title: Adabiyotlar ro‘yxati - Buxoro davlat universitetining pedagogika instituti pedagogik ta
text: Adabiyotlar ro‘yxati:
  1. Boltaboevich, B. B. (2020). Formation of the skills of portraying the future
  teacher of fine arts in pencil drawing. ACADEMICIA: An International
  Multidisciplinary Research Journal, 10(5), 1122-1127.
  2. Baymetov, B. B., &Muratov, K. K. (2020). Self Sketches as a Tool in the
  Professional Training of a Future Artist-Teacher. SolidStateTechnology, 224-231.
  3. Байметов, Б. Б. (2016). История развития изобразительного искусства
  Узбекистана. Наука, образование и культура, (1 (4)).
  4. Baymetov, B. B., &Sharipjonov, M. S. O. (2020). Development Of Students’
  Descriptive Competencies In Pencil Drawing Practice. The American Journal of
  Social Science and Education Innovations, 2(08), 261-267.
  5. Boltabayevich, B. B., &Shodievna, B. O. (2020). Individual Approach To The
  Formation Of Artistic And Creative Talents Of Students In Art Schools. The
  American Journal of Social Science and Education Innovations, 2(08), 637-642.
  6. Jabborova Shahzoda Husenqizi (2022) Vizual faoliyat jarayonini boshlang‘ich
  sinf o‘quvchilari ta’lim jarayonida qo‘llash. IJODKOR O‘QITUVCHI JURNALI
  15(02) 24-27. 7. Aslanova Nargiza Hakimovna (2021) Tasviriy San’at Fani
  690
  To‘garaklarida STEAM Talim Tizimi. Journal of Innovations in Social Sciences
  01(06) 2021 99-106.
  O‘QUVCHILARINING VOKAL-XOR MALAKALARINI TARKIB
  TOPTIRISH USULLARI
  Raximov R.N.
  BuxDUPI o‘qituvchisi
  Boshlang‘ich sinflardagi musiqa madaniyati darslari umumiy ta’lim
  maktablarida o‘quvchilarga badiiy ta’lim va axloqiy estetik tarbiya berish
  tizimining ajralmas qismi hisoblanadi.
  Dasturda o‘quvchilarga tizimli ravishda vokal-xor malakalarini singdirib
  borish masalasi ham qo‘yilgan. Kichik maktab yoshidagi o‘quvchilarning ovoz
  apparatini juda nozik, ovoz diapozonlari cheklangan bo‘ladi. Uzoq vaqt
  surunkasiga qo‘shiq kuylash bolalar ovoz apparatining shikastlanishiga olib kelishi
  mumkin. Ayrim o‘qituvchilar amaliyotda dars tuzilmasini buzib, musiqa savodi va
  musiqa tinglash faoliyatlari o‘rnida ham jamoaviy qo‘shiq kuylatish hollariga yo‘l
  qo‘yishadi bu esa o‘quvchilarning ovoz diapozonlariga putur yetkazishi mumkin.
  Kichik yoshdagi o‘quvchilar o‘zlariga xos juda mayin va yoqimli ovozga ega
  bo‘ladilar. Birinchi sinfdan boshlab mashg‘ulotlarda o‘quvchilarning vokal va xor
  malakalari takomillashtirilib boriladi. O‘tirib va turib kuylaganda gavdani to‘g‘ri
  tutish, nafasni rejaga sola bilish, kuylaganda unli va undoshlarni, melodik,
  garmonik intervallarni to‘g‘ri talaffuz qilish, dinamik tuslarga rioya qilgan holda
  mayin ovozli uyg‘un, yoqimli kuylash ustida muntazam ravishda isholib boriladi.
  Dasturda vokal xor malakalari (gavdani to‘g‘ri tutish, nafasni rejaga solish,
  tovush xosil qilish, diksiya, soz, ansambl va dinamika) ustida ishlash harbir sinf
  uchun alohida belgilangan. Bolalar ovozini parvarish qilish, vokal va xor
  malakalarini oshirishda, qushiq o‘rgatishda oldin maxsus vokal mashqlaridan
  foydalanish tavsiya etiladi. Bunda avval o‘quvchilarni ishchi diapozonining prima
  (o‘rta) tovushlaridan boshlab, pastga tomon yo‘naluvchi tetraxordlardan
  691
  foydalaniladi. Nafas esa me’yorida shovqinsiz, yelkani ko‘tarmay o‘z vaqtida olish
  va mayinataka kuylashga aloxida e’tibor beriladi. Shuningdek, ularni ovoz
  diapozoni haddan tashqari past yoki yuqori pardalarda kuylatish yaramaydi.
  Qattiq gapirish, baqirish taom va ichimliklarni juda issiq yoki sovuq holda
  iste’mol qilish ovoz pardalarini xastalantirishi haqida ogohlantirib borish lozim.
  Ovoziga xastalik alomatlari aniqlangan o‘quvchilar muolaja davrida kuylashdan
  ozod etiladi. Bular o‘z vaqtida muolaja uchun otolaringologlar yoki foniatr
  shifokorlarga yuborilishi lozim. O‘quvchilar ovozini asrash ustida muntazam ish
  olib borish ovoz apparatining sog‘lom rivojlanishini ta’minlashda muhim rol
  o‘ynaydi..
  Musiqa darslari jarayonida 1-sinfda vokal – xor malakalarini shakllantirishda
  Re 1 (Do diez 1) – Do 2 tovushlari oralig‘ida (diapozonida) bo‘lgan bir ovozlik
  qo‘shiqlarni ayttirish tavsiya etiladi.
  Jamoaviy kuylashdagi holat –o‘tirib kuylashda qo‘llar tizza ustiga qo‘yiladi.
  Turib kuylaganda esa qo‘llar ikki yonga erkin tushiriladi.. Har ikkala holatda ham
  yelkalar orqaroq olinib, gavda va bosh zo‘riqtirmasdan to‘g‘ri tutiladi. Nafasni
  rejaga solish, hamma bilan birga ko‘krak va yelkalarni ko‘tarmasdan, shovqinsiz
  nafas olish, musiqaviy jumlalarning cho‘zimini oldindan his qilgan holda, asarning
  sur’atiga qarab uzun yoki qisqa nafas ola bilish, olingan nafasni tejamli, bir
  me’yorda sarflab, jumlaning oxirigacha yetkazish talab etiladi.
  Yana bir muhim fiziologik jarayon- ovoz hosil qilish:- artikullyatsiya
  organlarini erkin harakatlantirish, lablar va tillarni faol tutish, unli tovushlarni
  talaffuz qilganda og‘iz va lablarni ochilish holatlarini bilish, unlilarni yumaloq
  qilib kuylay olish. Tovush temblarining bir xilliliga erishish. Tovushni bir
  maromda, aniq balandlikda ushlay olish va unisonda (birovozlikda) kuylayolish.
  O‘rtacha dinamikda mayin, yumshoq kuylash, mantiqiy urg‘ular bera olish
  Xor malakalari-sinf sahnasiga chiqish qoidalarini va sinf xorida o‘rnini bilish.
  Kuylayotganida qo‘shiq aytayotganlarning ovozini nazorat qilib borish va o‘z
  692
  ovozini ularga moslay olish. Tovushlarni kuylashda sozga, sur’at va dinamik
  tuslarga rioya qilish, qo‘shiq so‘zlarini aniq va tushunarli qilib talaffuz etish. Butun
  guruh bilan va yakka holda kuylay olish. Qo‘shiqlarni musiqa asbobi jo‘rligida va
  jo‘rsiz kuylay olish, kuylaganda dirijorlik ishoralariga rioya qilish. Qo‘shiqning
  usuliga chapak chalib, bir joyda qadam tashlab, tizzalariga kaft bilan urib jo‘r bo‘la
  olish, turli yangi usul, harakatlarni o‘ylab topish va hokazo.
  2 – sinfda- Do 1 - Re 2 diapozonimdagi bir ovozli qo‘shiqlarni kuylash
  tavsiya etiladi
  Qo‘shiq
  aytishdagi
  holat:
  birinchi
  sinfda
  egallangan
  malakalarni
  takomillashtirish. Kuylaganda o‘zini erkin tutish, ovoz apparatlariga va
  muskullarga zo‘riqish bo‘lmasligiga erishish Nafasni rejaga solish: chuqur nafas
  olish malaklarini o‘stirish, Tez sur’atli asarlarni kuylaganda jumlalar oralig‘ida
  nafasni tez va yetarli ola bilish. Uzunroq jumlalarni kuylaganda nafasni me’yoriga
  olish va bir maromda sarflay bilish, jumla o‘rtasida nafas olmaslik kabilar
  Ovoz hosil qilish: mayin va yoqimli kuylay olish. Og‘ir sur’atli qo‘shiqlarni
  kuylaganda ortiqcha cho‘zib, asarning xarakterini bo‘shashtirib yubormaslik, Tez
  sur’atli asarlarda shoshmaslik, ovoz mayinligini yo‘qotmasliga bilan birlashtirilgan
  notalarni kuylay olish. Unlilarni to‘g‘ri talaffuz etish, undosh tovushlarni burro va
  aniq talaffuz etish. Kuylaganda og‘izning yumaloq bo‘lishiga erishish. O‘zbek
  tilida ochiq talaffuz qilinadigan unlilarni “ u “ tovushiga yaqinroq qilib yumshatib
  aytish. Baqirib, qattiq va ochiq ovozda kuylashga yo‘l qo‘ymaslik.
  Xor malakalari: unisonda (birovozlikda) – dinamik tuslarga to‘la rioya qilgan
  holda, sof va tiniq intonatsiyada ta’sirchan qilib kuylash, yakka holda, kichik-
  kichik guruh yoki butun sinf bilan birgalikda kuylay olish. Mazmuni va xarakteri
  turlicha bo‘lgan qo‘shiqlarni musiqa asbobi jo‘rligida va akapella tarzida ijro eta
  olish. Musiqada takt hissalarining urg‘uli va urg‘usiz ( kuchli yoki kuchsiz)
  bo‘lishi haqida tushunchaga ega bo‘lish. 3 chorakli va 2 chorakli o‘lchovlarda
  dirijorlik harakatlarini tushunish. O‘qituvchi asarda dirijorlik qilganda uning
  693
  qo‘liga qarab ko‘pchilik bilan birgalikda nafas olish, ijroni boshlash, dirijorlik
  ishorasiga amal qilgan holda ijroni to‘xtatish.
  3 – sinfda o‘quvchilar DO 1 – RE (MI) 2 diapozonidagi bir ovozli va ikki
  ovozli elemenlari bo‘lgan qo‘shiqlarni kuylaydilar. Qo‘shiq kuylashdagi holat: 1
  va 2-sinflarda olingan malakalarni takomillashtirish, kuylaganda gavda, bosh
  yelkalar, qo‘llar, oyoqlarning, shuningdek, ovoz apparatlarining erkin holatda
  bo‘lishini kuzatib borish.
  Nafasni rejaga solish: to‘g‘ri nafas olish malakalari ustida ishlashni davom
  ettirish, nafasni ko‘krak qafasiga olinishi hollariga yo‘l qo‘ymaslik. Olingan
  chuqur nafasni to‘xtata olish va undan kuylash uchun tayanch hosil qila bilish.
  Ayniqsa yuqorigi va pastgi notalarni kuylaganda nafasdan tejamli foydalanish
  Tovush hosil qilish: Mardlik, jasurlik haqidagi qo‘shiqlar kabi qat’iy ohangda
  aytiladigan qo‘shiqlarni yengil, silliq, mayin va jarangdor ovozda kuylash,
  tovushning qo‘pol, dag‘al va notekis bo‘lishiga yo‘l qo‘ymaslik. Og‘ir sur’atli
  asarlardagi uzun jumlalarni kuylaganda nafasni rejali taqsimlay olish. Tez sur’atli
  asarlarda nafasni shovqinsiz tez va yetarlicha ola bilish. Liga bilan birlashtirgan
  notalarni kuylash, stakatto qo‘yilgan notalalarni keskin, uzib- uzib kuylash. Unli va
  undosh tovushlarni to‘g‘ri talaffuz qilish malakalarni o‘stirish. Yuqori pardalarda
  ovozni yopa bilish va pastki pardalarda ehtiyotkorona bilan past ovozda,
  zo‘riqmasdan kuylash.
  Xor malakalari: Ikki ovozli elementlari bo‘lgan qo‘shiqlarni aytish. Bunda o‘z
  |