title: JIGAR VA OTKANING SEKRETOR FUNKSIYASI
text: JIGAR VA OTKANING SEKRETOR FUNKSIYASI
  Ovqat hazm jarayonida oziq mahsulotlaming parchalanishi natijasida
  hosil boigan zaharli moddalaming qonga so‘rilishi natijasida jigarga
  278
  tushib, u yerda parchalanadi yoki zararsizlantiriladi. Bu inahsulotiar
  jigarda nukliyeoproteidlar bilan birikishi yoki glyukuron va boshqa
  kislotalar bilan juft birikmalar hosil qilish y o ii bilan zararsiz birikmalarga
  aylanadi. Jigarda va boshqa organlarda nuklein kislotalar tarkibiga
  kiruvchi purin asoslari almashinuvining oxirgi mahsulotlari sifatida siydik
  kislotasi hosil qiladi. Jigarda azot almashinuvining oxirgi mahsulotlari,
  aminokislotalar va ammiak azotlaridan mochevina sintezlanadi. Organizm
  da parchalangan gemoglobindan jigarda o‘t pigmentlari hosil boiadi.
  Zararsizlantirilgan zaharli moddalar - siydik kislotasi va mochevina
  organizmdan siydik va ter tarkibida chiqariladi. Zararsizlantirilgan
  moddalaming bir qismi, siydik kislotasi va o‘t pigmentlari, ovqat, hazm
  qilish kanali orqali tezak va o‘t suyuqligi tarkibida, o‘t pigmentlarining
  qolgan qismi esa siydik tarkibida chiqariladi.
  0 ‘pka orqali moddalar almashinuvining oxirgi mahsulotlari: suv
  bugiari va korbanat angidirid gazi, moddalar almashinuvi jarayonlarida
  hosil boigan organizmga tushgan formakalogik moddalaming parchala
  nishi tufayli hosil boiadigan gazsimon mahsulotlar organizmdan
  chiqariladi.
  vn
  BOB. ICHKI SEKRETSIYA BEZLARI FIZIOLOGIYASI
  Organizmdagi barcha bezlar sekretsiya xiliga qarab katta ikki
  guruhga: tashqi sekretsiya bezlari, ya’ni ekzokrin bezlar va ichki sekretsiya
  bezlari, ya’ni endokrin bezlarga boiinadi.
  Tashqi sekretsiya bezlari deb mustaqil chiqaruv yo‘llari boigan,
  o‘zida hosil boiadigan suyuqliklar, shiralami tana yuziga, ovqat hazm
  qilish kanali, siydik-tanosil yoilariga yoki tashqi muhit bilan tutashgan
  boshqa bo‘shliqlarga ajratadigan bezlarga aytiladi. Ichki sekretsiya bezlari,
  ya’ni endokrin bezlar deyilganda esa mustaqil chiqaruv yoilari boimagan
  bezlar tushuniladi. Shu sababli bu bezlar o‘zida hosil boiadigan oz
  miqdordagi biologik faol moddalarni bevosita qonga, limfaga yoki to‘qima
  oraliq suyuqlilariga ajratadi. Shu bilan birga, ba’zi organ yoki hujayralar
  guruhi ham ichki sekretsiya bezlari qatoriga kiradi. Organizmning boshqa
  organlari singari ichki sekretsiya bezlari odam va hayvonlarda evolyutsion
  taraqqiyotning ma’lum bosqichida, jumladan, qurtlar va yumshoq
  tanlilardayoq paydo boigan va asta-sekin rivojlanib, takomillashgan, bu
  bezlar umurtqali hayvonlarda yuksak darajada taraqqiy qilgan. Odam va
  hayvonlaming
  ichki
  sekretsiya
  bezlari
  quyidagilardir:
  gipofiz,
  qalqonsimon bez, qalqonsimon oldi bezchalari, me’da osti bezining
  orolcha apparati, buyrak usti bezilari, jinsiy bezlar, platsenta, epifiz,
  ayrisimon (timus) bez, GEP tizim, gipotalamus. Bulardan tashqari,
  organizmdagi turli organlaming maxsus hujayralari ham har xil biologik
  faol moddalarni ajratadilar. Ichki sekretsiya bezlaridan ishlanib chiqadigan
  mahsulotlar, ulardan ajraladigan suyuqliklarga - gormonlar (horman -
  qo‘zg‘ ataman) deyiladi. Gormonlar qonga yoki boshqa suyuqliklarga
  chiqarilganidan so‘ng, ular bilan organizmning to‘rli organ va to‘qima-
  lariga tarqaladi hamda ma’lum nishon organ yoki to‘qimalardagi hayotiy
  jarayonlarga belgili ta’sir qilib, ular faoliyatini o‘zgartiradi. Gormonlar
  ta’siri uch xil yo‘nalishda amalga oshadi:
  Birinchidan, ularning ba’zilari to‘qimalardagi moddalar almashi-
  nuviga ta’sir ko‘rsatsa,
  Ikkinchidan, organizmning shakllanishiga, metamorfozga, to‘qima va
  organlar ixtisoslashishining jadallashuviga ta’sir ko‘satadi.
  Uchinchi xillari esa, organlar yoxud organizm faoliyatini o‘zgartiradi.
  Masalan, buyrak usti bezidan ishlanib chiqiladigan adrenalin gormoni,
  me’da osti bezining insulin va glyukogon gormonlari organizmda uglevod
  almashinuviga, uning boshqarilishiga faol ta’sir ko‘rsatadi. Qalqonsimon
  bez gormoni esa organizmda organik moddalarni parchalanishini
  jadallashtiradi. Bu bezning gormoni metamorfozga ham faol ta’sir
  280
  ko'rsatadi. Uning bu xususiyatini ayniqsa, baqaiarda
  |