title: Paxta tozalash, to„qimachilik va engil sanoat korxonalarida mehnatga
text: 7.3 Paxta tozalash, to„qimachilik va engil sanoat korxonalarida mehnatga
  haq to„lashni tashkil qilish
  Iqtisodiy jihatdan olganda
  mehnatga haq to„lash
  ishchi kuchining doimiy,
  butun mehnat faoliyati davomida takror ishlab chiqarilitshi uchun zarur bo‗lgan
  sarf-xarajatlarni ifodalaydi.
  Mehnatga haq to‗lash ijtimoiy-iqtisodiy tushuncha sifatida uning xodim va
  ish beruvchi uchun ahamiyatini hisobga olgan holda olib qaralishini talab qiladi.
  Xodim uchun
  mehnat haqi
  uning shaxsiy daromadidagi bosh va asosiy manba,
  uning va oilasining farovonligini ta‘minlash va yuksaltirish vositasi bo‗lib
  hisoblanadi.
  Ish beruvchi nuqtai nazaridan xodimlarning
  ish haqi
  – bu ishchining jalb
  qilingan yollanma ishchi kuchidan foydalanishga sarflaydigan mablag‗i bo‗lib, bu
  159
  ishlab chiqariladigan tovar va xizmat tannarxidagi xarajatning asosiy bandini
  tashkil etadi (7.9-rasm).
  7.9-rasm. Mehnatga haq to„lashning iqtisodiy mazmuni
  Mehnat haqini muqobil muvofiqlashtirish xodimdan chiquvchi mehnat
  taklifi va ish beruvchining mehnatga bo‗lgan talabi o‗rtasida har ikki tomonga
  maqbul asosdagi muvofiqlikka erishishga yordam beruvchi shart-sharoitini yaratish
  maqsadiga egadir.
  Bunday vazifani bajarish tajribasi mehnat bozorida narxning shakllanish
  mexanizmini va shunga bog‗liq ravishda bozor munosabatlarini o‗rganishga
  tayanilgandagina muvaffaqiyatli bo‗lishi mumkin. Bu esa bozordagi maxsus tovar-
  ishchi kuchi narxiga bog‗liq ikki tushuncha
  ish kuchi narxi va mehnat narxini
  farqlashni shart qilib qo‗yadi.
  Ish kuchi narxi
  uning qiymatining mehnat bozorida talab va taklif o‗rtasida
  hosil bo‗lgan munosabatni hisobga olgan holda ishchi kuchini qayta tiklashga
  kerakli hujjatlarning puldagi ifodasidir.
  160
  Mehnat narxi
  iqtisodiy tushuncha sifatida mehnatning har xil miqdorini pulga
  ifodalash, xodim tomonidan amalga oshirilayotgan kundalik mehnat miqdorini
  uning to‗lovini bilan solishtirish imkonini beradi.
  Paxta tozalash korxonalarida ish xaqining umumiy darajasi quyidagi asosiy
  omillarga bog‗liqdir;
  korxonada ishlab chiqariladigan paxtachilik mahsulotlari sifati va
  xodim bajaradigan ish sifatiga;
  paxta tozalash korxonasining xo‗jalik yuritish faoliyatining natijaviy
  ko‗rsatgichlariga;
  hududdagi ishsizlik darajasiga;
  korxonaning xodimlar bilan ishlash siyosatiga;
  kasaba uyushmalari, raqobatchilar va hukumat ta‘siriga;
  korxonaning jamiyat bilan munosabatlar sohasida olib borayotgan
  siyosatiga va boshqalar.
  O‗zbekiston Respublikasida faoliyat olib borayotgan korxonalarning
  aksariyatida mehnatga haq to‗lash quyidagi tamoyillarga asoslanadi:
  ish sifati va miqdoriga qarab haq to‗lash;
  ishchining malakasiga, ish sharoitiga, korxonaning qaysi tarmoqqa taalluqli
  ekanligiga bog‗liq holda ish haqini tabaqalashtirish;
  real ish haqining muntazam oshib borish, ya‘ni naminal ish haqi miqdori
  o‗sish sur‘atining inflyasiyadan oldinda borishi;
  mehnat unumdorligi o‗sish su‘ratining o‗rtacha ish haqining o‗sish
  su‘ratidan oldinda borishi.
  Ish haqi ish natijasiga qarab beriladi va uch qismdan iborat bo‗ladi; a) asosiy
  ish haqi; b) mukofatlar; v) ish vaqtidan so‗ng (ishdan keyin, dam olish va bayram
  kunlari) bajariladigan ish uchun beriladigan ustama pul to‗lovlari.
  Mehnat yaratgan tovar yaxshi sotilsa, uning o‗ziga bo‗lgan talab ham oshadi.
  Ammo, mehnatga talab bundan tashqari ish haqqiga ham bog‗liq bo‗ladi. Ish haqi
  esa o‗z navbatida mehnatning me‘yoriy unumdorligi bilan belgilanadi. Me‘yoriy
  161
  unumdorlik qo‗shimcha jalb etilgan mehnat keltirgan unumdorlikdir. Uni quyidagi
  formula orqali hisoblash mumkin:
  Um =
  N
  Q
  (7.6)
  bu erda, Um -me‘yoriy unumdorlik,
  Q- mahsulot ishlab chiqarishning o‗sishi;
  N - mehnat miqdorining o‗sishi.
  Masalan, paxta tozalash korxonasi qo‗shimcha 20 kishini ishga oldi, ular
  qo‗shimcha 2 mln so‗mlik mahsulot yaratgan deb, faraz qilaylik, bu holda
  me‘yoriy unumdorlik quydagicha bo‗ladi:
  Um = 2000000 = 100000 so‗m. (7.7)
  20
  Demak, har bir qo‗shimcha ishga olingan ishchi 100 ming so‗mlik
  qo‗shimcha mahsulot bergan bo‗ladi. Ammo, paxta tozalash korxonasini
  qo‗shimcha mehnatning o‗zi emas, balki u keltirgan qo‗shimcha daromad
  qiziqtiradi. SHu boisdan, qo‗shimcha mehnat yaxshi daromad keltirmasa,
  ishlovchilar soni ko‗paytirilmaydi.
  Qo‗shimcha (me‘yoriy) daromad quyidagicha hisoblanadi:
  Dm =
  N
  F
  (7.8)
  bunda, Dm- qo‗shimcha daromat;
  F-qo‗shimcha foyda,
  N-qo‗shimcha mehnat.
  Oldingi misolga qaytsak, qo‗shimcha ishga olingan 20 kishi yaratgan
  mahsulot 2 mln so‗m bo‗lsa, unga ketgan xarajat 1 mln. 400ming so‗m, shundan 1
  mln. so‗m qo‗shimcha ish haqi sarfi deb olamiz. Bunda foyda 600 ming so‗m.
  162
  Demak, korxona ish haqiga 1ming so‗m sarflab 600 ming so‗m foyda ko‗rgan.
  Bunda:
  Dm =
  N
  F
  =
  6
  ,
  0
  1000
  600
  ming so‗m (7.9)
  Demak, qo‗shimcha ish kuchini yollab ishlatish bir so‗m ish haqi sarfiga 0,6
  so‗m foyda keltirdi, vaholanki oldin yollangan ishchilar mehnat 1 so‗m sarfiga 0,5
  so‗m foyda bergani uchun qo‗shimcha mehnatni jalb etish uchun qulay bo‗lgan,
  chunki 0,6 > 0,5. Agar qo‗shimcha mehnat 0,4 so‗m bersa, qo‗shimcha ishchi
  kuchini jalb etish qulay emas, chunki 0,4 > 0,5 bo‗ladi.
  Foydani maksimallashtirish qoidasi ishlovchilar sonini keragidan ortib ortib
  ketishiga yo‗l qo‗ymaslikni talab qiladi.
  Bevosita paxta tozalash korxonasining o‗zida mehnatga haq to‗lashning
  tashkil etilishi quyidagi asosiy elementlardan iborat:
  ish haqi fondining shakllanishi;
  mehnatni me‘yorlashtirish;
  tarif tizimini belgilash;
  ish haqi tizimi va shaklini belgilash.
  |