title: Moddiy resurslar ta’minoti rejasi bajarilishi tahlili
text: 243
  yalarni bo‘shashini ta’minlaydi. Joriy zaxiralarni optimallashtirishda
  xorijiy mamlakatlarda bir qancha modellardan foydalaniladi. Ulardan
  keng tarqalgani iqtisodiy jihatdan asoslangan buyurtma modeli (EOQ –
  tovarlarni yetkazib berishning o‘rtacha miqdori modeli)dir. Bu
  modelning asosiy maqsadi zaxiralarni xarid
  etish va uni saqlash bilan
  bog‘liq xarajatlarni mumkin qadar qisqartirishdan iborat. Xarajatlar ikki
  guruhga bo‘lib o‘rganiladi:
  1) tovarlarni tashish xarajatlari;
  2) tovarlarni omborlarda saqlash xarajatlari;
  Tovarlarni omborlarda saqlash xarajatlari (
  sak
  Z
  ) quyidagicha
  aniqlanadi:
  *
  2
  sak
  sak
  RPP
  Z
  S
  =
  n
  ,
  RPP – kelib tushgan bir partiyadagi tovarni o‘rtacha miqdori;
  sak
  S
  - tovar birligini saqlash xarajati.Bu formula orqali xulosa qilish
  mumkinki, tovar birligini saqlash xarajati o‘zgarmagan holda jami tovar
  mahsulotini omborda saqlash xarajatlari bir partiyadagi tovarni o‘rtacha
  miqdorini kamaytirish hisobiga pasaytirishga erishish mumkin.
  Matematik formula tarzida
  EOQ quyidagicha ifodalanadi:
  2*
  *
  jq
  sak
  VPP B
  EOQ
  S
  =
  ,
  bunda,
  EOQ – tovarlarni yetkazib berishning o‘rtacha miqdori;
  VPP – xomashyo va materiallarga bir yillik talab;
  B
  jq
  – bir birlik buyurtmani joylashtirish qiymati.
  Ishlab chiqarish zaxirasini (
  опт
  PZ
  ) o‘rtacha optimal miqdori quyidagi
  formula orqali ifodalanadi:
  2
  опт
  EOQ
  PZ
  =
  Rivojlangan mamlakatlarda zaxiralar
  harakatini nazorat qilish
  tizimida ABC – analiz, XVZ – analiz va logistika keng tarqalgan.
  ABC – analiz boshqaruv muammolari yechimini aniqlashga qaratil-
  gan.
  Bu nazorat turi ishlab chiqarish jarayoni, mahsulot yetkazib beruv-
  chilar, mahsulot guruhlari va ularni sotish bozori, iste’molchilarning
  kategoriyalari bo‘yicha boshqaruv qarorlarini ishlab chiqadi. Zaxiralar
  harakatini nazorat qilish tizimida barcha zaxiralar uch guruhga bo‘lib
  o‘rganiladi.
  244
  A – kategoriyasiga tegishli zaxiralar bahosi qimmat bo‘lgan buyurt-
  malar bo‘lib ularni nazorat qilish doimiy tusga ega.
  V – kategoriya tarkibiga operatsion
  jarayonning uzluksizligini
  ta’minlashda muhim bo‘lmagan tovar – moddiy qiymatliklar kiradi. Bu
  guruhdagi zaxiralar har oyda bir marotaba nazorat qilinadi.
  S – kategoriya tarkibiga arzon qiymatlikka ega bo‘lgan tovar
  moddiy qiymatliklar kiradi. Moliyaviy natijalarni shakllanishida bu
  guruhdagi zaxiralar muhim rol o‘ynamaydi. Har kvartalda bir marotaba
  zaxira xarajati nazorat qilinadi.
  XVZ – analizda materiallar ishlatilishi bo‘yicha
  strukturaga
  bo‘linadi.
  X – guruhiga doimiy ishlatiladigan
  materiallar, V – guruhiga mav-
  sumiy, Z – guruhiga doimiy xarakterga ega bo‘lmagan materiallar
  kiradi.
  Zaxiralarni boshqarishda logistika asosiy rolni o‘ynaydi. U tovarlar
  harakatini «mol yetkazib beruvchi – korxona – iste’molchi» sikllarini
  muvofiqlashtiradi, iste’molchiga materiallar, mahsulotlarni o‘z
  muddatida, sifatli yetkazib berilishini kafolatlaydi. Buning natijasida
  omborda tovarlarni saqlash muddatlari qisqarishi tufayli zaxiralar
  aylanishi tezlashadi, korxona faoliyati samaradorligi ortadi.