title: Moddiy resurslar bilan ta’minlanganlik va ulardan foydalanish
text: 238
  a) Shu jumladan, asosiy fondlar bilan ta’minlanganlik hamda
  aylanma fondlar va mablag‘lar bilan ta’minlanganlik
  darajasi hisob-
  lanadi. Bu ko‘rsatkichlarni moddiy resurslarni alohida-alohida turlari
  bo‘yicha ham hisoblash mumkin. Masalan, stanoklar, xomashyo, elektr
  energiya, yoqilg‘i va boshqa moddiy resurslar bilan ta’minlanganligini
  aniqlash mumkin.
  b) Moddiy resurslardan foydalanishning to‘liqliligini, asosan,
  korxonaning ishlab chiqarish quvvatidan foydalanish darajasi isbotlaydi.
  d) Sanoat korxonalarida mehnatni moddiy resurslar bilan ta’min-
  langanlik darajasini jami moddiy resurslar qiymatini korxonada mavjud
  bo‘lgan ishchi va xizmatchilar soniga taqsimlash natijasida aniqlash
  mumkin. Bu ko‘rsatkichni yanada aniqlashtirish
  maqsadida moddiy
  resurslar qiymatini faqatgina ishchilar soniga taqsimlash natijasida ham
  aniqlash mumkin, alohida asosiy fondlar bilan qurollanganlik hamda
  aylanma fondlar bilan ta’minganlik ko‘rsatkichlari bo‘yicha ham
  aniqlash mumkin.
  e) Moddiy resurslardan foydalanishni iqtisodiy samaradorligini
  korxonalardagi fondlar qaytimi hamda fondlar sig‘imi isbotlaydi.
  Fondlar qaytimini aniqlash uchun korxonada yil davomida ishlab
  chiqarilgan yalpi mahsulot hamda tovar
  mahsuloti qiymatini asosiy
  fondlarning o‘rtacha yillik qiymatiga taqsimlash lozim. Fondlar
  qaytimining iqtisodiy mohiyati korxonaning har ming so‘mlik asosiy
  fondlariga to‘g‘ri keladigan yalpi mahsulot yoki tovar mahsulotini
  ko‘rsatkichi hisoblanadi.
  Asosiy fondlardan samarali foydalanishni ko‘rsatuvchi
  keyingi
  ko‘rsatkich fond sig‘imi hisoblanadi. Ushbu ko‘rsatkichni hisoblash
  uchun korxonadagi mavjud bo‘lgan asosiy vositalarning yillik o‘rtacha
  qiymati yil davomida ishlab chiqarilgan yalpi mahsulot hamda tovar
  mahsuloti qiymatlariga taqsimlanadi. Fondlar sig‘imining iqtisodiy
  mohiyati korxonada yil mobaynida ishlab
  chiqarilgan yalpi mahsulot
  yoki tovar mahsulotining har ming so‘miga to‘g‘ri keladigan asosiy
  fondlarning qiymati hisoblanadi.
  Materiallardan foydalanishning samaradorlik ko‘rsatkichlarini mate-
  rial qaytimi va material sig‘imi ko‘rsatkichlari ifodalaydi. Material qayt-
  imi ko‘rsatkichini aniqlash uchun korxonada yil davomida ishlab chiqa-
  rilgan tovar mahsuloti qiymati material xarajatlar qiymatiga taqsimla-
  nadi. Material sig‘imi ko‘rsatkichi buning aksi bo‘lib, material xarajatlar
  qiymatini korxonaning yil davomida ishlab chiqarilgan tovar mahsuloti
  qiymatiga taqsimlash yo‘li bilan aniqlanadi. Buni tavsiflaydigan bo‘lsak,
  ushbu, ko‘rsatkich korxonada yil mobaynida
  ishlab chiqarilgan tovar
  239
  mahsulotining har bir so‘miga qancha material xarajatlari sarflan-
  ganligini ko‘rsatadi.
  Materiallar xarajati koeffitsiyenti - haqiqiy sarflangan materiallar
  xarajatini biznes-rejadagisi haqiqiy ishlab chiqarish hajmiga
  korrektirovka qilingan ko‘rsatkichga nisbatini ifodalaydi. Bu ko‘rsatkich
  ishlab chiqarish jarayonida materiallar sarfidan iqtisod (yoki
  ortiqcha
  sarf)ga erishganligini ifodalaydi. Bu koeffitsiyent 1 dan katta bo‘lsa
  moddiy resurslardan samarali foydalanilganligini bilish mumkin.
  24-chizma. Material sig‘imining omilli tahlili tuzilishi.
  Material sig‘imini alohida ko‘rsatkichlari moddiy resurslarning
  ayrim turlaridan samarali foydalanishni xarakterlaydi. Ular qatoriga
  yoqilg‘i sig‘imi, material sig‘imi, xomashyo sig‘imi kabi ko‘rsat-
  kichlarni kiritish mumkin, odatda, material sig‘imini o‘zgarishiga bir
  Mahsulot material sig‘imi
  Materiallar xarajati
  Ishlab chiqarilgan mahsulot
  qiymati
  Mahsulot ishlab
  chiqarish
  hajmi
  Mahsulot strukturasi
  Mahsulot bahosi
  Ishlab chiqarish hajmi
  Mahsulot strukturasi
  Mahsulot birligi uchun
  materiallar sarfi
  Materiallar bahosi
  Xomashyo va
  materiallar
  Ishlab chiqarish
  texnologiyasi
  Ishchilar malakasi
  Ishlab chiqarish
  Xomashyo va
  materiallar
  Xomashyo bozori
  Inflatsiya
  Xomashyo me’yori
  Yuk tashish
  masofasi
  Transport turi
  Transport
  xizmati ta’rifi
  Transport tayyorlov
  Chiqindi va hokazo
  240
  qator omillar ta’sir etadi. Material sig‘imining omilli tahlilining
  tuzilishini quyidagi chizma ko‘rinishida berishimiz mumkin bo‘ladi.