title: TADQIQOT METODOLOGIYASI - Iqtisodiyotni raqamlashtirish sharoitida buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil va auditni...
text: 2.TADQIQOT METODOLOGIYASI
  Ilmiy izlanishlar jarayonida tahlil va sintez, tizimli yondashuv, abstrakt-
  mantiqiy fikrlash, iqtisodiy tahlil, guruxlash, ekspert baxolash hamda taqqoslama
  usullardan foydalanildi.
  3.TAHLIL VA NATIJALAR
  Respublikamizda moliyaviy va jamoatchilik institutlarini tizimli ravishda
  shakllantirish va rivojlantirish iqtisodiy islohotlarning muhim yо‘nalishlaridan biri
  hisoblanadi. Bu esa korxonalarning samarali faoliyat kо‘rsatishi, ishbilarmonlik
  muhitining yaxshilanishi va tadbirkorlik faoliyatining rivojlanishiga olib keladi.
  Xolis tadbirkorlik faoliyati sifatida auditorlik faoliyati xо‘jalik yurituvchi
  subyektlar faoliyati ochiqligini ta’minlashda muhim instrumentlardan biri hisoblanadi.
  Auditorlik xizmatlarini kо‘rsatish jarayonida auditorlik tashkilotlari xо‘jalik yurituvchi
  subyektlarning moliyaviy hisobotlari tо‘g‘riligiga baho beradi. Xususan, moliyaviy
  hisobotning tо‘g‘riligini tasdiqlaydi yoki ushbu moliyaviy hisobotga ishonib
  bо‘lmasligi haqida о‘zining asoslangan fikrini bayon qiladi. О‘z navbatida о‘tkazilgan
  auditorlik tekshiruvi barcha darajadagi korxona va tashkilotlarning faoliyat
  samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
  О‘zbekiston Respublikasining “Auditorlik faoliyati tо‘g‘risida”gi qonuniga
  24
  A. Karimov, F. Islomov va A. Avloqulov: Xalqaro audit/ darslik/ Toshket- 2015 / 397 bet.
  371
  muvofiq auditorlik faoliyati deganda auditorlik tashkilotlarining auditorlik xizmatlari
  kо‘rsatish bо‘yicha tadbirkorlik faoliyati tushuniladi. Auditorlik tashkiloti auditorlik
  faoliyatini amalga oshirish litsenziyasiga ega bо‘lgan yuridik shaxsdir. U shartnoma
  asosida auditorlik xizmatlarini kо‘rsatadi. Auditorlik tashkilotlari о‘z faoliyatini
  amalga oshirishda mustaqildir. Auditorlik tashkilotlari vazirliklar, davlat qо‘mitalari,
  idoralari hamda boshqa davlat va xо‘jalik boshqaruvi organlari tomonidan tuzilishi
  mumkin emas.
  Respublikamizda auditning milliy amaliyoti iqtisodiyotning rivojlanib borayotgan
  instituti sifatida raqobat sharoitida shakllanmoqda. Bugungi kunda yuzdan ortiq
  auditorlik tashkiloti faoliyat kо‘rsatmoqda. Ular orasida “ERNST & YOUNG”,
  “Praysvoterxaus Kupers”, “Deloitte va Touche”, “KPMG AUDIT” singari dunyoga
  taniqli bо‘lgan xalqaro auditorlik kompaniyalari shо‘ba korxonalari ham bor.
  Iqtisodiyotni mukammallashuvi jarayonida аuditorlik faoliyatini yanada
  rivojlantirish auditorlik tekshiruvi о‘tkaziladigan mijozning xususiyatlarini о‘rganish,
  barcha zarur nazorat tartiblarini standartlashtirish va sinov natijalarini hisobga olish
  bilan bog‘liq. Shu bilan birga, hozirgi sharoitda auditorlik tashkilotlari kо‘rsatayotgan
  xizmatlarga yangi ishlab chiqilgan va rivojlanayotgan yangi professional talablarni
  takomillashtirish jarayoni davom etmoqda.
  Auditorlik faoliyatining kо‘p pog‘onali tizimi auditorlik faoliyatini qonun
  hujjatlari bilan tartibga solish, byudjet mablag‘larini davlat tomonidan tashqi va ichki
  audit orqali tahlil qilish, tegishli organ va jamoat birlashmalari orqali auditorlik
  tashkilotlari faoliyatini tartibga solish, shuningdek, auditorlik tashkilotlar tomonidan
  auditorlik tekshiruvlari va turdosh xizmatlar kо‘rsatish tizimidir.
  Jahon amaliyotida iqtisodiyotning globallashuvi sharoitida auditorlik faoliyatining
  kо‘p pog‘onali tizimini takomillashtirish bо‘yicha kо‘plab ilmiy tadqiqotlar amalga
  oshirilmoqda. Xalqaro auditorlik amaliyotida olib borilgan tadqiqotlar natijasida
  tegishli vakolatli organ va jamoat tashkilotlari tomonidan auditorlik tashkilotlari audit
  tekshiruvining ish sifati va samaradorligini oshirishga alohida e’tibor berilmoqda.
  Shuningdek, auditorlik faoliyatining kо‘p pog‘onali tizimini tashkil etish samarali
  mexanizmlarini tarkib toptirish, mazkur tizimdagi turli pog‘onalar о‘rtasidagi
  372
  funksional bog‘liqlik va izchillikni ta’minlash, davlat auditi, auditorlik faoliyatini
  nazorat
  qiluvchi
  organlar,
  ichki
  audit institutlari,
  xalqaro
  professional
  assotsiatsiyalarning ish faoliyati meyor va standartlari о‘rtasidagi о‘zaro muvofiqlikni
  ta’minlash, bozor iqtisodiyotining turli sharoitlarida auditorlik tashkilot va idoralari
  о‘rtasidagi ustuvorlik hamda bо‘ysunuvchanlik tamoyillarining samarali ishlashini
  ta’minlovchi dastaklarni yо‘lga qо‘yish, auditorlik faoliyatining kо‘p pog‘onali tizimi
  konsepsiyasini ishlab chiqish, xalqaro standartlar talablaridan kelib chiqqan holda
  auditorlik tashkilotlarida ish sifatini ta’minlovchi ichki standartlarni qо‘llashni
  takomillashtirish dolzarb masala hisoblanadi.
  О‘zbekistonda olib borilayotgan ochiqlik va shaffoflik siyosati, shuningdek,
  iqtisodiyotimizni jahon standartlari asosida rivojlantirish,moliyaviy sektorni
  rag‘batlantirish va ularning samaradorligini oshirish oldimizda turgan vazifalardan
  biri hisoblanadi. О‘zbekistonda amalga oshirilayotgan keng kо‘lamli islohotlar
  munosabati bilan auditorlik faoliyatini amalga oshirishning umumiy mexanizmi va
  auditorlik tashkilotlari tomonidan alohida taqdim etiluvchi auditorlik xizmatlarining
  о‘zaro bog‘liqligini shakllantirish va tadqiq etish auditni rivojlantirishning istiqbolli
  yо‘nalish hisoblanadi. Bugungi kunga qadar bu masalaga yetarlicha e’tibor
  qaratilmagan. “Xususan, auditorlik tashkilotlarini tanlab olish bо‘yicha mavjud
  cheklovlar va tanlovlar о‘tkazish amaliyoti kо‘p hollarda insofsiz, shu jumladan narx
  borasida insofsiz raqobatni keltirib chiqaradi, buning oqibatida auditorlik xizmatlari
  sifati va auditorlik xulosalarining haqqoniyligi pasaymoqda”
  25
  . Shu munosabat bilan,
  auditorlik faoliyatining kо‘p pog‘onali tizimini shakllantirish orqali auditorlik
  tashkilotlari tomonidan kо‘rsatiladigan xizmatlar va auditorlik tekshiruvi sifatini
  oshirishning nazariy va uslubiy yо‘nalishlarini kompleks olib borish dolzarb
  masalalardan biri hisoblanadi.
  Bundan tashqari auditning xalqaro standartlarini keng joriy etish jarayonlarining
  jadallashishi hamda ushbu standartlarni О‘zbekiston Respublikasining yirik
  kompaniyalari uchun qonunchilikda joriy etilishi munosabati bilan xalqaro audit
  25
  О‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 19 sentabrdagi “О‘zbekiston Respublikasida auditorlik faoliyatini
  yanada rivojlantirish chora-tadbirlari tо‘g‘risida”gi PQ-3946-sonli qarori.
  www.lex.uz
  373
  standartlarni hisobga olgan holda audit jarayonlari, audit xulosasi va hisobotlarini
  tayyorlash jarayonlarini avtomatlashtirish masalasi dolzarb bо‘lib qolmoqda.
  Auditorlik faoliyatining birinchi pog‘onasi davlat auditi zamonaviy auditning bir
  turi hisoblanib, sо‘nggi yillarda jadal sur’atlarda rivojlanib bormoqda.
  Davlat auditi – milliy resurslarni boshqarish samaradorligini oshirishga
  qaratilgan kasbiy faoliyat turi bо‘lib, ularning eng muhimlari davlat moliyasi, mulki,
  tabiiy boyliklari, intellektual kapital hisoblanadi. Davlat auditi faqat davlat
  tuzilmalarining moliyaviy hisobotlarini tekshirish bilan cheklanib qolmaydi, uning
  asosiy vazifasi davlat va jamiyat nomidan davlat organlarining о‘ziga ishonib
  topshirilgan davlat resurslarini boshqarish faoliyatining mustaqil obyektiv
  jamoatchilik nazoratini ta’minlashdan iborat.
  Mamlakatimizda davlat auditi va nazorati funksiyalari Hisob palatasi, Moliya
  vazirligi Davlat moliyaviy nazorati bosh boshqarmasi, Soliq qо‘mitasi va Bojxona
  qо‘mitasi tomonidan amalga oshiriladi.
  Auditorlik
  faoliyatining
  ikkinchi
  pog‘onasi
  davlat
  nazorati
  bо‘lib,
  mamlakatimizda mustaqil audit tekshiruvlari davlat tomonidan tartibga solinadi va
  jamoatchilik
  tashkilotlari
  tomonidan
  muvofiqlashtiriladi.
  Shu
  maqsadda,
  О‘zbekistonda ham maxsus qonunlar, turli meyoriy hujjatlar qabul qilingan va
  auditorlik jamoat tashkilotlari tuzilgan.
  Respublikamizda auditorlik faoliyatining tashqi nazoratini tartibga solish va
  rivojlantirish vazifasini О‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi, О‘zbekiston
  buxgalterlar va auditorlar milliy assotsiatsiyasi (О‘zBAMA), О‘zbekiston Auditorlar
  palatasi (О‘zAP) amalga oshiradi.
  О‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi auditorlik faoliyatining huquqiy
  asoslarini yaratish, tartibga solish va rivojlantirishda asosiy vazifani bajaruvchi davlat
  organidir. О‘zbekiston Auditorlar palatasi — malaka sertifikatiga ega mustaqil
  auditorlarni ixtiyoriy tarzda birlashtiruvchi, mustaqil notijorat jamoat tashkilotidir.
  О‘zbekiston buxgalterlar va auditorlar milliy assotsiatsiyasi mamlakatimizda
  auditorlik faoliyatining ilmiy-metodik asoslarini yaratish, auditorlik faoliyati, soliqqa
  tortish, xususiylashtirish, qimmatli qog‘ozlar bozori, korxonalar moliya-xо‘jalik
  374
  faoliyati tahlili va moliyaviy menejment bо‘yicha qonunchilik, meyoriy hujjatlar va
  milliy standartlarni ishlab chiqishda qatnashadi.
  Auditorlik faoliyati kо‘p pog‘onali tizimining uchinchi pog‘onasi mustaqil audit
  bо‘lib, uning asosini auditorlik faoliyatiga oid qonunlar, qarorlar, nizomlar,
  yо‘riqnomalar hamda auditorlik faoliyati standartlari tashkil etadi.
  О‘zbekistonda auditorlik faoliyati mustaqil auditining normativ- huquqiy
  hujjatlari quyidagicha turkumlanadi:
  1.
  “Auditorlik faoliyati tо‘g‘risida”gi qonun.
  2.
  Prezident qarorlari, Vazirlar Mahkamasi qarorlari, vazirlik yо‘riqnoma va
  nizomlari.
  3.
  Xalqaro audit standartlari.
  4.
  Kasb etikasi.
  Auditorlik faoliyati kо‘p pog‘onali tizimining 4-pog‘onasi “Ichki audit tizimi”
  bо‘lib, ichki audit mamlakatimiz audit tizimida muhim о‘ringa ega.
  Xо‘jalik yurituvchi subyektda ichki audit obyektiv va mustaqil maslahatlar
  hamda xо‘jalik yurituvchi subyekt faoliyatini yaxshilash kafolatlarini berishga
  qaratilgan faoliyatdir. Ichki auditning maqsadi risklarni baholash, ularni kamaytirish
  yо‘llarini topish, shuningdek, biznes-jarayonlar daromadliligini oshirishdan iborat.
  Mamlakatimizda ichki audit faoliyati byudjet tashkilotlarida ichki audit tizimi,
  banklardagi ichki audit tizimi va aksiyadorlik tashkilotlaridagi ichki audit tizimidan
  tashkil topgan.
  Auditorlik faoliyati kо‘p pog‘onali tizimining 5-pog‘onasini auditorlik
  tashkilotlari tomonidan kо‘rsatiluvchi xizmatlar tashkil etadi. Auditorlik tashkilotlari
  majburiy va tashabbus tarzidagi auditorlik tekshiruvlari, shuningek, qonunchilikda
  nazarda tutilgan auditorlik faoliyati bilan bog‘liq turdosh xizmatlarni kо‘rsatadi.
  Sо‘nggi yillarda tashabbus tarzidagi auditorlik tekshiruvlari va turdosh xizmatlarga
  talab ortib bormoqda.
  Tadqiqotlar natijasida auditorlik faoliyati mamlakatimizda kо‘p pog‘onali
  tizimining umumlashgan modeli (1-jadval)
  26
  .
  26
  Tadqitotlar natijasida muallif tomonidan ishlab chiqilgan
  |