title: Toshkent tibbiyot akademiyasi - bet 13
text: Asab sistemasi kasalliklarida (yuz nervi nevriti, insult, osteoxondrozda) revmatologik (artritlar va osteartrozda) reabilitatsiyasi bosqichlaridafizioterapiya va jismoniy omillarni qo‘llash alohida ahamiyatga egadir. Talaba tomonidan o‘zlashtirilgan bilim va amaliy ko‘nikmalar esa, uni kelajakda o‘z mutaxassislik amaliyotida ishonch bilan qo‘llash imkoniyatini beradi.
  |
  2. Tashqi va ichki fanlararo bog‘liqlik
  |
  An'anaviy va noan'anaviy usullar bo‘yicha talabalar bilimini kengaytirish maksadida UASh ichki kasalliklar, UASh –xirurgiya, UASh-ginekologiya, travmatologiya, nevrologiya, pediatriya, klinik farmakologiya va boshka bilimlariga asoslangan.
  |
  3. Mashg‘ulotning tarkibiy qismi
  |
  3. 1.Nazariy qism
  Artroz - bo‘g‘im to‘qimalarida degenerativ o‘zgarishlar bilan kechadigan kasallik bo‘lib, birinchi navbatda bo‘g‘im tog‘aylari shikastlanadi. Normada bo‘g‘imlarni xosil qiluvchi suyak oxirlari yuzasidagi sillik tog‘ay to‘qimasi to‘liq ishqalanuvchanlikni ta'minlaydi. Xarakatlanganda tog‘ay asosiy to‘qimasidagi yuza kavat fiziologik qayta tiklanish xususiyatiga ega. Kayta tiklanish xususiyati susaysa, tog‘ay yuzalarida yuzaga kelgan g‘adir budirlik va yoriqlar bo‘g‘imlarning erkin xarakatini qiyinlashtiradi. Statik dinamik zo‘riqish natijasida bo‘g‘im yuzasi chekkalarida tog‘ay to‘kimasining suyaklanishi yuzaga keladi, oqibatda bo‘g‘imlarda xarakat xajmi chegaralanadi. Bo‘g‘im to‘qimalarida reaktiv yallig‘lanishli o‘zgarishlar rivojlanadi. Bu esa o‘z navbatida og‘riq sezgilarini keltirib chiqaradi. Bu o‘zgarishlarning jadallashuvi oqibatida bo‘g‘im oxirlarida suyaklanish yuzaga kelib, bo‘g‘im yuzalarini shakliy buzilishlariga olib keladi. Kasallik okibatida bo‘g‘imlarda ankilozlar, yarim chiqishlar va chiqishlar yuzaga keladi. Bo‘g‘im degenerativ kasalliklari sabablari oxirigacha o‘rganilmagan. Birlamchi deformatsiyalovchi artroz rivojlanishida moddalar almashinuvi buzilishi katta rol o‘ynaydi. Bundan tashqari, kasallikka surunkali intoksikatsiya va infeksiya sabab bo‘lishi mumkin, shuningdek xaddan tashqari zo‘riqish bo‘g‘im to‘qimalarining qon bilan ta'minlanishi buzilishiga olib keladi. Ikkilamchi deformatsiyalovchi artrozlar ko‘pincha bo‘g‘imlar travmasi oqibatida rivojlanadi. Bo‘g‘im tog‘aylaridagi yoriq va notekis ko‘rinishdagi defektlar uzok vaqt saqlanadi, xamda patologik o‘choq bo‘lib xisoblanadi va degenerativ distrofik jarayon rivojlanishi uchun sharoit yaratadi. Bu asosan davom etuvchi zo‘riqishlar natijasida kelib chiqadi. Ikkilamchi deformasiyalovchi artrozlarga sportiv artrozlarni kiritish mumkin. Bu sistematik zo‘riqish yoki ko‘p martalik makro va mikro travmalar natijasida kelib chiqadi. (bir nechta sport turlariga xarakterli). Masalan tizza bo‘g‘imi deformasiyalovchi artrozi futbolchilar va yengil atletikachilarda, tirsak bo‘g‘imi deformasiyalovchi artrozi tennischilarda, bilak - panja bo‘g‘imi deformasiyalovchi artrozi gimnastikachilar va shtangistlarda ko‘p uchraydi. Bundan tashqari ikkilamchi deformasiyalovchi artrozlar o‘tkazilgan artritlar, bo‘g‘im rivojlanish anomaliyalarida va boshka xollarda kelib chiqishi mumkin. Ikkilamchi osteoartrozlar yakkol bo‘g‘im deformasiyalari oqibatida bo‘g‘im funksiyalarining qisman buzulishlari bilan xarakterlanadi. Bu xar xil kasalliklar natijasida kelib chiqadi. Misol uchun semizlikda ko‘pincha tizza bo‘g‘imlari shikastlanishi xos. Podagra kasalligida panja va barmoq bo‘g‘imlar deformasiyasi va funksiyasi buzilishi kuzatiladi.Ayollarda klimaks davrida tizza va chanoq son bo‘g‘imi shikastlanishi kuzatiladi va xokazo. Kasallikni klinik kechishini ikki davrga bo‘lish mumkin: o‘tkir va o‘tkir osti. O‘tkir davri boshlarida ertalabki kuchli og‘riqlar, keyinchalik zo‘rikish vaktida va okibatda doimiy og‘riklar bo‘lishi xarakterli. Zararlangan bo‘g‘im xarakatining yaqqol chegaralanganligini kuzatish mumkin. O‘tkir osti davri uchun og‘riqlarni kamayishi, xarakat amplitudasi oshishi va xarakat ko‘nikmalari tiklanishi xarakterli. Kasallikni boshlang‘ich davrida davolash konservativ usulda olib boriladi: medikamentoz terapiya, massaj, balneoterapiya, shifobaxsh gimnastika, xamda maxsus apparatlar yordamida shikastlangan bo‘g‘imlar zo‘rikishini yengillashtirishga erishiladi. Kasallik davosida konservativ davo samara bermasa, jarroxlik amaliyotini qo‘llash bilan tugalllanadi.Deformatsiyalovchi artrozlarda konservativ davo sifatida shifobaxsh jismoniy tarbiya muxim axamiyatga ega. Bunda mashg‘ulot bemorning ruxiy emotsional xolatiga ijobiy ta'sir etadi, jismoniy mashqlar yurak kon tomir va nafas tizimi faoliyatini faollashtiradi, moddalar almashinuvini normallashtiradi. Misol: semizlik fonida kechuvchi artrozlarda qarilik artrozlarida qonda xolestirin miqdorini kamaytiradi. Jismoniy mashqlar mushak bo‘g‘im apparati atrofiyasini kamaytiradi. Shuningdek bo‘g‘imlarda turli struktur o‘zgarishlarga ijobiy ta'sir kiladi.
  Artrit kasalligida qo‘llaniladigan shifobaxsh jismoniy tarbiyaning vazifalari:
  1. Markaziy nerv tizimi tonusini normallash.
  2. Fiziologik tizim funksiyasini yaxshilash.
  3. Moddalar almashinuvi faollashtirish
  4. Shikastlangan bo‘g‘imlarda limfa - kon aylanishini yaxshilash.
  5. Bo‘g‘imlarning boylam apparatlari va mushaklarini atrofiyaga uchrashishini olidini olish.
  6. Bo‘g‘imlarda qiyin xarakatchanlikni rivojlanishiga to‘sqinlik kilish.
  7. Paydo bo‘lgan noto‘liq vaqtinchalik kompensator buzilishlarni yaxshilaydi.
  8. Bo‘g‘imlarni maishiy va mexnat ko‘nikmalariga moslanuvchanligini tiklaydi.
  Bo‘g‘im kasalliklarida qo‘llaniladigan shifobaxsh jismoniy mashqlar: Artritlarda shifobaxsh jismoniy tarbiya kasallikning yarim o‘tkir va surunkali davrlarda qo‘llaniladi. Kasallikning o‘tkir davri ,odatda yallig‘lanish protssesiga xos belgilar (tana xaroratini ko‘tarilishi, leykositoz, ECHTning yuqori bo‘lishi)va og‘rik sindromi bilan birga o‘tadi,shuning uchun bu davrda shifobaxsh jismoniy tarbiyani qo‘llab bo‘lmaydi. Artritlarda shifobaxsh jismoniy tarbiya kompleksini tuzishda shikastlangan bo‘g‘imlar xarakatiga bo‘lik bo‘lgan maxsus mashklarni sog‘ bo‘g‘imlar xarakati va nafas olish mashklari bilan almashtirib turish kerak. Bo‘g‘im kasalliklari bilan kasallangan patsientlarni parvarishlashda shifokorlar asoratlarni oldini olishga katta e'tibor berishlari lozim. Bunda kasallikni erta aniqlash, davolashda vrachga ko‘maklashish, ko‘rsatmalarni to‘g‘ri bajarishlari talab etiladi. Bo‘g‘imlar kasalligida shifokorlar patsientlarni kuzatuvda olib borib, ularga simptomatik yordam ko‘rsatadilar. Diagnostik va davolash tadbirlari olib borilishini nazorat qiladilar, xamda ushbu bemorlarni mexnat qobiliyatini tiklashga o‘z yordamlarini ko‘rsatadilar. Davolovchi fizik omillarning ta'siri ular energiyasining biologik reaksiyaga aylanishi bilan bog‘liq. Fizik energiyaning turiga ko‘ra fizioterapiyani quyidagi guruhlari farqlanadi:
  -elektrodavolash;
  -yorug‘lik bilan davolash;
  -issiqlik bilan davolash;
  -balneologik davolash;
  -mexanik davolash..
  Revmatizm. Revmatizmda fizik omillar organizm umumiy rezistentligini oshirish, autoimmunoagressiya va sensibilizatsiyalar bilan kurashish, yallig‘lanishga qarshi, og‘riqsizlantirish, qon aylanishini yaxshilash, surunkali infeksiya o‘choqlarini tozalash maqsadlarida qo‘llaniladi. Revmatizmning faol fazasida, ayniqsa faolligi 1-darajadan yuqori bo‘lsa, fizik omillar antirevmatik va dietoterapiyalar bilan birgalikda qo‘llaniladi. Bu esa, medikamentoz davolash muddati va faolligini sezilarli darajada kamaytirishga, shuningdek dozalangan fizik yuklamani oshirishga imkon beradi. Bu narsa davolash samaradorligini oshiradi. Fizik omillarni kasallik ob'ektiv va sub'ektiv simptomlari zo‘rayishdan to‘xtaganda, bemorning umumiy holati yaxshilanganda va isitmasi kamayganda qo‘llay boshlanadi. Revmatizm xuruji davrida giposensibilizatsiyalovchi, og‘riqsizlantiruvchi, almashinuv-trofik ta'sir qilish maqsadida ultrabinafsha nurlanishlar tayinlanadi. Ultrabinafsha nurlarni bo‘g‘imlar sohasida(2, 3, 5 biodozalar), bo‘g‘im atrofi yuzalarida(3, 6 biodozalar), o‘choqdan tashqari holda(2, 4 biodozalar) yoki umumiy metodika asosida qo‘llaniladi (ehtiyotkorlik bilan sekinlashtirilgan sxema asosida). Umumiy ultrabinafsha nurlanishlarni revmatizmning nofaol fazasida ham, kasallikning o‘tkir belgilari so‘ngandan so‘ng ham qo‘llash mumkin.
  Eritemali ultrabinafsha nurlanishlarni qo‘llashga qarshi ko‘rsatmalar:
  -yuqori harorat;
  -yaqqol toksikoz;
  -gemorragik sindrom;
  -kombinirlangan yurak nuqsonlari;
  -kardialgiya.
  Buyrak usti bezi funksiyasini stimullash uchun shu bez sohasida induktotermiya qo‘llaniladi(160-180 mA, 20 min.gacha, 10-12 muolaja). Buyrak usti bezlari proeksiyasi sohasiga DMV-terapiyani ham qo‘llash mumkin(30-40 vt, 8-12 min., 12-15 muolaja). Davolash qiyin bo‘lgan artralgiyalarda zararlangan bo‘g‘imlar sohasiga induktotermiya yoki mikroto‘lqinlar bilan ta'sir qilinadi.Vegetotomir distoniyasi, shuningdek gipertonik va kardialgik sindromlari hamda nevrotik reaksiyalari va uyquning buzilishlari bo‘lgan bemorlarni davolashda elektrouyqu qo‘llaniladi. Diensefal patologiyada impuls oqimi chastotasi 3-5 Gs dan oshmasligi, ta'sir qilish muddati 15-20 min.dan oshmasligi, muolajalar soni 8-12 ta bo‘lishi kerak. Vegetotomir distoniyasi va gipotenziv sindromi bo‘lganda impulslar oqimi chastotasini davolash kursi davomida 10 dan 40 Gs gacha oshiriladi. Muolaja davomiyligini esa 20 min.dan 45 min.gacha oshiriladi. Revmatizm bilan og‘rigan bemorlarni kompleks davolashda, ayniqsa jarayon faolligi kamayganda davolovchi elektroforez muhim ahamiyatga ega. Bemorlarda yallig‘lanishga qarshi va giposensibilizatsiyalovchi ta'sir qilish maqsadida faol fazada kalsiy elektroforez yoki salitsilatlar elektroforezi umumiy metodika asosida yoxud bo‘g‘imlar sohasiga ko‘ndalang ravishda qo‘llanilishi mumkin. Nevrotik reaksiyalar va xoreyada bromelektroforezni ko‘z kosasi-ensa yoki umumiy metodika asosida tayinlanadi. Yaqqol poliartiralagik sindromda yoki bo‘g‘imlardagi uzoq muddatli og‘riqlarda faol va nofaol fazada induktotermiya va mikroto‘lqinli terapiya bilan bir qatorda quyidagilarni ham qo‘llash mumkin:
  A) bo‘g‘im sohasini sollyuks lampasi yoki infraqizil nurlanish lampasi bilan nurlantirish (15-20 min.dan kuniga 1-2 mahal).
  V) ep UVCh oligotermik dozalarda bo‘g‘im sohasiga qo‘llash (ayniqsa, ekssudativ yallig‘lanish ustunlik qilsa).
  S) zararlangan bo‘g‘imlarda parafinli applikatsiyalarni qo‘llash (15-20 min. 50-600S, 12-15 muolaja).
  Revmatik jarayon faolligini so‘na boshlash fazasida aeroionoterapiyani o‘tkazish maqsadga muvofiq. Agar revmatik bemorlar organizmida mitral nuqsonlari bo‘lsa, ayniqsa, chap atrioventrikulyar teshikning yaqqol stenozida hamda 1-, 2- darajali qon aylanishi yetishmovchiligida aerozol yoki elektroaerozol terapiya (masalan: eufillin bilan birga) tayinlanadi. Revmatik jarayonning faol fazasida qon aylanishini yaxshilash, gipodinamiya oqibatlarini bartaraf etish maqsadida, oyoq-qo‘llarni massaj qilish (yallig‘lanish o‘tkirligi so‘ngandan so‘ngbo‘g‘imlar massaji ham qo‘shiladi) va segmentar massaj qilish tavsiya qilinadi. Kompleks davo choralari qatoriga LFK ham qo‘shilishi shart. Revmatizm bilan og‘rigan bemorlarni fizioterapiyasida, ayniqsa bolalarda surunkali infeksiya o‘choqlarini tozalash maqsadida fizik omillarni qo‘llash fizioterapiyaning muhim elementi hisoblanadi. Umumiy qabul qilingan metodikalar va sxemalar asosida infeksiya o‘choqlariga UB nurlarning, UVChning, mikroto‘lqinlar yoki elektroforezning, antibiotiklarning ta'sirlaridan foydalaniladi. Aytib o‘tilgan muolajalarni antibiotiklar va sulfanilamid preparatlari ingalyasiyalari bilan birga qo‘llash yaxshi natija beradi. Kompleks terapiyaga ko‘pincha CO2ni, N2Sli, radonli, kislorodli va Nalli vannalar qo‘shiladi. ye. I. Sorokina va boshqalarning tekshiruvlariga asosan revmatik nuqsonlari bo‘lgan bemorlarda ko‘proq CO2li va H2Sli vannalar yaxshi natija beradi. Mitral klapanning yaqqol stenozida CO2li vannalar samaraliroq bo‘lsa, mitral-aortal nuqsonlarda esa radonli vannalar samaraliroq bo‘ladi. Ekstrasistoliya va hilpillovchi aritmiya vannalarni qo‘llashga qarshi ko‘rsatma bo‘lmaydi. Chap atrioventrikulyar teshigi stenozi bo‘lgan bemorlarda balneoterapiyani ehtiyotkorlik bilan qo‘llash kerak bo‘ladi. Iloji bo‘lsa, kichik qon aylanish doirasi va o‘ng yurak funksional holatini nazorat qilib turgan holda amalga oshirish kerak. Yurak nuqsoni fonida rivojlangan sust kechuvchi va latent revmokarditda radonli vannalar samaraliroqdir. Ayniqsa, buyrak usti bezi sohasiga birlamchi induktotermiya yoki DMV-terapiya kursidan keyin qo‘llash yaxshi natija beradi. Remissiya fazasida yana zararlangan bo‘g‘imlar sohasida applikatsiyalar ko‘rinishida balchiq bilan ham davolash mumkin. Xurujlararo davrda revmatizm fizioprofilaktikasi organizmning noqulay tabiat sharoitlariga qarshi mustahkamlash va chiniqtirishga shuningdek, organizmga kirayotgan infeksiyalar bilan kurashishga qaratilgan bo‘ladi. Surunkali infeksiya o‘choqlarini yo‘qotish maqsadida tegishli sohalarga UFOnurlar (1 biodozadan boshlab), UVCh (oligotermik dozirovka, 10-15 min), antibiotiklar elektroaerozollari qo‘llaniladi. Umumiy quvvatlantiruvchi va desensibilizatsiyalovchi omil sifatida UB nurlanishlarni asosiy sxemaga ko‘ra qo‘llaniladi. Chiniqtirish uchun nam latta bilan artish, ustidan suv quyish, salqin dushlar, basseynda cho‘milish yaxshi natija beradi. Yoz davrida turg‘un va ochiq havoda havo va quyosh vannalari (havo harorati 200S dan past bo‘lmasligi kerak, nisbiy namlik 55-65%) foydalidir.
  Revmatoid artrit Davolovchi fizik omillar revmatoid artrit bilan og‘rigan bemorlarni davolashning muhim tarkibiy qismi bo‘lib hisoblanadi. Medikamentoz davolash fizioterapiya bilan birgalikda olib boriladi. Kasallikning surunkali va o‘tkir osti davrida fizik omillar bilan davolashning asosiy komponentlaridan biri --- fizioterapiyadir. Revmatoid artritda fizik omillar infeksiya o‘chog‘ini yo‘qotuvchi, organizm rezistentligini oshiruvchi, umumiy quvvatlantiruvchi, og‘riqsizlantiruvchi, yallig‘lanishga qarshi, immunodepressiv, so‘riltiruvchi va kontraktura hamda ankilozlarni oldini oluvchi bo‘lib xizmat qiladi. Dori vositalari bilan bir qatorda kasallikning faol davrida UBnurlari keng qo‘llaniladi. UBnurlanishi jarayonni o‘rganish yoki og‘ir kechishida va bo‘g‘imlarda ekssudat yig‘ilishi, qattiq og‘riqlarda ham qo‘llaniladi. Nurlanish bo‘g‘imlar terisi ustida o‘tkaziladi. (1 kunda 2 ta bo‘g‘imni nurlantirish mumkin). Trofikaning buzilishlarida mahalliy nurlantirish refleksogen zonalarni nurlantirish bilan almashtirilib olib boriladi. Fizik omillar bilan gipofiz va buyrak usti bezlarini stimulyasiya qilish patogenetik asoslangan. Shu maqsadda buyrak usti bezlari sohasiga induktotermiya yoki detsimetrli to‘lqinlar bilan ta'sir qilinadi. (160-180mA. Yu--- 15 min); (30-40 Vt, 7-12 min). Bu davolash metodlarini faqat jarayonni kuchsiz yoki o‘rta kechadigan vaqtlaridagina emas, faol kechadigan paytlarida ham qo‘llasa bo‘ladi. Kasallikning ekssudativ formalarini davolashda yaxshi natijalarga erishish mumkin. Kasallikning kuchsiz kechishida balchiqli applikatsiyani L-10-L-4 sohalariga belbog‘ ko‘rinishida qo‘yiladi. Yurakning ishemik o‘zgarishlarida buyrak usti bezi sohasida DUF nurlar bilan yoki sinusoidal modullangan toklar bilan elektrodlarni ko‘ndalang joylashtirilgan holatda ta'sir qilish mumkin. Gipofiz va buyrak usti bezi po‘stlog‘ini stimulyasiya qilish uchun elektrouyqu metodikasida kichik chastotali impulsli toklardan foydalaniladi. Nerv jarayonlari va nevrotik reaksiyalarning yaqqol kuchsizlangan bemorlarda tokning chastotasi 10-20Gs bo‘lishi kerak.Davo kompleksiga asosan dori vositalarining elektroforezi kiritiladi: al2 (2-5%li, anoddan), NaJ (2-5%li, katoddan), novokain (0.25-0.5%, anoddan), natriy salitsilat (2-5%, katoddan), lidaza (0.1 gr, 30 ml erituvchiga anoddan), gidrokortizon (suvda eruvchi, katoddan), ixtiol (10-30%, katoddan). Asalari zahari preparatlari va immunodepressantlar elektroforezi ham foydali. Yirik bo‘g‘imlar zararlanganda elektroforezni ko‘ndalang usulda qilinadi. Qo‘l va oyoq kafti bo‘g‘imlari zararlanganda esa, kamerali galvanik vannalar usulini qo‘llagan ma'qul. Mustaqil holda yoki dori vositalari bilan kompleks ravishda bo‘g‘imlar sohasiga diadinamik toklar bilan qo‘llanilishi mumkin (2 taktli uzluksiz tok --- 3 min., keyin qisqa davr bilan modulirlangan tok, 3-5 min.). eEssudativ belgilar proliferativ belgilardan ustunlik qilsa bo‘g‘imlarda UVCh ( 10min.dan sustroq iliq dozirovka), induktotermiya (160-200 mA, 10-15min) yoki mikroto‘lqinlar (40-70 Vt, 8-12 min) ta'siridan foydalaniladi.Proliferativ va fibroz-sklerotik o‘zgarishlari bo‘lgan bemorlarga yallig‘lanish jarayoni minimal va o‘rtacha faollikda bo‘lganda zararlangan bo‘g‘imlar sohasiga ultratovush tavsiya qilinadi. (0.4-0.6 Vt,/sm3, 5-6 min, bo‘g‘imga). Parallel ravishda impulsli ultratovush bilan umurtqa pog‘onasining tegishli bo‘limlariga ham ta'sir qilish maqsadga muvofiq. Proliferativ o‘zgarishlar ustunlik qilsa, shuningdek parafinli yoki ozekeritli applikatsiyalarni bo‘g‘im sohasiga qo‘llash ham tavsiya qilinadi (50-520S, 20-30 min., 10-12 muolaja). Bunday kategoriyadagi bemorlarda bo‘g‘imlarni issiq jun mato bilan o‘rab qo‘yish davolashning samarali bo‘lishiga yordam beradi.Proliferativ o‘zgarishlar ustunlik qilib, kontraktura va ankiloz bo‘lsa, yallig‘lanish jarayoni minimal faollikda bo‘lsa yoki nofaol fazasida bo‘lsa, mahalliy holda balchiq bilan davolash mumkin (38-400S, 15-20 min). Qayta xurujni oldini olish maqsadida balchiq bilan davolashni terromitsin-elektroforez bilan kombinatsiyalanadi. Yaqqol trofik o‘zgarishlarda balchiq bilan davolash reflektor-segmentar usulda amalga oshiriladi. Yallig‘lanish jarayoni minimal faollikda va remissiya fazasida bo‘lsa, bemorlarga almashinuv jarayonlarini faollashtirish uchun, qon aylanishini kuchaytirish uchun, bo‘g‘imlar funksiyasini yaxshilash maqsadida va nerv sistemasi faoliyatini normallashtirish maqsadida umumiy vannalar, 1-navbatda vodorod sulfidli va radonli vannalar tavsiya qilinadi. H2Sli vannalar 36-370S da o‘tkaziladi(8-15 min., 10-14 vannalar). 50 mg/l H2S saqlovchi vannalarni kasallarning ekssudativ-proliferativ shakli bilan og‘rigan bemorlarda qo‘llash maqsadga muvofiq. Konsentratsiyasi yuqoriroq bo‘lgan vannalarni (100-150mg/l) proliferativ shakli bo‘lgan bemorlarda uzoq davom etgan xuruj yoki to‘liq bo‘lmagan remissiya fazasida qo‘llash tavsiya qilinadi. Radonli vannalar 40-80 nKi/l, 10-15 min) yaqqol og‘riq sindromi bo‘lgan bemorlarda bo‘g‘imlarida keskin o‘zgarishlari bo‘lmaganda va nerv sistemasi yuqori labillikda bo‘lganda qo‘llaniladi. Revmatoid artrit bilan og‘rigan bemorlarda Nalli, yod, bromli yoki azotli vannalar (35-360S, 8-10-15 min, 10-15 muolaja) ham qo‘llanilishi mumkin. Nofaol fazada va revmatoid artritning minimal faolligida benzinda cho‘milish ham mumkin. Davo choralari kompleksiga albatta LFK va massaj kiritilishi kerak. Ular faqatgina kasallik yuqori faollikda bo‘lsagina qo‘llanilmaydi. Xuddi revmatizmdagidek fizik omillar (UVCh, UFO, mikroto‘lqinlar) surunkali infeksiya o‘chog‘ini yo‘qotishda qo‘llaniladi.
  Bexterev kasalligi Ankilozlanuvchi spondiloartrit (Bexterov kasalligi) bo‘lgan bemorlar fizioterapiyasi uzoq muddatli (davomli), individual birlamchi kerak va kasallikning faollik darajasi, stadiyasini hisobga olgan holda olib boriladi.Jarayon yuqori faollikda bo‘lganda umurtqa pog‘onasi UB nurlanishi qo‘llaniladi. (3-biodozalar, sohaga 4-5 nurlanish). Periferik bo‘g‘imlar zararlanganda ularni ham nurlantirish mumkin. Og‘riq sindromini kamaytirish uchun novokain yoki Parfyonov aralashmasi elektroforezini umurtqa pog‘onasi sohasida qo‘llaniladi (bo‘ylamasiga 15-20 min, 11-12 muolaja).Kasallikning pasi va o‘rta faolligida yuqori chastotali elektroterapiya usullaridan induktotermiyani, UVCh terapiyani, mikroto‘lqinlarni qo‘llash mumkin. Induktotermiya quyidagi usulda bajariladi: induktor-sim umurtqa pog‘onasi bo‘ylab bo‘ylamasiga sirtmoq sifatida joylashtiriladi(sust iliq dozirovka, 20 min., har kuni yoki kunora, 10-12 muolaja). Shuningdek, mikroto‘lqinli terapiya (detsimetr yoki santimetr to‘lqinli) ham samarali (sust iliq dozirovka, 10-15 min., 8-10 muolaja).Keng ko‘lamda va yuqori samaradorlikda umurtqa pog‘onasining paravertebral zonalarida ultratovush qo‘llaniladi. (0.2-0.6 Vt/sm2, 5-10min, kun ora 10-12 muolaja). Ekssudativ o‘zgarishlarda gidrokortizon fonoforezi qo‘llaniladi.Og‘riqlarni qoldirish uchun algik zonalarda dinamik toklar (2 taktli uzluksiz ---1min; modullangan qisqa yoki uzun, davrli 2-4 min.dan, 6-8 muolaja) yoki mahalliy darsonvalizatsiya qo‘llaniladi.(4 min.dan 12 ta muolaja). Jarayonning urta va past faolligida balchikli applikatsiyalar kilinishi mumkin. (40-42 0S, 15-20 min, 16-18 muolaja). Jarayoni urta faollikda bulgan bemorlarda balchik bilan davolashni dorilar terapiyasi va ayovchi metodika asosida utkazish yaxshirok (38 39 0S, 10 15 min, kun ora 10 12 muolaja). Shuningdek, parafin yoki ozekerit applikatsiyalarini ham umurtqa pog‘onasi sohasiga qo‘yiladi. (48 500S, 20 30 min.).Kasallik sust progressivlanganda (zo‘rayib borayotganda), produktiv o‘zgarishlar ustunlik qilganda, mushaklar spazmi va kontrakturalar rivojlanganda Bexterev kasalligini kompleks davolashda balneologik muolajalar keng qo‘llanilishi lozim. Kasallikning o‘rta va ayniqsa past faolligida bo‘lgan bemorlarda vodorod sulfidli (50 100 150 mg/l, 8 10 min, 10 12 muolaja) yoki radonli (40 80 nKi/l, 8 12 min, 10 15 muolaja) vannalarni qo‘llash maqsadga muvofiq. Yodbromli, SO2 li, azotli, skipidarli, malfeyli vannalar ham samarali. Ular ko‘pincha yondosh kasalliklarda qo‘llaniladi. Umumiy quvvatlantiruvchi ta'sir qilish maqsadida barcha turdagi iqlim terapiya turlari, ayniqsa talassoterapiya tavsiya qilinadi. Bexterev kasalligida LFK katta ahamiyatga ega. Maxsus nafas mashqlari, umurtqa pog‘onasi turli bo‘limlari mashqlari, mexanoterapevtik apparatlardagi mashqlar va suvdagi mashqlar keng qo‘llaniladi. Bemor davolovchi gimnastika bilan sistematik davolashda, yaxshisi kuniga 2 mahal, ertalab va tushlikdan so‘ng, 30 40 min.dan shug‘ullanishi lozim. Orqa, ko‘krak, bo‘yin, oyoq qo‘llar mushaklari massaji ham maqsadga muvofiq.UFO, UVCh, mikroto‘lqinlarni shuningdek infeksiya o‘choqlarini yo‘qotish uchun ham qo‘llash kerak, bu esa muhim profilaktik ahamiyatga ega.
  Deformatsiyalovchi osteoartroz Davolash kompleks, differensiatsiya prinsipiga asoslangan bo‘lishi kerak. Dori darmonlar hamda ortopedo xirurgik chora tadbirlarni fizioterapevtik omillar bilan birga qo‘llash kerak bo‘ladi. Davolashning fizik usullari nerv trofik faoliyatni oirish uchun, zararlangan sohada qon aylanishini yaxshilash uchun, harakat faolligi saqlash va yaxshilash uchun, mushaklar atrofiyasi bilan kurashish uchun qo‘llaniladi. Fizioterapiya deformatsiyalovchi osteoartrozning barcha rivojlanish davrlarida qilinishi mumkin, lekin qanchalik erta qo‘llana boshlasa shunchalik natija ham samarali bo‘ladi.Kasallikning erta davrlarida, ayniqsa qariyalarda kalsiy xlorid, natriy yodid, oltingugurt preparatlari, novokain, salitsilatlar elektroforezi samarali. 1 2 ta bo‘g‘imlar zararlanganda uni bo‘g‘imlar sohasiga qo‘llaniladi. Ko‘pincha bo‘g‘imlar zararlangan bo‘lsa, umumiy ta'sir qilish metodikasi asosida olib boriladi. Patogenetik jihatdan ixtiolning sinusoidal modullangan toklar yordamida elektroforezi eng asosli hisoblanadi. Ular trofik jarayonlarni stimullaydi, bo‘g‘imlar to‘qimalaridagi qon aylanishini yaxshilaydi va dimlanish belgilarini kamaytiradi.Yaqqol og‘riqlarda dori darmonlar bilan kompleks ravishda bo‘g‘imlarni UB nurlar bilan nurlantirish (3 8 biodozalar bo‘g‘imga qarab har bir bo‘g‘imni 3 4 marta nurlantiriladi, qayta nurlantirishda dozani 1 3 biodozada oshiriladi) qo‘llaniladi. Diadinamik, interferension yoki sinusoidal modullangan toklar bilan ta'sir qilinadi (6 10 min, 12 15muolaja). Bo‘g‘imlardagi distrofik o‘zgarishlar bilan kurashish maqsadida UT terapiyasini tayinlash ma'qul bo‘ladi. Ultratovushni zararlangan bo‘g‘im sohasida, shuningdek tegishli segmentlar sohasida paravertebral labil metodika asosida qo‘llaniladi. Bo‘g‘im sohasiga ta'sir qilishda intensivlik 0.2 0.6 Vt/sm2, 4 6 min, paravertebral bo‘lsa, 0.2 0.4 Vt/sm2, 2 3 min. Davo kursi 10 12 muolajalar. Ikkilamchi sinovit belgilari bo‘lganda gidrokortizon fonoforezi samaraliroq hisoblanadi.Deformatsiyalovchi osteoartrozda ikkilamchi yallig‘lanish jarayoni bilan kechayotganda yuqori chastotali elektroterapiya qilinadi : induktotermiya (yengil iliqlik sezilgunga qadar, 20 25 min, 12 15 muolaja), mikroto‘lqinlar (30 50Vt, 6 15 min, 10 12 muolajalar), doimiy yoki impulsli e.p., UVCh (sust iliq dozirovka, 7 12 min, 8 12 muolaja). Yuqori chastotali omillardan mikroto‘lqinli terapiya eng yaxshi natijalar beradi. O‘tkazib yuborilganda deformatsiyalovchi osteoartrozda (2 3 daraja) yuqori chastotali omillarni LFK, massaj va bo‘g‘im ichi gidrokortizon in'eksiyalari bilan kompleks ravishda qo‘llaniladi. Bo‘g‘imlardagi qon aylanishini va almashinuvini yaxshilovchi issiqlik muolajalaridan bo‘g‘im sohasida parafin yoki ozekerit applikatsiyalarini qo‘llash tavsiya qilinadi. Jarayonning kechki bosqichida balchiq applikatsiyalari (38 400 S, 15 20 min, 12 14 muolajalar). Balchiq bilan davolashni bo‘g‘imlarni issiq jun mato bilan o‘rash va tegishli mushaklar massaji bilan kombinatsiyalash maqsadga muvofiq. Deformatsiyalovchi osteoartrozda qo‘shimcha usul sifatida mineral va boshqa vannalar (osh tuzili, vodorod sulfidli, radonli, yod bromli, kislorodli...) ni qo‘llash kerak bo‘ladi. 1 darajada yuqorida sanab o‘tilgan barcha vannalar terapevtik samaraga ega bo‘ladi. Ammo ular ta'siri spetsifikasini hisobga olish kerak bo‘ladi. 2 va 3 darajada vannalarni tayinlash yondosh kasalliklarga bog‘liq bo‘ladi. Qalqonsimon bez gipofunksiyasi, yog‘ almashinuvi buzilishi, ovarial menstrual funksiyaning pasayishi, teri kasalliklarida, oyoq qo‘llarning tomirlar obliteratsiyalovchi aterosklrozi bilan birga kelganda vodorod sulfidli vannalar (hammomlar) samaraliroq bo‘ladi.(36 370 S, 50 130 mg/l, 10 15 min, 10 12 vannalar). Yurak qon tomir va nerv sistemasi kasalliklari bilan birga kelganda radonli vannalar qilinadi (36 370 S, 4 72.8 nKi/l, 10 12 min, 15 tagacha muolajalar). Almashinuv jarayonlari buzilgan va endokrin disfunksiyasi bo‘lgan qariyalarda yod bromli vannalarni qo‘llash maqsadga muvofiq (35 360 S, 10 15 min, 12 14 muolajalar). Deformatsiyalovchi osteoartrozda oq emulsiyadan iborat skipidar vannalarni qo‘llash ijobiy ta'sir etadi. (37 0 S, 10 15 min, kun ora 14 muolajalar).Davo kompleksiga zararlangan qo‘l yoki oyoq sohasi va yondosh segmentar zonaning massajini (og‘riqsizlantiruvchi malhamlar bilan), ayovchi mashq qildiruvchi yoki ayovchi yengillashtiruvchi metodika asosida davolovchi gimnastikani qo‘shish kerak bo‘ladi. Kechroq bosqichlarda esa, mexanoterapiyani ham qo‘shish kerak. Massaj va basseyndagi gimnastikani birgalikda qo‘llash ijobiy ta'sir qiladi.
  Podagra artriti Bu kasallikda fizik omillar modda almashinuvini normallashtirish, qon aylanishini yaxshilash, og‘riqsizlantirish, yallig‘lanishga qarshi ta'sir qilish maqsadida qo‘llaniladi. O‘tkir xuruj davrida bo‘g‘imlar sohasiga e.p. UVCh (8 12 min, har kuni, 12 15 muolajalar) oligotermik dozirovka tayinlanishi mumkin, shuningdek, UB nurlanishlar eritemali dozirovkada (4 5 biodozalar, 4 5 marta qayta nurlantirishlar) yoki novokain elektroforez (20 30 min, 12 15 muolajalar). Shuningdek, bo‘g‘imlar sohasiga issiq kompresslar qilish va sollyuks lampalar bilan nurlantirish ham foydali (15 20 min, har kuni). Keskin bo‘lmagan xurujda yoki o‘tkir xuruj susayib borgan sayin mikroto‘lqinlar yoki induktotermiya bilan bo‘g‘im sohasiga ta'sir qilish mumkin.(15 20 min, 10 12 muolajalar) bu oligotermik dozirovkada. Bu davrda Vermel metodikasi asosida yoki bo‘g‘im sohasiga ko‘ndalang ravishda litiy elektroforez ham tayinlanadi. (20 30 min, har kuni, 12 16 muolajalar). Surunkali bosqichda issiqlik terapiyasi va balneoterapiya asosiy ahamiyatga ega. Bemorlarga , balchiqli (40 42 0S, 20 30 min,kun ora) yoki parafin ozekeritli (50 520S, 20 40 min, kunora) applikatsiyalarni tayinlanadi. Ular odatda vannalar bilan almashtirib qilinadi (1 kun applikatsiya, 1 kun vanna). Radonli (20 40 nKi/l, 12 15 min), vodorod sulfidli (100 150 mg/l, 10 12 min), yod bromli (35 37 0S, 10 15 min) yoki osh tuzili (36 370 S, 10 15 min) vannalar ham qo‘llanilishi mumkin. Vannalar bilan birgalikda elektrouyqu metodikasi asosida past chastotadagi impulsli toklarni ham kombinatsiya qilganda qo‘llash yaxshi natija beradi. (20 60 min, 12 20 muolajalar). Bemorlar davolanishida mineral , ishqoriy suvlarni ko‘p ichish muhim rol o‘ynaydi: Narzan, Arzni, Berezovskiy, Jermuk, Yessentuki, Borjomi. Davo kompleksiga har kungi davolovchi gimnastika va mushaklar massaji ham kiritilishi shart. Yozgi davrda dengizda cho‘milish, havo vannalari, toza havoda sayr qilish foydali.
  Sistemali sklerodermiyaBunday bemorlarda fizik omillar umumiy quvvatlantiruvchi ta'sir qilish maqsadida, qattiqlashish jarayonini sekinlashtirish maqsadida va qon aylanishini to‘qimalarda yaxshilash maqsadida biriktiruvchi to‘qima adaptatsion trofik funksiyasini yaxshilash maqsadida, immunologik va endokrin siljishlarni normallashtirish maqsadida qo‘llaniladi. Keng tarqalgan va samarali usullardan biri UT terapiyasi hisoblanadi. U kasallikning chegaralangan va diffuz shakllarida qo‘llaniladi. Davolashning kombinatsiyalangan usuli eng asosiy hisoblanadi: impulsli ultratovush bilan zararlanish o‘chog‘iga mos segmentlarni paravertebral nurlantirish (0.2 0.4 Vt/sm2, 3 5 min) zararlanish o‘choqlariga mahalliy ta'sir qilish bilan to‘ldiriladi (0.6 0.8 Vt/sm2, 5 6 min, 10 15 muolajalar). Yaxshi terapevtik samaraga 2 3 davo kursidan so‘ng erishiladi. Gidrokortizon yoki sinepar fonoforezi, shuningdek, gialuronidaza ta'siridagi preparatlarni, EDTAni ham qo‘llash mumkin. Sklerodermiyani davolashdagi terapevtik samara ultratovushning sklerozlangan biriktiruvchi to‘qimaga ijobiy ta'sir qilishi bilan, qon aylanishi va hujayra elementlari o‘tkazuvchanligining yaxshilanishi bilan, biriktiruvchi to‘qimaning adaptatsion trofik funksiyasi stimullanishi bilan tushuntiriladi. Sklerodermiyada issiqlik muolajalari ham ijobiy ta'sir qiladi: umumiy va mahalliy issiq vannalar, zararlanish o‘choqlarida parafinli yoki ozekeritli applikatsiyalarni qo‘llash (45 500S, 20 40 min, kun ora yoki har kuni), sollyuks lampasi bilan ta'sir qilish.Vodorod sulfidli (100 mg/l, 8 15 min, 10 18 muolajalar) yoki radonli (36.4 72,8 nKi/l, 36 350S, 10 15 min, 10 12 muolajalar) vannalar ko‘rinishidagi balneoterapiyaga katta e'tibor beriladi. Vodorod sulfidli vanna shish va boshlanayotgan skleroz bosqichida eng samarali bo‘lsa, radonli vannalar MNSdagiyallig‘lanishli o‘zgarishlarda samaraliroq bo‘ladi. Qattiqlanish bosqichida vannalar bilan kunora, balchiq bilan davolash tavsiya qilinadi. Mahalliy balchiqli applikatsiyalar tegishli segmentar reflektor zonalarga balchiq bilan ta'sir qilish bilan kombinatsiyalanadi (38 420 S, 15 20 min). Buyrak usti bezlari glyukokortikoid funksiyasi yetishmovchiligida bezlarning teridagi proeksiyasida induktotermiyani (Th 10 L4) induktor bilan spiral ko‘rinishida qo‘llash maqsadga muvofiq. (180 220 mA, 10 15 min, 10 12 muolajalar).Sklerodermiyaning tarqoq shakli bo‘lgan bemorlarga tezlashtirilgan metodika asosida UB nurlantirish tayinlanadi. Alohida o‘choqlarga mahalliy UB nurlanishlarni ham eritemali dozirovkada tayinlash mumkin.Umumiy quvvatlantiruvchi ta'sir qilish maqsadida organizmning adaptatsion imkoniyatlarini oshirish maqsadida, zararlangan a'zo va sistemalar faoliyatini stimullash maqsadida LFK tayinlanadi (har kuni yoki kuniga 2 mahal).Boshlang‘ich bosqichda zararlanish o‘chog‘i yumshoq to‘qimalarining massaji samarali bo‘ladi. Uni oddiy issiqlik vannalari bilan kombinatsiyalash yaxshi. Bu davomli giperemiya chaqiradi va ter bezlari funksiyasini faollashtiradi, patologik o‘zgargan teriga ijobiy ta'sir qiladi. Visseropatiyalarda va segmentar massaj tavsiya qilinadi. Teridagi trofik o‘zgarishlar tufayli massajda oziqlantiruvchi kremlardan foydalanish joiz bo‘ladi. Mahalliy patologik jarayonlar va sindromlarga ta'sir qilish maqsadida CO2 yoki suyuq azot bilan krioterapiyani tayinlash mumkin. Shuningdek, dori vositalari elektroforezi yoki fonoforezi (lidaza, yod preparatlari, unitiol, dilminal, EDTA, gidrokortizon, tripein, mikroto‘lqinlar, diadinamotermiya (uzoq davr bilan modullangan), yod vaakumli elektroforez ham tayinlanashi mumkin.
  Sistemali qizil bo‘richa (yugirigi) Fizioterapiyani chegaralangan holda, asosan diskoid shakldagi surunkali qizil yugirigida qo‘llaniladi. Teri va shilliq pardalarning chegaralangan qizil bo‘richasida suyuq azot bilan (20 30 sek) patologik o‘zgarishlar chetlari bo‘ylab krioterapiya tayinlanadi. Muolajalar reaktiv belgilar tingandan so‘ng (1 2 haftadan so‘ng) zararlanishlarni batamom yo‘qotilguncha takrorlanadi. Fotosensibillovchi ta'sir qilish maqsadida, buyrak usti bezlari po‘stlog‘ini stimullash maqsadida, biriktiruvchi to‘qimada moddalar almashinuvini stimullash maqsadida, zararlanish o‘choqlariga xinolin qatori preparatlari (xinin, akrixin, delagil va b.) elektroforezi ham tayinlanishi mumkin. Giperkeratozda salitsilatlar elektroforezi qo‘llaniladi (15 20 min, 15 20 muolajalar). 4 6 haftadan so‘ng davo kursi takrorlanadi. Nivalin elektroforezida yaxshi natijalar qayd qilinadi (10 20 min, anod, 15 20 muolajalar). Fizik omillarni sistemali qizil yugirigida qo‘llash tavsiya qilinmaydi. Bundan tashqari, gelioterapiya, UB nurlari, radonli vannalar kasallik xurujiga olib kelishi mumkin. Sistemali qizil bo‘richa kechishiga oksigenoterapiya (kislorodli palatka, vanna) va yodbromli vannalar (35 370 S, 10 15 min, kun ora, 10 12 muolajalar) ijobiy ta'sir qiladi.
  Nerv sistemasi kasalliklarida reabiltalogiya Bosh miya kasalliklari. Bosh miyaning yallig‘lanishsiz harakterdagi kasalliklariga qon quyilishi (insult), miya tomirlari trombozi va emboliyasi kiradi. Bunday hollarda bemorda miyaning shikastlanish sodir bo‘lgan tomoniga qarama-qarshi tomonidagi qo‘l-oyoqlarda parez va falajlar hosil bo‘ladi. 'Qo‘lda bukish kontrakturasi rivojlanadi: qo‘l tirsak va bilak bo‘g‘imlarida yarim buqilgan, kaft pastga qaratilgan, barmoqlar yumilgan holatda tanaga keltirilgan bo‘ladi; oyoqlarda yozish kontrakturasi rivojlanadi: oyoq ichki tomonga burilgan, chanoq-son va tizza bo‘g‘imlari yozilgan, panja ichka-riga burilgan, barmoqlar buqilgan holatda bo‘lib, yurganda oyoq tizzada bukilmaydi.Davo gimnastikasini kasallikning o‘tkir davridan so‘ng boshlanadi. Falaj bo‘lgan oyoq-qo‘llarni to‘g‘ri holatga keltirish, ya'ni vaziyat bilan davolash lozim (oyoq panjasini to‘g‘ri burchak qilib bukiladi, qo‘lning kafti yuqoriga qaratiladi supinatsiya holati, barmoqlar ajratilgan holda bo‘ladi).DJT quyidagi maqsadlarni nazarda tutadi: organizm barcha sistemalarining ishini yaxshilash, to‘g‘ri nafas olishga o‘rgatish, muskullarning oshgan tonusini pasaytirish va zarar yetmagan muskul guruhlarini mustahkamlash, hayotiy zarur malakalarga o‘rgatish yoki yo‘qotilgan funksiyalarning o‘rnini bosuvchi funksiyalarni rivojlantirish. Mashqlarni ko‘p marta takrorlash natijasida yangi refleks aloqalar hosil bo‘ladi, bular yo‘qolgan funksiyalarning qayta tiklanishiga yordam beradi.Davolashda avvalida passiv harakatlar va massaj qo‘llaniladi, keyin aktiv harakatlar qo‘shiladi. Boshlanishda proksimal qismlarni yengil mashq qilinadi, borgan sari distal qismlarga o‘tiladi. Avvalida mashqlar ko‘p takrorlanmaydi, ular borgan sari ko‘paytiriladi. Yaxshisi, qisqa mashqlarni kuniga bir necha marta takrorlash kerak.Mashqlarni sog‘ oyoq-qo‘llarga mo‘ljallangan mashqlardan boshlanadi, umummustahkamlovchi mashqlar maxsus mashqlar bilan almashtirib turiladi.Periferik nervlar travmalari va kasalliklari. Davo fizkulturasini periferik nerv travmalari va kasalliklarida qo‘llanish zararlangan nervning regeneratsiyalanishiga yordam beradi, falajlangan muskullarning atrofiya bo‘lishiga yo‘l qo‘ymaydi, bo‘g‘imlar qotib qolishining oldini oladi va hokazo.Mashqlar kompleksi, umummustahkamlash mashqlari va zararlangan nerv yo‘li bo‘ylab yotgan muskullar uchun mo‘ljallangan mashqlardan iborat (oyoq zararlanganda chanoq-son bo‘g‘imi va bel sohasini harakatlantirish va hokazo). Aktiv harakatlar paydo bo‘lganda nagruzka asta-sekin oshirib boriladi, ko‘p gruppa muskullarga mo‘ljallangan mashqlar tanlanadi va eng oxirida alohida muskullarni trenirovka qilishga o‘tiladi. Harakatlar hajmini tiklashda amaliy mashqlar qo‘shiladi: yurish, o‘z-o‘ziga xizmat qilish, mehnat jarayonlari va boshqalar.Agar shikastlanish xirurgik yo‘l bilan davolanadigan bo‘lsa, davo fizkulturasini operatsiyadan avvalgi davrda qo‘llaniladi, bo‘g‘im harakatini tiklashga muskullarni mustahkamlashga, bemorning kuchini tiklashga harakat qilinadi. Operatsiyadan bir necha kun keyin davo gimnastikasi qo‘llanila boshlanadi.
  |