title: Behbudiy - Vazirligi urganch davlat
text: |
  Vazirligi urganch davlat
  |
  bet | 219/301 | Sana | 13.06.2024 | Hajmi | 0,96 Mb. | | #263417 |
  Bog'liq Umumiy Pedagogika darslik. 08.09.22Behbudiy axloq va tarbiyaning asosi – maktab, barcha ilmning boshi va ibtidosi maktab. Saodatning, fozil insonning ma’naviy chashmasi – maktab degan aqidaga amal qilardi. Bu borada "Turkiston viloyatining gazetasi", "Taraqqiy", "Xurshid", "Shuhrat", "Osiyo", "Turon", "Hurriyat", "Oina", "Samarqand", "Mehnatkashlar tovushi", "Ulug‘ Turkiston", "Najot", "Tirik so‘z", "Tarjimon", "Vaqt", "Sho‘ro" kabi matbuot sahifalarida yuzlab maqolalar bilan chiqishlar qildi. Ushbu maqolalar asosan tahsil va ta’limning taraqqiyotiga bag‘ishlanardi. Masalan: "Tahsil oyi", "Ehtiyoji millat", "Samarqand usuli jadid maktabi xususida", "Majlis imtihon", "Tarix va jo‘g‘rofiya", "Samarqand kitobxon islomiya", "Samarqand kitobxona va matbaaxona", "Samarqand isloh rusum majlisi", "Buxoroda usuli jadida" kabi chiqishlarida yangi usul maktablari, uning ahamiyati o‘qitish tizimlari, yangi maorif va madaniyatni rivojlantirish, dunyoviy fanlarning nafi, ma’rifatga rag‘bat, komil insonning tarbiyasi haqidagi muhim ma’rifiy fikrlarni o‘qish mumkin edi.
  Behbudiy ta’lim va tarbiya hamda uning muammolari to‘g‘risida boy publitsistik meros qoldirdi. Jumladan, "Imon va islom", "Ixtiyoji millat", "Buxoroda usuli jadida", "Hurriyat – ozodlik - erkinlik", "Tahsil oyi", "Ikki emas, to‘rt til lozim", "Turkiston", "Millatni kim isloh etar", "Yoshlarga murojaat", "Vatanparvarlik kerak", "Bizni kemiruvchi odatlar", "Buxoroxonligiga sayohat", "Ibtidoiy maktablarimizning tartibsizligi yoxud taraqqiyning yo‘li", "Bizga isloh kerak", "Haq olinur, berilmas", "Samarqandda milliy ishlar haqinda" va boshqalar.
  1917- yilning 16—23- aprelida Toshkentda bo‘lib o‘tgan Turkiston musulmonlarining Quroltoyida millatni o‘zaro ixtiloflardan voz kechishga, buyuk maqsad yo‘lida birlashishga, ittifoq bo‘lishga chaqiradi. Ammo u oʻz orzulariga erisha olmadi. Behbudiy 1919- yil 25 martda ana shu g‘oyalari uchun millatchi jadid sifatida ayblanib, Shahrisabzda qamoqqa olinadi va qatl etiladi. U o‘limi oldidan qilgan vasiyatida: "Biz o‘z qismatimizni bilamiz. Agar bizning hayotimiz hurriyat va xalqning baxt saodati uchun qurbonlik sifatida kerak bo‘lsa, biz o‘limni ham xursandchilik bilan kutib olamiz.... mumkin qadar ko‘proq yaxshi maktablar ochish, shuningdek maorif va xalq baxt- saodatini ta’minlash sohasida tinmay ishlash bizga haykal bo‘ladi ".
  Mahmudxo‘ja Behbudiyning yangi maktablar uchun yozgan asarlari
  maktablarning islohida katta hodisa bo‘ldi. Ayni davrda bu darsliklar nazariy, ilmiy va amaliy jihatdan keng qo‘llanildi. Bu kitoblarning bugungi kunda ham qadri yo‘qolganicha yo‘q. "Kitobatul atfol" ("Bolalar maktubi") asari o‘z davrida bir necha marta nashr etilgandi. Bu kitobga qirqtaga yaqin forsiy va turkiy insholardan namunalar kiritilgan. Shahodatnoma va boshqa ish yuritishga doir hujjatlar yozishni o‘rganishdan ta’lim beradi hamda namunalar ham keltirilgan. Volostnoyxona, qozixonada yoziladigan hujjatlar ham mana shu kitob orqali o‘rgatilgan. Yosh va kattalarga mo‘ljallangan 36 sahifalik to‘plam Respublikamizga davlat maqomi berilgan, mustaqillik qaror topayotgan damlarda bu kitob nazariy- ma’rifiygina emas, balki amaliy ahamiyatga ham egadir. O‘zbek tilida ish yuritishimizda bu kitob juda qo‘l keladi. Kitobning maqsadi ham shunga qaratilgan.
  Behbudiy o‘sha davrdagi madrasalar ahvolini o‘zining 1907- yilda yozgan "Faryod Turkiston" maqolasida shunday ta’riflaydi:
  «Bir madrasaga 20 talaba gapi ila bir noaql mudarris saylanur, bir volostda 40 nafar El boshlarindan 21 nafarni sadosi ila bir johil qozi saylanur» deb Behbudiy bu mudarris, mufti va qozilarni sakson foizi qariyalardir. Ular yoshlarga qanday bilim va tarbiya bera oladilar, deydi.
  Behbudiy Turkistonning kelajagini uning yangi kadrlarida, mutaxassislarida va o‘qimishli yoshlarida, deb bilardi. Shuning uchun ham u har bir yozgan maqolasida yangi taraqqiyotga javob beradigan kadr tarbiyalab etishtirish masalasini qo‘yardi. Savdo- sotiq ishlarini keng rivojlantirish, kassa ochib milliy daromadni ko‘paytirish zarurligi haqida tushuntirishlar olib borardi: «Imorat qilmoqchi bo‘lsak reja loyihasi lozimki, muhandislarga muhtoj bo‘lurmiz. Ammo biz hanuz muhandis ilmini bilmaymiz. Kontur va rasmiy daftar tutib, kassa tuzib tijorat etmoq lozim?», degandi.
  Behbudiy Turkistonda etishtirilayotgan mahsulotlar arzon baholarda Ovrupo bozorlariga olib ketilayotganidan achinadi. Bizda ham Ovrupo bozorlarida savdo- sotiq qiladigan mutaxassislarning etishib chiqishlarini istaydi: «Turkiston mevasi... donasi, toshi, tufrog‘i... va nemusalari Ovrupo bozoriga ketar. Muni Ovrupo dollari kelib oz bahoga olib ketar. Mehnatni biz qilarmiz, foydani ular ko‘rar». Shuning uchun deydi, Behbudiy: «Ovrupa ila savdo qilaturgon kishi avvalo zamona ilmi o‘qimog‘i lozim. U millat taraqqiyotining ma’naviyati- ham tarbiyasi, ham iqtisodi, ham ma’rifati», deb qaradi.
  |
  | |