title: Rahbar - Moliyaviy va boshqaruv tahlili pv doc
text: Rahbar
  Руководитель _____________________________________
  Bosh buxgalter
  Главный бухгалтер ______________________________
  313
  Balans ma’lumotlarida ishlab chiqarishni uzluksiz olib borish uchun
  zarur bo‘lgan va hisobot tuzish davriga qiymat shaklidagi mol-mulki
  hamda uni qoplashga jalb qilingan manbalar o‘z aksini topadi. Bu ko‘r-
  satkichlar mol-mulk hajmi, tarkibi va qiymatini qay darajadaligini ifoda-
  laydi. Shuningdek, mol-mulkning moliyalashtirish manbalari, ya’ni o‘zi-
  ga tegishli manbalar va chetdan qarzga jalb qilingan manbalar holati
  ham passivda keltirilgan. Balansdagi har bir band bo‘lim korxonalarning
  moliyaviy holatiga bog‘liq, shuning uchun ham uni chuqur o‘rganish
  lozim.
  Aktiv qism - asosiy va aylanma mablag‘larning holatini ko‘rsatib,
  moliyaviy xo‘jalik jarayonini yuritish vazifasini bajarishda bu mulklar-
  dan foydalanadi. Mulk to‘plangan moliyaviy hamda davlat tashkilotlari
  mablag‘i, xususiy shaxslar jamg‘armasi, hissador va ta’sischilarning
  ulushi, bank krediti, chet ellik sarmoyadorlar va hokazo mablag‘lar
  evaziga sotib olinadi. Ayrim hollarda ta’sischilar asosiy vosita va
  moddiy boyliklarning o‘zini berishi ham mumkin. Asosiy va aylanma
  mablag‘lar ishlab chiqarish faoliyatini uzluksiz yuritishga xizmat qiladi.
  O‘z-o‘zidan bu faoliyat davomida o‘zgaradi, harakatda bo‘ladi va tarkibi
  yanada yangilanadi.
  Balansning birinchi bo‘limi «Uzoq muddatli aktivlar» deb
  nomlanib, nomoddiy aktiv va asosiy vositalar boshlang‘ich, eskirish va
  qoldiq qiymatda, o‘rnatiladigan asbob-uskunalar, tugallanmagan kapital
  va uzoq muddatli qo‘yilma ta’sischilar bilan hisob-kitoblar va boshqa
  oborotdan tashqari bo‘lgan aktivlardan iboratdir. Nomoddiy aktivlar
  korxonaga daromad keltirish yoki uning ishlab chiqarishini yuritishga
  shart-sharoit yaratuvchi, natural buyum shakliga ega bo‘lgan mulkiy
  huquqiy qiymatlar, patentlar, mualliflik huquqi, savdo markalari, «Nou-
  xau», yerdan, suvdan va boshqa tabiiy boyliklardan, bino, inshoot va
  qurilmalardan foydalanish huquqlaridan iborat bo‘ladi, shuningdek, bu
  bandda hissadorlik jamiyati boshqaruvi kelishuviga muvofiq Nizom
  jamg‘armasini tashkil etish uchun ajratgan nomoddiy aktivlari ham aks
  etadi. Nomoddiy aktivlar tarkibida korxona manfaati uchun kelgusida
  ishlatilishi mo‘ljallangan ilg‘or texnologiyalardan foydalanish huquqi,
  ularni olib kelish va ishlatishga tayyorlash xarajatlari qo‘shilgan holda
  aks etadi. Bu holat qo‘shma korxonalardagi O‘zbekiston Respub-
  likasining rezidenti bo‘lgan yuridik shaxs bilan xorijiy sarmoyadorlar
  hamkorligi tufayli ko‘proq vujudga keladi.
  Ishlab chiqarish va xizmat binolari, inshootlar va uskunalardan
  314
  foydalanish xarajatlari ijara haqi summasiga teng bo‘ladi. Umuman
  nomoddiy aktivlar boshlang‘ich bahoda ko‘rsatiladi, xizmat muddatiga
  qarab uning eskirishi hisoblanadi va balans jamlanganda qoldiq
  bahodagi summa qo‘shiladi. «Asosiy vositalar» bandida balans tuzilgan
  vaqtgacha bo‘lgan 0100 schotlari qoldig‘i ko‘rsatiladi. Bu schotning
  debetida yil davomida kirim qilingan, kreditida esa yil davomida chiqib
  ketganlari aks ettiriladi. Asosiy vositalar bo‘yicha eskirish hisoblanadi.
  To‘liq tiklash uchun hisoblangan amortizatsiya summasiga eskirish teng
  deb shartli qabul qilinadi. Amortizatsiyani hisoblash maxsus me’yorlar
  asosida (boshlang‘ich yoki tiklash bahosiga nisbatan foiz hisobida)
  aniqlanadi. Me’yorlar har bir asosiy vosita turlari bo‘yicha differen-
  siyalashgan, lekin amortizatsiyani hisoblashda asosiy vositalarning
  xizmat muddati tugaguncha, boshlang‘ich yoki qoldiq qiymatini eskirish
  sifatida yangi yaratilayotgan qiymatga o‘tkazishi lozim. Hisoblashning
  tezlashgan me’yorini qo‘llash mumkin, faqat bu tartib faol qatnashuvchi
  (mashina, uskuna va transport) vositalarga taalluqli.
  Asosiy vositalarning eskirishi 0200 schotlarida hisoblangach,
  shunga qarab amortizatsiyalashgan yoki qoldiq bahodagi asosiy vositalar
  hajmi aniqlanadi, ya’ni boshlang‘ich bahodan (0100 schot) eskirish
  summa (0200 schot) ayirib topiladi. Shu bandda uzoq muddatga ijara
  olingan, ishlatilishi yoki kontservatsiyada turganligidan qat’iy nazar
  balansidagi asosiy vositalar qiymati aks etadi. Balansning qolgan
  qismida kapital qo‘yilmalar, shu‘ba korxonalardagi aksiyalar, shu‘ba
  korxonalarga berilgan qarzlar, uyushma korxonalardagi aksiyalar,
  uyushma korxonalariga berilgan qarzlar, uzoq muddatli investitsiyalar
  va boshqa aktivlar ko‘rsatiladi. Bu xo‘jalik yoki pudrat usulida
  bajarilayotgan tugallanmagan kapital qurilish asosiy foda tuzish xara-
  jatlar, moddiy boyliklar qidirish ishlari uchun sarflar va shu maqsadlarga
  ajratiladigan mablag‘larni ko‘rsatadi. Kapital xarajatlarni korxona o‘z
  mablag‘i yoki uzoq muddatli kredit evaziga bajarishi mumkin.
  «Uzoq muddatli investitsiyalar» bandida hamkorlikda ishlashga
  kelishganlarning korxona ustav fondiga qo‘shgan hissasi yoki bergan
  qarzi, bir yildan ortiq muddatga qimmatli qog‘oz uchun qo‘ygan
  mablag‘i ko‘rsatiladi. Qimmatli qog‘ozlar mulk egasining huquqini aks
  ettirib, ma’lum darajadagi qo‘shimcha foydaning foizi daromad
  keltiradi. Bunday qog‘ozlar boshqa korxonalarning aksiya va
  obligatsiyalari, davlat tomonidan chiqarilgan ichki zaym hamda bankdan
  sotib olingan uzoq muddatli jamg‘armali sertifikatlardir. Bu band uchun
  315
  summani 0600 «Uzoq muddatli investitsiyalar» schotlari qoldig‘idan
  olinadi.
  Balans aktivining II bo‘limi « Joriy aktivlar» deb nomlanib, asosiy
  o‘rinni «Tovar-moddiy zaxiralar» bandi egallaydi. Bu bandda korxona
  ishlab chiqarishini yuritishga zarur bo‘lgan buyumlar jamlanadi. Unda
  xomashyo va materiallar, sotib olingan yarimtayyor mahsulotlar va
  butlovchi buyumlar, konstruksiyalar va detallar, urug‘, yem-xashak,
  yoqilg‘i, idishlar va idishbop materiallar, ehtiyot qismlar, qayta ishlash
  uchun chetga berilgan materiallarning haqiqiy tannarxi (sotib olish va
  olib kelish bilan bog‘liq xarajatlar) ko‘rsatiladi. Ushbu bo‘limning yangi
  xususiyati shundaki, arzon baholi va tez eskiruvchan buyumlar boshlan-
  g‘ich, eskirish va qoldiq baholarda keltiriladi hamda balans jamlanganda
  faqat qoldiq bahodagi, ya’ni yaroqli qiymati qo‘shiladi.
  Pul mablag‘lari, valuta mablag‘lar, g‘aznadagi pullar, qisqa mud-
  datli qo‘yilmalar bandlarida material shaklida bo‘lmagan boyliklar aks
  ettiriladi. Bu mablag‘larning hajmi korxonaning ixtisoslashganligi,
  bozor munosabatlarida ta’minotning tashkillashtirilishi va boshqa ko‘p-
  gina sabablarga bog‘liq. Masalan, sanoatda pul salmog‘i yuqori bo‘lsa,
  savdo tashkilotlarida esa debitorlar bilan hisob-kitoblar ko‘p bo‘lishi
  mumkin, chunki bu tovarlarni sotishga borib qadaladi. Eng avvalo,
  debitorlar bilan hisob-kitoblar ko‘rsatiladi, chunki hozirgi sharoitda bu
  masalani tahlil qilib turish zarur. Debitorlar boshqa yuridik (korxona,
  tashkilot va muassasa) va jismoniy shaxslar to‘lashi lozim bo‘lgan
  qarzdorlardir. Qarzdorlarni shartli ikki guruhga ajratish mumkin: odatda-
  gi va asoslanmagan. Odatdagi qarzlarga ishlab chiqarish, tovarlar sotish
  va xizmat ko‘rsatishga avvaldan qarz berish, da’vo qilish va shu kabi
  munosabatlar tufayli yuzaga kelgan, ammo to‘lash muddati hal etma-
  ganlari kiradi. Asoslanmagan qarzlar faoliyat davomidagi kamchiliklar,
  tovar va moddiy boyliklarning kamomadi, o‘g‘rilik va har xil yo‘qolish-
  lar hisobiga paydo bo‘ladi. Bu holat doimo nazoratda bo‘lib, muntazam
  tahlil etib borishni talab qiladi. Umuman, debitor qarzlarning mavjudligi
  moliyaviy ahvolga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois tovar, bajarilgan ish
  va ko‘rsatilgan xizmatlar uchun olingan veksellar bo‘yicha, sho‘ba
  korxonalari, budjet, xodimlar va boshqa debitorlar bilan bo‘lgan muno-
  sabatlar xususida balans tuzilgan davrdagi holat ko‘rsatiladi. II bo‘lim
  aktivida mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga berilgan avanslar va
  qisqa muddatli moliyaviy qo‘yilmalar ham keltiriladi.
  Mablag‘larni o‘rganishda pul mablag‘lari tahlili alohida o‘rinni
  316
  egallaydi. Bunday mablag‘lar hisob-kitobiga, valuta schoti va g‘azna-
  dagi pullar tushuniladi. Mazkur mablag‘lar to‘lov majburiyatlarini
  bajarilishida birlamchi vosita bo‘lib xizmat kiladi. Ayniqsa, hisob-kitob
  va valuta schotidagi mablag‘lar mahsulot yetkazib beruvchilar,
  pudratchilar, ishchi-xizmatchilar, budjet, bank, sug‘urta va boshqalar
  bilan bo‘ladigan aloqa manbayidir. Shu tufayli bu masala alohida
  o‘rganilishi lozim. Shu yerda o‘tgan va joriy yildagi ko‘rilgan zararlar
  ham aks ettirilishi kerak.
  Korxona mulki va mablag‘larning kelib chiqish manbalari
  balansning passivida ko‘rsatiladi. Bular o‘ziga qarashli va chetdan jalb
  qilingan manbalarga ajratiladi. Jalb qilingan manbalarga bank kreditlari
  va kreditorlik qarzlari kiradi.
  Passiv ham xuddi aktiv qism kabi ikkita bo‘limdan iborat. Balans
  passivining birinchi bo‘limi «O‘z mablag‘lari manbalari» deb
  nomlanib, bunda ustav kapitali, qo‘shilgan kapital, rezerv kapital,
  taqsimlanmagan foyda yoki qoplanmagan zarar, maqsadli tushum va
  fondlar kelgusi davr sarflari va to‘lovlari uchun rezervlar, kelgusi davr
  daromadlari aks ettiriladi. Passivning «Ustav kapitali» bandida xo‘jalik
  faoliyatini yuritish uchun ajratilgan mablag‘lar ko‘rsatiladi. Hissadorlik
  jamiyatlarida esa har bir qatnashchining qo‘shgan hissasi ustav fondida
  ko‘rsatiladi. Dividend sifatida taqsimlanadigan sof foyda hajmi ham
  qo‘shilgan hissaga qarab aniqlanadi. Ustav fondi bozor iqtisodi sharoi-
  tida yuridik shaxs sifatida korxonaning o‘ziga tegishli mablag‘i va
  aksionerlarning qo‘shgan hissasidan iborat bo‘ladi. Har bir qatnashchi
  shaxsiy hissasiga qarab korxonaning xo‘jalik va moliyaviy faoliyatiga
  aralashadi. Hamkorlikdagi, hissadorlik, qo‘shma va kichik korxona-
  larning nizom jamg‘armasi hajmi qatnashchilar qo‘shgan badallar
  miqdoriga bog‘liq bo‘ladi.
  Qo‘shilgan kapital, rezerv kapital bandlarida korxonaning boylikla-
  rini qayta baholanishidan, olgan foydasidan tashkil etilgan rezervlardan,
  qo‘shimcha aksiyalar chiqarish natijalaridan ko‘paygan xususiy manba-
  lar ko‘rsatiladi.
  Passiv I bo‘limiga taqsimlanmagan foyda (qoplanmagan zarar) ham
  kiritiladi. Bu bandning summasi korxonani olgan foydasi miqdoriga va
  uning taqsimlanishiga bog‘liqdir. Korxona o‘z oldidagi foydadan
  to‘lashi lozim bo‘lgan majburiyatlarini bajarib bo‘lgandan so‘ng, qolgan
  qoldiq kelgusida rezerv sifatida foydalanilishi ko‘zlanib qoldiriladi.
  Taqsimlanmagan foyda bandi o‘tgan yillardagi foydadan qolgan summa-
  317
  larni ham ifodalaydi. Balansda korxonaning o‘z mablag‘lari manbayi qan-
  cha ko‘p ulushni egallasa, shunchalik moliyaviy ahvol ishonchli bo‘ladi.
  Balans passivining ikkinchi bo‘limi «Majburiyatlar» deb nomlanib,
  unda korxonaning uzoq muddatli joriy majburiyatlari aks ettiriladi. Uzoq
  muddatli majburiyatlarga uzoq muddatli bank kreditlari va uzoq
  muddatli qarzlar hamda shu kabi uzoq muddatli majburiyatlar kiritiladi.
  Bank kreditlari ishlab chiqarishni texnik jihozlash, asosiy vositalar sotib
  olish va ko‘rish, asosiy poda tashkil qilish va boshqa ko‘pgina istiqbolli
  loyihalarni mablag‘ bilan ta’minlash maqsadida olinishi mumkin.
  Qarzlar bandida esa boshqa korxonalardan (bankdan tashqari) olingan
  qarz summalari ko‘rsatiladi. Bu bandlarni to‘ldirish uchun zarur
  ma’lumotlar «Banklarning uzoq muddatli kreditlari» va «Uzoq muddatli
  qarzlar» schotlar qoldig‘idan olinadi.
  II bo‘lim passivini o‘rganish ham katta ahamiyatga ega. Balans
  passivining ikkinchi bo‘limi «Majburiyatlar» deb nomlanib, bu bo‘limda
  qisqa muddatli bank kreditlari va qarzlarini, korxona ishchi-
  xizmatchilari uchun bank kreditlari, tovarlar, bajarilgan ishlar, xizmatlar
  uchun, berilgan veksellar, mehnatga haq to‘lash bo‘yicha, ijtimoiy
  himoyalash, sug‘urta, ta’minot, mulkiy va shaxsiy sug‘urta, budjet bilan,
  undan tashqari to‘lovlar, sho‘ba korxonalari bilan bo‘ladigan hisob-
  kitoblar ko‘rsatiladi. Bulardan tashqari xaridorlar va buyurtmachilardan
  olingan avanslar, ko‘zda tutilgan daromadlar, xarajatlar va to‘lovlar
  zaxirasi, dargumon qarzlar bo‘yicha zaxiralar va boshqa qisqa muddatli
  passivlar ham ushbu bo‘limda aks ettiriladi. Ushbu bo‘lim passivida juda
  ko‘p buxgalteriya hisobi schotlarining kredit qoldig‘i keltiriladi.
  Korxona balansini o‘rganishda asosiy e’tibor yil boshida o‘tgan davrda
  mulk va mablag‘larning qanchalik o‘zgarganligi hamda aktivdagi har bir
  band passivdagi manbalar bilan qanchalik ta’minlaganligiga qaratiladi.
  Shunday qilib, korxona balansining tuzilish shakli doimo takomil-
  lashtirilgan. Bu takomillashtirish quyidagi o‘zgarishlarni o‘z ichiga
  oladi:
  |