title: Chorvachilik xarajatlari, mahsulotlar chiqishini hisobga olish va tannarxini hisoblash
text: 11.4. Chorvachilik xarajatlari, mahsulotlar chiqishini hisobga olish va tannarxini hisoblash
  ∗
  Fermer xo‘jaliklarida buxgalteriya hisobining soddalashtirilgan tizimini tashkil etish to‘g‘risidagi Nizomning 18-
  ilovasi (O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi va Qishloq va suv xo‘jaligi vazirligining 21.01.2008 y. 1-son va ½
  son qarorlari bilan tasdiqlangan, O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligida ro‘yxatga olingan. № 1781, 26.03.2008
  y)
  11.4.1. Chorvachilik tarmog‘i tavsifi, hisobining vazifalari va uslubiy asoslari
  Chorvachilik tarmog‘i aholining sut, go‘sht va boshqa oziq-ovqat mahsulotlariga,
  sanoatning esa xom-ashyoga bo‘lgan talabini qondiradi. Keyingi yillarda qishloq xo‘jaligida
  islohotlarning chuqurlashtirish natijasida chorvachilikka ixtisoslashgan fermer xo‘jaliklari,
  mas'uliyati cheklangan jamiyatlar (MCHJ) va xususiy chorvachilik korxonalari rivojlanmoqda.
  Ushbu tarmoq rivojlanishidagi bunday yo‘nalish mahsulot yetishtirishni ko‘paytirish, mehnat
  unumdorligini oshirish mahsulot sifatini yaxshilash va tannarxini arzonlashtirishga imkon
  yaratmoqda.
  Chorvachilik o‘simlikchilik bilan bir qatorda qishloq xo‘jaligining muhim tarmog‘i bo‘lib,
  uning tarkibiga sut va go‘sht yo‘nalishidagi qoramolchilik, qo‘ychilik, cho‘chqachilik, yilqichilik,
  parrandachilik, asalarichilik, quyonchilik, ipakchilik, baliqchilik va boshqalar kiradi. O‘z
  navbatida bu tarmoqlarning har biri mahsulotning ayrim turlarini yetishtirishga ixtisoslashgan
  holda muayyan ishlab chiqarishlarni: qoramolchilik – sut chorvachiligini hamda mol go‘shti,
  parrandachilik – tuxum hamda parhez go‘sht yetishtirishni o‘z ichiga oladi.
  Shunga ko‘ra, chorvachilikdagi xarajatlar ishlab chiqarish sohalari va turlari bo‘yicha
  farqlanadi. Bu esa buxgalteriya hisobida o‘z aksini topishi kyerak.
  Boshqa sohalarda bo‘lgani kabi chorvachilikda ham ishlab chiqarish xarajatlari xilma-xil.
  Ular turli xildagi moddiy xarajatlarni (ozuqa, biopreparatlar, dori-darmonlar, turli Materiallar va
  hokazolar), sarflangan mehnat, asosiy vositalarning eskirishi va boshqalarni o‘z ichiga oladi.
  Demak, buxgalteriya hisobi chorvachilik xarajatlarini ularning turlari bo‘yicha qat'iy hisobga
  olishni ta'minlashi kyerak.
  Chorvachilikda mablag‘larning doiraviy aylanishi dehqonchilikdagiga qaraganda muhim
  farq va xususiyatlarga ega. Tarmog‘da ishlab chiqarishning texnologik jarayoni muomalalarning
  bir maromda sodir bo‘lishi va bir xilligi bilan o‘simlikchilikdagidan farq qiladi. Bu xususiyatlar
  albatta, tabiiyki, xarajatlarni hisobga olishni tashkil etishga ta’sir ko‘rsatadi.
  Chorvachilikda, odatda, mablag‘lar sarflanishi va mahsulotlar olish davrlarida uzulishlar
  uzoq davom etmaydi. Shu bois, joriy yildagi barcha xarajatlar mazkur kalendar yilida ishlab
  chiqarilgan mahsulotlarga tegishli bo‘ladi. Demak, buxgalteriya hisobida chorvachilik
  xarajatlarini, dehqonchilikdagi singari, yondash yillarga ajratish zaruriyati yo‘q. Chorvachilikdagi
  barcha xarajatlar joriy yil mahsulotlari uchun qilinadigan xarajatlar hisobga olinadigan schotlarda
  aks ettiriladi.
  Chorvachilikda dehqonchilikdagi singari bajariladigan ishlar ham xilma-xil bo‘lmaydi.
  Bunda ishlab chiqarishning texnologik jarayoni bajariladigan ishlar (oziqlantirish, mollarga qarash
  va mahsulot olish)ning bir xilligi bilan tavsiflanadi. Bu ishlarning hammasi, odatda, uzluksiz
  davom etadi va vaqt bo‘yicha qat'iy chegaralanmaydi. Demak, buxgalteriya hisobida xarajatlarni
  mana shu belgilar bo‘yicha bo‘limlarga ajratish uchun ehtiyoj yo‘q.
  Nihoyat, chorvachilikda ishlab chiqarish jarayoni, odatda, bir joyga jamlangan bo‘ladi.
  Masalan, sut ishlab chiqarish sutchilik majmuilarida va hokazo. Shunday ekan, buxgalteriya
  hisobida xarajatlarni ayrim ishlab chiqarish bo‘linmalari bo‘yicha hisobga olishga ham ehtiyoj
  yo‘q.
  Shunday qilib, chorvachilikda ishlab chiqarish xarajatlarini yondash yillar, ish turlari va
  ba'zan ishlab chiqarish bo‘linmalari kabi muhim belgilar bo‘yicha alohida-alohida hisobga olishga
  ehtiyoj yo‘q. Xarajatlarni chegaralash va tegishli yakuniy ma’lumotlar olish, odatda, ikki
  yo‘nalishda amalga oshiriladi:
  - ishlab chiqarishning asosiy turlari va chorva mollarining asosiy guruhlari bo‘yicha;
  - xarajatlarning asosiy turlari bo‘yicha;
  Ayrim hollarda masalan, qorako‘lchilik va parrandachilikda xarajatlar hisobi bo‘linmalari
  alohida tashkil etilishi mumkin.
  Xarajatlarni ishlab chiqarish turlari va chorva mollarining guruhlari bo‘yicha hisobga olish
  analitik hisob obektlarini to‘g‘ri tashkil etish hisobiga ta'minlanadi. Analitik hisob obektlari
  chorvachilikning asosiy tarmoqlari bo‘yicha, tarmoq ichida esa ishlab chiqarishning har bir
  turibo‘yicha yoki chorvamollarining guruhi bo‘yicha ochiladi.
  Xarajatlarni asosiy turlari bo‘yicha hisobga olish hisob registrlarini tegishli tarzda tuzish
  orqali ta'minlanadi. Xarajatlarni hisobga olish ko‘p grafali shakldagi registrlarda xarajatlarning har
  bir tarmog‘iga alohida grafa ajratilgan holda olib boriladi.
  Chorvachilik xarajatlarni hisobga olishda har xil uslublardan foydalanish ehtiyoji paydo
  bo‘lmaydi. Barcha zarur ma’lumotlar analitik hisob va hisob registrlarini odatdagicha tuzish orqali
  olinadi.
  Chorvachilik xarajatlari hisobining olishning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:
  xarajatlarni ishlab chiqarish turlari va chorva mollarning guruhlari bo‘yicha iqtisodiy
  asoslangan holda ajratish;
  yetishtiriladigan mahsulotning tannarxi shakllanadigan barcha xarajatlarni iqtisodiy jihatdan
  bir turdagi element va tarmoqlar bo‘yicha aniq ajratib chiqish;
  chorvachilikdan olingan mahsulotlarni o‘z vaqtida, aniq va to‘liq aks ettirish;
  xo‘jalikning bo‘linmalari bo‘yicha xarajatlarni aniq aks ettirish;
  asosiy, yondash va qo‘shimcha mahsulotlar tannarxini iqtisodiy asoslangan holda hisoblash.
  |