title: -mavzu. Korxonaning asosiy fondlari va ishlab chiqarish quvvatlari
text: |
  -mavzu. Korxonaning asosiy fondlari va ishlab chiqarish quvvatlari
  |
  bet | 179/256 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 6,22 Mb. | | #232687 |
  Bog'liq SOHA IQTISOD4-mavzu. Korxonaning asosiy fondlari va ishlab chiqarish quvvatlari
  4.1.Asosiy ishlab chiqarish fondlarining iqtisodiy mohiyat va ahamiyati
  4.2.Asosiy fondlar amortizatsiyasi va emirilishi
  4.3. Asosiy ishlab chiqarish fondlardan foydalanish ko‘rsatkichlari
  4.4.Asosiy ishlab chiqarish fondlardan foydalanishni yaxshilash
  yo‘nalishlari
  Mehnat vositalari - inson mehnat buyumlariga ta’sir qiladigan va ularni o‘zgartiradigan moddiy vositalar majmui. Ishlab chiqarish jarayonida inson moddiy boylik yaratish maqsadida ta’sir qiladigan barcha narsalar mehnat buyumlaridir.
  Mehnat vositalari - asosiy fondlarni, mehnat buyumlari esa aylanma fondlarni tashkil etadi.
  Asosiy fondlar qiymatini tayyorlanayotgan maxsulotga o‘tkazish jarayoni amortizatsiya deb, ushbu jarayonda to‘plangan mablag‘lar amortizatsiya ajratmalari deb ataladi.
  Iqtisodiy maqsadlariga ko‘ra, asosiy fondlar ishlab chiqarish va noishlab chiqarish fondlariga taqsimlanadi.
  Asosiy ishlab chiqarish fondlariga quyidagilar kiradi:
  ishlab chiqarish binolari (sexlaming ishlab chiqarish korpuslari, depolar, garajlar, omborxonalar, ishlab chiqarish xonalari va laboratoriyalar);
  inshootlar (nasos stansiyalar, tunnellar, ko‘priklar va x.k.);
  har xil energiya, suyuk va gazsimon moddalar uzatadigan uzatuvchi uskunalar;
  mashinalar va asbob-uskunalar (energiyani, suyuk va gazsimon moddalami ishlash va almashtirishga mo‘ljallangan kuch mashinalari, generatorlar va gazogeneratorlar, elektrogeneratorlar, bug‘ kozonlari, xavo kompressorlari);
  ishchi mashinalar va uskunalar (dastgoxlar, presslar, konveyerlar va boshqa turli yordamchi asbob-uskunalar);
  o‘lchov va tartibga soluvchi asboblar (laboratoriya asboblari, xisoblash mashinalari, kompyuterlar);
  transport vositalari;
  foydalanish muddati bir yildan kam bo‘lmagan va qonunchilikda belgilab ko‘yilgan qiymatlardagi asbob va ishlab chiqarish inventarlari.
  Asosiy fondlarni baxolashning kuyidagi usullari mavjud:
  " boshlang‘ich qiymatga - asosiy vositalarni sotib olish uchun sarflangan xarajatlar, etkazib berish, o‘rnatish kabi pul xarajatlarining jami kiradi. Dastlabki baxo asosiy fondlarning foydalanishga topshirgan paytda xisobga olingan dastlabki muvozanat narxini ko‘rsatadi. Misol. Generator 15000000 so‘mga sotib olindi. Uni korxonaga etkazib berish uchun 100000 so‘m, o‘rnatish uchun 200000 so‘m sarflandi. Generatorlarning dastlabki to‘la narxi - 15300000 so‘mga teng.
  15000000 + 100000 + 200000 =15300000 so‘m
  " tiklangan qiymati - asosiy fondlar yoki ularning biron-bir qismini (binolar, kurilmalar, mashinalar, ishlab chiqarish uskunalari) xozirgi paytdagi inflyasiya va boshqa omillarni xisobga olgan xolda baxolash. Baxolashning bu usuli ob’ektning bugungi kunda qancha turishini ko‘rsatadi. Misol:Transformator 2015 - yilda 300000 so‘mga sotib olingan, xuddi shunday transformator 2017 - yil yanvar oyida 270000 so‘mga sotib olindi. Ikkitatransformator muvozanat qiymati 570000 so‘mni tashkil qiladi. 2017 - yil yanvar oyida ikkala transformator tiklangan narxi 540000 so‘m, chunki shu transformatorning baxosi 270000 so‘mni tashkil kilgan edi. Bu baxo asosiy fondlarning ma’naviy eskirganligini va eyilganligini xisobga olmaydi.
  " koldik qiymat - asosiy fondlarning eskirishini inobatga olgan xolda, birlamchi va qayta tiklash qiymatlari o‘rtasidagi farqdir.
  Misol: Transformatoning narxi 500000 so‘m, ishlash davri 8 yil u 5 yil ishlab chiqarishda bo‘lgan.
  Transformatorning koldik qiymati - 187500 so‘mni tashkil qiladi.Transformator ning amortizatsiya ajratmasi 500000/8 = 62500so‘m. 5 yil davomida 31250 so‘mlik qiymatini tayyor maxsulotga o‘tkazgan 62500*5 = 312500 so‘m. Koldik qiymat 500000 - 312500 =187500so‘m.
  Asosiy vositalarning korxona balansi va xisobotlarida aks ettiriluvchi, xisobga olish qiymati balansqiymati deb ataladi. Asosiy fondlarning tugatilish qiymati bu - ishlab chiqarishdan chikarilgan (tugatilgan, yo‘qqilingan, lom) qiymatidir. Iqtisodiy ko‘rsatkichlarni xisoblash uchun asosiy fondlarning o‘rtacha yillik qiymati xisoblanadi.
  bu erda:
  Fo’r -asosiy fondlarning o‘rtacha yillik qiymati;
  Fy.b- asosiy fondlarning yil boshiga qiymati (balans);
  Fk -kiritilgan asosiy fondlar qiymati;
  Fch –fondlarning tugatilish, ishlab chiqarishdan chikarilish qiymati;
  n1 - ishlab chiqarishga kiritilgan asosiy fondlarni kiritilgandan boshlab foydalanilgan oylar soni;
  n2- ishlab chiqarishdan chiqarilgan asosiy fondlarni chikarilgandan oydan boshlab foydalanilmagan oylar soni.
  Asosiy fondlar jismoniy va ma’naviy jixatdan eskirishi mumkin.
  Jismoniy (moddiy) eskirish - asosiy fondlarning birlamchi xislatlarini ishlab chiqarishda katnashishinatijasida yo‘kotishi va tabiiy eskirishida yuzaga keladi.
  Ma’naviy eskirish - asosiy fondlarning kadrsizlanishi yoki texnik jixatdan muddatidan avval ish qobiliyatini yo‘qotishidir. Ma’naviy eskirish 2 xil ko‘rinishga ega:
  " asosiy fondlar ularning ishlab chiqarishqiymatlari pasayishi natijasida kadrsizlanadi.
  " asosiy fondlar fan-texnika taraqqiyoti ta’siri ostida yanada samaralirok fondlarning paydo bo‘lishi natijasida kadrsizlanadi.
  Asosiy fondlarni qayta ishlab chiqarish, ya’ni jismoniy va ma’naviy jixatdan eskirgan asosiy fondlarning o‘rnini iqtisodiy to‘ldirish uchun korxona bu vositalar qiymatidan amortizatsion ajratmalarni ayirib tashlaydi xamda bu ajratmalar keyinchalik xarajatlar sifatida maxsulot tannarxiga kiritiladi.
  bu erda:
  Na –to‘liq qayta tiklash uchun yillik amortizatsiya me’yori,%;
  Fb –asosiy fondlarning boshlang‘ich qiymati, so‘m;
  Ta – asosiy fondlarning me’yoriy xizmat vaqti, yil.
  Yillik amortizatsiya ajratmalari (Aa) miqdori kuyidagicha aniqlanadi.
  bu erda:
  Tk – xizmat muddati davomida kapital ta’mirlashga sarflangan xarajatlar;
  M– modernizatsiya qilishga sarflangan xarajatlar.
  Amortizatsiya mablag‘lari asosiy fondlarni to‘liq qayta tiklash (renovatsiya), kapital ta’mirlash va uskunalarni modernizatsiya qilish uchun alohida ravishda yo‘naltiriladi. SHu sababli, amortizatsiya me’yori ikki qismdan - fondlarni renovatsiya qilish(Nt.t) xamda kapital ta’mirlash va modernizatsiya qilish(Nk.t.)dan iborat.
  Birinchi xolda:
  bu erda:
  Th - asosiy fondlarning xaqiqiy xizmat qilishvaqti, yil.
  Ikkinchi xolda:
  Ekstensiv koeffitsient - dastgoxlarning bir davr ichida (oy, yil) xaqiqiy ishlagan vaqtini rejalashtirilgan vaqtga nisbati bilan aniqlanadi.
  bu erda:
  thaq- xaqiqiy foydalanilgan vaqt; soat
  trej- rejaga asosan foydalanish muddati; soat
  Asbob-uskunalarning ekstensiv ko‘rsatkichini yaxshilash uchun ularningsmenali koeffitsientini oshirish, smenalar orasida bekor turib kolishlarga barxam berish, dastgoxlarni ta’mirlash vaqtini qisqartirish, mehnat intizomini mustaxkamlash va boshqa tadbirlarni amalga oshirish zarur.
  Uskunalarning smenalik koeffitsienti - sutka davomida mashina-smenalarning o‘rnatilgan uskunalar umumiy soni yoki ishchi o‘rinlariga nisbatidir.U kuyidagicha aniqlanadi:
  bu erda:
  MS – sutka davomida xaqiqiy ishlagan mashina-smenalar yig‘indisi;
  A u.s –o‘rnatilgan asbob-uskunalarning umumiy soni.
  Uskunalarning smenalilik koeffitsientini aniqlashning yana bir yo‘li bo‘lib, unga ko‘ra korxonalarning bir emas, ikki yoki uch smenada ishlashi va bunda uskunalarning barchasidan xam to‘liq foydalanilmasligi ko‘zda tutiladi. Masalan: sexda 300 dona uskuna o‘rnatilgan bo‘lib, birinchi smenada 270 tasi, ikkinchi smenada esa 220 tasi ishlagan. Uskunalarning smenali koeffitsienti 1,63 (270+220) /(300) ni tashkil qiladi.
  Intensiv koeffitsient - ma’lum bir vaqt ichida xaqiqiy ishlab chikarilgan maxsulot miqdorini bildiradi.U xaqiqiy ishlab chiqarilgan maxsulot qiymatini rejalashtirilgan maxsulot qiymatiga nisbati bilan aniqlanadi.
  bu erda:
  ICH haq - xaqiqiy ishlab chiqarilgan maxsulot miqdori;
  ICH rej - maxsulot ishlab chiqarish rejasi.
  Dastgoxlardan integral foylalanish koeffitsienti uskunadan intensiv va ekstensiv foydalanish koeffitsientlarining ko‘paytmasi orqalianiqlanib, uning vaqt va quvvat bo‘yicha band bo‘lishini majmuaviy tavsiflaydi.
  Korxona asosiy ishlab chiqarish fondlaridan foydalanishni yaxshilashning asosiy yo‘nalishlari sifatida kuyidagilarni ko‘rsatish mumkin:
  " smena davomida uskunalar bekor turib kolishini qisqartirish va uning oldini olish;
  " uskunalarning smenalik koeffitsientini oshirish;
  " bekor turuvchi uskunalarni qisqartirish va tugatish;
  " ta’mirlash va profilaktika tadbirlarini o‘z vaqtida va sifatli ravishda amalga oshirish;
  " uskunalarni ekspluatatsiya kiluvchi xodimlar malakasini oshirish;
  " ishlab chiqarishni tashkil etish va resurslar bilan ta’minlashni yaxshilash.
  |
  | |