Аԥсуа Аҳраду
{{Акарточка аҭоурыхтә ҳәынҭқарра
|астатус=Аҳра
|афото = {{#property:p242}}
|абираҟ = {{#property:p41}}
|абираҟ ирызку адаҟьа = Аԥсны абираҟ
|агерб = {{#property:p94}}
|агерб ирызку адаҟьа = Аԥсны агерб
|агимн=
|агимн ирызку адаҟьа = 
|аофициалтә бызшәа=[[Ақырҭуа бызшәа|Ақырҭуа бызшәа]], [[Аԥсуа бызшәа]], [[Абырзен бызшәа]]
|абызшәақәа=[[Ақырҭуа бызшәа|Ақырҭуа бызшәа]] (Аҩыратә бызшәа), Аԥсшәа (Арра бызшәа, аԥсҳацәа рыбызшәа), [[абырзен бызшәа|Аелын бызшәа]], (Аныҳәара бызшәа)
|даҽа ахьӡ=Аԥсҳара|адин=Ақьырсианра, Аԥсуа анцәахаҵара}}
'''Аԥсуа аҳраду''' ма '''Аԥсҳара''', ({{lang-el|Αμπχαζικό βασίλειο [Ампхазико басилеио]}}) — [[8-тәи ашәышықәса]]зы еиҿкааз [[Абжьаратәи ашәышықәсақәа|абжьарашәышықәсазтәи]] Алада [[Кавказ]]тәи аҳәынҭқарра. Уи ашьақәгылара алыршахеит аԥсуа етнополитикатә еиҿкаарақәа: [[Абасгиа|Абасгиеи]], [[Аԥсилиа|Аԥсилиеи]], [[Миссиминиа|Миссиминиеи]], [[Санигиа|Санигиеи]] Аносидаа рдинастиа амчра аҵаҟа реидкылара абзоурала. 8-тәи ашәышықәса аҩныҵҟала урҭ рымчра Мраҭашәаратәи Алада Кавказ зегьы иаларҵәан. Аԥсуа аҳра иалаҵан алазқәа рыдгьылқәа. Уи аныҟалаз арыцхәи ҟазшьас иамази рзы аспециалистцәа рыбжьара иахьагьы аимак ыҟоуп. 

Аԥсуа аҳра аиҿкаара иазку акт арбоуп «Қарҭлитәи ашықәсынҵа» зыхьӡу ақырҭуа ҭоурыхтә нҵамҭамҿы (11 ашәышықәса). Аԥсуа аҳра анаԥҵаз аамҭа иазкны еиуеиԥшым агәаанагарақәа шыҟоугьы, уи ахҭыс 8-тәи ашәышықәса 70-90-тәи ашықәсқәа рҳәаақәа ирҭаӡоит.

8-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы Аԥсуа аҳра аҳәаақәа наӡон аҩада-мраҭашәара аганахьала – [[Амшын Еиқәа]] иалало аӡ. Никопсис (ҳаамҭ. [[Нечеԥсухо]], [[Ҭуаԥсе]] ааигәара аҳабла Новомихаиловски) ала; аҩада- мрагылара аганахьала - Кавказтәи ашьхеибаркыра Хада ала; алада-мрагылара аганахьала – Лихтәи (Сурамтәи) ашьхеибаркырала; алада Аԥсны аҳреи [[Византиатәи аимпериа|Византиатәи аимпериеи]] ҳәаас ирыман аӡиас Чорох. [[Қарҭли]] Аԥсны аҳра ианалала ашьҭахь уи мрагыларатәи аҳәаақәа аӡ. [[Арагви]] аҟынӡа инаӡон. Аԥсны аҳра алада-мрагыларатәи аҳәаақәа ырҭбаан [[Баграт II (III)|Баграт II]] ихаан уи иалалаз ҭао-клареџьтәи адгьылқәа ирыбзоураны. 

«Қарҭлитәи ашықәсынҵа» ишаҳәо ала, Аԥсны ахада [[Леон II]] «абырзенқәа данрылҵ» ашьҭахь «аԥсуаа раҳ» ҳәа ахьӡ идикылеит. Аԥсуа аҳра аҳҭнықалақьс иҟаҵан [[Қәҭешь]], аҩбатәи аҳҭнықалақьс иҟан [[Анаҟәаԥиа]]. Леон II иҳәынҭқарра шьақәгылан ахадаратә-ҵакырадгьылтә округқәа 8 рыла, еиҿкаан аибашьратә хәҭаҭыԥқәа: Аԥсуа, Цхәымтәи, Бедиатәи, Гәыриатәи, Аргвеҭтәи, Қәҭешьтәи, Шәаныуатәи, Рача-Лечхәымтәи.

[[806]] шықәсазы Леон II идунеи аниԥсах ашьҭахь, Аԥсуа аҳра иахагылан иԥацәа хҩык: [[Феодоси II]] (806-825), [[Дырмит II]] (825-861), [[Гьаргь I]] (861-868). Урҭ аамҭақәа рзы Аԥсуа аҳра адәныҟатәи аполитикаҿы ҵакы хаданы иҟаз – [[Арабтәи ахалифат]]и Византәиатәи аимпериеи рҿагылара ауп. Феодоси инапхгарала аԥсуаа аӡиас Ксан аҿы имҩаԥысуаз аибашьра иалахәын, еидыз арабцәеи акахьетинцәеи рыр ириааит. [[853]] шықәсазы Дырмит II напхгара зиҭоз аԥсуаа рыр Куецхобо аҭыԥ аҿы ицоз аибашьра иаҵахеит, акыр шықәса арабцәа рҿы аҟәада ршәон. Дырмит II ихаан Византиа акырынтә Аԥсны ахылаԥшра архынҳәразы аибашьратә еқспедициақәа хацдыркхьан. Аха урҭ лҵшәа рмоуит. 

[[861]] шықәсазы Аԥсуа аҳра дахагылеит Гьаргь I. Уи илшеит Алада Кавказтәи атәылақәа руакы – Қарҭли - Аԥсуа аҳра алаҵара. Аха Гьаргь 1-тәи иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь Аԥсуа аҳраҿы аҳ итәарҭазы ақәԥара иалагеит. Аҳ иԥҳәыс еиҿылкааз ачарҳәара иахҟьаны дырхәит аҳ иԥа еиҳабы Дырмит II, иашьа еиҵбы Баграт Византиаҟа дыбналар акәхеит. [[867]] шықәсазы Аԥсны дахагылеит [[Иоанн Шавлиани]] (Шавлиитәи). 20 шықәса дахагылан, нас аҳра уи иԥа [[Адарнас]] ишҟа ииасит. Убри аамҭа иалагӡаны Аԥсуа аҳра Қарҭли ахылаԥшра ацәыӡит.

[[9-тәи ашәышықәса]] 80-тәи ашықәсқәа рзы Аԥсныҟа дхынҳәит [[Баграт I|Баграт]]. Византиатәи аҳ [[Васили I|Басла I]] ииҭаз ар ихы иархәаны уи Адарнас дықәганы, закәанла иитәыз аԥсуа аҳра дахагылеит. [[893]] шықәсазы Баграт иԥа [[Константин III]] иааникылеит аԥсҳара. Уи илшеит иаб иҽыззишәоз Қарҭли архынҳәра. Аха уи згәамԥхаз [[аерманцәа]] раҳ [[Смбат]] ар ӷәӷәа иманы Қарҭли аҳҭны қалақь [[Улис-цихе]] амацәаз иҭеикит. Аԥсуааи аерманқәеи реиҿцәажәараан Константин дҳәынҷаны, [[Ермантәыла]]ҟа дыргеит, аха нас даурышьҭит. Константин III илшеит Қарҭли ипозициақәа рырӷәӷәара. Аха анаҩстәи ашықәсқәа раан аҳра еимакны иҟаз ачарҳәарақәеи, ашьрақәеи, Аԥсуа аҳра иаҿагылаз агәыларатә ҳәынҭқаррақәа рабашьрақәеи ирхырҟьаны Аԥсуа аҳра аԥсыҽхара иалагеит. [[1259]] шықәсазы Аԥсуа аҳра еилаҳаит.

== Аԥсҳацәа рсиа ==

{| class="wikitable"
|+ Аԥсҳацәа
|-
! Аҳ !! Амчра аамҭа !! Ажәла
|-
| [[Леуан II]]|| 786 - 811 || Ачаа
|-
| [[Феодоси II]] || 811 - 837 || Ачаа
|-
| [[Дырмит II]] || 837 - 872 || Ачаа
|-
| [[Гьаргь I]] || 872 - 878 || Ачаа
|-
| [[Иоанн Шавлиани|Иоанн]]|| 878 - 879 ([[Ампыҵахалара|ампыҵахалаҩ]]) || Шавлиани
|-
| [[Афанас (Адарнас) Шавлиани|Афанас]]||879 - 887 ([[Ампыҵахалара|ампыҵахалаҩ]]) || Шавлиани
|-
| [[Баграт I (Аԥсҳа)|Баграт I]]|| 887 - 899 || Ачаа
|-
| [[Константин III]] || 899 - 929 || Ачаа
|-
| [[Гьаргь II]] || 929 - 957 || Ачаа
|-
| [[Леуан III]]|| 957 – 967 || Ачаа
|-
| [[Дырмит III]] || 967 – 975 || Ачаа
|-
| [[Феодоси III]] || 975 – 978 || Ачаа
|-
| [[Баграт III (Қырҭтәыла)|Баграт II (III)]] || 978 – 1014 || [[Багратиони]]
|-
|}

==Алитература==
* БИГӘАА, Валери. ''Аԥсны аҭоурых (1921 шықәсаанӡа, иаазыркьаҿны)''. Аҟәатәи Атипографиа. Аҟәа. 1992. 130 д.
* О.Х. БӶАЖӘБА, С.З. ЛАКОБА. "Аԥсны афеодалтә аамҭакәа аҿы". (2015, Аҟәа). [http://apsnyteka.org/566-istoriya_abkhazii_uchebnoe_posobie_1991_razdel_2.html онлаин].

==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}

[[Акатегориа:Аԥсҳара]]
[[Акатегориа:Аԥсны аҭоурых]]
[[Акатегориа:Аҭоурыхтә европатәи атәылақәа]]
[[Акатегориа:Аҭоурыхтә азиатәи атәылақәа]]
[[Акатегориа:786 шықәсазы ицәырҵит]]
Аԥсуа аҳраду ма Аԥсҳара, () — 8-тәи ашәышықәсазы еиҿкааз абжьарашәышықәсазтәи Алада Кавказтәи аҳәынҭқарра. Уи ашьақәгылара алыршахеит аԥсуа етнополитикатә еиҿкаарақәа: Абасгиеи, Аԥсилиеи, Миссиминиеи, Санигиеи Аносидаа рдинастиа амчра аҵаҟа реидкылара абзоурала. 8-тәи ашәышықәса аҩныҵҟала урҭ рымчра Мраҭашәаратәи Алада Кавказ зегьы иаларҵәан. Аԥсуа аҳра иалаҵан алазқәа рыдгьылқәа. Уи аныҟалаз арыцхәи ҟазшьас иамази рзы аспециалистцәа рыбжьара иахьагьы аимак ыҟоуп. 

Аԥсуа аҳра аиҿкаара иазку акт арбоуп «Қарҭлитәи ашықәсынҵа» зыхьӡу ақырҭуа ҭоурыхтә нҵамҭамҿы (11 ашәышықәса). Аԥсуа аҳра анаԥҵаз аамҭа иазкны еиуеиԥшым агәаанагарақәа шыҟоугьы, уи ахҭыс 8-тәи ашәышықәса 70-90-тәи ашықәсқәа рҳәаақәа ирҭаӡоит.

8-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы Аԥсуа аҳра аҳәаақәа наӡон аҩада-мраҭашәара аганахьала – Амшын Еиқәа иалало аӡ. Никопсис (ҳаамҭ. Нечеԥсухо, Ҭуаԥсе ааигәара аҳабла Новомихаиловски) ала; аҩада- мрагылара аганахьала - Кавказтәи ашьхеибаркыра Хада ала; алада-мрагылара аганахьала – Лихтәи (Сурамтәи) ашьхеибаркырала; алада Аԥсны аҳреи Византиатәи аимпериеи ҳәаас ирыман аӡиас Чорох. Қарҭли Аԥсны аҳра ианалала ашьҭахь уи мрагыларатәи аҳәаақәа аӡ. Арагви аҟынӡа инаӡон. Аԥсны аҳра алада-мрагыларатәи аҳәаақәа ырҭбаан Баграт II ихаан уи иалалаз ҭао-клареџьтәи адгьылқәа ирыбзоураны. 

«Қарҭлитәи ашықәсынҵа» ишаҳәо ала, Аԥсны ахада Леон II «абырзенқәа данрылҵ» ашьҭахь «аԥсуаа раҳ» ҳәа ахьӡ идикылеит. Аԥсуа аҳра аҳҭнықалақьс иҟаҵан Қәҭешь, аҩбатәи аҳҭнықалақьс иҟан Анаҟәаԥиа. Леон II иҳәынҭқарра шьақәгылан ахадаратә-ҵакырадгьылтә округқәа 8 рыла, еиҿкаан аибашьратә хәҭаҭыԥқәа: Аԥсуа, Цхәымтәи, Бедиатәи, Гәыриатәи, Аргвеҭтәи, Қәҭешьтәи, Шәаныуатәи, Рача-Лечхәымтәи.

806 шықәсазы Леон II идунеи аниԥсах ашьҭахь, Аԥсуа аҳра иахагылан иԥацәа хҩык: Феодоси II (806-825), Дырмит II (825-861), Гьаргь I (861-868). Урҭ аамҭақәа рзы Аԥсуа аҳра адәныҟатәи аполитикаҿы ҵакы хаданы иҟаз – Арабтәи ахалифати Византәиатәи аимпериеи рҿагылара ауп. Феодоси инапхгарала аԥсуаа аӡиас Ксан аҿы имҩаԥысуаз аибашьра иалахәын, еидыз арабцәеи акахьетинцәеи рыр ириааит. 853 шықәсазы Дырмит II напхгара зиҭоз аԥсуаа рыр Куецхобо аҭыԥ аҿы ицоз аибашьра иаҵахеит, акыр шықәса арабцәа рҿы аҟәада ршәон. Дырмит II ихаан Византиа акырынтә Аԥсны ахылаԥшра архынҳәразы аибашьратә еқспедициақәа хацдыркхьан. Аха урҭ лҵшәа рмоуит. 

861 шықәсазы Аԥсуа аҳра дахагылеит Гьаргь I. Уи илшеит Алада Кавказтәи атәылақәа руакы – Қарҭли - Аԥсуа аҳра алаҵара. Аха Гьаргь 1-тәи иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь Аԥсуа аҳраҿы аҳ итәарҭазы ақәԥара иалагеит. Аҳ иԥҳәыс еиҿылкааз ачарҳәара иахҟьаны дырхәит аҳ иԥа еиҳабы Дырмит II, иашьа еиҵбы Баграт Византиаҟа дыбналар акәхеит. 867 шықәсазы Аԥсны дахагылеит Иоанн Шавлиани (Шавлиитәи). 20 шықәса дахагылан, нас аҳра уи иԥа Адарнас ишҟа ииасит. Убри аамҭа иалагӡаны Аԥсуа аҳра Қарҭли ахылаԥшра ацәыӡит.

9-тәи ашәышықәса 80-тәи ашықәсқәа рзы Аԥсныҟа дхынҳәит Баграт. Византиатәи аҳ Басла I ииҭаз ар ихы иархәаны уи Адарнас дықәганы, закәанла иитәыз аԥсуа аҳра дахагылеит. 893 шықәсазы Баграт иԥа Константин III иааникылеит аԥсҳара. Уи илшеит иаб иҽыззишәоз Қарҭли архынҳәра. Аха уи згәамԥхаз аерманцәа раҳ Смбат ар ӷәӷәа иманы Қарҭли аҳҭны қалақь Улис-цихе амацәаз иҭеикит. Аԥсуааи аерманқәеи реиҿцәажәараан Константин дҳәынҷаны, Ермантәылаҟа дыргеит, аха нас даурышьҭит. Константин III илшеит Қарҭли ипозициақәа рырӷәӷәара. Аха анаҩстәи ашықәсқәа раан аҳра еимакны иҟаз ачарҳәарақәеи, ашьрақәеи, Аԥсуа аҳра иаҿагылаз агәыларатә ҳәынҭқаррақәа рабашьрақәеи ирхырҟьаны Аԥсуа аҳра аԥсыҽхара иалагеит. 1259 шықәсазы Аԥсуа аҳра еилаҳаит.

 Аԥсҳацәа рсиа 

+ Аԥсҳацәа Аҳ  Амчра аамҭа  Ажәла Леуан II 786 - 811  Ачаа Феодоси II  811 - 837  Ачаа Дырмит II  837 - 872  Ачаа Гьаргь I  872 - 878  Ачаа Иоанн 878 - 879 (ампыҵахалаҩ)  Шавлиани Афанас879 - 887 (ампыҵахалаҩ)  Шавлиани Баграт I 887 - 899  Ачаа Константин III  899 - 929  Ачаа Гьаргь II  929 - 957  Ачаа Леуан III 957 – 967  Ачаа Дырмит III  967 – 975  Ачаа Феодоси III  975 – 978  Ачаа Баграт II (III)  978 – 1014  Багратиони

Алитература
 БИГӘАА, Валери. Аԥсны аҭоурых (1921 шықәсаанӡа, иаазыркьаҿны). Аҟәатәи Атипографиа. Аҟәа. 1992. 130 д.
 О.Х. БӶАЖӘБА, С.З. ЛАКОБА. "Аԥсны афеодалтә аамҭакәа аҿы". (2015, Аҟәа). онлаин.

Азгәаҭақәа

Акатегориа:Аԥсҳара
Акатегориа:Аԥсны аҭоурых
Акатегориа:Аҭоурыхтә европатәи атәылақәа
Акатегориа:Аҭоурыхтә азиатәи атәылақәа
Акатегориа:786 шықәсазы ицәырҵит