Адыгэ хэхэсхэр
'''Адыгэ хэхэсхэр''' дунаим икъэралыгъо зэфэшъхьафхэм ащыӏэхэ зэрэхъугъэр адыгэхэр Тыркуем икӏынхэу зэрэрагъэжьагъэм къыхэкӏыгъ.<ref>Кумыков Т.Х., 1994</ref> 1763-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу Урысые империем изеуапӏэ адыгэхэр ӏашэкӏэ пэуцужьыгъэх, ар 1864-рэ илъэсым Евдокимов генералым чӏыгу гъэстыгъэ тактикэр къызфигъэфедагъэм ишӏуагъэкӏэ аухыгъ.<ref>Думанов 1994:98</ref> Ащ ыуж адыгэхэм янахьыбэр Осмэн империем рагъэкощыгъ.<ref>Hamed-Troyansky 2018</ref>

Джырэ уахътэм адыгэ хэхэсхэр дунаим икъэралыгъо 50-м ехъумэ ащэпсэух.<ref>Ричмонд 2</ref> Анахьыбэу адыгэхэр зыщыпсэухэрэр Тыркуер ары; нэбгырэ миллиони 3-рэ,<ref name="СП">[https://web.archive.org/web/20120116235812/http://circassian.narod.ru/rus/circass/abroad.htm Максидов А. А. — член Союза писателей РФ] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120116235812/http://circassian.narod.ru/rus/circass/abroad.htm |date=2012-01-16 }}</ref> адрэхэм миллиони 4-рэ<ref>Стоукс 152</ref> аӏуагъ.

=Тыркуер=
[[Тыркуе|Тыркуем]] адыгэхэр цӏыфэу щыпсэурэм и 2,7 %-р мэхъу ыкӏи а къэралыгъом щыпсэурэ лъэпкъ анахь инхэм ащыщ.<ref>[[Unrepresented Nations and Peoples Organization|UNPO]]: [https://web.archive.org/web/20100610183549/http://www.unpo.org/content/view/7869/104 Tscherkessien] {{Wayback|url=http://www.unpo.org/content/view/7869/104/|date=20100610183549}}</ref> Я XIX-рэ лӏэшӏэгъум къыкӏоцӏ адыгэхэр мыщ щыӏэжьхэу Левантым ичӏыпӏэ пстэуми ащыпсэущтыгъэх.

=Мысыр=
Непэ Египет зыфаӏорэ чӏыпӏэм адыгэхэр къызыщылъэгъуагъэхэр я XIV-рэ лӏэшӏэгъум ебгъэхьылӏэн плъэкӏыщт, ащ дэжьым Къырым бэдзэрхэм пщылӏхэр къащащэфыхэзэ къагъакӏоу рагъэжьагъ. Нэужым адыгэ-мамлюкхэм султанатым итепэныгъэ къаубытын алъэкӏыгъ, я XIX-рэ лӏэшӏэгъум нэс ащ ыӏыгъыгъ<ref>{{ВТ-ВЭС|Мамелюки |страницы=155|том=15}}</ref>.

=Сириер=
1987-рэ илъэсым ехъулӏэу Сирием адыгэ нэбгырэ мини 100 фэдиз щыпсэущтыгъ, ащ ызыныкъо Тартус ыкӏи Латакия провинцэхэм ащыпсэущтыгъ;<ref>Хилль, 50</ref> Голан лъэгапӏэхэм ячӏыналъэ ащыпсэухэрэри бэ мэхъух. Францием мандат Сирием зыщигъэпсыгъэм ыуж адыгэ бэ француз дзэхэм ахэхьагъ, ахэм чӏыпӏэ цӏыфхэм араб-суннитхэм апэшӏуекӏогъэныр ащагъэшӏагъ. Я 40-рэ илъэсхэм адыгэхэр Джавад Анзор япэщагъэу араб-израиль заом чанэу хэлэжьагъэх. Адыгэ нэбгырэ 200 фэдиз заом хэкӏодагъ. Мэфэ хы заом ыуж адыгэ бэ Дамаск ыкӏи Алеппо къаӏэпхъуагъ, ау 1973-рэ илъэсым ахэм ащыщхэр къуаджэхэу Бир Аджам ыкӏи Барика къагъэзэжьынхэ фае хъугъагъэ.<ref>Стоукс, 154—155</ref>

Джырэ уахътэм Сирием ис адыгэхэр Асад ирежим иагъэшӏуагъэх, чӏыпӏэ суннит фундаменталистхэм апэуцужьых. Чӏыпӏэ алавитхэм, друзхэм, чыристанхэм, джуртхэм зэфыщытыкӏэ дэгъу адыряӏ. Ахэм ащыщыбэхэр правительствэм, граждан ыкӏи дзэ гъэӏорышӏапӏэхэм ащэлажьэх. Хэгъэгу кӏоцӏ ӏофхэмкӏэ министрэу ыкӏи полицием ипащэу щытыгъэ Бассам Абдель Маджид лъэпкъкӏэ адыгэу щытыгъ.<ref>{{Cite web |url=http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/syriablog/2006/02/new-syrian-cabinet-feb-11-2006.htm |title=Новое сирийское правительство |access-date=2012-02-23 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303201115/http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/syriablog/2006/02/new-syrian-cabinet-feb-11-2006.htm |deadlink=no }}</ref> Уахътэр зыкӏуатэм адыгабзэр зыӏурылъ адыгэхэм япчъагъэ нахь макӏэ мэхъу. Сирием ис адыгэхэм ящыӏэныгъэ чӏыпӏэшхо щызыубытырэр лъэпкъ мэфэкӏхэр ары.

Граждан заом ыпкъ къикӏыкӏэ сирий адыгэхэр хэкӏодэжьыным пэрытхэ хъугъэ. Ахэм ащыщхэр Тыркуемрэ Иорданиемрэ щыхьагъэх. Хэкум – Урысыем иадыгэ республикэхэм – къэкощыжьыныр джыдэдэм щыхъущтэп, республикэхэм япащэхэм япозицие къыхэкӏэу – КъШР-мрэ Адыгеимрэкӏэ нейтральнэ-чъыӏэпӏэ, КъБР-мкӏэ дэе дэдэу, Кӏуэкӏуэ Ю.А. къызэрыкӏом лъыпытэу республикэ шапхъэмкӏэ сирий адыгэхэм ӏэпыӏэгъу ащымыгъотыжьэу.

=Иорданир=
Иорданием щыпсэурэ адыгэ диаспорэр дунаим щызэлъашӏэ, ащкӏэ зишӏуагъэ къэкӏуагъэхэм ащыщ мы къэралыгъом икъэлэ шъхьаӏэу Амман 1878-рэ илъэсым шапсыгъ лъэпкъым щыщхэм зэрагъэтӏылъагъэр.<ref name="Hamed-Troyansky">{{Cite journal|last=Hamed-Troyansky|first=Vladimir|date=2017|title=Circassian Refugees and the Making of Amman, 1878–1914|journal=International Journal of Middle East Studies|volume=49|issue=4|pages=605–623|doi=10.1017/S0020743817000617}}</ref> Трансиордан эмиратыр зэтеуцонымкӏэ адыгэхэм мэхьанэшхо яӏагъ.<ref>{{Cite web |url=http://adamalla.com/showthread.php?t=997 |title=Адыги и Абдалла Первый |accessdate=2012-05-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130823031019/http://www.adamalla.com/showthread.php?t=997 |archivedate=2013-08-23 |deadlink=yes }}</ref> Адыгэхэм правительствэм, уӏэшыгъэ кӏуачӏэхэм, полицием ӏэнатӏэ лъагэхэр ащаӏыгъых; 1921-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу Иорданием ипачъыхьэхэм (Абдаллах I, Талал, Хусейн ыкӏи Абдаллах II) яухъумакӏохэр адыгэхэм анэмыкӏ къахахыхэрэп.<ref>{{Cite web |url=http://www.royalark.net/Jordan/jordan3.htm |title=Короли Иордании |access-date=2012-02-23 |archive-date=2017-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170730155832/http://www.royalark.net/Jordan/jordan3.htm |deadlink=no }}</ref> 1932-рэ илъэсым щегъэжьагъэу хэгъэгум ыкӏоцӏкӏэ Адыгэ Шӏушӏэ Хасэм ыӏэшъхьэ тетхэм лъэшэу зыщаушъомбгъугъ. 1944-рэ илъэсым Адыгэ лъэпкъ спортым (бгырыпх бэнэныр, нэмыкӏхэри) хэхъоныгъэ езыгъэшӏырэ клубэу Аль-Ахли зэхащагъ; 1944-рэ илъэсым щегъэжьагъэу клубым ыкӏоцӏкӏэ адыгэ лъэпкъ къашъохэмкӏэ ансамблэ зэхащагъ. 1950-рэ илъэсым организациеу Аль-Джил Аль-Джадид зэхащагъ, адыгэ культурэр Иорданием ыкӏоцӏкӏэ къыщыухъумэгъэным, хэхъоныгъэ ышӏыным ар фэӏорышӏэ. 2009-рэ илъэсым къэбэртэе-адыгэ бзэр къэухъумэгъэным фэӏорышӏэрэ Адыгэ Культурэ Академиер агъэпсыгъ. Ащ дэжьым лъэпкъ къашъохэмкӏэ ансамблэу «Горцы» зыфиӏорэр зэхащагъ. 2011-рэ илъэсым мэлылъфэгъум и 21-м адыгэхэм ялъыгъэчъэпӏэ чӏыпӏэ кӏымэфэ олимпиадэ щызэхащэным пэуцужьэу иордан адыгэхэм протест зэхащагъ.<ref>[http://www.aheku.org/message.php?msg=907 Адыги против Олимпиады] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111219201431/http://www.aheku.org/message.php?msg=907 |date=2011-12-19 }}</ref>

=Ливиер=
Ливием адыгэ нэбгырэ мин 30 фэдиз щэпсэу,<ref name="РУ">[http://www.segodnia.ru/pda.php?pgid=2&rzdl=13&elmid=13947 Инорм-аналит издание "Сегодня РУ"]{{Недоступная ссылка|date=2018-05|bot=InternetArchiveBot }}</ref> ахэр мамлюкхэм ялӏэужх. Чӏыпӏэ адыгэ диаспорэм илӏыкӏохэр щыцӏэрыӏох 70—80-рэ илъэсхэм полковникэу Каддафи пэуцужьыгъэ заговор зэхащагъэу. Заговорым ипащэу хъугъэ Омар Мохейши, лъэпкъкӏэ адыгэу, 1984-рэ илъэсым аукӏыгъ.<ref>{{Cite web |url=http://artofwar.ru/z/zhirohow_m_a/text_0240-1.shtml |title=Странная, маленькая война (египетско-ливийская война 1977 года) |accessdate=2012-05-08 |archive-date=2011-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111126174745/http://artofwar.ru/z/zhirohow_m_a/text_0240-1.shtml |deadlink=yes }}</ref> Мы хъугъэ-шӏагъэм ыуж ливие адыгэхэр хабзэм ынаӏэ ычӏагъэу ыубытыгъэх, ащ къыхэкӏыгъ 2011-рэ илъэсым граждан заом оппозицием ыбгъу итэу зыхэлажьэныр.

=Израиль=
Израиль адыгэ мин заулэ щэпсэу, анахьыбэр Кфар-Камэ (2 мин) ыкӏи Реханье (1 мин) ары.<ref>[https://web.archive.org/web/20130416043854/http://www.circassianworld.com/Israel.html Черкесы в Израиле] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130416043854/http://www.circassianworld.com/Israel.html |date=2013-04-16 }} (на англ.)</ref> Ахэр Голан лъагапӏэхэм ащыӏэгъэ адыгэ чылэхэм ащыщыгъэх. Ныбжь гъэнэфагъэ зырагъэсыкӏэ, ахэм ащыпсэухэрэм дзэ къулыкъур ахьын фае, адрэ цӏыфхэм афэдэу. Израиль адыгэхэм ащыщыбэхэр кӏуачӏэ къулыкъухэм ахэтх, ахэм ащыщых Магав, зыухъумэжьыным идзэ, израиль полициер ыкӏи хьапсхэм ягъэӏорышӏапӏэ.<ref>[https://www.nytimes.com/2006/08/10/world/middleeast/10circassians.html Michael Slackman. «Seeking Roots Beyond the Nation They Helped Establish».] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/2006/08/10/world/middleeast/10circassians.html|date=20180403112424}} [[The New-York Times]] за [[10 августа]] [[2006 год]]а.</ref><ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2010/05/201051411954269319.html Circassians in bid to save language.] {{Wayback|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2010/05/201051411954269319.html |date=20120103145802 }} [[Al Jazeera English]] за 14 мая 2010 года.</ref>

=Къокӏыпӏэ Европэ=
1866-рэ илъэсым фэдизрэ Кавказым къикӏыгъэ унэгъо заулэ Молдавскэ княжествэм ичӏыгу щыпсэу хъугъэ. Охътэ кӏэкӏым къыкӏоцӏ ахэр чӏыпӏэ цӏыфхэм ахэхьажьыгъэх. Ахэм аужырэу къахэкӏыгъэхэм ащыщэу генерал Михаил Христодуло Черкез 1877-78-рэ илъэсхэм щыӏэгъэ урыс-тырку заом илъэхъан Румынием илъэпкъ лӏыхъужъ хъугъагъэ. Плевен дэжь щыкӏогъэ заом тыркухэр щызэхикъутагъэх, тырку дзэм икомандующэу генерал Нури-Гази Осман-пашэр (ежьри Тыркуем щыпсэурэ адыгэ хэхэсхэм къатекӏыгъагъ) гъэр ышӏыгъ, тыркухэр зыкъызыритыжьхэм, ащ исашъо Михаил Черкез ритыжьыгъагъ.<ref name="Stoica Lascu">Stoica Lascu // [https://web.archive.org/web/20160304033605/https://csea.wikispaces.com/file/view/22.Armenian+Dobrudja.pdf Dobrudjan contributions to the development of contemporary armenology] {{Wayback|url=https://csea.wikispaces.com/file/view/22.Armenian+Dobrudja.pdf |date=20160304033605 }}</ref> Ащ ишӏэжь фэшӏ Бухарест дэт дворецэу Котрочень икоридорхэм ащыщ горэм «Sala Cerchez» зыфиӏорэ цӏэ фаусыгъ.

Адыгэ нэбгырэ макӏэ Косово-Поле охътэ кӏэкӏкӏэ щыпсэугъэх, ау 1990-рэ илъэсхэм къэхъугъэхэм алъэхъан ахэр ячӏыгужъ — Адыгеим къагъэзэжьыгъэх.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/143667.stm Europe Circassians flee Kosovo conflict] {{Wayback|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/143667.stm |date=20130423004959 }} [[BBC News]] от 2 августа 1998 года.</ref>
[[File:Расселение адыгов на Косовом поле.jpg|219x219px|thumb|right|Косово шъофыр Балкан заом ыпэкӏэ адыгэхэм зэраубытыгъагъэр. Адыгэ чылэхэр къычӏэгъэтхъыгъэх]]

=Джырэ щытыкӏэр=
Мы уахътэм дунаим щыпсэурэ адыгэ хэхэсхэм ялӏыкӏохэм адыгэхэм ягеноцид къыдалъытэн зэрэфаер къаӏуатэ. 2006-рэ илъэсым Адыгэ Конгрессым ащ фэгъэхьыгъэ петициеу къыхьыгъэр Къэралыгъо Думэм ыгъэпыигъ.<ref>Ричмонд, 172—173</ref> 2002—2007-рэ илъэсхэм Адыгеим и Президентэу щытыгъэ Сэумэн Хьазрэт адыгэхэм ягеноцид лъэпкъ тхьамыкӏагъоу къыгъэлъэгъуагъ.<ref>Ричмонд, 1-2</ref> Дунэе Адыгэ Хасэм (ДАХ-м) иӏофшӏэн, лъэпкъ-демократическэ ыкӏи лъэпкъ-националистическэ куп ыкӏи движение заулэхэр ("Адыгэ Хасэ", "Адыгэ Хасэ", "Адыгэ Конгресс", "Хасэ" Урысыем ыкӏи адыгэ хэхэсхэр зыщыпсэурэ къэралхэм, Европэм щыпсэурэ адыгэхэм я Федерацие, Кавказ федерациер (КАВФЕД) Тыркуем ыкӏи нэмыкӏхэр) къызэращызэхащагъэхэм яшӏуагъэкӏэ лъэпкъ зэхашӏэр нахь къэущыгъэ хъугъэ.<ref>Ричмонд, 12</ref>

=Хэкӏыпӏэр=
<references />
=Зэпыщэхэр=
* Allen, W.E.D. and Muratoff, Paul. ''Caucasian Battlefields: History of the Wars on the Turco-Caucasian Border 1828—1921'' Cambridge University Press, 1953.
* {{статья |заглавие=Российское завоевание Кавказа |издание={{Нп3|Nationalities Papers}} |том=23 |номер=4 |страницы=675—686 |doi=10.1080/00905999508408410 |язык=en |автор=Бркус, Уиллис |год=1995 |тип=journal}}
* Hamed-Troyansky, Vladimir. Imperial Refuge: Resettlement of Muslims from Russia in the Ottoman Empire, 1860–1914. Dissertation. Stanford University, 2018.
* {{книга |заглавие=State Building and Conflict Resolution in the Caucasus |год=2010 |издательство=Brill |isbn=9789004179011 |страницы=50 |ссылка=https://books.google.com/books?id=yxFP6K8iZzQC&pg=PA50 |язык=en |автор=Хилль, Шарлотта}}
* {{книга |заглавие=Герои и императоры в черкесской истории |год=1972 |издательство=Lawrence Verry Incorporated |автор=Муфти, Шукат }}
* {{книга |заглавие=Северо-Западный Кавказ: прошлое, настоящее, будущее |год=2008 |издательство=[[Taylor & Francis]] |isbn=9780415776158 |ссылка=https://books.google.com/books?id=LQJyLvMWB8MC |язык=ru |автор=Ричмонд, Вальтер}}
* {{книга |заглавие=Народы Африки и Среднего Востока. Том 1 |ссылка=https://archive.org/details/encyclopediaofpe0000unse_h6k0 |год=2009 |издательство={{Нп3|Infobase Publishing}} |isbn=9780816071586 |страницы=150—159 |часть=Черкесы |автор=Стоукс, Джейми }}
* {{Cite web|title=Сирия|url=http://memory.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field%28DOCID+sy0038%29|publisher=[[Библиотека Конгресса]]|archiveurl=https://www.webcitation.org/67vbGQjR2?url=http://memory.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+sy0038%29|archivedate=2012-05-25}}
Адыгэ хэхэсхэр дунаим икъэралыгъо зэфэшъхьафхэм ащыӏэхэ зэрэхъугъэр адыгэхэр Тыркуем икӏынхэу зэрэрагъэжьагъэм къыхэкӏыгъ.Кумыков Т.Х., 1994 1763-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу Урысые империем изеуапӏэ адыгэхэр ӏашэкӏэ пэуцужьыгъэх, ар 1864-рэ илъэсым Евдокимов генералым чӏыгу гъэстыгъэ тактикэр къызфигъэфедагъэм ишӏуагъэкӏэ аухыгъ.Думанов 1994:98 Ащ ыуж адыгэхэм янахьыбэр Осмэн империем рагъэкощыгъ.Hamed-Troyansky 2018

Джырэ уахътэм адыгэ хэхэсхэр дунаим икъэралыгъо 50-м ехъумэ ащэпсэух.Ричмонд 2 Анахьыбэу адыгэхэр зыщыпсэухэрэр Тыркуер ары; нэбгырэ миллиони 3-рэ,Максидов А. А. — член Союза писателей РФ  адрэхэм миллиони 4-рэСтоукс 152 аӏуагъ.

Тыркуер
Тыркуем адыгэхэр цӏыфэу щыпсэурэм и 2,7 %-р мэхъу ыкӏи а къэралыгъом щыпсэурэ лъэпкъ анахь инхэм ащыщ.UNPO: Tscherkessien  Я XIX-рэ лӏэшӏэгъум къыкӏоцӏ адыгэхэр мыщ щыӏэжьхэу Левантым ичӏыпӏэ пстэуми ащыпсэущтыгъэх.

Мысыр
Непэ Египет зыфаӏорэ чӏыпӏэм адыгэхэр къызыщылъэгъуагъэхэр я XIV-рэ лӏэшӏэгъум ебгъэхьылӏэн плъэкӏыщт, ащ дэжьым Къырым бэдзэрхэм пщылӏхэр къащащэфыхэзэ къагъакӏоу рагъэжьагъ. Нэужым адыгэ-мамлюкхэм султанатым итепэныгъэ къаубытын алъэкӏыгъ, я XIX-рэ лӏэшӏэгъум нэс ащ ыӏыгъыгъ.

Сириер
1987-рэ илъэсым ехъулӏэу Сирием адыгэ нэбгырэ мини 100 фэдиз щыпсэущтыгъ, ащ ызыныкъо Тартус ыкӏи Латакия провинцэхэм ащыпсэущтыгъ;Хилль, 50 Голан лъэгапӏэхэм ячӏыналъэ ащыпсэухэрэри бэ мэхъух. Францием мандат Сирием зыщигъэпсыгъэм ыуж адыгэ бэ француз дзэхэм ахэхьагъ, ахэм чӏыпӏэ цӏыфхэм араб-суннитхэм апэшӏуекӏогъэныр ащагъэшӏагъ. Я 40-рэ илъэсхэм адыгэхэр Джавад Анзор япэщагъэу араб-израиль заом чанэу хэлэжьагъэх. Адыгэ нэбгырэ 200 фэдиз заом хэкӏодагъ. Мэфэ хы заом ыуж адыгэ бэ Дамаск ыкӏи Алеппо къаӏэпхъуагъ, ау 1973-рэ илъэсым ахэм ащыщхэр къуаджэхэу Бир Аджам ыкӏи Барика къагъэзэжьынхэ фае хъугъагъэ.Стоукс, 154—155

Джырэ уахътэм Сирием ис адыгэхэр Асад ирежим иагъэшӏуагъэх, чӏыпӏэ суннит фундаменталистхэм апэуцужьых. Чӏыпӏэ алавитхэм, друзхэм, чыристанхэм, джуртхэм зэфыщытыкӏэ дэгъу адыряӏ. Ахэм ащыщыбэхэр правительствэм, граждан ыкӏи дзэ гъэӏорышӏапӏэхэм ащэлажьэх. Хэгъэгу кӏоцӏ ӏофхэмкӏэ министрэу ыкӏи полицием ипащэу щытыгъэ Бассам Абдель Маджид лъэпкъкӏэ адыгэу щытыгъ. Уахътэр зыкӏуатэм адыгабзэр зыӏурылъ адыгэхэм япчъагъэ нахь макӏэ мэхъу. Сирием ис адыгэхэм ящыӏэныгъэ чӏыпӏэшхо щызыубытырэр лъэпкъ мэфэкӏхэр ары.

Граждан заом ыпкъ къикӏыкӏэ сирий адыгэхэр хэкӏодэжьыным пэрытхэ хъугъэ. Ахэм ащыщхэр Тыркуемрэ Иорданиемрэ щыхьагъэх. Хэкум – Урысыем иадыгэ республикэхэм – къэкощыжьыныр джыдэдэм щыхъущтэп, республикэхэм япащэхэм япозицие къыхэкӏэу – КъШР-мрэ Адыгеимрэкӏэ нейтральнэ-чъыӏэпӏэ, КъБР-мкӏэ дэе дэдэу, Кӏуэкӏуэ Ю.А. къызэрыкӏом лъыпытэу республикэ шапхъэмкӏэ сирий адыгэхэм ӏэпыӏэгъу ащымыгъотыжьэу.

Иорданир
Иорданием щыпсэурэ адыгэ диаспорэр дунаим щызэлъашӏэ, ащкӏэ зишӏуагъэ къэкӏуагъэхэм ащыщ мы къэралыгъом икъэлэ шъхьаӏэу Амман 1878-рэ илъэсым шапсыгъ лъэпкъым щыщхэм зэрагъэтӏылъагъэр. Трансиордан эмиратыр зэтеуцонымкӏэ адыгэхэм мэхьанэшхо яӏагъ. Адыгэхэм правительствэм, уӏэшыгъэ кӏуачӏэхэм, полицием ӏэнатӏэ лъагэхэр ащаӏыгъых; 1921-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу Иорданием ипачъыхьэхэм (Абдаллах I, Талал, Хусейн ыкӏи Абдаллах II) яухъумакӏохэр адыгэхэм анэмыкӏ къахахыхэрэп. 1932-рэ илъэсым щегъэжьагъэу хэгъэгум ыкӏоцӏкӏэ Адыгэ Шӏушӏэ Хасэм ыӏэшъхьэ тетхэм лъэшэу зыщаушъомбгъугъ. 1944-рэ илъэсым Адыгэ лъэпкъ спортым (бгырыпх бэнэныр, нэмыкӏхэри) хэхъоныгъэ езыгъэшӏырэ клубэу Аль-Ахли зэхащагъ; 1944-рэ илъэсым щегъэжьагъэу клубым ыкӏоцӏкӏэ адыгэ лъэпкъ къашъохэмкӏэ ансамблэ зэхащагъ. 1950-рэ илъэсым организациеу Аль-Джил Аль-Джадид зэхащагъ, адыгэ культурэр Иорданием ыкӏоцӏкӏэ къыщыухъумэгъэным, хэхъоныгъэ ышӏыным ар фэӏорышӏэ. 2009-рэ илъэсым къэбэртэе-адыгэ бзэр къэухъумэгъэным фэӏорышӏэрэ Адыгэ Культурэ Академиер агъэпсыгъ. Ащ дэжьым лъэпкъ къашъохэмкӏэ ансамблэу «Горцы» зыфиӏорэр зэхащагъ. 2011-рэ илъэсым мэлылъфэгъум и 21-м адыгэхэм ялъыгъэчъэпӏэ чӏыпӏэ кӏымэфэ олимпиадэ щызэхащэным пэуцужьэу иордан адыгэхэм протест зэхащагъ.Адыги против Олимпиады 

Ливиер
Ливием адыгэ нэбгырэ мин 30 фэдиз щэпсэу,Инорм-аналит издание "Сегодня РУ" ахэр мамлюкхэм ялӏэужх. Чӏыпӏэ адыгэ диаспорэм илӏыкӏохэр щыцӏэрыӏох 70—80-рэ илъэсхэм полковникэу Каддафи пэуцужьыгъэ заговор зэхащагъэу. Заговорым ипащэу хъугъэ Омар Мохейши, лъэпкъкӏэ адыгэу, 1984-рэ илъэсым аукӏыгъ. Мы хъугъэ-шӏагъэм ыуж ливие адыгэхэр хабзэм ынаӏэ ычӏагъэу ыубытыгъэх, ащ къыхэкӏыгъ 2011-рэ илъэсым граждан заом оппозицием ыбгъу итэу зыхэлажьэныр.

Израиль
Израиль адыгэ мин заулэ щэпсэу, анахьыбэр Кфар-Камэ (2 мин) ыкӏи Реханье (1 мин) ары.Черкесы в Израиле  (на англ.) Ахэр Голан лъагапӏэхэм ащыӏэгъэ адыгэ чылэхэм ащыщыгъэх. Ныбжь гъэнэфагъэ зырагъэсыкӏэ, ахэм ащыпсэухэрэм дзэ къулыкъур ахьын фае, адрэ цӏыфхэм афэдэу. Израиль адыгэхэм ащыщыбэхэр кӏуачӏэ къулыкъухэм ахэтх, ахэм ащыщых Магав, зыухъумэжьыным идзэ, израиль полициер ыкӏи хьапсхэм ягъэӏорышӏапӏэ.Michael Slackman. «Seeking Roots Beyond the Nation They Helped Establish».  The New-York Times за 10 августа 2006 года.Circassians in bid to save language.  Al Jazeera English за 14 мая 2010 года.

Къокӏыпӏэ Европэ
1866-рэ илъэсым фэдизрэ Кавказым къикӏыгъэ унэгъо заулэ Молдавскэ княжествэм ичӏыгу щыпсэу хъугъэ. Охътэ кӏэкӏым къыкӏоцӏ ахэр чӏыпӏэ цӏыфхэм ахэхьажьыгъэх. Ахэм аужырэу къахэкӏыгъэхэм ащыщэу генерал Михаил Христодуло Черкез 1877-78-рэ илъэсхэм щыӏэгъэ урыс-тырку заом илъэхъан Румынием илъэпкъ лӏыхъужъ хъугъагъэ. Плевен дэжь щыкӏогъэ заом тыркухэр щызэхикъутагъэх, тырку дзэм икомандующэу генерал Нури-Гази Осман-пашэр (ежьри Тыркуем щыпсэурэ адыгэ хэхэсхэм къатекӏыгъагъ) гъэр ышӏыгъ, тыркухэр зыкъызыритыжьхэм, ащ исашъо Михаил Черкез ритыжьыгъагъ.Stoica Lascu // Dobrudjan contributions to the development of contemporary armenology  Ащ ишӏэжь фэшӏ Бухарест дэт дворецэу Котрочень икоридорхэм ащыщ горэм «Sala Cerchez» зыфиӏорэ цӏэ фаусыгъ.

Адыгэ нэбгырэ макӏэ Косово-Поле охътэ кӏэкӏкӏэ щыпсэугъэх, ау 1990-рэ илъэсхэм къэхъугъэхэм алъэхъан ахэр ячӏыгужъ — Адыгеим къагъэзэжьыгъэх.Europe Circassians flee Kosovo conflict  BBC News от 2 августа 1998 года.
219x219px|thumb|right|Косово шъофыр Балкан заом ыпэкӏэ адыгэхэм зэраубытыгъагъэр. Адыгэ чылэхэр къычӏэгъэтхъыгъэх

Джырэ щытыкӏэр
Мы уахътэм дунаим щыпсэурэ адыгэ хэхэсхэм ялӏыкӏохэм адыгэхэм ягеноцид къыдалъытэн зэрэфаер къаӏуатэ. 2006-рэ илъэсым Адыгэ Конгрессым ащ фэгъэхьыгъэ петициеу къыхьыгъэр Къэралыгъо Думэм ыгъэпыигъ.Ричмонд, 172—173 2002—2007-рэ илъэсхэм Адыгеим и Президентэу щытыгъэ Сэумэн Хьазрэт адыгэхэм ягеноцид лъэпкъ тхьамыкӏагъоу къыгъэлъэгъуагъ.Ричмонд, 1-2 Дунэе Адыгэ Хасэм (ДАХ-м) иӏофшӏэн, лъэпкъ-демократическэ ыкӏи лъэпкъ-националистическэ куп ыкӏи движение заулэхэр ("Адыгэ Хасэ", "Адыгэ Хасэ", "Адыгэ Конгресс", "Хасэ" Урысыем ыкӏи адыгэ хэхэсхэр зыщыпсэурэ къэралхэм, Европэм щыпсэурэ адыгэхэм я Федерацие, Кавказ федерациер (КАВФЕД) Тыркуем ыкӏи нэмыкӏхэр) къызэращызэхащагъэхэм яшӏуагъэкӏэ лъэпкъ зэхашӏэр нахь къэущыгъэ хъугъэ.Ричмонд, 12

Хэкӏыпӏэр

Зэпыщэхэр
 Allen, W.E.D. and Muratoff, Paul. Caucasian Battlefields: History of the Wars on the Turco-Caucasian Border 1828—1921 Cambridge University Press, 1953.
 
 Hamed-Troyansky, Vladimir. Imperial Refuge: Resettlement of Muslims from Russia in the Ottoman Empire, 1860–1914. Dissertation. Stanford University, 2018.