title: Asosiy tayanch tushunchalar - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat universiteti
text: Asosiy tayanch tushunchalar: Raqobat – bozor sub’ektlari iqtisodiy manfaatlarining to’qnashuvidan iborat
  bo’lib, ular o’rtasidagi yuqori foyda va ko’proq naflilikka ega bo’lish uchun kurash.
  Tarmoq ichidagi raqobat – ishlab chiqarish va sotishning qulayroq sharoitiga ega
  bo’lish, qo’shimcha foyda olish uchun bir tarmoq korxonalari o’rtasida boruvchi
  kurash.
  Tarmoqlararo raqobat – turli tarmoqlar korxonalari o’rtasida eng yuqori foyda
  normasi olish uchun olib boriladigan kurash.
  G’irrom raqobat – raqobatlashuvning noan’anaviy, jamiyat tomonidan e’tirof
  etilmagan, ijtimoiy ahloq qoidalari doirasidan chetga chiquvchi, noiqtisodiy (ya’ni,
  jismoniy kuch ishlatish, majburlash, raqiblarning obro’siga putur yetkazish va h.k.)
  usullaridan foydalanish.
  Halol raqobat – jamiyat tomonidan tan olingan, iqtisodiy usullarni qo’llash,
  o’zining maqsad va manfaatlariga erishishda umumjamiyat manfaatlariga zid keluvchi
  holatlarni qo’llamaslik kabi qoidalarga asoslangan raqobat kurashi.
  180
  Narx vositasida raqobatlashuv – ishlab chiqaruvchilarning o’z tovarlari narxini
  boshqa ishlab chiqaruvchilarining shunday mahsulotlari narxiga nisbatan pasaytirishi
  asosidagi kurash.
  Narxsiz raqobatlashuv – asosiy omili tovarlarning narxi emas, balki uning sifati,
  servis xizmat ko’rsatish, ishlab chiqaruvchi firmaning obro’-e’tibori hisoblangan
  kurash.
  Monopoliya – monopol yuqori narxlarni o’rnatish hamda monopol yuqori foyda
  olish maqsadida tarmoqlar, bozorlar va yaxlit makroiqtisodiyot ustidan hukmronlikni
  amalga oshiruvchi yirik korxonalar (firma, korporatsiyalar)ning birlashmalari.
  Ishlab chiqarishning to’planishi – ishlab chiqarish vositalari, ishchi kuchi hamda
  mahsulot ishlab chiqarish hajmining yirik korxonalarda to’planishi.
  Kapitalning to’planishi – qo’shimcha qiymatning bir qismini jamg’arish
  (kapitallashtirish) natijasida kapital hajmining oshishi.
  Kapitalning markazlashuvi – bir kapital tomonidan boshqa birining qo’shib
  olinishi yoki bir qancha mustaqil kapitallarning aktsiyadorlik jamiyati va boshqa
  shakllarda ixtiyoriy birlashishi orqali kapital hajmining o’sishi.
  Sof monopoliya – tarmoqdagi yagona ishlab chiqaruvchi yoki sotuvchining narx
  va ishlab chiqarish hajmini belgilashdagi, va binobarin, foyda olishdagi
  yakkahukmronlik holati.
  Oligopoliya – tarmoqdagi bir necha yirik ishlab chiqaruvchi yoki sotuvchining
  narx va ishlab chiqarish hajmini belgilashdagi hukmronlik holati.
  Monopolistik raqobat – tarmoqdagi ishlab chiqaruvchi yoki sotuvchilar soni ko’p
  hamda ular o’rtasida ma’lum darajada raqobat mavjud bo’lgan, biroq har bir ishlab
  chiqaruvchi yoki sotuvchi o’z tovar yoki xizmatining alohida, maxsus xususiyatlari
  mavjudligi sababli ularning narxi va ishlab chiqarish hajmini belgilashdagi ma’lum
  darajada hukmronlik holati.
  Monopsoniya – tarmoqdagi ishlab chiqaruvchi yoki sotuvchilar soni juda ko’p
  bo’lib, ular tovar yoki xizmatlarining yagona iste’molchisi yoki xaridori mavjud
  bo’lgan sharoitdagi yakkahukmronlik holati.
  Tabiiy monopoliya – korxonaning texnologik xususiyatlari sababli mahsulotga
  bo’lgan talabni qondirish raqobat mavjud bo’lmagan sharoitda samaraliroq amalga
  oshiriluvchi tovar bozorining holati.
  Legal (qonuniy) monopoliya – qonuniy tarzda tashkil etiluvchi monopolistik
  holat.
  Sun’iy monopoliya – monopol foyda olish maqsadida tashkil etiluvchi
  birlashmalarning shartli (tabiiy monopoliyalardan ajratib turish uchun) nomi.
  Kartel – ishtirokchilari ishlab chiqarish vositalari va mahsulotlariga o’z mulkiy
  egaligini saqlab qolib, yaratilgan mahsulotlarni sotish esa kvota asosida amalga
  oshiriladigan bitta sanoat tarmog’idagi bir necha korxonalarning uyushmasi.
  Sindikat – ishlab chiqarish vositalariga mulkchilik birlashma ishtirokchilarining
  o’zida saqlanib qolgani holda, ishlab chiqarilgan mahsulotni sotish maxsus tashkil
  etilgan yagona savdo tashkiloti orqali amalga oshiriluvchi, bir turdagi mahsulot ishlab
  chiqaruvchi bir necha korxonalarning birlashmasi.
  181
  Trest – ishlab chiqarish vositalari va tayyor mahsulotga birgalikdagi mulkiy
  egalikni ta’minlovchi ishlab chiqaruvchilarning yuridik shaxs ko’rinishidagi
  birlashmasi.
  Konsortsium – tadbirkorlarning yirik moliyaviy operatsiyalarini birgalikda
  amalga oshirish maqsadida birlashuvi.
  Kontsern – rasmiy jihatdan mustaqil bo’lgan, ko’p tarmoqli korxonalar (sanoat,
  savdo, transport va bank kabi turli soha korxonalari) ning majmuini o’z ichiga oluvchi
  birlashma.