title: Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti f. T. Hakimova, N. X. Xoliyeva fuqaro muhofazasi - bet 110
text: 5.7. Zaharlanishlar
  161
  Zaharlanish biror zaharli kimyoviy moddaning me‘da-ichak, nafas yo‗llari
  orqali organizmga kirgani, teridan so‗rilgani, teri osti, mushaklar orasi yohud vena
  qon tomiriga yuborilganida sodir bo‗ladigan kasallik holatidir.
  Zaharlanish ikki guruhga bo‗linadi: tasodifiy va qasddan zaharlanish. Tasodifiy
  zaharlanishlar hayotda ko‗p va tez uchrab, umumiy zaharlanishlarning deyarli 80%ini
  tashkil etadi. Turli dorivor vositalarni shifokorlarning maslahatisiz, o‗z holicha
  me‘yoridan ziyod katta miqdorda iste‘mol qilish, sifatsiz kimyoviy modda yoki dorini
  ichimlik o‗rnida ichib qo‗yish tasodifiy zaharlanishlar turkumiga kiradi. Qasddan
  zaharlanish hayotda kam uchrasa-da, biror ruhiy kasallikka chalingan yoki beqarorroq
  odamlarga xos. Bunday kimsalar biror kuchli ta‘sir etuvchi dorivor moddani katta
  miqdorda iste‘mol qilib, zaharlanadilar, o‗z hayotlariga suiqasd qiladilar.
  Ro‗y beradigan joyiga qarab, o‗tkir zaharlanishlar kundalik turmush va ishlab
  chiqarish jarayonida sodir bo‗lishi mumkin. Barcha kimyoviy moddalar organizmga
  turlicha ta‘sir etadi. Shunga ko‗ra, ular yuz-ko‗z, teri achish-tiradigan, kuydiradigan,
  ko‗zdan yosh oqizadigan, teri zararlab yiringlatadigan nafas yo‗lini bo‗g‗adigan,
  ruhiyatga ta‘sir etib bezovta qiladigan uxlatadigan, mushaklarni tirishtiradigan va
  boshqa xususiyatli guruhlarga bo‗linadi. Tanlab ta‘sir etishga ko‗ra, qon hujayralari,
  tanachalariga ta‘sir etadigan zaharlar (is gazi, selitra va h.k); markaziy va perifyerik
  asab tizimini zaharlaydigan toksik zaharlar (spirtli ichimliklar, giyohvand moddalar
  va b); buyrak va jigarlarning ish faoliyatini buzadigan zaharlar (og‗ir metall
  birikmalari, ba‘zi zamburug‗larning zaharlari va b); yurak zaharlari (ba‘zi
  alkoloidlarga mansub o‗simliklar zahari); me‘da va ichakni zaharlaydigan (kislota va
  ishqorlar, ularning kuchli eritmalari) moddalar qayd etiladi.
  Turmushda ishlatiladigan kimyoviy ashyolar turkumiga kosmetik, ya‘ni
  pardoz-andoz vositalari kiradi. Turli losion odekolon soch va tirnoq bo‗yaydigan
  vositalar tarkibida asab tizimiga salbiy ta‘sir ko‗rsatadigan butil spirti bo‗ladi. Bu
  moddalar ichga kirganida organizmni zaharlab, nafas olish a‘zolari va yurak
  faoliyatini buzishi mumkin. Turmushda, uy va bog‗ hasharotlari, kalamush va
  sichqonlar, pashsha, chivin, suvaraklarga qarshi ishlatiladigan insektistid,
  zoostidlarga xlorofos va karbofos va boshqalar kiradi. Kundalik hayotimizda ko‗p
  ishlatiladigan 80 % sirka kislotasi (sirka zssensiyasi), xlorid, karbod oksolat
  kislotalari va boshqa o‗yuvchi ishqorlar ham og‗ir zaharlanishlarga olib kelishi
  mumkin.
  Mahalliy ta‘sir etadigan moddalar turkumiga sulfat, xlorid, simob tuzlari va
  162
  boshqa kislotalar, ularning bug‗lari, ammiak, ishqorli moddalar, ftor, xlor saqlovchi
  birikmalar kiradi. Kuchli kislota va ishqorlar organizmga kirgan zahotiyoq, og‗iz,
  halqum, nafas-yo‗llari qattiq og‗riydi, shilliq pardalar kuyganida shishib ketadi, ko‗p
  miqdorda so‗lak ajrala boshlaydi, bemor yutina olmaydi, so‗lak nafas yo‗liga ketib,
  nafas olish qiyinlashadi.
  Shuningdek,
  qishloq
  xo‗jaligida
  zararkunanda
  hasharotlar,
  kanalar,
  kemiruvchilar, chuvalchanglar, shillaqurtlarni qirish, o‗simliklarning zamburug‗
  kasalliklariga qarshi kurashish, begona o‗tlarni yo‗qotish, o‗simlik barglari, ortiqcha
  gullar, tugunchalarni to‗kish va suvsizlantirish maqsadida ham bir qator pestitsidlar
  zaharli moddalar ishlatiladi. Bu moddalar belgilangan me‘yorda va qattiq nazorat
  ostida ishlatilmasa, nafaqat odam, balki hayvonlar uchun ham nihoyatda zararli va
  zaharlidir.
  Yilning issiq paytlari, ayniqsa, bahor, yoz, kuz oylarida ko‗pchilik odamlar
  dala, bog‗, tog‗larga chiqib, o‗zlari yaxshi bilmagan holda har xil o‗simliklar,
  qo‗ziqorinlar terib, shifokorlar maslahatisiz turli dori-darmonlar tayyorlaydilar,
  qishda esa, noto‗g‗ri saqlangan don, no‗xat mahsulotlari, kartoshka va boshqalarni
  iste‘mol qilib, zaharlanadilar. Bundan tashqari turli hayvonlar (it, mushuk, tulki,
  bo‗ri)nnng tishlashi, ari, qoraqurt, chayoq zaharli ilonlar chaqishi yoki daryo, qo‗ldan
  tutilgan baliqlarning urug‗i-uvildiriqlarini ist‘emol qilishlari oqibatida ham
  zaharlanish mumkin.
  Ma‘lumki, turmushda, sanoatda, xalq xo‗jaligining ko‗plab obyektlari,
  korxonadari, shuningdek, suv to‗plash va tozalash inshootlari, aeratsiya bekatlarida
  ko‗plab kuchli ta‘sir qiluvchi kimyoviy zaharlovchi moddalar (KTQKZM) xlor, azot,
  nitrolaktil, ammiak, uglerod oksidi, uch xissa xlorli fosfor, ftorli vodorod, ishqor,
  sinil kislota va boshqalar keng ishlatiladi.
  Demak, bir qator xalq xo‗jaligi sohalarida KTQKZMlar ishlab chiqarish,
  omborlarda saqlash, ulardan sovutkich (xladagent) sifatida foydalanish, bu moddalar
  qog‗oz qoplar, yog‗och bochkalar, sisternalarga solib, ba‘zan ochiq yuk mashinalari,
  temir yo‗l transporti vositalarida bir manzildan ikkinchi manzilga tashiladi. Shunday
  paytlarda tasodifiy ravishda ro‗y bergan Favqulodda hodisalar (yer silkinishi, yong‗in
  chiqishi, avtomobil yoki temir yo‗ldagi halokatlar, texnika xavfsizligi qoidalarinig
  buzilishi) oqibatida avariyalar sodir bo‗lishi, turli zaharlovchi moddalarning yon-
  atrofga oqib, sochilib ketishi nafaqat havo, atrof-muhitni bulg‗ashi, balki o‗sha
  joydagi aholini ham zaharlashi mumkin.
  Ko‗rinib turibdiki. ko‗z oldimizda kimyoviy shikastlashning ikkilamchi
  o‗chog‗i paydo bo‗ldi. Bundan farqli o‗laroq, nopok kimsalar tomonidan
  qo‗poruvchilik maqsadlarida zaharlovchi moddalar ishlatilganida birlamchi kimyoviy
  shikastlash o‗chog‗i vujudga keladi. Har ikkala holatda ham shikastlanish o‗chog‗i,
  odatda zaharlovchi moddalar to‗kilib sochilgan zonaga, shuningdek, ularning hidi,
  bug‗i yon-atrofga tarqalayotgan zonalarga bo‗linadi, Tabiiyki, zaharlovchi
  moddalarning to‗kilishi, sochilishi mumkin bo‗lgan hududlarning katta-kichikligi,
  ta‘sir etish muddati, davomiyligi, ya‘ni shikastlashning barqarorligi zaharlovchi
  moddalar keltiradigan ofat, oqibatlarning eng muhim xususiyatidir. Demak,
  shikastlanish miqdori va miqyosi aholining mazkur zaharlovchi moddadan o‗zini
  nechog‗lik himoya qilishga ruhan, ma‘nan, jismonan tayyorgarligi bilan chambarchas
  163
  bog‗liq. Shuning uchun bu zaharlovchi moddalarning ba‘zi xossalari haqida tegishli
  ma‘lumotga ega bo‗lishlari zarur deb hisoblaymiz.
  Qaynash darajasi 20°C gacha bo‗lgan KTQKZMlar (uglerod oksidi, ammiak,
  oltingugurt angidridi), odatda tez bug‗lanib ketadi. Shuning uchun ham ular to‗kilgan
  sochilgan hududlarda zaharlash barqarorligi unchalik katta bo‗lmaydi. Vaqt jihatdan
  zaharli moddaning bevosita to‗kilib sochilgan paytidan bir oz ortiqroq muddat
  zaharlash kuchi ta‘siri saqlanib qoladi. Bunday moddalarning hidi, bug‗i, shuningdek,
  ularning xavfli konsentratsiyadagi bug‗lari modda to‗kilgan joydan ancha uzoq (bir
  necha kilometrgacha) massofada ham sezilishi mumkin.
  Qaynash darajasi 20°Cdan yuqori bo‗lgan KTQKZMlar (uch xissa xlorli
  fosfor, oltingugurt uglerodi) aksincha juda sekin bug‗lanadi. Shuning uchun ham
  zaharlovchi moddalar to‗kilgan sochilgan hududlarda zaharlanish barqarorligi uzoq
  vaqt (bir necha soatgacha) davom etadi. Bunday moddalarning hidi, bug‗i xavfli
  konsentratsiyalarda uncha uzoq bo‗lmagan (bir necha yuz metrgacha, kamdan-kam
  hollarda esa, bir necha kilometrgacha) masofaga tarqaladi, xolos.
  KTQKZMlarning odamlarga shikast yetkazuvchi ta‘siri kishining terisiga
  sachragan suyuq tomchi tarzida bo‗lsa-da, uning bug‗lanishi nafas olishga salbiy
  ta‘sir qilishi mumkin. Bu moddalar zaharlash xossalari jihatidan ham, asosan
  organizmga umumiy, shuningdek, bo‗g‗uvchi sifatida ta‘sir ko‗rsatadi. Bunday
  holatda: bosh og‗rishi va aylanishi, ko‗z oldi qorong‗ilashishi, quloq shang‗illashi,
  umumiy ahvolning yomonlashishi, ko‗ngil aynishi, qusish, harsillab nafas olish
  kuzatiladi. Zaharlanish darajasi kuchli bo‗lganida shikastlangan odamni titroq
  bosishi, uning o‗zidan ketib qolishi, hatto hayotdan ko‗z yumishi ham mumkin.
  Ta‘kidlash joizki, aholi zich yashovchi joylarda bu moddalarning zaharlash
  barqarorligi yon-atrofi keng, ochiq joylardagidan ko‗ra ko‗proq bo‗ladi. To‗kilgan-
  sochilgan zaharlovchi moddalarning tez bug‗lanishiga g‗ir-g‗ir esgan shabada, ochiq
  joy qo‗l kelgani tufayli aholi zich yashovchi makonlarda bug‗lanish jarayoni asta-
  sekin kechadi. Bundan tashqari aholi yashovchi serdaraxt joylar, ishlab chiqarish
  korxonalaridagi yer osti inshootlari, kommunikatsion tunnel, yerto‗la, yo‗laklarda
  ham zaharlovchi moddalarning ta‘siri uzoq vaqt saqlanib qoladi.
  Yuqorida aytilgan fikr-mulohazalardan kelib chiqib, turmushda, sanoatda keng
  qo‗llaniluvchi KTQKZMlardan ayrimlari, xususan, xlor va ammiak haqida qisqacha
  ma‘lumotlar berishni lozim topdik. Zero ularning bir-birlariga butunlay qarama-
  qarshi xususiyatlarini e‘tiborga olib, ular bilan shikastlanganda qanday aniq va dadil
  xatti-harakatlar qilish zarurligi muammosi ham o‗z-o‗zidan ma‘lum bo‗ladi.
  Xlor odatdagi sharoitda o‗tkir qo‗lansa hidli sarg‗ish-yashil gaz bo‗lib,
  havodan 2,5 baravar og‗ir, 34 S haroratda suyuq holatga o‗tadi. +20°C haroratda (bir
  hajm suvda ikki hajm xlor) organik erituvchilarda ham yaxshi eriydi. Kuchli
  oksidlovchi modda: ma‘danlar, ko‗pchilik noma‘dan va organik moddalar bilan
  o‗zaro reaksiyaga kirishadi, ularni zanglatadi. Bo‗g‗uvchi ta‘siri bor. Havodagi
  mumkin bo‗lgan miqdori 0,03 mg/m. kub. Agar moddaning miqdori 10 mg/m.kub.
  bo‗lsa, inson organizmiga salbiy ta‘sir etadi, mivdori 2500 mg/m.kub. tashkil etsa,
  o‗limga olib kelishi mumkin.
  Xlor nafas olish yo‗llarini qichishtiradi, o‗pkani shishiradi, yuqori darajada
  quyuqlashgani esa o‗ldiradi. Zaharlanganlik belgilari: konyuktivit (ko‗z jildining,
  164
  shilliq pardasining yallig‗lanishi), tanglay va tomoqning qizarishi, azob beradigan
  quruq yo‗tal, shilimshiq va qon aralash balg‗am ajralishi, badan ko‗karishi, xushdan
  ketish. Teriga ta‘sir qiladigan: qizarish, ekzema. Shuningdek, muvozanatning
  nomutanosibligi (koordinatsiyaning
  buzilishi) kuzatiladi.
  Bunday holatda shikastlangan odamni xavfsiz joyga olib chiqish, suniy nafas
  oldirish, namlangan kislorod berish, isitish, yuz-ko‗zi, og‗iz-burni, terisini 2 %li
  ichimlik soda, ishqorli eritma bilan yuvish, unga gazniqob kiydirish, respirator,
  paxta-doka bog‗lamidan foydalanish zarur.
  Ammiak odatdagi sharoitda o‗tkir novshadil (nashatir) spirti hidi bor rangsiz
  gaz, havodan yengil. 33°C haroratda yoki yuqori bosimlarda osongina suyuq holatga
  o‗tadi. Suvda yaxshi eriydi va kislorod muhitida yonadi. Ammiak bilan havoning
  quruq aralashmasida (agar harorat 18°C, aralashma tarkibida 16-28 % atrofida
  ammiak bo‗lsa) kuchli portlash ro‗y beradi. Shuningdek, ammiak bo‗g‗uvchan bo‗lib,
  asab tizimiga qattiq ta‘sir etadi.
  Ammiak gazining odamlar yashaydigan havodagi mumkin bo‗lgan miqdori
  0,04 mg/m.kub. eng ko‗gga bilan 0,2 mg/m. kubga teng. Agar gaz miqdori 40-80
  mg/m.kub. bo‗lsa, ko‗z yoshlanadi, nafas olish yo‗llari qattiq achishadi.
  Gazning o‗limga olib kelishi mumkin bo‗lgan miqdori 1500-2700 mg/m.kubga
  teng bo‗lib, uning suvdagi 10 % eritmasi novshadil (nashatir) spirti deb nomlanadi,
  18-20 % eritmasi esa, ammiakli suv deb aytiladi.
  Suyuq ammiak gazi sanoat miqyosidagi sovutkichlarda sovutuvchi modda
  sifatida ishlatiladi. Ammiak gazi joylarda saqlash va ma‘lum masofaga tashish uchun
  siqilgan holda 6-18 kg/sm.kub. bosimga ega metall idishlarda olib boriladi. Ammiak
  bilan shikastlanganda ham ko‗z og‗rishi, yosh oqishi, yo‗tal nafas qisishi, bosh
  aylanishi, yurakning tez urishi, qusish, hiqichoq tutishi, mushaklarda tirishib-
  tortishishi kuzatiladi.
  Bunday holatda shikastlangan odamni xavfsiz joyga olib chiqish, sun‘iy nafas
  oldirish, namlangan kislorod berish, yuz-ko‗zi, og‗iz-burni, terisini 2 %li borat, limon
  yoki sirka kislotasi bilan yuvish, unga gazniqob kiydirish, respirator, paxta-doka
  bog‗lamidan foydalanish zarur.
  Umuman, so‗nggi yillarda jahon miqyosida terror harakatlarining tobora avj
  olayotganligi, ko‗plab begunoh kishilarning nobud bo‗layotganligi bizni doimiy
  ogohlik va xushyorlikka chorlashi bejiz emas. Sababi, bunday harakatlarda kuchli
  ta‘sir qiluvchi kimyoviy zaharlovchi moddalar KTQKZMlarning qo‗llanilayotganligi
  nihoyatda xavflidir. Bu esa, o‗z navbatida, birinchi belgilari kelib chiqishi noma‘lum
  bo‗lgan tomchilar, tutun va tumanlarning o‗ziga xos hid, zaharlashning boshlang‗ich
  ko‗rinishlari paydo bo‗lishi va nihoyat, kimyoviy razvedka va nazorat asboblarining
  ko‗rsatkichlaridir.
  Shunday ekan, kuchli xafvli kimyoviy moddaning qo‗llanilganligi to‗g‗risida
  axborotni eshitgach (uni albatta, radio va televidenie kanallari, harakatdagi
  mashinalarga o‗rnatilgan ovoz kuchaytirgichlar yordamida berishadi), kechiktirmay
  darhol gazniqoblarni kiyib olish tavsiya etiladi. Ular bo‗lmagan vaqtda respirator,
  paxta-doka bog‗lami yoki suvda namlangan ro‗mol, sharf, sochiqlardan foydalanish
  mumkin. So‗ngra deraza va darchalarni zichlab yopish, isitish va maishiy elektr
  asboblarini o‗chirish hamda vahimaga tushmay uydan chiqish lozim. Ko‗p qavatli
  165
  uylarda yashovchilar yaxshisi liftdan foydalanmaganlari ma‘qul, chunki zararlangan
  hududlarda elektr energiyasi bunday vaqtlarda o‗chirib qo‗yiladi. Faqat mahalliy
  FVlar boshqarma (bo‗lim)lari tomonidan ko‗rsatilgan yo‗nalishlarda, agar harakat
  yo‗nalishi ko‗rsatilmagan bo‗lsa, shamol yo‗nalishiga ko‗ndalang ravishda harakat
  qilish kerak.
  Zararlanish hududini tashlab chiqib ketishning iloji bo‗lmasa, tezlikda xonadon
  ichidan panoh topish lozim. Buning uchun deraza va eshiklarni yopishqoq tasma yoki
  plastr bilan, shamol kiradigan barcha teshiklarni esa qog‗oz yordamida havo
  kirmaydigan qilib yopish zarur. Shuningdek, eshik va derazalarni namlangan
  choyshab bilan to‗sib qo‗yish darkor.
  Zararlangan hududda tez, chaqqonlik bilan harakat qilish lozim. Ammo zinhor
  chopish va chang ko‗tarish, atrofdagi buyumlarga tegish, uchrashi mumkin bo‗lgan
  suyuqlik tomchilari yoki notanish kukunsimon moddalarni bosish kerak emas.
  Mabodo ularga tegib ketgudek bo‗linsa, darhol qog‗oz, latta yoki dastro‗mol
  yordamida artib tashlash joiz. Shikastlangan odamlarni zararlanish hududidan xavfsiz
  joyga olib chiqilgandan so‗ng, ularning ustki kiyimlarini yechib, xonadan
  tashqarisida qoldirish (sanitar ishlovidan o‗tkazish), yuz-ko‗z, og‗iz-burunni toza suv
  bilan yaxshilab sovunlab yuvish, chayish darkor.
  Biologik xavfli moddalar (BXM) qo‗llanilganda murakkabroq vaziyat yuzaga
  keladi. Sababi, bunday moddalar ishlatilganligi darhol sezilmaydi. Tashqi muhit
  ta‘siriga chidamli, o‗zaro muloqotda yoki havo-tomchi yo‗li bilan yuqadigan,
  davolash ancha qiyin bo‗lgan xavfli yuqumli kasalliklar keltirib chiqarishi mumkin
  bo‗lgan BXMlarni qo‗llash ehtimoli ko‗proqdir.
  Odamlarning BXM bilan zararlanishi bunday moddalarning inson organizmiga
  nafas olish a‘zolari, oshqozon-ichak yo‗li, shilliq pardalar (og‗iz, buruq ko‗z va b.),
  shikastlangan teri qoplami orqali tushishi yo‗li bilan sodir bo‗lishi mumkin.
  BXMning nafas olish yo‗llari orqali organizmga kirishining oldini olish uchun
  paxta-doka bog‗lami, respiratorlar yoki gazniqoblardan foydalanish zarur.
  Shuningdek, chekishdan voz kechishga to‗g‗ri keladi. BXMning organizmga
  oshqozon-ichak yo‗li bilan tushishining oldini olish uchun faqat qaynatilgan suv
  ichish, eng oddiy shaxsiy gigiena qoidalariga rioya qilish, ovqatga BXM qo‗llanilishi
  ehtimoli bo‗lmagan joylarda maxsus issiqlikk ishlovidan o‗tkazilgan mahsulotlarni
  ishlatish tavsiya etiladi.
  Har bir xonadonda oddiy dizenfeksiyalovchi vositalar: monoxloramin vodorod
  pereksi, spirt, kaliy pyermanganat (marganstovka) bo‗lsa zarar qil-maydi.
  |