title: Qodirov Shavkat Zarifovich - Buxoro davlat universitetining pedagogika instituti pedagogik ta
text: Qodirov Shavkat Zarifovich
  Buxoro davlat universitetining pedagogika instituti
  Musiqa ta'limi mutaxassisligi bo‘yicha
  I bosqich magistri
  Davlatimiz o‘zining yuksalish, taraqqiyot yo‘lidan borar ekan, o‘tgan davr
  mobaynida barcha jabhalarda ko‘plab yutuqlarga erishib kelmoqda. Hukumatimiz
  tomonidan har bir sohaga berilayotgan e'tibor yurtimizni buyuk kelajak sari olg‘a
  707
  yurishiga asos bo‘lmoqda. Xorijiy davlatlar bilan esa ijtimoiy, siyosiy va madaniy
  aloqalar yanada yuksalmoqda.
  Barcha sohalar qatorida musiqa madaniyati va san'at sohasiga berilayotgan
  e'tibor ham yurtimiz ravnaqiga munosib hissa bo‘lib qo‘shilmoqda. Ayniqsa, bu
  borada yoshlarimizni musiqa sohasida dunyo miqyosida o‘tkazilayotgan turli
  tanlovlar, festivallarda chiqayotgani, albatta quvonarli hol. Shu bilan birga
  yurtimiz miqyosida yoshlar ishtirokida tashkil etilayotgan festival, konsertlar
  tahsinlarga loyiq.
  2017-yil
  7-fevralda
  O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat
  Mirziyoyevning PF-4947-sonli Farmoni bilan tasdiqlangan 2017-2021 yillarda
  O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvoр yo‘nalishi bo‘yicha
  Harakatlar strategiyasining qabul qilinganligi, san`at va madaniyat sohasiga doir
  2018-yil 28-noyabrda “O‘zbekiston Respublikasida milliy madaniyatni yanada
  rivojlantirish” konsepsiyasini ishlab chiqilganligi madaniyat va san`at sohasi rivoji
  uchun katta ahamiyatga ega. Boisi, tarixiy va madaniy merosimizni saqlash, uni
  yosh avlod tarbiyasida keng qo‘llash hamda milliy va umuminsoniy qadriyatlarni
  yoshlarimiz ongiga singdirish, madaniy an`analarni asrab-avaylash va shu asosida
  xalq ijodiyotini qo‘llab-quvvatlash konsepsiyaning asosiy vazifalari etib
  belgilanganligidir.
  So‘nggi yillarda madaniyat va san`at sohasini, jumladan, milliy musiqa
  san’atiga tegishli muammolarni tubdan isloh qilish va takomillashtirish, musiqa
  sohasida kadrlarni tayorlab bervchi muassasalarni davlat tomonidan qo‘llab-
  quvvatlashning samarali tizimini yaratish maqsadida tizimli ishlar olib borilmoqda.
  Avvalo, ma’naviyat xususida to‘xtalib o‘tsak. “Ma`naviyat” - arabcha so‘z bo‘lib,
  “ma`no” fe`lidan olingan ruh, aql, ong, idrok, ruhiy holat ichki kayfiyat, dadillik,
  jasoarat, xususiyat, mohiyat, g‘amxo‘rlik, qayg‘urish, did kabi bir qancha
  ma`nolarni anglatadi.
  708
  Ma`naviyat tushunchasi haqida ziyolilar tomonidan turli xil qarashlar
  bildiriladi. Ularning qarashlari ma`naviyatning keng qamrovi tushuncha
  ekanligidan dalolat beradi. Quyida ularning ayrimlaridan misollar keltiramiz.
  1) “Ma`naviyat - Inson ko‘rki, uning ichki va tashqi dunyosining namoyon
  bo‘lishi, ruhiy va aqliy olamining maxraji, rux va aqldir”.
  2) “Ma`naviyat - Insonning, xalqning, jamiyatning kuch-qudratidir. U yo‘q
  joyda hech qachon baxt-saodat bo‘lmaydi”.
  3) Professor M.S.Imomnazarovning fikriga ko‘ra: “Ma`naviyat - Nur ma`naviyatli
  shaxs dilida haqiqat nuri aks etgan, o‘zligini anglagan, o‘zining borliqdagi o‘rni va
  vazifasini tushunib etgan haqiqat oldidagi o‘z maqomiga loyiq bo‘lishi va burchini
  ijro etish mas`uliyatini zimmasiga ola biladigan INSONDIR”.
  4) Adabiyotshunos, yozuvchi Xurshid Do‘stmuxammad: “Ma`naviyat -
  Tafakkurga va qalbga jo etilgan ma`rifiy bisotni dunyoqarashda fe`l atvorida, hatti-
  harakatida namoyon bo‘lishidir. Kishini ezgulikka boshlovchi, yo‘naltiruvchi
  mayillar guldastasidir”, deb ta`rif beradi.
  5) “Ma`naviyat - so‘zi negizida ma`no, ya`ni ma`no so‘zi yotadi... Demak,
  asosida ma`no yotadi... Bizning inson hayoti bilan har qanday holat va xodisada
  ma`no bo‘lsa, demak unda albatta ma`naviyat bo‘ladi. Bu bilan biz siyosatda,
  iqtisodiyotda, ilm-fanda, bunyodkorlik ishlarida, oila, qo‘yinki hamma-hamma
  holatda ma`naviyat bo‘lishi mumkin demoqchimiz” - deb bayon etadi tarixchi olim
  Azamat Ziyo. (Xalq so‘zi 1997 yil 11 fevral).
  6) Yana bir guruh olimlarimiz: “Ma`naviyat - odamning ruhiy va aqliy
  olamining majmuidir. Ma`naviyat jamiyatning, millatning yoki ayrim bir kishining
  ichki hayoti, ruhiy kechinmalari, aqliy qobiliyati, idrokini mujassamlashtiruvchi
  tushuncha, ma`naviyat inson va jamiyat hayot ma`lum yo‘nalishning bosh omilidir,
  deb ta`rif beradilar.
  Shulardan kelib chiqib aytish mumkinki, ma`naviyati yuksak darajada
  rivojlangan millatning kelajagi porloq bo‘ladi, mustaqillik uchun kurashda o‘zidа
  709
  kuch-qudrat topadi. Ma`naviyati rivojlangan xalq va millat o‘z-o‘zini qadrlaydi,
  qaddini tik tutadi, o‘tmishi bilan faxrlanadi, kelajakka umidvorlik bilan qaraydi.
  San`at - ijtimoiy ongning bir to‘g‘ri, kengroq mushohada etsak, asl san`at
  idial mafkura demakdir. Hatto yuksak taraqqiy etgan fan va texnika vositalari ham
  yechimini topaolmayotgan muammolarni san`at vositasida ijobiy hal etish
  insoniyat taqdirida muhim o‘zgarishlarga erishish mumkinligi mubolag‘a emas.
  Ayniqsa, musiqa ko‘hna san`atlar sirasida insonga tabiatan xos, ta`sir quvvati
  beqiyos san`at sifatida alohida mavqega ega. Musiqaning yuksak badiiy-estetik
  qimmati kuchli ruhiy-ma`naviy ta`siri, tarbiyaviy ahamiyati xususida o‘rta asrlarga
  mansub ilmiy va badiiy adabiyotlarda talaygina e`tiborga loyiq fikrlar mavjud.
  Ajdodlarimiz musiqani ilohiy go‘zallik, latif san`at sifatida asrlar o‘sha e`zozlab
  kelinganlar. Qolaversa, biz ham kundalik hayotimizda musiqasiz tasavvur eta
  olmaymiz. Ammo shunisi aniqki, fan va texnika mislsiz taraqqiy etgan tezkor asr
  avlodlari tasavvuridagi musiqa tushunchasi o‘tmishdoshlar talqinidan mazmun va
  shakl jihatlaridan anchagina farqlanadi.
  Ma`lumki, san`atning, xususan, musiqa san`atining birlamchi vazifasi
  jamiyatni ma`nan va estetik jihatdan tarbiyalash, kamol toptirishdir. Inson musiqiy
  tafakkurimi o‘ziga xos yangi sifatlarda rivojlantirilishi millatimiz musiqiy
  taraqqiyotida yangi bosqichni boshlab berishga kafolat bo‘la oladi. Bu borada
  ajdodlarimiz milliy musiqiy merosini o‘rganish, xalqning turmush tarzi,
  dunyoqarashi, urf-odatlarini o‘zida singdirgan kuy va qo‘shiqlardan ta’lim-tarbiya
  jarayonida foydalanish, ular qo‘llagan musiqiy ijro uslub-an`analarni zamonaviy
  pedagogik tafakkur iste`moliga olib kirish va yoshlarni shu negizda tarbiyalash –
  davlat siyosatida ustuvor yo‘nalishlardan bir milliy ma`naviyatni tiklash va
  rivojlantirishning bosh vazifasidir. Milliy musiqiy tafakkur esa, yuqorida
  ta`kidlaganimizdek, ma`naviyatimizning ajralmas bo‘lagidir. Uning-yuksalishi
  musiqiy boyligimizni asrash, uni e`zozlash va uning jahon musiqa madaniyatida
  tutgan o‘rnini anglab olishga imkon yaratadi. Demak, yoshlar ongida milliy
  710
  musiqiy
  tafakkurni
  shakllantirish
  – o‘zligimizni anglashda, musiqiy
  qadriyatlarimizni tiklashda mezon hisoblanadi.
  Ta`kidlash lozimki, milliy mustaqilligimizning qo‘lga kiritilishi va unda
  ma`naviy-mafkuraviy muhitning tubdan Yangi sifatlarga ega bo‘lishi milliy
  musiqa vositasida yosh avlod dunyoqarashida yangicha shallantirish, ayniqsa,
  musiqiy fikrning shakllanishiga zamin yaratib bermoqda. Ajdodlarimizdan meros
  sifatida bizgacha yetib kelgan kuy va qo‘shiqlarni o‘rganish masalasining eng
  dolzarb muammolar sirasiga kiritilganligi milliy musiqiy tafakkur tarixini
  o‘rganish va uni tiklashda asosiy omil bo‘lib hisoblanadi.
  Musiqiy tafakkurmiz negizlari Ayritom devorlarida aks etgan musiqiy
  sozlarda, “Avesto” ning madhiyalarida namoyon bo‘lsa, ushbu xududda tavallud
  topgan yuksak muisqiy tafakkur namoyondalari Abu Nasr Forobiy, Abu Ali ibn
  Sino, al-Xorazmiy kabi allomalarning ilmiy-nazariy merosida musiqaning axloqiy,
  ma`naviy-tarbiyaviy mohiyati, uni talqin etishning ilmiy va amaliy asoslari,
  boringki, bizni o‘rab turgan estetik-musiqiy tizimning tub negiziy mohiyati
  mukammal o‘rganilgan va tafakkur iste`moliga olib kirilgan. Jumladan, Sharq
  musiqa ilmining asoschilaridan biri al-Forobiy musiqaning shaxs ruhiyatiga ta`sir
  etib, uni ma`lum maqsadlarga yo‘naltiruvchi tarbiyaviy xususiyatini tahlil etdi va
  shu asosda musiqiy-nazariy ta`limot yaratdi. Bu ta`limot keyinchalik Abu Ali ibn
  Sino, al-Xorazmiy va boshqa mutafakkirlar tomonidan ham rivojlantirildi.
  “Yuksak ma`naviy lazzatlanish musiqiy tovushlar ko‘ngilga o‘tirganda ro‘y
  beradi”,- deb fikr yuritadi Abu Ali ibn Sino. Allomaning fikricha, musiqa
  ma`naviy kamollikka yetaklovchi vositalardan biridir. Musiqa san`atida faoliyat
  ko‘rsatuvchi shaxslar esa Navoiy tomonidan “Ma`naviyat tarqatuvchilari”, deb
  ta`riflanadi va ularning jamiyat hayotidagi o‘rni aniq va batafsil yoritib berildi.
  Ta`kidlash lozimki, Navoiy musiqa faoliyatida faxm-farosat, aqlni musiqiy
  tafakkur mukammallik darajasining eng muhim omili deb hisobladi. Milliy
  musiqiy tafakkurni negizida tarbiyalash g‘oyasi esa XX asrda Abdurauf Fitrat
  711
  tomonidan ilgari surildi. Fitrat o‘sib kelayotgan avlod ongida milliy musiqiy
  tafakkurni shakllantirishni, avvalo, musiqiy merosni o‘rganishdan boshlamoq
  zarurligi haqida fikr bildiradi. Chunki, allomalarning ijodida mujassam bo‘lgan
  g‘oyalar, mulohaza va xulosalar majmuasi yaxlit tarzda milliy musiqiy tafakkur
  xazinasini tashkil etib, uni o‘rganish milliy musiqiy madaniyatimiz taraqqiyoti
  uchun kurashish xissini tarbiyalashga imkon yarаtadi.
  Demak xulosa qilib aytganda, eng avvalo, musiqiy ta`lim va ma`naviyat
  uyg‘unligini ta`minlash va shu asnoda yoshlarda nafosat tarbiyasini
  takomillashtirishga e`tiborni kuchaytirish lozim, deb o‘ylaymiz. Buning uchun
  o‘quvchilar ва talaba-yoshlarning musiqiy-ijodiy faoliyatini rivojlantirish zarur
  bo‘ladi.
  Musiqa vositasida amalga oshiriladigan nafosat tarbiyasi san`atda va atrof-
  muhitda nafislikning
  mohiyatini
  anglash va tushunish,
  musiqiy-badiiy
  savodxonlik, musiqa asarlarini idrok etish bilan bog‘liq to‘g‘ri tasavvurlar,
  mulohazalar hamda e`tiqodlar tufayli sodir bo‘lishi mumkin. Bundan tashqari,
  o‘tmish musiqiy-madaniy merosini o‘zlashtirish, hozirgi zamon misiqa san`atiga
  munosabat, ijodiy qobiliyatlarning rivojlaganlik darajasini aniqlash ham musiqa
  vositasida amalga oshiriladigan nafosat tarbiyasi orqali yuz berishi mumkin.
  Shunga ko‘ra, musiqiy ta’lim-tarbiya va ma`naviyat kabi ikki xodisaning o‘ziga
  xosligi, o‘zaro uyg‘unligi natijasida sodir bo‘lishini esdan chiqarmaslik kerak.
  Musiqa ta`lim tizimi insonning shakllanshi bilan bog‘liq vazifalarni bajarish,
  jamiyat taraqqiyoti uchun zarur bo‘lgan mutaxassis kadrlar tayyorlashdan iboratdir.
  Ma`naviyat esa, ko‘proq insonning o‘zligini anglashi, uning ruhiy poklanishi,
  iymon irodasini, e`tiqodini mustahkamlashga xizmat qiladigan yo‘ldir.
  |