title: Foydalanilgan adabiyotlar
text: Foydalanilgan adabiyotlar
  1. Malyuk A.A. Axborot xavfsizligi: axborot xavfsizligining kontseptual va uslubiy asoslari.
  2. S. G‘aniyev, M. Karimov, K.Tashev Axborot xavfsizligi (Axborot-kommunikatsion tizimlar
  xavfsizligi)
  3. Sultanov, R. O., Yusupov, M. R. (2020). Ta'limda matematika fanini o'qitishdagi muammolar
  va ularning yechimida axborot kommunikatsiya texnologiyalarining ahamiyati. O`zMU xabarlari,
  2(1/2/1), 144-147.
  4. Султанов, Р. О. (2020). Idea блокли шифрлаш алгоритмини акомиллаштириш
  методлари. Academic Research in Educational Sciences, 1(3), 397-404.
  5. Kamolov, E. R., Raximov, S. M., Sultanov, R. O., Maxmudov, M.A., (2021). Innovative method
  of developing creative thinking of students. Экономика и социум, 1(80).
  6. Sultanov, R., Xalmetova, M.(2021). Ikki g`ildirakli transport robotlari harakatini dasturlash.
  Academic Research in Educational Sciences, 2(2), 108-114.
  7. Хуррамов, А.Ж., Ражабов, О.Т., Султонов, Р.О.,(2021). Ta’lim jarayonida animatsiya va
  kompyuter grafikasidan foydalanish. Academic research in educational sciences, 2(11), 1382-1388.
  8. Sultanov, R.O., (2021). O’qitishning raqamli texnologiyasi masalalari. Academic research
  ineducational sciences, 2(CSPI conference 3), 804-807.
  KOMPYUTER TIZIMLARIDA AXBOROTNI HIMOYA QILISH
  A.B.Mirzamaxmudov
  Namangan muhandislik-texnologiya instituti
  Namangan Institute of Engineering and Technology
  nammti.uz
  10.25.2023
  Pg.450
  Annotatsiya. Tezisda bugungi kundagi zamonaviy kompyuter tizimlarida axborot
  xavfsizligining taminlash usullari, shifrlah algoritmlari va kompyuter tarmoqlarida axborot
  xavfsizligini ta’minlash chora tadbirlari muhokama qilinadi.
  Kalit so‘zlar: AKT, axborot xavfsizligi, kompyuter tizimlari, dasturiy ta’minot, himoya
  mexanizmlari, shifrlash algoritmlari, DES, PGP.
  Kompyuter tizimlari ko'pincha Internetga ulangan. Kompyuter tizimlarini himoya qilish uchun,
  qoida tariqasida xavfsizlik devorlari (firewall) qo'llaniladi. Xavfsizlik devori - tarmoqni ikki qismga
  bo'lish imkonini beruvchi (chegara mahalliy tarmoq va Internet o'rtasida joylashgan) va paketlarni
  bir qismdan ikkinchisiga o'tkazish shartlarini belgilovchi qoidalar to'plamini shakllantirishga imkon
  beruvchi kirishni boshqarish vositasi. Ekranlar ham apparat, ham dasturiy ta'minotda amalga
  oshirilishi mumkin.
  Kompyuter tizimlarida axborotni himoya qilish texnologiyalarining to'plangan tajribasi shuni
  ko'rsatadiki, faqat axborotni himoya qilishning kompleks yondashuvi zamonaviy xavfsizlik talablarini
  ta'minlashi mumkin.
  Integratsiyalashgan yondashuv himoya qilishning barcha usullari va vositalarini kompleks
  ishlab chiqishni nazarda tutadi.
  Kompyuter tizimlarida axborot xavfsizligini ta'minlashning asosiy usullari va vositalarini
  qisqacha ko'rib chiqamiz.
  Axborot xavfsizligi usullari quyidagilarga bo'linadi:
  · to'siqlar
  · kirish nazorati
  · niqoblash
  · tartibga solish
  · majburlash
  · motivatsiya
  To'siq - tajovuzkorning himoyalangan ma'lumotlarga (kompyuter, tarmoq uskunalari) yo'lini
  jismoniy blokirovka qilish usuli
  Kirish nazorati - bu barcha tizim resurslaridan foydalanishni tartibga solish orqali axborotni
  himoya qilish usuli. Kirish nazorati quyidagi xavfsizlik xususiyatlarini o'z ichiga oladi:
  - har bir ob'ektga shaxsiy identifikatorni belgilash orqali tizim foydalanuvchilari, xodimlari va
  resurslarini identifikatsiyalash;
  - ob'ekt yoki predmetni ularga taqdim etilgan identifikator orqali aniqlash;
  - so'ralgan resurslar uchun ruxsatnomalarni tekshirish;
  - himoyalangan resurslarga qo'ng'iroqlarni ro'yxatga olish;
  - ruxsatsiz harakatlarga urinishlarga javob
  Maskalash - ma'lumotni kriptografik yopish (shifrlash) orqali himoya qilish usuli. Hozirgi
  vaqtda bu usul eng ishonchli hisoblanadi.
  Uchta asosiy algoritm ma'lum: DES algoritmi, zamonaviy Clipper (Capston) algoritmi va
  ommaviy tashabbus deb ataladigan algoritm - PGP algoritmi.
  DES (Data Encryption Standard) shifrlash algoritmi 1970-yillarning boshida ishlab chiqilgan.
  Shifrlash algoritmi kalit uzunligi 64 ta belgidan iborat bo'lgan integral sxema sifatida amalga oshirildi
  (56 belgi to'g'ridan-to'g'ri shifrlash algoritmi uchun va 8 tasi xatolarni aniqlash uchun ishlatiladi).
  O'sha paytdagi algoritmlarni hisoblash shifrlash kaliti 72 kvadrillion kombinatsiyaga ega
  bo'lishi mumkinligini ko'rsatdi. DES algoritmi AQSHda 1977-yilda axborotni qayta ishlashning federal
  standarti sifatida qabul qilingan va 80-yillarning o
  ʻ
  rtalarida u xalqaro standart sifatida tasdiqlangan
  bo
  ʻ
  lib, har besh yilda bir marta tasdiqlash protsedurasidan o
  ʻ
  tadi. Axborotni himoya qilish darajasini
  baholash uchun tahlilchilar quyidagi faktni keltiradilar: 1 million dollarlik zamonaviy kompyuter
  |