title: Chizmachilik fanidan o`quv dasturi
text: Chizmachilik fanidan o`quv dasturi
  Uqtirish xati
  Mazkur chizmachilik dasturi O`zbekiston Respublikasining «Ta`lim to`g`risida»gi Qonuni va «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» talablariga muvofiq umumiy o`rta ta`lim tizimida o`quv dasturlariga qo`yilgan talablar asosida yaratildi.
  Umumiy o`rta ta`lim maktablarining amaldagi o`quv rejasiga binoan grafik ta`lim 8-9 sinflarda berilib, bunda oliy o`quv yurtlarida o`tiladigan «Chizmachilik» kursi dasturining soddalashtirilgan shaklidan foydalanildi, ya`ni chizmachilik fani bo`yicha ta`lim konsentrik dastur asosida olib borildi. Amalda qo`llanilayotgan bunday dastur chizmachilik kursining barcha bo`limlarini o`z tarkibiga olgan bo`lib, unda o`quvchilar o`quv rejada belgilangan 68 soat hisobiga geometrik, proeksion, mashinasozlik va qurilish chizmachiligi o`quv materiallarini o`zlashtirish ko`zda tutilgan. Dasturni qayta ishlash jarayonida chizmalarni taxt qilish, chizmachilik shriftlarini o`rganish, geometrik yasashlar sohasidagi mavzularning mazmuni takomillashtirildi.
  Bulardan tashqari proyeksiyalash asoslari va aksonometrik proyeksiyalar bo`yicha nazariy qismi grafik ishlarning mazmuni bilan boyitildi va kompyuterda chizma bajarishga alohida e`tibor qaratildi.
  O`quvchilarning fazoviy tasavvurini, ya`ni, xotira, tasavvur hayolini va grafik tafakkurini rivojlantirish butun kursning asosiy o`zagini tashkil qiladi.
  Respublikamiz ta`lim tizimida uzliksiz ta`limning tashkil etilishi barcha fanlar qatori grafik ta`lim mazmuniga ham yangicha yondoshish va mazkur sohada izchillik tamoyillarini amalga oshirish imkoniyatlarini yaratadi. Shu nuqtai nazardan mazkur dastur umumiy o`rta ta`lim maktablarining 8-9 sinflariga mo`ljallangan.
  «Chizmachilik» o`quv dasturining maqsadi o`quvchilarni murakkab bo`lmagan texnik chizmalarni bajarishga, o`qishga va o`z fikrini grafik tasvirlar vositasida ifoda etishga, shuningdek, kompyuter yordamida oddiy chizmalarni yasashga o`rgatishdan iborat.
  Dastur «Chizma geometriya elementlari bilan chizmachilikni integratsiyalash» bo`yicha yangi pedagogik texnologiyalarni dars jarayoniga tatbiq etishga qaratilgan.
  Chizmachilik dasturi quyidagi o`quv vazifalarni bajarishni o`z oldiga maqsad qilib qo`yadi:
  1. O`quvchilarga konstruktorlik yagona tizim (YeSKD) qoidalari to`g`risida umumiy tushuncha berish.
  2. Geometrik yasashlar bo`yicha ko`nikmalar hosil qilish.
  3. Proyeksiyalash asoslarini o`rgatish bo`yicha bilimlarni shakllantirish. Geometrik modellar va sodda detallarning to`g`ri burchakli hamda aksonometrik proyeksiyalarini yasash malakalariga erishish.
  4. Chizmalarni o`qish malakalarini hosil qilish.
  5. Bolalarning fazoviy tasavvurlari hamda grafik tafakkurini rivojlantirish.
  6. Chizmalarda qirqim, kesim, shartliliklar va soddalashtirishlardan to`g`ri foydalanishga o`rgatish.
  7. Mashinasozlik chizmalari bo`yicha va sxemalar haqida umumiy tushunchalar berish.
  8. Loyihalash elementlari bo`yicha ilk ko`nikmalarni shakllantirish.
  9. Qurilish chizmalarining asoslari bilan tanishtirish.
  10. Kompyuter yordamida oddiy chizmalar yasash ko`nikmalarini shakllantirish.
  Chizmachilik dasturining vazifalari nazariy va amaliy bilimlarni integratsiya asosida mashqlar, grafik hamda amaliy ishlar majburiy minimumini bajarish yo`li bilan amalga oshiriladi va unga o`quv vaqtining 60-70 foizi ajratilishi lozim. Bu ishlarning mazmuni chizmalar, eskizlar, aksonometrik proyeksiyalash, texnik rasmlarni bajarish va ularni o`qiy olishdan iborat bo`lish kerak.
  Mazkur o`quv dastur tarkibidan o`rin olgan mavzularning ketma-ketlik tartibi saqlangan holda o`quv materiallar va ular uchun ajratilgan soatlar hajmi o`zgartirilmasligi tavsiya etiladi.
  Dasturning 8-sinflar uchun belgilangan o`quv materiallari sakkizta bo`limdan iborat bo`lib, «Kirish» qismi ma`ruza shaklida tashkil etilishi nazarda tutiladi.
  «Chizmalarni taxt qilish qoidalari»ni ifoda etuvchi ikkinchi bo`lim o`quv materiallari o`quvchilar tomonidan yoddan bilishlariga mo`ljallangan.
  «Chizma shriftlari» o`quv materiallari yordamida o`quvchilar standart shriftlarda harflar hamda raqamlarning yozilishi bo`yicha maksimal bilim, ko`nikmalarga ega bo`lishi ko`zda tutilgan. Mazkur materiallar yuzasidan egallanishi zarur bo`lgan malakalar kurs davomida hosil qilinadi.
  «Chizma shriftlari» mavzusi dasturda ilova qilingan «Taqvimiy-mavzuiy reja» asosida o`lcham qo`yish qoidalaridan oldin o`rganilishi maqsadga muvofiq.
  To`rtinchi bo`limdagi «Geometrik yasashlar» samarali o`rganilishi uchun o`quvchilar chizma asboblar bilan to`la qurollangan bo`lishlari zarur.
  «Proyeksiyalash asoslari». «To`g`ri burchakli proyeksiyalar» va «Ko`rinishlar» dasturning asosiy negizini tashkil etadi. Mazkur bo`limlar mazmuniga murakkablashtirilmagan holda, chizma geometriya elementlari singdirilishi hamda oktant va epyur haqidagi umumiy tushunchalarning kiritilishi, nuqta, to`g`ri chiziq va tekis shakllarning proyeksiyalarini tushuntirilishida ko`proq o`quv plakatlaridan foydalanishi nazarda tutiladi.
  «Aksonometrik proyeksiyalar» bo`limidagi o`quv materiallarni to`g`ri burchakli proyeksiyalar bilan parallel o`rganilishi o`quvchilarning fazoviy tasavvurini o`stirish imkonini yaratadi.
  «Chizmalarni o`qish» bo`limida aksonometrik va to`g`ri burchakli proyeksiyalarni taqqoslash va tahlil qilish ishlariga alohida e`tibor berilishi kerak.
  9-sinf dasturi sakkizta bo`limdan iborat. «Kesimlar va qirqimlar» deb nomlangan bo`limda kesimlar va qirqimlar yuzasidan o`quvchilarga kengroq bilim, ko`nikma berishni nazarda tutib ko`proq vaqt ajratiladi. Og`ma qirqim geometrik jism yoki oddiy detal misolida bajarilishi kerak.
  «Chizmalarda shartlilik va soddalashtirishlar» bo`limida belgilangan ko`rinishlar hamda qirqimlardan foydalaniladi.
  «Tasvirlari kesimlar va qirqimlar talab qiluvchi detallarning eskizi va texnik rasmini bajarish» mavzusidagi bo`limda oddiy detal va chizmalardan foydalanish nazarda tutiladi.
  «Tarkibida loyihalash elementlari bo`lgan ijodiy grafik masalalar yechish» deb nomlangan bo`lim mazmunida detallarning shakl va fazoviy holatini o`zgartirishga oid mashqlarning bajarilishi ko`zda tutilgan.
  «Mashinasozlik chizmalari», hamda «Sxemalar va qurilish chizmalari» bo`limlari mazmunida mazkur mavzular yuzasidan umumiy ma`lumotlar berilishi ko`zda tutiladi. Mashinasozlik chizmalari yuzasidan nazariy bilimlar bilan chegaralanib qolmay, o`quvchilar rezbalarni chizmalarda tasvirlay olish ko`nikmalariga ega bo`lishlari zarur.
  Sxemalar tushuntirilganda dastur mazmunida belgilangan soatni inobatga olib, murakkablashtirilmagan holda ko`proq o`quv plakatlaridan foydalanish lozim. Qurilish chizmalari bo`yicha esa binoning fasadi, plani, qirqimi va chizmalarga o`lcham qo`yish yuzasidan ko`nikma va malakalar berish nazarda tutiladi.
  «Kompyuter» yordamida oddiy chizmalarni yasash bo`limi o`quv materiallarini kompyuter texnikasi yordamida o`rganishga mo`ljallangan bo`lib, unda o`quvchilar tekis va hajmli shakl tasvirlarini yasashga, shuningdek, berilgan jismning fazoviy holatini va shaklini o`zgartirishga o`rgatilishi nazarda tutiladi. Kompyuter texnikasi bilan ta`minlanmagan maktablarda mazkur bo`lim uchun ajratilgan soatlardan 9-sinf dasturi tarkibidan o`rin olgan o`quv materiallarni kengaytirish va chuqurlashtirish uchun foydalanish tavsiya etiladi.
  |