title: MAVZU. TURLI DEBITOR VA KREDITORLAR BILAN HISOB-KITOBLAR HISOBI
text: Kreditor bu shunday korxona, tashkilot yoki shaxski, uning oldida boshqa korxonalarning
  hisob-kitoblar bo‘yicha majburiyatlari bo‘ladi. Turli debitor va kreditor qarzlar quyidagi hollarda
  yuzaga keladi:
  − korxonaning o‘zidan yoki uning mehnat jamoasi a’zolaridan ijro varaqalariga asosan pul
  undiriladigan bo‘lsa;
  −
  kommunal xizmati, turar joy haqi, turar joy bo‘lmagan xonalarning ijara haqlari bo‘yicha;
  − mehnat jamoasi a’zolarining buyrug‘i bilan bankka va boshqa joylarga pul o‘tkazish bo‘yicha;
  − boshqa hollarda.
  Korxonada debitorlik va kreditorlik majburiyatlari yuzaga kelishining asosiy sababi -
  hisob-kitoblarda to‘lovlar muddati yoki sanasining turli hisobot davriga tushib qolishidir. Bunga har
  qanday holatda ham yo‘l qo‘yiladi. Agarda mahsulot ortib jo‘natish orqali sotiladigan bo‘lsa, bunda
  to‘lovlar amalga oshish sanasiga qadar majburiyat, qarz sifatida aks ettiriladi.
  Debitorlik va kreditorlik majburiyatlarining undirish muddati 3 oy yoki 90 kun qilib
  belgilangan. Ushbu muddatdan so‘ng debitorlik va kreditorlik majburiyatlari nazoratga olinadi va
  ularning holati bo‘yicha amaldagi qonunchilikka muvofiq javobgarlik shartlari (ma’muriy va
  moliyaviy) belgilanadi.
  Debitorlik va kreditorlik majburiyatlarini hisobdan chiqarish muddati sifatida yuridik shaxslar
  o‘rtasida ham, korxona bilan jismoniy shaxslar o‘rtasida ham 3 yil muddat belgilangan.
  Ushbu
  muddatda to‘lanmagan yoki undirib olinmagan majburiyatlar, qarzlar korxonaning foyda va
  zararlariga olib boriladi. Muddati o‘tgan debitorlik va kreditorlik majburiyatlari
  davlat tomonidan
  nazoratga olinadi. Muddati o‘tkazib yuborilgan kreditorlik majburiyatlari korxona foydasiga
  qo‘shiladi va umumiy asosda soliqqa tortiladi. Muddati o‘tgan debitorlik majburiyatlarini zararga olib
  borish soliqqa tortiladigan foyda summasini kamaytirmaydi.
  Da’volar bo‘yicha hisoblashishlar 4860-«Da’volar bo‘yicha olinadigan schyot (to‘lovlar)»
  hisobvarag‘ida yuritiladi. Bu hisobvaraq mol yetkazib beruvchilarga, pudratchilarga,
  transport va
  boshqa tashkilotlarga bildirilgan e’tirozlar, shuningdek, ularga taqdim etilgan va tan olingan
  jarimalar, o‘simlar va beqarorliklar bo‘yicha hisoblashishlar to‘g‘risidagi ma’lumotlarni
  umumlashtirish uchun mo‘ljallangan.
  Bundan tashqari, turli debitorlar tarkibida moliyaviy va operativ lizinglar bo‘yicha olinadigan
  to‘lovlar, olinadigan foizlar va dividendlar, royalti (
  royalti – bu sotuvchiga litsenziya shartnomasida
  belgilangan ma’lum narsani ishlatish huquqi uchun davriy to‘lovlar) va gonorar (
  gonorar – bajarilgan
  ish, ko‘rsatilgan xizmatlar bo‘yicha mukofot va rag‘batlantirishlar) bo‘yicha olinadigan schyotlar va
  boshqa shaxslarning qarzlari (joriy qismi) hisobga olinadi. Bu muomalalarning hisobi 4800-«Turli
  debitorlarning qarzlari hisobi» bo‘yicha ochilgan (4810, 4820, 4840 va 4890) hisobvaraqlarda aks
  ettiriladi.
  Korxonaning turli kreditorlardan bo‘lgan qarzlari tarkibiga moliyaviy
  va operativ lizinglar
  bo‘yicha to‘lanadigan to‘lovlar, to‘lanadigan foizlar va dividendlar, royalti va gonorar bo‘yicha
  to‘lanadigan schyotlar, hisobdor shaxslardan bo‘lgan qarzlar va boshqa majburiyatlar kiradi. Bunday
  muomalalarning hisobi 6900-«Turli kreditorlardan olingan qarzlar va boshqa majburiyatlar hisobi»
  hisobvarag‘i bo‘yicha ochilgan (6910, 6920, 6930, 6940, 6950, 6960, 6970 va 6990) hisobvaraqlarda
  aks ettiriladi.
  43, 40, 63, 65, 47, 67, 48, 69, 41, 61-hisobvaraqlar bo‘yicha analitik hisob 7-qaydnomada yuritiladi.
  O‘uyida bu qaydnomaning shakli ko‘rsatilgan: