Dayah
[[Beureukaih:Dayah Umi Rawiyah.JPG|jmpl|300px|Saboh meunasah bak dayah]]
[[Beureukaih:Dayah Babul Huda Lhokseumawe.jpg|jmpl|300px|Bilék ngon balè seumeubeuët bak dayah di [[Lhôk Seumaw‘è]]]]

'''Dayah''' nakeuh saboh teumpat meurunoë di [[Acèh]]. Masa awai kön kana di Acèh, "dayah" atawa "dèah" (meunurôt lugat ureuëng da'irah [[Acèh Rayek]]) asay tutô nibak {{Lang-ar|زاوية|Zāwiyah}}, nyang hareutoejih meumakna sagoë, wab nibak masa [[Muhammad|Rasulullah saw]] geupeurunoë ureueng [[Iseulam]] bak sagoë-sagoë meuseujid. Nan nyan teuma geungui sampoë 'an jinoë. Teuma lam bhaih administrasi neugara di [[Indônèsia]] keu narit dayah kayém neugantoë ngon '''pesantren''' atawa '''pondok pesantren''' geupeusaban ngon neukheun nan teumpat meununtut èleumèe agama Islam di Indônèsia khusuihjih di pulo [[Jawa]].

Dayah di Acèh kayém geusatöh lé sidroë ureuëng mat, nyang kayém geurasi nan [[teungku chik]], [[abu]], [[abuya]], tu,  atawa la'én nibak nyan. Lam masyarakat tradisional ngon modern [[ureuëng Acèh]] dayah nyan wajéb na nibak tiep-tiep da'irah, sampoe beu that balèe seumeubeuët nyan ubeut ngon seuderhana meuhat keuh geukheun dayah cit. Saweueb ka mangat bak geukheun lé ureuëng Acèh tiep-tiep nan teumpat ureuëng beuet semeubeuët nyankeuh nyang geukheun dayah. Biasajih lam tiep-tiep gampông di Acèh na dayah-dayah ubeut, ladôm gampông cit leubèh nibak saboh jumeulah jih.

Le that dayah ka lawét nyoë, di kuta-kuta atawa di [[gampông]]. Na nyang dayah [[salafiyah]], na cit nyang ka modèrèn atawa terpadu. Bak saboh keunira lam thôn 2007 nyang geupeugot le Dinas Pendidikan Provinsi Acèh (masa nyan: NAD), jumeulah dayah di Acèh na 631 boh, meunurôt Departemen Agama geujumeulah na 879 boh ngon bak beunileuëng nyang la'én le [[Rabithah Thaliban Acèh]] jumeulah dayah di Acèh na 900 boh. Bak thôn keunira nyan geupeugot nakeuh lam bhaih jumeulah dayah nyan golom ''final'' atawa na ''standar'' nyang hana saban bak maséng-maséng lembaga keu geuteujeumah ma'na ngon rupa dayah nyang paih.<ref>[https://web.archive.org/web/20101229042213/http://bppd.acehprov.go.id/index.php?kategori=fikrah&linkjudul=mukhlissuddin-ilyas Teunuléh Mukhlisuddin Ilyas] geuakses 21 Buleuen Limong 2013</ref>

== Tarèh ==
[[Beureukaih:Dayah yang sederhana.JPG|jmpl|300px|Saboh dayah lam gampông nyang na di Acèh Barôh]]
=== Tarèh awai ===
Riwayat phôn dayah di [[Acèh]] bak peuneugah ahli tarèh nakeuh Dayah Cot Kala atawa geukheun ngon Zawiyah Cot Kala di [[Kabupaten Acèh Timu]]. Lam seujarah Dayah Cot Kala nyankeuh seubagoë dayah nyang phôn di [[Asia Teunggara]], gurèe-gurèe seumeubeuët bak dayah nyan teuka dari nanggroë [[Arab]], [[Parsi]] ngon [[India]]. Dayah-dayah dudoë 'oh lheuëh dayah Cot Kala nakeuh lagèe Dayah [[Serele]] nyang geusatoh lé Teungku Syèkh Sirajuddin nyang geupeudong bak thôn 1012 M sampoë thôn 1059, Dayah Blang Peuriya nyang geusatoh lé Teungku Ya'kob geupeudong bak thôn 1153 sampoë 1233 M, Dayah Batu Karang nyang na di [[Keurajeuën Teumiëng]] nyang geusatoh lé Teungku Ampôn Tuan. Lheuëh nyan na lom dayah Kan'an di wilayah Lam Keuneu'eun [[Acèh Rayek]] ([[Keurajeuën Lamuri]]), dayah nyoe geupeudong bak thôn 1196 M sampoë 1225 M lé [[Syèkh Abdullah Kan'an]] sidroë ulama meubansa [[Palestina]].

Dudoë that na Dayah [[Tanoh Abèe]] antara thôn 1823-1836 M ngon Dayah [[Tiro]] di Kecamatan Tiro Kabupatèn Pidie antara thôn 1781-1795 M, ngon dayah-dayah la'én nyang meusipreuëk ban sigom Acèh yôh masa nyan. Lam masa surôt [[Keurajeuën Acèh Darussalam]] na cit peuneudong-peuneudong dayah (lam Abad keu 18 ngon keu 19 M). Dayah nyang geupeudong bak masa nyan nakeuh lagèe Dayah [[Tgk Chi' Kuta Karang]], Dayah [[Lam Birah]], Dayah [[Lamnyong]], Dayah [[Lambhuk]], Dayah [[Kruëng Rumpét]], pajan keuh dayah-dayah nyan geupeudong hana ceunatat tarèh nyang paih lon.<ref>[https://web.archive.org/web/20160307162209/http://aceh1.kemenag.go.id/index.php?a=artikel&id2=dayah%7C Sejarah Dayah| http://aceh1.kemenag.go.id| akses 29-05-2013]</ref>

=== Masa Keurajeuën Acèh Darussalam ===
Lam tarèh neugara [[Keurajeuën Acèh Darussalam]] bak masa [[Sultan Iskandar Muda]] watèe nyan na dayah manyang bak [[Meuseujid Raya Baiturrahman]], dayah manyang nyan geusatoh lé leubèh kureuëng 40 droë ulama chi' dari nanggroë Parsi ngon India. Jinoe dayah tuha nyang mantong teudong nakeuh [[Dayah Tanoh Abèe]], [[Seulimeum, Acèh Rayek|Seulimeum]], [[Acèh Rayek]], dayah nyoe phôn geupuga bak phôn abad keu 17 M. Zawiyah nyoe jeuet keu teumpat keuneubah na 4.000 naseukah ngon meumacam bagoë kitab jameun nyang geutuléh jaroë lé ulama masa dilèe.

Seubagoë saboh neugara nyang neumumat bak hukôm agama [[Islam|Éseulam]] nakeuh meuhubôngan nyang that peunténg antara dayah ngon peumeréntah Keurajeuën Acèh. Saweuëb qanun ngon hukôm nanggroë neu angkèe nibak hukôm agama.

Teuningkat dayah bak masa Keurajeuën Acèh Darussalam nakeuh :

* '''Meunasah''' atawa '''madrasah''': dayah teuningkat phôn nyang na di tiëp gampông. Disinan geupeurunoë bhah meubaca [[al-Qur'an]], teumuléh ngon meubaca haraih Arab, cara meuibadah, meuakheulak, [[rukôn Éseulam]], ngon [[rukôn iman]]. Nyang beuët disinan nakeuh aneuk-aneuk miët cut-cut.

* '''Rangkang''' : dayah teuningkat keu duwa nyang na diseulingka meuseujid ngon na teumpat neudom bagi ureuëng meurunoë. Disinan geubeuët [[Fiqah|èleumèe Fiqah]], '[[ibadat]], [[tauhid]], [[tasawuf]], [[tarèh Éseulam]], [[bahsa Arab]]. kitab-kitab meurunoë na nibak [[bahsa Meulayu]] ngon bahsa Arab.

* '''Dayah''' : teuningkat nyoë na lam tiëp-tiëp da'irah, na cit nyang meuteumpat bak meuseujid meusapat ngon rangkang. Nyang teuleubèh le nakeuh meuklèh ngon meuseujid. Dayah nyoë geuseudia saboh balèe utama nyang geupeuguna keu teumpat seumeubeuët ngon teumpat [[salat|seumayang meujama'ah]]. Di dayah, mandum kitab nyang geupeubeuët nakeuh lam bahsa Arab. Éleumèe agama nyang geupeurunoë bak dayah nakeuh éleumèè fikih muamalah, tauhid, tasawuf, akheulak, éleumèè bumoë, éleumèè atô nanggroë, ngon bahsa Arab. Na cit dayah nyang geupeurunoë éleumèe 'umum lagèe éleumèe meuneugoë, meu utôh ngon éleumèe meuniaga.

* '''Dayah Teungku Chik''' : nakeuh saboh teuningkat leubèh manyang di ateuëh dayah meujan geukheun cëit ngon Dayah Manyang. Dayah nyoe hana that le. Di sinan geupeubeuët bahsa Arab, fikih jinayah (hukôm pidana), fikih munakahat (hukôm meukawén), fikih duali (hukôm atô nanggroë), tarèh Éseulam, taréh neugara-neugara, éleumèe manthiq, tauhid, filsafat, tasawuf/akheulak, éleumèe falaq, tafsir, ngon hadits.

* '''Jami'ah Baiturrahman''': Jami'ah nyoe na di nang nanggroë nyang meusapat ngon Meuseujid Jami' Baiturrahman. Jami'ah Baiturrahman nyoë geuweuëk bak meumacam '''"Daar"''' nyang meunyoë ta peusaban bak masa jinoë saban ngon [[fakultas]]. Na 17 "Daar" nyang geupuga bak watèe nyan: (1) Daar al-Tafsir wa al-Hadits (Tafsir ngon Hadits), (2) Daar al-Thibb (Èleumèe Medisn), (3) Daar al-Kimya (Kimia), (4) Daar al-Taarikh (Tarèh), (5) Daar al-Hisaab (ÉLeumèe Pasti), (6) Daar al-Siyasah (Siyasat), (7) Daar al-Aqli (Éleumèe Akay), (8) Daar al-Zira'ah (Éleumèe Meuneugoë), (9) Daar al-Ahkaam (Hukôm), (10) Daar al-Falsafah (Filsafat), (11) Daar al-Kalaam (Teologi), (12) Daar al-Wizaraah (Éleumèe Atô neugara), (13) Daar Khazaanah Bait al-Maal (Éleumèe Pèng ngon areuta neugara), (14) Daar al-Ardhi (Éleumèe Tambang), (15) Daar al-Nahwi (Bahsa Arab), (16) Daar al-Mazahib (Éleumèe Agama), dan (17) Daar al-Harbi (Éleumèe Prang).

Bak masa Sultan Alaidin Iskandar Muda Darma Wangsa Perkasa Alam Syah neumat kuwasa thôn (1016-1045 H/1607-1636 M), gurèe-gurèe ch' jami'ah nyan la'én nibak ulama Acèh, na cit nyang gurèe nyang teuka dari Arab, Turki, Parsi, ngon India.

=== Masa Beulanda ===
[[Beureukaih:Dayah near mosque.JPG|jmpl|ka|300px|Dayah meusapat ngon meuseujid]]

Bak masa [[Prang Acèh]] geulawan [[Beulanda]] le that dayah nyang jeuet keu hancô ngon le that ulama nyang geujak lam seuëh prang keu geujak meu jihad. Lam prang nyan dayah jeuet keu teumpat kawom mujahidin Acèh neu atô taktik prang, teungku-teungku dayah that le nyang jeuet keu panglima peujuang lam prang nyan. Ureuëng-ureuëng dayah nyang geuthèe jeuet keu ureuëng peunténg lawan peunjajah di Acèh lagèe Teungku. Chi' Tanoh Abèe nyang jeuet keu peunasihat prang neugara.<ref>[https://web.archive.org/web/20130403164921/http://bppd.acehprov.go.id/index.php?kategori=relevansi&linkjudul=seluk-beluk-dayah-di-aceh Seluk beluk dayah di Aceh]</ref>

Na cit ulama dayah nyang jeuet keu bak geuteumanyong lé peujuang lagèe [[Teungku Chi' Tanoh Abèe]] (Teungku Chi' Abdul Wahab) Tanoh Abèe, [[Acèh Rayek]]. Ban duwa golongan ulama nyoe teutap neusatoh ngon neupeurunoë sampoë le cit ulama Acèh bak masa prang nyan nyang neubeuët lam glé. Miseuëjih [[Teungku Haji Ahmad Hasballah Indrapuri]] ngon [[Teungku H. Abdullah Lam U]].<ref>[https://web.archive.org/web/20101229042050/http://bppd.acehprov.go.id/index.php?kategori=berita&linkjudul=dayah-sejak-sultan-hingga-sekarang Dayah sejak sultan hingga sekarang]</ref>

Bak watèe Beulanda ka meu asé di peudong peumeurintahan kolonial di Acèh, ngon sigra laju jibagi nanggroë ngon beunagi barô nyang jikheun ''landscap''. Na 129 boh landschap nyang na di Acèh yôh nyan. Lam saboh landschap nyang na meuhat ji peuizin peudong saboh dayah. Ngon keujadian nyan, jumeulah dayah lam masa Beulanda leubeh kureuëng nna 129 boh.

=== Masa Jeupang ===
Bak masa [[Jeupang]] na prang cit nyang geupimpén lé sidroë ulama dayah. Phôn that nakeuh bak thôn 1944 di [[Syamtalira Bayu, Acèh Barôh|Syamtalira Bayu]] [[Kabupatèn Acèh Barôh|Acèh Barôh]] nyang neupimpèn lè ulama dayah nan gobnyan [[Teungku Abdul Jalil]] (Teungku di Cot Pliëng) nyang meuhasé geupeutalo saboh kompi teutra Jeupang. Lheuëh nyan nyang teujadi di [[Pandrah]], Kecamatan [[Jeunieb]].

=== Masa Reubot Meurdeka ===

Neugara Indônèsia geupeunyata meurdéka bak 17 uroë buleuën 8 thôn 1945, aseuka Jeupang talô lam [[Prang Dônya II]] ngon teuntra sikutu jiteuka lom u Indônèsia. Buleuën 10 thôn an saboh neugara Indônèsia ka abéh jikuwasa keulayi lé teuntra sikutu, dari Mèdan teuntra nyan jikeuneuk tamong u Acèh. Yôh nyan keuh bak 15 uroë buleuën 10 thôn 1945 ulama dayah di Acèh geupeunyata saboh ma'lumat nyang that peunténg lam seujarah. Ma'lumat nyan geurasi nan ngon '''Ma'lumat Ulama ban sigom Acèh''' nyang nakeuh ngon ma'lumat nyan ulama Acèh geumeufatwa Prang Sabi lawan peunjajah bèk sampoë leupah jitamong u Acèh. Ngon neucok peunutôh nibak ma'lumat nyan meuribèe droë ureuëng meudagang bak dayah geubeudoh jak meuprang sajan ngon mandum mujahidin Acèh u ceuë Acèh ngon Sumatera ret Barôh (Sumatera Utara) Nyang geukheun cit ngon [[Peuristiwa Medan Area]].

Lam peuristiwa nyan geuthèe na 2 boh aseuka meuseunjata nyang geuturi aseuka nyan geuhimpôn nibak ureuëng meudagang :
* [[Laskar Mujahidin]]: Geukheun cit '''Barisan Mujahidin''' Aseuka nyoe geupeudong di Pidië, lam saboh pakat raya bak [[Meuseujid Tiro]] bak 17 uroë buleuën 11 thôn 1945. Pakat raya nyan na meusapat disinan ± 600 droe ulama ngon peumimpén masyarakat. Seubagoë nyang pimpén Laskar nyan geu angkèe Teungku Umar Tiro, sidroe cuco [[Teungku Chi' Ditiro Muhammad Saman]].
* [[Barisan Hizbullah]] : Aseuka nyoe geupeudong di [[Banda Acèh|Kutaraja]] lam saboh pakat bak [[Meuseujid Raya Baiturrahman]]. Geupeudong bak 23 uroë buleuën 11 thôn 1945. Barisan nyoe geu pimpén lé [[Daud Beureu'éh|Teungku Muhammad Daud Beureu'éh]], ngon waki gobnyan [[Teungku Haji Ahmad Hasballah Indrapuri]], geubantu cit lé [[Teuku Muhammad Amin]], [[Syèkh Marhaban Kruëng Kalé]] ngon [[Teungku Sulaiman Mahmud Ulèe Karéng]].<ref>[http://www.parlemen.net/privdocs/dc8629cf47ee12180d740eb606c9cb3a.pdf Naseukah geudraih le Pusat Studi Hukum & Kebijakan Indonesia]{{Dead link|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>

== Rupa dayah di Acèh ==
[[Beureukaih:Dayah Umi Rawiyah 2.JPG|jmpl|300px|Saboh bale bak dayah]]

Lheuëh nibak tarèh panyang nyang na bak riwayat dayah di Acèh, dayah nyan teutap keuh seubagoë lembaga non formal teumpat ureuëng Acèh meurunoë ngon neupeurunoë èleumèe agama Islam. Rupa dayah jinoe di Acèh lagèe hana meubida jeu'ôh that meunyoë ta bandéng ngon dayah yôh masa awai.

=== Rupa fisik ===
Rupa fisik nyang that biasa dayah di Acèh nakeuh lam saboh lampôh seumeubeuët nyang ureuëng meudagang meununtôt èleumèe disinan neupiyôh bak bilék-bilék sederhana ngon neubeuët bak balèe beuët meunurôt tingkat èleumèe nyang teungoh neubeuët. Bilék-bilék ubeut biasajih geuduëk meuduwa lhèe droë ureuëng. Antara bilék gurèe ngon bilék aneuk murid geupeumeuklèh. Salang balèe seumeubeuët nakeuh rangkang-rangkang ubeut nyang hana rayek that luwahjih, meubintéh sikhan ngon ureuëng beuët lam balèe nyan geuduëk meulingka.

=== Buët si uroë-uroë ===
Si uroë-uroë di dayah ureuëng meudagang di sinan geubeuët, meuulang, geujaga watèe seumayang meujama'ah ngon na neubuët la'én miseuëjih muhadharah, dala'é ngon geumeuseuraya bak uroë-uroë nyang ka meuteuntèe. Gurèe-gurèe geuseumeubeuët, peu ulang aneuk miët beuët.<ref>[https://web.archive.org/web/20101229042345/http://bppd.acehprov.go.id/index.php?kategori=fikrah&linkjudul=apa-itu-dayah Apa itu dayah]</ref> Di dayah na cit geu atô anggèeta keu geupeujak atôran lam dayah ngon geujaga keuamanan, nyang geukheun ngon '''haréh''' tugaih haréh nyan nakeuh neuseumeugoë tiëp-tiëp watèe lheëh masa istirahat. Ngon geuteurimong jamèe nyang trôh u dayah.

[[Beureukaih:Santriwati meuseuraya.JPG|jmpl|kiri|240px|Aneuk dayah di [[Acèh Barôh]] ngon meuneunguy nyang lazém teungoh meuseuraya peugléh leuën dayah]]
Neunguy nyang ''identik'' ngon ureuëng meudagang nyang agam bak dayah di Acèh nakeuh bajèe [[keumija]] ngon [[teulôk beulanga]] atawa nyang jinoe geukheun bajèe koko. Biasa jih geumeupinggang ija krông ngon geuseu'ôn kupiah. Dilèe kon meunyoe ureuëng nyan geutubiët nibak lampôh dayah hantom neusôk siluweuë panyang. Ka meubida bacut ngon jinoë, ka na jinoe ta kalon geusôk cit siluweuë panyang ija 'oh geujak u luwa dayah. Nyang hana ubah lom cit bhaih neuseu'ôn kupiyah, 'an jinoë neunguy kupiyah bak aneuk dayah nakeuh saboh cara keu geujaga martabat ureuëng meununtut ngon marwah gobnyan.

Neunguy nyang biyasa bak ureuëng inong bak dayah nakeuh neunguy nyang sopan ngon meutôp mandum tubôh. Biasa yôh thôn 90 u meuyub ureuëng nyan geusawak ija panyang nyang meutôp banmandum ulèe ngon tubôh. Meubida bacut cit ngon jinoe, nyang ka geunguy jeuleubab nyang rayek bak ulèe. Lam bhaih meutôp [[aurat]] nyan nakeuh hukôm jih saban, cit meubida bak cara geumeunguy.

Meurata ureuëng meudagang nyan bak dayah keu peuë geupajôh si uroë-uroë nakeuh peunajôh nyang geutaguën keudroe. Nyan bhaih maguën 'oh takalon le that nyang geumeupakat ngon meupadum-padum droë rakan geuh bak geumaguën lam saboh dapu. Keu beulanja geumeuripèe-ripèe breuëh ngon péng ubéna peuë nyang neupajôh. Bagi ureuëng meununtut bhaih peunajôh nakeuh nyang sederhana ngon jeuët keusihat tubôh, meujan-jan nacit 'oh watèe pré neubeuët bak malam-malam nyang ka meuteuntèe ladôm ureuëng neu meuripèe beulanja neupeugot peunajôh mamèh. Miseuëjih peunajôh mangat nyan lagèe [[cagruk]] (kulak) atawa geutaguën bu leumak. Peukateuën nyan geurasi nan bak dayah ngon '''''meuleumak'''''.

== Kitab ngon èleumèe neubeuët di dayah ==

Neubeuët nyang neupeurunoë bak dayah di Acèh na keuh geubagi bak na padum-padum boh teuningkat.

=== Tajhizi ===
[[Beureukaih:Tajhizi class.JPG|jmpl|300px|Saboh balèe seumeubeut ngon glah tajhizi nyang teungoh jibeuët]]

Nyang phôn nakeuh teuningkat [[Tajhizi]], teuningkat nyoë geubeuët lé ureuëng atawa aneuk meudagang bak watèe phôn-phôn that geutamong u dayah. Bak glah Tajhizi aneuk miët beuët biasa jih geupeurunoë kitab-kitab ubeut meubahsa [[Bahsa Jawoë|Jawoë]]. Meujan nacit lom geupeurunoë èleumèe [[Éleumée Nahwu|Nahwu]], [[Éleumée Sharaf|Sharaf]] ngon laén nibak nyan keu peuduman meurunoë [[Bahsa Arab]]. Cara geumeurunoë Nahwu-Sharaf bak aneuk miët beuët glah Tajhizi mantong ngon cara meuhaphai. Nyang kayém bak geuhaphai nakeuh kitab-kitab nyang geu ngui keu meureunoë Bahasa Arab.

Kitab nyang kayém geupeurunoë bak glah Tajhizi nakeuh:

{| class="wikitable"
! Nan Kitab
! Éleumée
! Bahsa/haraih
! Baréh
|-
|| [[Al-Qur'an]] || align="center" | [[Tajwid]] || align="center" | [[Bahsa Arab]] || align="center" | Na
|-
|| [[Pelajaran Akhlak]] || align="center" | [[Akheulak]] || align="center" | [[Jawoë]] || align="center" | Hana
|-
|| [[Kitab Tauhid]] || align="center" | [[Tauhid]] || align="center" | [[Jawoë]] || align="center" | Hana
|-
|| [[Dhammun]] || align="center" | [[Sharaf]] || align="center" | [[Bahsa Arab]] || align="center" | Na
|-
|| [['Awamil Al Jarjani]] || align="center" | [[Nahwu]] || align="center" | [[Bahsa Arab]] || align="center" | Na
|-
|| [[Safinatun Naja]] || align="center" | [[Fiqh]] || align="center" | [[Bahsa Arab]] || align="center" | Na
|}

=== Ibtidaiyah ===
[[Beureukaih:Dayah belajar.JPG|jmpl|ka|300px|Beuët ngon seumeubeuët kitab kunéng bak saboh dayah di Jeunieb, Bireuen]]
Teuma nyang keu duwa geukheun ibtidaiyah atawa glah I (sa), teuningkat nyoë hana that meuhat soë mantong nyang jeuët neuduëk bak teuningkat nyan. Nyang ka teuntèe na keuh bak teuningkat Ibtidaiyah nyan geupeuphôn neubeuët padum-padum boh kitab meubahsa Arab, geuploh hukôm-hukôm fiqih nyang dasar, tauhid, nahwu, sharaf, akheulak ngon Tarèh Nabi.

Kitab nyang kayém geupeurunoë bak glah Ibtidaiyah nakeuh:

{| class="wikitable"
! Nan Kitab
! Éleumée
! Bahsa/haraih
! Baréh
|-
|| [[Al-Ghayah Wat Taqrib]] || align="center" | [[Fiqh]] || align="center" | [[Bahsa Arab]] || align="center" | Na
|-
|| [[Matan Ajurrumiyah]] || align="center" | [[Nahwu]] || align="center" | [[Bahsa Arab]] || align="center" | Na
|-
|| [[Matan Bina' Wal Asas]] || align="center" | [[Sharaf]] || align="center" | [[Bahsa Arab]] || align="center" | Na
|-
|| [['Aqidah Islamiyah]] || align="center" | [[Tauhid]] || align="center" | [[Bahsa Arab]] || align="center" | Na
|-
|| [[Taysirul Khallaq]] || align="center" | [[Tasawuf]] || align="center" | [[Bahsa Arab]] || align="center" | Na
|-
|| [[Khulasah I]] || align="center" | [[Tarèh]] || align="center" | [[Bahsa Arab]] || align="center" | Na
|-
|| [[Al-Quran]] || align="center" | [[Tajwid]] ''(lanjutan)''|| align="center" | [[Bahsa Arab]] || align="center" | Na
|}

=== Tsanawiyah ===
[[Beureukaih:Dayah in nibong south aceh.JPG|jmpl|ka|300px|Balèe neubeuët bak dayah di Nibông Acèh Barôh]]
[[Beureukaih:Isyrafi Darussaadah Cot Girek Peusangan Bireuen.jpg|jmpl|ka|300px|Dayah ''Isyrafi Darussa'adah'' di Gampong Cot Girek, Peusangan, Bireuen]]

Teuningkat nyang keu lhèe geukheun tsanawiyah atawa glah II (duwa), teuningkat nyoë neuduëk lé soe mantong nyang ka meuphôm cara baca ngon bôh ma'na asoë kitab lam bahasa Arab. Nyan keuh bak teuningkat tsanawiyah nyan ban mandum peunutôh hukôm agama ka leubèh lom neu peujeulaih deungon [[Surah kitab|surah]] nyang panyang. Bak teuningkat tsanawiyah ladôm dayah nyang rayek-rayek cit ka neutamah lom meurunoë padum-padum boh bideueng èleumèe nyang hana geudraih bak teuningkat di meuyub nyan, miseuëjih èleumèe [[Mantéq|Mantèq]], [[Èleumèe Hadits|Hadits]], [[Èleumèe Tafsir|Tafsir]] ngon [[Èleumèe Ushul Fiqh|Ushul Fiqh]]. Bak glah Tsanawiyah nyan keuh phôn geubeuët kitab nyang hana meubaréh atawa kayém geukheun ngon [[kitab kunèng]].

Kitab nyang kayém geupeurunoë bak glah Tsanawiyah nakeuh:

{| class="wikitable"
! Nan Kitab
! Éleumée
! Bahsa/haraih
! Baréh
|-
|| [[At-Tibyan]] || align="center" | [[Èleumèe Tafsir|Tafsir]] || align="center" | [[Bahsa Arab]] || align="center" | Hana
|-
|| [[Tafsir Jalalain]] || align="center" | [[Tafsir]]  || align="center" | [[Bahsa Arab]] || align="center" | Hana
|-
|| [[Matan Arbai'in]] || align="center" | [[Èleumèe Hadits|Hadits]] || align="center" | [[Bahsa Arab]] || align="center" | Na
|-
|| [[Minhatul Mughits]] || align="center" | [[Ulumul Hadits]] || align="center" | [[Bahsa Arab]] || align="center" | Hana
|-
|| [[Kifayatul 'Awam]] || align="center" | [[Tauhid]] || align="center" | [[Bahsa Arab]] || align="center" | Hana
|-
|| [[Bajuriy]] || align="center" | [[Fiqh]] || align="center" | [[Bahsa Arab]] || align="center" | Hana
|-
|| [[Al-Waraqat]] || align="center" | [[Èleumèe Ushul Fiqh|Ushul Fiqh]] || align="center" | [[Bahsa Arab]] || align="center" | Hana
|-
|| [[Bidayatul Hidayah]] || align="center" | [[Èleumèe Tashawuf|Tashawuf]] || align="center" | [[Bahsa Arab]] || align="center" | Hana
|-
|| [[Mutammimah]] || align="center" | [[Èleumèe Nahwu|Nahwu]] || align="center" | [[Bahsa Arab]] || align="center" | Hana
|-
|| [[Matan As-Sullam Al-Munawraq]] || align="center" |[[Mantéq|Mantèq]]|| align="center" |[[Bahsa Arab]] || align="center" | Na
|-
|| [[Ar-rahiqul Makhtum]] || align="center" | [[Èleumèe Tarèh|Tarèh]] || align="center" | [[Bahsa Arab]] || align="center" | -
|-
|| [['Uqud Al Juman]] || align="center" | [[Èleumèe Balaghah|Balaghah]] || align="center" | [[Bahsa Arab]] || align="center" | -
|}

=== 'Aliyah ===
Teuningkat nyang keu peuet geukheun 'Aliyah atawa glah III (lhèe). Kitab nyang kayém geupeurunoë bak glah 'Aliyah nakeuh:

{| class="wikitable"
! Nan Kitab
! Éleumée
! Bahsa/haraih
! Baréh
|-
|| [[Ibnu Katsir]] || align="center" | [[Èleumèe Tafsir|Tafsir]] ngon [[Èleumèe Tafsir Ahkam|Tafsir Ahkam]] || align="center" | [[Bahsa Arab]] || align="center" | Hana
|-
|| [[Mabahits fi 'ulum Al-Qur'an]] || align="center" | [[Èleumèe Tafsir|Tafsir]] || align="center" | [[Bahsa Arab]] || align="center" | Hana
|-
|| [[Riyadhus Shalihin]] || align="center" | [[Èleumèe Hadits|Hadits]] || align="center" | [[Bahsa Arab]] || align="center" | Hana
|-
|| [[Albaiquniyyah]] || align="center" | [['Ulumul Hadits]] || align="center" | [[Bahsa Arab]] || align="center" | Hana
|-
|| [[Al-Hasan al-Hammidiyyah]] || align="center" | [[Tauhid]] || align="center" | [[Bahsa Arab]] || align="center" | Hana
|-
|| [[I'anatuth Thalibin]] || align="center" | [[Fiqh]] || align="center" | [[Bahsa Arab]] || align="center" | Hana
|-
|| [[Al-Luma']] || align="center" | [[Èleumèe Ushul Fiqh|Ushul Fiqh]] || align="center" | [[Bahsa Arab]] || align="center" | Hana
|-
|| [[Bidayatul Hidayah]] || align="center" | [[Èleumèe Tashawuf|Tashawuf]] || align="center" | [[Bahsa Arab]] || align="center" | Hana
|-
|| [[Syarh Ibn 'Aqil]] || align="center" | [[Èleumèe Nahwu|Nahwu]] || align="center" | [[Bahsa Arab]] || align="center" | Hana
|-
|| [[Salsu Al-Madkhal]] || align="center" | [[Sharaf]] || align="center" | [[Bahsa Arab]] || align="center" | Hana
|-
|| [[Tarikh Tasyri']] || align="center" | [[Èleumèe Tarèh|Tarèh]] || align="center" | [[Bahsa Arab]] || align="center" | Hana
|-
|| [[Ahmad as-Shawi]] || align="center" | [[Èleumèe Balaghah|Balaghah]] || align="center" | [[Bahsa Arab]] || align="center" | Hana
|-
|[[Sabban Malawi]]
|[[Mantéq]]
|[[Bahsa Arab]]
|Hana
|}

== Statistik Dayah di Acèh ==
[[File:Dayah Darul Ihsan.jpg|thumb|300px|[[Dayah Darul Ihsan]] di [[Krueng Kalé, Darussalam, Acèh Rayek|Krueng Kalé]], [[Siem]], Acèh Rayek]]

Hana jumeulah nyang pasti lom keu meudum na jumeulah dayah nyang na di Acèh lawét nyoë. Bah pih kana badan peumeurintah Acèh nyang mat bideuëng keurija keu dayah nyang geupeunan [[Badan Pembinaan Pendidikan Dayah]]. Seubab hana peunutôh nyang jeulaih keu kiban ''kriteria'' dayah nyang seubeutôijih<ref>[http://www.dayahinstitute.com/index.php?option=com_k2&view=item&id=73:banyak-intrik-dalam-penentuan-tipe-dayah-aceh&Itemid=1| Wawancara Sekretaris Jenderal (Sekjen) Himpunan Ulama Dayah Aceh (HUDA) Teungku H. Faisal M. Ali, desember 2012| http://www.dayahinstitute.com| Akses 29-05-2013]{{Dead link|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Meunyoë tameumat bak database nyang geupeuteubiët lè Badan Pembinaan Pendidikan Dayah bak thôn 2011 jumeulah dayah ngon nan lembaga seumeubeuët nyang teudapeuta seubagoë dayah di Acèh nakeuh:

# [[Sabang|Kota Sabang]]: Jumeulah na 4 boh ''([[dapeuta dayah di Kota Sabang]])''
# [[Banda Acèh]] : Jumeulah na 17 boh ''([[dapeuta dayah di Kota Banda Acèh]])''
# [[Acèh Rayek]] : Jumeulah na 115 boh ''([[dapeuta dayah di Acèh Rayek]])''
# [[Pidië]] : Jumeulah na 75 boh ''([[dapeuta dayah di Pidië]])''
# [[Pidië Jaya]] : Jumeulah na 43 boh ''([[dapeuta dayah di Pidië Jaya]])''
# [[Bireuën]] : Jumeulah na 102 boh ''([[dapeuta dayah di Bireuën]])''
# [[Lhôk Seumaw‘è]] : Jumeulah na 34 boh ''([[dapeuta dayah di Kuta Lhôk Seumaw‘è]])''
# [[Acèh Barôh]] : Jumeulah na 181 boh ''([[dapeuta dayah di Acèh Barôh]])''
# [[Acèh Timu]] : Jumeulah na 86 boh ''([[dapeuta dayah di Acèh Timu]])''
# [[Langsa]] : Jumeulah na 11 boh ''([[dapeuta dayah di Langsa]])''
# [[Acèh Teumiëng]] : Jumeulah na 35 boh ''([[dapeuta dayah di Acèh Teumiëng]])''
# [[Bener Meriah]] : Jumeulah na 8 boh ''([[dapeuta dayah di Bener Meriah]])''
# [[Acèh Teungöh]] : Jumeulah na 13 boh ''([[dapeuta dayah di Acèh Teungöh]])''
# [[Acèh Tunong]] : Jumeulah na 55 boh ''([[dapeuta dayah di Acèh Tunong]])''
# [[Kabupatèn Gayo Lues|Gayo Lues]] : Jumeulah na 21 boh ''([[dapeuta dayah di Gayo Lues]])''
# [[Kabupatèn Acèh Teunggara|Acèh Teunggara]] : Jumeulah na 20 boh ''([[dapeuta dayah di Acèh Teunggara]])''
# [[Kabupatèn Acèh Jaya|Acèh Jaya]] : Jumeulah na 14 boh ''([[dapeuta dayah di Acèh Jaya]])''
# [[Kabupatèn Acèh Barat|Acèh Barat]] : Jumeulah na 26 boh ''([[dapeuta dayah di Acèh Barat]])''
# [[Kabupatèn Nagan Raya|Nagan Raya]] : Jumeulah na 14 boh ''([[dapeuta dayah di Nagan Raya]])''
# [[Kabupatèn Acèh Barat Daya|Acèh Barat Daya]] : Jumeulah na 32 boh ''([[dapeuta dayah di Acèh Barat Daya]])''
# [[Kabupatèn Simeuluë|Simeuluë]] : Jumeulah na 3 boh ''([[dapeuta dayah di Simeuluë]])''
# [[Kabupatèn Acèh Singké|Acèh Singké]] : Jumeulah na 14 boh ''([[dapeuta dayah di Acèh Singké]])''
# [[Subulussalam]] : Jumeulah na 14 boh ''([[dapeuta dayah di Subulussalam]])''

== Dayah-dayah rayek di Acèh ==

Na leubèh kureuëng nibak 1.000 boh dayah rayek ngon ubeut nyang na di Acèh jinoë. Padum-padum boh dayah rayek keu miseuë:
* [[Dayah Darussalam, Labuhan Haji]]
* [[Dayah Budi]], [[Lam No]]
* [[Dayah Mudi Mesra]], [[Samalanga]]
* [[Dayah Istiqamatuddin|Dayah Istiqamatuddin Darul Mu'arrif]], [[Lam Ateuëk]]
* [[Dayah Inshafuddin]]
* [[Dayah Darul Munawwarah]] Kuta Kruëng, [[Ulèë Glé, Pidië Jaya|Ulèë Glé]]
* Dayah Darul Huda Luëng Angèn
* Dayah Al-Madinatunniyah Babussalam Blang Blahdeh
* [[Dayah Ruhul Fata]], [[Seulimeum, Aceh Rayek|Seulimeum]], [[Acèh Rayek]]
* [[Dayah Ulèë Titi]]
* La'én-la'én

== Dayah Modèrèn ==
La'èn nibak dayah salafiyah di Acèh na cit dayah terpadu atawa nyang geukheun Dayah Modern, bak dayah moderen nyan seula'èn èleumèe agama disinan na geupeurunoë cit èleumèe umum lagèe bak rumoh sikula. Na meupadum boh dayah moderen di Acèh, bak mandum kabupaten kota di Acèh na nyang nanjih dayah moderen nyan. Padum-padum boh dayah moderen miseuëjih:

* [[Madrasah 'Ulumul Qur'an Langsa]], atawa MUQ Langsa di gampong Alue Pineung Kuta Langsa.
* [[Jeumala 'Amal]] di Pidie Jaya.
* [[Al-Muslimun]] di Lhôk Sukôn.
* [[Dayah Syamsuddhuha]] di Dewantara, Acèh
* Babun najah,Banda Aceh
* Ngon la'én-la'én.

== Dayah Multimedia Acèh ==

Lam keuèrija peumeurentah keu modernisasi dayah di Acèh, jinoë kana saboh dayah nyang meucurak salafi ngon modern lam bideuëng multimedia. Nyankeuh nyang geupeunan ngon DMA atawa Dayah Multimedia Aceh. Pilot project keu dayah nyan na di dayah [[Babussalam al-Aziziyah]] di [[Jeuniëb]] [[Bireuën]]. Lam dayah multimedia la'én nibak beuët kitab agama lagèe dayah nyang biasa disinan geupeurunoë cit bhaih teknologi informasi ban nyang geunguy lé manusia jameun nyoë.

== Kitab Meuneumat ==
* Prof. Dr. M. Hasbi Amiruddin, MA, ''Ulama Dayah: Pengawal Agama Masyarakat Aceh'', Lhokseumawe, NAD. Penerbit: Yayasan Nadiya, cetakan ke-2. 2007, hal. 45

== Nè seunurat ==
{{Reflist|2}}

[[Kawan:Dayah| ]]
[[Kawan:Islam di Acèh]]
jmpl|300px|Bilék ngon balè seumeubeuët bak dayah di Lhôk Seumaw‘è

Dayah nakeuh saboh teumpat meurunoë di Acèh. Masa awai kön kana di Acèh, "dayah" atawa "dèah" (meunurôt lugat ureuëng da'irah Acèh Rayek) asay tutô nibak , nyang hareutoejih meumakna sagoë, wab nibak masa Rasulullah saw geupeurunoë ureueng Iseulam bak sagoë-sagoë meuseujid. Nan nyan teuma geungui sampoë 'an jinoë. Teuma lam bhaih administrasi neugara di Indônèsia keu narit dayah kayém neugantoë ngon pesantren atawa pondok pesantren geupeusaban ngon neukheun nan teumpat meununtut èleumèe agama Islam di Indônèsia khusuihjih di pulo Jawa.

Dayah di Acèh kayém geusatöh lé sidroë ureuëng mat, nyang kayém geurasi nan teungku chik, abu, abuya, tu,  atawa la'én nibak nyan. Lam masyarakat tradisional ngon modern ureuëng Acèh dayah nyan wajéb na nibak tiep-tiep da'irah, sampoe beu that balèe seumeubeuët nyan ubeut ngon seuderhana meuhat keuh geukheun dayah cit. Saweueb ka mangat bak geukheun lé ureuëng Acèh tiep-tiep nan teumpat ureuëng beuet semeubeuët nyankeuh nyang geukheun dayah. Biasajih lam tiep-tiep gampông di Acèh na dayah-dayah ubeut, ladôm gampông cit leubèh nibak saboh jumeulah jih.

Le that dayah ka lawét nyoë, di kuta-kuta atawa di gampông. Na nyang dayah salafiyah, na cit nyang ka modèrèn atawa terpadu. Bak saboh keunira lam thôn 2007 nyang geupeugot le Dinas Pendidikan Provinsi Acèh (masa nyan: NAD), jumeulah dayah di Acèh na 631 boh, meunurôt Departemen Agama geujumeulah na 879 boh ngon bak beunileuëng nyang la'én le Rabithah Thaliban Acèh jumeulah dayah di Acèh na 900 boh. Bak thôn keunira nyan geupeugot nakeuh lam bhaih jumeulah dayah nyan golom final atawa na standar nyang hana saban bak maséng-maséng lembaga keu geuteujeumah ma'na ngon rupa dayah nyang paih.Teunuléh Mukhlisuddin Ilyas geuakses 21 Buleuen Limong 2013

 Tarèh 
jmpl|300px|Saboh dayah lam gampông nyang na di Acèh Barôh
 Tarèh awai 
Riwayat phôn dayah di Acèh bak peuneugah ahli tarèh nakeuh Dayah Cot Kala atawa geukheun ngon Zawiyah Cot Kala di Kabupaten Acèh Timu. Lam seujarah Dayah Cot Kala nyankeuh seubagoë dayah nyang phôn di Asia Teunggara, gurèe-gurèe seumeubeuët bak dayah nyan teuka dari nanggroë Arab, Parsi ngon India. Dayah-dayah dudoë 'oh lheuëh dayah Cot Kala nakeuh lagèe Dayah Serele nyang geusatoh lé Teungku Syèkh Sirajuddin nyang geupeudong bak thôn 1012 M sampoë thôn 1059, Dayah Blang Peuriya nyang geusatoh lé Teungku Ya'kob geupeudong bak thôn 1153 sampoë 1233 M, Dayah Batu Karang nyang na di Keurajeuën Teumiëng nyang geusatoh lé Teungku Ampôn Tuan. Lheuëh nyan na lom dayah Kan'an di wilayah Lam Keuneu'eun Acèh Rayek (Keurajeuën Lamuri), dayah nyoe geupeudong bak thôn 1196 M sampoë 1225 M lé Syèkh Abdullah Kan'an sidroë ulama meubansa Palestina.

Dudoë that na Dayah Tanoh Abèe antara thôn 1823-1836 M ngon Dayah Tiro di Kecamatan Tiro Kabupatèn Pidie antara thôn 1781-1795 M, ngon dayah-dayah la'én nyang meusipreuëk ban sigom Acèh yôh masa nyan. Lam masa surôt Keurajeuën Acèh Darussalam na cit peuneudong-peuneudong dayah (lam Abad keu 18 ngon keu 19 M). Dayah nyang geupeudong bak masa nyan nakeuh lagèe Dayah Tgk Chi' Kuta Karang, Dayah Lam Birah, Dayah Lamnyong, Dayah Lambhuk, Dayah Kruëng Rumpét, pajan keuh dayah-dayah nyan geupeudong hana ceunatat tarèh nyang paih lon.Sejarah Dayah| http://aceh1.kemenag.go.id| akses 29-05-2013

 Masa Keurajeuën Acèh Darussalam 
Lam tarèh neugara Keurajeuën Acèh Darussalam bak masa Sultan Iskandar Muda watèe nyan na dayah manyang bak Meuseujid Raya Baiturrahman, dayah manyang nyan geusatoh lé leubèh kureuëng 40 droë ulama chi' dari nanggroë Parsi ngon India. Jinoe dayah tuha nyang mantong teudong nakeuh Dayah Tanoh Abèe, Seulimeum, Acèh Rayek, dayah nyoe phôn geupuga bak phôn abad keu 17 M. Zawiyah nyoe jeuet keu teumpat keuneubah na 4.000 naseukah ngon meumacam bagoë kitab jameun nyang geutuléh jaroë lé ulama masa dilèe.

Seubagoë saboh neugara nyang neumumat bak hukôm agama Éseulam nakeuh meuhubôngan nyang that peunténg antara dayah ngon peumeréntah Keurajeuën Acèh. Saweuëb qanun ngon hukôm nanggroë neu angkèe nibak hukôm agama.

Teuningkat dayah bak masa Keurajeuën Acèh Darussalam nakeuh :

 Meunasah atawa madrasah: dayah teuningkat phôn nyang na di tiëp gampông. Disinan geupeurunoë bhah meubaca al-Qur'an, teumuléh ngon meubaca haraih Arab, cara meuibadah, meuakheulak, rukôn Éseulam, ngon rukôn iman. Nyang beuët disinan nakeuh aneuk-aneuk miët cut-cut.

 Rangkang : dayah teuningkat keu duwa nyang na diseulingka meuseujid ngon na teumpat neudom bagi ureuëng meurunoë. Disinan geubeuët èleumèe Fiqah, 'ibadat, tauhid, tasawuf, tarèh Éseulam, bahsa Arab. kitab-kitab meurunoë na nibak bahsa Meulayu ngon bahsa Arab.

 Dayah : teuningkat nyoë na lam tiëp-tiëp da'irah, na cit nyang meuteumpat bak meuseujid meusapat ngon rangkang. Nyang teuleubèh le nakeuh meuklèh ngon meuseujid. Dayah nyoë geuseudia saboh balèe utama nyang geupeuguna keu teumpat seumeubeuët ngon teumpat seumayang meujama'ah. Di dayah, mandum kitab nyang geupeubeuët nakeuh lam bahsa Arab. Éleumèe agama nyang geupeurunoë bak dayah nakeuh éleumèè fikih muamalah, tauhid, tasawuf, akheulak, éleumèè bumoë, éleumèè atô nanggroë, ngon bahsa Arab. Na cit dayah nyang geupeurunoë éleumèe 'umum lagèe éleumèe meuneugoë, meu utôh ngon éleumèe meuniaga.

 Dayah Teungku Chik : nakeuh saboh teuningkat leubèh manyang di ateuëh dayah meujan geukheun cëit ngon Dayah Manyang. Dayah nyoe hana that le. Di sinan geupeubeuët bahsa Arab, fikih jinayah (hukôm pidana), fikih munakahat (hukôm meukawén), fikih duali (hukôm atô nanggroë), tarèh Éseulam, taréh neugara-neugara, éleumèe manthiq, tauhid, filsafat, tasawuf/akheulak, éleumèe falaq, tafsir, ngon hadits.

 Jami'ah Baiturrahman: Jami'ah nyoe na di nang nanggroë nyang meusapat ngon Meuseujid Jami' Baiturrahman. Jami'ah Baiturrahman nyoë geuweuëk bak meumacam "Daar" nyang meunyoë ta peusaban bak masa jinoë saban ngon fakultas. Na 17 "Daar" nyang geupuga bak watèe nyan: (1) Daar al-Tafsir wa al-Hadits (Tafsir ngon Hadits), (2) Daar al-Thibb (Èleumèe Medisn), (3) Daar al-Kimya (Kimia), (4) Daar al-Taarikh (Tarèh), (5) Daar al-Hisaab (ÉLeumèe Pasti), (6) Daar al-Siyasah (Siyasat), (7) Daar al-Aqli (Éleumèe Akay), (8) Daar al-Zira'ah (Éleumèe Meuneugoë), (9) Daar al-Ahkaam (Hukôm), (10) Daar al-Falsafah (Filsafat), (11) Daar al-Kalaam (Teologi), (12) Daar al-Wizaraah (Éleumèe Atô neugara), (13) Daar Khazaanah Bait al-Maal (Éleumèe Pèng ngon areuta neugara), (14) Daar al-Ardhi (Éleumèe Tambang), (15) Daar al-Nahwi (Bahsa Arab), (16) Daar al-Mazahib (Éleumèe Agama), dan (17) Daar al-Harbi (Éleumèe Prang).

Bak masa Sultan Alaidin Iskandar Muda Darma Wangsa Perkasa Alam Syah neumat kuwasa thôn (1016-1045 H/1607-1636 M), gurèe-gurèe ch' jami'ah nyan la'én nibak ulama Acèh, na cit nyang gurèe nyang teuka dari Arab, Turki, Parsi, ngon India.

 Masa Beulanda 
jmpl|ka|300px|Dayah meusapat ngon meuseujid

Bak masa Prang Acèh geulawan Beulanda le that dayah nyang jeuet keu hancô ngon le that ulama nyang geujak lam seuëh prang keu geujak meu jihad. Lam prang nyan dayah jeuet keu teumpat kawom mujahidin Acèh neu atô taktik prang, teungku-teungku dayah that le nyang jeuet keu panglima peujuang lam prang nyan. Ureuëng-ureuëng dayah nyang geuthèe jeuet keu ureuëng peunténg lawan peunjajah di Acèh lagèe Teungku. Chi' Tanoh Abèe nyang jeuet keu peunasihat prang neugara.Seluk beluk dayah di Aceh

Na cit ulama dayah nyang jeuet keu bak geuteumanyong lé peujuang lagèe Teungku Chi' Tanoh Abèe (Teungku Chi' Abdul Wahab) Tanoh Abèe, Acèh Rayek. Ban duwa golongan ulama nyoe teutap neusatoh ngon neupeurunoë sampoë le cit ulama Acèh bak masa prang nyan nyang neubeuët lam glé. Miseuëjih Teungku Haji Ahmad Hasballah Indrapuri ngon Teungku H. Abdullah Lam U.Dayah sejak sultan hingga sekarang

Bak watèe Beulanda ka meu asé di peudong peumeurintahan kolonial di Acèh, ngon sigra laju jibagi nanggroë ngon beunagi barô nyang jikheun landscap. Na 129 boh landschap nyang na di Acèh yôh nyan. Lam saboh landschap nyang na meuhat ji peuizin peudong saboh dayah. Ngon keujadian nyan, jumeulah dayah lam masa Beulanda leubeh kureuëng nna 129 boh.

 Masa Jeupang 
Bak masa Jeupang na prang cit nyang geupimpén lé sidroë ulama dayah. Phôn that nakeuh bak thôn 1944 di Syamtalira Bayu Acèh Barôh nyang neupimpèn lè ulama dayah nan gobnyan Teungku Abdul Jalil (Teungku di Cot Pliëng) nyang meuhasé geupeutalo saboh kompi teutra Jeupang. Lheuëh nyan nyang teujadi di Pandrah, Kecamatan Jeunieb.

 Masa Reubot Meurdeka 

Neugara Indônèsia geupeunyata meurdéka bak 17 uroë buleuën 8 thôn 1945, aseuka Jeupang talô lam Prang Dônya II ngon teuntra sikutu jiteuka lom u Indônèsia. Buleuën 10 thôn an saboh neugara Indônèsia ka abéh jikuwasa keulayi lé teuntra sikutu, dari Mèdan teuntra nyan jikeuneuk tamong u Acèh. Yôh nyan keuh bak 15 uroë buleuën 10 thôn 1945 ulama dayah di Acèh geupeunyata saboh ma'lumat nyang that peunténg lam seujarah. Ma'lumat nyan geurasi nan ngon Ma'lumat Ulama ban sigom Acèh nyang nakeuh ngon ma'lumat nyan ulama Acèh geumeufatwa Prang Sabi lawan peunjajah bèk sampoë leupah jitamong u Acèh. Ngon neucok peunutôh nibak ma'lumat nyan meuribèe droë ureuëng meudagang bak dayah geubeudoh jak meuprang sajan ngon mandum mujahidin Acèh u ceuë Acèh ngon Sumatera ret Barôh (Sumatera Utara) Nyang geukheun cit ngon Peuristiwa Medan Area.

Lam peuristiwa nyan geuthèe na 2 boh aseuka meuseunjata nyang geuturi aseuka nyan geuhimpôn nibak ureuëng meudagang :
 Laskar Mujahidin: Geukheun cit Barisan Mujahidin Aseuka nyoe geupeudong di Pidië, lam saboh pakat raya bak Meuseujid Tiro bak 17 uroë buleuën 11 thôn 1945. Pakat raya nyan na meusapat disinan ± 600 droe ulama ngon peumimpén masyarakat. Seubagoë nyang pimpén Laskar nyan geu angkèe Teungku Umar Tiro, sidroe cuco Teungku Chi' Ditiro Muhammad Saman.
 Barisan Hizbullah : Aseuka nyoe geupeudong di Kutaraja lam saboh pakat bak Meuseujid Raya Baiturrahman. Geupeudong bak 23 uroë buleuën 11 thôn 1945. Barisan nyoe geu pimpén lé Teungku Muhammad Daud Beureu'éh, ngon waki gobnyan Teungku Haji Ahmad Hasballah Indrapuri, geubantu cit lé Teuku Muhammad Amin, Syèkh Marhaban Kruëng Kalé ngon Teungku Sulaiman Mahmud Ulèe Karéng.Naseukah geudraih le Pusat Studi Hukum & Kebijakan Indonesia

 Rupa dayah di Acèh 
jmpl|300px|Saboh bale bak dayah

Lheuëh nibak tarèh panyang nyang na bak riwayat dayah di Acèh, dayah nyan teutap keuh seubagoë lembaga non formal teumpat ureuëng Acèh meurunoë ngon neupeurunoë èleumèe agama Islam. Rupa dayah jinoe di Acèh lagèe hana meubida jeu'ôh that meunyoë ta bandéng ngon dayah yôh masa awai.

 Rupa fisik 
Rupa fisik nyang that biasa dayah di Acèh nakeuh lam saboh lampôh seumeubeuët nyang ureuëng meudagang meununtôt èleumèe disinan neupiyôh bak bilék-bilék sederhana ngon neubeuët bak balèe beuët meunurôt tingkat èleumèe nyang teungoh neubeuët. Bilék-bilék ubeut biasajih geuduëk meuduwa lhèe droë ureuëng. Antara bilék gurèe ngon bilék aneuk murid geupeumeuklèh. Salang balèe seumeubeuët nakeuh rangkang-rangkang ubeut nyang hana rayek that luwahjih, meubintéh sikhan ngon ureuëng beuët lam balèe nyan geuduëk meulingka.

 Buët si uroë-uroë 
Si uroë-uroë di dayah ureuëng meudagang di sinan geubeuët, meuulang, geujaga watèe seumayang meujama'ah ngon na neubuët la'én miseuëjih muhadharah, dala'é ngon geumeuseuraya bak uroë-uroë nyang ka meuteuntèe. Gurèe-gurèe geuseumeubeuët, peu ulang aneuk miët beuët.Apa itu dayah Di dayah na cit geu atô anggèeta keu geupeujak atôran lam dayah ngon geujaga keuamanan, nyang geukheun ngon haréh tugaih haréh nyan nakeuh neuseumeugoë tiëp-tiëp watèe lheëh masa istirahat. Ngon geuteurimong jamèe nyang trôh u dayah.

jmpl|kiri|240px|Aneuk dayah di Acèh Barôh ngon meuneunguy nyang lazém teungoh meuseuraya peugléh leuën dayah
Neunguy nyang identik ngon ureuëng meudagang nyang agam bak dayah di Acèh nakeuh bajèe keumija ngon teulôk beulanga atawa nyang jinoe geukheun bajèe koko. Biasa jih geumeupinggang ija krông ngon geuseu'ôn kupiah. Dilèe kon meunyoe ureuëng nyan geutubiët nibak lampôh dayah hantom neusôk siluweuë panyang. Ka meubida bacut ngon jinoë, ka na jinoe ta kalon geusôk cit siluweuë panyang ija 'oh geujak u luwa dayah. Nyang hana ubah lom cit bhaih neuseu'ôn kupiyah, 'an jinoë neunguy kupiyah bak aneuk dayah nakeuh saboh cara keu geujaga martabat ureuëng meununtut ngon marwah gobnyan.

Neunguy nyang biyasa bak ureuëng inong bak dayah nakeuh neunguy nyang sopan ngon meutôp mandum tubôh. Biasa yôh thôn 90 u meuyub ureuëng nyan geusawak ija panyang nyang meutôp banmandum ulèe ngon tubôh. Meubida bacut cit ngon jinoe, nyang ka geunguy jeuleubab nyang rayek bak ulèe. Lam bhaih meutôp aurat nyan nakeuh hukôm jih saban, cit meubida bak cara geumeunguy.

Meurata ureuëng meudagang nyan bak dayah keu peuë geupajôh si uroë-uroë nakeuh peunajôh nyang geutaguën keudroe. Nyan bhaih maguën 'oh takalon le that nyang geumeupakat ngon meupadum-padum droë rakan geuh bak geumaguën lam saboh dapu. Keu beulanja geumeuripèe-ripèe breuëh ngon péng ubéna peuë nyang neupajôh. Bagi ureuëng meununtut bhaih peunajôh nakeuh nyang sederhana ngon jeuët keusihat tubôh, meujan-jan nacit 'oh watèe pré neubeuët bak malam-malam nyang ka meuteuntèe ladôm ureuëng neu meuripèe beulanja neupeugot peunajôh mamèh. Miseuëjih peunajôh mangat nyan lagèe cagruk (kulak) atawa geutaguën bu leumak. Peukateuën nyan geurasi nan bak dayah ngon meuleumak.

 Kitab ngon èleumèe neubeuët di dayah 

Neubeuët nyang neupeurunoë bak dayah di Acèh na keuh geubagi bak na padum-padum boh teuningkat.

 Tajhizi 
jmpl|300px|Saboh balèe seumeubeut ngon glah tajhizi nyang teungoh jibeuët

Nyang phôn nakeuh teuningkat Tajhizi, teuningkat nyoë geubeuët lé ureuëng atawa aneuk meudagang bak watèe phôn-phôn that geutamong u dayah. Bak glah Tajhizi aneuk miët beuët biasa jih geupeurunoë kitab-kitab ubeut meubahsa Jawoë. Meujan nacit lom geupeurunoë èleumèe Nahwu, Sharaf ngon laén nibak nyan keu peuduman meurunoë Bahsa Arab. Cara geumeurunoë Nahwu-Sharaf bak aneuk miët beuët glah Tajhizi mantong ngon cara meuhaphai. Nyang kayém bak geuhaphai nakeuh kitab-kitab nyang geu ngui keu meureunoë Bahasa Arab.

Kitab nyang kayém geupeurunoë bak glah Tajhizi nakeuh:

 Nan Kitab Éleumée Bahsa/haraih Baréh Al-Qur'an  Tajwid  Bahsa Arab  Na Pelajaran Akhlak  Akheulak  Jawoë  Hana Kitab Tauhid  Tauhid  Jawoë  Hana Dhammun  Sharaf  Bahsa Arab  Na 'Awamil Al Jarjani  Nahwu  Bahsa Arab  Na Safinatun Naja  Fiqh  Bahsa Arab  Na

 Ibtidaiyah 
jmpl|ka|300px|Beuët ngon seumeubeuët kitab kunéng bak saboh dayah di Jeunieb, Bireuen
Teuma nyang keu duwa geukheun ibtidaiyah atawa glah I (sa), teuningkat nyoë hana that meuhat soë mantong nyang jeuët neuduëk bak teuningkat nyan. Nyang ka teuntèe na keuh bak teuningkat Ibtidaiyah nyan geupeuphôn neubeuët padum-padum boh kitab meubahsa Arab, geuploh hukôm-hukôm fiqih nyang dasar, tauhid, nahwu, sharaf, akheulak ngon Tarèh Nabi.

Kitab nyang kayém geupeurunoë bak glah Ibtidaiyah nakeuh:

 Nan Kitab Éleumée Bahsa/haraih Baréh Al-Ghayah Wat Taqrib  Fiqh  Bahsa Arab  Na Matan Ajurrumiyah  Nahwu  Bahsa Arab  Na Matan Bina' Wal Asas  Sharaf  Bahsa Arab  Na 'Aqidah Islamiyah  Tauhid  Bahsa Arab  Na Taysirul Khallaq  Tasawuf  Bahsa Arab  Na Khulasah I  Tarèh  Bahsa Arab  Na Al-Quran  Tajwid (lanjutan) Bahsa Arab  Na

 Tsanawiyah 
jmpl|ka|300px|Balèe neubeuët bak dayah di Nibông Acèh Barôh
jmpl|ka|300px|Dayah Isyrafi Darussa'adah di Gampong Cot Girek, Peusangan, Bireuen

Teuningkat nyang keu lhèe geukheun tsanawiyah atawa glah II (duwa), teuningkat nyoë neuduëk lé soe mantong nyang ka meuphôm cara baca ngon bôh ma'na asoë kitab lam bahasa Arab. Nyan keuh bak teuningkat tsanawiyah nyan ban mandum peunutôh hukôm agama ka leubèh lom neu peujeulaih deungon surah nyang panyang. Bak teuningkat tsanawiyah ladôm dayah nyang rayek-rayek cit ka neutamah lom meurunoë padum-padum boh bideueng èleumèe nyang hana geudraih bak teuningkat di meuyub nyan, miseuëjih èleumèe Mantèq, Hadits, Tafsir ngon Ushul Fiqh. Bak glah Tsanawiyah nyan keuh phôn geubeuët kitab nyang hana meubaréh atawa kayém geukheun ngon kitab kunèng.

Kitab nyang kayém geupeurunoë bak glah Tsanawiyah nakeuh:

 Nan Kitab Éleumée Bahsa/haraih Baréh At-Tibyan  Tafsir  Bahsa Arab  Hana Tafsir Jalalain  Tafsir   Bahsa Arab  Hana Matan Arbai'in  Hadits  Bahsa Arab  Na Minhatul Mughits  Ulumul Hadits  Bahsa Arab  Hana Kifayatul 'Awam  Tauhid  Bahsa Arab  Hana Bajuriy  Fiqh  Bahsa Arab  Hana Al-Waraqat  Ushul Fiqh  Bahsa Arab  Hana Bidayatul Hidayah  Tashawuf  Bahsa Arab  Hana Mutammimah  Nahwu  Bahsa Arab  Hana Matan As-Sullam Al-Munawraq MantèqBahsa Arab  Na Ar-rahiqul Makhtum  Tarèh  Bahsa Arab  - 'Uqud Al Juman  Balaghah  Bahsa Arab  -

 'Aliyah 
Teuningkat nyang keu peuet geukheun 'Aliyah atawa glah III (lhèe). Kitab nyang kayém geupeurunoë bak glah 'Aliyah nakeuh:

 Nan Kitab Éleumée Bahsa/haraih Baréh Ibnu Katsir  Tafsir ngon Tafsir Ahkam  Bahsa Arab  Hana Mabahits fi 'ulum Al-Qur'an  Tafsir  Bahsa Arab  Hana Riyadhus Shalihin  Hadits  Bahsa Arab  Hana Albaiquniyyah  'Ulumul Hadits  Bahsa Arab  Hana Al-Hasan al-Hammidiyyah  Tauhid  Bahsa Arab  Hana I'anatuth Thalibin  Fiqh  Bahsa Arab  Hana Al-Luma'  Ushul Fiqh  Bahsa Arab  Hana Bidayatul Hidayah  Tashawuf  Bahsa Arab  Hana Syarh Ibn 'Aqil  Nahwu  Bahsa Arab  Hana Salsu Al-Madkhal  Sharaf  Bahsa Arab  Hana Tarikh Tasyri'  Tarèh  Bahsa Arab  Hana Ahmad as-Shawi  Balaghah  Bahsa Arab  HanaSabban MalawiMantéqBahsa ArabHana

 Statistik Dayah di Acèh 
thumb|300px|Dayah Darul Ihsan di Krueng Kalé, Siem, Acèh Rayek

Hana jumeulah nyang pasti lom keu meudum na jumeulah dayah nyang na di Acèh lawét nyoë. Bah pih kana badan peumeurintah Acèh nyang mat bideuëng keurija keu dayah nyang geupeunan Badan Pembinaan Pendidikan Dayah. Seubab hana peunutôh nyang jeulaih keu kiban kriteria dayah nyang seubeutôijihWawancara Sekretaris Jenderal (Sekjen) Himpunan Ulama Dayah Aceh (HUDA) Teungku H. Faisal M. Ali, desember 2012| http://www.dayahinstitute.com| Akses 29-05-2013. Meunyoë tameumat bak database nyang geupeuteubiët lè Badan Pembinaan Pendidikan Dayah bak thôn 2011 jumeulah dayah ngon nan lembaga seumeubeuët nyang teudapeuta seubagoë dayah di Acèh nakeuh:

 Kota Sabang: Jumeulah na 4 boh (dapeuta dayah di Kota Sabang)
 Banda Acèh : Jumeulah na 17 boh (dapeuta dayah di Kota Banda Acèh)
 Acèh Rayek : Jumeulah na 115 boh (dapeuta dayah di Acèh Rayek)
 Pidië : Jumeulah na 75 boh (dapeuta dayah di Pidië)
 Pidië Jaya : Jumeulah na 43 boh (dapeuta dayah di Pidië Jaya)
 Bireuën : Jumeulah na 102 boh (dapeuta dayah di Bireuën)
 Lhôk Seumaw‘è : Jumeulah na 34 boh (dapeuta dayah di Kuta Lhôk Seumaw‘è)
 Acèh Barôh : Jumeulah na 181 boh (dapeuta dayah di Acèh Barôh)
 Acèh Timu : Jumeulah na 86 boh (dapeuta dayah di Acèh Timu)
 Langsa : Jumeulah na 11 boh (dapeuta dayah di Langsa)
 Acèh Teumiëng : Jumeulah na 35 boh (dapeuta dayah di Acèh Teumiëng)
 Bener Meriah : Jumeulah na 8 boh (dapeuta dayah di Bener Meriah)
 Acèh Teungöh : Jumeulah na 13 boh (dapeuta dayah di Acèh Teungöh)
 Acèh Tunong : Jumeulah na 55 boh (dapeuta dayah di Acèh Tunong)
 Gayo Lues : Jumeulah na 21 boh (dapeuta dayah di Gayo Lues)
 Acèh Teunggara : Jumeulah na 20 boh (dapeuta dayah di Acèh Teunggara)
 Acèh Jaya : Jumeulah na 14 boh (dapeuta dayah di Acèh Jaya)
 Acèh Barat : Jumeulah na 26 boh (dapeuta dayah di Acèh Barat)
 Nagan Raya : Jumeulah na 14 boh (dapeuta dayah di Nagan Raya)
 Acèh Barat Daya : Jumeulah na 32 boh (dapeuta dayah di Acèh Barat Daya)
 Simeuluë : Jumeulah na 3 boh (dapeuta dayah di Simeuluë)
 Acèh Singké : Jumeulah na 14 boh (dapeuta dayah di Acèh Singké)
 Subulussalam : Jumeulah na 14 boh (dapeuta dayah di Subulussalam)

 Dayah-dayah rayek di Acèh 

Na leubèh kureuëng nibak 1.000 boh dayah rayek ngon ubeut nyang na di Acèh jinoë. Padum-padum boh dayah rayek keu miseuë:
 Dayah Darussalam, Labuhan Haji
 Dayah Budi, Lam No
 Dayah Mudi Mesra, Samalanga
 Dayah Istiqamatuddin Darul Mu'arrif, Lam Ateuëk
 Dayah Inshafuddin
 Dayah Darul Munawwarah Kuta Kruëng, Ulèë Glé
 Dayah Darul Huda Luëng Angèn
 Dayah Al-Madinatunniyah Babussalam Blang Blahdeh
 Dayah Ruhul Fata, Seulimeum, Acèh Rayek
 Dayah Ulèë Titi
 La'én-la'én

 Dayah Modèrèn 
La'èn nibak dayah salafiyah di Acèh na cit dayah terpadu atawa nyang geukheun Dayah Modern, bak dayah moderen nyan seula'èn èleumèe agama disinan na geupeurunoë cit èleumèe umum lagèe bak rumoh sikula. Na meupadum boh dayah moderen di Acèh, bak mandum kabupaten kota di Acèh na nyang nanjih dayah moderen nyan. Padum-padum boh dayah moderen miseuëjih:

 Madrasah 'Ulumul Qur'an Langsa, atawa MUQ Langsa di gampong Alue Pineung Kuta Langsa.
 Jeumala 'Amal di Pidie Jaya.
 Al-Muslimun di Lhôk Sukôn.
 Dayah Syamsuddhuha di Dewantara, Acèh
 Babun najah,Banda Aceh
 Ngon la'én-la'én.

 Dayah Multimedia Acèh 

Lam keuèrija peumeurentah keu modernisasi dayah di Acèh, jinoë kana saboh dayah nyang meucurak salafi ngon modern lam bideuëng multimedia. Nyankeuh nyang geupeunan ngon DMA atawa Dayah Multimedia Aceh. Pilot project keu dayah nyan na di dayah Babussalam al-Aziziyah di Jeuniëb Bireuën. Lam dayah multimedia la'én nibak beuët kitab agama lagèe dayah nyang biasa disinan geupeurunoë cit bhaih teknologi informasi ban nyang geunguy lé manusia jameun nyoë.

 Kitab Meuneumat 
 Prof. Dr. M. Hasbi Amiruddin, MA, Ulama Dayah: Pengawal Agama Masyarakat Aceh, Lhokseumawe, NAD. Penerbit: Yayasan Nadiya, cetakan ke-2. 2007, hal. 45

 Nè seunurat 

 
Kawan:Islam di Acèh