Бзыԥны
{{Акарточка аҭоурыхтә ҳәынҭқарра|астатус=Атәылаҿацә|ахьӡ=Бзыԥны|даҽа ахьӡ=Бзыԥан, Бзыԥын|аҳҭнықалақь=[[Лыхны]]|ашьақәгылара=[[1700]]|аӡра=[[1864]]|аофициалтә бызшәа=[[аԥсуа бызшәа]]|абызшәақәа=[[аҭырқәа бызшәа]], [[аԥсуа бызшәа]]|адин=аԥсылманра, [[ақьырсианра]], [[аԥсуаа ртрадициатә анцәахаҵара]]}}

'''Бзыԥны''', иара убасгьы ''Бзыԥын'', ''Бзыԥан'' - [[Аԥсуа аҳра (XV-XIX)|Аԥсуа аҳра]] иаҵанакуа ҭоурыхтә тәылаҿацәуп<ref name=":0">{{Ашәҟәы|Ашықәс=2007|Ажәла=Ҷкәан|Ахьӡ=Иури|Азхьарԥш=http://apsnyteka.org/file/Chikovani_Rod_abkhazskih_kniazey_Shervashidze.pdf|Адаҟьа=12|Аҭыԥ=Қарҭ|Аҭыжьырҭа=Ауниверсал|Астатиа ахьӡ=Аԥсуа аҳцәа Чачаа рышьҭра}}</ref><ref name=":2">{{Ашәҟәы|Ашықәс=2015|Азхьарԥш=http://apsnyteka.org/file/Bagapsh_N_Demograf_kolonizatsia_Gudaut_uchastka.pdf|Адаҟьа=|Аҭыԥ=Аҟәа|Аҭыжьырҭа=|Астатиа ахьӡ=Аԥсны аҭоурых.|Ажәла1=Абӷажәба|Ахьӡ1=О. Хә.|Ажәла2=Лакоба|Ахьӡ2=С. З.}}</ref>.

== Аҭоурых ==
Бзыԥны [[Аԥсуа аҳра (XV-XIX)|Аԥсуа аҳра]] иаҵанакуа тәылаҿацәуп, аӡиасқәа Бзыԥи Шьыцкәареи рыбжьара адгьыл зкыз<ref name=":0" />. Ажәытәӡатәи Абазгиа Бзыԥны аҵакырадгьылаҿ иҟан<ref name=":2" />.

1600 шықәсазы [[Аԥсуа аҳра (XV-XIX)|Аԥсны]] еиҟәшеит ''Аҩадатәи'', ''Аладатәи'' ҳәа<ref name=":0" /><ref name=":2" />. [[Чачба, Ҟара-беи|Аҳ Ҟара-беи]] Аҩадатәи Аԥсны дахагылан, [[Чачба, Ԥуҭо|аҳ Ԥуҭу]] Аладатәи Аԥсны (Бзыԥны) дахагылан. Усҟан Бзыԥны аҳҭнықалақьс иҟан, Гәымсҭа аӡиас ахықә аҿы иааз Аҟәа-Жәытә<ref name=":0" />.

Бзыԥны ҳәа ахьӡ змаз атәылаҿацә ахаҭа ицәырҵит 1700 шықәсазы, аҳ Зегнаҟ данԥсы ашьҭахь, уи иԥацәа Дгьашьа, Росҭом, [[Чачба, Ҟәаԥ|Ҟәаԥ]], Кьарқьым [[Аԥсуа аҳра (XV-XIX)|Аԥсуа аҳра]] хԥаны еиҩыршеит<ref name=":0" /><ref name=":2" />. Дгьешьа ҭынхас иоуит ӡӡ. Кәыдрыи Аалӡгеи рыбжьара иҟаз иҵакырадгьыл ([[Абжьыуатәи Агьежьыра|Абжьыуа]]). [[Чачба, Ҟәаԥ|Ҟәаԥи]] Қьақьыми – ӡӡ. Алӡгаи Егрыи рыбжьара иҟоу аҵакырадгьыл (анаҩс ари адгьыл [[Мырзаҟан]] ҳәа иахьӡырҵоит<ref name=":3">{{Ашәҟәы|Ашықәс=2014|Азхьарԥш=http://apsnyteka.org/2289-gumba_m_keledhbey_2014.html|Адаҟьа=|Аҭыԥ=Аҟәа|Аҭыжьырҭа=|Астатиа ахьӡ=Қьалышьбеи (1747-1808)|Ажәла=Гәымба|Ахьӡ=Михаил}}</ref>). Аҵыхәан Зегнаҟ иԥеиҳабы Росҭом, атитул Аҳ згаз, ҭынхас иаанижьит ӡӡ. Бзыԥи Кәыдрыи рыбжьара иҟаз аҵакырадгьыл, уи Бзыԥны ахаҭа<ref name=":0" />.

== Аԥсныи сулҭантәи Ҭырқәтәылеи ==
Хылҵшьҭра ззынмыжьыз Росҭом данԥсы ашьҭахь, Дгьешь иԥа Леуан (аԥсылманра анидикыла ашьҭахь Ҳамыд) [[Аԥсуа аҳра (XV-XIX)|Аԥсуа аҳра]] дахагылеит. Ҳамыд аҳра иуан ҩажәа шықәса раҟара. [[Аԥсуа аҳра (XV-XIX)|Аԥсуа аҳра]] еилаҳаны иҟан. 1731 шықәсазы Ҳамыд иԥа [[Чачба, Манча I|Манча Чачба]] [[Аԥсуа аҳра (XV-XIX)|Аԥсуа]] (хьӡыла, номиналла) [[Аԥсуа аҳра (XV-XIX)|аҳра]] дахагылеит. [[Чачба, Манча I|Манча]] инапаҿы иҟан Бзыԥныи [[Абжьыуатәи Агьежьыра|Абжьыуаи]], [[Мырзаҟан|Мырзаҟангьы]] хьыӡла иара инапаҵаҟа иҟан<ref name=":1">{{Ашәҟәы|Ашықәс=2007|Ажәла=Ҷкәан|Ахьӡ=Иури|Азхьарԥш=http://apsnyteka.org/file/Chikovani_Rod_abkhazskih_kniazey_Shervashidze.pdf|Адаҟьа=13|Аҭыԥ=Қарҭ|Аҭыжьырҭа=Ауниверсал|Астатиа ахьӡ=Аԥсуа аҳцәа Чачаа рышьҭра}}</ref>.

[[Аҟәа абаа|Аҟәа]] аҭырқәцәа рнапаҿы иҟан, убри аҟнытә аҳ [[Лыхны]] иаҳҭынран. Асулҭан иҭахымызт Чачба [[Аԥсуа аҳра (XV-XIX)|Аԥсуа аҳраҿы]] иаанхар. Уи гәҭакыс иман [[Чачба, Манча I|аҳ Манча]] Аԥсны далцаны, иԥашьа, мамзаргьы асаӡ ҭауад убра дахаиргыларц. 1733 шықәсазы аԥсуаа асулҭан ихатәы харҵо иаҟәыҵит<ref name=":2" />. Ари арыцҳаратә ҭагылазаашьа аԥсахразы асулҭан аԥсуа ԥсылманцәеи ақьырсианцәеи ҳаҭыр ду зқәырҵоз [[Елыр]] ахь ар ааишьҭит. Османтәи аԥашьа [[Гьаргь ацқьа ихьӡала Елыр иҟоу ауахәама|Елыр-ныха]] ықәихит, иблит<ref name=":2" />. Аԥсуаа иқәгылан, аԥашьеи асқьарцәеи наҟ иқәырҵеит. Асулҭан Чачаа рыхҵәаразы амзыз иҭахын, уигьы иоуит. 1757 шықәсазы [[Мырзаҟан]] анапхгаҩы Хәҭын, Хресилтәи ақәԥараҿы аҭырқәцәа дырҿыгылеит<ref name=":1" /><ref name=":2" />. Уи ҽыҵгас иҟаҵаны, Манча иҭаацәеи иареи [[Османтәи аимпериа|Ҭырқәтәылаҟа]] иахыргеит, уа мчыла аԥсылманра рыдырҵеит<ref name=":1" /><ref name=":2" />.

Жәаҩа шықәса рышьҭахь [[Аԥсуа аҳра (XV-XIX)|Аԥсуа аҳра]] дахадыргылеит [[Чачба, Манча I|Манча]] иашьа - [[Чачба, Зураб (Сореб-беи)|Зураб]]<ref name=":2" />. Иаргьы азыӡырҩра иҭахымызт. 1771 ашықәс азы [[Аҟәа абаа|Аҟәатәи абааш]] аҭырқәцәа ирымпыҵихит<ref name=":2" /><ref name=":1" />. [[Чачба, Зураб (Сореб-беи)|Зураб]] ақәгылаҩ шиаку еилкааны, аҭырқәцәа 1780 шықәсазы уи дықәыргеит, аԥсуа аҳ иҭыԥ иоуит иашьеиԥа - [[Чачба, Қьалышь Аҳмаҭ-беи|Қьалышь]]<ref name=":3" />. Зураб ихаҭа «тәанчарахь» ддәықәырҵеит, аха шықәсыкгьы мҵыцызт Ҳамышь ақыҭан Зураб еихсны даныршь.

[[Чачба, Қьалышь Аҳмаҭ-беи|Қьалышь-беи]] [[Аԥсуа аҳра (XV-XIX)|Аԥсны]] ишьҭихит: ар ирӷәӷәаанӡа аԥсуаа рыр рымаӡамызт ҳәа уҳәар алшоит (еиҳарак [[Зыхәны|Зыхәнынтә]] иааз ақьырауаа), аԥсуа афлот ҿыц иаԥиҵеит<ref name=":2" /><ref name=":3" />. Бзыԥны, еиҳа ииашаны иуҳәозар, [[Лыхны]], Қьалышь-беи ахаҳәшкәакәа иалхыз аҳтә хан, итәарҭахеит. Аиашаз, [[Лыхны]] Аԥсны иаҳҭнықалақьхеит. Бзыԥны аҭагылазаашьа ирӷәӷәан, аҳҭнықалақь [[Аҟәа абаа|Аҟәатәи ахырӷәӷәарҭахь]] ииаигеит<ref name=":2" />.

1804 шықәсазы [[Чачба, Қьалышь Аҳмаҭ-беи|Қьалышь-беи]] зықәра наӡахьаз иԥацәа Аԥсны атәылаҿацәқәа ирзишеит, урҭ атәылаҿацәқәа рнапхгара еиҳа ирманшәаларц азы. Убасала, 1804 инаркны 1808 рҟынӡа [[Чачба, Сафар Алибеи|аҳиԥа Сафар-беи (Гьаргь)]] Бзыԥны дахагылан<ref name=":4">{{Ашәҟәы|Ашықәс=2017|Ажәла=Гәынба|Ахьӡ=Михаил|Азхьарԥш=http://apsnyteka.org/file/Gumba_M_Seferbey_2017.pdf|Адаҟьа=|Аҭыԥ=Аҟәа|Аҭыжьырҭа=|Астатиа ахьӡ=Сефербеи}}</ref>. 1808 ашықәс азы, иаб данԥсы ашьҭахь<ref name=":2" /><ref name=":3" />, Аԥсны аԥшәма ҿыцс [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|Аслан-беи]] дицәымӷхеит<ref name=":4" /><ref name=":5">{{Ашәҟәы|Ашықәс=1999|Азхьарԥш=http://apsnyteka.org/3609-Lakoba_S_Aslanbey_1999.html|Адаҟьа=|Аҭыԥ=Аҟәа|Аҭыжьырҭа=|Астатиа ахьӡ=Асланбеи|Ажәла=Лакоба|Ахьӡ=Сҭанислав}}</ref>. Уи аамҭазы Бзыԥны иахагылаз еилкаам, иҟалап [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|Аслан-беи]] ихаҭа иакәзаргьы<ref name=":5" />.

== Аԥсныи Урыстәылеи ==
1810 шықәса рашәарамзазы аурысқәа Аԥсны рнапаҿы иааргеит<ref name=":2" /><ref name=":4" />. [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|Аслан-беи]] дыбналт, Аԥсны дахагылеит аҳиԥа Сафар-беи, еиҳа ииашаны иуҳәозар, [[Чачба, Сафар Алибеи|аҳ Гьаргь II]]<ref name=":4" />. Иара Аҟәа аҳаҭыр змаз уаҩымызт, убри аҟнытә иаҳраура зегьы Бзыԥны, ма [[Гыртәыла аҳра|Гыртәылаҿ]] ихигеит. Иара ихаан Лыхны Аԥсны аҳҭнықалақьны иҟалеит, 1864 шықәсанӡагьы ус иаанхон<ref name=":2" />.

1821 ашықәс азы, [[Чачба, Сафар Алибеи|Гьаргь]] данԥсы ашьҭахь, иԥшәмаԥҳәыс [[Адианԥҳа, Ҭамара Кац-иԥҳа|аҳкәажә Ҭамара]] аҳкәажәдус Аԥсуа аҳра дахадыргылеит<ref name=":5" /><ref name=":6">{{Ашәҟәы|Ашықәс=2019|Ажәла=Гәымба|Ахьӡ=Михаил|Азхьарԥш=http://apsnyteka.org/3906-Gumba_M_Vladetel_Abkhazii_Dmitry_Omarbey_Chachba_2019.html|Адаҟьа=|Аҭыԥ=Аҟәа|Аҭыжьырҭа=|Астатиа ахьӡ=Аԥсны аҳ Дырмит (Омарбеи).}}</ref>. Аха уи ашықәс азы абҵарамзазы, Гьаргь иԥа Дырмит аҳ иакәхеит<ref name=":6" />. Уи аԥсуаа дыргәамԥхоз мацара акәым, дырцәымӷын. Уи аԥсуа бызшәа издыруамызт, иаҳагьы еицәаз, аԥсуа етикет аԥсуарагьы<ref name=":6" />. 1822 шықәсазы ашыӡ ихьны дыԥсит<ref name=":6" /><ref name=":2" />.

Шықәсык ашьҭахь, 1823 шықәсазы, Дырмит иашьа Михаил Аԥсны аҳс дҟалеит<ref name=":7">{{Ашәҟәы|Ашықәс=2022|Ажәла=Гәымба|Ахьӡ=Михаил|Азхьарԥш=http://apsnyteka.org/4098-Gumba_M_Abkhazskoe_knyazhestvo_v_20_50_godah_XIX_veka_2022.html|Адаҟьа=|Аҭыԥ=Аҟәа|Аҭыжьырҭа=Акьыԥхь аҩнаҭа|Астатиа ахьӡ=Аԥсуа аҳра XIX ашә. 20-50-тәи шш. рзы}}</ref>. 1830 ашықәсазы [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|Аслан-беи]] аҵыхәтәантәи иқәгылара ҟалеит, акгьы анеизыҟамҵа Ҭырқәтәылаҟа дхынҳәит, Аԥсныҟагьы дымхынҳәит<ref name=":7" /><ref name=":2" /><ref name=":5" />. Уи ианақәшаҳаҭха, аԥсуаа Михаил дрыдыркылеит. Аинрал М. Коцебуа иазгәеиҭеит [[Адианԥҳа, Алықьсандра Гьаргь-иԥҳа|аҳкәажә Алықьсандра]], Михаил иԥҳәыс, аԥсуаа еиҳа бзиа дшырбоз:<blockquote>''Лара аԥсуаа ҳәаа змам рыбзиабара лыман, уаанӡа еиҳарак Лыхны дынхон, лхаҵа даныҟамыз аамҭазы Бзыԥтәи агьежьыра анапхгара азылуан, еснагь убасҟак ҟазарала напхгара алҭон, ауааԥсыра лнапхгара еиҳа еиӷьыршьо иалагеит, аҳ инапхгара аасҭа''.</blockquote>1864 ашықәс азы [[Аԥсуа аҳра (XV-XIX)|Аԥсуа Аҳра]] иаԥыхын<ref name=":2" />, Михаил Воронежҟа дахыргеит, уаҟа иԥсҭазаара далҵит 1866 ашықәс мшаԥымзазы<ref name=":7" />. [[Аԥсуа аҳра (XV-XIX)|Аԥсуа аҳра]] анаԥырха ашьҭахь, Бзыԥны Бзыԥтәи агьежьыра ҳәа иахьӡырҵеит. Иара убри ашықәсан, рашәарамзазы, Бзыԥны ақәгылара ҟалеит, иԥсыз Михаил иԥа – [[Чачба, Гьаргь Михаил-иԥа|аҳиԥа Гьаргь (III)]] Лыхны аҳс дрыладырҵәеит<ref name=":2" />. Аха уи ақәгылара гәымбылџьбарала ихәаҽын, уи аамҭазы аурысқәа, аԥсуа ҳәынҭқарра аилабгара иадырганы, [[Лыхнытәи Аҳҭынра|Лыхнытәи аҳҭынра]] рблит<ref>{{Ашәҟәы|Ашықәс=1998|Азхьарԥш=|Адаҟьа=|Аҭыԥ=Москва|Аҭыжьырҭа=Наука|Астатиа ахьӡ=Лыхны
Аԥсны абжьаратәи ашәышықәсақәа раантәи аҳҭынратә комплекс|Ажәла=Хрушкова|Ахьӡ=Л. Гь.}}</ref>. Иара убри ашықәсан амҳаџьырра аҵысра ҟалеит, ҩажәа нызқьҩык инареиҳаны ахҵәара ицеит.  1868 шықәсазы лаҵарамзазы 27 аҽны Бзыԥтәи агьежьыра ахьӡ ԥсахын Гәдоуҭатәи аучасток (адгьыл ахәҭа) ҳәа<ref name=":8">{{Ашәҟәы|Ашықәс=2019|Ажәла=Багаԥшь|Ахьӡ=Нури|Азхьарԥш=http://apsnyteka.org/file/Bagapsh_N_Demograf_kolonizatsia_Gudaut_uchastka.pdf|Адаҟьа=|Аҭыԥ=Аҟәа|Аҭыжьырҭа="АБИГИ"|Астатиа ахьӡ=Гәдоуҭатәи аҭыԥ аколонизациа адемографиа}}</ref><ref name=":2" />.

1877-1878 шықәсазы даҽа мҳаџьырра цәқәырԥак ҟалеит<ref name=":2" />, аурыс-ҭырқәа еибашьраан бзыԥуаа ¾, [[абжьыуаа]] рыхәҭак, насгьы [[Гәыма (атәылаҿацә)|Гәыма]] инхоз ауааԥсыра зегьы [[Османтәи аимпериа|Ҭырқәтәылаҟа]] иахыргеит. Гәдоуҭатәи аучасток (Пицундатәи агьежьыра ахәҭак) [[Анхәа]], Гагрыԥшь, [[Ҟәланырхәа]], Арҩҭа, [[Дәрыԥшь]], [[Аацы]], [[Аҷандара]] ацуҭақәа рҿы 1878 шықәсазы зынӡаск иҭацәит ҳәа уҳәар алшоит<ref name=":8" />.

75% инаркны 80% рҟынӡа ауааԥсыра рцәыӡит [[Жәандрыԥшь]], [[Мгәыӡырхәа]], [[Хәаԥ]]; [[Калдахәара|Калдахәареи]], [[Лӡаа|Лӡааи]] - 2/3; рыбжак инареиҳаны [[Џьырхәа]], 1/3 [[Блабырхәа]], 1/4 [[Бармышь|Бармышьи]], [[Лыхны|Лыхныи]]<ref name=":8" />.

== Уажәы ==
Иахатәи аамҭа азы Бзыԥны уи [[Гәдоуҭа араион|Гәдоуҭа араионуп]]<ref name=":2" />.

== Бзыԥтәи аамсҭара ==
Бзыԥны инхон аҭауадшьҭрақәа: Аимхаа, [[Инал-иԥацәа|Инал-Иԥа]], Чачба, Чаабалырхәа; иара убас аамсҭацәа: Ақырҭаа, Ашьхацаа, Баӷба, Барас, Блабба, Ӷарҵкьиа, Ажәанба, Саӡба, Лакрба, Ҟәланба, Мқанба, Арҩыҭаа, Амаан, Папба, Фирсоу, Цәышба, Чачибаа, Ешба; ашьнаҟәамаа: Баалоу, Гәыблиа, Тыҟә-иԥа, Ӷәаџьаа, Ԥлиаа, Шьаҟрыл, Чычба, Арсҭаа.

== Азгәаҭқәа ==

* [[Аԥсуа аҳра (XV-XIX)|Аԥсуа аҳра]]

== Азхьарԥш ==

[[Акатегориа:Аԥсны аҭоурыхтә тәылаҿацәқәа]]
Бзыԥны, иара убасгьы Бзыԥын, Бзыԥан - Аԥсуа аҳра иаҵанакуа ҭоурыхтә тәылаҿацәуп.

 Аҭоурых 
Бзыԥны Аԥсуа аҳра иаҵанакуа тәылаҿацәуп, аӡиасқәа Бзыԥи Шьыцкәареи рыбжьара адгьыл зкыз. Ажәытәӡатәи Абазгиа Бзыԥны аҵакырадгьылаҿ иҟан.

1600 шықәсазы Аԥсны еиҟәшеит Аҩадатәи, Аладатәи ҳәа. Аҳ Ҟара-беи Аҩадатәи Аԥсны дахагылан, аҳ Ԥуҭу Аладатәи Аԥсны (Бзыԥны) дахагылан. Усҟан Бзыԥны аҳҭнықалақьс иҟан, Гәымсҭа аӡиас ахықә аҿы иааз Аҟәа-Жәытә.

Бзыԥны ҳәа ахьӡ змаз атәылаҿацә ахаҭа ицәырҵит 1700 шықәсазы, аҳ Зегнаҟ данԥсы ашьҭахь, уи иԥацәа Дгьашьа, Росҭом, Ҟәаԥ, Кьарқьым Аԥсуа аҳра хԥаны еиҩыршеит. Дгьешьа ҭынхас иоуит ӡӡ. Кәыдрыи Аалӡгеи рыбжьара иҟаз иҵакырадгьыл (Абжьыуа). Ҟәаԥи Қьақьыми – ӡӡ. Алӡгаи Егрыи рыбжьара иҟоу аҵакырадгьыл (анаҩс ари адгьыл Мырзаҟан ҳәа иахьӡырҵоит). Аҵыхәан Зегнаҟ иԥеиҳабы Росҭом, атитул Аҳ згаз, ҭынхас иаанижьит ӡӡ. Бзыԥи Кәыдрыи рыбжьара иҟаз аҵакырадгьыл, уи Бзыԥны ахаҭа.

 Аԥсныи сулҭантәи Ҭырқәтәылеи 
Хылҵшьҭра ззынмыжьыз Росҭом данԥсы ашьҭахь, Дгьешь иԥа Леуан (аԥсылманра анидикыла ашьҭахь Ҳамыд) Аԥсуа аҳра дахагылеит. Ҳамыд аҳра иуан ҩажәа шықәса раҟара. Аԥсуа аҳра еилаҳаны иҟан. 1731 шықәсазы Ҳамыд иԥа Манча Чачба Аԥсуа (хьӡыла, номиналла) аҳра дахагылеит. Манча инапаҿы иҟан Бзыԥныи Абжьыуаи, Мырзаҟангьы хьыӡла иара инапаҵаҟа иҟан.

Аҟәа аҭырқәцәа рнапаҿы иҟан, убри аҟнытә аҳ Лыхны иаҳҭынран. Асулҭан иҭахымызт Чачба Аԥсуа аҳраҿы иаанхар. Уи гәҭакыс иман аҳ Манча Аԥсны далцаны, иԥашьа, мамзаргьы асаӡ ҭауад убра дахаиргыларц. 1733 шықәсазы аԥсуаа асулҭан ихатәы харҵо иаҟәыҵит. Ари арыцҳаратә ҭагылазаашьа аԥсахразы асулҭан аԥсуа ԥсылманцәеи ақьырсианцәеи ҳаҭыр ду зқәырҵоз Елыр ахь ар ааишьҭит. Османтәи аԥашьа Елыр-ныха ықәихит, иблит. Аԥсуаа иқәгылан, аԥашьеи асқьарцәеи наҟ иқәырҵеит. Асулҭан Чачаа рыхҵәаразы амзыз иҭахын, уигьы иоуит. 1757 шықәсазы Мырзаҟан анапхгаҩы Хәҭын, Хресилтәи ақәԥараҿы аҭырқәцәа дырҿыгылеит. Уи ҽыҵгас иҟаҵаны, Манча иҭаацәеи иареи Ҭырқәтәылаҟа иахыргеит, уа мчыла аԥсылманра рыдырҵеит.

Жәаҩа шықәса рышьҭахь Аԥсуа аҳра дахадыргылеит Манча иашьа - Зураб. Иаргьы азыӡырҩра иҭахымызт. 1771 ашықәс азы Аҟәатәи абааш аҭырқәцәа ирымпыҵихит. Зураб ақәгылаҩ шиаку еилкааны, аҭырқәцәа 1780 шықәсазы уи дықәыргеит, аԥсуа аҳ иҭыԥ иоуит иашьеиԥа - Қьалышь. Зураб ихаҭа «тәанчарахь» ддәықәырҵеит, аха шықәсыкгьы мҵыцызт Ҳамышь ақыҭан Зураб еихсны даныршь.

Қьалышь-беи Аԥсны ишьҭихит: ар ирӷәӷәаанӡа аԥсуаа рыр рымаӡамызт ҳәа уҳәар алшоит (еиҳарак Зыхәнынтә иааз ақьырауаа), аԥсуа афлот ҿыц иаԥиҵеит. Бзыԥны, еиҳа ииашаны иуҳәозар, Лыхны, Қьалышь-беи ахаҳәшкәакәа иалхыз аҳтә хан, итәарҭахеит. Аиашаз, Лыхны Аԥсны иаҳҭнықалақьхеит. Бзыԥны аҭагылазаашьа ирӷәӷәан, аҳҭнықалақь Аҟәатәи ахырӷәӷәарҭахь ииаигеит.

1804 шықәсазы Қьалышь-беи зықәра наӡахьаз иԥацәа Аԥсны атәылаҿацәқәа ирзишеит, урҭ атәылаҿацәқәа рнапхгара еиҳа ирманшәаларц азы. Убасала, 1804 инаркны 1808 рҟынӡа аҳиԥа Сафар-беи (Гьаргь) Бзыԥны дахагылан. 1808 ашықәс азы, иаб данԥсы ашьҭахь, Аԥсны аԥшәма ҿыцс Аслан-беи дицәымӷхеит. Уи аамҭазы Бзыԥны иахагылаз еилкаам, иҟалап Аслан-беи ихаҭа иакәзаргьы.

 Аԥсныи Урыстәылеи 
1810 шықәса рашәарамзазы аурысқәа Аԥсны рнапаҿы иааргеит. Аслан-беи дыбналт, Аԥсны дахагылеит аҳиԥа Сафар-беи, еиҳа ииашаны иуҳәозар, аҳ Гьаргь II. Иара Аҟәа аҳаҭыр змаз уаҩымызт, убри аҟнытә иаҳраура зегьы Бзыԥны, ма Гыртәылаҿ ихигеит. Иара ихаан Лыхны Аԥсны аҳҭнықалақьны иҟалеит, 1864 шықәсанӡагьы ус иаанхон.

1821 ашықәс азы, Гьаргь данԥсы ашьҭахь, иԥшәмаԥҳәыс аҳкәажә Ҭамара аҳкәажәдус Аԥсуа аҳра дахадыргылеит. Аха уи ашықәс азы абҵарамзазы, Гьаргь иԥа Дырмит аҳ иакәхеит. Уи аԥсуаа дыргәамԥхоз мацара акәым, дырцәымӷын. Уи аԥсуа бызшәа издыруамызт, иаҳагьы еицәаз, аԥсуа етикет аԥсуарагьы. 1822 шықәсазы ашыӡ ихьны дыԥсит.

Шықәсык ашьҭахь, 1823 шықәсазы, Дырмит иашьа Михаил Аԥсны аҳс дҟалеит. 1830 ашықәсазы Аслан-беи аҵыхәтәантәи иқәгылара ҟалеит, акгьы анеизыҟамҵа Ҭырқәтәылаҟа дхынҳәит, Аԥсныҟагьы дымхынҳәит. Уи ианақәшаҳаҭха, аԥсуаа Михаил дрыдыркылеит. Аинрал М. Коцебуа иазгәеиҭеит аҳкәажә Алықьсандра, Михаил иԥҳәыс, аԥсуаа еиҳа бзиа дшырбоз:Лара аԥсуаа ҳәаа змам рыбзиабара лыман, уаанӡа еиҳарак Лыхны дынхон, лхаҵа даныҟамыз аамҭазы Бзыԥтәи агьежьыра анапхгара азылуан, еснагь убасҟак ҟазарала напхгара алҭон, ауааԥсыра лнапхгара еиҳа еиӷьыршьо иалагеит, аҳ инапхгара аасҭа.1864 ашықәс азы Аԥсуа Аҳра иаԥыхын, Михаил Воронежҟа дахыргеит, уаҟа иԥсҭазаара далҵит 1866 ашықәс мшаԥымзазы. Аԥсуа аҳра анаԥырха ашьҭахь, Бзыԥны Бзыԥтәи агьежьыра ҳәа иахьӡырҵеит. Иара убри ашықәсан, рашәарамзазы, Бзыԥны ақәгылара ҟалеит, иԥсыз Михаил иԥа – аҳиԥа Гьаргь (III) Лыхны аҳс дрыладырҵәеит. Аха уи ақәгылара гәымбылџьбарала ихәаҽын, уи аамҭазы аурысқәа, аԥсуа ҳәынҭқарра аилабгара иадырганы, Лыхнытәи аҳҭынра рблит. Иара убри ашықәсан амҳаџьырра аҵысра ҟалеит, ҩажәа нызқьҩык инареиҳаны ахҵәара ицеит.  1868 шықәсазы лаҵарамзазы 27 аҽны Бзыԥтәи агьежьыра ахьӡ ԥсахын Гәдоуҭатәи аучасток (адгьыл ахәҭа) ҳәа.

1877-1878 шықәсазы даҽа мҳаџьырра цәқәырԥак ҟалеит, аурыс-ҭырқәа еибашьраан бзыԥуаа ¾, абжьыуаа рыхәҭак, насгьы Гәыма инхоз ауааԥсыра зегьы Ҭырқәтәылаҟа иахыргеит. Гәдоуҭатәи аучасток (Пицундатәи агьежьыра ахәҭак) Анхәа, Гагрыԥшь, Ҟәланырхәа, Арҩҭа, Дәрыԥшь, Аацы, Аҷандара ацуҭақәа рҿы 1878 шықәсазы зынӡаск иҭацәит ҳәа уҳәар алшоит.

75% инаркны 80% рҟынӡа ауааԥсыра рцәыӡит Жәандрыԥшь, Мгәыӡырхәа, Хәаԥ; Калдахәареи, Лӡааи - 2/3; рыбжак инареиҳаны Џьырхәа, 1/3 Блабырхәа, 1/4 Бармышьи, Лыхныи.

 Уажәы 
Иахатәи аамҭа азы Бзыԥны уи Гәдоуҭа араионуп.

 Бзыԥтәи аамсҭара 
Бзыԥны инхон аҭауадшьҭрақәа: Аимхаа, Инал-Иԥа, Чачба, Чаабалырхәа; иара убас аамсҭацәа: Ақырҭаа, Ашьхацаа, Баӷба, Барас, Блабба, Ӷарҵкьиа, Ажәанба, Саӡба, Лакрба, Ҟәланба, Мқанба, Арҩыҭаа, Амаан, Папба, Фирсоу, Цәышба, Чачибаа, Ешба; ашьнаҟәамаа: Баалоу, Гәыблиа, Тыҟә-иԥа, Ӷәаџьаа, Ԥлиаа, Шьаҟрыл, Чычба, Арсҭаа.

 Азгәаҭқәа 

 Аԥсуа аҳра

 Азхьарԥш 

Акатегориа:Аԥсны аҭоурыхтә тәылаҿацәқәа