Протоаԥсуа-абаза бызшәа
'''Протоаԥсуа-абаза бызшәа''' — аԥсшәеи абаза бызшәеи изхылҵыз ареконструкциа зауз ажәытәӡатәи абызшәа.
== Афонологиа ==

=== Ацыбжьыҟақәа ===
Ацыбжьыҟақәа рсистема еиҭашьақәыргылоуп астопқәеи аффрикатқәеи рҿы ԥшь-ганктәи афонациатә контраст аманы, африкативқәа рҿы ҩ-ганктәи аконтраст аманы.

Ҵаҟа иаагоуп апротоԥсуа-абаза алфавит аҭаӡҩыра::
{| wikitable" border="1" text-align="right" 
! rowspan="2"| Proto!! colspan="2"| Aԥсуа !! rowspan="2"| Cyrillic !! Aбаза
|-
! [[Абзыԥаа рцәажәашьа|Абзыԥаа]] 
[[Абзыԥаа рцәажәашьа|рцәажәашьа]]
! [[Aбжьыуаа рцәажәашьа|Aбжьыуаа]]
[[Aбжьыуаа рцәажәашьа|рцәажәашьа]]
! [[Ашәуаа рцәажәашьа|Ашәуаа]]
[[Ашәуаа рцәажәашьа|рцәажәашьа]]
|-
| {{IPA|*p}} || colspan="2"| {{IPA|pʰ}} || [[Pe with descender|Ԥ ԥ]] || {{IPA|p }}
|-
| {{IPA|*b}} || colspan="2"| {{IPA|b}} || Б б || {{IPA|b}}
|-
| {{IPA|*pʼ}} || colspan="2"| {{IPA|pʼ}} || П п || {{IPA|pʼ}}
|-
| {{IPA|*f}} || colspan="2"| {{IPA|f}} || Ф ф || {{IPA|f}}
|-
| {{IPA|*w}} || colspan="2"| {{IPA|w}} || У у || {{IPA|w}}
|-
| {{IPA|*m}} || colspan="2"| {{IPA|m}} || М м || {{IPA|m}}
|-
| {{IPA|*t}} || colspan="2"| {{IPA|t}} || [[Ҭ|Ҭ ҭ]] || {{IPA|t}}
|-
| {{IPA|*d}} || colspan="2"| {{IPA|d}} || Д д || {{IPA|d}}
|-
| {{IPA|*tʼ}} || colspan="2"| {{IPA|tʼ}} || Т т || {{IPA|tʼ}}
|-
| {{IPA|*r}} || colspan="2"| {{IPA|r}} || Р р || {{IPA|r}}
|-
| {{IPA|*l}} || colspan="2"| {{IPA|l}} || Л л || {{IPA|l}}
|-
| {{IPA|*n}} || colspan="2"| {{IPA|n}} || Н н || {{IPA|n}}
|-
| {{IPA|*tʷ}} || colspan="2"| {{IPA|tʷ}} || Ҭә ҭә || {{IPA|tʃʷ}}
|-
| {{IPA|*dʷ}} || colspan="2"| {{IPA|dʷ}} || Дә дә || {{IPA|dʒʷ}}
|-
| {{IPA|*ts}} || colspan="2"| {{IPA|tsʰ}} || Ц ц || {{IPA|ts}}
|-
| {{IPA|*dz}} || colspan="2"| {{IPA|dz}} || [[Ӡ|Ӡ ӡ]] || {{IPA|dz}}
|-
| {{IPA|*tsʼ}} || colspan="2"| {{IPA|tsʼ}} || [[Ҵ|Ҵ ҵ]] || {{IPA|tsʼ}}
|-
| {{IPA|*s}} || colspan="2"| {{IPA|s}} || С с || {{IPA|s}}
|-
| {{IPA|*z}} || colspan="2"| {{IPA|z}} || З з || {{IPA|z}}
|-
| {{IPA|*tś}} || {{IPA|tś}} || {{IPA|ts(~s)}} || Ц ц || {{IPA|ts(~s)}}
|-
| {{IPA|*dź}} || {{IPA|dź}} || {{IPA|dz(~z)}} || [[Ӡ|Ӡ ӡ]] || {{IPA|dz(~z)}}
|-
| {{IPA|*tśˀ}} || {{IPA|tśˀ}} || {{IPA|tsˀ}} || [[Ҵ|Ҵ ҵ]] || {{IPA|tsˀ}}
|-
| {{IPA|*ś}} || {{IPA|ś}} || {{IPA|s}} || С с || {{IPA|s}}
|-
| {{IPA|*ź}} || {{IPA|ź}} || {{IPA|z}} || З з || {{IPA|z}}
|-
| {{IPA|*tśʷʰ}} || {{IPA|tśs˞ʰ}} || {{IPA|ʈʂʰ}} || || {{IPA|tʃʷʰ}}
|-
| {{IPA|*dzʷ}} || {{IPA|dz˞}} || {{IPA|ɖʐ}} || || {{IPA|ʒʷ}}
|-
| {{IPA|*tsʷˀ}} || {{IPA|ts˞ˀ}} || {{IPA|ʈʂˀ}} || || {{IPA|tʃʷˀ}}
|-
| {{IPA|*sʷ}} || {{IPA|s˞}} || {{IPA|ʂ}} || || {{IPA|ʃʷ}}
|-
| {{IPA|*zʷ}} || {{IPA|z˞}} || {{IPA|ʐ}} || || {{IPA|ʒʷ}}
|-
| {{IPA|*tʃ}} || colspan="2"| {{IPA|tʃ}} || || {{IPA|tʃ}}
|-
| {{IPA|*dʒ}} || colspan="2"| {{IPA|dʒ}} || || {{IPA|dʒ}}
|-
| {{IPA|*tʃˀ}} || colspan="2"| {{IPA|tʃˀ}} || || {{IPA|tʃˀ}}
|-
| {{IPA|*ʃ}} || colspan="2"| {{IPA|ʃ}} || || {{IPA|ʃ}}
|-
| {{IPA|*ʒ}} || colspan="2"| {{IPA|ʒ}} || || {{IPA|ʒ}}
|-
| {{IPA|*tɕ}} || colspan="2"| {{IPA|tɕ}} || || {{IPA|tɕ}}
|-
| {{IPA|*dʑ}} || colspan="2"| {{IPA|dʑ}} || || {{IPA|dʑ}}
|-
| {{IPA|*tɕˀ}} || colspan="2"| {{IPA|tɕˀ}} || || {{IPA|tɕˀ}}
|-
| {{IPA|*ɕ}} || colspan="2"| {{IPA|ɕ}} || || {{IPA|ɕ}}
|-
| {{IPA|*ʑ}} || colspan="2"| {{IPA|ʑ}} || || {{IPA|ʑ}}
|-
| {{IPA|*j}} || colspan="2"| {{IPA|j}} || || {{IPA|j}}
|-
| {{IPA|*fʰVtsʰV}} || colspan="2"| {{IPA|fʰ}} || || {{IPA|tsʰ}}
|-
| {{IPA|*dzVvV}} || colspan="2"| {{IPA|v}} || || {{IPA|dz}}
|-
| {{IPA|*tsˀVfˀV}} || {{IPA|pˀ}} || {{IPA|fˀ}} || || {{IPA|tsˀ}}
|-
| {{IPA|*ʃʷ}} || colspan="2"| {{IPA|ʂ}} || || {{IPA|ʃʷ}}
|-
| {{IPA|*ʒʷ}} || colspan="2"| {{IPA|ʐ}} || || {{IPA|ʒʷ}}
|-
| {{IPA|*k}} || colspan="2"| {{IPA|k}} || || {{IPA|k}}
|-
| {{IPA|*ɡ}} || colspan="2"| {{IPA|ɡ}} || || {{IPA|ɡ}}
|-
| {{IPA|*kˀ}} || colspan="2"| {{IPA|kˀ}} || || {{IPA|kˀ}}
|-
| {{IPA|*χ}} || colspan="2"| {{IPA|χ}} || || {{IPA|χ}}
|-
| {{IPA|*ʁ}} || colspan="2"| {{IPA|ʁ}} || || {{IPA|ʁ}}
|-
| {{IPA|*kʲ}} || colspan="2"| {{IPA|kʲ}} || || {{IPA|kʲ}}
|-
| {{IPA|*ɡʲ}} || colspan="2"| {{IPA|ɡʲ}} || || {{IPA|ɡʲ}}
|-
| {{IPA|*kʲˀ}} || colspan="2"| {{IPA|kʲˀ}} || || {{IPA|kʲˀ}}
|-
| {{IPA|*χʲ}} || colspan="2"| {{IPA|χʲ}} || || {{IPA|χʲ}}
|-
| {{IPA|*ʁʲ}} || colspan="2"| {{IPA|ʁʲ}} || || {{IPA|ʁʲ}}
|-
| {{IPA|*kʷ}} || colspan="2"| {{IPA|kʷ}} || || {{IPA|kʷ}}
|-
| {{IPA|*ɡʷ}} || colspan="2"| {{IPA|ɡʷ}} || || {{IPA|ɡʷ}}
|-
| {{IPA|*kʷˀ}} || colspan="2"| {{IPA|kʷˀ}} || || {{IPA|kʷˀ}}
|-
| {{IPA|*χʷ}} || colspan="2"| {{IPA|χʷ}} || || {{IPA|χʷ}}
|-
| {{IPA|*ʁʷ}} || colspan="2"| {{IPA|ʁʷ}} || || {{IPA|ʁʷ}}
|-
| {{IPA|*qʰ}} || {{IPA|χˤ}} || {{IPA|χ}} || || {{IPA|qʰ}}
|-
| {{IPA|*qˀ}} || colspan="2"| {{IPA|qˀ}} || || {{IPA|qˀ}}
|-
| {{IPA|*qʲˀ}} || colspan="2"| {{IPA|qʲˀ}} || || {{IPA|qʲˀ}}
|-
| {{IPA|*qʷ}} || colspan="2"| {{IPA|χˤʷ}} || || {{IPA|qʷ}}
|-
| {{IPA|*qʷˀ}} || colspan="2"| {{IPA|qʷˀ}} || || {{IPA|qʷˀ}}
|-
| {{IPA|*qˀ}} || colspan="2"| {{IPA|qˀ}} || || {{IPA|qˀ}}
|-
| {{IPA|*ħ}} || colspan="2"| {{IPA|ħ}} || || {{IPA|ħ}}
|-
| {{IPA|*ʕ}} || colspan="2"| {{IPA|ɑɑ}} || || {{IPA|ʕ}}
|-
| {{IPA|*ħʷ}} || colspan="2"| {{IPA|ħʷ}} || || {{IPA|ħʷ}}
|-
| {{IPA|*ʕʷ}} || colspan="2"| {{IPA|ɥ}} || || {{IPA|ʕʷ}}
|}

# Абаза диалектқәак рҿы [[велартә цыбжьыҟа]]қәа [[увуляртә цыбжьыҟа]]қәа рахь ииасит.

Еиҳа иубарҭоу аԥсахрақәа рахь иаҵанакуеит:
* Аԥсуа бызшәақәа рҿы [[авелиартә цыбжьыҟа]]қәа [[авулиартә цыбжьыҟа]]қәаны иҟалоит.

===Grammar===
{| class="wikitable" border="1" text-align="right" 
! Иахьатәи аԥсшәа !! Протоаԥсуа-абаза !! Аԥсшәа(абзыԥуа) !!  Аԥсшәа !! Абаза(ашәуа)
|-
| ача || {{IPA|ač́a}} (ача)  || – || {{IPA|áč́a}}(ача) || {{IPA|ač́a}}(ача)
|-
| ажәа || {{IPA|azʷa}} (азәа) || {{IPA|áža}} (ажәа) || {{IPA|áž̌a}}(ажәа)  || {{IPA|ažʷa(ажва)}}
|-
| аӷа || {{IPA|aɣa}} (аӷа) || – || {{IPA|a-ʁá}}(аӷа) || {{IPA|aʁa}}(аӷа)
|-
| амаҭ || {{IPA|matǝ}} (маҭы) || – || {{IPA|аmat}}(амаҭы) || matǝ(маҭы)
|-
| ашә || {{IPA|ašʷǝ}} (ашвы)без свиста || {{IPA|áš̌}}(ашә) || {{IPA|áš̌}}(ашә) || {{IPA|ašʷǝ}}(ашвы, без свиста)
|}

{| class="wikitable" border="1" text-align="right" 
! Иахьатәи аԥсшәа !! Протоаԥсуа-абаза !! Аԥсшәа(абзыԥуа) !!  Аԥсшәа(Aбжьыуа) !! Aбаза(ашәуа)
|-
| 1 || {{IPA|za-kʼə}} (закы) || {{IPA|a-kʼə}} (акы)  || – || {{IPA|za-kʼə}} (закы)
|-
| 2 || {{IPA|ʕʷ-ba}} (г|вба) || {{IPA|ɥ-ba}} (ҩба) || – || {{IPA|ʕʷ-ba }} (г|вба)
|-
| 3 || {{IPA|χ-ba}} (хба) || {{IPA|χ-pa}} (хԥа) || – || {{IPA|χ-pa}} (хԥа)
|-
| 4 || {{IPA|pɕ-ba}} (ԥшьба) || {{IPA|pɕ-ba}} (ԥшьба) || – || {{IPA|pɕ-ba}} (ԥшьба)
|-
| 5 || {{IPA|χʷ-ba}} (хәба) || {{IPA|xʷ-ba}} (хәба)  || {{IPA|χʷ-ba}} || {{IPA|χʷ-ba}} (хәба)
|-
| 6 || ???ts-ba(цба)??? || {{IPA|f-ba}} (фба) || – || {{IPA|t͡s-ba }} (цба)
|-
| 7 || {{IPA|bəʑ-ba}} || {{IPA|bəʑ-ba}} || – || {{IPA|bəʑ-ba}}(быжьба)
|-
| 8 || {{IPA|aʕ-ba}} (аг1ба) || {{IPA|aa-ba}} || – || {{IPA|aʕ-ba}} (аг|ба)
|-
| 9 || {{IPA|*ʑʷ-ba}} (жәб || {{IPA|ʑʷ-ba}} || – || {{IPA|ʒʷ-ba}} (жвба)
|-
| 10 || {{IPA|*ʑʷa-ba}} (жәаба) || {{IPA|ʑʷa-ba}} || – || {{IPA|ʒʷa-ba}} (жваба)
|-
| 11 || – || {{IPA|ʑʷaj-za}}  || – || {{IPA|ʒʷəj-z}} (жвыйз)
|-
| 12 || – || {{IPA|ʑʷaj-ɥa}} || – || {{IPA|ʒʷə-ʕʷ}} (жваба)
|-
| 13 || – || {{IPA|ʑʷa-xa}} || – || {{IPA|ʒʷa-χ}} (жвах)
|-
| 14 || – || {{IPA|ʑʷaj-pɕ}} || – || {{IPA|ʒʷəj-pɕ}} (жвыԥшь)
|-
| 15 || – || {{IPA|ʑʷa-xʷ}} || – || {{IPA|ʒʷə-χʷ}} (жвыхә)
|-
| 16 || – || {{IPA|ʑʷa-f}} || – || {{IPA|ʒʷaj-t͡s}} (жвайц)
|-
| 17 || {{IPA|*ʑʷaj-bəʑ̩}} || {{IPA|ʑʷaj-bəʑ̩}} || – || {{IPA|ʒʷaj-bəʑ̩}} (
|-
| 18 || {{IPA|*ʑʷ-ʕ}} || {{IPA|ʑʷ-aa}} || – || {{IPA|ʒʷa-ʕ}}
|-
| 19 || {{IPA|*ʒʷaj-ʑʷ}} || {{IPA|ʒʷaj-ʑʷ}} || – || {{IPA|ʒʷaj-ʒʷ}}
|-
| 20 || {{IPA|*ʕʷa-ʑʷa}} || {{IPA|ɥa-ʑʷa}} || – || {{IPA|ʕʷa-ʒʷa}}
|-
| 100 || – || {{IPA|ɕʷ-kʼə}} || – || {{IPA|ʃʷ-kʼə}}
|-
| 1000 || {{IPA|z-kʲə}} || {{IPA|z-kʲə}} || – || {{IPA|z-kʲə}}
|}

[[Акатегориа:Апротобызшәақәа]]
[[Акатегориа:Аԥсуа-адыга бызшәақәа]]
Протоаԥсуа-абаза бызшәа — аԥсшәеи абаза бызшәеи изхылҵыз ареконструкциа зауз ажәытәӡатәи абызшәа.
 Афонологиа 

 Ацыбжьыҟақәа 
Ацыбжьыҟақәа рсистема еиҭашьақәыргылоуп астопқәеи аффрикатқәеи рҿы ԥшь-ганктәи афонациатә контраст аманы, африкативқәа рҿы ҩ-ганктәи аконтраст аманы.

Ҵаҟа иаагоуп апротоԥсуа-абаза алфавит аҭаӡҩыра::
 Proto Aԥсуа  Cyrillic  Aбаза Абзыԥаа 
рцәажәашьа Aбжьыуаа
рцәажәашьа Ашәуаа
рцәажәашьа     Ԥ ԥ       Б б       П п       Ф ф       У у       М м       Ҭ ҭ       Д д       Т т       Р р       Л л       Н н       Ҭә ҭә       Дә дә       Ц ц       Ӡ ӡ       Ҵ ҵ       С с       З з         Ц ц         Ӡ ӡ         Ҵ ҵ         С с         З з                                                                                                                                                                                                                                                                                                    

 Абаза диалектқәак рҿы велартә цыбжьыҟақәа увуляртә цыбжьыҟақәа рахь ииасит.

Еиҳа иубарҭоу аԥсахрақәа рахь иаҵанакуеит:
 Аԥсуа бызшәақәа рҿы авелиартә цыбжьыҟақәа авулиартә цыбжьыҟақәаны иҟалоит.

Grammar
 Иахьатәи аԥсшәа  Протоаԥсуа-абаза  Аԥсшәа(абзыԥуа)   Аԥсшәа  Абаза(ашәуа) ача   (ача)   –  (ача)  (ача) ажәа   (азәа)   (ажәа)  (ажәа)    аӷа   (аӷа)  –  (аӷа)  (аӷа) амаҭ   (маҭы)  –  (амаҭы)  matǝ(маҭы) ашә   (ашвы)без свиста  (ашә)  (ашә)  (ашвы, без свиста)

 Иахьатәи аԥсшәа  Протоаԥсуа-абаза  Аԥсшәа(абзыԥуа)   Аԥсшәа(Aбжьыуа)  Aбаза(ашәуа) 1   (закы)   (акы)   –   (закы) 2 вба)   (ҩба)  – вба) 3   (хба)   (хԥа)  –   (хԥа) 4   (ԥшьба)   (ԥшьба)  –   (ԥшьба) 5   (хәба)   (хәба)      (хәба) 6  ???ts-ba(цба)???   (фба)  –   (цба) 7      –  (быжьба) 8   (аг1ба)    – ба) 9   (жәб    –   (жвба) 10   (жәаба)    –   (жваба) 11  –     –   (жвыйз) 12  –    –   (жваба) 13  –    –   (жвах) 14  –    –   (жвыԥшь) 15  –    –   (жвыхә) 16  –    –   (жвайц) 17      –   ( 18      –   19      –   20      –   100  –    –   1000      –  

Акатегориа:Апротобызшәақәа
Акатегориа:Аԥсуа-адыга бызшәақәа