title: Behbudiy ijodiy - Vazirligi urganch davlat
text: Behbudiy ijodiy faoliyatidagi bosh masala Turkistonda maorif taraqqiyotidir. U "—Dunyoda turmoq uchun dunyoviy fan va ilm lozimdir. Zamona ilm fanidan bebahra millat, boshqa millatlarga paymol bo‘lur",- degan shiorga sodiq harakat qildi.
  Mustamlaka Turkistonni ilmsizlik jaholatidan qutqarish uchun eski maktabni isloh qilishni zarurligini isbotlab, usuli jadidiyaga asos soldi.
  Behbudiyning g‘oyalari milliy pedagogika tarixga qo‘shilgan ulkan xissadir. Uning pedagogik fikrlari faqat u yashagan davr uchungina emas, balki hozirgi yoshlar tarbiyasida ham samarali xizmat qiladi.
  Abduqodir Shakuriy 1875 yilda Samarqandning Rajabamin qishlog‘ida bog‘bon oilasida tug‘ildi.
  Shakuriy eski usuldagi maktabni tamomlaganidan keyin Samarqand shahridagi madrasaga o‘qishga kirdi. Shakuriy o‘zbek va tojik tillarida yozgan tarjimai hollarida rus gimnaziyasiga borib, uning ichki tartib qoidalari va o‘qitish usullari bilan tanishligini qayd qiladi. Shundan keyin yosh muallimda o‘z xalqining bolalari uchun ham shu tartibdagi yangi maktab tashkil qilish orzusi paydo bo‘ladi.
  Shakuriy do‘stlari yordamida Qo‘qon shahriga boradi va u yerda o‘n kun davomida yangi maktabdagi o‘qish- o‘qitish usullari bilan tanishadi. Samarqandga qaytib kelgach, bu yangi usullarni o‘zi ochgan maktabda qo‘llay boshlaydi.
  Shakuriy dastlab maktabda o‘quv jihozlarini o‘zgartiradi. U ustalarga parta va doskalar buyuradi. Shu asosda birinchi marta o‘z qishlog‘i Rajabaminda 1901-
  yilning kuzida yangi usuldagi maktab tashkil qiladi. U davrlarda darslik va qo‘llanmalar bo‘lmaganligi sababli SHakuriy harflarni doskaga yozib qo‘yar, o‘quvchilar esa shuni o‘z daftarlariga ko‘chirib yozar edilar. Shuningdek, u qisman tatar tilida yozilgan kitoblardan ham foydalanar edi.
  Shakuriy o‘z xotiralarida tatar pedagogi Abdulxodiy Maqsudiyning "Muallimi avval", 'Muallimi soniy" kabi darsliklaridan o‘z vaqtida foydalanganligini ko‘p martaba eslaydi.
  Chor hukumatining mahalliy amaldorlari bu maktabning ochilishiga rasman qarshi bo‘lib, uning o‘quv dasturini qattiq nazorat qilardilar. Ular maktabda o‘tiladigan diniy darsliklarga hech qanday to‘sqinlik qilmas, ammo dunyoviy fanning o‘qitilishidan tashvishlanar edilar.
  Shogirdlarining aytishicha, Shakuriy qiyinchiliklar bilan qo‘lga kiritgan yagona globusni faqat maxsus vaqtda sinfga olib kirar, boshqa vaqtda esa yashirib qo‘yar ekan.
  Shakuriy maktabida tojik va o‘zbek bolalari birga o‘qitilar edi. Bu yerda tojik tili asosiy til hisoblanar, bolaning savodi chiqqach, o‘zbek va tojik tillarida yozilgan kitoblar o‘qitilar edi. Shu bilan bir qatorda, o‘quvchilarni ozarbayjon va tatar adabiyoti namunalari bilan tanishtirish maqsadida shu tillarda yozilgan ayrim parchalar ham o‘qitilar edi. Shakuriyning tarjimayi holida aytilishicha, bu maktabning to‘liq dasturi bo‘lgan.
  U vaqtlarda maktablarda Qur’oni Karim o‘qitilar va yodlatilar edi. Shuning uchun yangi usul maktablarida ham diniy kitoblar o‘qitilar edi, chunki hech bir ota- ona Qur’on yoki biror diniy kitob o‘qitilmagan maktabga bolalarini bermas edi. Shuning uchun maktablarda "Haftiyak" ham asosiy o‘qish kitoblaridan biri hisoblanar edi.
  Tatar pedagogi Maqsudiy o‘z maktabi uchun darsliklar tuzganda, arab tili qoidalari va alfavitini o‘qitishga alohida e’tibor bergan. Shakuriy ham o‘z maktabida bunga rioya qilgandi. O‘qitishdagi bu usul eski maktablardagi o‘qitish usullariga qaraganda savod chiqarishni ancha yengillashtirar edi.
  Shakuriy o‘z o‘quvchilar uchun bir yilda bir marta imtihon uyushtirar edi. Imtihonda u ota- onalar oldida o‘quvchilar bilimining natijalarini namoyish qildirar edi, ota- onalar esa o‘z bolalarining qisqa muddat ichida xat- savodli, hisob, geografiya va tibbiyotdan ma’lumotga ega bo‘lganini ko‘rib hayratlanardilar.
  Shakuriy maktabining shuhrati keng tarqala boshladi, O‘rta Osiyodagi boshqa ma’rifatparvar kishilarning diqqatini jalb etdi.
  Jumladan, o‘zbek adabiyotining asoschisi, buyuk shoir, dramaturg va pedagog Hamza Hakimzoda Niyoziy Shakuriy ochgan maktab bilan juda qiziqqan. U 1909- yilda Shakuriy ochgan maktabini ko‘rish, uning imtihonlarida qatnashish uchun Samarqandga keladi. Bu maktabdagi o‘qish- o‘qitish tartibi va imtihon natijalari Hamzada yaxshi taassurot qoldiradi. Hamza va Shakuriy bir- birlari bilan do‘stlashib, ko‘p yillar davomida xat yozishib turadilar.
  Shuni qayd qilish kerakki, Shakuriy faqat o‘qituvchilik qilish bilangina cheklanib qolmagan, u o‘z maktabi uchun darsliklar yozib, ularni o‘z mablag‘lari hisobiga nashr qildirgan. Chunki, tojik va o‘zbek bolalarini tatar tilida yozilgan
  darsliklar bilan o‘qitish katta qiyinchiliklar tug‘dirar, bu darsliklar bolalar uchun uncha tushunarli emas edi. Shuning uchun, u o‘quvchilarga ularning ona tilida darsliklar yaratish zarur, deb hisoblardi.
  Shunday bir sharoitda Shakuriy bolalarning o‘z ona tilida o‘qish kitoblari, darsliklar yaratish zaruriyatini yaxshi tushunadi. U bolaning yosh xususiyatiga muvofiq tarzda axloq, odob va turmush qoidalaridan dastlabki ma’lumot berishni ko‘zda tutib, ana shunday darsliklar tuzishga kirishadi. Birinchi navbatda, alifbeni Shakuriyning o‘zi tuzdi. "Rahnamoi savod" ("Savod chiqarish rahbariyati"), deb atalgan bu kitob yaxshi qog‘ozda nasta’liq xati bilan yozilgan edi. Shakuriyning shogirdi, yozuvchi Rahim Hoshimning aytishiga qaraganda, bu kitobda so‘zlar bo‘g‘inlarga ajratib ko‘rsatilgan, kitob oxirida o‘qish uchun kichik-kichik material berilgan ekan. Shakuriy ko‘p yillik pedagog faoliyati natijasida bolalarni o‘qitishda "Tovush-harf" metodi (har bir tovushni alohida harf bilan yozish)ning qulay va oson ekanligini aniqladi va 1913- yilda uning rahbarligida o‘z shogirdlaridan va Samarqandning mashhur pedagoglaridan biri Ismatulla Rahmatullayev tovush-harf usuli asosida yangi alifbe tuzdi. Bu kitob Toshkent shahrida nashr qilindi. Bu kitob arab harfida tojik tilida yozilgan bo‘lib, u ko‘p yillar davomida savod chiqarishda eng yaxshi o‘quv qo‘llanmasi sifatida qo‘llanib kelindi. Kitobning kirish qismida tez va osonlik bilan savodli bo‘lish masalasiga oid metodik maslahatlar beriladi.
  "Alifbe ta’limi" Ismatulla Rahmatullayevning 10—12 yillik ijodiy ishlari va uning ustozi Abduqodir Shakuriyning ko‘p yillik amaliy faoliyatining natijasida yaratildi. Ular ko‘p yillar davomida boshlang‘ich ta’limning turlicha metodlarini qo‘llash, o‘z tajribalari, shuningdek yangi usuldagi o‘qish-o‘qitish usullari va ko‘pdan-ko‘p alifbe kitoblarini o‘rganish, umumlashtirish asosida bu kitobni tuzdilar. Alifbe 46 betdan iborat bo‘lib, taxminan 90 ta dars uchun mo‘ljallangan.
  Shakuriy tomonidan 1907- yilda yozilgan ikkinchi kitob «Jome’ ul hikoyat» («Hikoyalar to‘plami»)dir. U qayta tuzatilib, to‘ldirilib, 1911- yilda ikkinchi marta nashr qilingan. Kitob boshlang‘ich maktabning ikkinchi sinfi uchun xrestomatiyadir.
  Etmish ikki betli bu kitobning matni nafis qog‘ozda aniq, chiroyli xat bilan yozilgan. Birinchi qismiga tarbiyaviy ahamiyatga molik 48 ta kichik-kichik hikoyalar kiritilgan. Ikkinchi qismida mumtoz yozuvchilarning asarlari va tarjimalaridan olingan 15 ta she’riy parcha berilgan.
  Kitobning ta’lim- tarbiyaviy ahamiyati shundan ibortaki, undagi o‘quv materiallarining hammasi bolalarda axloqiy sifatlarni shakllantirishga xizmat qiladi.
  Shakuriy tomonidan tuzilgan va nashr qilingan yana bir kitob "Zubdat ul ash’or" to‘plami bo‘lib, unda ko‘p shoirlarning she’rlari berilgan.
  Kitobdagi yangi usul maktabiga atab yozilgan tojik tilidagi she’rda shunday deyiladi:
  — Ey muallim, maktabing taraqqiyot topib, sernur bo‘lsin, yaxshi noming to abad dunyoda mashhur bo‘lsin. G‘ayrat qil, toki biz olimu dono bo‘laylik, - axir, bir savtiya usulining sevguchilarimiz, tarbiyat qil, har kishining xotirini shod qil. Har fandan bizga o‘rgat, biz bahramand bo‘lib nodonlikni nari quvaylik. Garchi
  nodon kishilar senga ta’na-haqorat etsalar ham g‘am yema. Albatta, dushmanlar sharmsor bo‘lurlar!
  O‘sha davrdagi qiyinchilik va to‘sqinliklarga qaramay, xalqning bu sodiq do‘sti, ma’rifatparvar pedagog Shakuriy butun kuch- quvvatini yangi usuldagi maktab tashkil qilishga sarf qildi, katta g‘ayrat, zo‘r havas bilan yangi usul asosida o‘qish- o‘rgatish tartiblarini o‘rgandi, savodga o‘rgatishning eng qulay va oson usullarini tanlab oldi, yangi usul maktablari uchun darslik va qo‘llanmalar tuzib nashr qildirdi.
  Shakuriy dastlab qizlar uchun ham yangi usuldagi maktab tashkil qilib, unda o‘z rahbarligida xotini muallimalik qilar edi. Keyinchalik o‘g‘il va qiz bolalar guruhini birlashtirib o‘qita boshlaydi.
  Demak, u Samarqandda yangi usuldagi maktabning targ‘ibotchi va tashkilotchilaridan biri edi. Bu ishda u hech qanday moddiy manfaatni ko‘zda tutmas va ayni choqda hech kim unga moddiy yordam bermas edi.
  Abduqodir Shakuriy 1917- yil to‘ntarishiga qadar o‘qituvchilik faoliyati bilan shug‘ullandi. 1917- yilda Samarqand shahrining bir guruh ilg‘or kishilari A. Shakuriyning pedagogik faoliyatining 15 yilligini nishonladilar.
  1921- yilda Samarqand shahridagi 13- maktabga mudir qilib tayinlandi. U bolalarni tarbiyalash, o‘qitishga katta g‘ayrat bilan kirishdi, ko‘p yillar davomida shu maktabning mudiri hamda ona tili va adabiyot o‘qituvchisi vazifalarida ishladi. Samarqand maktablariga Shakuriy birinchi bo‘lib mehnat va musiqa darslarini kiritdi. U bolalarni qishloq xo‘jalik va bog‘dorchilik ishlari bilan tanishtirishdan tashqari, ularga muqovasozlik, duradgorlik va boshqa hunarlarni ham o‘rgatar edi,
  bu mashg‘ulotlar uchun alohida soatlar ajratgan edi.
  1923- yilning boshlarida "Pravda" gazetasi mamlakatimiz bo‘yicha eng namunali ilg‘or maktab hamda mohir va tajribali o‘qituvchilar uchun tanlov e’lon qildi. 1923- yilning 8- iyulida gazetada shu tanlov natijalari e’lon qilinadi. Ana shu o‘qituvchilar tarkibida respublikadagi maktab o‘qituvchilaridan A. Shakuriy bor edi. Boshqa ilg‘or o‘qituvchilar qatorida uning nomi ham "Pravda" gazetasining qizil doskasiga kiritiladi hamda pul mukofoti topshiriladi va Shakuriy haqida bir yaxshi maqola e’lon qilinadi.
  Bundan ko‘rinadiki, ma’rifatparvar pedagog Shakuriy yangi usuldagi maktablar tashkil qilishda, o‘qish- o‘qitishning yangi tartiblarini joriy etish va o‘qituvchilarning katta guruhini tarbiyalab yetishtirishda xizmatlari juda katta bo‘lgan va gazeta redaktsiyasi tomonidan yuqori baholangan.
  1925- yilda A. Shakuriyning tashabbusi bilan qishloq aholisi o‘z mablag‘lari hisobiga to‘rt sinfli yangi maktab qurib ishga tushiradi.
  Taniqli ma’rifatparvar adib Abdulla Avloniy pedagogik fikr taraqqiyotiga salmoqli hissa qo‘shgan, o‘z asarlarida o‘zbek xalqining eng yaxshi an’analarini, ta’lim-tarbiyaga oid muhim hayotiy masalani aks ettirgan pedagog, olimdir.
  Abdulla Avloniy 1878- yil 12- iyulda Toshkent shahrining Mergancha mahallasida, mayda hunarmand- to‘quvchi oilasida dunyoga keldi. Ota- onasi savodli kishilar bo‘lganlar. Abdulla Avloniy eski usul maktabini tamomlagandan
  keyin 12 yoshida madrasaga o‘qishga kiradi. U yozda ishlab ota- onasiga yordam qilar, boshqa vaqtlarda o‘qir edi. O‘ta iqtidorli bo‘lgan Abdulla Avloniy 15 yoshida she’rlar yoza boshladi. Dastlabki she’rlarida va "Hijron" degan maqolasida xalqni yangi usul maktablarida o‘qib- o‘rganishga targ‘ib qildi. Avbdulla Avloniy 1907- yilda "Shuhrat", "Osiyo" nomli yangi gazetalar chiqara boshladi, lekin chor amaldorlari tez orada gazetalarni yoptirib qo‘yadi. Abdulla Avloniy keyinroq "Sadoyi Turkiston" (1914—1915), "Turon" (1917), "Ishtirokiyun" (1918) gazetalarida, "Kasabachilik harakati" (1921) jurnalida muharrir bo‘lib ishlaydi. Shundan so‘ng, u o‘zbek matbuotning zabardast vakili, o‘zbek matbuotning asoschilaridan biri sifatida taniladi.
  Abdulla Avloniy xalq orasida ilg‘or fikrlarni tarqatishda, ilm va ma’rifatni tashviq qilishda gazeta, jurnallarning roli g‘oyat katta ekanligini yaxshi bilar edi. U 1907- yili "Shuhrat", "Osiyo" nomli gazetalar chiqarib unga muharrirlik qiladi. Gazetaning birinchi sonida matbuotning roli, gazetaning vazifasi haqida fikr yuritib, "Matbuot har insonga o‘z holini ko‘rsatuvchi, ahvol olamdan xabar beruvchi, qorong‘i kunlarni yorituvchi, xalq orasida ilm, ittifoq, himmat g‘oyalari»ni yoyuvchidir deb, baliqning suvsiz yashamog‘i mumkin bo‘lmagani kabi insonning ham ilmsiz yashamog‘i mumkin emasligini uqtiradi.
  asr boshlarida O‘zbekistonning ijtimoiy-siyosiy hayotida pedagogik fikrlarning rivojida Abdulla Avloniy alohida o‘rin egalladi, butun faoliyati davrida u o‘z xalqiga xizmat qiladigan komil insonni yetishtirish, uning ma’naviyatini shakllantirishga alohida e’tibor berdi.
  Abdulla Avloniy o‘zbek xalqning san’ati va adabiyoti hamda milliy madaniyatini, xalq ta’limi ishlarini yo‘lga qo‘yishda katta xizmatlar qilgan adib, jamoat arbobi va iste’dodli pedagogdir.
  Abdulla Avloniy o‘zbek ziyolilari ichida birinchilardan bo‘lib, o‘zbek xalq teatrini professional teatrga aylantirish uchun 1913- yilda "Turon" nomi bilan teatr truppasini tashkil qiladi. Biroq bu truppaning professonal teatrga aylanishi uchun katta to‘siqlar bor edi. Chor hukumatining mustamlakachilik siyosati xalqning ijtimoiy ongining uyg‘onishiga yordam ko‘rsatuvchi teatrlarning barcha shakllariga qarshi edi. Teatrga ana shunday salbiy munosabatda bo‘lgan bir paytda Avloniyning teatr truppasini tashkil qilish va ijtimoiy mazmundagi pesalarni sahnalashtirishi uning xalq ma’rifati yo‘lidagi zo‘r jasorati edi. Teatrshunos M.Rahmonov Avloniyning teatrchilik faoliyati haqida shunday yozadi:
  "Avloniy truppa uchun "Advokatlik osonmi?", "Pinak", "Ikki muhabbat", "Portug‘oliya inqilobi" kabi dramalar yozdi, "Qotili Karima", "Uy tarbiyasining bir shakli", "Xiyonatkor oilasi, "Badbaxt kelin", "Jaholat", "O‘liklar" kabi sahna asarlarini tatarcha va ozarbayjonchadan tarjima qiladi». Ammo bu asarlar nashr qilinmadi.
  1916- yili ozarbayjonlik mashhur aktyor Sidqiy Ruhillo Toshkentga kelib, "Turon" truppasi bilan birga "Layli va Majnun" spektaklini qo‘yadi. Avloniy bu spektaklda Qaysning otasi rolini ijro etadi. Truppa a’zolari bilan Avloniy 1914— 1916- yillari Farg‘ona vodiysida gastrollarda bo‘ladi.
  Abdulla Avloniy 1917- yil to‘ntarishiga qadar Turkistonda juda katta ijtimoiy- ma’rifiy ishlarni amalga oshirgan jadidlar harakatining ko‘zga ko‘ringan namoyandalaridan edi. Abdulla Avloniy ilg‘or ziyoli kishilar bilan hamkorlikda teatr tomoshalari va matbuotdan tushgan mablag‘larga dunyoviy ilmlarni o‘qitadigan "Usuli jadid", ya’ni yangicha ilg‘or usuldagi maktablar ochdilar va bu maktablarda xalq bolalarini o‘qitdilar. Ular o‘z millatlaridan yetuk olimlar, bilimdon mutaxassislar, madaniyat arboblari yetishib chiqib, yurtni obod, Vatanni ozod, farovon etishlarini orzu qildilar va bu yo‘lda fidoyilik ko‘rsatdilar.
  Abdulla Avloniy 1907- yilda Toshkentning Mirobod mahallasida, keyinchalik Degrez mahallasida yangi usuldagi maktablar ochdi. Maktablardagi o‘quv asbob- jihozlarini o‘zgartirdi, o‘z qo‘li bilan parta va doskalar yasadi. Maktabga qabul qilingan bolalarning asosiy qismi kambag‘al kishilarning bolalari bo‘lganligi uchun ularni kiyim-kechak, oziq-ovqat, daftar-qalam bilan ta’minlash maqsadida, do‘stlarining ko‘magida "Jamiyati xayriya" tashkil etadi va bu jamiyatga o‘zi raislik qiladi. "Nashriyot" shirkati tuzib, Xadrada "Maktab kutubxonasi" nomli kitob do‘konini ochdi. Avloniyning maktabi o‘z oldiga qo‘ygan maqsad va vazifalariga ko‘ra mashg‘ulotlarni sinf-dars tizimi asosida o‘z ona tilida olib borilishi bilan eski usul maktablaridan farq qiladi. U o‘z maktabida bolalarga geografiya, tarix, adabiyot, til, hisob, handasa, hikmat kabi fanlardan muayyan ma’lumotlar beradi.
  Abdulla Avloniyning ilk o‘quvchilardan biri, Toshkent Davlat universitetida uzoq yillar dars bergan taniqli pedagog, marhum Yusuf Tohiriy Avloniy Mirobodda tashkil qilgan maktab haqidagi xotiralarida shunday deb yozgan edi:
  "Shaharning qarama-qarshi chekkasida, temir yo‘l ishchilari istiqomat qiladigan Mirobodda yangi tipdagi maktab ochilganligi haqida eshitib qoldik. Tez orada bu maktabning fazilatlari haqidagi shov-shuvlar, uning muallimi Avloniyning dovrug‘i butun shaharga tarqaldi. Hammaning tilida: "Miroboddagi maktab 6 oyda o‘qish- yozishni o‘rgatarmish, jo‘g‘rofiya, hisob, tabiatni o‘rganish degan darslar o‘qitilarmish»,— degan gap yurardi. Bizga juda sirli tuyulgan bu maktabni va uning donishmand muallimini ko‘rishga oshiqardik. Nihoyat bir kuni uch- to‘rttamiz borishga jazm qildik.
  Maktab pastakkina, nim qorong‘u bo‘lib, masjid yo‘lagiga joylashgan edi. Xonaning tepasida yorug‘lik uchun qoldirilgan tuynukdan qish va bahorda qor bilan yomg‘ir ham tushib turardi. Lekin xonada o‘quvchilar va domlaning shogirdlari ko‘p edi. Xayolimizda domlaning allaqanday bir sirli tomoni bor edi. Bizni qotmagina, kichik jussali, qorachadan kelgan, istarasi issiq, cho‘qqi soqol bir kishi kutib oldi. Bu nomi tilga tushgan muallim Avloniy edi. O‘qishga qabul qilindik. Ko‘p o‘tmay ko‘z oldimizda yangi bir dunyo ochilganiga to‘la ishonch hosil qildik. Bolalarimizning oldi bir necha yildan beri maktabga qatnab yurgan bo‘lsalar ham mirobodliklar oldida uyalib qoldik. Ular o‘qish- yozishda, hisob masalalarini hal etishda, tabiat hodisalaridan xabarlari bilan hammamizni lol qoldirishdi. Ayni zamonda bizning eski maktabimiz bo‘shab, Miroboddagi Abdulla
  Avloniy maktabi bizdan borgan bolalar bilan liq to‘ldi. Shu tariqa bu maktab tobora shuhrat topib bordi1".
  Abdulla Avloniy "Usuli jadid" maktablari uchun to‘rt qismdan iborat "Adabiyot yoxud milliy she’rlar" hamda "Birinchi muallim" (1912), "Turkiy guliston yoxud axloq" (1913), "Ikkinchi muallim" (1915), "Maktab gulistoni" (1917) kabi darslik va o‘qish kitoblari yaratdi. Bu asarlarida hamda publitsistik maqolalarida dunyo xalqlari madaniyatini, ilm-fanni, maktab va maorifni ulug‘lab, o‘z xalqini ilmli, madaniyatli bo‘lishga chaqiradi.
  XX asr boshlarida yangi maktablar uchun yozilgan alifbelar anchagina edi. Shular orasida Avloniyning "Birinchi muallim"i ham o‘ziga xos o‘ringa ega; "Birinchi muallim" 1917- yil to‘ntarishiga qadar 4 marta nashr etilgan. Avloniy uni yozishda mavjud darsliklarga, birinchi navbatda Saidrasul Aziziyning "Ustozi avval"iga suyanadi (dars berish jarayonida orttirgan tajribalaridan samarali foydalanadi).
  Avloniyning "Ikkinchi muallim" kitobi "Birinchi muallim" kitobining uzviy davomidir. Biz birinchi kitobini, shartli ravishda, alifbe deb, ikkinchi kitobini xrestomatiya deb atasak joiz bo‘lar, desak xato bo‘lmas.
  Kitob maktabni olqishlovchi she’r bilan boshlanadi: Maktab sizi inson qilur,
  Maktab hayot ehson qilur, Maktab g‘ami vayron qilur, G‘ayrat qilib o‘qing, o‘g‘lon!
  Maktabdadur ilmu kamol, Maktabdadur husnu jamol, Maktabdadur milliy xayol, G‘ayrat qilib o‘qing, o‘g‘lon!
  Bu she’rda Avloniy maktabni insonning najot yo‘li, hayotning gulshani, kishilarni kamolot sari safarbar qiluvchi kuch, deb maqtaydi.
  Kitobdagi dastlabki berilgan ikki hikoya "Saxiylik" va "Baxillik" deb nomlangan. Birinchi hikoyada o‘sha davr turmushiga xos bo‘lgan voqea tasvirlanadi. Said ismli bolaning otasi har kuni o‘g‘li maktabga ketishi oldidan unga 10 tiyin ovqat puli berardi. Bir kuni Said maktab yo‘lida faqir kishini uchratadi.
  "O‘g‘lim ikki kundan beri ochman, taom olib yey desam ustimdagi yirtiq choponimdan boshqa hech narsam yo‘q",— deydi u. Said qo‘lidagi 10 tiyinni beradi va o‘sha kunni ovqatlanmasdan o‘tkazadi. Otasi o‘g‘lonning olijanobligidan mamnun bo‘ladi, "Saxiy Saidim" deb olqishlaydi. Ertasiga 20 tiyin berib yuboradi.
  "Baxillik" hikoyasida bir badavlat kishi misolida uning baxilligi, xasisligi, ziqnaligi va pastkashligi ko‘rsatiladi.
  Abdulla Avloniyning pedagogikaga oid asarlari ichida "Turkiy guliston yoxud axloq" asari XX asr boshlaridagi pedagogik fikrlar taraqqiyotini o‘rganish sohasida katta ahamiyatga molikdir.
  1 Ю.Тохирий. Доно Мураббий. «Тошкент окшоми» газетаси, 1966 йил 10 ноябрь.
  "Turkiy guliston yoxud axloq" asari axloqiy va ta’limiy tarbiyaviy asardir. Asarda insonlarni "yaxshilikka chaqiruvchi, yomonlardan qaytaruvchi" bir ilm- axloq haqida fikr yuritiladi. Shu jihatlardan qaraganda bu asar Yusuf Xos Hojibning "Qutadg‘u bilig", Nosir Xisravning "Saodatnoma", Sa’diyning "Guliston" va "Bo‘ston", Jomiyning "Bahoriston", Navoiyning "Mahbub ul-qulub", Ahmad Donishning "Farzandlarga vasiyat" asarlari shaklidagi o‘ziga xos tarbiyaviy asardir.
  Abdulla Avloniy pedagog sifatida bola tarbiyasining roli haqida fikr yuritib "Agar bir kishi yoshligida nafsi buzulib, tarbiyasiz, axloqsiz bo‘lib o‘sdimi, allohu akbar, bunday kishilardan yaxshilik kutmoq yerdan turub yulduzlarga qo‘l uzatmak kabidur", — deydi. Uning fikricha, bolalarda axloqiy xislatlarning tarkib topishida ijtimoiy muhit, oilaviy sharoit va bolaning atrofidagi kishilar g‘oyat katta ahamiyatga ega.
  O‘zbek pedagogikasi tarixida Abdulla Avloniy birinchi marta pedagogikaga "Pedagogiya, ya’ni bola tarbiyasining fanidir", deb ta’rif berdi. Tabiiy bunday ta’rif Avloniyning pedagogika fanini yaxshi bilganligidan dalolat beradi.
  Abdulla Avloniy bola tarbiyasini nisbiy ravishda quyidagi to‘rt bo‘limga ajratadi: 1. "Tarbiyaning zamoni". 2. "Badan tarbiyasi". 3. "Fikr tarbiyasi". 4. "Axloq tarbiyasi" haqida hamda uning ahamiyati to‘g‘risida fikr yuritadi.
  "Tarbiyaning zamoni" bo‘limida tarbiyani yoshlikdan berish zarurligini, bu ishga hammani: ota-ona, muallim, hukumat va boshqalarning kirishishi kerakligini ta’kidlaydi.
  "Al-hosil tarbiya bizlar uchun yo hayot— yo mamot, yo najot— yo halokat, yo saodat— yo falokat masalasidur» deb uqtiradi, Avloniy.
  Tarbiya xususiy ish emas, milliy, ijtimoiy ishdir. Har bir xalqning taraqqiy qilishi, davlatlarning qudratli bo‘lishi avlodlar tarbiyasiga ko‘p jihatdan bog‘liq, deb hisoblaydi adib.
  Tarbiya zurriyot dunyoga kelgandan boshlanib, umrning oxiriga qadar davom etadi. U bir qancha bosqichdan— uy, bog‘cha, maktab va jamoatchilik tarbiyasidan tashkil topgan. Avloniy tarbiyaning doirasini keng ma’noda tushunadi. Uni birgina axloq bilan chegaralab qo‘ymaydi. U birinchi navbatda bolaning sog‘ligi haqida g‘amxo‘rlik qilishi lozimligini uqtiradi.
  Avloniyning fikricha, sog‘lom fikr, yaxshi axloq, ilm- ma’rifatga ega bo‘lish uchun badanni tarbiya qilish zarur. "Badanning salomat va quvvatli bo‘lmog‘i insonga eng kerakli narsadur. Chunki o‘qumoq, o‘qutmoq, o‘rganmoq va o‘rgatmoq uchun insonga kuchli, kasalsiz jasad lozimdir".
  Abdulla Avloniy badan tarbiyasi masalasida bolani sog‘lom qilib o‘stirishda ota- onalarga murojaat qilsa, bolani fikr tomondan tarbiyalashda o‘qituvchilarning faoliyatlariga alohida e’tibor beradi.
  Bolalarda fikrlash qobiliyatini o‘stirish va bu tarbiya bilan muntazam shug‘ullanishi benihoya zarur va muqaddas bir vazifa. Binobarin, u muallimlarning
  «Diqqatlariga suyalgan, vijdonlariga yuklangan muqaddas vazifadur... Negaki fikrning quvvati, ziynati, kengligi, muallimning tarbiyasiga bog‘liqdur»129.
  129 Абдулла Авлоний. «Иккинчи китоб», 14-бет
  Ayni zamonda muallif ta’lim va tarbiya uzviy bog‘liq ekanini ham ta’kidlaydi: «Dars ila tarbiya orasida bir oz farq bor bo‘lsa ham, ikkisi bir-biridan ayrilmaydurgan, birining vujudi biriga boylangan jon ila tan kabidur"2,— deydi.
  Abdulla Avloniyning fikricha, inson butun borliqning ko‘rki va sharafidir. Inson o‘z go‘zalligi va murakkabligi bilan koinotdagi barcha mahluqotlardan afzaldir. Butun mavjudot insonga xizmat qilishi kerak, chunki inson uning sohibidir. Chunki insonning aqli bor. U shu aql yordamida ilm egallaydi, ilm tufayli dunyoni boshqaradi.:
  "Aql,— deydi Avloniy,— insonlarning piri komili, murshidi yagonasidur, ruh ishlovchi, aql boshlovchidur. ...insonni hayvonlardan so‘z va aql ila ayirmishdur. Lekin inson aql va idroki soyasida o‘ziga keladirgan zarar va zulmlardan saqlanur. Yer yuzidagi hayvonlarni asir qilib, bo‘ynidan boylab, iplarining uchini qo‘llariga bergan insonlarning aqlidur». Avloniy insonga va uning aqliga ana shunday yuksak baho beradi. «Ilm insonlarning madori, hayoti, rahbari najotidur. Agar aqlingni qo‘li nafsingni jilovini ushlasa, sani yomoni yo‘llarga kirmoqdan saqlar. Har narsa ko‘p bo‘lsa, bahosi arzon bo‘lur, ammo aql esa ilm va tajriba soyasida qancha ko‘paysa, shuncha qimmatbaho bo‘lur".
  "Turkiy guliston yoxud axloq» kitobi ma’rifatparvarlik g‘oyalarini targ‘ib qiladi. Abdulla Avloniy kitobda ilm to‘g‘risida bunday deydi: «Ilm dunyoning izzati, oxiratning sharofatidur. Ilm inson uchun g‘oyat oliy, muqaddat bir fazilatdur. Zeroki, ilm bizga o‘z ahvolimizni, harakatimizni oyina kabi ko‘rsatur. Zehnimizni, fikrimizni qilich kabi o‘tkur qilmoq, ... Ilmsiz inson mevasiz daraxt kabidur...». Avloniy ilmni umuman emas, balki uning amaliy va hayotiy foydalarini aytib, «Bizlarni jaholat, qorong‘ulikdan qutqarur. Madaniyat insoniyatni ma’rifat dunyosiga chiqarur, yomon fe’llardan, buzug‘ ishlardan qaytarur, yaxshi xulq va odob sohibi qilur... Alhosil butun hayotimiz, salomatimiz, saodatimiz, sarvatimiz, maishatimiz, himmatimiz, g‘ayratimiz, dunyo va oxiratimiz ilma bog‘lidur"130.
  Adibning obrazli ifodasiga ko‘ra, ilm bamisoli bodomning ichidagi mag‘iz. Uni qo‘lga kiritish uchun mehnat qilish, ya’ni chaqib uni po‘chog‘idan ajratib olish kerak.
  U ilmning jamiyat taraqqiyotidagi rolini yaxshi tushunadi. Shuning uchun ham u, yoshlarni ilm sirlarini bilishga, hodisalar mohiyatini yechishga, kitob mutolaa qilishga chaqiradi. Uning fikricha, ilm agar jamiyat manfaatiga xizmat qilmasa, xalq farovonligi yo‘lida qo‘llanmasa, u o‘likdir. A.Avloniy o‘z ilmini amalda qo‘llay oladigan kishilarga yuksak baho beradi, ularni dono insonlar, deb ataydi.
  Abdulla Avloniy o‘tmish mutafakkirlari kabi yoshlarni foydali kasb- hunar egallashga chaqiradi. Adib boylik ketidan quvuvchilarni, ularning odamgarchilikka to‘g‘ri kelmaydigan ishlar bilan shug‘ullanayotganini ko‘rib, ulardan nafratlanadi. Avloniy yoshlarni boylikka ruju qo‘ymaslikka undaydi. Boylikni o‘tkinchi bulutga o‘xshatadi.
  2 O’sha kitob, 15-бет.
  130 А.Авлоний. «Туркий гулистон ёхуд ахлок». 17-бет.
  Abdulla Avloniy mehnatsiz kun kechirishni barcha yomon sifatlarning ibtidosi, deb hisoblaydi. Shuning uchun ham u, mehnatni ulug‘laydi, mehnat kishining eng go‘zal fazilatidir,— deydi. Bu jihatdan uning "Aqlli bog‘bon" hikoyasi xarakterlidir.
  Hikoyada aytilishicha: "Bir bog‘bonning uch o‘g‘li bo‘lib, ular dangasa va ishyoqmas bo‘lganlar. Otada ularga meros qoladigan tangatillo yo‘q. Ota umri tugayotganini sezib, farzandlari taqdiridan tashvishga tushadi. O‘ylab- o‘ylab shunday yo‘l tutadi. Har uchchala o‘g‘lini yoniga chorlaydi. "Ko‘zim ochiq ekan, vasiyatimni sizlarga aytib ketay. Mehnat- u mashaqqat ila bir ko‘za oltin yiqqanman. Uni mana shu boqqa, toklarning birini tagiga ko‘mganman. U— sizlarniki. Biroq bu ishga ko‘p yil bo‘ldi. Harchand urinsam ham ko‘milgan joyni xotirlay olmadim. Uni o‘zlaringiz izlab topinglar va o‘zaro bo‘lishib olinglar"131,— deydi. Bir ko‘za tilla daragini eshitib uch ishyoqmas uni izlashga tushib ketadi. Bog‘ning hamma yerini kovlab chiqishadi. Sirli ko‘za chiqmaydi. Yana erinmay kovlashga tushadilar. Kutilgan natija esa hamon yo‘q. Shu taxlit bog‘ ichi bir necha qayta ag‘dar-to‘ntar qilinadi. Yerlar qazilaverib, tuprog‘i upaga aylanib ketadi hamki, oltinli ko‘za topilmaydi. Bu orada uzumzordagi toklarning eng chuqur ildizlarigacha ochib ko‘riladi. Bog‘da o‘sha yili chunonam hosil bo‘ladiki, undan bir necha ko‘zani to‘ldirgulik oltin oladilar. "Uch dangasa o‘g‘illar ota gaplarining asl ma’nosini, oltin— mehnatda ekanligini tushunib yetadilar"132.
  Adib o‘sha hikoyachasi bilan mehnatni ulug‘laydi, o‘quvchi qalbida mehnatga muhabbat uyg‘otadi. Kishi baxt va saodatga faqat mehnat orqaligina yetishishini uqtiradi.
  Abdulla Avloniy o‘z asarida sabr, toqat, sabot va matonat masalalariga to‘xtab, "Har bir ishda sabr ila harakat qilmoq lozimdur. Sabr insonlar uchun buyuk bir fazilatdir, maqsadga yetish yo‘lidir. Nafsni sabr ila rom qilgan kishi har ishda oshiqmay, ohista harakat qilur. Nafsini halokatdan, g‘ururdan saqlar. Sabr shunday bir kuchli narsadurki, shahvatni iffatga, g‘azabni shijoatga, shiddatni hilmga, kattalikni tavozu’ga, yomonlikni yaxshilikka aylandurmoqg‘a quvvati yetar. Sabr shodlig‘ning kalitidur...".
  Avloniy intizomni inson xarakterini tarbiyalovchi, mukammallashtiruvchi manba deb biladi, hamda unga doim rioya qilish kerakligini ta’kidlaydi: "Intizom qiladurgan ibodatlarimizni, ishlarimizni har birini o‘z vaqtida tartibi ila qilmoqni aytilur. Agar yer yuzida intizom bo‘lmasa edi, insonlar bir daqiqa yashay olmas edilar. Har bir millatning taraqqiysi va toliysi ishlarini vaqtida, nizomdan chiqarmay tartibi ila yuritilmoqg‘a bog‘liqdur... Chunki tartib va nizomni rioya qilmagan kishilarning ishlari hamma vaqt notamom, o‘zlari parishon bo‘lurlar. Ammo ishlarini tartib uzra yuritgan kishilarning ishlari yerda, o‘zlari tinch va rohatda o‘tkarurlar"133.
  Vatan tuyg‘usi eng insoniy va eng mo‘’tabar tuyg‘ulardan biri. Vatanni shunchaki sevish mumkin emas, uning dardi bilan yashamoq, uning baxtidan
  131 Абдулла Авлоний. Тошкент тонги. Г.Гулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти, 1979 йил, 227-бет.
  132 O’sha kitob, 228-бет.
  133 Абдулла Авлоний. Туркий гулистон ёхуд ахлок 26-бет.
  quvonmoq u bilan faxrlanmoq kerak. Avloniy Vatan va uning oldidagi burchni shunday tushunadi:
  "Har bir kishining tug‘ulib o‘sgan shahar va mamlakatini shul kishining vatani deyilur. Har kim tug‘ilgan, o‘sg‘on yerini jonidan ortiq suyar. Hatto bu vatan hissi— tuyg‘usi hayvonlarda ham bor. Agar bir hayvon o‘z vatanidan— uyuridan ayrilsa, o‘z yeridagi kabi rohatda yashamas...
  Biz turkustonliklar o‘z vatanimizni jonimizdan ortiq suydig‘imiz kabi, arablar Arabistonlarini, qumlik, issiq cho‘llarini, eskimular shimol taraflarini, eng sovuq qor va muzlik yerlarini boshqa yerlardan ziyod suyarlar. Agar suymasalar edi, havosi yaxshi, tiriklik oson yerlarga o‘z vatanlarini tashlab hijrat qilur edi"134,— deydi Avloniy.
  Avloniy idrok va zako deb ochuq fikrni, xushtabiat, ziyrak bo‘lmoqni tushunadi. U idrok va zakoni ma’rifatparvarlik bilan bog‘lab, "Yoshlikdan boshlab zehn va idrokimizni quvvatlandurmoq uchun aziz umrimizni o‘yin-kulgu, safsata, moloya’ni kabi behuda so‘zlar ila o‘tkarmay, har xil kitob, g‘azeta va jurnallarni o‘qub, fikrimizni ochmoq, zehnimizni quvvatlandurmoq lozimdur"135.
  Bu esa Avloniyning xalqni ma’rifatga tashviq qilganidan dalolat beradi.
  Xususan, shoirning quyidagi she’ri fikrimizning dalili bo‘la oladi: Idrok ila aqling- la ayur yaxshi- yomonni, Behudaga sarf etma, shu qimmatli zamonni.
  Sa’y et, jadal et, ilmu fununa harakat qil, Boq, nayladilar hikmat ila ushbu jahonni136
  Abdulla avloniy o‘z ona tilini mukammal bilish, har bir so‘zni o‘z o‘rnida ishlatish, milliy adabiy tilining taraqqiysi uchun jonkuyarlik qilish zarur,— deydi.
  «Har bir millatning dunyoda borligin ko‘rsaturg‘on oynai hayoti: til va adabiyotidur. Milliy tilni yo‘qotmoq millatning ruhini yo‘qotmoqdur. Hayhot! Biz Turkistonliklar milliy tilni saqlamoq, bir tarafda tursun kundan kun unutmoq va yo‘qotmoqdadurmiz. Tilimizning yarmiga arabiy, forsiy ulangani kamlik qilub, bir chetiga rus tilini yopishtirmoqdadurmiz. Durust, rus tilini bilishimi kerak, lekin o‘z yerinda ishlatmoq va so‘zlamoq lozimdur. Zig‘ir yog‘i solub, moshkichiri kabi qilub, aralash- quralash qilmoq tilning ruhini buzadur137.
  ... "Bobolarimizga yetushg‘on va yarag‘on muqaddas til va adabiyot bizga ham kamlik qilmas. O‘z uyimizni qidirsak va axtarsak, yo‘qolganlarini ham topamiz. Yo‘qolsa yo‘qolsin o‘zi boshimga tor edi,»— deb YEvrupa qalpog‘ini kiyub, kulgu bo‘lmoq zo‘r ayb va uyatdur»138.
  Avloniy so‘zlashuv odobiga ham alohida e’tibor beradi. U so‘zning inson qadr- qimmatini belgilashdagi mohiyatiga yuqori baho berib, «So‘z insonning daraja va kamolini, ilm va fazilini o‘lchab ko‘rsatadurgan tarozusidir. Aql sohiblari
  134 O’sha kitob, 28-бет.
  135 Абдулла Авлоний. Туркий гулистон ёхуд ахлок. 31-бет.
  136 O’sha kitob, 32-бет.
  137 O’sha kitob, 32-бет.
  138 Абдулла Авлоний. Туркий гулистон ёхуд ахлок. 32-бет.
  kishining tilidagi fikr va niyatini, ilm va quvvatini, qadr va qiymatini so‘zlagan so‘zidan bilurlar"139,— deydi.
  Inson takomili uchun zarur bo‘lgan omillardan yana biri— viqordir (viqor— og‘irlik, chidam, ulug‘vorlik). Avloniy qayd qilishicha, el- ulusdan, kishilardan o‘zini holi tutishga yoki yuqori tutishga uringan shaxs elning, kishilarning nazaridan tushib, yakkalanadi va unutiladi. Kishining kamtar bo‘lishi zarurligi ta’kidlanadi: «Viqor deb kibr va g‘ururdan, manmanlikdan o‘z nafsini saqlamoqni aytilur»,— deb yozadi Avloniy. Chunki g‘urur, manmanlik, takabburlik kishini xor, xalq orasida bee’tibor qilur. Har qancha ilm va davlat sohibi bo‘lsa ham bir pulcha qadr va qiymati bo‘lmas... Viqor kishi kibr va g‘ururdan pok bo‘lur. ...
  Viqorning haqiqiy darajasiga yetmak uchun ilm va ma’rifat lozimdur140".
  Avloniy xasislikni juda sodda, aniq ifoda va detallar yordamida o‘quvchiga yetkazishga urinadi.
  Ipak qurtning taqdirini ko‘z oldingizga keltiring. U pilla ichida o‘ralib, hayotini mahv etadi. g‘anchalar mashaqqat bilan hosil bo‘lgan ipak boshqalarga nasib qiladi. Umrini mol-dunyo hirsi bilan o‘tkazgan insonlar taqdiri ham shunday,— deydi adib.
  "Turkiy guliston yohud axloq»ning birinchi sahifasidan to so‘nggi sahifasigacha Avloniyning insonparvarlik g‘oyalari ifodalangan. U hammadan burun xalq manfaatini ko‘zlaydi, xalqqa bajonu dil xizmat qilishni o‘zining muqaddas burchi deb biladi. Uning nazarida kishilar g‘amini yemagan, xalqdan uzoq turgan ig‘vogar, g‘iybatchi inson emas.
  Muallif chaqimchilik, g‘iybat, hasad, munofiqlik, yolg‘onchilik, ikkiyuzlamachilik haqida to‘xtalib, ularning insonlar hayotiga zararini atroflicha ko‘rsatib beradi.
  G‘iybatchi va chaqimchi kishilarni Avloniy buzoqboshiga o‘xshatadi. Buzoqboshi daraxt ildizini kemirib quritgani kabi chaqimchi va g‘iybatchilar ham kishilar o‘rtasidagi mehr-muhabbat daraxtini yemiradilar. Donishmandlardan biri aytganidek, "Mol va ashyo o‘g‘rilaridan ko‘ra odamlar orasida do‘stlik, ulfat, muhabbatni o‘g‘irlaydurgan odamlardan saqlanmoq lozimdir"141.
  Avloniy g‘iybatchilik va uning oqibatini shunday tahlil etadi: «"Inson boshqa gunohlarini nafsning lazzati uchun qiladur. Ammo g‘iybat sohibi lazzat o‘rniga o‘z boshiga yo bir boshqa kishining boshiga bir balo hozirlaydur. Chunki, so‘z borib g‘iybat qilinmish kishining qulog‘iga yetar. G‘azab qoni harakatga kirar. G‘iybatchidan o‘ch olmoq fursatini poylar. SHunday qilub, g‘iybat soyasida ikki musulmon orasiga zo‘r dushmanlik tushar. Oxiri o‘lumgacha borur. Shul tariqa g‘iybatdan tug‘ulgan adovat cho‘zulmoqg‘a oid bo‘lib, dushmanlik zo‘rayub, o‘z oralaridagi xususiy janjallar ila aziz umrlarini uzdirub, umumiy xalq foydasi uchun ishlanadurgan milliy ishlardan mahrum bo‘lmaklari ila barobar aholining orasidan ittifoqning yo‘qoluviga sabab bo‘lurlar"142.
  G‘iybatni so‘ylamoq harom o‘lgani kabi eshitmoq ham haromdir.
  139 O’sha kitob, 33-бет
  140 O’sha kitob, 34-бет.
  141 Абдулла Авлоний. Туркий гулистон ёхуд ахлок. 50-бет.
  142 Абдулла Авлоний. Туркий гулистон ёхуд ахлок 51-бет.
  Rasuli akram nabiyi muhtaram sallolohu alayhi vassalam afandimiz: "G‘iybatdan saqlaningiz, g‘iybat zindondan ham yomonroqdur"3, —
  demishlar.
  O‘sha kitobida avloniy har bir kishi o‘z vazifasiga sadoqat bilan kirishishi, agar u murabbiy bo‘lsa, o‘z shogirdlarining ko‘ngliga ma’rifat ishqini solishi, xalq o‘rtasiga ma’rifat tarqatishi zarurligini ta’kidlaydi.
  "Hozirgi zamonda maqsadga yetmak, o‘z millatiga xizmat qilmoq, xalqg‘a maqbul bo‘lmoq uchun ilm va mol lozimdur. Olamdagi hamma millatlarning hol va qudratlari mol va boyliklari ila o‘lchanadur. ...Mol topmoqning eng barakatli yo‘llari: hunarmandchilik, ekinchilik, chorvachilik, savdogarlikdur. Bularning har biriga ham bu zamonamizda bilim lozimdur... Ameriqoliklar bir dona bug‘doy ekub, yigirma qadoq olurlar. Yevropaliklar o‘zimizdan olgan besh tiyinlik paxtamizni keturub, o‘zimizga yigirma besh tiyinga soturlar. Ammo biz osiyoliklar, xususan turkistonliklar, dumba sotub, chandir chaynaymiz, qaymoq berib, sut oshiymiz, non o‘rniga kesak tishlaymiz", deb Avloniy hozirgi zamonga muvofiq kishi bo‘lmoq uchun ilm va ma’rifatni egallashimiz kerak degan shiorni o‘rtaga tashlaydi.
  Abdulla Avloniy 1917- yil to‘ntarishidan keyin, 1918- yildan boshlab respublikamizda o‘qituvchilar uyushmasi, qrovullar, tunukachilar, ko‘nchilar, hunarmandlar va bosmaxona xodimlarining kasaba uyushmalarini tashkil qilib, ularga rahbarlik qiladi. Sobiq eski shahar ishchi dehqon Sovet Ijroiya Komitetiga rais qilib saylanadi. Avloniy Turkiston respublikasi milliy Komissariyatining mas’ul xodimi sifatida milliy urf- odatlar va yangicha madaniy normalar hamda qonunlarga doir masalalar bilan shug‘ullanadi.
  1919—1920- yillarda Avloniy Afg‘onistonning Hirot shahrida Sovet elchixonasida bosh konsul bo‘lib ishladi. Xalqimiz o‘rtasida birodarlikni mustahkamlash sohasidagi olib borgan ishlari uchun Afg‘oniston shohi Omonullaxon tomonidan kumush soat bilan taqdirlandi. Bular Avloniyning tariximizdagi o‘ziga xos o‘rni borligini ko‘rsatadi. 20- yillarda Avloniy turli ijtimoiy vazifalar bilan birga muallimlik kasbini ham davom ettirdi, savodsizlikni tugatishda faol qatnashdi. Abdulla Avloniy 1920- yildan boshlab Toshkentda tashkil qilingan o‘lka bilim yurtida, so‘ngra xotin-qizlar bilim yurtida mudirlik qildi. U xalq maorif institudida, turkfront harbiy maktabida (harbiy bilim yurti) o‘qituvchi bo‘lib ishladi. 1924—29- yillarda O‘rta Osiyo Davlat universitetida (SAGU) va boshqa oliy o‘quv yurtlarida o‘qituvchilik qilish bilan birga ilmiy- tadqiqot ishlari olib bordi.
  Abdulla Avloniy yangi adabiyot dasturi asosida 1933- yilda o‘zbek maktablarining VII sinflari uchun "Adabiyot xrestomatiyasi" tuzdi.
  Abdulla Avloniyning mehnati yuksak taqdirlanib, unga o‘zbek madaniyati va adabiyotini yuksaltirishda, xodimlar tayyorlashda, uzoq yillik halol mehnati uchun 1925- yilda "Mehnat qahramoni" unvoni, 1930- yilda mehnatsevarligi, ilmiy ishlari va asarlari uchun "O‘zbekiston maorifi zarbdori" unvoni berildi.
  Abdulla Avloniy 1934- yilning 25- avgustida Toshkentda vafot etdi.
  Abdulla Avloniyning ta’lim- tarbiya sohasidagi qarashlari o‘zbek xalqining ruhiyati, turmush tarzi, milliy qadriyatlari bilan chambarchas bog‘langan. Uning boy pedagogik merosi milliy maktab, milliy pedagogikani rivojlantirishda qimmatbaho manba bo‘lib xizmat qiladi. Shu ma’noda Avloniyning siymosi, faoliyati biz uchun qadrlidir. 143
  Xalq maorifi soxasida maktab darsliklari va o‘quv- qo‘llanmalar yaratish, ta’lim- tarbiya jarayonini mustabid tuzum maqsadiga muvofiq tashkil etilishi va uning salbiy oqibatlari.
  |