title: Mukammal raqobat - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat universiteti
text: Mukammal raqobat
  sharoitida
  ishlab chiqaruvchi (yoki sotuvchi) hamda iste’molchi (yoki xaridor)larning
  soni juda ko’p bo’lib, ularning ishlab chiqarish hajmini o’zgartirish orqali narx
  189
  shakllanishiga ta’siri umuman sezilmaydi.
  Nomukammal raqobat sharoitida
  esa
  ishlab chiqaruvchilar (sotuvchilar) yoki iste’molchilar (xaridorlar)dan birining soni
  cheklangan bo’lishi ularning bozordagi ishlab chiqarish hajmiga va, pirovardida,
  bozordagi narxning shakllanishiga sun’iy ta’sir ko’rsatish imkonini beradi. Bunday
  raqobat turli darajalaridagi narxlarning shakllanish xususiyatlari bir-biridan farq qiladi.
  Shu sababli, biz quyida mukammal raqobat, sof monopoliya, oligopoliya va
  monopsoniya sharoitida narxlarning shakllanish xususiyatlarini ko’rib chiqamiz.
  Mukammal raqobat sharoitida narxning shakllanishi.
  Erkin raqobat kurashi
  sharoitida narxning tashkil topish xususiyatlarini tadqiq etgan dastlabki
  iqtisodchilardan biri A.Marshall hisoblanadi. Uning fikricha, tovarning oldi-sotdi
  jarayoniga qadar ikki xil, ya’ni
  sotuvchi va xaridor narxlari
  mavjud bo’ladi. Nazariy
  jihatdan har ikki narxning yuqori va quyi darajalari mavjud. Sotuvchi o’z tovari
  narxining imkon qadar yuqori bo’lishidan manfaatdor, chunki bunday narx uning
  foydasi hajmini oshiradi. Biroq, erkin raqobat sharoitida narxni boshqalardan yuqori
  darajada belgilashga intilish mazkur sotuvchining bozordan siqib chiqarilishiga olib
  kelishi mumkin. Sotuvchi narxining eng past darajasi shu tovarni ishlab chiqarish
  uchun ketgan xarajatlarni qoplashi kerak. Xaridor tovarni eng past narxda sotib
  olishdan manfaatdor, biroq erkin raqobatli bozor sharoitida uning ham tovar sotib
  ololmay qolish xavfi mavjud bo’ladi. Xaridor narxining yuqori darajasi esa, Marshall
  ta’biricha, so’nggi qo’shilgan miqdor nafliligiga teng bo’lishi kerak.
  Sotuvchi va xaridor o’rtasidagi qulay narxga erishish borasidagi kurash har ikki
  narxning mosligi ta’minlangunga, ya’ni bozor narxi paydo bo’lgunga qadar davom
  etadi. Shunday qilib, sotuvchining narxi tomonidan ishlab chiqarish xarajatlari, xaridor
  narxi tomonidan esa so’nggi qo’shilgan miqdor nafliligi maydonga tushib, ularning
  nisbati asosida bozor narxi paydo bo’ladi. Bu holatni Marshall shunday ifodalaydi:
  «…«ishlab chiqarish xarajatlari» printsipi hamda «so’nggi qo’shilgan naflilik»
  printsipi, shubhasiz, yagona talab va taklif umumiy qonunining tarkibiy qismi
  hisoblanib, ulardan har birini qaychining bitta kesuvchi tomoniga qiyoslash
  mumkin»
  43
  .
  Shu o’rinda, 4-mavzuda bildirilgan fikr-mulohazalarni yana bir bor esga olish
  maqsadga muvofiq hisoblanadi. Ya’ni, mukammal raqobatli bozor sharoitida narxning
  shakllanishida talab va taklifning ta’sirida, A.Marshall ta’kidlaganidek, so’nggi
  qo’shilgan naflilik va ishlab chiqarish xarajatlari emas, balki ijtimoiy zaruriy naflilik
  va ijtimoiy zaruriy mehnat sarflari yotadi.
  Talab va taklifning muvozanati mukammal raqobat bozoridagi narxning
  shakllanishiga muvofiq keladi (9.3-chizma).
  Chizmadan ko’rinadiki, faqat narxning R
  E
  darajasidagi talab miqdoriga ishlab
  chiqaruvchilar tomonidan taklif miqdori muvofiq keladi. Narxning bu darajadan har
  qanday pasayishi talabning taklifdan oshib ketishini, narxning bu darajadan har
  qanday yuqori bo’lishi esa, taklifning talabdan oshib ketishini keltirib chiqaradi.
  43
  Marshall A. Printsipi ekonomichеskoy nauki. V 3 t. M., 1993. T.III. S.282.
  190
  Narxning R
  A
  darajasidagi holat uzoq vaqt mavjud bo’la olmaydi. Chunki,
  tovarlarning sotilmay, to’planib qolishi bilan sotuvchilar o’rtasidagi raqobat kuchayib,
  ular o’z tovarlarini tezroq sotish maqsadida narxni tushira boshlaydilar.
  |