Гыртәыла аҳра
{{Акарточка аҭоурыхтә ҳәынҭқарра
| астатус = Аҳратәра
| даҽа ахьӡ = {{lang-xmf|სამარგალოშ (ოდიშიშ ) ოთარე}}<br />{{lang-ka|სამეგრელოს (ოდიშის) სამთავრო}}
| абираҟ = Flag of The Principality of Mingrelia (Portolan 1560).svg
| абираҟ аилыркаа = Абираҟ (1560-тәи ашықәсқәа Диого Хомем излаиҳәо ала) иара убас Вахушти излеиҳәо ала 18-тәи ашәышықәса абираҟ
| агерб = Coat of arms of the Principality of Mingrelia.svg
| агерб аилыркаа = 18-тәи ашәышықәсазы Вахушти ихьӡ зху агерб
| аҳҭнықалақь = [[Жәыргьыҭ]]
| адин = Аиашахаҵаратә қьырсианра
| аофициалтә бызшәа = [[агыруа бызшәа|агыршәа]], [[ақырҭуа бызшәа]]
| абызшәақәа = [[Агыруа бызшәа]]
| аҳәынҭқарра ахада1 = 
| анапхгара ашықәсқәа1 = 
| аҳәынҭқарра ахада2 = 
| анапхгара ашықәсқәа2 = 
| аҳәынҭқарра ахада3 = 
| анапхгара ашықәсқәа3 = 
|абираҟ2=Flag of the Principality of Mingrelia.svg}}
'''Агыртәылатәи Аҳра''', '''Гырны''', '''Агыртәыла''' ({{lang-xmf|სამარგალოშ ოთარე, ოდიშიშ ოთარე}}, {{lang-ka|სამეგრელოს სამთავრო, ოდიშის სამთავრო}}) — XVI-XIX -тәи ашәышықәсақәа рзы иҟаз Мраҭашәаратәи Қырҭтәыла аҳра (''самҭавро'').<ref>{{Ашәҟәы|Ашықәс=1913|Ажәла=Ламберти|Ахьӡ=Арканџьело|Азхьарԥш=https://yandex.ru/clck/jsredir?from=yandex.ru%3Bsearch%2Fsite%2F%3Bweb%3B%3B%2Fsite%2Fweb%2Fitem%2Ftitle,pos,p0,source,web&text=%20Мегрелия&etext=&uuid=&state=p0xMUgUEWJtcZBIIioDH35SC_MTyxd4MhXjlnkyRLy6n6IuJbT5f9g,,&&cst=AiuY0DBWFJ4EhnbxqmjDhaqaPG8L_F3LkXZuk2AaHk-W__omMZw30pEhwqaQjAx89K-emxECO-84yHxHqtfPkff_Oy8lHgVp-cm4yCK8lO1AyN28AYAa4jMcQsPuY--Ns0aRXq8_zhp0gPw8BW16Vt-fzMslOqtQpkTt2gdbpkCoF5rFW3Evwgcp4XXrN3ZNUP4f2b0s5ahe-5gQGkcKGupfgrDrzMu3KIetxNALN1kG5pYujN2bY-NqeQhGJfmTeg85XfeeIy8x8y6kmpvUQUjLmC8CKukFOrT-6jsiMIgnKhKf1qYcCUWVo7XEEkq3MHDFBrGcPZWo3jXUA8bcZ20S24NqqAnpDRKWq993HYu-YhcHUyzBZCY9DFcYcHcZtTZ7pGA_AVbxuKb4KlSY2TcuMm6fXlfdxfZweW4pJvdua7zw5abGoX3_X8PPxNXFsKB_wwDcEM_QPIAtdzuR2nAyl3XJh68jG-aqSp6Jb4pzUr3DipXwdBupGFEv78U4MhmxA9nCsfwg-zl0bj4PUHoHfZgUUOvXlkOrcsYGTmVKY4uEw_zWnNnGTUwEcXRZL3-0pgEo_5rgi6vzc9-36CF11D4D9enzQGDiQ9ee-z0bxn-poZDPk6lIKny-9HhS2M6rDQAy1P7j9uqhexJWZWzg6uMO0EFpcLBlMoI-VvH2MTwU1AGdEo9jTu1GD3IRTCOL43CGIvuYK7Z_jdt9L6BLTFU0RkjICqysDMj_DEA-dWTqpnLlnnAyFwhCOP58CUZA460DUitZ6S2HxvXMsvxBf8PkZki_xpdNz_WO4cVKtwcJfudyYNj8lanXLT4veCyNCMItGV1YwBRpFbQYzUPIspMbeIrw3DDnEgu9ZFle4VeQGp-YcWCNtTXxqBh-rKhh_63cvnlmyC8vz9n2ETUTjl8_DWOH0Qcsn2k6Q7NGzdRxXwAOK4VF5ujL2e8DEG1kdJl5dhE5R5mB9lUeaiH6CXaXvlel_pzb3AGygLw5YvMpXi9vU4MweK92BSsWTvtAsdEguCWEA6h-424ml_mkZFrs8e3rlj1c3zBm1RLNF9yTNa-5oZKz0fFpGO8sef7-Fb93BmXn4QiL7DyDwr3bvIAJHINm&data=UlNrNmk5WktYejR0eWJFYk1LdmtxcXpNR21rU0dLU3l1c0x3bUlXNkNLTXVkcHZySVN0N1pIVDcwVXpjV2hqd2ZISXdiYjRvODh1Qmo3STdKY1NpZ1hvNk1uSEh6TUJESVhHNFp1SFdNb0tEcW9WY2NYTHRaeUdrNmx4RDExbTdBZ0VhZ01oRTRnclg0a0pubnBvMUl6Xy10RGk2b2VUVE8xRmVNdnBNeWFqZ0p4V0ZWeXBFM1EsLA,,&sign=1c507819ca8825029ed5a2659c1effa6&keyno=0&b64e=2&ref=orjY4mGPRjk5boDnW0uvlrrd71vZw9kpbrDtwejfYZ09Vp5K-Idwl4puu4_TpVGm_RPDksdsyZzyCrfJhGwbUj3qZu2oD3ZhBzmygwL8x4ev06I-FnbWVKyLfIS3JKvPhmRYb2XaEFiqaVLix6I4Ya3yHhLIkIGD&l10n=ru|Астатиа ахьӡ=Кьалӷьҭа ахҳәаа, иахьатәи Агыртәыла.}}</ref>

== Аҭоурых ==
XV ашәышықәса анҵәамҭазы еидызкылаз Қырҭтәыла аҳра ԥшь-хәҭакны еиҟәшеит: Қарҭли, [[Кахеҭи|Кахеҭ]], [[Имереҭи|Имереҭ]], Самцхе-Сааҭабагәа аҳра. Атәыла афеодалтә еиҟәыҭхара апроцесс еицәахеит, Имереҭ аҳра аҩныҵҟа ишьақәгылеит [[Гәыриа|Гәриеи]] Агыртәылеи рыҳәынҭқаррақәа. XVI-тәи ашәышықәса алагамҭазы Агыртәи (Одиша) ҳәынҭқарра иаҵанакуан Одишеи Цхәымеи. Аҳәынҭқарра атерриториа инаӡон Цхениҵҟали аӡиас инаркны Анаҟәаԥиҵсҟали аӡиас аҟынӡа, уажәы [[Ԥсырӡха]] аӡиас (иахьатәи Аԥсны иаҵанакуа). 1615 шықәса аҟынӡа, Агыртәылеи Гәриеи [[Ҭырқәтәыла]] анапаҵҟа иаан, мчыла аҳазалхра ршәо иалагеит. Џьовани де Луккеи Арканџьело Ламбертии изларҳәо ала, 1650 шықәсазы Агыртәыла аҳәаа Кәыдрыи Цхениҵҟали аӡиасқәа рыбжьара иҟан. Убасҟан ауп [[Аԥсуа аҳра (XV-XIX)|Аԥсуа ҳәынҭқарра]] адгьылқәа анаархынҳәыз.

=== Иҿыцу адинастиа. ===

* [[Адиан, Леуан II|Леуан II Адиан]] данԥсы ашьҭахь (1657), Агыртәылатәи аҳра ирласны иԥсыҽхеит. XVII-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы, аҳраҿы аилаҩынтра ҟалеит, уи иахҟьаны аамсҭашәара рышьҭратә рқыҭақәа рцәыӡит, [[Адиан|Адианаа]] аҳра зуаз аҳцәа рызегьы ахҵәарахь идәықәлеит. Амчра импыҵихит аҳҭынрауаҩ Кац Ҷкәан. Аамсҭацәа имчра рыдымкылеит, убри аҟнытә аиҿагылара ҟалеит, уи хыркәшахеит Кац иԥа - Гьаргь IV Липартиани аҳс дҟалеит, уи аҳәынҭқарцәа рыжәла Адиан идикылеит. Аԥсны аҳратә ҭаацәара ахаҭарнак Шәарах Чачба Агыртәыла аҭауадтә тәарҭа азы ақәԥара далахәын, уи ақәҿиарақәа иоуит, Агыртәыла адгьылқәа Аалӡга аӡиас аҟынӡа игеит (уажәтәи Очамчыра араион зегьы шамахамзар), [[Бедиатәи аберҭыԥ|Бедиа]] игеит, 1683 шықәса ашьҭахь аӡиас Егры. Имереҭтәи аҳцәа аԥсуа ҭауадцәа рыӷәӷәареи рыԥхьаҟа ацареи хьаас иҟаҵаны, агырцәеи дареи аинышәара рыбжьарҵеит, нас еицырзеиԥшу рымчқәа рыла 1702 шықәсазы Шервашиӡе дааныркылеит, аха уи ашықәс инаркны Егры Аԥсны амрагыларахьтәи аҳәаа ҳәа иаанхеит. Чачаа иаанхаз Агыртәыла агара ахьрылымшаз азы, Егры иаарласны Аԥсны иахәҭакны ирылаҳәан. 

=== Урыстәыла ахәҭакхара. ===
Агыртәыла анапхгара зуаз аҳ Григори I Адиан, 1803 ашықәс азы [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәылатәи Аимпериа]] атәылауаҩыс дҟалеит, атәылауаҩратә усқәа рҿы автономиа иман. Аҳәынҭқар Дауҭ Адиан данԥсы ашьҭахь (1853) аҭынха, аҳ Никәала иқәранамӡара иахҟьаны, 1857 шықәсанӡа ҳәынҭқарра анапхгара алҭон иан, аҳкәажә Екатерина (Ката ԥсышәала иуҳәозар) Алықьсандр-иԥҳа Адиан (лыӡӷабжәла Чавчаваӡе). 1857 ашықәс азы Кавказ аҳәынҭқар Бариатински, Одиша ақалақь аҿы анхацәа рыҭынчымрақәа ирыхҟьаны иҟалаз аилаҩынтра ихы иархәаны, аҳра иҷыдоу анапхгара аԥиҵеит. 1867 ашықәс азы Агыртәылатәи аҳәынҭқарра закәанла аҟазаара ааннакылеит, насгьы [[Урыстәылатәи аимпериа]] иахәҭакхеит.

== Аҳцәа ==

* [[Гыртәылатәи Аҳцәа|Аҳцәа рсиа]]

== Алитература ==

* {{Ашәҟәы|Азхьарԥш=https://ru.wikipedia.org/wiki/Энциклопедический_словарь_Брокгауза_и_Ефрона|Ахьӡ=Иуа|Ажәла=Андреевски|Ашықәс=1890-1907|Астатиа ахьӡ=Брокгаузеи Ефронеи иртәу Аенциклопедиатә жәар|Аҭыԥ=Санкт-Петербург|Ахәҭа=Агыртәыла}} 
* {{Ашәҟәы|Ашықәс=1913|Ажәла=Ламберти|Ахьӡ=Арканџьело|Азхьарԥш=https://yandex.ru/clck/jsredir?from=yandex.ru%3Bsearch%2Fsite%2F%3Bweb%3B%3B%2Fsite%2Fweb%2Fitem%2Ftitle,pos,p0,source,web&text=%20Мегрелия&etext=&uuid=&state=p0xMUgUEWJtcZBIIioDH35SC_MTyxd4MhXjlnkyRLy6n6IuJbT5f9g,,&&cst=AiuY0DBWFJ4EhnbxqmjDhaqaPG8L_F3LkXZuk2AaHk-W__omMZw30pEhwqaQjAx89K-emxECO-84yHxHqtfPkff_Oy8lHgVp-cm4yCK8lO1AyN28AYAa4jMcQsPuY--Ns0aRXq8_zhp0gPw8BW16Vt-fzMslOqtQpkTt2gdbpkCoF5rFW3Evwgcp4XXrN3ZNUP4f2b0s5ahe-5gQGkcKGupfgrDrzMu3KIetxNALN1kG5pYujN2bY-NqeQhGJfmTeg85XfeeIy8x8y6kmpvUQUjLmC8CKukFOrT-6jsiMIgnKhKf1qYcCUWVo7XEEkq3MHDFBrGcPZWo3jXUA8bcZ20S24NqqAnpDRKWq993HYu-YhcHUyzBZCY9DFcYcHcZtTZ7pGA_AVbxuKb4KlSY2TcuMm6fXlfdxfZweW4pJvdua7zw5abGoX3_X8PPxNXFsKB_wwDcEM_QPIAtdzuR2nAyl3XJh68jG-aqSp6Jb4pzUr3DipXwdBupGFEv78U4MhmxA9nCsfwg-zl0bj4PUHoHfZgUUOvXlkOrcsYGTmVKY4uEw_zWnNnGTUwEcXRZL3-0pgEo_5rgi6vzc9-36CF11D4D9enzQGDiQ9ee-z0bxn-poZDPk6lIKny-9HhS2M6rDQAy1P7j9uqhexJWZWzg6uMO0EFpcLBlMoI-VvH2MTwU1AGdEo9jTu1GD3IRTCOL43CGIvuYK7Z_jdt9L6BLTFU0RkjICqysDMj_DEA-dWTqpnLlnnAyFwhCOP58CUZA460DUitZ6S2HxvXMsvxBf8PkZki_xpdNz_WO4cVKtwcJfudyYNj8lanXLT4veCyNCMItGV1YwBRpFbQYzUPIspMbeIrw3DDnEgu9ZFle4VeQGp-YcWCNtTXxqBh-rKhh_63cvnlmyC8vz9n2ETUTjl8_DWOH0Qcsn2k6Q7NGzdRxXwAOK4VF5ujL2e8DEG1kdJl5dhE5R5mB9lUeaiH6CXaXvlel_pzb3AGygLw5YvMpXi9vU4MweK92BSsWTvtAsdEguCWEA6h-424ml_mkZFrs8e3rlj1c3zBm1RLNF9yTNa-5oZKz0fFpGO8sef7-Fb93BmXn4QiL7DyDwr3bvIAJHINm&data=UlNrNmk5WktYejR0eWJFYk1LdmtxcXpNR21rU0dLU3l1c0x3bUlXNkNLTXVkcHZySVN0N1pIVDcwVXpjV2hqd2ZISXdiYjRvODh1Qmo3STdKY1NpZ1hvNk1uSEh6TUJESVhHNFp1SFdNb0tEcW9WY2NYTHRaeUdrNmx4RDExbTdBZ0VhZ01oRTRnclg0a0pubnBvMUl6Xy10RGk2b2VUVE8xRmVNdnBNeWFqZ0p4V0ZWeXBFM1EsLA,,&sign=1c507819ca8825029ed5a2659c1effa6&keyno=0&b64e=2&ref=orjY4mGPRjk5boDnW0uvlrrd71vZw9kpbrDtwejfYZ09Vp5K-Idwl4puu4_TpVGm_RPDksdsyZzyCrfJhGwbUj3qZu2oD3ZhBzmygwL8x4ev06I-FnbWVKyLfIS3JKvPhmRYb2XaEFiqaVLix6I4Ya3yHhLIkIGD&l10n=ru|Астатиа ахьӡ=Кьалӷьҭа ахҳәаа, иахьатәи Агыртәыла.}}

== Азхьарԥшқәа ==
[[Акатегориа:Аҭоурыхтә европатәи атәылақәа]]
[[Акатегориа:Урыстәылатәи аимпериа]]
[[Акатегориа:Қырҭтәыла аҭоурых]]
Агыртәылатәи Аҳра, Гырны, Агыртәыла (, ) — XVI-XIX -тәи ашәышықәсақәа рзы иҟаз Мраҭашәаратәи Қырҭтәыла аҳра (самҭавро).

 Аҭоурых 
XV ашәышықәса анҵәамҭазы еидызкылаз Қырҭтәыла аҳра ԥшь-хәҭакны еиҟәшеит: Қарҭли, Кахеҭ, Имереҭ, Самцхе-Сааҭабагәа аҳра. Атәыла афеодалтә еиҟәыҭхара апроцесс еицәахеит, Имереҭ аҳра аҩныҵҟа ишьақәгылеит Гәриеи Агыртәылеи рыҳәынҭқаррақәа. XVI-тәи ашәышықәса алагамҭазы Агыртәи (Одиша) ҳәынҭқарра иаҵанакуан Одишеи Цхәымеи. Аҳәынҭқарра атерриториа инаӡон Цхениҵҟали аӡиас инаркны Анаҟәаԥиҵсҟали аӡиас аҟынӡа, уажәы Ԥсырӡха аӡиас (иахьатәи Аԥсны иаҵанакуа). 1615 шықәса аҟынӡа, Агыртәылеи Гәриеи Ҭырқәтәыла анапаҵҟа иаан, мчыла аҳазалхра ршәо иалагеит. Џьовани де Луккеи Арканџьело Ламбертии изларҳәо ала, 1650 шықәсазы Агыртәыла аҳәаа Кәыдрыи Цхениҵҟали аӡиасқәа рыбжьара иҟан. Убасҟан ауп Аԥсуа ҳәынҭқарра адгьылқәа анаархынҳәыз.

 Иҿыцу адинастиа. 

 Леуан II Адиан данԥсы ашьҭахь (1657), Агыртәылатәи аҳра ирласны иԥсыҽхеит. XVII-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы, аҳраҿы аилаҩынтра ҟалеит, уи иахҟьаны аамсҭашәара рышьҭратә рқыҭақәа рцәыӡит, Адианаа аҳра зуаз аҳцәа рызегьы ахҵәарахь идәықәлеит. Амчра импыҵихит аҳҭынрауаҩ Кац Ҷкәан. Аамсҭацәа имчра рыдымкылеит, убри аҟнытә аиҿагылара ҟалеит, уи хыркәшахеит Кац иԥа - Гьаргь IV Липартиани аҳс дҟалеит, уи аҳәынҭқарцәа рыжәла Адиан идикылеит. Аԥсны аҳратә ҭаацәара ахаҭарнак Шәарах Чачба Агыртәыла аҭауадтә тәарҭа азы ақәԥара далахәын, уи ақәҿиарақәа иоуит, Агыртәыла адгьылқәа Аалӡга аӡиас аҟынӡа игеит (уажәтәи Очамчыра араион зегьы шамахамзар), Бедиа игеит, 1683 шықәса ашьҭахь аӡиас Егры. Имереҭтәи аҳцәа аԥсуа ҭауадцәа рыӷәӷәареи рыԥхьаҟа ацареи хьаас иҟаҵаны, агырцәеи дареи аинышәара рыбжьарҵеит, нас еицырзеиԥшу рымчқәа рыла 1702 шықәсазы Шервашиӡе дааныркылеит, аха уи ашықәс инаркны Егры Аԥсны амрагыларахьтәи аҳәаа ҳәа иаанхеит. Чачаа иаанхаз Агыртәыла агара ахьрылымшаз азы, Егры иаарласны Аԥсны иахәҭакны ирылаҳәан. 

 Урыстәыла ахәҭакхара. 
Агыртәыла анапхгара зуаз аҳ Григори I Адиан, 1803 ашықәс азы Урыстәылатәи Аимпериа атәылауаҩыс дҟалеит, атәылауаҩратә усқәа рҿы автономиа иман. Аҳәынҭқар Дауҭ Адиан данԥсы ашьҭахь (1853) аҭынха, аҳ Никәала иқәранамӡара иахҟьаны, 1857 шықәсанӡа ҳәынҭқарра анапхгара алҭон иан, аҳкәажә Екатерина (Ката ԥсышәала иуҳәозар) Алықьсандр-иԥҳа Адиан (лыӡӷабжәла Чавчаваӡе). 1857 ашықәс азы Кавказ аҳәынҭқар Бариатински, Одиша ақалақь аҿы анхацәа рыҭынчымрақәа ирыхҟьаны иҟалаз аилаҩынтра ихы иархәаны, аҳра иҷыдоу анапхгара аԥиҵеит. 1867 ашықәс азы Агыртәылатәи аҳәынҭқарра закәанла аҟазаара ааннакылеит, насгьы Урыстәылатәи аимпериа иахәҭакхеит.

 Аҳцәа 

 Аҳцәа рсиа

 Алитература 

  
 

 Азхьарԥшқәа 
Акатегориа:Аҭоурыхтә европатәи атәылақәа
Акатегориа:Урыстәылатәи аимпериа
Акатегориа:Қырҭтәыла аҭоурых