title: Buxoro davlat universitetining pedagogika instituti pedagogik ta - bet 196
text: Tipratikan”, “O‘jar Toshbaqa” (H. Yoqubov), “Chayondan so‘radilar” kabi
  masallar ham o‘rin olgan. Bu masallarning qahramonlari ham hayvonlar:
  buzoqcha, chumoli, tipratikan, toshbaqa, chayon. Majoziy qahramonlarni tanlashda
  ham yozuvchi har bir hayvonning xususiyatidan kelib chiqadi. Masalan,
  buzoqchalar arqondan bo‘shatib yuborilsa, shataloq otib, uzoq-uzoqlarga ketib
  qoladi. Qaysar buzoqcha ham to‘dasidan ajralib, bo‘riga duch keladi, ya’ni
  ko‘ngilsiz voqea yuz beradi. Buzoqcha orqali onasidan uzoqlashib ketgan bolalar,
  vatanidan yiroqda turli kulfatlarga duch kelayotgan kishilar nazarda tutilgan.
  Masalning allegorik mazmuniga to‘xtalmasdan, bosh qahramon qiyofasini
  tahlil qilishga kirishiladi. 1-sinfda bolalar masalni hayvonlar haqidagi ertakka
  o‘xshash kulguli asar kabi qabul qilsalar, 2-sinfdan boshlab ular masaldagi
  563
  hayvonlarning xatti-harakati, o‘zaro munosabatlari ba’zan kishilar hayotida ham
  uchrashini, masal axloqiy bilim beradigan hikoya ekanini, ko‘proq she’riy tarzda
  bo‘lishini, unda kishilardagi ayrim kamchiliklar tasvirlanishini bilib ola
  boshlaydilar.”Tovuq bilan tulki” masalida rostgo‘ylik, do‘stlik,hamjihatlik,
  tinchlik kabi goyalar ilgari suriladi.’’Baland daraxt shoxiga qo‘nib, qag‘-qag‘lab
  yotgan Tovuqning tovushi butun o‘rmonga taralib, ochlikdan sillasi qurigan
  Tulkining e’tiborini tortibdi. Tovuqning baland shoxda turganini ko‘rgan Tulki uni
  hiyla bilan pastga tushirdi.” Masallarda yashiringan o‘tkir kinoya, voqealarning
  tez-tez orin almashinib turishi uni bir maromda o‘qishga xalaqit beradi. Shuning
  uchun ifodali o‘qishga yetarli malaka hosil qilmagan o‘quvchi avval matn bilan
  yaxshilab tanishib chiqishi lozim.
  Masal tahlil qilinayotganda, voqea rivojini jonli tasavvur qilish, obrazlarni
  aniq idrok etishda o‘quvchilarga yordam berish zarur. Chunonchi, ularga ayrim
  epizodlarni so‘z bilan tasvirlash, ba’zilariga o‘qituvchi yordamida tavsif berish,
  ishning oxirgi bosqichida rollarga bo‘lib o‘qish kabilarni tavsiya qilish maqsadga
  muvofiq. Qahramonlarga tavsif berishda uning xatti-harakati bilan birga, tilning
  o‘ziga xos xususiyatlaridan ham foydalaniladi. Masalni ifodali o‘qishga
  tayyorlanishda uning syujetini bilish bilan birga, muallif tilini yaxshi tushunish
  zarur.4-sinf “O‘qish kitobi”da berilgan “Baqa bilan Taqa” (Aziz Abdurazzoq)
  masalida baqa timsoli orqali yozuvchi o‘ziga mos bo‘lmagan, o‘ziga to‘g‘ri
  kelmaydigan narsalarni orzu qilish va bu orzuni amalga oshirishda boshqalarning
  maslahati, nasihatiga quloq solmay, o‘z aytganidan qaytmaydigan, o‘jar kishilarni
  tanqid ostiga oladi. Baqa otlar kabi taqa bilan tovush chiqarib yurishni, yurganda
  yerni jaranglatib, odamlarga bu dunyoda o‘zining borligini bildirib yashashni
  istaydi. U taqachining “Taqani o‘ylama, uni otga chiqargan, senga taqa qoqsam,
  sakrashdan mahrum bo‘lasan ... Sen taqa bilan yo‘rg‘alay olmaysan.
  Yo‘rg‘alashni ham otga chiqargan”, “Sen borligingni bildirib yurmoqchi
  bo‘lsang, sayrab yuraver” deyishlariga quloq solmaydi. Bu o‘jarlik uning boshiga
  564
  kulfat keltiradi: suv tagiga cho‘kib ketadi. Yonidagi baqalar bo‘lmaganda halok
  bo‘lishi ham tayin edi. Kech bo‘lsa ham baqa xatosini anglab yetadi, taqachi oldida
  xijolat chekadi. Bu holatlar o‘quvchini o‘z hayotiga, xatti-harakatiga bir nazar
  tashlashga undaydi. Ular o‘z tengqurlari kabi yashash kerakligini anglaydilar.
  Masallar yosh avlodni o‘sib ulg‘ayishida axloqiy va tarbiyaviy ahamiyatga
  ega bo‘lib ularning o‘qishlari va kelajakda yaxshi ,yetuk inson bo‘lib
  gavdalanishida muhim omil bo‘lib xizmat qiladi.Shu bilan birga ularning
  kitobxonlik doirasini ham kengaytiradi.
  |