title: O’zbekistonda iqtisodiyotni tarkibiy o’zgartirish, divertsifikatsiyalash va
text: 3. O’zbekistonda iqtisodiyotni tarkibiy o’zgartirish, divertsifikatsiyalash va
  modernizatsiyalash asosida mutanosibli rivojlantirilishi
  Mavjud iqtisodiy tizimni butunlay yangi tartiblar asosida isloh qilish
  iqtisodiyotning rivojlanishidagi turli nomutanosibliklar hamda tanglik holatlarini
  keltirib chiqarishi mumkin. Shu sababli bozor iqtisodiyotiga o’tish yo’lida
  iqtisodiyotni jonlantirish, bir tekis rivojlantirish va barqarorlashtirish jarayoni qonuniy
  bosqich hisoblanadi. Barqarorlashtirish jarayoni iqtisodiy rivojlanishda inqiroz
  holatlarining oldini olish uchun ishlab chiqarish va chiqarilayotgan mahsulot tarkibini
  o’zgartirishga yo’naltiriladi. Respublikada iqtisodiy islohotlarni amalga oshirishning
  dastlabki davrida barqarorlashtirish siyosatidan ko’zda tutilgan maqsad eng avvalo,
  makroiqtisodiyotda muvozanatni saqlash, ishlab chiqarishni keskin darajada
  pasayishining oldini olish va ommaviy ishsizlikning kelib chiqishiga yo’l
  qo’ymaslikdan iborat bo’ldi. Shu bilan birga bu siyosat pul emissiyasini boshqarish,
  uning qadrsizlanishining oldini olish, mamlakat to’lov balansini bir me’yorda saqlash
  kabi maqsadlarni ham o’z ichiga oladi.
  Respublikada barqarorlashtirish siyosatini ishlab chiqishda jahon tajribasida
  sinalgan yondashuvlar hisobga olinib, ishlab chiqarish sohalariga ustunlik berildi.
  Moddiy ishlab chiqarish sohalarining rivojlanishida ularni tarkiban qayta qurish
  talablari ham ko’zda tutildi. Bunda asosiy e’tibor katta istiqbolga ega bo’lgan, butun
  iqtisodiyotning rivojlanish tamoyillarini belgilab beradigan yetakchi tarmoq va
  sohalarga qaratildi.
  Iqtisodiyotda zarur tarkibiy o’zgarishlarni amalga oshirgunga qadar ishlab
  chiqarish hajmining pasayib ketishiga barham berish eng muhim maqsad bo’lib qoladi.
  Shu sababli respublikada 90-yillarning o’rtalaridayoq makroiqtisodiy barqarorlik
  sohasida ishlab chiqarish sur’atlari pasayishining sekinlashuvi ko’zga tashlandi, ayrim
  ko’rsatkichlar bo’yicha esa o’sishga erishildi. Iqtisodiyotning ikkita yetakchi tarmog’i
  – sanoat va qishloq xo’jaligini isloh qilish va qo’llab-quvvatlashga qaratilgan tadbirlar
  natijasida sanoatda 1995 yildayoq, qishloq xo’jaligida 1997 yilda ishlab chiqarishning
  pasayishi to’xtatildi.
  Makroiqtisodiy barqarorlik siyosatida 1997 yil keskin burilish davri bo’ldi,
  islohotlar amalga oshirilgan davr davomida birinchi marta yalpi ichki mahsulotning
  o’sishi (105,2 foiz) aholi sonining o’sishidan (101,8 foiz) yuqori bo’ldi
  87
  . Bu ijobiy
  tamoyillar keyingi yillarda mustahkamlab borildi. Natijada 2000 yilda YAIM – 4,0
  foizga, sanoat ishlab chiqarish hajmi – 6,4 foizga, qishloq xo’jalik mahsulotlari – 3,2
  foizga ko’paydi. Iste’mol mollari ishlab chiqarish 7,7 foizga chakana tovar aylanishi –
  87
  O’zbеkiston Rеspublikasi Davlat statistika qo’mitasi ma’lumotlari.
  361
  7,8 foizga, aholiga pullik xizmat ko’rsatish hajmi esa 14,0 foizga ortdi. Davlat budjeti
  kamomadi YaIMning bir foizidan oshmadi. Naqd pul emissiyasi 9,4 foizni tashkil etdi.
  Jami pul massasi, belgilangan darajada – ya’ni YAIMga nisbatan 19 foizdan
  oshmadi
  88
  .
  Keyingi yillarda mamlakatimiz iqtisodiyotining yuqori barqaror sur’atlar bilan
  o’sishi va makroiqtisodiy mutanosibligi ta’minlandi, ishlab chiqarishni tarkibiy
  o’zgartirish va modernizatsiya qilish, texnik va texnologik yangilash ishlari davom
  ettirildi.
  Ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishning ustuvor yo’nalishlari hamda ularni ta’minlash
  borasidagi vazifalarning aniq belgilab olinishi va izchil ravishda amalga oshirilishi
  natijasida mamlakatimizda asosiy makroiqtisodiy ko’rsatkichlarning bajarilishida
  ahamiyatli yutuqlarga erishilmoqda.
  Mamlakatimizda YaIMning nafaqat miqdoran o’sib borishi, balki uning tarkibiy
  tuzilmasining sifat jihatidan takomillashib borishi ham alohida e’tiborga molik. Bunda
  uning o’sishiga ta’sir ko’rsatgan omillar tahlili, ya’ni qo’shilgan ulushlarning tarkibi
  hamda YaIMning o’sishiga qo’shgan hissasini ko’rib chiqish maqsadga muvofiqdir.
  2008 yildagi YaIMning tarkibida qo’shilgan ulushi jihatidan xizmat ko’rsatish
  sohalari (30,1%), transport va aloqa (18,0%), sanoat (17,0%), qishloq xo’jaligi
  (11,9%), savdo (8,4%) tarmoqlari yetakchi o’rin tutmoqda. Shunga ko’ra, ularning
  YaIMning o’sishiga qo’shgan hissasi ham tegishli ravishda 2,7; 1,6; 1,5; 1,1; 0,8
  foizni tashkil etgan.
  Shunisi e’tiborliki, yalpi ichki mahsulotning tarkibi faqat uning yirik tarmoq va
  sohalari o’rtasida emas, balki tarmoq ichida ham o’zgarmoqda. Jumladan, rangli
  metallurgiya va mashinasozlik tarmoqlari juda tez sur’atlar bilan o’smoqda. Rangli
  metallurgiya sanoatining 2007 yildagi solishtirma salmog’i 2000 yilga nisbatan 1,7
  baravar, mashinasozlik tarmog’ining solishtirma salmog’i esa 1,6 baravar oshgan.
  Shuningdek, yoqilg’i-energetika kompleksi, qora metallurgiya sanoatining ulushi ham
  oshib bormoqda
  89
  .
  Respublika milliy iqtisodiyotida erishilgan bu ijobiy natijalar tarkibiy qayta
  qurishlar asosida butunlay yangi iqtisodiyot majmuasining bunyod etilganligi, birinchi
  navbatda eng muhim makroiqtisodiy va takror ishlab chiqarish nisbatlarini davlat
  tomonidan samarali tartibga solishning natijasi hisoblanadi. Bunda asosiy e’tibor
  iqtisodiyotning tarmoq tuzilishi, hududlarning tarkibiy tuzilishini takomillashtirishga
  qaratiladi.
  Tarkibiy siyosatning hududiy jihatlarini ta’minlash odamlar turmush darajasida
  vujudga kelgan hududiy nomutanosiblikni bartaraf etish, resurslar va ishlab chiqarish
  imkoniyatlaridan samarali foydalanishga erishishda katta ahamiyatga ega bo’ladi.
  Shuningdek, bunda ishlab chiqarilayotgan mahsulot turini o’zgartirish, uning sifatini
  88
  Karimov I.A. Vatan ravnaqi uchun har birimiz ma’sulmiz. «Хalq so’zi». 17 fеvral 2001 yil, №37 (2599).
  89
  Inson manfaatlari ustuvorligini ta’minlash – barcha islohot va o’zgarishlarimizning bosh maqsadidir. O’zbеkiston
  Rеspublikasi Prеzidеnti Islom Karimovning 2007 yilda mamlakatni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish yakunlari va 2008
  yilda iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirishning eng muhim ustuvor yo’nalishlariga bag’ishlangan Vazirlar Mahkamasi
  majlisidagi ma’ruzasi // Хalq so’zi, 2008 yil 9 fеvral.
  362
  yaxshilash va mahsulot tayyorlashga ketadigan jami xarajatlarni kamaytirish talablari
  ham hisobga olinadi.
  Iqtisodiyot tuzilishidagi o’zgartirishlar, chetdan mahsulot olib kelishni
  qisqartirish, iqtisodiyotning xomashyo yetishtirishga qartilgan bir tomonlama
  yo’nalishini bartaraf etish va uning eksport imkoniyatini kengaytirish, tarmoqlar
  ichidagi va hududiy jihatdan vujudga kelgan nomutanosibliklarni bartaraf etish asosida
  iqtisodiyotning mutanosib va barqaror rivojlanishini ta’minlash vazifalarini hal etish
  bilan bog’liqlikda amalga oshirildi.
  Shu vazifalardan kelib chiqib,
  |