title: rekreatsiyani - 0 ‘z b e k ist 0n respublikasi olïy ya g ‘rta m âxsus ta’lim yazirligi
text: rekreatsiyani
  amalga oshirish
  ekanJigini mukammal tadqiq qilganlardan biri hisoblanadi. l.T.
  Kol bo‘yicha «rekreatsiya» mehnaidan keyin imkoni boricha tabiat
  bag‘rida qisqa (asosan yakshanba kuni, yoki bir necha kunJar)
  muddatli dam olish hisoblanadi.
  Rekreatsiya atamasi lotin tilida «recratio» — «tiklanish»
  ma’nosini bildiradi. Fransuzlar bu so‘zni «récréation» deb
  yozishadi va tarjimasini — ko‘ngilxusitlik, dam olish, ishdan
  xoli holda harakailami o‘zgartirish va bu harakatîami amalga
  oshiruvchi manziilaming tavsiilarini keltixishni tushunadi. Ikkala
  holatda ham rekreatsiya atamasi insonning hayot faoliyatini tiklash
  (bo'sh vaqtda) bilan birga o£sha bo£sh vaqtni o‘tkazish makonini,
  manzilini ham bildiradi.
  Turizm faoliyati asosan bo‘sh vaqtda amalga oshiriladi. Shuning
  uchun ham
  rekreatsiya
  va
  turizm
  so‘zlarining ma’noîarini ko'rib
  chiqishda — vaqtni samarali o‘tkazish bo‘yicha — ularning biologik
  va ijtimoiy-iqtisodiy mazmunlarining mohiyatini anglab olishni
  talab qiladi. «Dam olish» va «bo‘sh vaqt» har xil nisbatlarda —
  biologik va ijiimoiy mazmunga ega. Ya’ni, «dam ohsh» ijtimoiy
  muhitda, «bo‘sh vaqt» biologik muhitda amalga oshiriladi.
  64 Kol
  Ï.G.«Jamovaiy harakat va ular yaratgan ko‘ngü ochish xizmaîlari va
  suv kurortlari» (1841) Ердавлетов С.P. География туризма. Алмати, 2000.
  С. 330..
  188
  Rekreatsiya keng chegaralami hosil qiladi. Rekreatsiya qisqa
  muddatli (ish vaqtida qisqa muddatli dam olish) va uzoq muddatli
  bo‘tishi mumkin (ta’tillar, bayramlar, hafta oxiridagi dam olish).
  Birinchisida ma’lum bir qolip-chegaradan chiqilmaydi (kundalik
  ishdagi qisqa dam olish). Ikkinchisida har kuniik bir xil odatiy
  faoliyat butunlay o‘zgaradi. Ya’ni reioreatsion faoliyat rekreatsion
  sharoitga boradi.
  Turizmrimg
  ijtimoiy-iqtisodiy
  mohiyati,
  uning
  ta’sir
  doirasining kengligi, ommaviyligi va ahamiyati — bulaming
  hammasi turizmni tushunish iboralari — «dam olish», «bo‘sh
  vaqt», «rekreatsiya», «turizm» to‘planib hozircha bitta tushuncha
  — turizmni tashkil qilmoqda. Lekin turistik faoliyat hamma
  vaqt ham rekreatsiya boimaganidan, rekreatsiya ham hamma
  vaqt turizm bo‘laolmaydi. Masalan, ishchanlik turizmi ishlab
  chiqarish talablaridan kelib chiqib asosan ish vaqtida bajarüadi.
  Bu turizm. Bu yerda turizm ishchanlik turizmini, rekreatsiyani,
  bo‘sh vaqtni qamrab oigan. Bularning qisman uchrashuvi
  rekreatsiya turizmini tashkil qilmoqda.
  «Rekreatsiya», «rekreatsion faoliyat» va «rekreatsion xizmatlar»
  tushunchalarining
  ijtimoiy-iqtisodiy
  mohiyatini
  anglashda
  insonning dam olish faoliyati bilan bog‘lik hodisalarni tushunish
  lozim. Bu hodisalar esa insonning dam olish faoliyatining tasniflari
  deb tushuntiriladi65:
  1. Aniq jismoniy yuklama bilan bogMangan faoliyat (sport bilan
  shug'ullanish, sayiga chiqish).
  2. Havaskorük mashg'ulotlari faoliyati (ovga chiqish, baliq
  ovlash, qo‘ziqorin va mevalar terish, har xil buyumlami to‘plash-
  kolleksiya qilish.
  3. San’at dunyosi bilan boglanish (teatrlarga, konsertlaiga,
  muzeylaiga, badiiy galereyalarga borish.
  4. Intellektual faoliyat (o£z ustida ishlash, gazetalar, jumallar,
  adabiy kitoblar o‘qish, televideniya ko£rsatuvlarini kuzatib borish).
  Â5
  Ердавлетов C.P. География туризма: История, теория, методика,
  практика. Алмати, 2000, С. 330.
  189
  5. 0 ‘z qiziqishi va tanlashi bo'yicha bo‘sh vaqtni o‘tkazish.
  6. Faol ko‘ngil ochish (o‘yinlar, raqs) va sust ko'ngil ochish-
  tomosha.
  7. Qiziqish va qoniqish — zavq-shavq olish uchun sayohatga
  chiqish.
  Yuqorida qayd qilingan dam olish turlari majmuali holda yuzaga
  chiqadi yoki bix-biri bilan bogiiq holda faoliyat ko‘rsatadi, ayniqsa
  sayohat vaqtida bir-biri bilan bog‘liq holda birdaniga yoki ketma-
  ketlikda amalga oshiriladi. Shuning uchun ham «rekreatsiya»,
  «rekreatsion faoliyat» va «rekreatsion xizmatlar» atamalari mehnat
  qilish xususiyatlari ü‘zgarganda, bo‘sh vaqtdan foydalanish tarkibi
  va shakllari o‘zgarganda jismoniy jihatdan eng yaxshi dam tinchlik
  emas, faoliyatning o ‘zgarishi deb tushunilgandagina alohida-
  alohida ma’nolarga ega bo‘ladi.
  Og‘ir mehnat dan keyin quwatni tüdash, tiklanish uchun dam
  olish asosan yashash joyida amalga oshirilib kelinardi, hozir ham
  shunday. Asta-sekinlik bilan sutkalik, haftalik, oylik va yillik
  mehnat qüishning to ‘planib borishi natijasida inson o‘zini-o‘zi
  avaylashi nuqtayi nazaridan dam olishni tobora samaraliroq
  o'tkazishni xohlaydigan va buni «samaraîi o'tkazish» uchun
  moddiy-iqtisodiy sharoitlar yaratilganidan keyin sanatoriya-
  kurortlarni tanlay boshladi.
  Shuning uchun ham bo‘sh vaqtni samarali o‘tkazishni,
  insonning
  hayotiy
  faoliyatlaridan
  kelib
  chiqqan
  tanlash
  xususiyatlarining paydo bolishiga «relaeatsiya», «rekreatsion
  faoliyat» deb qarash to£g‘ri bo‘ladi. Bundan keîib chiqadiki,
  turizm tushunchasi rekreatsiya tushunchasiga nisbatan ancha tor
  m a’noni, tor doirani hosil qiladi. Bundan xuiosa qilish rnumkinki,
  insonning rekreatsiya faoliyati bo‘sh vaqt davomida amalga
  oshirilgaoligidan «dam olish» yoki «dam» turizm, rekreatsiya,
  ekskursiya tushunchalaridan yuqorida turadi.
  Dam olish rekreatsiya mashg‘ulotlaridan iborat bo‘lib, bu
  mashg‘ulot bilan uyda ham, uydan boshqa joyda ham shug‘ulianish
  mumkin. «Rekreatsiyada» inson albatta o‘z uyidan rekreatsiya
  190
  makoniga borishi kerak. Bu borish o£zida «turizm va ekskursiyani»
  birlashtiradi. Turran esa+dam olish turi+rekreatsiya turi, aniqrog‘i
  turizm rekreatsiyaning bir qismi. Ekskursiya ham, dam olish ham
  rekreatsiya — turizm.
  Hozirda turizm sohasidagi tadqiqotchilar, turizm ta’iimidagi
  tadqiqotchilar insonnmg «rekreatsiya faoliyati», «rekreatsion
  faoliyat» atamalarini ko£proq ishlatishmoqda. «Relcreatsion
  faoliyat» ruscha va o£zbekcha so‘zlardan iborat bolganligidan,
  ¿kkinchidan
  «rekreatsion
  faoliyat»
  insonning
  «rekreatsiya
  faoliyati»ni anglatgani uchun «rekreatsiya faoliyati» atamasini
  ko£proq adabiyotlarga kiritishimiz to £g£riroq bo'ladi. Agarda ikkala
  atamani ham ishlatsak har ikkala atamaning rekreatsiyadagi turli
  tavsiflami yaratishga to‘g‘ri keladi. Bunday tavsiflami yaratishning
  iloji yo‘q. Chunki, bu ikkala atamaning tavsiflari ay nan bir xil
  hisoblanadi.
  Insonning rekreatsiya faoliyatlarini tasniflashni izohlash
  uchun juda ko‘p hajmdagi m a’lumotlarni yozish mumkin.
  Chunki, inson rekreatsiyani turizmning turlari bo£yicha ham
  tanlashi mumJdn. Bunday holatda rekreatsiyaning faoliyatlarini
  tasniflash qayd qilganimizdek, juda katta hajmlarni oladi.
  Shuning uchun ham rekreatsiya faoliyatini jamoaviy tasniflash-
  guruhlash ancha tushunarli hisoblanadi.
  Rekreatsiyaning
  jamoaviy tasnif- gumhlari66.167:68;
  |