title: Birinchidan - Navoiy kon-metallurgiya kombinati davlat korxonasi navoiy davlat konchilik instituti
text: |
  Navoiy kon-metallurgiya kombinati davlat korxonasi navoiy davlat konchilik instituti
  |
  bet | 141/256 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 6,22 Mb. | | #232687 |
  Bog'liq SOHA IQTISODBirinchidan, Investitsiya kuvvatining mavjudligiga. Uni tabiiy, mexnat zaxiralari, shuningdek ishlab chikarish, itse’mol, moliyaviy, innovatsiya, insitutsional va infratuzilmaviy kuvvatlar tashkil kiladi.
  Ikkinchidan, mamlakatdagi mavjud investitsiya sharoitlari muxim ahamiyatga egadir.
  Bularga: umumiktisodiy, bozor, me’yoriy-huquqiy, axborot bilan ta’minlanish, ekologik, ijtimoiy- madaniy sharoitlar kiradi.
  Uchinchidan, investitsiya tavakkalchiligi omilidir, ular xorijiy investorlarning investitsiya kuvvati va investitsiya sharoitlarining kulay afzalliklaridan foydalanish buyicha vazifalarga karama-karshi turadi.
  Barcha guruxlar bir-biri bilan chambarchas boglik buladi. Misol uchun, etarli darajada jalb kiluvchi bulmagan investitsiya sharoitlari, xatto yukori kuvvatli investitsiya loyixalarini amalga oshirish imkoniyatlarini ham pasaytirib yuboradi.
  Utish iktisodida bulgan, ichki va tashki investitsiyalarni jalb kilish buyicha sharoitlarni shakllantirayotgan davlatlar uchun investitsiya riski riskning muxim turlaridan biridir.
  investitsion loyixalar kelajakka tegishli bulganligi sababli, ularni amalga oshirish natijalarini anik taxmin kilish muammodir.
  Bunday loyixalar kutilishi mumkin bulgan risklar va noanikliklarni hisobga olgan xolda bajarilishi kerak. Investitsion karor bir qator kutilishi mumkin bulgan okibatlarga ega bulgan xollarda, karor riskli yoki noanikliklarga ega deb ataladi..
  Riskni ma’lum bir karorni kabul kilish natijasida zaxiralarni yukotish imkoniyati, daromadlarni ololmaslik yoki kushimcha harajatlar zarurati sifatida belgilash mumkin.
  Risk – bu bashorat kilinayotgan loyixani amalga oshirishga xalakit beradigan yoki loyixa samadorligini pasaytiradigan risklarning yigindisidir.
  Risk, boshqacha kilib aytganda, kutilishi mumkin bulgan xatar- bu investitsiyadan muljallangan foydani olish jarayoniga xos bulgan noumidsizlikdir. SHu bilan birga potensial investor tomonidan kuyilgan pul mablaglarini yukotish mumkinligi hamdir.
  Investitsion rivojlanishga quyidagilar ta’sir kursatadi: siyosiy, ijtimoiy, savdo va ishga alokador muxitdagi kupgina uzgarishlar; texnika-texnologiyadagi, mexnat unumdorligi va va baxolardagi uzgarishlar; atrof muxit xolati; amaldagi solikka tortish, Huquq buyicha va boshqa lar buyicha muammolar ta’sir kursatadi. Bularning barchasi loyixalarda anik riskning mavjudligi-loyixani muvaffakiyatsizlikka uchrash xatarini yoki foydani urniga zara olish mumkinligini oldindan aniklab beradi.
  Iktisodiy kategoriya sifatida risk- bu bulishi mumkin bulgan yoki bulmaydigan xodisa.
  Agar bu xodisa bulsa ijobiy va salbiy natija bulishi yoki xech kanday natija bulmasligi mumkin.
  Investitsiya loyixasini risklarni tasnifini turli tizimlari mavjud.
  Birinchidan, loyixa faoliyatining boskichlari va fazalari buyicha tasniflash:
  investitsiya oldi fazasidagi, investitsiyalash fzasidagi, ishlab chikarish fazasidagi risklar.
  Ikkinchidan, loyixa faoliyati ishtirokchilari uchun risk taxdidlariga ta’sir etishining imkoniyatlarini mezonlari buyicha tasniflash. SHu nuktai-nazar buyicha riskni: ichki va tashki risklarga ajratish mumkin. Tashki risklarga siyosiy risklar va fors-major risklari kiradi. Fors-major riskiga tabiiy ofatlar: yongin, suv toshkini, kurgokchilik kabilar kiradi. Tashki risklar loyixa faoliyatining barcha faza va boskichlarida mavjud.
  Uchinchidan, riskdan ximoyalash imkoniyatlari nuktai-nazaridan tasniflash:
  1) Sugurtalanadigan risklar;
  2) Sugurtalanmaydigan risklar.
  Sugurtalanadigan risklar uz navbatida:
  a) kafolat
  b) sugurta
  v) zaxira fondi hisobiga koplanadigan risklarga bulinadi.
  Bundan tashkari, loyixa faoliyatining haqikiy amaliyotiga asoslangan, eng kup uchraydigan risklar ham bulib, ularga loyixa ishtirokchilari e’tibor bersalar ham, xech bir guruxlash mezoni doirasiga kirmaydigan risklar ham mavjud. Ular:
  - Iktisodiy konunlarning va iktisodiy xolatning uzgarib turishi, investitsiyalash va foydadan foydalanish shartlari bilan boglik risklar;
  - tashki iktisodiy risklar- savdo va mahsulot etkazib berishga cheklashlar kiritish, chegaralarning berkitilishi va shu kabi ehtimolliklar riski;
  - siyosiy xolatning noanikligi, xududdagi yoki mamlakatdagi noma’kul ijtimoiy-siyosiy uzgarishlar riski;
  - tabiiy iklim sharoitlarining, tabiiy ofatlar ehtimolining uzgarib turishi;
  -ishlab chikarish texnik risklari – asbob- uskunalarning buzilishi va tuxtab kolishi, ishlab chikarishdagi braklar va boshqa lar;
  - loyixa ishtirokchilarining uzlarini tutishlari, kizikishlari, maqsadlarning noanikligi, ularning moliyaviy xolati va ishdagi obrusi haqidagi ma’lumotlarning tulik emasligi, noanikligi.
  YUkorida keltirilgan tasniflashlarga asoslangan xolda, loyixa faoliyatidagi risklarni quyidagi guruxini keltirish mumkin:
  1. Loyixa ishtirokchilari riski;
  2. Loyixa smeta kiymatining oshish riski;
  3. Kurilishni uz vaktida tugamaslik riski;
  4. Ish va ob’ekt sifatining patsligi riski;
  5. Konsruksion va texnik risklar;
  6. Ishlab chikarish riski;
  7. Boshqa ruv riski;
  8. Sotish riski;
  9. Moliyaviy risk;
  10. Mamlakat riski;
  11. Ma’muriy risk;
  12. Huquqiy risk ;
  13. Fors-major riski.
  Oxirgi o‘n yillarda loyihani tayyorlash va amalga oshirish malakaviy faoliyatning alohida bir ko‘rinishiga aylandi. Ko‘pgina sanoati rivojlangan mamlakatlar iqtisodiyotining davlat va xususiy sektorlarida loyihani tayyorlash va amalga oshirish bo‘yicha tajribalar to‘plana boshlandi. Loyihani boshqarish doirasida echiladigan masalalardan biri - bu loyiha faoliyatining riskini boshqarishdir. Bu masala loyihani boshqarishning boshqa funksiyalaridan alohida emas. Moliyaviy talabni aniqlashda ham, smeta va byudjetni hisoblashda ham, shartnomalarni tayyorlash va tuzishda ham loyiha faoliyati ishtirokchilarini turli xil risklardan himoyalash bilan bog‘liq masalalar echiladi. Risklar loyiha faoliyatining barcha bosqichlarida bo‘lganligi sababli, loyiha risklarini boshqarish funksiyasi loyiha tugagunga qadar davom etadi. Loyiha risklarini boshqarishda quyidagi masalalarga e’tibor qaratiladi: - loyiha risklarining tasnifi; loyiha risklarini aniqlash va baholash usullari; loyiha risklarini boshqarishning axborot ta’minoti; risklarning monitoringi va itsiqbolini belgilash; risklarni kamaytirish texnologiyalari; risklarni boshqarishni tashkil etish; risklarni boshqarish Harajatlarining optimal darajasini asoslash va samaradorlikni baholash.
  Riskni boshqarish turli faoliyat doiralarida riskni kamaytirish bo‘yicha texnologiyalarni va bilimni talab qiladi. Hozirgi vaqtda riskni boshqarish faoliyatini quyidagi asosiy bosqichlarga bo‘lish mumkin:
  Riskni aniqlash.
  Riskni baholash.
  Riskni boshqarish choralari va usullarini tanlash.
  Riskni oldini olish va nazorat qilish.
  Riskni moliyalash.
  Natijalarni baholash.
  Riskni aniqlash va uni baholash bosqichlari riskni tahlili deb, ham ataladi. Bunda riskni aniqlash sifat tahliliga, riskni baholash miqdor tahliliga kiradi. Risk tahlilining miqdor usullari orasida riskni boshqarish nazariyasida eng mashhurlari quyidagilar: satitsik usul, statistik tajribalar usuli; maqsadga muvofiq keladigan harajatlar tahlili; ekspert baholari usuli; analitik usullar va boshqalar. Risk tahlilining ahamiyati loyihaning potensial ishtirokchisiga loyihani maqsadga muvofiq tarzda amalga oshirish haqidagi qarorlarini qabul qilishi uchun zaruriy ma’lumotlarni berishdir.
  Riskni boshqarish choralari va usullarini tanlash juda muhim bosqich hisoblanadi. Aniq tanlangan usul doirasida aniq chora-tadbirlarni qo‘llash mumkin. Bu bosqich loyihani amalga oshirishni boshlash haqidagi qarorni qabul qilishdan avval o‘tkazilishi kerak. Tanlashda kechikish loyiha ishtirokchisi uchun jiddiy salbiy oqibatlarni keltirib chiqarishi yoki ishtirokchilar o‘rtasida jiddiy kelishmovchiliklar kelib chiqishiga sabab bo‘lishi mumkin. Riskni boshqarishda chora va usullarni optimal variantini tanlash barcha loyiha ishtirokchilari o‘rtasida jiddiy muzokaralar bo‘lishini talab qiladi.
  Riskni oldini olish va nazorat qilish bosqichi ma’lum reja va datsurlar asosida aniq tashkiliy-texnik tadbirlarni ko‘rib chiqadi. Bu bosqichda quyidagi tadbirlar amalga oshiriladi: risklar monitoringi; riskni itsiqbolini belgilash; tahdid soluvchi xatarlar Haqida rahbarlarga ma’lumot berish va bu bilan bog‘liq ko‘rsatmalarni ishlab chiqish; riskni oldini olish va nazorat qilish datsuri doirasida maxsus tashkiliy-texnik tadbirlar.
  Ko‘p risklarni oldini olish va nazorat qilish mumkin. Lekin shunday risklar mavjudki, ularni oldini olish yoki kamaytirish mumkin emas, ya’ni ular loyiha ishtirokchilari ta’siridan tashqarida bo‘ladi. SHunday risklar ko‘p harajat talab qilganligi sababli, ularni moliyalash usuli qo‘llaniladi. Bunda loyiha ishtirokchilarini O‘z-O‘zini sug‘urtalash, tajribali sug‘urtachi yordamida sug‘urtalanishga mablag‘ ajratishi tushuniladi. Sug‘urta shartnomalarida riskning ko‘pgina turlari bo‘yicha sug‘urtachining zaruriy chora-tadbirlarni amalga oshirishi ko‘rib o‘tilgan moddalar mavjud bo‘ladi. Riskni boshqarishda loyiha ishtirokchilaridan tashqari, sug‘urta tashkilotlari ham bevosita ishtirok etadi. Ular riskni baholashda o‘z usullari va yo‘llarini amalga oshiradilar, bu amalga oshirish reja - dasturlarini nazorat qilib boradilar.
  YUqorida ko‘rib o‘tilgan riskni boshqarish bosqichlari va riskni baholash usullari yordamida risk sababli bo‘ladigan yo‘qotishlarni pasaytirish, ular bilan bog‘liq ko‘ngilsiz oqibatlarni kamaytirish quyidagi usullari qo‘llaniladi.
  Loyihalarni moliyalashtirishda riskni taqsimlash usullari sifatida quyidagilarni ko‘rsatish mumkin: kafolatlar; harid haqidagi forvard kelishuv; ishlab chiqarish to‘lovlari; xedjirlashtirish, sug‘urta va svoplar.
  Odatda, kafolat beruvchi tomonlar sifatida yoki loyiha egalari-homiylar yoki manfaatdor tomonlar bo‘lishi mumkin.
  Loyiha egalari-homiylar. Davlat, sho‘‘ba korxonalarini nazorat qiladigan kompaniyalar, qo‘shma korxonalardagi ichki va tashqi investorlar va boshqa egalar-homiylar loyihani ishlab chiquvchi kompaniya qarzining kafolatini berishlari mumkin. Agar kompaniya loyihani o‘z hisobidan moliyalashtirish uchun kapitali etishmasa yoki etarli tajribaga ega bO‘lmasa, kreditorlar, odatda, ushbu shakldagi kafolatni talab qiladilar.
  Manfaatdor tomonlar. Bu juda muhim guruhga quyidagilar kiradi:
  Uskuna va materiallarni sotuvchilar. Loyiha uchun uskuna va materiallarni sotishda, zavodni yoki uskunani ijaraga berishda manfaatdor tomonlar kafolat berishga tayyor bo‘ladilar. Masalan, o‘zida ortiqcha uskunaga ega bo‘lgan kompaniya, shu uskunaga muhtoj loyihani kafolatlashi mumkin.
  Xom ashyo va yarim tayyor mahsulotlarni etkazib beruvchilar. Mol etkazib beruvchilar loyiha tugagandan keyin o‘zlarini bozor bilan ta’minlash uchun kafolat berishlari mumkin. Ular loyihani amalga oshish mobaynida yaratilgan yangi quvvatlarda foydalanishdan yutishlari Ham mumkin.
  Loyihaning yakuniy mahsulotidan foydalanuvchilar. Bular kafolat berishlari va hatto bevosita moliyalashtirishlari mumkin. Barqaror mol etkazib berilishidan manfaatdor aniq bir xom ashyo itse’molchilarini misol qilib keltirish mumkin.
  Qurilish tashkilotlari. Loyihada ishtirok etadigan pudratchilar, odatda qurilish bilan bog‘liq ishlarni bajaradilar va kelgusida buyurtma qabul qilish maqsadida kafolat berishga tayyor bo‘ladilar.
  Milliy Hukumat va xalqaro agentliklar. Bu tashkilotlar mamlakatning iqtisodiy, siyosiy va ijtimoiy talablari bilan qiziqadilar. Hukumat kafolatlari, loyihaning boshqa ishtirokchilari qoplay olmaydigan risklarni qoplash uchun juda zarur va shu sababli, moliyalashtirishning yutug‘i uchun hayotiy jihatdan muhimdir.
  Boshqa tomonlar. Ko‘p hollarda, yuqorida sanalganlardan tashqari, loyiha qurilishidan aniq bir daromad oladigan boshqa tomonlar ham bo‘ladi va ular kafolat berishga tayyor bo‘ladilar. Masalan, loyiha bilan bir qatorda amal qilayotgan kompaniya loyiha amaliyotida rivojlangan infratuzilmadan yutishi mumkin, shuningdek loyiha amalga oshishi natijasida milliy iqtisodiyotni rivojlanishidan Ham yutishi mumkin.
  Riskni taqsimlashda kafolat eng ahamiyatli usul, lekin bundan boshqa usullar Ham bor. Ko‘p hollarda harid haqidagi forvard kelishuv va ishlab chiqarish to‘lovlari qo‘llaniladi.
  Harid haqidagi forvard kelishuv. Forvard harid haqidagi oddiy kelishuvni moliyalashtirishda, kreditor etkazib berilmagan yoki yaratilmagan minerallar yoki boshqa resurslarni sotib olish uchun kredit beradi. Loyiha ishga tushgandan keyin va minerallar qazib olinishi boshlangandan keyin, kreditorlar qarzni uzish jadvaliga muvofiq keladigan miqdorni olish huquqiga egalar.
  Forvard shartnomalaridan olinadigan daromadlar qat’iy foizga va barqaror tushumga ega emas. CHunki ulardan olinadigan daromadlar bitim valyutasining spot kursini O‘zgarishiga bog‘liq.
  |
  | |