title: Xulosa va takliflar - Iqtisodiyotni raqamlashtirish sharoitida buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil va auditni...
text: Xulosa va takliflar.
  Tahlil natijalarimizdan xulosa qiladigan bo’lsak, muammoli kreditlar tahlili
  tijorat banklari faoliyatining ajralmas qismi bo’lib, ularga kredit portfeli bo’yicha
  asoslangan qarorlar qabul qilish, risklarni minimallashtirish va moliyaviy
  barqarorlikni ta’minlashga yordam beradi. Muammoli kreditlarni boshqarish va
  banklarning yo’qotishlarini kamaytirishda ilg’or texnologiyalardan foydalanish,
  tashqi subyektlar bilan hamkorlik ham muhim ahamiyat kasb etadi. Rivojlangan
  mamlakatlar tajribasi shuni ko’rsatadiki, muammoli kreditlarni erta aniqlash,
  zamonaviy tahliliy vositalar va texnologiyalardan foydalanish, shuningdek, nazorat
  qiluvchi organlar va tashqi tuzilmalar bilan faol hamkorlik qilish muammoli
  kreditlarni samarali boshqarishga xizmat qiladi.
  558
  Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
  1.
  O’zbekiston Respublikasi Oliy majlisi Senatining “O’zbekiston
  Respublikasi Markaziy bankining 2021-yildagi faoliyati to’g’risidagi hisoboti
  haqida”gi SQ-530-IV-son Qarori. 2022-yil 29-aprel.
  2.
  O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “2020 — 2025-YILLARGA
  MO’LJALLANGAN O’ZBEKISTON RESPUBLIKASINING BANK TIZIMINI
  ISLOH QILISH STRATEGIYASI TO’G’RISIDA” gi PF-5992-son Farmoni,
  12.05.2020 yil.
  3.
  www.cbu.uz.
  KORXONALAR ICHKI NAZORAT TIZIMIDA OPERATSION AUDITNING
  ZARURLIGI VA ILMIY ASOSLARI
  Odilova Zulfiya Odilovna– QarMII,
  Audit mutaxassisligi 1-bosqich magistranti
  Mamlakat iqtisodiyotini yanada rivojlantirish va zamonaviy iqtisodiyot
  asoslarini yaratishda korxonalarning ishlab chiqarish salohiyatidan hamda
  imkoniyatlaridan oqilona foydalanish, iqtisodiy va moliyaviy resurslarning barcha
  turlarini har tomonlama tejash va ishlab chiqarishni samarali boshqarish alohida
  ahamiyatga ega. Bunday muhim vazifalarni bajarishda korxonalarning ichki nazorat
  tizimida operatsion auditni maqsadli va samarali tashkil etish maqsadga muvofiq
  hisoblanadi. Chunki, operatsion audit korxonalarni boshqarish tizimida asosiy bо‘g‘in
  hisoblanadi.
  Xususan, О‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoyevning Oliy Majlisga
  Murojaatnomasida ta’kidlanganidek, “Sо’nggi 4 yilda iqtisodiyotimizning barcha
  jabhalariga bozor mexanizmlarini joriy etish borasida jiddiy qadamlar tashlandi.
  Endigi vazifa – chuqur tarkibiy islohotlar orqali uzoq muddatli barqaror о’sishning
  poydevorini yaratishdan iborat”
  65
  .
  O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoyevning 2023 yil uchun
  Murojaatnomasida ta’kidlanganidek, “
  Keng ko‘lamli va samarali islohotlarimiz
  65
  https://uzlidep.uz/uz/news-of-uzbekistan/7998
  .
  559
  natijasida yalpi ichki mahsulot hajmi ilk bor 80 milliard dollardan oshdi.
  Iqtisodiyotimizga shu yilning o‘zida 8 milliard dollar to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy
  investitsiyalar kirib keldi, eksportimiz esa, 19 milliard dollarga yetdi.”
  66
  Shu sababli ham bugungi kunda makroiqtisodiyotning asosiy bо’g’ini bо’lgan
  korxona va tashkilotlarni samarali boshqarishda ichki nazorat tizimida operatsion
  auditdan foydalanish davr talabi sanaladi.
  Chunki, operatsion audit ichki nazorat tizimida korxona iqtisodiy va moliyaviy
  salohiyatini baholash, unga ta’sir etuvchi omillarni aniqlash va ta’sirini hisoblash,
  foydalanilmayotgan imkoniyatlarni axtarib topishda alohida ahamiyatga ega. Shu
  sababli ham mulkchilik shaklidan qat’iy nazar barcha xo‘jalik yurituvchi sub’yektlar,
  xususan
  korxonalar
  moliya-xo‘jalik
  faoliyatida
  ichki
  nazorat
  tizimining
  samaradorligini ta’minlashda operatsion auditni tashkil etish dolzarb masala
  hisoblanadi. Ammo, tadqiqotlar ko‘rsatadiki, ichki nazorat tizimida operatsion auditni
  tashkil etishda uslubiy muammolar mavjudligi sababli amaliyotda undan yetarlicha
  foydalanilmayapti.
  Nazariy manbalar tahlilidan ko‘rinadiki, xalqaro amaliyotda operatsion audit -
  korxona faoliyatini baholash, kamchiliklarni aniqlash va ularni bartaraf etish chora-
  tadbirlarini izlash maqsadida, shu korxona yoki uning bo‘limi taoliyatini biror
  belgilangan mezonga asosan tizimli o‘rganish deb ta’riflanadi. Ushbu ta'rifda
  keltirilgan mezonlarni shartli ravishda ikki guruhga ajratish mumkin. Xususan,
  birinchi guruhga korxona yoki uning bo’limlari, o’z oldiga qo‘yilgan reja
  ko'rsatkichlariga qanchalik erishayotganligini o‘rganish; ikkinchidan, samaradorlik,
  ya’ni mavjud resurslardan qanchalik tejamli foydalanilayotganligini baholovchi
  mezonlarni kirittirish mumkin. Ma’lumki, operatsion auditning maqsadi korxona yoki
  uning bo‘limlari faoliyatida rejalarning, xususan, belgilangan biznes-reja, yillik yoki
  choraklik ishlab chiqarish, sotish rejalariga tegishli ko‘rsatkichlarini tekshirish, ularni
  haqiqatda bajarilishiga oid ko'rsatkichlariga qiyoslash va baholash, mavjud
  foydalanilmayotgan imkoniyatlar yuzasidan tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.
  66
  O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoyevning 2023 yil uchun Murojaatnomasi.
  https://review.uz/uz
  22.12.2022
  .
  560
  Ammo, tadqiqotlarimiz ko‘rsatadiki, ichki nazorat tizimida operatsion auditda tahliliy
  amallarning zamonaviy usullaridan yetarlicha foydalanilmayapti. Buning asosiy
  sababi uslubiy masalalar bo‘yicha muammolarning mavjudligidir. Shungdek,
  tahlilllarimiz ko‘rsatadiki, bugungi kunda korxonalarda buxgaiteriya bo‘limi to‘liq
  kompyuterlashgan bo‘lib, kompyuter tizimining ham samarali yoki samarasiz
  ishlayotganligini tekshirish operatsion auditning vazifasi hisoblanadi. Biroq ichki
  nazotar tizimida ushbu yo‘nalishda operatsion auditning uslubiy asoslari
  yaratilmagan. Ushbu holatlardan ko‘rinadiki, ichki nazorat tizimida operatsion
  auditdan samarali foydalanishda uning uslubiy asoslarini takomillashtirish maqsadga
  muvofiq hisoblanadi.
  Shuningdek, ichki nazorat tizimida operatsion auditning zarurligi va ilmiy
  asoslari bo‘yicha ham bir qator muammolar kuzatiladi. Xususan, ushbu yo‘nalishda
  nazariy manbalarning taqchilligi ham kuzatiladi. Chunki, har qanday tushuncha,
  ayniqsa ilmiy atama o’zining mohiyatini ifodalovchi ta’rifiga ega bo’lishi lozim.
  Auditorlik faoliyati va auditorlik kasbining ta’rifi O’zbekiston Respublikasining
  yangi tahrirdagi «Auditorlik faoliyati to’g’risida»gi qonunida quyidagicha keltirilgan:
  “Auditorlik faoliyati deganda auditorlik tashkilotlarining auditorlik tekshiruvlarini
  o’tkazish va ushbu qonunning 17-moddasida nazarda tutilgan professional xizmatlar
  ko’rsatish borasidagi tadbirkorlik faoliyati tushuniladi.”
  Birinchi ta’rifda auditning tafsiloti keng bayon etilgan bo’lsa, so’ngisida
  auditorlik faoliyati tekshiruv o’tkazish jarayoni bo’lishidan tashqari professional
  xizmat ko’rsatish bilan bog’liq tadbirkorlik faoliyati ekanligi ham ta’kidlangan.
  Ammo, operatsion audit ichki nazorat tizimiga tegishli bo‘lganligi uchun ham
  yuqorida qayd etilgan ta’riflarga to‘g‘ridan-to‘g‘ri mos kelmaydi. Chunki, boshqaruv
  xodimlariga auditorlik faoliyati bilan shug‘llanish qonun bilan ta’qiqlab qo‘yilgan
  bo‘lsada, operatsion audit aynan boshqaruv tizimiga xizmat qiladi va korxonani
  samarali boshqarishda asosiy dastak hisoblanadi. Shunday ekan, ichki nazorat
  tizimida operatsion audit samaradorligini oshirish va malakali kadrlar tayyorlashda
  ushbu yo‘nalishda nafaqat uslubiy asoslar, balki nazariy-ilmiy asoslarni ham yaratish
  maqsadga muvofiq hisoblanadi.
  |