title: TAHLILINI XUSUSIYATLARI - Iqtisodiyotni raqamlashtirish sharoitida buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil va auditni...
text: TAHLILINI XUSUSIYATLARI
  Bayjanov Sarsengaliy Xalmuratovich Qoraqalpoq davlat universiteti dotsenti
  Utegenova Sarbinaz Turdimuratovna Qoraqalpoq davlat universiteti dotsenti
  Alpisbayeva Shaxnoza Salamat kizi Toshkent moliya instituti talabasi
  Davlatimizda ochiq, erkin bozor iqtisodiyotiga asoslangan odil jamiyat, kuchli
  demokratik, huquqiy davlat qurib, umumjahon tsivilizatsiyasiga, davlat qurilishi
  sohasiga o’z xissasini qo’shib, butun dunyoga tanildi. Pirovard natijada ijtimoiy
  yonaltirilgan barqaror bozor iqtisodiyotiga, ochiq tashqi siyosatga ega bo’lgan kuchli
  demokratik huquqiy davlat va fuqarolik jamiyati barpo etilib va rivojlanib bormoqda.
  O’zbekiston Respublikasining Prezidentinig “2022-2026- yillarga mo’ljallangan
  yangi O’zbekistonnong taraqqiyot strategiyasi to’g’risida”gi farmonida Qishloq
  xo‘jaligini ilmiy asosda intensiv rivojlantirish orqali dehqon va fermerlar daromadini
  kamida 2 baravar oshirish, qishloq xo‘jaligining yillik o‘sishini kamida 5 foizga
  yetkazish
  50
  . Hozirgi kunda hukumatimiz tomonidan yuritilayotgan siyosatning asosiy
  50
  О‘zbeksiton Respublikasi Prezidentining Farmoni, 28.01.2022 PF-60-son.
  511
  maqsadi bozor iqtisodiyotiga asoslangan huquqiy-demokratik jamiyat qurishdir.
  Buning uchun markazlashtirilgan ma`muriy - buyruqbozlikka asoslangan
  iqtisodiyotdan bozor iqtisodiyotiga o’tishni strategik yo’nalishlari tanlab olindi.
  Mamlakatimiz agrar sohasida amalga oshirilayotgan iqtisodiy islohotlarning
  hozirgi bosqichida, ayniqsa, istiqbolda qishloq xo‘jaligida asosiy xo‘jalik yuritish
  sub’ektiga aylanayotgan fermer xo‘jaliklarining barqaror rivojlanishini ta’minlash
  strategik vazifalardan biri ekanligini e’tirof etish lozim. Mamlakatimizda tadbirkorlik
  sub’ektlari huquqlarining ustuvorligi tamoyili joriy etilgan va bunda har qanday
  noaniqliklarni hal qilishda qonun doirasida tadbirkorlik sub’ekti foydasiga talqin
  qilinishi belgilab qo`yilgan
  51
  .
  Mustaqillik yillarida qishloq xo’jaligida amalga oshirilayotgan iqtisodiy
  islohatlarning natijalari shuni ko’rsatadiki, yildan yilga qishloq xo’jaligi
  mahsulotlarini ishlab chiqarish sur’ati oshib bormoqda. 2022 yilga kelib 347564,4
  mlrd.so’mlik qishloq xo’jaligi mahsulotlari ishlab chiqarilgan
  52
  . Qishloq xo’jaligi
  yengil va oziq-ovqat sanoati uchun xom ashyoning asosiy massasini beradi, ya’ni u
  tarmoqlar mahsulotlari ham bevosita aholi ehtiyojlarini qondirish uchun
  foydalaniladi. Qishloq xo’jaligining mavjud imkoniyatlardan foydalanish darajasi va
  samaradorligi sanoatning ushbu tarmoqlarining ishlab chiqarish hajmini va
  samaradorligini aniqlaydi. To’qimachilik sanoatida barcha moddiy xarajatlarning 40
  foizini, qand sanoatida – 70 foizini, sut va yog’ mahsulotlari ishlab chiqarishda 80
  foizga yaqinini qishloq xo’jaligi xom ashyosi tashkil qiladi. Hozirgi vaqtda mamlakat
  xalq iste’moli fondining 3/4 qismi bevosita qishloq xo’jaligi mahsulotlaridan yoki
  qishloq xo’jaligi xom ashyosidan ishlab chiqarilgan sanoat mahsulotlaridan iborat
  53
  .
  Respublikada davlat mustaqilligiga erishilgan davrdan boshlab bozor
  iqtisodiyoti
  talablari
  va
  moliyaviy
  hisobotning
  xalqaro
  andozalariga
  muvofiklashtirish maqsadida buxgalteriya hisobi tizimi bosqichma bosqich isloh qilib
  kelinmokda. Ushbu islohotni iqtisodiy, fuqarolik-huquq sohasida yuz berayotgan
  51
  О‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Sh. M. Mirziyoyevning 2022-yil 20 dekabrdagi Oliy Majilis va Senatga
  murojaatnomasi,
  manba:
  https://president.uz/uz/lists/view/2228
  52
  https://stat.uz/uz/rasmiy-statistika/metadata-2
  53
  https://stat.uz/uz/rasmiy-statistika/metadata-2
  512
  jarayonlar va buxgalteriya hisobi bobida jaxon doirasida uyǵunlashtirish zaruriyati
  taqazo etdi.
  Mustaqillik yillarida buxgalteriya hisobining rivojlanishiga uslubiy va tashkiliy
  jixatdan katta o’zgarishlar ro’y bergan. Ushbu davrda buxgalteriya hisobining
  markazlashtirilgan rejali iqtisodiyot talablariga javob beradigan hisob tizimi
  shakllantirila boshlangan.
  Buxgalteriya hisobi yangi tizimining shakllanishiga eng avvalo mamlakatimizda
  dunyoning boshqa mamlakatlari bilan olib borilayotgan o’zaro manfaatli iqtisodiy
  munosabatlarining axamiyatini aloxida ta’kidlash zurur. CHunki ushbu iqtisodiy
  munosabatlarning bevosita ta’siri ostida mamlakatimizda amal qilinayotgan qonunlar
  va korxonalarning moliyaviy faoliyatini tartibga soluvchi me’yoriy xujjatlarni qayta
  ko’rib chiqishga va ularning aksariyatini batamom yangidan yaratishga to’ǵri
  kelmoqda.
  Moliyaviy hisobotlar tuzishdan maqsad shunchaki topshirish emas, balki
  axborot foydalanuvchilar, muximi boshqaruvchilar uchun zaruriy axborotlarni
  berishdan iborat. Ushbu axborotlarda birovning ziyoni yoki boshqa birovni foydasi
  aks etmaydi. Unda xamma uchun bir xilda axamiyatga ega bo’lgan umumlashgan
  ma’lumotlar aks etadi. Xuddi shu qoida moliyaviy hisobotlar va axborotlarni oshkor
  etish tamoyiliga bo’ysundiradi. Ya’ni moliyaviy hisobot oshkoralik principi asosida
  tuziladi.
  Korxonalar tomonidan moliyaviy hisobot shakllari O’zbekiston Respublikasi
  Moliya Vazirligini «Moliyaviy hisobotlarni tuzish va topshirish tartibi to’ǵrisida»gi
  Nizomi asosida belgilanadi. Ularning quyidagi tarkibi mavjud.
  1-shakl «Buxgalteriya balansi, 2-shakl
  «Moliyaviy natijalar to’ǵrisidagi
  hisobot», 4-shakl «Pul oqimlari to’ǵrisidagi hisobot»,5 shakl«Xususiy kapital
  to’ǵrisidagi hisobot shakllari. Lekin bitiruv malakaviy ishi ob’ekti sifatida olingan
  «Qudratli Jahangir» fermer xo’jaligida 1-shakl va 2-shakldan foydalaniladi.
  SHuningdek moliyaviy hisobotga ilova sifatida ma’lumotnomalar va tushuntirishlar
  beriladi.
  Moliyaviy hisobotlar korxona moliya-xo’jalik faoliyatini, moliyaviy axvolini
  513
  baholashning, korxonaga iqtisodiy tashxis qo’yishning muxim manbayi hisoblanadi.
  Korxona moliyaviy hisobotini chuqur tahlil etish, uni mazmunli o’qish bir qadar
  murakkab masala. Shu sababli xam tahlilda yuksak bilim va maxorat, eng muximi
  o’quv ko’nikmasi talab etiladi. Korxona moliyaviy hisobotini uning dunyoviy xaritasi
  deyish mumkin. Bu xaritada korxona sarxadlari, moddiy va nomoddiy boyliklari,
  uning iqtisodiy qudratini aks ettiruvchi barcha birliklar aks etadi.
  Moliyaviy hisobotni tahlil etishda quyidagi usullar majmuasidan foydalaniladi
  moliyaviy hisobotni o’qish, gorizontal tahlil va vertikal tahlil, omilli tahlil xamda
  koefficientlar tahlili. Shuningdek iqtisodiy tahlilning oddiy va matematik usullari
  xam ushbu usullar negizida qatnashadi.
  Korxona moliyaviy xolatiga tavsif berish, uning oǵriq nuqtalarini aniqlash,
  imkoniyatlarini o’rganish, iqtisodiy noxushliklarni oldini olish yo’llarini,
  soǵlomlashtirish chora - tadbirlarini belgilash moliyaviy tahlilni muxim maqsadi
  hisoblanadi.
  Moliyaviy tahlil mazmunini quyidagilar tashkil etadi:
  -korxona mulki, kapitali va majburiyatlarini baholash, to’lov layoqati va
  moliyaviy barqarorligini tahlil etish;
  -asosiy vositalar va ulardan samarli foydalanish tahlil etish;
  -pul mablaǵlari va ular xarakatini tahlili;
  -xususiy kapital tahlili;
  Moliyaviy tahlilda tahlilchi subyektlar manfaatlar to’qnashuviga yo’l
  qo’yilmasligi lozim. Shu sababli tahlilni tashkil etishda 2 ta shakl belgilanadi. Ichki
  moliyaviy tahlil xamda tashqi moliyaviy tahlil. Ichki moliyaviy tahlil kompleks tahlil
  turiga kirib, unda korxona moliyaviy xolati to’liq o’rganib chiqiladi va xulosa
  qilinadi. Tashqi moliyaviy tahlil tashqi axborot foydalanuvchilari tomonidan
  o’tkazilib o’zining maqsadi va mazmuni bilan ichki moliyaviy tahlildan farq etadi.
  Moliyaviy tahlilni tashkil etishda subyektlar maqsadi asosiy o’ringa qo’yiladi.
  Negaki bu tahlilni mazmuni belgilab beradi. Shuningdek o’tkazish shakliga
  ko’ra
  -o’zi tomonidan tahlil
  514
  -yollangan mutaxassislarni jalb etish orqali tahlil
  -aloxida tahlil bo’limini va mutaxassisligini tashkil tashkil etish asosida Tahlil
  o’tkazish turlarini ajratish mumkin.
  Tahlilni tashkil etishda quyidagi muxim jixatlarni xam belgilash lozim:
  -Tahlilchini kasb etikasini belgilash;
  -Tahlil etishda 3-subyektlarga echimni oshkor etmaslik;
  -Tahlilni tashkil etishni me’yoriy asoslarini tuzish va x.k.
  Bozor iqtisodiyoti sharoitida kishik korxonalarida daromad xarajatlarni qoplash
  va foydani ta`minlash, shuningdek, davlat oldidagi soliq va majburiy ajratmalarni
  to`lashning asosiy manbai bo`lib hisoblanadi. Shu bois, ta`sischilarni qiziqtiruvchi sof
  foydani, byudjetga to`lanadigan soliq va majburiy ajratmalarni to`g`ri aniqlash hamda
  savdo korxonasining kelgusi faoliyatini byudjetlashtirish bevosita olingan daromadlar
  miqdorining to`g`ri aniqlanganligiga bog`liq bo`ladi. Bu esa, o`z navbatida
  daromadlar hisobini uzluksiz takomillashtirib borishni talab qiladi.
  |