Чачба, Қьалышь Аҳмаҭ-беи
{{Акарточка аполитик
|ахьӡ=Қьалышь-беи Чачба
|даҽа ахьӡ=Қьалышь Аҳмаҭ-беи Чачба
|афото=Изображение WhatsApp 2024-08-04 в 19.31.37 a2e7e739.jpg
|амаҵура=[[Гәыма (атәылаҿацә)|Аҟәа (Гәыма) атәылаҿацә ахада]]
|инаркны=[[1770]]|рҟынӡа=[[1780]]|аԥхьа иҟаз=атитул шьақәдырӷәӷәеит
|аҭынха=[[Чачба, Ҳасан-беи|Ҳасан-беи Чачба]]
|амаҵура2=[[Аԥсуа аҳра (XV-XIX) |Аԥсуа аҳра аҳ]]|инаркны2=[[1780]]
|рҟынӡа2=[[1808]]
|абираҟ2=Abkhazia flag 1810.png
|агерб2=Principality of Abkhazia coat of arms.svg
|аԥхьа иҟаз2=[[Чачба, Зураб (Сореб-беи)|Зураб Чачба]]
|аҭынха2=[[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа |Аслан-беи Чачба]]
|ани аби=[[Чачба, Манча I |Манча Чачба]] Есма-ҳаным Аредԥҳа<br />
|ауацәа=
|атәылауаҩра=
|ахәыҷқәа=
|аԥҳәыс=[[Ӡаԥшь-иԥҳа, Дыда-ҳаным |Дыда-ҳаным Ӡаԥшьԥҳа]]<br/>[[Леиԥҳа, Есма-ҳаҭын |Есма-ҳаҭун Леиԥҳа]] (?-1783)<br/>[[Амаршьан, Рабиа-ҳаным|Рабиа-ҳаным Амаршьанԥҳа]] (?-1820)<br/>[[Инал-иԥҳа, Афиза-ҳаным|Афиза-ҳаным Инал-иԥҳа]](?-1836)
|адин=Аԥсылманра
|аԥсра аҭыԥ=[[Аҟәа абаа |Аҟәа-Қале]], [[Аԥсуа аҳра (XV-XIX) |Аԥсуа аҳра]]|аира аҭыԥ=[[Лыхны]], [[Бзыԥны]], [[Аԥсуа аҳра (XV-XIX) |Аԥсуа аҳра]]
}}
'''Қьалышь Аҳмаҭ-беи Чачба''' — ажәаатәи аҳ (1780-1808).

== Ихәыҷра ==
Диит Қьалышь-беи 1747 шықәсазы, [[Аҟәа]] ма [[Сҭампыл]], [[Чачба, Манча I|аҳ Манчеи]] уи иԥшәмаԥҳәыси Есмеи-ҳаными рҭаацәараҿы. 1758 шықәсазы [[Чачба, Манча I|аҳ Манча]] иҭаацәареи, иашьцәеи [[Ҭырқәтәыла|Ҭырқәтәылаҟа]] иахыган, уа аԥсылманра рыдыркылеит. Ихәыҷра шықәсқәа раан асулҭан ихан аҟны дызҳауан, уа араԥ бызшәеи, ҭырқә бызшәеи иҵеит. 

== Аԥсныҟа ахынҳәра ==
1778 ш. Қьалышь-беи Аԥсныҟа дхынҳәоит. [[Жәандрыԥшь|Жәындрыԥшь]] ақыҭан Ӡаԥшьааи иареи аиқәшаҳаҭ-ра рнапаҵаркуеит. Уи ашьҭахь, иабшьа аҳ изыҳәарала, ԥҳәысс дааигоит [[Ӡаԥшь-иԥҳа, Дыда-ҳаным|аҳкәажә Дыда-ҳаным (Мариам) Ӡаԥшь-иԥҳа]]<ref name=":0">{{Ашәҟәы|Ашықәс=2014|Ажәла=Гәымба|Ахьӡ=Михаил|Астатиа ахьӡ=Қьалышьбеи|Азхьарԥш=http://apsnyteka.org/2289-gumba_m_keledhbey_2014.html|Аҭыԥ=Аҟәа}}</ref>. Иабшьа [[Чачба, Зураб (Сореб-беи)|Зураб]] иаҳараан  [[Гәыма (атәылаҿацә)|атәылаҿацә Аҟәа]]<ref>Абри атәылаҿацә Аҟәа, даҽакала иуҳәозар [[Гәыма (атәылаҿацә)|Гәыма]] ауп.</ref> дахагылан.                       1780 шықәсазы иабшьа аҳ Зураб дықәигоит. Уи нахыс иара аҳраура далагоит<ref name=":0" />.  

== Аҳра аура   ==

=== Алагамҭа ===
Иара имчра аан [[Аԥсны аҳратәра|Аԥсны]] еилаҳаны иҟан. Дал, Ҵабал, [[Мырзаҟан]], [[Саӡны]], [[Аԥсуа аҳра (XV-XIX)|Аԥсны]] иадҵеит. Қьалышь еиликаауан [[Аԥсуа аҳра (XV-XIX)|Аԥсны]] еидимкылыр, ишыӡо<ref name=":0" />. Далагоит [[Абжьутәи Агьежьыра|Абжьыуа]] ала<ref name=":1">{{Ашәҟәы|Ашықәс=2010|Ажәла=Кәакәасқьыр|Ахьӡ=Ирина|Астатиа ахьӡ=Аԥсны аҭоурых (жәытәнатә аахыс иахьа уажәраанӡа)|Азхьарԥш=http://apsnyteka.org/1980-kuakuaskir_i_istoriya_abkhazii_5_9_klassy_2010.html|Аҭыԥ=Аҟәа}}</ref>. [[Абжьыуатәи Агьежьыра|Абжьыуа]] дахагылан аҭауад Беқьыр-беи (Қьалышь-беи иуа). Беқьыр-беи Қьалышь-беи дидҵарц игәы иҭан. Қьалышь ари аниаҳа, ирр еидкыланы [[Абжьыуатәи Агьежьыра|Абжьыуа]] ддәықәлоит. Ирр иаанкылоит [[Аҭара]] ақыҭан, Кәыдрытәи Абаа азааигәара<ref name=":0" />. Уи аамҭазы Беқьыр-беи уа даан<ref>Уа даан избан акәзар Кәыдрытәи абаа иара иаҳҭынрақәа ируакәын.</ref>. Имчымхара иибоит, уи азы иқәшаҳаҭра иааирԥшуеит<ref name=":1" />. Аха Қьалышь-беи еиликаауан Беқьыр, ианакәызаалакгьы, иԥҳәыс, аҳкәажә Ачԥҳа, лаамсҭаашәара дшақәгәыӷуаз. Иӡбоит иԥҳәыс зынӡа димхны дигарц<ref name=":0" />. Беқьыр уи ашьҭахь инырра ицәыӡуеит. Аполитика аган ала, уажәшьҭа иаанхоит [[Саӡны|Саӡныи]], Ҵабали Далеи. Ҵабал [[Аԥсуа аҳра (XV-XIX)|Аԥсны]] иадларц азыҳәан Қьалышь ԥҳәысс дааигоит ҵабалтәи анырра ду змоу аҭауад Кац Амаршьан иԥҳа-[[Амаршьан, Рабиа-ҳаным|Рабиа-ҳаным]]<ref name=":2">{{Ашәҟәы|Ашықәс=2007|Ажәла=Ҷкәан|Ахьӡ=Иури|Астатиа ахьӡ=Аԥсуа аҳцәа Чачаа рышьҭра|Азхьарԥш=http://apsnyteka.org/file/Chikovani_Rod_abkhazskih_kniazey_Shervashidze.pdf|Аҭыԥ=Қарҭ|Аҭыжьырҭа=Универсал}}</ref>. Анаҩс аҳԥҳацәеи Селмагьына-ҳаными Гамедина-ҳаными ирҳәоит ҵабалтәи аҭауадацәа, Селмагьына ԥҳәысс дигоит Алы-беи Амаршьан, Гамедина ԥҳәысс дигоит Алы-беи иашьа, Мысоусҭ Амаршьан<ref name=":2" />. 1794 ш. Қьалышь [[Мырзаҟан]] дақәлоит. [[Бедиатәи аберҭыԥ|Агәыбедиа]] иигоит (усҟантәи аамҭақәа раан [[Мырзаҟан]] ахадацәа аҳҭынрас ирыман ақ. [[Агәы-Бедиа|Агәыбедиа]])<ref name=":0" />.

=== Аԥсынтәылеи Урыстәылеи ===
1802 ш. [[Гыртәыла аҳра|Агыртәыла]] аҟны иалагоит аҩныҵҟатәи аибашьра. Аҳцәа Манчеи [[Адиан, Гьыргәал Кац-иԥа|Гьыргәалеи]] аҳра ауразы еибашьуан. [[Адиан, Гьыргәал Кац-иԥа|Гьыргәал]] Қьалышь-бет диҳәоит ацхыраара иҭарц азы. Қьалышь-беи ари асаламшәҟәы аниоуа, 20.000 нызқьуаа арр еизганы [[Гыртәыла аҳра|Агыртәылахь]] ддәықәлоит. [[Жәыргьыҭ]] амацәаз иҭаикуеит, ашьҭахь Манча дхырцоит. Ари ацхыраара ду азы, [[Адиан, Гьыргәал Кац-иԥа|Гьыргәал]] Қьалышь-беи ашас дииҭоит иԥа [[Адиан, Леуан V|Леуан (V)]], насгьы абаа Акреи<ref name=":0" />. Ари аамышьҭахь еидгылаҩцәахеит. 1803 ш. Агыртәыла [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәыла]] иадлоит. Уажәшьҭа [[Аԥсны аҳратәра|Аԥсныи]] [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәылеи]] ҿыла еиԥылеит. 1804 шықәсазы [[Адиан, Гьыргәал Кац-иԥа|Гьыргәал]] иԥсҭазаара далҵоит (аиаша уҳәозар, иԥҳәыс [[Адианԥҳа, Нино Гьаргь-иԥҳа|Нино]] ахәшә иҭаны дылшьит). Агыруа агәыргьан згоз [[Адиан, Леуан V|Леуан]] Аԥсны дыҟан. Урыстәылатәи ахадара Қьалышь-беи иҳәон [[Адиан, Леуан V|Леуан]] дирҭарц, Қьалышь-беи мап ацәиимкит, аха ицымхәрас иҭахын аурысцәа ирҭарц 1820 нызқь мааҭ<ref name=":0" />. Аурысцәа ари рҭахымхеит. Аԥсны иақәлеит, абаа Акра амацәаз иҭаркит, насгьы мырзаҟантәи ақыҭақәа Егры ааигәара иҟаз ирыблит<ref name=":0" />. Уи аамышьҭахь Қьалышь-беи, аурысцәа Леуан дриҭоит. 1804 шықәсазы Қьалышь-беи зықәранаӡахьоу иԥацәа еиуеиԥшым адгьылқәа рҟны анапхгаҩцәас иҟаиҵеит. Иԥа [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|Аслан-беи]] ииҭеит амазара Мархьаул<ref>1801 шықәсазы иашьеиҵбы Балхәыхә данԥсы ашьҭахь ари амазара Қьалышь-беи иахь иасит, анаҩс 1804 шықәсазы ари амазара иԥеиҳабы Аслан-беи ииҭоит.</ref>; [[Чачба, Сафар Алибеи|Сафар-беи]] [[Бзыԥны|Бзыԥ]]<nowiki/>ны анапхгаҩыс дҟалеит<ref>{{Ашәҟәы|Ашықәс=2017|Ажәла=Гәымба|Ахьӡ=Михаил|Астатиа ахьӡ=Сефербеи|Азхьарԥш=http://apsnyteka.org/3623-Gumba_M_Seferbey_2017.html|Аҭыԥ=Аҟәа|Аҭыжьырҭа=}}</ref>. Қьалышь-беи [[Амаршьан, Рабиа-ҳаным|Рабиеи-ҳаным]] рыҷкәын [[Чачба, Меҳмед-беи|Меҳмед-беи]] [[Мырзаҟан]] аҟны анапхгаҩыс дҟаҵан, избан акәзар, аҭауад [[Чачба, Леуан (Мырзаҟантәи)|Леуан]] иқәрахь днеихьеит (~70 шықәса)<ref name=":3">{{Ашәҟәы|Ашықәс=2012|Ажәла=Гәымба|Ахьӡ=Михаил|Астатиа ахьӡ=Ҳасанбеи|Азхьарԥш=http://apsnyteka.org/2300-gumba_m_gasanbey_2012.html|Аҭыԥ=Аҟәа|Аҭыжьырҭа=}}</ref>. Аха [[Чачба, Леуан (Мырзаҟантәи)|Леуан]] дгьылда даанымхеит, Ԥахәлан ақыҭа иҭан. Иԥа [[Чачба, Ҳасан-беи|Ҳасан-беи]] ([[Амаршьан, Рабиа-ҳаным|Рабиа-ҳаным]] лҟынтә) [[Гәыма (атәылаҿацә)|Гәымтәи Агьежьыраҟны]] ахадас дҟарҵеит, иашьцәа еиҵбацәа<ref>Росҭом-беи, [[Чачба, Баҭал-беи|Баҭал-беи]], Ҭаир-беи.</ref> дырхылаԥшлароуп ҳәа аԥҟарақәа рыла<ref name=":3" />. 1805 ашықәс азы ачымазара иахҟьаны, аҳиԥа [[Чачба, Меҳмед-беи|Меҳмед-беи]] иԥсҭазаара далҵит, ҩыџьа аԥацәа ааныжьны<ref name=":2" />. Анапхгаҩыс закәанда дҟалоит Манча Салуман-иԥа Чачба<ref name=":2" />. Уи ашықәсаан, ԥхынгәы 9 рзы 1805 шықсазы [[Мырзаҟан]] [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәыла]] иадлоит. Мырзаҟантәи аамсҭара Урыстәылатәи аимператор аҭоуба ирҭоит. 1806 шықәсазы ԥхынгәы 25 аҽны, Қьалышь-беи ҭырқәтәи асулҭан дицәҟьаҵуеит. Ари азы асулҭан Селым III имшынтә ирр Аԥсны иӡхыҵуеит. Қьалышь-беи ари идырны, 25.000 нызқьҩык аруаа еидкыланы асулҭан ирр дазыԥшын. Асулҭан ирр ари зегьы ианырба ихынҳәит. Ари аамышьҭахь Аԥсны ахьыԥшымра аиуеит. Аԥсны ихьыԥшымны иаанхоит аԥсҳа Қьалышь-беи иԥсра аанӡа<ref name=":0" />.
[[Афаил:́ Кьалышь-беи иқьашана.jpg|мини|314x314пкс|''Қьалышь-беи иқьашана. 1912 ш.'']]

== Аԥсра ==
 Ауахаз лаҵарамза 2, 1808 шықәсазы [[Аҟәа абаа|Аҟәатәи Абаа]] аҩныҵҟа дыршьоит Қалышь-беи<ref name=":2" />. Иара иаамышьҭахь иҷкәын [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|Аслан-беи]] аҳ дҟалоит. Қьалышь-беи дызшьыз аӡәгьы издырӡом. Аха иҟоуп имаҷкәам аверсиақәа. Актәи версиа ала [[Адианԥҳа, Нино Гьаргь-иԥҳа|аҳкәажә Нино Адиан-Багратиони]] лыуаа дыршьит, даҽа версиак ала (аурысцәа рверсиа) [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|Аслан-беи]] иоуп ҳәа.<ref>Аха Станислав Лакоба иусумҭаҿы ''"Асланбеи"'' хара шидым шьақәирӷәӷәеит.   </ref>  Қьалышь-беи дамадоуп [[Аҟәа абаа|Аҟәатәи абаа]] аҩныҵҟа<ref name=":0" />. 

== Аҭаацәа ==
Қьалышь-беи дыԥсылманын, аҳәса рацәа раагара азин иман. Иԥсы ҭанаҵы, аҳ ԥшьынтә ԥҳәысс аагара дцон. Раԥхьатәи иԥҳәыс, [[Ӡаԥшь-иԥҳа, Дыда-ҳаным|аҳкәажә Дыда-ҳаным Ӡаԥшь-иԥҳа]]<ref name=":2" /> лакәын, уи дихылҵит аҭауад [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|Аслан-беи]]. Қьалышь-беи лареи ашьҭахь еилыҵуеит. Аҩбатәи иԥҳәыс, 1780 шықәсазы, нхаҩы [[Леиԥҳа, Есма-ҳаҭын|Есма-ҳаҭун]] лакәын. Аха дыҟан даҽа ԥҳәыск, Ачԥҳа зыжәлаз<ref name=":0" /><ref>Абри аҳкәажә Ачԥҳа раԥхьа ԥҳәысс диман Беқьыр-беи Чачба, Абжьыуатәи Агьежьыра анапхгаҩы. Анаҩс Беқьыр-беи димҵарсны Ачԥҳа ԥҳәысс дааигоит Қьалышь-беи. </ref>. Иара убри ашықәсан длоуит аҭауад [[Чачба, Сафар Алибеи|Сафар-беи]]. Лыҷкәын диижьҭеи хышықәса ааҵуаны дыԥсит. 1783 шықәсазы Қьалышь ԥҳәысс дигеит Ҵабалтәи аҭауад Кац Амаршьан иԥҳа, аҳкәажә [[Амаршьан, Рабиа-ҳаным|Рабиа-ҳаным]]. Анаҩс ԥҳәысс дааигоит [[Инал-иԥҳа, Афиза-ҳаным|аҳкәажә Афиза-ҳаным Инал-иԥҳа]]<ref name=":2" />. Иара убасгьы иман ауадалықь, хыԥхьаӡара рацәала аҳәсақәа зҭаз<ref name=":0" />. Иара убасгьы Қьалышь-беи ацәыбза диман, уи лҟынтә диит аԥа Ҳалыл-беи<ref name=":2" />.   
{| class="wikitable"
|+
!Ахьӡ
!Аира
!Ачара
!Аԥсра
!Ахәыҷқәа
!Дамадоуп
|-
|[[Ӡаԥшьиԥҳа, Дыда-ҳаным|Дыда-ҳаным Ӡаԥшь-иԥҳа]] 
|?
|[[1778]]
|[[1808|1808 ш-ӡа]]
|[[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|<small>аҳиԥа Аслан-беи</small>]]
|?
|-
|Аҳкәажә Ачԥҳа
|?
|[[1780]]
|?
|<small>ахшара лымаӡамызт</small>
|?
|-
|[[Леиԥҳа, Есма-ҳаҭун|Есма-ҳаҭун Леиԥҳа]]
|?
|[[1780]]
|[[1783]]
|[[Чачба, Сафар Алибеи|<small>аҳиԥа Сафар-беи (Гьаргь)</small>]]
|?
|-
|[[Амаршьан, Рабиа-ҳаным|Рабиа-ҳаным Амаршьанԥҳа]]
|?
|[[1783]]
|[[1820]]
|[[Чачба, Меҳмед-беи|<small>аҳиԥа Меҳмед-беи</small>]]

[[Чачба, Ҳасан-беи|<small>аҳиԥа Ҳасан-беи</small>]] 

[[Чачба, Баҭал-беи|<small>аҳиԥа Баҭал-беи</small>]]

<small>аҳиԥа Ҭаир-беи</small>

[[Чачба, Росҭом-беи|<small>аҳиԥа Росҭом-беи</small>]]

<small>аҳԥҳа Селма-ҳаным</small>
|[[Кәтол]]
|-
|[[Инал-иԥҳа, Афиза-ҳаным|Афиза-ҳаным Инал-иԥҳа]]
|?
|?
|[[1836|1836 ш-ӡа]]
|<small>аҳиԥа Шәлиман-беи</small>

<small>аҳиԥа Зеқьыр-беи</small>

<small>аҳԥҳа Нафҭаина-ҳаным</small>

<small>аҳԥҳа Селмагьына-ҳаным</small>  

<small>аҳԥҳа Гамедина-ҳаным</small> 

<small>аҳԥҳа Раби-ҳаным</small>

[[Чачба, Росҭа-ҳаным|<small>аҳԥҳа Росҭа-ҳаным</small>]] 

<small>аҳԥҳа Назифа-ҳаным</small>
|Ҭрабзан
|}

=== Аԥацәа ===

* [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|аҳиԥа Аслан-беи]] (1778-1830) - аҳиԥа, [[Аԥсуа аҳра (XV-XIX)|Аԥсуа аҳра аҳ]] (1808-1810)
* [[Чачба, Сафар Алибеи|аҳиԥа Сафар-беи (Гьаргь)]] (1780-1821) - аҳиԥа, [[Аԥсуа аҳра (XV-XIX)|Аԥсуа аҳра аҳ]] (1810-1821)
* [[Чачба, Меҳмед-беи|аҳиԥа Меҳмед-беи]] (1785-1805) - аҳиԥа, [[Мырзаҟан|Мырзаҟан ахада]] (1804-1805) 
* [[Чачба, Ҳасан-беи|аҳиԥа Ҳасан-беи]] (1786-1838) - аҳиԥа, [[Гәыма (атәылаҿацә)|Гәымтәи агьежьыра анапхгаҩы]] (1804-1805)
* [[Чачба, Баҭал-беи|аҳиԥа Баҭал-беи]] (1787-1842) - аҳиԥа.
* аҳиԥа Ҭаир-беи (1800-1832) - аҳиԥа
* [[Чачба, Росҭом-беи|аҳиԥа Росҭом-беи]] (1804-1824) - аҳиԥа.
* аҳиԥа Шәлиман-беи (1807-1808) - аҳиԥа, ихәыҷраан дыԥсит.
* аҳиԥа Зеқьыр-беи - аҳиԥа.
* Ҳалыл-беи-(?-1833) - ацәыбзахша, ақәылаҩ.

=== Аԥҳацәа ===

* аҳԥҳа Нафҭаина-ҳаным (?-1836-нӡа) - аҳԥҳа, Баҭымтәи абеи иԥҳәыс.
* аҳԥҳа Селма-ҳаным - аҳԥҳа, лхәыҷраан дыԥсит.
* аҳԥҳа Селмагьына-ҳаным - аҳԥҳа, аҭауад Алы-беи Амаршьан иԥҳәыс.
* аҳԥҳа Гамедина-ҳаным - аҳԥҳа, аҭауад Мсоусҭ Амаршьан иԥҳәыс.
* аҳԥҳа Раби-ҳаным-(?-1836-нӡа) - аҳԥҳа, Ҭрабзынтәи асерасқьыр иԥҳәыс.
* [[Чачба, Росҭа-ҳаным|аҳԥҳа Росҭа-ҳаным]]-(?- 02.05.1808) - аҳԥҳа, аӡы дагеит.
* аҳԥҳа Назифа-ҳаным - аҳԥҳа, Ҳоџьа-оӷлы Гаџьы-беи иԥҳәыс.

==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}

{{Авторитет змоу адыррақәа}}

[[Акатегориа:1747 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:1808 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Лаҵарамза 2 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Аԥсуа аҳра ахцәа]]
[[Акатегориа:Чачаа]]
Қьалышь Аҳмаҭ-беи Чачба — ажәаатәи аҳ (1780-1808).

 Ихәыҷра 
Диит Қьалышь-беи 1747 шықәсазы, Аҟәа ма Сҭампыл, аҳ Манчеи уи иԥшәмаԥҳәыси Есмеи-ҳаными рҭаацәараҿы. 1758 шықәсазы аҳ Манча иҭаацәареи, иашьцәеи Ҭырқәтәылаҟа иахыган, уа аԥсылманра рыдыркылеит. Ихәыҷра шықәсқәа раан асулҭан ихан аҟны дызҳауан, уа араԥ бызшәеи, ҭырқә бызшәеи иҵеит. 

 Аԥсныҟа ахынҳәра 
1778 ш. Қьалышь-беи Аԥсныҟа дхынҳәоит. Жәындрыԥшь ақыҭан Ӡаԥшьааи иареи аиқәшаҳаҭ-ра рнапаҵаркуеит. Уи ашьҭахь, иабшьа аҳ изыҳәарала, ԥҳәысс дааигоит аҳкәажә Дыда-ҳаным (Мариам) Ӡаԥшь-иԥҳа. Иабшьа Зураб иаҳараан  атәылаҿацә АҟәаАбри атәылаҿацә Аҟәа, даҽакала иуҳәозар Гәыма ауп. дахагылан.                       1780 шықәсазы иабшьа аҳ Зураб дықәигоит. Уи нахыс иара аҳраура далагоит.  

 Аҳра аура   

 Алагамҭа 
Иара имчра аан Аԥсны еилаҳаны иҟан. Дал, Ҵабал, Мырзаҟан, Саӡны, Аԥсны иадҵеит. Қьалышь еиликаауан Аԥсны еидимкылыр, ишыӡо. Далагоит Абжьыуа ала. Абжьыуа дахагылан аҭауад Беқьыр-беи (Қьалышь-беи иуа). Беқьыр-беи Қьалышь-беи дидҵарц игәы иҭан. Қьалышь ари аниаҳа, ирр еидкыланы Абжьыуа ддәықәлоит. Ирр иаанкылоит Аҭара ақыҭан, Кәыдрытәи Абаа азааигәара. Уи аамҭазы Беқьыр-беи уа даанУа даан избан акәзар Кәыдрытәи абаа иара иаҳҭынрақәа ируакәын.. Имчымхара иибоит, уи азы иқәшаҳаҭра иааирԥшуеит. Аха Қьалышь-беи еиликаауан Беқьыр, ианакәызаалакгьы, иԥҳәыс, аҳкәажә Ачԥҳа, лаамсҭаашәара дшақәгәыӷуаз. Иӡбоит иԥҳәыс зынӡа димхны дигарц. Беқьыр уи ашьҭахь инырра ицәыӡуеит. Аполитика аган ала, уажәшьҭа иаанхоит Саӡныи, Ҵабали Далеи. Ҵабал Аԥсны иадларц азыҳәан Қьалышь ԥҳәысс дааигоит ҵабалтәи анырра ду змоу аҭауад Кац Амаршьан иԥҳа-Рабиа-ҳаным. Анаҩс аҳԥҳацәеи Селмагьына-ҳаными Гамедина-ҳаными ирҳәоит ҵабалтәи аҭауадацәа, Селмагьына ԥҳәысс дигоит Алы-беи Амаршьан, Гамедина ԥҳәысс дигоит Алы-беи иашьа, Мысоусҭ Амаршьан. 1794 ш. Қьалышь Мырзаҟан дақәлоит. Агәыбедиа иигоит (усҟантәи аамҭақәа раан Мырзаҟан ахадацәа аҳҭынрас ирыман ақ. Агәыбедиа).

 Аԥсынтәылеи Урыстәылеи 
1802 ш. Агыртәыла аҟны иалагоит аҩныҵҟатәи аибашьра. Аҳцәа Манчеи Гьыргәалеи аҳра ауразы еибашьуан. Гьыргәал Қьалышь-бет диҳәоит ацхыраара иҭарц азы. Қьалышь-беи ари асаламшәҟәы аниоуа, 20.000 нызқьуаа арр еизганы Агыртәылахь ддәықәлоит. Жәыргьыҭ амацәаз иҭаикуеит, ашьҭахь Манча дхырцоит. Ари ацхыраара ду азы, Гьыргәал Қьалышь-беи ашас дииҭоит иԥа Леуан (V), насгьы абаа Акреи. Ари аамышьҭахь еидгылаҩцәахеит. 1803 ш. Агыртәыла Урыстәыла иадлоит. Уажәшьҭа Аԥсныи Урыстәылеи ҿыла еиԥылеит. 1804 шықәсазы Гьыргәал иԥсҭазаара далҵоит (аиаша уҳәозар, иԥҳәыс Нино ахәшә иҭаны дылшьит). Агыруа агәыргьан згоз Леуан Аԥсны дыҟан. Урыстәылатәи ахадара Қьалышь-беи иҳәон Леуан дирҭарц, Қьалышь-беи мап ацәиимкит, аха ицымхәрас иҭахын аурысцәа ирҭарц 1820 нызқь мааҭ. Аурысцәа ари рҭахымхеит. Аԥсны иақәлеит, абаа Акра амацәаз иҭаркит, насгьы мырзаҟантәи ақыҭақәа Егры ааигәара иҟаз ирыблит. Уи аамышьҭахь Қьалышь-беи, аурысцәа Леуан дриҭоит. 1804 шықәсазы Қьалышь-беи зықәранаӡахьоу иԥацәа еиуеиԥшым адгьылқәа рҟны анапхгаҩцәас иҟаиҵеит. Иԥа Аслан-беи ииҭеит амазара Мархьаул1801 шықәсазы иашьеиҵбы Балхәыхә данԥсы ашьҭахь ари амазара Қьалышь-беи иахь иасит, анаҩс 1804 шықәсазы ари амазара иԥеиҳабы Аслан-беи ииҭоит.; Сафар-беи Бзыԥны анапхгаҩыс дҟалеит. Қьалышь-беи Рабиеи-ҳаным рыҷкәын Меҳмед-беи Мырзаҟан аҟны анапхгаҩыс дҟаҵан, избан акәзар, аҭауад Леуан иқәрахь днеихьеит (~70 шықәса). Аха Леуан дгьылда даанымхеит, Ԥахәлан ақыҭа иҭан. Иԥа Ҳасан-беи (Рабиа-ҳаным лҟынтә) Гәымтәи Агьежьыраҟны ахадас дҟарҵеит, иашьцәа еиҵбацәаРосҭом-беи, Баҭал-беи, Ҭаир-беи. дырхылаԥшлароуп ҳәа аԥҟарақәа рыла. 1805 ашықәс азы ачымазара иахҟьаны, аҳиԥа Меҳмед-беи иԥсҭазаара далҵит, ҩыџьа аԥацәа ааныжьны. Анапхгаҩыс закәанда дҟалоит Манча Салуман-иԥа Чачба. Уи ашықәсаан, ԥхынгәы 9 рзы 1805 шықсазы Мырзаҟан Урыстәыла иадлоит. Мырзаҟантәи аамсҭара Урыстәылатәи аимператор аҭоуба ирҭоит. 1806 шықәсазы ԥхынгәы 25 аҽны, Қьалышь-беи ҭырқәтәи асулҭан дицәҟьаҵуеит. Ари азы асулҭан Селым III имшынтә ирр Аԥсны иӡхыҵуеит. Қьалышь-беи ари идырны, 25.000 нызқьҩык аруаа еидкыланы асулҭан ирр дазыԥшын. Асулҭан ирр ари зегьы ианырба ихынҳәит. Ари аамышьҭахь Аԥсны ахьыԥшымра аиуеит. Аԥсны ихьыԥшымны иаанхоит аԥсҳа Қьалышь-беи иԥсра аанӡа.
мини|314x314пкс|Қьалышь-беи иқьашана. 1912 ш.

 Аԥсра 
 Ауахаз лаҵарамза 2, 1808 шықәсазы Аҟәатәи Абаа аҩныҵҟа дыршьоит Қалышь-беи. Иара иаамышьҭахь иҷкәын Аслан-беи аҳ дҟалоит. Қьалышь-беи дызшьыз аӡәгьы издырӡом. Аха иҟоуп имаҷкәам аверсиақәа. Актәи версиа ала аҳкәажә Нино Адиан-Багратиони лыуаа дыршьит, даҽа версиак ала (аурысцәа рверсиа) Аслан-беи иоуп ҳәа.Аха Станислав Лакоба иусумҭаҿы "Асланбеи" хара шидым шьақәирӷәӷәеит.     Қьалышь-беи дамадоуп Аҟәатәи абаа аҩныҵҟа. 

 Аҭаацәа 
Қьалышь-беи дыԥсылманын, аҳәса рацәа раагара азин иман. Иԥсы ҭанаҵы, аҳ ԥшьынтә ԥҳәысс аагара дцон. Раԥхьатәи иԥҳәыс, аҳкәажә Дыда-ҳаным Ӡаԥшь-иԥҳа лакәын, уи дихылҵит аҭауад Аслан-беи. Қьалышь-беи лареи ашьҭахь еилыҵуеит. Аҩбатәи иԥҳәыс, 1780 шықәсазы, нхаҩы Есма-ҳаҭун лакәын. Аха дыҟан даҽа ԥҳәыск, Ачԥҳа зыжәлазАбри аҳкәажә Ачԥҳа раԥхьа ԥҳәысс диман Беқьыр-беи Чачба, Абжьыуатәи Агьежьыра анапхгаҩы. Анаҩс Беқьыр-беи димҵарсны Ачԥҳа ԥҳәысс дааигоит Қьалышь-беи. . Иара убри ашықәсан длоуит аҭауад Сафар-беи. Лыҷкәын диижьҭеи хышықәса ааҵуаны дыԥсит. 1783 шықәсазы Қьалышь ԥҳәысс дигеит Ҵабалтәи аҭауад Кац Амаршьан иԥҳа, аҳкәажә Рабиа-ҳаным. Анаҩс ԥҳәысс дааигоит аҳкәажә Афиза-ҳаным Инал-иԥҳа. Иара убасгьы иман ауадалықь, хыԥхьаӡара рацәала аҳәсақәа зҭаз. Иара убасгьы Қьалышь-беи ацәыбза диман, уи лҟынтә диит аԥа Ҳалыл-беи.   
+АхьӡАираАчараАԥсраАхәыҷқәаДамадоупДыда-ҳаным Ӡаԥшь-иԥҳа ?17781808 ш-ӡааҳиԥа Аслан-беи?Аҳкәажә Ачԥҳа?1780?ахшара лымаӡамызт?Есма-ҳаҭун Леиԥҳа?17801783аҳиԥа Сафар-беи (Гьаргь)?Рабиа-ҳаным Амаршьанԥҳа?17831820аҳиԥа Меҳмед-беи

аҳиԥа Ҳасан-беи 

аҳиԥа Баҭал-беи

аҳиԥа Ҭаир-беи

аҳиԥа Росҭом-беи

аҳԥҳа Селма-ҳанымКәтолАфиза-ҳаным Инал-иԥҳа??1836 ш-ӡааҳиԥа Шәлиман-беи

аҳиԥа Зеқьыр-беи

аҳԥҳа Нафҭаина-ҳаным

аҳԥҳа Селмагьына-ҳаным  

аҳԥҳа Гамедина-ҳаным 

аҳԥҳа Раби-ҳаным

аҳԥҳа Росҭа-ҳаным 

аҳԥҳа Назифа-ҳанымҬрабзан

 Аԥацәа 

 аҳиԥа Аслан-беи (1778-1830) - аҳиԥа, Аԥсуа аҳра аҳ (1808-1810)
 аҳиԥа Сафар-беи (Гьаргь) (1780-1821) - аҳиԥа, Аԥсуа аҳра аҳ (1810-1821)
 аҳиԥа Меҳмед-беи (1785-1805) - аҳиԥа, Мырзаҟан ахада (1804-1805) 
 аҳиԥа Ҳасан-беи (1786-1838) - аҳиԥа, Гәымтәи агьежьыра анапхгаҩы (1804-1805)
 аҳиԥа Баҭал-беи (1787-1842) - аҳиԥа.
 аҳиԥа Ҭаир-беи (1800-1832) - аҳиԥа
 аҳиԥа Росҭом-беи (1804-1824) - аҳиԥа.
 аҳиԥа Шәлиман-беи (1807-1808) - аҳиԥа, ихәыҷраан дыԥсит.
 аҳиԥа Зеқьыр-беи - аҳиԥа.
 Ҳалыл-беи-(?-1833) - ацәыбзахша, ақәылаҩ.

 Аԥҳацәа 

 аҳԥҳа Нафҭаина-ҳаным (?-1836-нӡа) - аҳԥҳа, Баҭымтәи абеи иԥҳәыс.
 аҳԥҳа Селма-ҳаным - аҳԥҳа, лхәыҷраан дыԥсит.
 аҳԥҳа Селмагьына-ҳаным - аҳԥҳа, аҭауад Алы-беи Амаршьан иԥҳәыс.
 аҳԥҳа Гамедина-ҳаным - аҳԥҳа, аҭауад Мсоусҭ Амаршьан иԥҳәыс.
 аҳԥҳа Раби-ҳаным-(?-1836-нӡа) - аҳԥҳа, Ҭрабзынтәи асерасқьыр иԥҳәыс.
 аҳԥҳа Росҭа-ҳаным-(?- 02.05.1808) - аҳԥҳа, аӡы дагеит.
 аҳԥҳа Назифа-ҳаным - аҳԥҳа, Ҳоџьа-оӷлы Гаџьы-беи иԥҳәыс.

Азгәаҭақәа

Акатегориа:1747 шықәсазы ииз
Акатегориа:1808 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Лаҵарамза 2 рзы иԥсыз
Акатегориа:Аԥсуа аҳра ахцәа
Акатегориа:Чачаа