title: Adabiyotlar ro‘yxati - Buxoro davlat universitetining pedagogika instituti pedagogik ta
text: Adabiyotlar ro‘yxati:
  1. Pugachenkova G.A., Rempel L.I. «Ocherki iskusstva Sredniy Azii». Moskva.
  Iskusstva 1982.
  2. Mirzaraximov M. Problemi kompozitsii v jivopisi Uzbekistana. Tashkent,
  Shark. 2006
  3. Umarov A. «Portretnaya jivopis Uzbekistana». Tashkent «fan» 1968 g.
  4. O‘zbekiston tasviriy san’ati. G‘.G‘ulom nomidagi «Adabiyot va san’at». Nashr
  Tashkent 1979.
  TASVIRIY SAN’AT DARSLARIDA SAN’ATSHUNOSLIKGA OID
  MAVZULARNING ZAMONAVIY PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALAR
  ASOSIDA O‘QITILISHI
  680
  Ibragimova Nigora
  BuxDUPI magistranti
  nigoraibragimova270@gmail.com
  Umumiy o‘rta ta’lim maktablarida tasviriy san’at darslarining maqsadi
  o‘quvchilarning badiiy –estetik tarbiyasi bilan bogliq bo‘lib,u yoshlarni komil
  inson qilib shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Tasviriy san’at darslari
  o‘quvchilarningrasm ishlash malakalarini kengaytiradi, ijodiy qobiliyatlari,
  kuzatuvchanligini, ko‘z xotirasini rivojlantiradi. Shuningdek bu o‘quv predmeti
  o‘quvchilarda milliy istiqlol g‘oyalarini shakllantirishda, ayniqsa axloqiy,
  vatanparvarlik, mehnatsevarlik ruhida tarbiyalashda katta imkoniyatlarga ega.
  Tasviriy san’atning asosiy vazifalaridan biri bu o‘quvchilarni estetik xususan,
  badiiy tarbiyalash ekan, u hayotdagi, tabiatdagi, san’atdagi, kishilarning
  munosabalaridagi go‘zalliklarni to‘liq idrok etishni shakllantirishdir. Zotan
  go‘zallik kishilarning aqliga, qalbiga, irodasiga ta’sir etib, ma’naviy dunyosini
  boyitadi. Hayotga estetik munosabatda bo‘lish ilhomning asosi bo‘lib, mehnatni
  quvonch va ma’naviy manbaga aylantirishga yordam beradi. Jamiyatimizning har
  bir kishisi qaysi sohada ish olib borayotganligidan qat’iy nazar, go‘zallik va
  nafosatni ko‘ra olishi, tushuna bilishi kerak. O‘quvchilarni estetik jihatdan
  tarbiyalash maqsadida o‘qituvchi ularga tabiatdagi go‘zalliklarni, shakl va
  ranglarning turli-tumanligini ko‘rsatadi. Bolalarda quvonch, hayajon baxsh
  etguvchi tabiat go‘zalliklari, so‘z bilan tasvirlab bo‘lmas rang birikmalari uzoq
  vaqtlargacha ularning xotirasida saqlanib qoladi. Rasm chizish jarayonida bolalar
  narsalarning shakli, o‘lchovlari, fazodagi holati, rangi kabilarni diqqat bilan
  o‘rganadilar. Ma’lumki hozirgi kunda ta’limni innavatsion pedagogik
  texnologiyalarsiz tasavvur etib bo‘lmaydi. Zamonaviy pedagogik texnologiyaning
  muhim xususiyatlaridan biri bu ta’lim oluvchilarni o‘qitish emas ularni mustaqil
  bilim va malakalarni egallashlariga yo‘llashdir. Bunda o‘qituvchining asosiy
  vazifasi o‘quvchilarni mustaqil ishlariga rahbarlik qilishdan iborat bo‘ladi.
  681
  Zamonaviy pedagogik texnologiyalarning maqsadi qisqa vaqt davomida
  o‘quvchilarning imkoniyatlarini hisobga olgan holda ularga keng va chuqur bilim
  berish hamda tegishli malakalarni egallashlari uchun shart-sharoit yaratishdan
  iboratdir. Zamonaviy pedagogik texnologiyalarni ishlab chiqish va amaliyotga
  joriy etish zaruriyati esa quyidagi muhim omillar bilan belgilanadi:
  -O‘zbekistonning mustaqillikka erishganidan so‘ng yangi ta’lim mazmunini
  ishlab chiqilganligi, uning mazmuni kengayganligi va chuqurlashganligi;
  -O‘quvchilarning bilishlari va egallashlari lozim bo‘lgan ta’lim mazmuniga
  kiradigan fan, texnika va madaniyaning yangi yutuqlarga erishayotganligi;
  -O‘quvchilarning kasbiy tayorgarligiga talablarni oshib borayotganligi.
  Maktablarda zamonaviy pedagogik texnologoyalardan foydalanishning mohiyati
  va mazmunini yetarlicha tushunib yetishmayotganliklari.
  Ular ta’lim jarayonini samarali tashkil etish va bunda tashxisli ta’limga
  aoslanish, mazkur jarayonni doimo boyitish va yangilab turish, shuningdek
  masalada turli-tumanlikka erishish, ta’lim jarayonini to‘xtovsiz tahlil qilib turish
  hamda uning mavjud pedagogik jarayonlar bilan solishtirish, ta’lim oluvchilarning
  faoliyatlarini doimiy nazorat qilish va baholash hisoblanadi. Zamonaviy pedagogik
  texnologiyani muhim xususiyatlaridan biri bu ta’lim oluvchilarni o‘qitish emas,
  ularni mustaqil bilim va malakalarni egallashlariga yo‘naltirishdir. Bunda
  o‘quvchining asosiy vazifasi o‘quvchilarni mustaqil ishlariga rahbarlik qilishdan
  iborat bo‘ladi. Pedagogik texnologiyaning samaradorligi esa ko‘proq o‘quv
  metodik majmualar bilan ta’minlanganliga ham bog‘liq bo‘ladi. Mazkur
  texnologiyani asosiy shartlaridan yana biri bu o‘quvchilarni pedagogik texnologiya
  nazariyasi va uni amaliyotga qo‘llash mexanizmlarini puxta o‘zlashtirib olishlari
  hisoblanadi. O‘rni kelganda shunday qayd qilish lozimki, hozirda oliy pedagogik
  ta’lim tizimida bo‘lg‘usi o‘qituvchilarni zamonaviy texnologiyalar bilan
  qurollantirishga yetarli e’tibor berilmayapdi. Bu esa o‘z o‘rnida mazkur
  muammoni maktablarda muammoligicha qolishiga asosiy sabablardan biri bo‘lib
  682
  qolmoqda. Pedagogik texnologiyaning samaradorligi ko‘p jihatdan badiiy ta’lim
  jarayonida o‘qituvchi o‘quvchilar bilan hamkorlikda ishlab ularning faolligini
  oshirishga
  bog‘liqdir.
  Mashg‘ulotlarda
  o‘quvchilarning
  ehtiyojlari
  va
  manfaatdorliklarini hisobga olish muhimdir. Buning uchun birnchi galda u tasviriy
  san’at asoslarini egallash, uning har bir shaxs uchun qanchalik muhim ekanligi, u
  kishilarning hayotida qanchalik kerak bolishi haqida to‘liq tushuncha hosil qilishi
  lozim. Ayniqsa, tasviriy san’atni kishilarga hayotni bilishga yordam berishi, tarixni
  bilishga ko‘maklashishi, tabiatni, borliqdan zavq olishga, dam olish va xordiq
  chiqarishga yordamlashishi, ko‘rish xotirasi,kuzatuvchanlikni o‘stirishi, tasavvur,
  tafakkur va ijodkorlikni rivojlanishiga samarali ta’sir ko‘rsatishi haqida keng
  hamda asosli ma’lumotlar berilishi maqsadga muvofiqdir. Ta’lim jarayonida
  zamonaviy ilg‘or texnologiyalardan foydalanish degani bu har bir darsda mavjud
  texnologiyani qullash shart degani emas. U dars mavzusi, uning mazmuni darsdagi
  sharoitlar va imkoniyatlardan kelib chiqqan holda tadbiq qilinishi mumkin.
  Xususan, tasviriy san’atni o‘qitishda ko‘p yillar davomida o‘qituvchilar
  tajribasidan o‘tgan hamda yuqori natijalar berib kelayotgan texnologiyalar ham
  borki, ularni bir chetga surib qo‘yib, uning o‘rniga zamonavy deb atalayotgan va
  o‘qituvchi tajribasidan sinovdan o‘tmagan texnologiyani darsga tiqishtirish katta
  xatodir. San’atshunoslik asoslari mashg‘ulotlariga 5-6-7-sinflarda katta o‘rin
  ajratilgan bo‘lib, u o‘quvchilarda badiiy madaniyatni shakllantirishni maqsad qilib
  qo‘yadi. San’atshunoslik asoslari mashg‘ulotlari tasviriy, amaliy, me’morchilik
  san’atlari nazariyasi va tarixi, mashhur rassom, amaliy san’at ustalari,
  me’morlarning hayoti va ijodini o‘rganishni o‘z ichiga oladi. San’atshunoslik
  asoslari mashg‘ulotlarining 5-6-7-sinflardagi xususiyatlaridan biri shundaki, bunda
  nazariy mashg‘ulotlar amaliy ishlar bilan mustahkam aloqada olib boriladi.
  Xususan, tarixiy janr yuzasidan suhbat o‘tkazilgandan so‘ng tarixiy mavzularda
  rasm ishlaydilar. Shuningdek, bolalar amaliy ishlarda tasviriy san’atning tur va
  janrlari, tasviriy san’atning nazariy asoslariga doir olgan bilimlaridan
  683
  foydalanadilar. Natijada, nazariy bilim va malakalar mustahkamlanadi.
  San’atshunoslik asoslarini o‘qitisda didaktikaning ilmiylik, muntazamlik, va
  ketma-ketlik, ta’lim va tarbiyaning birligiprinsiplariga rioya qilishni talab etiladi.
  Ayniqsa, bunday mashg‘ulotlarni ko‘rgazmaliksiz o‘tkazish mumkin emas.
  San’atshunoslik mashg‘ulotlarida san’at asarlarining reproduksiyalari, foto
  nusxalaridan, slaydlardan, vidiofilmlardan fodalanish dars samaradorligini beradi.
  Shu bilan birga viloyat markazlaridagi o‘lkashunoslik muzeylarida saqlanayotgan
  san’at asarlari, shahar va qishloqlardagi yodgorlik haykallar va me’morchilik
  obidalari, tasviriy san’atdan joylarda tashkil etilayotgan ko‘rgazmalardagi san’at
  asarlarining asl nusxalari bilan tanishtirib boorish muhimdir. San’atshunoslik
  mashg‘ulotlarini ma’ruza shaklida emas, ko‘proq savol- javob, munozara, o‘yin
  tarzida tashkil etilishi o‘quvchilarni faollashtiradi, materialni puxta o‘zlashtirishga
  yordam beradi. San’at asarlarini o‘rganish va tahlil qilish maktabda tasviriy
  san’atni o‘qitishning bosh vazifalaridan biri hisoblanadi. Tasviriy san’at asarlarida
  mavzu, syujet, g‘oya, badiiy uslub, obrazlar, personajlar bo‘lib, asardagi voqeaning
  davri, voqeasi o‘z ifodasini topgan bo‘ladi.
  San’at asarini tahlil etishda:
  1. Asarni yaratish tarixi (mavzu tоpish va material yig‘ish).
  2. Asarni syujeti (syujetni tоpish va uni ifоda etish).
  3. Asarni g‘оyasi (asardagi g‘оyaviy mazmunni belgilash, yaratish).
  4. Asarni badiiy uslubi (uni qanday uslubda, metоdda ishlanishi).
  5. Asar taqdiri (asar hоzirgacha qanday, qaerda saqlanmоqda) asоsida
  o‘rganiladi. Rangtasvir asarlari o‘zining vazifasi va ishlanish uslubiga ko‘ra
  mоnumental, dastgоh, dekorativ va miniatura asarlariga bo‘linadi.
  San’at asarini bunday tahlil qilishda avvalambor o‘qituvchii rasm ishlay
  olishi, asarni to‘g‘ri talqin etishi va uni boshqalarga tushuntira olishi zarur. Biror
  san’at asarini tahlil qilganda, o‘qituvchi bolalarga quyidagi savollarni har xil
  innavatsion pedagogik texnologiyalar asosida berishi mumkin. Asar muallifi kim?
  684
  Asarda kim yoki qanday voqea tasvirlangan? Asarda yilning qaysi fasli
  tasvirlangan? Asar nomi nima? Asarda kunning qaysi vaqti tasvirlangan? Rassom
  o‘z asari bilan qanday g‘oyani ifodalagan? Rassom qaysi yo‘nalishda ijod qilgan?
  Asar qaysi janrda ishlangan? Bunday mashg‘ulotlarda bolalar suratlardagi
  obrazlarni tushunib yetadigan, asarning mazmunini o‘qiy oladigan, ularnining
  ifodaliligini, badiiy vositalarini anglab etadigan, haqiqiy san’at asarlarini oddiy
  rasmdan farqini ajrata oladigan bo‘ladilar.San’atshunoslik asoslari mashg‘ulotlari
  samaradorligini oshirishda dars mavzusiga doir san’at asarlari tanlanadi. Bunda bir
  qator talablarga rioya qilish muhim. Ular asarlarning yuksak badiiy saviyada
  ishlanganligi,
  mazmunini
  o‘quvchilarga
  yaqin
  bo‘lishligi,
  shunindek
  reproduksiyasi a’lo sifatda bajarilgan bo‘lishi kerak. Tasviriy san’at asarlarini
  o‘rganish va tahlil qilishda dars mavzusiga oid reproduksiyalar ko‘paytirilgan
  nusxada asarlar haqida aniq ma’lumotlar bilan birgalikda o‘quvchillarga
  tarqatiladi. Bunda o‘quvchilar reproduksiyalarni ko‘zdan kechirib, tahlil shartlari
  bo‘icha o‘z fikrlarini bayon etadilar. San’atshunoslik mashg‘ulotlari interfaol
  usulda olib borilishi o‘quvchilar faolligini oshiradi, dunyo qarashi kengayib,
  ma’naviyati yuksaladi. Tasviriy san’at darslarining san’atshunoslik mash’ulotlarida
  milliy o‘zbek san’atini, uning badiiy an’analarini ayrim mashhur o‘zbek tasviriy,
  amaliy, me’morchilik san’atlari ustalarining hayoti va ijodini, O‘zbekistondagi
  yirik san’at muzeylarni bilishi tasviriy san’at fani vazifalaridan biri hisoblanadi.
  Bundan maqsad milliy san’at vositasida o‘quvchilarga badiiy ta’lim berish bilan
  bir qatorda ularda shaxsni estetik, axloqiy va mehnat tarbiyasini amalga
  oshirishdan iboratdir. Ayniqsa yoshlarimiz qadimgi Misr, Yunoniston, Hindiston
  me’morchiligi, Iroq, Turkiya miniatyura rangtasvir asarlari, Yevropada uyg‘onish
  davri rangtasviri, G‘arb mamlakatlarining tasviriy san’ati namunalarini
  o‘rganmasdan turib, badiiy madaniyatli shaxs bo‘lolmaydi. San’atshunoslik
  mashg‘ulotlari mavzulari turlicha bo‘lganligi sababli zamonaviy pedagogik
  texnologiyalar asosida darsni olib boorish samarali bo‘ladi.
  685
  Masalan, san’atshunoslik mashg‘ulotlari mavzulari quyidagicha bo‘ladi:
  1.Tasviriy, amaliy yoki me’morchilik san’atlarining turlari va janrlari. 2.San’atning
  u yoki bu turida oqim va yo‘nalishlardir. 3. U yoki bu rassom, amaliy san’at ustasi
  yoki me’morning hayoti va ijodi. 4. U yoki bu davr san’ati. 5. Tasviriy, amaliy,
  me’morchilik san’atlarining nazariy asoslari (kompozitsiya, yorug‘-soya,
  rangshunoslik, perspektiva) Sanatshunoslik mashg‘ulotlarining muvaffaqiyati kop
  jihatdan ularni turli zamonaviy pedagogik texnologiyalar va metodlarni qo‘llash
  orqali o‘tkazilishiga ham bog‘liqdir. Xususan, bunday mashg‘ulotlardan bolalarga
  san’at asari haqida insho yozish, san’at turlari yoki janrlariga oid reproduksiyalar
  yig‘ish, taniqli rassom haqida materiallar to‘platish, krosvordlar yechish, albomlar
  tayyorlash mumkin. San’atshunoslik mashg‘ulotlarida axborot texnologiyalaridan
  foydalanish, dars jarayonida qo‘llash muhim ahamiyatga ega. Bunda Power Point
  dasturda yaratilgan dars taqdimotlarida slaydlar yirik holda namoyish etilishi, ular
  orasida vidoifilm, musiqali namoishlar, dizayn, animatsiyalar tasviriy san’at
  asarlarini ya’na ham chuqurroq o‘zlashtirishga, darsning mazmunli va qiziqarli
  o‘tishini ta’minlaydi. Albatta tasviriy san’at o‘qituvchisi Power Point dasturida
  ishlashni puxta o‘zlashtirishi va oquvchilar yoshiga mos, tarbiyaviy ahamiyatga
  ega bo‘lgan san’at asarlari reproduksiyalarini tanlay olishi zarur. Taviriy san’at
  o‘qituvchisi tasviriy san’at tarixi haqida keng ma’lumotga ega bo‘lishi, tasviriy
  sanat ta’limiga oid yangi adabiyodlar bilan tanishib borishi, AKT savodxonligi
  bo‘lishi zarur. Tasviriy san’at darslarida san’atshunoslik mashg‘ulotlari zamonaviy
  pedagagogik texnologiyalar asosida , interfaol usullarda, axborot texnologiyalar
  asosida olib borilishi, yosh avlodni yuksak ma’naviyatli barkamol shaxslar bolib
  yetishishida poydevor vaifasini o‘taydi.
  |