Аҳкәажәду Ҭамар
{{Акарточка аполитик|ахьӡ=Аҳкәажәду Ҭамар|даҽа ахьӡ=Ҭамар Ду|афото=Detall quadre de Tamara de Geòrgia.JPG|амаҵура=Қырҭтәыла аҳкәажәду|инаркны=[[1184]]|рҟынӡа=[[1209]]/[[1213]]
Аҳцәеи аҳкәажәдуцәеи раҳкәажәду, аԥсуааи, ақарҭцәеи, аранцәеи, аланцәеи (ауаԥсцәеи), акахцәеи, ашәамахьцәеи, Шьыруаншьеи Шьахьыншьеи раҳкәажәду, Мрагылареи Мраҭашәареи зегьы, Ари Адунеи Агәрахаҵареи ахьӡ-аԥша аиуааит, иаагаз Мессиаи.|аԥхьа иҟаз=[[Гьаргь III (Қырҭтәыла) |Гьаргь III]]|аҭынха=[[Гьаргь IV (Қырҭтәыла) |Гьаргь IV Лаша]]|аира арыцхә=[[1166]]|аира аҭыԥ=[[Мцхеҭа]], Қырҭтәыла|аԥсра арыцхә=[[1209]]/[[1213]]|аԥсра аҭыԥ=[[Қарҭ]], [[Қырҭтәыла]]|аԥсыжра аҭыԥ=[[Гелаҭтәи аберҭыԥ]]|ахәыҷқәа=[[Гьаргь IV (Қырҭтәыла) |Гьаргь IV Лаша]]
Русудан|ахаҵа=1) Гьаргь (Иури), Андреи Анцәабзиабаҩы иԥа.
2) Дауҭ-Сослан|ани аби=[[Гьаргь III (Қырҭтәыла) |Гьаргь III]]
Будурҳан Ауаԥстәи|анаԥынҵамҭа=Tamar signature.svg|ауацәа=|аусура=|адин=Ақырҭуа иашахаҵаратә уахәама|атәылауаҩра=}}

'''Ҭамара''' – Қырҭтәыла аҳкәажәду (меԥе) лакәын<ref name=":0">{{Ашәҟәы|Азхьарԥш=http://www.saints.ru/t/Tamara_Velikaya.htm|Астатиа ахьӡ=Ҭамар Ду, Қырҭтәыла аҳкәажәду.}}</ref>. Қырҭтәыла аҭоурых аҿы акыр зҵазкуа аамҭа анапхгаҩцәа дыруаӡәкын<ref name=":0" />. Лара Багратионаа рдинастиа дахылҵит, аҳ Гьаргь III уи иԥшәма-ԥҳәыси аҳкәажәду Бурдуҳани (Алантәи аҳ Худан иԥҳа) рыԥҳа<ref name=":1">{{Ашәҟәы|Азхьарԥш=http://kavkazmonitor.livejournal.com/103911.html|Астатиа ахьӡ=Kavkazmonitor - Ауаԥсцәеи и Қырҭтәылеи|Азгәаҭақәа=Архив}}</ref>. Ҭамара [[Дауҭ IV Аргылаҩ|Аҳ Дауҭ IV Аргылаҩ]] иусура иацылҵон, насгьы Қырҭтәыла зегьы аҿы аиашахаҵара аларҵәараҿы, аныҳәарҭақәеи аберҭыԥқәеи рыргылараҿы лхы алалырхәит<ref name=":1" />.

== Абиографиа ==

=== Аҳра ахатәара ===
1178 ашықәс азы [[Уԥлисцихе|Уԥлис-Цыхьаҿ]] Ҭамара агәыргьын лхарҵеит, лаб Гьаргь III ицнапхгаҩы лаҳасабла.  Ари ҟалеит аҳиԥа Демнеи Орбелиани рыжәлеи рықәгылара ашьҭахьҵәҟьа, аҳ ҭынха димамызт, атәылаҿы аҭагылазаашьа ҭышәынтәаламызт. Аҳ данԥсы ашьҭахь, Ҭамара еиҭа агәыргьын лхарҵеит, уи мҩаԥган Гелаҭтәи аберҭыԥ аҿы (1184). Лара иаразнак аизараду еизылгеит, ауахәамаҿы ауадаҩрақәа раԥыхразы, насгьы административтә еиҿкаара ашьа-қәыргыларазы. Иаԥсамыз аԥсқәабазцәа акафедра аҟынтәи иқәгахеит, рымчра еилаганы зхы иазырхәоз анапхгаҩцәа иқәгахеит, ауахәамақәа руалԥшьақәа рҟынтәи рхы иақәиҭыртәит, анхацәа рҭагылазаашьа рзымариан, рыҩныҵҟатәи аҭынчра еиҭашьақәдыргылеит.

=== Раԥхьатәи аибагара ===
1185 ашықәсазы апатриарх, аԥсқәабазцәеи, аҳҭынрауааи зегьы еицҿакны ирыӡбеит Ҭамара қәыԥш лхаҵа иԥшаара, уи азы аҭуџьар Зоровавел Русҟа ддәықәырҵеит (еицырзеиԥшу иаша-хаҵаратә дин амзыз ала), уи Андреи Анцәабзиабаҩы (Боголиубски) иԥа Гьаргь диԥылеит<ref name=":2">{{Ашәҟәы|Азхьарԥш=http://www.pravoslavie.ru/put/61478.htm|Астатиа ахьӡ=Аҳкәажәду Цқьа ҬАМАР ДУ. Ақырҭуа ҩырақәа рыла лыԥсҭазааранҵа|Ажәла=Поспелов|Ахьӡ=Антон}}</ref>(иара убасгьы Иури<ref>Иҟоуп еиуеиԥшым ахыцҳырҭақәа рҿы џьара-џьара дануп Иури иаҳасабла.</ref> ), ''«агәымшәара змаз арԥыс, аиҿартәышьа змоу, зыбла хызкуа»''<ref name=":2" />.

<blockquote>Зегьы аԥҳәысҳәаҩ иалырхыз иақәшаҳаҭхеит, аха Ҭамара лықәра иаҵанакуа аҟәыӷара змаз ус лҳәеит: ''"Ишԥаҟашәҵо абас еиԥш иҟоу ашьаҿа? Азыԥшра сышәҭа, ибзиарақәеи ицәгьарақәеи жәбаанӡа"'' . Аха аҳҭынрауаа рыӡбара иақәырӷәӷәеит, мчыла дақәшаҳаҭхеит, насгьы чара еиҿыркааит.

— Антон Поспелов<ref name=":2" /></blockquote>


Ԥыҭрак ашьҭахь, Ҭамара лшәарақәа иашахеит: ақырҭуа хыҵхырҭақәа изларҳәо ала, Гьаргь арыжәтә дашьны ихы ааирԥшит, насгьы “ихәымгоу аусқәа рацәаны” иҟаиҵеит. Ҭамара ҩы-шықәсеи бжаки лхаҵа иҟазшьа бааԥсқәа лычҳаит, насгьы «иаԥсоу аберцәа рыла иара иахь лхы рханы, лхаҭа лабҿаба диқәыӡбо далагеит», аха Гьаргь еиҳагьы игәы ԥжәаны, еиҳагьы ақәхратә усқәа ҟаиҵо далагеит, анаҩс Ҭамара , «илабжышқәа каҭәаны, дхҵәаны ддәықәырҵеит, ҳәашьа змам амали аблахкыгақәеи иҭаны». Ихҵәаз Гьаргь 1187 шықәсазы Константинополь нхара далагеит<ref name=":2" />.

Аилыҵра ашьҭахь, Ҭамара ԥасатәи лхаҵа лӷас дҟалеит, абырзенцәа рыр ду иманы Константинопольнтәи Қырҭтәылаҟа диасит, ирцәыӡыз аҳратә тәарҭа ирхынҳәырц. Иури идгылаҩцәа Қәҭешь ааныркылеит, Гегәыҭ аҳҭынраҿы агәыргьын ихадыргылеит, идгылаҩцәа Гори ақалақь аҟынӡа ажәыларақәа мҩаԥыргон, аха макьана ақәгылара ихәаҽын. Иури ҩаԥхьа дҭырцеит, идгылаҩцәа ахьырхәын (Џьакьели рыжәла рмазара рымхын). Уи ҟалеит 1191 ашықәс азы. Ҭамара лхаҵа иакәны, арқәа рнаԥхгаҩыс дыҟаны, Гьаргь (Иури) Двини егьырҭ аермантә дгьылқәеи аԥсылманцәа рҟынтәи рхы иахақәиҭитәыз азы, аермантә хыҵхырҭақәа, ақырҭуа хыҵхырҭақәа реиԥшымкәа, иара ҳаҭырқәҵарала,  изнеиуеит<ref>{{Ашәҟәы|Азхьарԥш=http://travelgeorgia.ru/212/|Астатиа ахьӡ=Агәыргьын зхаҵоу рҭоурыхи рҽхәаԥхьыӡқәеи|Ажәла=|Ахьӡ=}}</ref><ref>{{Ашәҟәы|Азхьарԥш=https://web.archive.org/web/20161018220335/http://old.brusov.am/docs/Russian_Armenian_Communication-2.pdf|Астатиа ахьӡ=Агәыргьын зхаҵоу рҭоурыхи рҽхәаԥхьыӡқәеи|Ажәла=И.А.|Ахьӡ=Атаџьаниан|Ашықәс=2006|Аҭыԥ=Ереван}}</ref>.

=== Аҩбатәи аибагара ===
Иури раԥхьаӡа ахҵәара ашьҭахьҵәҟьа, Ҭамара ҭаацәара ҿыцк далалеит - лхәыҷратә ҩыза, ауаԥстәи<ref>Дауҭ-Сослан алантәи аҳиԥа иакәын. Ишаҳдыруа еиԥш аланқәеи ауаԥсқәеи жәларык ауп.</ref> аҳиԥа Дауҭ-Сослан дицны.

=== Ақырҭуа Аҳраду арӷәӷәара ===
Уи ашьҭахь Ҭамара ақәыларатә политика аалыртуеит. Тебризи Арзеруми лнапаҿы иаалгоит, Ардабилтәи асулҭан дииааиуеит. Шьамҳортәи аибашьра (1195) ахьӡ-аԥша ду лзаанагоит, уи абжьы уаҳауеит ибертәи аҳкәажәду Динара илызку аурыс аҳәамҭа. Лара аиааиратә ныҟәара хыркәшоуп (1203) Алеппо асулҭан Нукардин диааины<ref name=":0" />.

1210 шықәсазы, лара Мысра асулҭан Аль-Адиль I Абу Бакр ибн Аиуби иареи ҩажәижәабашықәсатәи аҭынчра рыбжьарҵеит. .

Ҭамар аҳкәажәду ҳәа дыԥхьаӡан Понт инаркны Гурган (Каспиантәи) аҟынӡа, Сԥери (Ҭрабзон инаркны Карс аҟынӡа ацәаҳәа) Дербент аҟынӡа, “Ҳазартәылеи Скифиеи”<ref name=":0" />.

Лара лымчра аамҭан агәрыцҳашьареи аиашареи девизс илыман: «Сара аиаҭымцәа раб соуп, аԥҳәысеибацәа рыӡбаҩ соуп», — лҳәон Ҭамара.

=== Аԥсҭазаара аҵыхәтәантәи ашықәсқәа. Аԥсра ===
Ҭамара дыԥсыз ашықәс ииашаҵәҟьаны еилкааӡам, уи 1209, 1210, ма 1213 шықәсқәа ҳәа иԥхьаӡоуп; Начармагевитәи атәарҭаҿ дычмазаҩхеит. Анаҩс Ҭамара Қарҭ азааигәара иҟаз Агаранитәи абааш ахь диасит (иҟалап иахьатәи Коџьоритәи абааш акәзар), уаҟа дыԥсит. Лыԥсыбаҩ Мцхеҭаҟа ииаргеит, нас Гелаҭҟа, уа анышә дамардеит. Аха иахьа уажәраанӡа анышә дахьамадаз аҭыԥҵәҟьа еилкаам, археологиатә ҭҵаарақәагьы алҵшәақәа рзаанамгаӡеит. Иҟоуп еиуеиԥшым версиақәа лара дахьамадоу, Палестина анышә дамардеит ҳәа агәаанагарагьы уахь иналаҵаны<ref>{{Ашәҟәы|Азхьарԥш=https://web.archive.org/web/20110316021120/http://travelgeorgia.ru/85/|Астатиа ахьӡ=Аҳкәажәду Ҭамара|Ажәла=|Ахьӡ=|Ашықәс=|Аҭыԥ=}}</ref>.

== Азгәаҭқәа ==
[[Акатегориа:1160 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:1213 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Қырҭтәылатәи аҳцәа]]
[[Акатегориа:Багратиони]]
Ҭамара – Қырҭтәыла аҳкәажәду (меԥе) лакәын. Қырҭтәыла аҭоурых аҿы акыр зҵазкуа аамҭа анапхгаҩцәа дыруаӡәкын. Лара Багратионаа рдинастиа дахылҵит, аҳ Гьаргь III уи иԥшәма-ԥҳәыси аҳкәажәду Бурдуҳани (Алантәи аҳ Худан иԥҳа) рыԥҳа. Ҭамара Аҳ Дауҭ IV Аргылаҩ иусура иацылҵон, насгьы Қырҭтәыла зегьы аҿы аиашахаҵара аларҵәараҿы, аныҳәарҭақәеи аберҭыԥқәеи рыргылараҿы лхы алалырхәит.

 Абиографиа 

 Аҳра ахатәара 
1178 ашықәс азы Уԥлис-Цыхьаҿ Ҭамара агәыргьын лхарҵеит, лаб Гьаргь III ицнапхгаҩы лаҳасабла.  Ари ҟалеит аҳиԥа Демнеи Орбелиани рыжәлеи рықәгылара ашьҭахьҵәҟьа, аҳ ҭынха димамызт, атәылаҿы аҭагылазаашьа ҭышәынтәаламызт. Аҳ данԥсы ашьҭахь, Ҭамара еиҭа агәыргьын лхарҵеит, уи мҩаԥган Гелаҭтәи аберҭыԥ аҿы (1184). Лара иаразнак аизараду еизылгеит, ауахәамаҿы ауадаҩрақәа раԥыхразы, насгьы административтә еиҿкаара ашьа-қәыргыларазы. Иаԥсамыз аԥсқәабазцәа акафедра аҟынтәи иқәгахеит, рымчра еилаганы зхы иазырхәоз анапхгаҩцәа иқәгахеит, ауахәамақәа руалԥшьақәа рҟынтәи рхы иақәиҭыртәит, анхацәа рҭагылазаашьа рзымариан, рыҩныҵҟатәи аҭынчра еиҭашьақәдыргылеит.

 Раԥхьатәи аибагара 
1185 ашықәсазы апатриарх, аԥсқәабазцәеи, аҳҭынрауааи зегьы еицҿакны ирыӡбеит Ҭамара қәыԥш лхаҵа иԥшаара, уи азы аҭуџьар Зоровавел Русҟа ддәықәырҵеит (еицырзеиԥшу иаша-хаҵаратә дин амзыз ала), уи Андреи Анцәабзиабаҩы (Боголиубски) иԥа Гьаргь диԥылеит(иара убасгьы ИуриИҟоуп еиуеиԥшым ахыцҳырҭақәа рҿы џьара-џьара дануп Иури иаҳасабла. ), «агәымшәара змаз арԥыс, аиҿартәышьа змоу, зыбла хызкуа».

Зегьы аԥҳәысҳәаҩ иалырхыз иақәшаҳаҭхеит, аха Ҭамара лықәра иаҵанакуа аҟәыӷара змаз ус лҳәеит: "Ишԥаҟашәҵо абас еиԥш иҟоу ашьаҿа? Азыԥшра сышәҭа, ибзиарақәеи ицәгьарақәеи жәбаанӡа" . Аха аҳҭынрауаа рыӡбара иақәырӷәӷәеит, мчыла дақәшаҳаҭхеит, насгьы чара еиҿыркааит.

— Антон Поспелов

Ԥыҭрак ашьҭахь, Ҭамара лшәарақәа иашахеит: ақырҭуа хыҵхырҭақәа изларҳәо ала, Гьаргь арыжәтә дашьны ихы ааирԥшит, насгьы “ихәымгоу аусқәа рацәаны” иҟаиҵеит. Ҭамара ҩы-шықәсеи бжаки лхаҵа иҟазшьа бааԥсқәа лычҳаит, насгьы «иаԥсоу аберцәа рыла иара иахь лхы рханы, лхаҭа лабҿаба диқәыӡбо далагеит», аха Гьаргь еиҳагьы игәы ԥжәаны, еиҳагьы ақәхратә усқәа ҟаиҵо далагеит, анаҩс Ҭамара , «илабжышқәа каҭәаны, дхҵәаны ддәықәырҵеит, ҳәашьа змам амали аблахкыгақәеи иҭаны». Ихҵәаз Гьаргь 1187 шықәсазы Константинополь нхара далагеит.

Аилыҵра ашьҭахь, Ҭамара ԥасатәи лхаҵа лӷас дҟалеит, абырзенцәа рыр ду иманы Константинопольнтәи Қырҭтәылаҟа диасит, ирцәыӡыз аҳратә тәарҭа ирхынҳәырц. Иури идгылаҩцәа Қәҭешь ааныркылеит, Гегәыҭ аҳҭынраҿы агәыргьын ихадыргылеит, идгылаҩцәа Гори ақалақь аҟынӡа ажәыларақәа мҩаԥыргон, аха макьана ақәгылара ихәаҽын. Иури ҩаԥхьа дҭырцеит, идгылаҩцәа ахьырхәын (Џьакьели рыжәла рмазара рымхын). Уи ҟалеит 1191 ашықәс азы. Ҭамара лхаҵа иакәны, арқәа рнаԥхгаҩыс дыҟаны, Гьаргь (Иури) Двини егьырҭ аермантә дгьылқәеи аԥсылманцәа рҟынтәи рхы иахақәиҭитәыз азы, аермантә хыҵхырҭақәа, ақырҭуа хыҵхырҭақәа реиԥшымкәа, иара ҳаҭырқәҵарала,  изнеиуеит.

 Аҩбатәи аибагара 
Иури раԥхьаӡа ахҵәара ашьҭахьҵәҟьа, Ҭамара ҭаацәара ҿыцк далалеит - лхәыҷратә ҩыза, ауаԥстәиДауҭ-Сослан алантәи аҳиԥа иакәын. Ишаҳдыруа еиԥш аланқәеи ауаԥсқәеи жәларык ауп. аҳиԥа Дауҭ-Сослан дицны.

 Ақырҭуа Аҳраду арӷәӷәара 
Уи ашьҭахь Ҭамара ақәыларатә политика аалыртуеит. Тебризи Арзеруми лнапаҿы иаалгоит, Ардабилтәи асулҭан дииааиуеит. Шьамҳортәи аибашьра (1195) ахьӡ-аԥша ду лзаанагоит, уи абжьы уаҳауеит ибертәи аҳкәажәду Динара илызку аурыс аҳәамҭа. Лара аиааиратә ныҟәара хыркәшоуп (1203) Алеппо асулҭан Нукардин диааины.

1210 шықәсазы, лара Мысра асулҭан Аль-Адиль I Абу Бакр ибн Аиуби иареи ҩажәижәабашықәсатәи аҭынчра рыбжьарҵеит. .

Ҭамар аҳкәажәду ҳәа дыԥхьаӡан Понт инаркны Гурган (Каспиантәи) аҟынӡа, Сԥери (Ҭрабзон инаркны Карс аҟынӡа ацәаҳәа) Дербент аҟынӡа, “Ҳазартәылеи Скифиеи”.

Лара лымчра аамҭан агәрыцҳашьареи аиашареи девизс илыман: «Сара аиаҭымцәа раб соуп, аԥҳәысеибацәа рыӡбаҩ соуп», — лҳәон Ҭамара.

 Аԥсҭазаара аҵыхәтәантәи ашықәсқәа. Аԥсра 
Ҭамара дыԥсыз ашықәс ииашаҵәҟьаны еилкааӡам, уи 1209, 1210, ма 1213 шықәсқәа ҳәа иԥхьаӡоуп; Начармагевитәи атәарҭаҿ дычмазаҩхеит. Анаҩс Ҭамара Қарҭ азааигәара иҟаз Агаранитәи абааш ахь диасит (иҟалап иахьатәи Коџьоритәи абааш акәзар), уаҟа дыԥсит. Лыԥсыбаҩ Мцхеҭаҟа ииаргеит, нас Гелаҭҟа, уа анышә дамардеит. Аха иахьа уажәраанӡа анышә дахьамадаз аҭыԥҵәҟьа еилкаам, археологиатә ҭҵаарақәагьы алҵшәақәа рзаанамгаӡеит. Иҟоуп еиуеиԥшым версиақәа лара дахьамадоу, Палестина анышә дамардеит ҳәа агәаанагарагьы уахь иналаҵаны.

 Азгәаҭқәа 
Акатегориа:1160 шықәсазы ииз
Акатегориа:1213 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Қырҭтәылатәи аҳцәа
Акатегориа:Багратиони