title: Mehnat unumdorligi va uni oshirish omillari. Mehnat unumdorligi
text: 156
  ishlab chiqarish personali tomonidan qancha mahsulot
  ishlab chiqarilganlikni
  ifodalaydi (7.8-rasm).
  7.8-rasm. Mehnat unumdorligi ko„rsatkichi
  Ishlab chiqarish faoliyati va mahsulot hajmini ko‗rsatuvchi barcha
  ko‗rsatkichlar quyidagi guruhlarga ajratiladi:
  natural, shartli-natural, mehnat va
  qiymat.
  Ishlab chiqarish hajmini to‗laqonlik aks ettiradigan ko‗rsatkich bu
  natural
  holatdagi ko‗rsatkichdir. SHu bilan birga bu ko‗rsatkich
  ham mehnat
  unumdorligini hisoblashda real holatda kamchiliklarga yo‗l qo‗yadi. Bu
  ko‗rsatkich bir xil mahsulot ishlab chiqaruvchi tarmoqlar uchun qo‗llaniladi,
  (masalan, ko‗mir, g‗isht ishlab chiqarishda).
  Korxonalar faoliyatini umumlashtiruvchi birdan bir usul bu
  qiymat
  usulidir.
  Bu usulning afzallik tomoni mahsulotni hisobga olishda oddiyligidir. SHu boisdan,
  157
  mehnat unumdorligini tarmoq miqyosida hisoblashda qiymat usulidan
  foydalaniladi.
  Mehnat shaklida
  - har bir mahsulot birligi uchun kishi-soat hisobida qancha
  mehnat sarflanganligini ko‗rsatadi. Ushbu usulning afzalligi shundaki, bu usul
  bilan mehnat unumdorligi ko‗rsatkchini korxona bo‗yicha
  umuman va ayrim
  sexlar, bo‗limlar, alohida jarayonlar, smenalar hamda brigadalar bo‗yicha aniqlash
  mumkin.
  Mehnat unumdorlishigi rejalashtirish va hisobga olishda, odatda, ikki xil
  ko‗rsatkichdan foydalaniladi: ish vaqti birligida mahsulot ishlab chiqarish va
  mahsulotning ko‗p mehnat talabligi.
  Mahsulotning ko‗p mehnat talablik ko‗rsatkichi
  quyidagi formula bilan
  hisoblanadi:
  ,
  Q
  Т
  К
  (7.5)
  bu erda,
  К
  - ishlab chiqarilgan mahsulot birligi uchun kishi-soat
  hisobiga sarflanagn vaqt;
  Т
  - kishi-soat hisobiga sarflangan ish vaqti;
  Q
  - ishlab chiqarilgan mahsulotning hajmi.
  Ko‗p mehnat talablik ko‗rsatkichi mahsulot birligi uchun sarflanagn ish
  vaqtini va mehnat unumdorligi darajasini tavsiflashda muhim ahamiyat kasb etadi.
  Ushbu ko‗rsatkich uch turda bo‗ladi: me‘yory, rejali va haqiqiy.
  Me‘yoriy ko‗p mehnat talablik deb amaldagi ishlab chiqarish (ish vaqtiga
  yoki xizmat ko‗rsatish me‘yoriga asosan) me‘yoriga asosan hisoblangan mahsulot
  tayyorlash uchun zarur ish vaqti sarfiga aytiladi.
  Rejali ko‗p mehnat talablik deb kelgusi rejali davrda mahsulot birligiga
  sarflanishi zarur bo‗lgan ish vaqtiga aytiladi. Haqiqiy ko‗p
  mehnat talablik deb
  mahsulotni tayyorlash uchun ketgan haqiqiy ish vaqtiga aytiladi. Rejali ko‗p
  mehnat talablik odatda haqiqiy ko‗p mehnat talablikdan kam bo‗lish kerak.
  Mehnat unumdorligini oshirishning quyidagi omillari mavjud:
  158
  1)Material-texnik
  omillarga
  quyidagilar
  kiradi:
  mehnat
  qurollari,
  uskunalarning tarkibi va texnik darajasi, mehnat predmetlari va sifati, ishlab
  chiqarishni mehanizatsiyalash va avtomatlashtirish
  darajasi va boshqalarni
  yaxshilash;
  2) Tashkiliy omillarga - ishlab chiqarishni yiriklashtirish va ixtisoslashtirish
  darajasi; uning to‗xtovsizligi, maromlilik holatini ta‘minlash; ishlab chiqarishni
  boshqarishni takomillashtirish; ish joyini to‗g‗ri tashkillashtirish;
  ish sharoitini
  yaxshilash;
  3) Iqtisodiy omillarga - ishlab chiqarish samaradorligini oshirishda har bir
  ishchining, jamoaning moddiy qiziqishini oshirish; mehnat unumdorligining
  oshishini ta‘minlovchi moliya, reja va boshqa iqtisodiy stimullarni yaratish;
  4) Sotsial omillarga - kadrlar madaniy-texnik
  va siyosiy darajasini, ular
  malakasini oshirish va shu kabilar.
  Mehnat unumdorligini oshirish va ishlab chiqarishni rivojlantirish bazasi
  bo‗lib fan-texnika taraqqiyoti xizmat qiladi.