауэ|заом]] ыуж 1864-рэ илъэсым Адыгэ хэгъэгур зэхэзыкъутагъэхэм ныпыр агъэуцугъ.
|-
|[[File:Gilded_Circassian_Flag.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gilded_Circassian_Flag.jpg|border|130x130px]]
|1836
|[[Адыгэ Хэку]]
|Мы ныпыр жъугъэ шъхьагъырытхэр, шабзэхэр дышъэкӀэ гъэлыдыгъэхэу, ӀэкӀэ зытедэжьыгъэр [[Осмэн Пачъыхьыгъо|Осмэн Пачъыхьыгъом]] щыӀэгъэ адыгэ бзылъфыгъ. Псыфабэ къушъхьэ тӀуачӀэм 1836-рэ илъэсым щызэхащэгъэгъэ зэхахьэм ар къыщагъэлъэгъуагъ, щагъэшъыпкъэжьыгъ, щаштагъ.
|-
|[[File:Circassian_flag_(by_Edmund_Spencer).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Circassian_flag_(by_Edmund_Spencer).jpg|border|130x130px]]
|1837
|[[Адыгэ Хэку]]
|Адыгэ ныпым изы теплъ. Ныпым зызиушъомбгъурэм пкъыгъо зэфэшъхьафхэм къахашӀыкӀыщтыгъэ, ащ къыхэкӀэу ышъо.
|-
|[[File:Circassian_Assembly_Flag_by_Adagum_River.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Circassian_Assembly_Flag_by_Adagum_River.jpg|border|130x130px]]
|1837
|[[Адыгэ Хэку]]
|1837-рэ илъэсым мэлылъфэгъум и 6-м [[Атӏэкӏум]] зэхахьэ щызэхащагъ, ащ [[Джон Лонгворт]], [[Джеймс Белл]], лъэпкъ пстэуми ялӀыкӀоу нэбгырэ 1000 хэлэжьагъ. Зэхахьэм ипащэр [[Хьаудыкъо Мансур]] щытыгъ. Мы ныпыр зэхахьэм щагъэфедагъ.
|-
|[[File:Oldflagofadygea.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Oldflagofadygea.png|border|130x130px]]
|Мэлылъфэгъум и 24-м 1992 – Мэкъуогъум и 7-м 2007
|[[Адыгэй]]
|[[Адыгэй|Адыгэим]] иапэрэ ныпыр. Дышъэ шъуашэр коц гъэжъагъэм итамыгъэу агъэфедэжьыгъ.
|-
|[[File:Flag_of_Adygea.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Adygea.svg|border|130x130px]]
|Мэкъуогъум и 7-м 2007–Джы
|[[Адыгэй]]
|Адыгэ Республикэм иджы ныпыр. Тарихъ ныпым нахь пэблагъ.
|-
|[[File:Circassian_flag.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Circassian_flag.svg|border|130x130px]]
|1864–Джы
|ЩыIэп
|[[Адыгэ диаспорэ|Адыгэ диаспорэм]] инып.
|}

== Адрэ Адыгэ ныпхэр ==
{| class="wikitable"
!Ныпыр
!Илъэсэу агъэфедэрэр
!Хэгъэгур
!Къэбархэр
|-
|[[File:Mameluke_Flag.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mameluke_Flag.svg|border|110x110px]]
|1382–Щылэ мазэм и 22-м 1517-рэ илъэс
|[[Бурдж Мэмлукхэр]]
|[[Мысыр]] Адыгэ мамлукхэм янып.
|-
|[[File:Flag_of_Zichia.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Zichia.svg|border|110x110px]]
|?-я 16-рэ лӀэшӀэгъур
|Адзыгъой
|Адзыгъой ныпыр, João Freire икартэм тетэу.
|-
|[[File:Знамя_Иналидов.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%98%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%BE%D0%B2.svg|border|130x130px]]
|1641
|Къэбэртай ЦӀыкӀум икоалицие
|1641-рэ илъэсым бэдзэогъум и 12-м Балъкъыпс заом щызэгохьэгъэ Инал пщыгъохэм коалиционнэу агъэфедэщтыгъэ ныпыр.
|-
|[[File:Знамя_Кундетовых.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%85.svg|border|130x130px]]
|?–я 19-рэ лӀэшӀэгъур
|[[Къундет Пщыгъо|Къундэт Пщыгъо]]
|Къундэт Пщыгъом и нып.
|-
|[[File:Знамя_Тамбиевых.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D1%8B%D1%85.svg|border|130x130px]]
|?–я 19-рэ лӀэшӀэгъур
|[[Тэмбий|Тамбий]]
|Тамбийхэм я нып. (лӏэкъолъэш)
|-
|[[File:Знамя_Кайтукиных.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%8B%D1%85.svg|border|130x130px]]
|?–я 19-рэ лӀэшӀэгъур
|[[Къетыкъо Пщыгъо]](Къетыкъой)
|Къетыкъо Пщыгъом и нып.
|-
|[[File:Знамя_Бекмурзиных.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D1%8B%D1%85.svg|border|120x120px]]
|?–я 19-рэ лӀэшӀэгъур
|[[Бэчмырзэ Пщыгъо]] (Бэчмырзей)
|Бэчмырзэ Пщыгъом и нып.
|-
|[[File:Знамя_Мисостовых.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%9C%D0%B8%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%85.svg|border|130x130px]]
|?–я 19-рэ лӀэшӀэгъур
|[[Мышъэост Пщыгъо]] (Мышъэостей)
|Мышъэост Пщыгъом и нып.
|-
|[[File:Знамя_Мударовых.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%9C%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%85.svg|border|130x130px]]
|?–я 19-рэ лӀэшӀэгъур
|[[Мудар Пщыгъо]] (Мударей)
|Мудар Пщыгъом и нып.
|-
|[[File:Знамя_Атажукиных.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B6%D1%83%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%8B%D1%85.svg|border|130x130px]]
|?–я 19-рэ лӀэшӀэгъур
|[[Хьатӏэхъущыкъо Пщыгъо]] (ХьатIэхъущыкъой)
|Хьатӏэхъущыкъо Пщыгъом и нып.
|-
|[[File:Знамя_Тлостановых.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%A2%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%85.svg|border|130x130px]]
|?–я 19-рэ лӀэшӀэгъур
|[[Талъостан Пщыгъо]] (Талъостэней)
|Талъостан Пщыгъом и нып. 1816-рэ илъэсым зэуагъэм урыс дзэм къыщыубытыгъ
|-
|[[File:Flag_of_Lesser_Kabardia.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Lesser_Kabardia.svg|border|130x130px]]
|?–я 19-рэ лӀэшӀэгъур
|[[Къэбэртай ЦӀыкӀу]]
|Къэбэртай ЦӀыкӀум и нып. Мудар ыкӀи Алхъо унагъохэм ятамыгъэхэр тет.
|-
|[[File:Знамя_Алхоевых.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D1%85%D0%BE%D0%B5%D0%B2%D1%8B%D1%85.svg|border|130x130px]]
|?–я 19-рэ лӀэшӀэгъур
|[[Алхъо Пщыгъо]] (Алхъой)
|Алхъо Пщыгъом и нып.
|-
|[[File:Знамя_Муртазовых.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%9C%D1%83%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%85.svg|border|130x130px]]
|?–я 19-рэ лӀэшӀэгъур
|Мэртазей
|Мэртазэхэм я нып. (Дыжьыныгъо оркъ)
|-
|[[File:Знамя_Мухаммеда-Мирзы_Анзоров.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%9C%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0-%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BD%D0%B7%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2.svg|border|130x130px]]
|я 19-рэ лӀэшӀэгъур
|Андзорей
|Андзор Мухьэмэд-Мырзэ и нып.
|-
|[[File:Images_(abzakh-flag).png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Images_(abzakh-flag).png|border|130x130px]]
|1848–1859
|[[Адыгэ Хэку]]
|[[Наиб Мыхьэмэд Амин]] и нып.
|-
|[[File:Caucasian_Imamate.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Caucasian_Imamate.svg|border|127x127px]]
|1848–1859
|[[Наиб Мыхьэмэд Амин]]
|[[Кавказ Имамат]] и нып.
|-
|
|1859
|[[Бжъэдыгъухэр]]
|[[Бжъэдыгъухэр|Бжъэдыгъу]] нып.
|-
|[[File:Shapsug_Banner.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Shapsug_Banner.png|border|130x130px]]
|1864
|[[Шапсыгъэхэр]]
|Шапсыгъэ нып.
|-
|[[File:Digital_Reconstruction_of_a_Natukhaj_flag,_Yellow_seal.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Digital_Reconstruction_of_a_Natukhaj_flag,_Yellow_seal.png|border|113x113px]]
|1860
|[[Натхъуадж|НатIхъуаджхэр]]
|НатIхъуадж нып.
|-
|[[File:Flag_of_the_Mountain_Republic.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_the_Mountain_Republic.svg|border|120x120px]]
|Гъэтхапэм и 6-м 1917 – Шэкӏогъумаз и 30-ым 1922
|[[Темыр Кавказым щыпсэурэ лъэпкъхэм язэфэс]]
|Темыр Кавказым щыпсэурэ лъэпкъхэм язэфэсым и нып.
|}

== ТехьэпӀэхэр ==
* [https://web.archive.org/web/20110502061326/http://djeguako.com/adigskyflag ДжэгуакӀуэ.com Ныпым къызхэкӀам и хъыбархэр]
* [https://web.archive.org/web/20130521162802/http://adygenip.ru/ Адыгэныпым и сайтыр]
* [https://web.archive.org/web/20130818123134/http://adyge-hase.ru/news/den_cherkesskogo_nacionalnogo_flaga/2011-05-21-11 Къэрэшей-Шэрджэсым и Адыгэ Хасэ сайт. Адыгэ ныпым теухуа тхыгъэ]

[[Category:Википедия:Избранные статьи]]
Адыгэ Нып (Адыгэ быракъ, Адыгэ лъэпкъым и Нып) — джырэ зэманым хасэхэм, лъэпкъыгъохэм, ыкIи Адыгеим я ныпэу щыт.

2011 гъэм щегъэжьагъэу адыгэ лъэпкъым мэлыжъыхьым и 25 мафэр адыгэ ныпым и мафэу траӀуагъ.

 ЗэшӀотыкӀэр 

Ныпым и теплъэр плӀэмый фэкӀыхь уцышъоу щыт, бгъуагъэмрэ кӀыхьагъэмрэ зэрэзэфыщытыр — 2:1. Ежь ныпым ыкӀцӀым дышъэ жъуагъо 12 чищ зэтелърэ апэхэмкӀэ дэгъэзыягъэу тетых.

 Тетым и мыхьанэр 

Жъуагъо пшъыкӀутӀым адыгэ лъэпкъ пшъыкӀутӀыр ягъэлъагъо, чищым ягъэлъагъор адыгъэпщ лъэкъуищ нэхъ жъыдыдэхэра, зэтелъу (зэрыдзао) зэрщытхэр — зэрзэкъотхэра. Удзыфэм игъэлъагъор — дунеир, гъашъэр, адыгэ хэкур джоо.

ПэмыкӀ гурыӀогъохэмкӀэ — чищыр Лъэпшъ и цӀэкӀэ ныпым хагъэхьао къоӀохур; удзыфэр — мыслымэн дин.

 Тарихъ 
thumb|upright|Уркуарт Дэвид
Зы къэбарым къызэриӀорэмкӀэ ныпыр Тыркуем и пачъыхьым и шъуызым (адыгэ лъэпкъым къыхэкӀыгъэу аIо) ежьым иӀэкӀэ хидыкӀао къыхокӀыр, ныпым и тхыпхъэр Шотлэндым щыщ Уркуарт Дэвидым и Ӏэшъагъэу пачъыхьгуащэм ӀэкӀэхьагъэу.

ЕтӀуанэ хъыбарымкӀэ ныпыр езы Уркуартым ишъри адыгэхэм яӀэкӀигъэхьа XIX лъэхэнэм и 36 гъэм.

А ныпыр адыгэ лъэпкъым я хуитыныгъэ пэщытыным Урыс-Адыгэ заом нэхъ лъэш ишъын хуейт, абым шъхьэкӀэ Британием (гугъэ зиӀэтэми Урысейми ходу Адыгэ Хэкур зыӀэкӀигъэхьэну) и унафэкӀэ ныпыр ишъат Уркуартым.

 Ныпхэр 
НыпырИлъэсэу агъэфедэрэрХэгъэгурКъэбархэрlink=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kabardia_Banner.png|center|frameless|97x97px1600s–1810Къэбэртай ПщыгъоКъэбэртае къыгъэфедэрэ ятамыгъэ. Мазэныкъо фыжьыр, Ислъамым пай. Жъогъуищыр егъашӀэм, лъэпкъыпӀэм, гухэлъхэм ятамыгъэх. Щэбзхэр зэо кӀуачӀэмрэ зыухъумэжьынымрэ ятамыгъэх.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kabardian_Flag.svg|border|130x130px1732–1805Къэбэртай ПщыгъоНып уцышъом япэрэ шъуашэ Къэбэртай Хэгъэгум инып зыкӀыгъугъ. Ащ исурэт хэкум итамыгъэ къытекӀыгъ. Ныпым ит жъогъуищыр Къэбэртэим итарихъ шъолъырищыр ары: Къэбэртай ЦӀыкӀур, Бахъсэн ыкӀи Къашхьэтау.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Kabardia.svg|border|130x130px1805–1822Къэбэртай ПщыгъоГъожьырэ фыжьырэ хэмытэу. Мы ныпыр пщышхо Жанхъот Къущыкъу зий.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Circassia_(1840).svg|border|130x130pxEarly 1800s– 1830Адыгэ ХэкуАдыгэ хэгъэгу зэкъуагъэу зэхэуцожьыгъэм иапэрэ ныпэу ашӀагъэу ашӀэрэр ары, Адыгэ дзэпщ заулэмэ аштагъ. Зэкъуагъэм къыдызыгъэуцогъэ шъолъыр ижъугъуищымэ афэдэу жъугъуий тет. Адрэхэм афэмыдэу дышъэу тетхэр шӀуцӀэхэмкӀэ зэблахъугъэх. Ислъам тамыгъэхэр, сэшхохэр хэтыгъэхэу нэмыкӀ шӀыкӀэхэри щыӀагъэхэу къаӀуатэ. Ащ фэдэ зы шӀыкӀэ 1840-рэ илъэсым мэлылъфэгъум и 26-м Абын пытапӀэм адыгэхэр зыщытебанэхэм гарнизоным къыӀахыгъагъ.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%90%D0%B4%D1%8B%D0%B3%D1%8D_%D0%BD%D1%8B%D0%BF%D1%8B%D1%80.svg|border|130x130px1830 – 21 May 1864Адыгэ Хэку
(Шъхьафитныгъэ Хасэ)Занэкъо Сэфэрбий ыухэсыгъэу, мы ныпыр 1830-рэ илъэсхэм къащегъэжьагъэу Адыгэ хэгъэгум ыцӀэкӀэ агъэфедэщтыгъэ, 1860-рэ илъэсым Адыгэ Хасэм (Шъхьафитныгъэ Хасэ) официальнэу ыштагъ. ШхъонтӀагъом чӀыопсымрэ ислъамымрэ къагъэлъагъо. Дышъэ жъогъо пшӀыкӀутӀур Адыгэ хэгъэгум чӏыпӏэу ары, шъоу хъурэеу хэтыгъэхэр — ахэр къыхэнагъэх — мамырныгъэм зэрэпылъхэм, къяуалӀэхэмэ зызэраухъумэжьыщтым итамыгъэх. Ӏаткъуадж заом ыуж 1864-рэ илъэсым Адыгэ хэгъэгур зэхэзыкъутагъэхэм ныпыр агъэуцугъ.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gilded_Circassian_Flag.jpg|border|130x130px1836Адыгэ ХэкуМы ныпыр жъугъэ шъхьагъырытхэр, шабзэхэр дышъэкӀэ гъэлыдыгъэхэу, ӀэкӀэ зытедэжьыгъэр Осмэн Пачъыхьыгъом щыӀэгъэ адыгэ бзылъфыгъ. Псыфабэ къушъхьэ тӀуачӀэм 1836-рэ илъэсым щызэхащэгъэгъэ зэхахьэм ар къыщагъэлъэгъуагъ, щагъэшъыпкъэжьыгъ, щаштагъ.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Circassian_flag_(by_Edmund_Spencer).jpg|border|130x130px1837Адыгэ ХэкуАдыгэ ныпым изы теплъ. Ныпым зызиушъомбгъурэм пкъыгъо зэфэшъхьафхэм къахашӀыкӀыщтыгъэ, ащ къыхэкӀэу ышъо.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Circassian_Assembly_Flag_by_Adagum_River.jpg|border|130x130px1837Адыгэ Хэку1837-рэ илъэсым мэлылъфэгъум и 6-м Атӏэкӏум зэхахьэ щызэхащагъ, ащ Джон Лонгворт, Джеймс Белл, лъэпкъ пстэуми ялӀыкӀоу нэбгырэ 1000 хэлэжьагъ. Зэхахьэм ипащэр Хьаудыкъо Мансур щытыгъ. Мы ныпыр зэхахьэм щагъэфедагъ.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Oldflagofadygea.png|border|130x130pxМэлылъфэгъум и 24-м 1992 – Мэкъуогъум и 7-м 2007АдыгэйАдыгэим иапэрэ ныпыр. Дышъэ шъуашэр коц гъэжъагъэм итамыгъэу агъэфедэжьыгъ.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Adygea.svg|border|130x130pxМэкъуогъум и 7-м 2007–ДжыАдыгэйАдыгэ Республикэм иджы ныпыр. Тарихъ ныпым нахь пэблагъ.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Circassian_flag.svg|border|130x130px1864–ДжыЩыIэпАдыгэ диаспорэм инып.

 Адрэ Адыгэ ныпхэр 
НыпырИлъэсэу агъэфедэрэрХэгъэгурКъэбархэрlink=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mameluke_Flag.svg|border|110x110px1382–Щылэ мазэм и 22-м 1517-рэ илъэсБурдж МэмлукхэрМысыр Адыгэ мамлукхэм янып.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Zichia.svg|border|110x110px?-я 16-рэ лӀэшӀэгъурАдзыгъойАдзыгъой ныпыр, João Freire икартэм тетэу.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%98%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%BE%D0%B2.svg|border|130x130px1641Къэбэртай ЦӀыкӀум икоалицие1641-рэ илъэсым бэдзэогъум и 12-м Балъкъыпс заом щызэгохьэгъэ Инал пщыгъохэм коалиционнэу агъэфедэщтыгъэ ныпыр.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%85.svg|border|130x130px?–я 19-рэ лӀэшӀэгъурКъундэт ПщыгъоКъундэт Пщыгъом и нып.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D1%8B%D1%85.svg|border|130x130px?–я 19-рэ лӀэшӀэгъурТамбийТамбийхэм я нып. (лӏэкъолъэш)link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%8B%D1%85.svg|border|130x130px?–я 19-рэ лӀэшӀэгъурКъетыкъо Пщыгъо(Къетыкъой)Къетыкъо Пщыгъом и нып.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D1%8B%D1%85.svg|border|120x120px?–я 19-рэ лӀэшӀэгъурБэчмырзэ Пщыгъо (Бэчмырзей)Бэчмырзэ Пщыгъом и нып.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%9C%D0%B8%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%85.svg|border|130x130px?–я 19-рэ лӀэшӀэгъурМышъэост Пщыгъо (Мышъэостей)Мышъэост Пщыгъом и нып.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%9C%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%85.svg|border|130x130px?–я 19-рэ лӀэшӀэгъурМудар Пщыгъо (Мударей)Мудар Пщыгъом и нып.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B6%D1%83%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%8B%D1%85.svg|border|130x130px?–я 19-рэ лӀэшӀэгъурХьатӏэхъущыкъо Пщыгъо (ХьатIэхъущыкъой)Хьатӏэхъущыкъо Пщыгъом и нып.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%A2%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%85.svg|border|130x130px?–я 19-рэ лӀэшӀэгъурТалъостан Пщыгъо (Талъостэней)Талъостан Пщыгъом и нып. 1816-рэ илъэсым зэуагъэм урыс дзэм къыщыубытыгъlink=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Lesser_Kabardia.svg|border|130x130px?–я 19-рэ лӀэшӀэгъурКъэбэртай ЦӀыкӀуКъэбэртай ЦӀыкӀум и нып. Мудар ыкӀи Алхъо унагъохэм ятамыгъэхэр тет.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D1%85%D0%BE%D0%B5%D0%B2%D1%8B%D1%85.svg|border|130x130px?–я 19-рэ лӀэшӀэгъурАлхъо Пщыгъо (Алхъой)Алхъо Пщыгъом и нып.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%9C%D1%83%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%85.svg|border|130x130px?–я 19-рэ лӀэшӀэгъурМэртазейМэртазэхэм я нып. (Дыжьыныгъо оркъ)link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%9C%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0-%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BD%D0%B7%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2.svg|border|130x130pxя 19-рэ лӀэшӀэгъурАндзорейАндзор Мухьэмэд-Мырзэ и нып.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Images_(abzakh-flag).png|border|130x130px1848–1859Адыгэ ХэкуНаиб Мыхьэмэд Амин и нып.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Caucasian_Imamate.svg|border|127x127px1848–1859Наиб Мыхьэмэд АминКавказ Имамат и нып.1859БжъэдыгъухэрБжъэдыгъу нып.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Shapsug_Banner.png|border|130x130px1864ШапсыгъэхэрШапсыгъэ нып.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Digital_Reconstruction_of_a_Natukhaj_flag,_Yellow_seal.png|border|113x113px1860НатIхъуаджхэрНатIхъуадж нып.link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_the_Mountain_Republic.svg|border|120x120pxГъэтхапэм и 6-м 1917 – Шэкӏогъумаз и 30-ым 1922Темыр Кавказым щыпсэурэ лъэпкъхэм язэфэсТемыр Кавказым щыпсэурэ лъэпкъхэм язэфэсым и нып.

 ТехьэпӀэхэр 
 ДжэгуакӀуэ.com Ныпым къызхэкӀам и хъыбархэр
 Адыгэныпым и сайтыр
 Къэрэшей-Шэрджэсым и Адыгэ Хасэ сайт. Адыгэ ныпым теухуа тхыгъэ

Category:Википедия:Избранные статьи