title: Fanning vazifalari - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi toshkent to‟qimachilik va yengil...
text: Fanning vazifalari.
  Har qanday fanning o‗z vazifasi bo‗lganidek, ushbu
  fanning ham maqsad va vazifalari mavjud.
  O‗zbekiston Respublikasi Qomusi va qabul qilingan Qonunlar va hukumat
  qarorlari asosida kursning
  vazifalari
  quyidagilardan iborat:
  sanoat korxonalarida jonli va buyumlashgan mehnat tuzilishini yaxlit va
  yagona hamda ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarini shakllantirishning asosi
  deb qarash;
  17
  sanoat korxonalarida ishlab chiqarish tizimining o‗zgarish shakllari va
  yo‗llari, ishlab chiqarish faoliyatining maqsad va vazifalari, ularni amalga
  oshirish yo‗llari va baholash mezonlarini o‗rganish;
  ishlab chiqarish jarayonlarining mohiyati, ahamiyati, mazmunini, asosiy va
  yordamchi ishlab chiqarish, paxta tozalash korxonalarining infratuzilmasini,
  mehnat va unga haq to‗lashning nazariy va amaliy masalalarini o‗rganish;
  iqtisodiy islohotlarini amalga oshirish sharoitida korxonalarda boshqarishni,
  ayniqsa iqtisodiy boshqarishni rejalashtirish, baholash, moliyalash,
  kreditlash muammolarini echishni o‗rganish.
  1.2 Korxonalarning turlari va tashkiliy-texnikaviy tizimi
  Korxona
  – bu xalq xo‗jaligining eng quyi hal qiluvchi ishlab chiqarish
  bo‗g‗inidir. Korxonlar o‗z faoliyatini O‗zbekiston Respublikasining Asosiy qonuni
  (Konstitutsiyasi) asosida olib boradi. Amaldagi Qonunda «Korxona – huquqiy
  shaxs huquqiga ega bo‗lgan, mulkchilik huquqi yoki xo‗jalikni to‗la yuritish
  huquqi bo‗yicha o‗ziga qarashli mol-mulkdan foydalanish asosida mahsulot ishlab
  chiqaradigan va sotadigan yoki mahsulotni ayirboshlaydigan, ishlarni bajaradigan,
  xizmat ko‗rsatadigan, bellashuv hamda mulkchilikning boshqa shakllari teng
  huquqligi sharoitida amaldagi qonunlarga muvofiq o‗z faoliyatini ro‗yobga
  chiqaradigan mustaqil xo‗jalik yurituvchi sub‘ekt», - deb ta‘riflanadi.
  Korxonalar yuqorida zikr etilgan qonunlar doirasida ustavi asosida ish olib
  boradi. Ustavni korxonani ta‘sis etuvchi (ta‘sis etuvchilar) tasdiqlaydi.
  Ushbu ustavda quyidagilar belgilab qo‗yiladi: korxonaning nomi, manzili,
  faoliyat turi va maqsadlari, uning boshqaruv va nazorat organlari, ularning
  vakolati, korxona mol-mulkini tashkil etish va foydani (daromadini) taqsimlash
  tartibi, korxonani tashkil etish va uning faoliyatini to‗xtatish shartlari.
  Ustavga korxona faoliyatining xususiyatlari bilan bog‗liq bo‗lgan,
  qonunlarga zid kelmaydigan o‗zga qoidalar ham kiritilishi mumkin.
  18
  Korxonaning mulkdori (mulkdorlari) o‗ziga qarashli mol-mulkka egalik
  qilish, undan foydalanish va uni tassarruf etish huquqiga ega.
  Korxona mulkini uning asosiy fondlari va aylanma mablag‗lari, shuningdek
  qiymati korxonaning mustaqil balansida aks etadigan boshqa boyliklari tashkil
  etadi. Quyidagilar korxona mol-mulkini tashkil etuvchi manbalardir: ta‘sis
  etuvchilarning pul va moddiy badallari; mahsulot, ishlar, xizmatlarni sotishdan,
  shuningdek xo‗jalik faoliyatining boshqa turlaridan olingan daromadlar; qimmatli
  qog‗ozlardan olingan daromadlar; bank va boshqa qarz beruvchilarning kreditlari;
  kapital mablag‗ va byudjetdan dotatsiyalar; tashkilotlar, korxonalar va
  fuqarolarning tekinga va xayriya maqsadlarida bergan badallari, shuningdek meros
  tariqasida, ayirboshlash va sovg‗a qilish yo‗li bilan oladigan daromadlari;
  O‗zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari bilan taqiqlanmagan o‗zga manbalar.
  Har xil mezon hamda ko‗rsatkichlar bo‗yicha korxonalarni quyidagi tiplarga
  ajratish mumkin:
  1.
  Ishlab chiqaradigan mahsulotlarning ommaviyligi, takrorlanuvchanlik
  darajasi va korxonalarning ixtisoslashtirilishiga ko‗ra yakka, seriyali va
  ommaviy ishlab chiqarish turlariga ajratiladi;
  2.
  Mulk shakllariga muvofiq: O‗zbekiston Respublikasi fuqarolarining,
  shuningdek ajnabiy fuqarolarning individual (xususiy va shaxsiy) mulkiga
  asoslangan, jamoa (shirkat) mulkiga asoslangan – jamoa, oila, mahalla
  korxonalari, ishlab chiqarish koperativlari, aksiyali jamiyatlar, ma‘suliyati
  cheklangan jamiyatlar, o‗zga xo‗jalik jamiyatlari yoki shirkatlarga qarashli
  korxonalar, jamoat, dinniy tashkilotlarning korxonalri; davlat mulkiga
  asoslangan korxonalar; to‗la va ulush qo‗shib ishtirok etishga asoslangan
  qo‗shma korxonalar; mulkchilikning aralash shakllariga asoslangan
  korxonalar; mulkchilikning shakllaridan qat‘i nazar kichik va ijara
  korxonalari.
  3.
  Ixtisoslashtirish darajasi bo‗yicha korxonalar – ixtisoslashtirilgan va
  ixtisoslashtirilmagan, universal va aralash korxonalarga bo‗linadi.
  4.
  Yirikligi bo‗yicha: yirik, o‗rta, kichik korxonalarga ajratiladi.
  19
  5.
  Texnika
  taraqqiyotining
  darajasi
  bo‗yicha: avtomatlashtirilgan va
  avtomatlashtirilmagan; kompleks mexanizatsiyalashtirlgan korxonalarga
  ajratiladi.
  6.
  Ishlab chiqarish texnologiyasi va jarayonlarining xususityalari bo‗yicha:
  mexanik jarayonlar ko‗proq o‗rin egallaydigan, kimyoviy jarayonlar ko‗proq
  o‗rin egallaydigan.
  7.
  Mahsulotning iqtisodiy yo‗nalishi bo‗yicha: ishlab chiqarish vositalarini
  ishlab chiqaruvchi hamda iste‘mol buyumlarini ishlab chiqaruvchi
  korxonalar.
  Korxonalar bir qancha belgilari bilan tavsiflanadi. Uni tavsiflovchi asosiy
  belgilaridan biri – uni tashkil etuvchi tarkibiy qismlarning ishlab chiqarish –
  texnikaviy birligidir.
  Korxonaning
  ishlab chiqarish – texnikaviy birligi
  deb, uning barcha tarkibiy
  qismlarning bir-biri ma‘lum tartibda ishlab chiqarish jarayonining ma‘lum ketma-
  ketlikda bajarilishiga karab bog‗langanligi va bir-birini o‗zaro ta‘minlashiga
  aytiladi.
  Korxonaning
  iqtisodiy birligi
  deganda uni tashkil qiluvchi hamma tarkibiy
  qismlarning rejalari bozordagi o‗zgarishlarni hisobga olgan holda korxonada
  belgilangan yagona reja asosida tuzilishi hamda hisobot, moddiy, texnikaviy,
  iqtisodiy va rag‗batlantirish mablag‗larining umumiyligi tizimi tushuniladi.
  Korxonaning
  tashkiliy birligi
  uning tarkibiy qismlarini bog‗lovchi yagona
  tashkiliy tizim va yagona rahbar organga ega ekanligi bilan ifodalaniladi.
  Bugungi kundagi eng muhim masala – bu kichik va o‗rta korxonalarni
  rivojlantirish, ularga keng imkoniyatlar va imtiyozlar tashkil qilib berishdir.
  |