title: Kalit sо‘zlar - Iqtisodiyotni raqamlashtirish sharoitida buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil va auditni xalqaro...
text: Kalit sо‘zlar: audit, auditorlik faoliyati, davlat auditi, hisob sudi, hisob palatasi,
  milliy audit boshqarmasi, bosh auditor.
  Аннотация: В данной статье рассмотрена аудиторская деятельность
  развитых стран, органы регулирования аудиторской деятельности и их
  особенности. В частности, описаны аудиторская деятельность в Америке и
  странах Азии, Национальная аудиторская служба Великобритании, ее
  структура и состав, деятельность Счетной палаты Франции, основные
  направления
  деятельности
  и
  задачи
  Счетной
  палаты
  Германии.
  Проанализирована
  и
  изучена
  многоуровневая
  система
  аудиторской
  366
  деятельности этих стран.
  Ключевые слова: аудит, аудиторская деятельность, государственный
  аудит, счетная палата, счетная палата, национальное ревизионное
  управление, главный ревизор.
  Kirish
  Ma’lumki, mustaqil va xolis auditorlik faoliyatining о‘rni beqiyosdir. Bozor
  munosabatlari rivojlangan mamlakatlarda auditorlik faoliyatini tizimli tarzda
  takomillashtirish masalalariga alohida e’tibor beriladi. Ushbu jarayonni evolyusion
  rivojlanishi auditorlik faoliyati bilan bog‘liq meyoriy hujjatlarni ishlab chiqish va
  ulardan amaliyotda foydalanishni nazorat qiluvchi audit institutining turli tegishli
  qо‘mitalari mavjud.
  Auditorlik kompaniyalarining roli va tutgan о‘rni bozor infratuzilmasi
  elementlari ichida alohida ahamiyatga ega. Angliya, AQSH, Kanada, Fransiya va
  boshqa rivojlangan mamlakatlar tajribasidan ham ma’lumki, auditorlik kompaniyalari
  bozor infratuzilmasi elementlarining zanjirli tizimida asosiy halqalardan biri bо‘lib
  hisoblanadi. Auditorlik kompaniyalari korporatsiyalar, firmalar va boshqa xо‘jalik
  yurituvchi
  tuzilmalarning
  ishlab
  chiqarish,
  moliya-xо‘jalik
  faoliyatida
  muomalalarning tо‘g‘ri amalga oshirilganligini tasdiqlab, mijozlarning ularga
  bо‘lgan ishonchini mustahkamlashga xizmat qiladi.
  Bozor infratuzilmasining eng muhim elementlaridan biri sifatida auditorlik
  tashkilotlari mulkdorlar va davlatning mulkiy manfaatlarini himoya qilish maqsadida
  mustaqil moliyaviy nazoratni amalga oshiradi.
  Butun dunyo iqtisodiyotining globallashuvi va transmilliy kompaniyalarning
  rivojlanishi sharoitida moliyaviy hisobot auditi muhim ahamiyat kasb etmoqda.
  Rivojlangan mamlakatlarda kompaniyalarning moliyaviy hisobotlari jiddiy va
  tanqidiy tahlil etilmoqda. Investorlar korporativ boshqaruvning turli jabhalarini
  chuqur tahlil qilib, moliyaviy hisobot ma’lumotlarining yanada ishonchliligini talab
  etmoqda. Moliyaviy hisobotlar bо‘yicha qat’iy nazorat о‘rnatish va xolis auditorlik
  xulosasini tuzish maqsadida AQShda 404-sonli Sarbeynz-Oksli qonuni qabul
  367
  qilingan. Bu esa moliyaviy hisobotlarning shaffofligini ta’minlash, ichki nazoratni
  takomillashtirish va investorlar manfaatlarini himoya qilishda muhim ahamiyat kasb
  etmoqda.
  Dunyoning kо‘pgina mamlakatlarida moliyaviy hisobot va auditning xalqaro
  standartlarini takomillashtirishga qaratilgan ilmiy tadqiqotlarga alohida e’tibor
  qaratilmoqda. Lekin, shunga qaramasdan, moliyaviy hisobot va auditning xalqaro
  standartlarini tо‘laqonli joriy etishda mazkur standartlarning mazmun va mohiyatini
  chuqur о‘rganish, ularni amaliyotda qо‘llay olish, milliy standartlarni xalqaro
  standartlarga muvofiqlashtirish, moliyaviy hisobotlarni xalqaro standartlarga
  transformatsiyalash, ilg‘or xorij tajribasini mamlakatimiz iqtisodiyotiga joriy etish
  kabi masalalarni hal etish uchun moliyaviy hisobot auditini yanada takomillashtirish
  borasida kompleks tadqiqotlar olib borish zarurati kuchaymoqda. Rivojlangan
  davlatlarda moliyaviy hisobot auditini takomillashtirishda muhimlik va risk
  darajalarini aniqlash, auditorlik dalillarini tо‘plash, auditorlik fikrini shakllantirish,
  xolis auditorlik xulosasini tuzish borasida keng tadqiqotlar olib borilmokda.
  Mamlakatimiz auditorlik faoliyatidagi qator muammo va kamchiliklar
  auditorlik faoliyatining yanada rivojlanishiga о‘z ta’sirini kо‘rsatmoqda. Shu
  boisdan, mamlakatimizda jahonda umumqabul qilingan zamonaviy normalar,
  standartlar, shu jumladan, moliyaviy hisobot va auditning xalqaro standartlarini
  bosqichma-bosqich joriy etish asosida buxgalteriya hisobi va auditni xalqaro
  standartlarga moslashtirishni taqozo etmoqda. «2017-2021 yillarda О‘zbekiston
  Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yо‘nalishi bо‘yicha Harakatlar
  strategiyasi»da yurtimizda investitsiya muhitini takomillashtirish, mamlakat
  iqtisodiyoti tarmoqlari va hududlariga xorijiy, eng avvalo, tо‘g‘ridan-tо‘g‘ri xorijiy
  investitsiyalarni faol jalb etish, korporativ boshqaruvning zamonaviy standart va
  usullarini joriy etish, korxonalarni strategik boshqarishda aksiyadorlarning rolini
  kuchaytirish borasida muhim vazifalar belgilangan.
  Keyingi yillarda dunyo mamlakatlarida auditorlik faoliyatining kо‘p pog‘onali
  tizimini tashkil etuvchi davlat auditi, auditorlik faoliyatini nazorat qiluvchi organlar,
  ichki audit institutlari, xalqaro professional assotsiatsiyalar faoliyati takomillashib
  368
  bormoqda va ushbu sohada faoliyat yuritayotgan auditorlar soni yildan-yilga ortib
  bormoqda. Jumladan, “Sertifikatlangan jamoat buxgalterlari assotsiatsiyasi (The
  Chartered Association of Certified Accountants-ACCA) 178 dan ortiq davlatlarda 700
  mingta”
  16
  , “Amerika sertifikatlangan jamoat buxgalterlari instituti (American
  Institute of Certified Public Accountants ̶ AICPA) 143 dan ortiq davlatlarda 450
  mingta”
  17
  , “Xalqaro ichki auditorlar instituti (The Institute of Internal Auditors, IIA)
  150 dan ortiq davlatlarning auditorlik faoliyatini tartibga solish jarayonida faol ishtirok
  etuvchi jamoatchilik tashkilotlari, shu bilan birga, ichki audit sohasida band bо‘lgan
  180 mingdan ortiq a’zoni birlashtiradi”
  18
  . Ta’kidlash joizki, auditorlik faoliyatining
  kо‘p pog‘onali tizimini takomillashtirishda rivojlangan mamlakatlar qonunchiligi va
  ilg‘or tajribasini amaliyotga joriy etish, auditorlik tashkilotlari va audit xizmatlar
  bozorini tahlil qilish eng dolzarb va о‘rganilishi zarur bо‘lgan masalalardan sanaladi.
  1.MAVZUGA OID ADABIYOTLARNING TAHLILI
  Audit institutlari va auditorlik faoliyatini turli iqtisodiy va ijtimoiy maktablar
  hamda ilmiy yo‘nalishlar, shu jumladan, hisob, nazorat va audit sohasi vakillari
  tomonidan ham tadqiq etilgan.
  Respublikamiz va xorijiy olimlar tomonidan rivojlangan mamlakatlarning
  auditorlik faoliyatini bir qator olim va tadqiqotchilar ilmiy izlanishlar olib borganlar.
  Iqtisodchi olim Dusmuratov
  19
  о‘zining doktorlik dissertatsiyasida quyidagicha
  keltirgan: AQShda auditorlik faoliyatini huquqiy – meyoriy tartibga solishning liberal
  tizimi shakllangan. Bu tizimda professional jamoat tashkilotlari yetakchi bо‘lib, ular
  auditorlarni attestatsiyalash, auditorlik tekshiruvlar sifatini nazorat qilish, auditorlik
  faoliyati standartlari va meyorlarini ishlab chiqadilar.
  Terexov
  20
  tadqiqotlariga kо‘ra: AQShda auditor bо‘lib ishlashga litsenziya olish
  uchun nomzod universitet ma’lumoti (kamida bakalavr darajasi) va auditorlik
  16
  www.accaglobal.com
  xalqaro axborot sayti.
  17
  https://en.wikipedia.org/
  xalqaro axborot sayti.
  18
  www.hocktraining.com
  xalqaro sertifikatsiyalash dasturi bо‘yicha axborot sayti.
  19
  Dusmuratov R.D О‘zbekistonda auditorlik faoliyatining shakllanishi va uning uslubiyotini
  takomillashtirish – iqtisod fanlari doktori ilmiy darajasini olish uchun dissertatsiyа. (2008)
  20
  ТереховА.А. (2001) Аудит: перспективы развития. М.:«Финансы и статистика»,– 560 с.
  369
  tashkilotida ma’lum amaliy ish stajiga ega bо‘lishi hamda malakaviy imtihon
  topshirishi lozim. Uning mutaxassislik bо‘yicha ish staji, unga aynan qaysi shtatda
  litsenziya berilishiga va ma’lumotiga bog‘liq bо‘lib, ammo bu da’vogar odatda
  auditorlik tashkilotida auditor assistenti bо‘lib ishlagan bir necha yildan iborat.
  Iqtisodchi olim Axmedjanov
  21
  fikriga kо‘ra, AQShning qonun hujjatlarida
  auditning quyidagi turlari ajratilgan: ichki audit, davlat auditi, boshqaruv auditi va
  tartibga soluvchi organlar auditi. Ichki audit mustaqil auditorlarning xо‘jalik
  yurituvchi subyektlar manfaatlarida amalga oshiriladigan, xо‘jalik yurituvchi
  subyektlar ishini tekshirish va baholashga qaratilgan faoliyatidir.
  Karimov va boshqalarning
  22
  xalqaro audit nomli darsliklarida quyidagilar
  keltirib о‘tilgan: AQShda standartlarni ishlab chiqish bilan moliyaviy hisobot
  standartlarini ishlab chiquvchi kengash (FASB) shug‘ullanadi. Ushbu standartlarning
  amalda qо‘llanilishini nazorat qilish hukumatning Qimmatli qog‘ozlar va birjalar
  bо‘yicha komissiyasi (SEC) zimmasiga yuklatilgan. FASB va SECning о‘zaro
  hamkorligi tufayli AQShda audit standartlari qо‘llanilishining samarali mexanizmi
  yaratilgan.
  Yevropa mamlakatlarining auditorlik faoliyatini
  ilmiy-nazariy,
  metodologik, amaliy jihatlari xorijlik va о‘zbekistonlik iqtisodchi olimlar tomonidan
  tadqiq qilingan hamda tegishli ilmiy xulosalar, amaliy tavsiyalar shakllantirilgan.
  Xorijlik olimlar V.V. Myasnikov, N. D Pogosyan ilmiy ishlarida yevropa
  mamlakatlarining auditorlik faoliyati о‘rganilgan va tadqiq qilingan.
  О‘zbekistonlik
  iqtisodchi
  olimlar
  K.B.Axmedjanov,
  I.Yakubov,
  R.D.Dusmuratov, A. Karimov, F. Islomov va A. Avloqulovlarning ilmiy asarlarida va
  о‘quv darsliklarida atroflicha sо‘z yuritgan.
  Iqtisodchi olimlar K.B.Axmedjanov va I. Yakubovlarning “Audit asoslari”
  darslikda quyidagicha bayon qilingan
  23
  : Hozirda Buyuk Britaniyada audit sohasini
  tartibga soluvchi, auditning metodik asoslarini yaratuvchi va audil standartlarini
  21
  Axmedjanov K.B. Xо‘jalik yurituvchi subyektlarda ichki audit metodologiyasini takomillashtirish – iqtisod
  fanlari doktori ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiyasi/ Toshkent.(2016).
  22
  Karimov, F. Islomov va A. Avloqulov: Xalqaro audit/ darslik/ Toshket- 2015 / 397 bet..
  23
  К. Axmedjanov, I. Yakubov: Audit asoslari/ darslik/ Toshkent-2010/ 291 bet.
  370
  ishlab chiquvchi tashkilol 1880-yilda tashkil topgan Angliya va Uelsda Qasamiyod
  Qilgan Buxgalterlar Instituti (ICAEW) va Qasamiyod Qilgan Diplomli Buxgal-terlar
  Uyushmasi (ACCA) hisoblansa, AQShda Amerika Sertilikatlangan Jamoat
  Buxgalterlari Instituti (AICPA) shu vazifani amalga oshiradi.
  Iqtisodchi olimlar A. Karimov, F. Islomov va A. Avloqulovlarning xalqaro audit
  nomli darsliklarida quyidagini keltirib о‘tilgan
  24
  :
  “Auditor iqtisodiyot va ishlab chiqarishni tashkil etishning barcha sohalarida
  malakali maslahatchi bо‘lishi lozim. U korxonaga keng ma’noda maslahat beradi va
  shu bilan birga iqtisodiy, moliyaviy, tashkiliy va huquqiy xarakterdagi muammolarni
  kо‘ra olishi va ularni hal etishning eng oqilona yо‘llarini izlab topa olishi lozim”
  |