title: - korpus, 2 - qopqoq, 3 - nasos qopqog‘oni mahkamlovchi gayka, 4 - ventilyator; 5 -
text: Песпективы развития фундаментальных наук
  Международная научно-техническая конференция «Практическое применение технических и
  цифровых технологий и их инновационных решений», ТАТУФФ, Фергана, 4 мая 2023 г.
  378
  ·
  gaz dvigatellarda 2840…5700
  kDj/(kVt
  ·s
  )
  ;
  ·
  dizellarda 2270…2900
  kDj/(kVt
  ·s
  )
  .
  Agar moylar sovutish tizimi ishchi elementlarida sovutilsa,
  q
  oxl
  qiymatni
  Bu yerda
  S
  j
  – Sovutuvchi suyuqlikning solishtirma
  izobarik issiqlik
  sig‘imi,
  Dj/(kg·K)
  ; 1 – jadvalda keltirilgan;
  ΔT
  j
  – tizimga kirish va chiqishdagi xaroratning farqi (radiatorga kirish va
  chiqish); yopiq sirkulyatsiyali tizimlar uchun 6…15
  K
  teng qilib olinadi;
  ρ
  j
  – suyuqlik zichligi,
  kg/m
  3
  ; 1-jadvaldagi qiymatlarga mos olinadi.
  Shamol ta’sirida sovitishga mo‘ljallangan radiatorlar konstruktsiyaga mos
  ravishda asosiy suyuqlik bilan sovituvchi radiator bilan birga yoyoki avtonom
  holda o‘rnatilishi mumkin. Ko‘p xollarda shamol yo‘nalishiga mos purkab
  sovutivchi radiatorlar suv va moy radiatorlariningg oldida o‘rnatilib,
  asosiy
  ventilyator xavo oqimi bilan purkalishga qulay sharoit yaratiladi. Bunday sxema
  yuqori gidravlik qarshilikni yengish, tizimni soddalashtirish va qulaylik yaratish
  uchun atayin mo‘ljallangandir va misol uchun Kobalt avtomobilning avtomatik
  uzatmalar qutili variantlarida ko‘rishimiz mumkin.
  Radiator hisobi odatda uning issiqlik almashinuvchi Fr yuzasini aniqlash
  bilan yakunlanadi.
  Birinchi bo‘lib vaqt mobaynida dvigatelda sovitish uchun hosil bo‘lgan
  issiqlik miqdori qiymati aniqlanadi va yuqoridagi formulaga bir qator
  o‘zgartirishlar kiritiladi.
  Bu yerda
  k
  r
  – radiatorning issiqlik almashinish yuzasi orqali uzatiladigan
  issiqlik koeffitsienti (suyuqlikdan havoga);
  benzin
  dvigatellar uchun
  k
  r
  =140…180
  Vt/
  (
  m
  2
  ·
  0
  S
  ); dizellar uchun
  k
  r
  =80…100
  Vt/
  (
  m
  2
  ·
  0
  S
  );
  DT
  j.v
  = T
  j sr.
  - T
  v sr.
  – radiator orqali o‘tayotgan sovutuvchi suyuqlik va
  havoning o‘rtacha xaroratlari farqi;
  T
  j sr
  =
  T
  j vыx
  – 0,5·
  DT
  j
  = 86…91
  0
  S
  ;
  DT
  j
  – radiatorda suyuqlikni ko‘tarilish xarorati (7…9
  0
  S
  );
  T
  j vыx
  – suyuqlikni radiatordan chiqishdagi xarorati 90…95
  0
  S
  ;
  Fundamental fanlarni rivojlantirish istiqbollari
  Международная научно-техническая конференция «Практическое применение технических и
  цифровых технологий и их инновационных решений», ТАТУФФ, Фергана, 4 мая 2023 г.
  379
  T
  v sr
  =0,5·(
  T
  v vx
  +
  T
  v vыx
  ) – radiator orqali o‘tayotgan havoni o‘rtacha
  xarorati;
  T
  v vx
  =
  T
  0
  +
  DT
  v.vx
  – radiatorga kirayotgan havoni xarorati; suv radiatoriga
  kirishdagi
  atmosfera havosini xarorati
  T
  0
  radiator jalyuzalari va moy
  radiatoridan o‘tishda isishi
  DT
  v.vx
  = 3…5
  0
  S
  ; agar moy radiatori bo‘lmasa,
  T
  v vx
  =
  T
  0
  deb qabul qilish mumkin; atrof muxit xarorati
  T
  0
  = 20
  0
  S
  radiatorga kirishdagi
  havo xarorati
  T
  v vx
  = 23…25
  0
  S
  ga teng bo‘ladi;
  T
  v vыx
  =
  T
  v.vx
  + 0,5·
  DT
  v.vыx
  - suv radiatoridan chiqishdagi xarorat;
  = 20…30
  0
  S
  – suyuqlik radiatorining panjarasida havoning isishi;
  atrof-muhit xarorati
  T
  0
  = 20
  0
  S
  da radiatordan chiqishdagi havoning
  xarorati
  T
  v vыx
  = 33…40
  0
  S
  ga teng bo‘ladi.
  XULOSALAR
  Gazning yonilg‘ilarinig benzin va dizel yonilg‘isidan ustunlik tomonlari
  tan
  narxi arzon, zaxira miqdori ko‘proq, motorning ishlash muddati uzoqroq.
  Gaz balloon o`rnatilgan avtomobillarda ta'minlash tizimi murakkab, yong‘in
  xavfsizligiga qo‘yiladigan talablari esa yuqori bo‘ladi. Gaz yonilg‘isi havo bilan
  qo`shilganda benzinga nisbatan ko‘p hajmni egallagani uchun gazli
  dvigatellarning quvvati benzinli dvigatelga qaraganda 10-20% kam bo‘ladi. Gaz
  ballon uskunalarining katta vazni tufayli avtomobil o‘zining yuk ko‘taruvchanlik
  imkoniyatining
  bir qismini yuqotadi, lekin gazda dvigatel yumshoq ishlaydi,
  ishlash qobiliyati va moyning almashtirish muddati ham uzayadi.