title: Investitsion faoliyat samaradorligini tahlil qilishda vaqt omilini hisobi
text: 72
  t
  r
  )
  1
  (
  -murakkab foizlarni hisoblash koeffitsienti,
  t
  r
  )
  1
  /(
  1
  -esa diskontlashtirish koeffitsenti deb ataladi. (bunda r diskontning
  stavkasi, bu misolda foiz stavkasi).
  Innovatsion loyhalar moliya-iqtisodiy samaradorligini baholashning mavjud
  usullarini quyidagi asosiy guruhlarga bo‗lishi mumkin:
  Oddiy yoki strategik usullar;
  Diskonlashtirish (yoki dinamik) usullari.
  Iqtisodiy samaradorlikni baholashning oddiy usullari (mezonlari):
  1. O‗zini o‗zi qoplashi muddati.
  O‗zini o‗zi qoplashi muddati (T‘)- bu vaqt davrining davomiyligi bo‗lib,
  uning ichida loyiha bo‗yicha faoliyatdan tushumlar (ya‘ni loyihaning foydali – V
  (t)) loyihani amalga oshirish xarajatlari S (t) ni qoplaydilar. YA‘ni, o‗zini o‗zi
  qoplash muddati T‘-
  bu Tning eng kichik miqdori, uning uchun
  )
  ,...
  2
  ,
  1
  )(
  (
  )
  (
  T
  t
  t
  c
  t
  B
  T
  yoki
  T
  T
  min
  , uning uchun
  ,...
  2
  ,
  1
  (
  0
  ))
  (
  )
  (
  (
  t
  t
  c
  t
  B
  (3.2)
  Bu usulning soddaligi uning afzalligi bo‗ladi, bu resurslarni etishmasligi
  sharoitlarida loyhalarni tezroq baholashga imkon beradilar.
  O‗zini o‗zi qoplash muddati ko‗rsatkichining asosiy kamchiligi shundan
  iboratki, u innovatsion loyhani amalga oshirilishining butun davrini hisobga
  olmaydi, demak, bu muddatdan tashqarida
  yotgan kiritmalardan barcha
  qaytarishlar unga ta‘sir ko‗rsatmaydi. SHuning uchun ko‗pincha bu ko‗rsatkich
  loyihani tanlashning mezoni bo‗lib xizmat qilmaydi., balki cheklash sifatida
  foydalaniladi (o‗zini o‗zi qoplashi muddati belgilangan vaqtdan ko‗proq
  bo‗lmasligi kerak).
  2. Summar foyda.
  Bu oddiy (pullarning vaqtli qiymatini hisobga olmasdan) ko‗rsatkich
  loyihani amalga oshirishdan kelib chiqqan yig‗ma qiymatiy natijalar va
  xarajatlarning farqi sifatida aniqlanadi.
  )),
  (
  )
  (
  (
  t
  C
  t
  B
  P
  (3.3)
  73
  Bu erda
  m
  m
  t
  ;
  ,...
  2
  ,
  1
  - loyiha yashash davri vaqtli oraliqlarining soni.
  3. Investitsilarning retabelligi (ROI-return on investment)
  Bu, yana foydaning oddiy me‘yori deb ataluvchi ko‗rsatkich yillik
  foydaning loyihaga kiritilgan investitsiyalarning nisbati sifatida aniqlanadi (odatda
  bu ko‗rsatkichni hisoblash uchun loyihani to‗liq ishlab chiqarish quvvatiga
  chiqqan yili tanlab olinadi).
  ,
  (
  /
  )
  (
  )
  (
  t
  C
  T
  C
  T
  B
  ROI
  (3.4)
  bu erda
  ;
  ,...,
  2
  ,
  1
  T
  t
  T- loyihani to‗liq ishlab
  chiqarish quvvatiga chiqqan
  yili.
  Ushbu usulda hisoblab chiqilgan miqdor investitsion xarajatlarning qanday
  qismi rejalashtirishning bir oralig‗i davomida foyda ko‗rinishida qoplanishini
  ko‗rsatadi.
  Ko‗pincha bu miqdorni samoya daromadligining o‗rtacha darajasi bilan
  taqqoslanishi loyihani amalga oshirilishini maqsadga muvofiqligi haqidagi
  xulosaga olib keladi.
  Iqtisodiy samaradorlikning diskontlantirilgan mezonlari:
  Diskontlashtirilgan mezonlar pullarning vaqtdagi har xil
  qiymatini hisobga
  oladi. Umumiy ko‗rinishda diskont stavkasi (r) quyidagicha taqdim etilishi
  mumkin:
  RI
  MRR
  IR
  r
  *
  , (3.5)
  bu erda, IR (inflation rate) –iflyasiya sur‘ati,
  MRR- (minimal roleof return) –foydaning eng kichik haqiqiy me‘yori, ya‘ni
  pul mablag‗laridan muqobil foydalanishda olinadigan foydaning eng kam me‘yori.
  IR (risk of investments) - investitsion xatar darajasini hisobga oluvchi
  koeffitsient.
  Ammo aniq investitsion loyihalarni ishlab chiqishda diskont stavkasini
  hisoblash muammosi ko‗rib chiqilmaydi. Odatda u ekzogenli miqdor (ya‘ni
  tashqaridan berilgan) sifatida beriladi va qoidaga ko‗ra, teng kreditli foiz
  (sarmoyaning muqobil qiymati)ga tegishli bo‗ladi. Ko‗pgina
  firmalar diskont
  74
  stavkasini uzoq muddatli bank kreditlari bo‗yicha o‗rtalashtirilgan foizli
  stavkalardan kelib chiqqan holda belgilaydilar.
  Bir necha muqobil loyihalardan tanlab olishda daromadlikning ichki
  me‘yori yagona ziddiyatli bo‗lmagan ko‗rsatkich bo‗ladi. U ko‗rib chiqilayotgan
  loyihalarni
  investitsiyalardan
  foydani
  ko‗paytirish maqsadida ishonchli
  ranjirovkasini amalga oshirishga imkon beradi.
  SHunday qilib, innovatsion faoliyat samaradorligining tahlili innovatsiyalar
  menejmentining dolzarb vazifasi bo‗ladi, u innovatsion loyihalarni boshqarishga
  tizimli yondoshishni qo‗llash asosida hal qilinishi mumkin.