title: -jadval - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat universiteti
text: 13.5-jadval
  O’zbekistonda zarar keltirib ishlayotgan va istiqbolsiz shirkat xo’jaliklari
  negizida tashkil etilgan fermer xo’jaliklari
  Yillar
  Jami
  1999 2000 2001 2002 2003
  2004
  2005
  2006
  Tugatilgan
  shirkat
  xo’jaliklari soni
  8
  8
  52
  91
  177
  326
  445
  666
  1773
  Ular
  negizida
  tashkil etilgan
  fermer
  xo’jaliklari soni
  440
  479
  3031 3822 11383 15161 25023 74124 133463
  Manba: Salimov B.T., Abdug’aniev A., YUsupov M.S. Qishloq xo’jaligida iqtisodiy
  islohotlarni chuqurlashtirishning asosiy yo’nalishlari / O’quv qo’llanma.– T.: TDIU,
  2007, 36-b.
  69
  Yangilanish va barqaror taraqqiyot yo’lidan yanada izchil harakat qilish, хalqimiz uchun farovon turmush sharoiti
  yaratish – asosiy vazifamizdir. O’zbеkiston Rеspublikasi Prеzidеnti Islom Karimovning 2006 yilda mamlakatimizni
  ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish yakunlari va 2007 yilda iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirishning eng muhim ustuvor
  yo’nalishlariga bag’ishlangan Vazirlar Mahkamasi majlisidagi ma’ruzasi // Хalq so’zi, 2007 yil 13 fеvral.
  274
  Shuningdek, mamlakatimizda fermer xo’jaliklarini moddiy-texnik ta’minlash va
  moliyalash bo’yicha ishonchli tizim va mexanizmlar shakllantirildi va muvaffaqiyatli
  faoliyat ko’rsatmoqda. Mazkur xo’jaliklarini qo’llab-quvvatlash uchun har yili katta
  miqdorda moddiy resurs va mablag’lar ajratilmoqda. Agar 2008 yilning o’zida qishloq
  xo’jalik mahsulotlarining eng muhim turlarini etishtirish uchun 1 trillion so’m mablag’
  avans tariqasida berilgan bo’lsa, 2009 yilda bu ko’rsatkichni 1 trillion 200 milliard
  so’mga yetkazish ko’zda tutilmoqda. 2008 yilda qishloq xo’jalik texnikasini lizing
  asosida sotib olish Fondi hisobidan 43 milliard so’mdan ziyod mablag’ ajratilgan
  bo’lsa, 2009 yilda 58 milliard so’mdan ortiq mablag’ yo’naltirish rejalashtirilmoqda.
  «Shu bilan birga, - deb ta’kidlaydilar Prezidentimiz, - o’tgan davr mobaynida
  orttirgan tajribamiz fermerlikni yanada rivojlantirish uchun bir qator juda muhim
  muammolarni, xususan, fermer xo’jaliklarining barqarorligi, eng muhimi, ularning
  samaradorligini oshirish bilan bog’liq masalalarni hal qilishni qat’iy talab etmoqda.
  Faoliyat yuritayotgan aksariyat fermer xo’jaliklarining ish tajribasi shundan dalolat
  beradiki, fermer xo’jaliklarini shakllantirishning dastlabki bosqichida ularga ajratib
  berilgan er maydonlarining kamligi mahsulot ishlab chiqarish rentabelligining
  o’sishiga ko’p jihatdan to’sqinlik qilmoqda. Imkoniyati, kuch-quvvati kam bo’lgan
  fermer xo’jaliklari o’zini zarur texnika, aylanma mablag’ bilan ta’minlash, kredit
  qobiliyatiga ega bo’lish, eng asosiysi, o’z xarajatlarini qoplash va foyda ko’rib ishlash,
  daromadni oshirishning ishonchli asosiga aylanolmasligini bugun hayotning o’zi
  ko’rsatmoqda»
  70
  .
  Fermer xo’jaliklariga ajratilayotgan kichik hajmdagi yerlarda samarali xo’jalik
  yuritib bo’lmasligi to’g’risidagi fikrlarni bu borada olib borilgan ba’zi ilmiy tadqiqot
  natijalari ham yaqqol tasdiqlaydi. Jumladan, B.Xolmatovning ta’kidlashicha, «fermer
  xo’jaliklari o’rtasida o’tkazilgan ijtimoiy so’rov natijalariga ko’ra, so’ralganlarning
  aksariyat qismi tejamkorlikka to’sqinlik qiluvchi sabablardan biri sifatida ajratilgan
  yer maydonlari hajmining samarali xo’jalik yuritish uchun yetarli darajada emasligini
  ko’rsatganlar. Farg’ona viloyatidagi bitta fermer xo’jaligiga to’g’ri keluvchi o’rtacha
  yer maydoni 16,2 gektarni tashkil etmoqda. Natijada kichik hajmdagi yer
  maydonlariga ega bo’lgan fermer xo’jaliklari faoliyati ishlab chiqarish samaradorligi
  va tejamkorlik tamoyillariga zid kelmoqda. Jumladan:
  - yirik hajmdagi yer maydonlariga mo’ljallangan texnika vositalaridan
  foydalanishdagi muammolar;
  - doimiy ishchilardan foydalanish imkoniyatlarining cheklanganligi;
  - ba’zi bir resurs va xizmat turlaridan qonuniy va to’liq asosda foydalanishdan
  manfaatdor bo’lmaslik;
  70
  Karimov I.A. Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O’zbеkiston sharoitida uni bartaraf etishning yo’llari va choralari. –
  T.: O’zbеkiston, 2009, 22-23-b.
  275
  - to’laqonli faoliyat yuritishga qiziqishning sustligi, tezroq foyda olishga
  intilishga moyillikning paydo bo’lishi va boshqalar.
  So’rovda ishtirok etgan aksariyat fermer xo’jaligi rahbarlarining fikricha, tijorat
  banklaridan kredit yoki asosiy vositalarni lizingga olish uchun xo’jaliklar kamida 40-
  50 gektar yer maydoniga ega bo’lish lozim»
  71
  .
  Shundan kelib chiqqan holda, mamlakatimizda er maydonlarini to’liq
  inventarizatsiyadan o’tkazish va fermer xo’jaliklari faoliyatini tanqidiy baholash
  asosida ularning er maydonlarini optimallashtirish bo’yicha keng ko’lamli, shu bilan
  birga, puxta o’ylangan ishlar amalga oshirildi. Bunda fermer xo’jaliklarining qaysi
  sohaga ixtisoslashgani va mamlakatimizning turli hududlaridagi aholi zichligi alohida
  e’tiborga olindi. Ana shu ishlar natijasida fermer xo’jaliklari uchun ajratilgan er
  maydonlari bugungi kunda paxtachilik va g’allachilikda o’rtacha 37 gektardan 93,7
  gektargacha ko’paydi yoki 2,5 barobardan ziyod oshdi. Bu ko’rsatkich
  sabzavotchilikda – 10 gektardan 24,7 gektargacha yoki 2,5 barobar, chorvachilikda esa
  154 gektardan 164,5 gektargacha ko’paydi
  72
  .
  2008 yilda asosiy e’tibor barcha toifa xo’jaliklarida chorva mol bosh soni va
  uning mahsuldorligini oshirishga qaratildi. Natijada jami qoramollar soni 8024,8 ming
  boshga yetib, shundan sigirlar soni 3327,0 ming boshni, qo’y va echkilar 13559,4
  ming boshni, parrandalar 29498,4 ming boshni tashkil etdi. Tirik vaznda 1287,9 ming
  tonna (106,5%) go’sht, 5426,3 ming tonna (106,4%) sut, 2429,0 mln dona (109,7%)
  tuxum, 23779,0 tonna (106,2%) jun va 896,8 ming dona (114,9%) qorako’l teri ishlab
  chiqarildi.
  O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2006 yil 23 martdagi PQ-308-son
  qaroriga muvofiq shaxsiy yordamchi va dehqon xo’jaliklariga qoramol sotib olish
  maqsadida 22,4 ming nafar fuqaroga 40,0 mlrd. so’m miqdorida imtiyozli kreditlar
  ajratildi.
  Mavjud chorva mollari naslini yaxshilash maqsadida chet ellardan 39,3 mlrd.
  so’mga jami 6501 bosh naslli mollar keltirildi, bunda bir bosh naslli molning o’rtacha
  narxi 3,7 mln. so’mga (2007 yilda 3,6 mln. so’m) to’g’ri keldi.
  2008 yilda amalga oshirilgan tashkiliy agrotexnik tadbirlar natijasida barcha
  toifdagi xo’jalik sub’ektlari tomonidan jami 9 mln. 791,1 ming tonna meva-sabzavot
  mahsulotlari, shundan 5217,4 ming tonna sabzavot, 1398,7 ming tonna kartoshka,
  981,2 ming tonna poliz, 1402,8 ming tonna meva va 791,0 ming tonna uzum ishlab
  chiqarildi. Biroq, bizda hali ushbu mahsulotlarni iste’molchiga yetkazib berish
  muammolari to’liq hal etilgani yo’q. Bugungi kunda mamlakatimizda qishloq xo’jaligi
  mahsulotlari, ayniqsa, pilla, jun, teri, paxta va boshqalarni yetishtirish va ulardan
  tayyor mahsulot ishlab chiqarish o’rtasida nomutanosiblik saqlanib qolmoqda.
  71
  Хolmatov B.A. Tеjamkorlikning nazariy asoslari va amal qilish mехanizmi. – I.f.n. ilmiy darajasini olish uchun taqdim
  etilgan diss. avtorеf. – T., 2008, 17-18-b.
  72
  Karimov I.A. Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O’zbеkiston sharoitida uni bartaraf etishning yo’llari va choralari. –
  T.: O’zbеkiston, 2009, 23-b.
  276
  Jumladan, paxta xomashyosining 34%, mevalarning 17%, sabzavotlarning 12%, poliz
  ekinlarining 7%, uzumning 25%, terining 28%, junning 17%, go’shtning 27%, sutning
  7% sanoatda qayta ishlanmoqda xolos. Shunga ko’ra, dasturda meva va sabzovotlarni
  qayta ishlash korxonalari uchun imtiyozlarni uzaytirish masalalari ham o’rin olgan.
  Respublikada agrar islohotlarni amalga oshirishning barcha bosqichlarida
  xo’jalik yuritish mexanizmini takomillashtirishga ham katta ahamiyat berildi.
  Bunga dastlab umumdavlat ehtiyojlari uchun yetkazib berilayotgan mahsulotlarga
  oqilona xarid narxlarini belgilash, keyinchalik mahsulotlarning ko’pchilik turlariga
  davlat buyurtmasini asta-sekin bekor qilish (1995 yildan faqat paxta va donga davlat
  buyurtmasi saqlanib qoldi) hamda qishloq xo’jalik korxonalarini qo’llab-quvvatlash
  (soliqlardan ozod qilish, kreditlarni qaytarish muddatini cho’zish va boshqalar) orqali
  erishildi.
  Hozirgi davrda agrar islohotni tubdan hal etishni taqozo qilayotgan g’oyat muhim
  yo’nalish – qishloq xo’jaligida band bo’lgan ortiqcha ishchi kuchini bo’shatib olish va
  ularni iqtisodiyotning boshqa tarmoqlariga (sanoat, xizmat ko’rsatish sohalariga) jalb
  etishdan iboratdir. Bunda qishloq joylarda faoliyat shaklini tez o’zgartira oluvchi,
  zamonaviy texnologiyaga ega bo’lgan, qishloq xo’jalik xomashyosini qayta
  ishlaydigan, kasanachilik va xalq hunarmandchiligiga asoslangan kichik korxonalarni
  ochish ustuvor vazifa hisoblanadi.
  Qishloq joylarida ishlab chiqarish va ijtimoiy infratuzilmani jadal rivojlantirish –
  agrar sohadagi islohotlarning hozirgi kundagi ustuvor yo’nalishlardan biri bo’lib, u
  2009 yilga mo’ljallangan iqtisodiy dasturning asosiy vazifasi sifatida belgilab
  berilgan. Ya’ni, qishloqda turmush darajasini yuksaltirishga, qishloqlarimiz qiyofasini
  o’zgartirishga qaratilgan uzoq muddatli va bir-biri bilan chambarchas bog’liq keng
  ko’lamli chora-tadbirlarni amalga oshirish, ijtimoiy soha va ishlab chiqarish
  infratuzilmasini rivojlantirishni jadallashtirish, mulkdorning, tadbirkorlik va kichik
  biznesning maqomi, o’rni va ahamiyatini tubdan qayta ko’rib chiqish, fermer
  xo’jaliklari rivojini har tomonlama qo’llab-quvvatlash, «Qishloq taraqqiyoti va
  farovonligi yili» Davlat dasturi nafaqat 2009 yil, balki o’rta muddatli istiqbol uchun
  belgilab olingan.
  «
  Qishloq taraqqiyoti va farovonligi yili» Davlat dasturidagi printsipial
  ahamiyatga ega bo’lgan asosiy yo’nalishlar quyidagilardan iborat:
  1) mazkur dastur ijrosi bilan bog’liq qonunchilik va normativ-huquqiy bazani
  yanada takomillashtirish va mustahkamlash, yangi qonunlar qabul qilish, tegishli
  qonun hujjatlariga, yer kodeksiga o’zgartirish va qo’shimchalar kiritish;
  2) qishloq aholi punktlarini me’moriy jihatdan loyihalashtirish va qurish ishlarini
  tashkil etish tizimini tubdan qayta ko’rib chiqish;
  3)
  qishloqda sanoat ishlab chiqarishi va qurilishni jadal rivojlantirish, meva-
  sabzavot va chorva mahsulotlarini qayta ishlash bo’yicha zamonaviy texnika hamda
  277
  texnologiyalar bilan jihozlangan ixcham korxonalarni tashkil etish chora-tadbirlarini
  amalga oshirish;
  4) 2008-2012 yillarda sug’oriladigan erlarning meliorativ holatini yaxshilash
  davlat dasturida ko’zda tutilgan chora-tadbirlar tizimini izchil amalga oshirish.
  «Qishloq taraqqiyoti va farovonligi yili» Davlat dasturi doirasida quyidagi
  tadbirlarni amalga oshirish ko’zda tutilgan:
  - qishloq aholisining uy-joy sharoitini yaxshilash,
  eng avvalo yakka tartibda uy-
  joy qurish dasturini ishlab chiqish asosida qishloq joylarida 7100 ming kv.m uy-joy
  qurilishini amalga oshirish;
  - uy-joy qurilishi jarayonlarni moliyaviy jihatdan qo’llab-quvvatlash uchun
  imtiyozli kreditlar ajratish;
  - qishloq hududlarini suv bilan barqaror ta’minlash bo’yicha 1836 km yangi suv
  tizimini qurish, 304 ta ob’ektni rekonstruktsiya qilish, bu boradagi 2010-2015 yillarga
  mo’ljallangan dasturni ishlab chiqish;
  - uzunligi qariyb 700 kilometrlik tabiiy gaz tarmoqlarini ishga tushirish, chekka
  tumanlarni suyultirilgan gaz bilan ta’minlashni tubdan yaxshilash;
  - qishloq joylarda 67 ta yangi avtomobil marshrutini yo’lga qo’yish va 1913,9 km
  mahalliy yo’llarni ta’mirlash;
  - qishloqda xizmatlar sohasida 140 ming yangi ish joylari tashkil etish, 452 ta
  savdo magazinlari, 1856 ta maishiy xizmat korxonalari, 500 dan ortiq minibanklar
  tashkil etish, qishloq aholi yashayotgan joylarda telefon va aloqa tizimini tubdan
  yaxshilash, sport va turizmni rivojlantirish
  - qishloq joylarida 77 ta yangi qurilish materiallari firma magazinlarini tashkil
  qilish va boshqalar.
  YUqorida tilga olingan agrar islohotlarni amalga oshirish va uni yanada
  chuqurlashtirishning barcha yo’nalishlari respublikaning xususiyatlari va bozor
  iqtisodiyotiga o’tish talablaridan kelib chiqadi.
  |