title: Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
text: 774
  xalqi yuragida doimo mavjud bo‘lgan. O‘z ildizlari bilan qadim- qadim
  zamonlarga borib taqaladigan musiqa merosi turli janrlarga bo‘linadi. Masalan,
  folklor, dostonchilik, kuy tuzilishi jihatidan rivojlangan ashula va cholg‘u asarlar
  (jumladan maqom) va boshqa janrlarni o‘z ichiga olgan.Ularning ijro yo‘nalishlari
  bir-biridan juda farqli.Misol uchun: maqom yo‘lida kuylash uchun an’anaviy
  xonandalik uslubida mohir, kuylay olish lozim.
  Ma’lumki an’anaviy xonandalik san’at rivojida maqom va an’anaviy ashula
  ijrochilarining xizmati yuksak bo‘lgan. Bunday
  ijrochilar yorqin ovoz sohibi,
  ijodkor, bastakor va sozanda bo‘lganligi bilan ham diqqatni tortadi. An’anaviy
  xonandalikning nufuzi ham ana shular bilan belgilanadi.
  “O‘zbek an’anaviy xonandalik san’ati amaliyotida juda ko‘p ovoz turlari
  uchraydi. Mutaxasis xonandalar tomonidan ular o‘z xususiyat va sifatlaridan kelib
  chiqib nomlanib kelingan. Masalan: “tik ovoz, dovudiy ovoz, kuchli ovoz, po‘ng‘
  ovoz, xasta ovoz, qo‘ng‘iroq ovoz, dardli ovoz, manqa ovoz, ta’lag ovoz, baqiroq
  ovoz, mungli-yig‘loqi ovoz” va h.k. Xonandaning ovozi faqat ularning
  xususiyatlari bilan emas, balki ijroviy diapazoni bilan ham xarakterlanadi.
  Ovozlarning balandligi nuqtai-nazaridan past va yuqori registrlarga bo‘lish
  mumkin. Odatda, registr tushunchasi ovoz diapazonining bir qismini tashkil etadi.
  Buyuk olim Ibn Sino ham o‘zining asarlarining birida “ inson ovozi sozlar
  ichida eng mukammal soz” deya ta’rif bergan. Bunday talqin inson ovozi har
  qanday cholg‘u asbobining ovozidan ko‘ra naqadar
  mukammal va naqadar nafis
  ekanligini yana bir bor tasdiqlaydi.Ovoz inson ichki hissiy tuyg‘ularining baralla
  izhor qilinishida vosita bo‘lib xizmat qiladi, bir qatorda ashula kuylashda ham eng
  asosiy quroldir. An’anaviy xonandalik san’atida ovozlarni chiniqtirish ularni vaqt
  o‘tgan sayin charxlab borish muhim vazifadir. Chunki maqom kuylash uchun
  kuchli va o‘ta bo‘ysunuvchan ovoz kerak bo‘ladi. Yuqorida ta’kidlagan ovoz
  turlari ya’ni sifatlari har biri o‘z ijro uslubiga ega. Ovoz va soz talqini har qanday
  holatda ham bir-biriga mutanosib bo‘lishi kerak. Bunday ovoz turlari mohir ustoz
  775
  hofizlar ijrolarida ham yaqqol seziladi. Bunday sifatlarni o‘zida mujassam etgan
  hofizlarning ayrimlari ismlariga qo‘shimcha ravishda nisbat (laqab) berilgan. Bu
  o‘sha ijrochining ovoz imkoniyati qanday cho‘qqida ekanligidan dalolat beradi.
  Ovoz talqinida ashula ijro etuvchilarning o‘ziga xos ichki xususiyatlari
  mavjud.Aynan
  ana shu shaxsiy, ichki sifat va xususiyatlar,xonandalarning har
  birini alohida-alohida qaror topishiga sababdir.
  An’anaviy yo‘lda ta’lim olayotgan o‘quvchilar albatta yoshlikdan o‘z
  ovozlari ustida muntazam ishlashlari kerak. Ayniqsa maqomlarning zamzama va
  daromad qismlaridan parchalarni ovoz sozlash mashqlarida ko‘proq qo‘llashlari
  kerak. Nega, aynan maqom parchalaridan kuylab mashq qilish deyapmiz, chunki
  o‘z nomi bilan an’anaviy yo‘nalishda tahsil olyapsizmi,
  milliy ashula va
  maqomlarimizni mukammal o‘rganib ijro qilmoqchimisiz, albatta avvalo undan
  xabardor bo‘lishingiz kerak. Bundan tashqari ovoz va quloq ham milliy ohanglarga
  yaxshilab moslashishi lozim. Albatta ta’lim jarayonida yosh o‘quvchiga parallel
  ravishda nazariy bilimlar ham berib boriladi, bu esa uning kuylayotgan asarini
  yanada mustahkamroq o‘rganishiga zamin yaratib beradi.
  Xonanda
  ovozida tovush kuchi, balandligi, qattiqligi va barchasini
  uyg‘unligida hosil bo‘ladigan tembri mavjud. O‘zbek an’anaviy xonandalik
  san’atida shu bilan birga ko‘rinishga ega bo‘lmagan, lekin his etishda anglanadigan
  ovoz tarovati, mungi, dardi, bezagi, hirgoyisi bor bo‘lib, darhaqiqat to‘laqonli
  ma’noga ega bo‘lgan ovozni tashkil etadi.Chunonchi, mumtoz xonandalik
  amaliyotida aynan mana shu jihatlar ijroning ehtirosli xususiyatlari
  sifatida ijobiy
  baholanib kelingan.
  104
  Yuqorida keltirib o‘tilgan barcha fikrlar mazmunini har bir o‘quvchiga
  tushuntira olish, uni dars davomida ovoz bilan to‘g‘ri ishlay olishini ta’minlash har
  bir mutaxasis o‘qituvchi uchun muhim vazifadir. Ayniqsa, ovozda mutatsiya
  jarayoni kechayotgan bir paytda, o‘quvchiga baland pardalarda iloji bo‘lsa
  104
  Hofizlik san’ati. S.Begmatov.Toshkent 2007y. 20-bet
  776
  kuylatmaslik, avj qismlarini pastdan kuylatish lozim. Agarda o‘quvchi ovoz bilan
  qo‘pol munosabatda bo‘lib uni behudaga qiynasa, natijada shu o‘quvchida
  kelajakda kuylay olish bilan jiddiy muammolar yuzaga kelishi mumkin.