title: Tabiatdagi betakror makon — muhim ekoturistik obyektlar
text: Tabiatdagi betakror makon — muhim ekoturistik obyektlar
  122
  0 ‘simliklar haqida ayíiladigan, yoziladigan hamma fíkrlar
  o‘rrnonga, o £rmon boyliklariga taalluqlidir. Inson faoliyatida
  o'rm on mahsuloílari ishlatiímaydigan sohaning o ‘zi yo‘q.
  Birgina yog'ochdan hozir 2 ming xil mahsulot olinmoqda.
  O 'rm on daraxtlarining dorivorligi ham beqiyos. Masalan,
  pixta daraxti dizinteriya, qarag‘ay - sil, archa — nafas oluvchi
  ojganlami zaharíovchi viraslarni oidiradi. 0 ‘rmoniarda kasalíik
  qo‘zg£atuvchi mikroorganizmiar shahar havosiga nisbatan TO
  SO marotaba kam bo'ladi. Archaning karbonat angidrid yutish
  qobiiiyaíi 100%, keng bargli o‘simliklaming 120%—450%,
  terakniki 700%dir.
  Bir gekíardagi 60 yoshli qarag£ay o'rmonlari 1 yilda 10 t
  kislorod, 40 yoshli eman daraxti 141 kislorod chiqaradi. Bir gektar
  yerdagi terak daraxti vegetatsiya davomida 340 kg chang yutadi.
  Bir ga arg‘uvomzorlardan 900 kg, 1 ga o'rmon malinazorlaridan
  270 kg asal olish mumkin.
  0 ‘simliklarning dorivorlik xususiyatlari haqida buyuk bobomiz
  Ibn Sinoning “ Dorivorlik xususiyati bo‘lmagan o‘simlik yo‘q,
  o'simSÉk bilan davolanmaydigan kasallik ham yo‘q” degan so‘zlarini
  yod ohshimiz kerak. Tibbiyotning otasi bolgan Gippokrat 200
  xilga yaqin dorivor o‘simliklar haqida ma’lumotlar qoldirgan.
  Bobokalonimiz Ibn Sino 900 xil o ‘simJiklardan foydalanish
  yo‘liari haqida asar lar bitgan.
  Yer yuzida o‘rmonlarning umurniy maydoni 4100 minga
  atrofida, ya’ni quruqlikning 31% .ini tashkil qiladi. Yog‘och
  miqdori 140 rnlrd m3. 0 ‘rmonlar aholi jon boshiga: Kanadada
  24 ga, Finlyandiyada 5 ga, Rossiyada 4,2 ga, Shvetsiyada 3
  ga, Norvegiyada 2,2 ga, AQSHda 1,6 ga, Yevropa davlatlarída
  0,1—04 ga va O'zbekistonda 0,04 ga to ‘gri keladi. Inson ilmiy
  texnika taraqqiyoti jadal rivojlanayotgan hozirgi vaqtda o‘simlik
  resurslarini muhofaza qilish zarur. Birgina o'rmonlaming 1-suvni
  me’yorlashtirish va suv saqlash; 2-tuproqni muhofazalovchi va
  3-iqíim hosil qiluvchi rolining o'zigina yashash faoliyatimizning
  mezonini tashkil qiladi.
  123
  Keying! 100 ming yil ichida 2/3 qism o ‘rmonzorlar yo£q qilingan.
  Oxirgi 2000 yil ichida 0,5 mlxd ga o ‘rmon!ar o £mida cho‘llar hosil
  bolgan. Keyingi 100 yil ichida Amerikada 540 ming ga o ‘rmon
  kesilgan, jahon bo‘yicha 67 mln ga o‘rmon yo‘q qilingan. AQSHning
  Vetnamdagi agressiyasi natijasida 1,5 mln gektar tropik o ‘mionlar
  hayvonot dunyosi M an yo£q qilingan. Hozirgacha vetnamliklar 180
  ming gekiarini asl holiga keltirishdi. Agar o £rmonlardan bozirgidek
  foydaSanilsa 70—80 yildan keyin tropik o£rmonlari batamom
  tugatiladi. Olimlaming hisobiga ko‘ra oliy tur o£simliklardan 3
  ming turi j'o'qotilish arafasida. Butun dunyo bo‘yicha 40 ming tur
  o ‘simlikning butunlay yo‘qolib ketishi xavfi yuzaga kelgan.
  0 ‘zbekisionning o ‘simlik resurslari 4148 tu r o csimliklardari
  iborat. Shulardan 390 turi endemik tur hisoblanadi, 577 tur
  shifobaxsh o £simliklardir, 115 turi ilmiy tabobatda ishlatiladi, 47
  turi xalqaro davlatlar farmakologiyasiga kiritilgan. O ‘zbekiston
  o ‘rmonlari asosan tog‘, tog‘ oldi, vohalardagi daryolar qayirlaridagi
  to £qayzorlarda va qisman cho£Ilarda joylashgan. C ho£llarimizda
  498 tur, adirlarimizda 638 tur, tog£ va baland tog‘larimizda 1048
  tur o £simliklar o £sadi.
  Floramizdagi 1500 tur o ‘simlik chorva uchun ozuqaviylik
  xususiyatiga ega. Shundan 550 turini chorva mollari a’lo darajada
  yeyishadi, 180 turi dasturxonimizdagi oziq-ovqatiniizda,
  20
  turi
  ziravorchilikda, 400 turi oshlovchi, 150 turi turii bo£yoqchilikda
  ishlatiladi. Bu G£zbekistonda o ‘simlik dunyosining turlari boyligini
  ko£rsatadi. Biroq, o £simlik dunyosini saqlab qolishga mas’uliyatsiz
  munosabatda bo£lish va undan nooqilona foydalanish, uning
  kambag‘allashishiga olib k e la d i47.
  0 £zbekistonnihg quyidagi o £simliklari xalqaro «Qizil kitob»ga
  kiritilgan va qattiq muhofaza qilinadi. Ular quyidagilar: tog£
  piyozi, omonqara, balquray, kovrak, sumbul, tovsagiz, taxmoq
  kovar, etmak, xurmo, qizil lola, targ£il lola, chinor, anor.
  47 Mahmudov M.M., Yusupov S., Yu., Hayitboyev R. va boshq. Qorako'lchilik
  yaylovlari va ulardan samarali foydalanishga oid amaliy qo‘Jlanma. IKARDA,
  IFAD, O'zQCHEiTT. Samarqand, 2001. 51-b.
  124
  Q'zbekistonda 301 tur o'sim likning yo'qolib ketish xavfi bor.
  Masalan, ï 991 -yilda O'zbekiston Respublikasi “Qizil kitob”iga
  163 turdagi o'simîiklar, 3999-yiida 301 turi, 2006-yilda esa 305
  turi kiritildi. Q'simliklarmng ko'pchilik turiari yowoyi o ‘sadi,
  bu o'simliklardan jadal sur’atlarda xomashyo tayyorlash yoki
  manzaraii furlarini ommaviy to'pîash va tayyorlash (lola, salSagul,
  quyonlab, shirach, rovoch) sababîi “Qizil kitob”ga iushib qoldi.
  0
  ‘zbekistonda yowoyi holda o'suvchi o'simliklarga dorivor
  va
  oziq xomashyosi sifaîida ehtiyoj katta. 1992-yilgacha dorivor
  va
  ozuqabop yowoyi o'simliklami tayyorlash bilan bir necha
  davlat tashkilotiari, qo'shm a korxonalar va jismoniy shaxslar
  shug'ullangan edilar. Tayyorlash hajmi cheklanmagan edi.
  Yig‘ib olish hajmlari resurslami îejash va o'simlik dunyosida
  ekologik tenglikni saqlashni ko‘zda tutadigan iîmiy asoslar bilan
  ta ’ minlanmagan.
  Dorivor va ozuqa xomashyosini tayyorlash hajmini ixtiyoriy
  beîgilash qizilmiya, andiz, zirk butasi, sariqchoy, chirmovuqgul,
  efedra kabi va boshqa o ‘simlik turiari zaxiralari keskin kamayishiga
  sabab bo'ldi. O csixnlik xomashyosining asosiy tayyorlovchisi
  O'zbekiston Respublikasi Qishloq va suv xo'jaligi vazirligining
  O'Trnon xo'jaligi Bosh boshqarmasi qoshidagi «Shifobaxsh» ishlab
  chiqarish birlashmasi hisoblanadi.
  OVmoîilar. Respublika barcha oirmonlari yagona davlat
  o ‘rmon fondini tâshkil etadi, u davlat ahamiyatidagi hamda
  o ‘rmon xo'jaligi tashkiîotlari tasarrufidagi o'rm onlardan iborat.
  Q 'rmonlam ing juda kichik qismi boshqa idora va yuridik shaxslar
  tomonidan foydalaniladi.
  Shuning uchun, ular tog£, daryo yoqaiari va vodiy o'rmonlariga
  tabiiy hudud bo'yicha ajratilgan. XX asr boshlaridan O'zbekiston
  o'rmonlari maydoni 4—5 baravar qisqardi. Qishloq xo'jaligi
  dalalariga aylantirilgan qayir o ‘rmon!ari (to'qaylar) ayniqsa qat’iy
  antropogen ta’sirga uchradi Bunday harakatlar sababîi Amudaryo
  sohili bo'yidagi to'qaylarning maydoni 150 m inggadan (1928-yilda)
  22—24 ming ga gacha (3993-yilda) qisqardi. Respublika davlat
  125
  o ‘rmon fondining so‘nggi hisobi yeriar to liq inventarizatsiyasi
  bilan birga 1988-yüda o £tkazildi. Mazkur hisob m a’lumotlariga
  qaraganda 0 ‘zbekiston Respublikasi Davlat o ‘rmon qo‘mitasi
  ixtiyoridagi davlat o ‘rmon fond! yerlari 4994 ming ga ni, o‘rmon
  bilan qoplangan maydon esa 1788 ming ga ni tashkil qilgan.
  Boshqa idora va yuridik shaxslar ixtiyoridagi o'rm on bilan
  qoplangan maydon taxminan 500 m inggabo‘lgan. 0 £zbekistonning
  o ‘rmon bilan qoplangan yeri urnumiy yer maydonining 5,1
  foizini tashkil qilgan. 1.01.91 -yildagi hisobotga muvofiq davlat
  o ‘rmori fondi 5467 ming ga, o‘rmon bilan qoplangan maydon
  esa 1819 ming ga ga teng bo'lgan. Boshqa yuridik shaxslarga
  tegishli o ‘rm on bilan qoplangan maydon 546 ming ga ni tashkil
  qilgan.
  0
  ‘zbekistonning o£rm on bilan qoplangan yeri umumiy yer
  maydonining
  6,2
  foizini tashkil qilgan.
  Mamlakatimizdagi o'simlildar olamidags endemikiar hatto
  qo‘shni davlatlar o'sim liklar qatlamida ham uchramasligi
  tabiatimizdagi
  o £ziga
  xos
  noyob
  hodisadir.
  Ekoturizmni
  rivojlantirishda bu imkoniyatdan foydalanishimiz lozim. Buning
  uchun esa bu endemik o ‘simliklarning biologik va xo£jalik
  xususiyatlarini, xalq xo£jaligida foydalanish usullarini va ulaming
  o ‘sishi areallarini yaxshi o £rganishimiz va ekoturizmda foydalanish
  xaritalarini ishlab chiqishimiz lozim b o lad i. Ushbu xaritaga
  asoslanib ekoturizm marshrutlarini ishlab chiqishimiz va bu
  ekoturistik marshrutlaming reklamasini ichki va tashqi ekoturistik
  bozorga chiqarish ham vatanimizda ekoturizmni rivojlantirishda
  katta imkoniyatlarni yaratadi.
  Tayaneh so‘z va ilsoralar: arid, cho‘llar, adirlar, vertikal poyas,
  subalp, alp, ovchilik resurslari, bioresurs, xarita, fond, areal.
  M avzrni o‘zlashtiris!i bo‘yicha test savoiars:
  1
  .
  0
  ‘zbekistonda nechta tabiat qoViqxonalari J»r?
  A.
  6
  ta
  B. 7 ta
  D.
  8
  ta
  126
  |