title: -rasm. Odam gipofizining tuzilishi
text: 39-rasm. Odam gipofizining tuzilishi.
  1-adenogipofiz; 2-tuberal bo‘lak; 3-orqa bo‘lagi (neyrogipofiz);
  4-oraliq bo‘lagi.
  Gipofiz hujayralarining xili organizmning holati va boshqa ko‘pgina
  omillar ta’sirida o‘zgarib turadi. Adenogipofiz ichki uyqu arteriyasidagi
  nerv tuguni va gipotalamusdan nerv, tolalarini oladi (innervatsiyalanadi).
  Ko‘pgina fizologik tekshirishlar adenogipofizga parasimpatik asab tizimi
  ham ta’sir qilib turishini ko‘rsatadi. Neyrogipofiz gipotalamusdan
  suprooptik - gipofizar, paraventrikulyar -gipofizar, tubero - gipofizar
  yo‘llar orqali nerv tolalari o‘tadi.
  Gipofiz organizmning turli funksiyalarini boshqarishda ishtirok etadi.
  Shu bilan birga boshqa ichki sekretsiya bezlarining faoliyatiga ham
  o‘zining tegishli gormonlari bilan faol ta’sir ko‘rsatadi.
  Gipofiz gipotalamus bilan chambarchas bog‘langan bo‘lib,
  gipotalamo-gipofizar tizimni tashkil qiladi. Gipofizning oldingi qismi -
  298
  adenogipofiz uch xil: atsidofil, bazofil va xromotob be/ hujayt'aiari borligi
  gistolik tekshirishlarda topilgan. Atsidofil va bazofil hujayrlar xromotob
  hujayralardan hosil boiadi. Bazofil hujayralar adrenokortikotrop,
  tireotrop, pankreotrop, paratireotrop va gonadotrop (tuxumdon folliku-
  lasini stimullovchi va lyuteinlashtiruvchi) gormonlami ishlab chiqaradi.
  Atsidofil hujayralardan somatrop yoki o‘sish gormoni va prolaktin
  ishlab chiqadi. Oldingi bo‘lakning hamma gormonlari oqsil moddalar
  boiib, organizmning o ‘sib rivojlanishini, bir qator ichki sekretsiya
  bezlarining faoliyatini, moddalar almashinuvi va ko‘payish jarayonlarini,
  boshqarishda ishtirok etadi. Gipofizning oldingi qismi olinib tashlan-
  ganida, kasallik tufayli faoliyati susayganida, organizmda turli xil
  o‘zgarishlar kuzatiladi. Jumladan, yosh hayvonlar o‘smay qoladi, jinsiy
  bezlarining rivojlanishi susayadi, organizmning umumiy quvvati pasayib,
  moddalar almashinuvi buziladi, junlarning o‘sishi susayadi.
  Gipofizning oldingi qismi gipotalamus bilan chambarchas bog‘liqdir.
  Gipotalamusni elektr toki bilan ta’sirlanishi gipofizni oldingi qismidan
  ko‘proq gormonlar qonga chiqishiga sabab boiadi. Tiroksin gormonining
  ko‘proq ishlanib, qonga chiqarilishi esa gipofiz oldingi qismi
  gormonlarining ajralishiga to‘sqinlik qiladi. Bu gormonlaming ajralishiga
  yorugiik ijobiy ta’sir ko‘rsatadi, degan ma’lumotlar bor. Masalan,
  parandalami kechasi yaxshi yoritilgan xonaga kiritish gipofizdan
  gonadotrop gormonlar ko‘proq ajralib qoniga o‘tishiga sabab boiadi.
  Hayvonlami oziqlantirish, parvarish qilsih sharoiti ham gipofizning
  faoliyatiga faol ta’sir ko‘rsatadi. Gipofiz oldingi qismidan ajralib
  chiqadigan gormonlardan somatotrop gormon yoki somatotropin (STg)
  o‘sish va rivojlansih jarayonlarining boshqarilishida ishtirok etadi. Bu
  gormon sut emuzuvchi hayvonlarning gipofizidan toza holatda ajratib
  olingan. Turli hayvonlarning somatotrop gormoni tarkibidagi aminokis-
  otalar soni, molekulalari ogirligi va boshqa bir qator fizik-kimyoviy
  xususiyatlari jihatidan bir-biridan farq qiladi. Somatotrop gormon
  hujayralar boiinishi, oqsillaming sintezlanishini tezlashtiradi va organizm
  to‘qimasining miqdor jihatdan ko‘payishiga sabab boiadi. Uning ta’sirida
  azot muvozanati musbat bo iib qoladi. Energetik ehtiyoj o\sishi tufayli
  yog‘ kamayadi. Bu gormon tog‘ay to‘qimasiga, ayniqsa, kuchli ta’sir
  ko‘rsatadi, naysimon suyaklaming uzunasiga o‘sishi va suyaklashishini
  tezlashtiradi. Somatotrop gormon uglevod almashinuviga, ichki organlar-
  ing o‘sib rivojlanishiga faol ta’sir ko‘rsatadi. Bu gormon yosh hayvonlarda
  (41-rasm) zo‘r berib ishlanib chiqadigan boisa, gigantizm avj oladi, ya’ni
  hayvon juda o‘sib, odatdagisidan katta bo iib ketadi. Katta yoshd&gi
  299
  hayvonlarda esa somatotropinning ortiqcha ishlanishi akromegliya
  kasalligiga sabab bo‘ladi.
  Adrenokortikotrop gormon (AKTG).Bu gormon buyrak usti bezi
  po‘stloq qavati funksiyasining boshqarilishida ishtirok etadi va tuzilishiga
  ta’sir ko'rsatadi. Gipofiz olib tashlansa, buyrak usti bezining po‘stloq
  qavati, ayniqsa, to‘rli va tutamli zonalari atrofiyaga uchraydi. Biroq
  shunda ham buyrak usti bezining po‘stloq qavati organizm uchun yetarli
  miqdorda gormon ishlab chiqarishi mumkin. Organizmga kortikosteroidlar
  yuborilganda qanday o‘zgarishlar kuzatilsa, AKTG yuborilganda ham
  xuddi shunga o‘xshash o‘zgarishlar kuzatiladi. AKTG yuborilganida
  periferik qonda eozinofil va limfotsitlar sonining kamayib ketishi bu
  gormon ta’sirining xaraterli tomonidir. Bundan tashqari, AKTG buyrak
  kanalchalaridan natriy xlor ionlari va suvning reabsorbsiyasiga, shuning-
  ek, yog‘ va aminokislotalardan qandning hosil bolishiga, organizmdan
  azotning chiqarilishiga ta’sir ko‘rsatadi.
  Tireotrop gormon (TTG).Bu gormon qalqonsimon bezning
  faoliyatini kuchaytiradi. Shuning uchun ham gipofizi olib tashlangan
  organizmning qalqonsimon bezi atrofiyalanib, yodni almashtirishi va
  tiroksinni sintezlashi susayadi. Organizmga tireotrop gormon yuborilganda
  xuddi tiroksin yuborilganidek o ‘zgarishlar kuzatiladi. Gipofiz bilan
  qalqonsimon bez funksional jihatdan bir-biriga mahkam bogiiq, shu hoi
  organizmda yaxlit gipofiztireod kopmleks mavjud deb aytishga asos
  boiadi.
  Ko‘pchilik endokrinologlar gipofizda tireotrop gormonning ta’siri
  jihatdan bir-biridan farq qiladigan bir necha fraksiyasi hosil boiadi, deb
  hisoblaydilar.
  Ganadotrop gormonlar.Bu gormonlar ham gipofizning oldingi
  qismida hosil boiib, jinsiy bezlarning funksiyalariga ta’sir qiladi,
  gonadotrop gormonlarning uch xili bor: A) ning yetilishini tezlashtiruvchi;
  B) interstitsial hujayralarning yetilishini tezlashtiruvchi gormon; V)
  lyuteinotrop gormon.
  Follikulalaming yetilishini tezlashtiruvchi gormon erkaklik va
  urg‘ochilik jinsiy bezlarining epiteliylarini rivojlantiradi. Erkak hayvon-
  arda spermatogenez jarayonlariga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Interstitsial
  hujayralarning yetilishini tezlashtiruvchi gormon esa ning yetilishini
  esterogen gormonlarining ajralishini, sariq tana hosil bolishini, proges-
  eron, testosteron gormonlarining ishlanib chiqishini kuchaytiradi.
  Lyuteintrop gormon (prolan B) - sariq tanadan progesteron gormoni
  ishlanib chiqishini tezlashtiradi. Bu gormon sut bezining rivojlanib
  300
  yetilishiga laktatsiyaga ta’sir ko‘rsatadi. Shuning
  uchun ham
  ayrim
  mualliflar bu gormonni prolaktin gormoni bilan bir deb qaraydilar.
  Gipofizning oraliq qismi donali va donasiz bazofil hujayralardan tashkil
  topgan boiib faqat bitta gormon - melanofor (intermedin) ishlab chiqaradi.
  Bu gormon ham asosan baliqlarda, suvda va quruqlikda yashovchilarda,
  sudralib yuruvchilarda, pigment almashinuvini boshqaradi. Bu gormon
  terida tashqi muhitning ba’zi noqulay omillaming, xususan. quyosh
  nurlaridan himoya qiladigan rang paydo boiishini ta’minlydi. Organizmga
  intermedin yuborilishi - terming qorayishiga sabab boiadi. Kuchli
  yorugiikning ta’siridan intermedinning hosil boiishi tormozlanadi.
  Natijada - bir oz oqaradi kechalari bu gormonning hosil boiishi tezlashadi.
  Shu bilan birgalikda bo‘g‘ozlik davrida ham intermedin ko‘proq- hosil
  bo iib turadi. Gipofizning keyingi qismida ko‘pgina neyrogliol hujayralar
  ham bor. Bezning bu qismi o‘zidan uch xil gormon vazopressin, oksitotsin
  va oktididenrevin ishlab chiqaradi. Teozir gipofiz keyingi qismining
  gormonlari bevosita gipofizning o‘zida hosil boimasdan gipotalamusning
  superooptik va paraventikulyar yadrolarida hosil boiib suprooptik
  gipofizar y o i orqali gipofizga chiqariladi deb hisoblanadi.
  Vazopressin. Buyrak va miya arteriyalarini aytmaganda organizm
  dagi boshqa hamma qon tomirlarini toraytirib qon bosimini oshiradi.
  Antidiuretin. Buyrak kanalchalaridan suvning reabsorbsiyasini
  kuchaytirib sutkalik siydik miqdori (diurez)ning kamayishiga sabab
  boiadi. Antidiuretin oqsil ta’sirotlari tufayli ko‘p ajraladi. Qattiq og‘riq
  vaqtida siydik chiqmay qolishi (og‘riq annuriyasi) ham shunga bogiiq.
  Antidiuretin gormonining yetarli darajada ajralmasligi natijasida qandsiz
  diabet kasalligi kuzatiladi. Bu kasallik paytida hayvon odatdagiga
  qaraganda ko‘p miqdorda suv ichib qiyadi. Masalan bu paytda itlar
  sutkasiga 80 litrgacha suv ichib shuncha ajratishi mumkin. Ayrim
  mualliflar vazopressin va antidiuretin gormonlarini turli funksiyalarini
  bajaruvchi bir xildagi gormon deb hisoblaydilar.
  Oksitotsin - bachadon va sut bezlarining silliq muskul tolalarini
  qisqartirish xususiyatiga ega.
  Jinsiy siklning turli fazalarida bachadon silliq muskulining oksitotsin-
  ga sezuvchanligi o‘zgarib turadi, jumladan, hayvon kuyikkan paytda
  oksitotsinga seziluvchanlik eng baland boiadi. Gipofizning keyingi
  qismidan ajraladigan gormonlaming kimyoviy tarkibi o‘rganilgan.
  Jumladan, oksitotsin va vazopressin 8 ta aminokislota va uch molekula
  ammiakdan tuzilgan Bu gormonlaming 6 ta aminokislotasi bir xil boiib,
  ikkitasi bir-biridan farq qiladi (oksitoinda - leysin va izoleysin,
  301
  vazopressinda esa fenilalanin va arginin bor). Bu gormonlar sun'iy yo'l
  bilan sintezlanib olingan.
  |