title: axborot manbalari - Moliyaviy va boshqaruv tahlili pv doc
text: 438
  Asosiy vositalarning qiymat ifodasi uning kam baholi va tez
  eskiruvchi buyumlardan farqlanish chegarasini xarakterlaydi. Bu ifoda
  5-sonli BHMS bilan ish haqi minimumining 50 barobarida qilib
  belgilangan. Asosiy vositalarning xizmat muddati ularning bir yildan
  ortiq muddat xizmat qilishini xarakterlaydi.
  Xizmat muddati bir yildan ortiq bo‘lgan, lekin qiymat jihatdan
  qat’iy chegaradan oshmaydigan qiymatliklar,
  shuningdek, qiymatliklar,
  xo‘jalik inventarlarining ayrim turlari asosiy vositalar qatoriga
  kiritilmaydi. Bu qator bevosita kam baholi va tez eskiruvchi buyumlari
  tarkibida hisobga olinadi.
  Asosiy vositalar va ularning tahlili to‘g‘risida bir qator iqtisodchi
  olimlar o‘zlarining fikrlarini bildirib o‘tishgan. Jumladan, T.Shog‘iyo-
  sovning «Kompleks iqtisodiy tahlil» nomli darsligida quyidagicha
  mualliflik yondoshuvi aks ettirilgan:
  «Asosiy vositalar, deb moddiy
  ishlab chiqarish sohasida hamda noishlab chiqarish
  sohasida uzoq vaqt
  mobaynida (bir yildan ortiq) ishlatiladigan, shuningdek, ijaraga berish
  uchun ham foydalaniladigan moddiy aktivlar ( 5-son BHMA 7-bandi)ga
  aytiladi.
  Asosiy vositalar korxonaning ishlab chiqarish jarayonida muhim
  o‘rin tutadi, ular birgalikda korxona tayanadigan ishlab chiqarish –
  texnika bazasini tashkil etadi va korxonaning ishlab chiqarish quvvatini
  baholash mezoni hisoblanadi.
  Asosiy vositalar va korxonaning ishlab chiqarish quvvatlaridan sa-
  marali foydalanish natijasida barcha texnik-iqtisodiy ko‘rsatkichlari
  bo‘yicha yuqori darajaga erishiladi, jumladan,
  mahsulot hajmi mehnat
  unumdorligi o‘sishi tufayli ortadi, uning tannarxi pasayadi. Eksport
  hajmining ortishi, mahsulotning raqobatbardoshligi korxonani zamo-
  naviy ilg‘or texnika bilan ta’minlanishiga, investitsiya hajmiga ko‘p
  jihatdan bog‘liq».
  1
  Asosiy vositalar tahlilida korxonaning asosiy vositalar bilan qurol-
  lanish darajasiga, ularning texnik holati va harakat ko‘rsatkichlariga,
  samaradorlik ko‘rsatkichlari, dinamikasi va holatiga baho beriladi.
  Asosiy vositalar bilan ta’minlanish deyilganda korxonaning biznes-
  rejasiga yoki o‘tgan yillarga nisbatan asosiy fondlar bilan qurollanishi
  darajasi tushuniladi. Shuningdek,
  asosiy vositalarning tarkibi, turi
  bo‘yicha o‘zgarishlariga baho beriladi. Tahlil etishda asosiy
  vositalarning holat va harakat ko‘rsatkichlariga muhim e’tibor qaratiladi.
  1
  T.Shog‘iyosov. Kompleks iqtisodiy tahlil. Toshkent, «Iqtisod-moliya» nashriyoti, 2009-yil, 84-b.
  439
  Bu orqali bevosita asosiy vositalarning eskirish darajasi, yaroqlilik
  darajasi, kirim va chiqimi ko‘rsatkichlariga baho beriladi.
  Asosiy vositalarning unumini o‘rganish asosida mahsulot ishlab
  chiqarishda ularning samaradorlik ko‘rsatkichlariga baho beriladi.
  Asosiy vositalarning samaradorlik ko‘rsatkichlarini omilli tahlili asosida
  mahsulot ishlab chiqarish hajmini yoki fondlar samarasini oshirish
  yuzasidan ichki imkoniyatlarning mavjudligi o‘rganiladi va tahlil
  yakunida korxonada asosiy fondlardan foydalanishga va ularning
  samaradorligini oshirish yuzasidan muhim iqtisodiy yo‘nalishlar
  belgi-
  lanadi. Korxonaning asosiy vositalari, ularning holati, harakati va
  samarasiga iqtisodiy tashxis qo‘yiladi.
  Mamlakatimizdagi investitsiya muhitini yaxshilash va xorijiy
  sarmoyalarni jalb etish jarayonlariga bozor islohatlarini chuqurlashtirish,
  iqtisodiyotni erkinlashtirish va mulk huquqini himoya qilishni mustah-
  kamlash chora-tadbirlari ta’siri yuqori bo‘lmoqda. Investitsiyalarning
  moliyalashtirish manbalari orasida korxonaning xususiy mablag‘lari
  hamda to‘g‘ridan to‘g‘ri xorijiy investitsiyalarning ulushi ortgan holda,
  davlat budjeti va bankning markazlashgan kreditlari hissasi keyingi
  yillarda qisqarib bormoqda.
  Ayniqsa, asosiy kapitalga investitsiyalar
  oqimining qayta taqsim-
  lanishi bilan bog‘liq bo‘lgan sanoat va infratuzilma tarmoqlarining
  rivojlanishi iqtisodiy o‘sishga katta ta’sir ko‘rsatmoqda. Bu holat asosiy
  kapitalga investitsiyalarni iqtisodiyot tarmoqlari bo‘yicha tarkibining
  o‘zgarishiga olib kelmoqda.
  Yurtboshimiz I.A.Karimov ta’kidlaganidek «Xorijiy investitsiya-
  larni jalb etmay, ayniqsa yetakchi tarmoqlarda chet el sarmoyasi
  ishtirokini kengaytirmay turib, iqtisodiyotimizda tarkibiy o‘zgarishlarni
  amalga oshirish va modernizatsiyalash,
  korxonalarimizni zamonaviy
  texnika bilan qayta jihozlash hamda raqobatga bardoshli mahsulot ishlab
  chiqarishni yo‘lga qo‘yish mumkin emas».
  1
  Iqtisodiy islohotlarning hozirgi bosqichida xorijiy investitsiyalar,
  ayniqsa, to‘g‘ridan to‘g‘ri xususiy chet el investitsiyalari uchun qator
  imtiyozlar berilgan. Zero, bu borada Prezidentimiz shunday degan edi.
  «To‘g‘ridan to‘g‘ri kelayotgan sarmoyalar oqimi har bir kishi, umuman,
  jamiyat hayoti uchun suv va havodek zarur».
  2
  2005-yilning ikkinchi yarmidan boshlab, to‘g‘ridan to‘g‘ri xususiy
  1
  Karimov I.A. Ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayot – pirovard maqsadimiz T.T: «O‘zbekiston». 2000,
  393-bet.
  2
  Karimov I.A. Vatan ravnaqi uchun har birimiz mas’ulmiz. «Xalq so’zi» gazetasi, 2001-yil 7-fevral.
  440
  xorijiy investitsiyalar jalb qilinish hajmiga qarab, ularni safarbar etadi-
  gan iqtisodiyot tarmoqlari korxonalari asosiy faoliyati bo‘yicha daromad
  (foyda) solig‘i, mulk solig‘i, ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish va
  hududlarni obodonlashtirish solig‘i, mikrofirma
  va kichik korxonalar
  uchun belgilangan yagona soliq to‘lashdan, shuningdek, Respublika yo‘l
  jamg‘armasiga majburiy ajratmalar to‘lashdan ozod etilgan.
  Asosiy vositalarni tahlil etishda korxonaning asosiy vositalar bilan
  ta’minlanishi, asosiy vositalar harakati, texnik holati, ulardan unumli
  foydalanish ko‘rsatkichlari va ishga solinmagan imkoniyatlari aniq-
  lanadi.
  Asosiy vositalar tahlili bir necha yo‘nalishlarda olib boriladi va
  asosiy vositalarning tuzilishi, dinamikasi, ulardan hamda uzoq muddatli
  investitsiyalardan samarali foydalanish ko‘rsatkichlariga asoslangan
  holda tahlil natijalariga ko‘ra baho beriladi.