title: Monopoliyalarning iqtisodiy asoslari va ularning turlari
text: 168
  Iqtisodiyotda bozor mexanizmining samarali amal qilishi
  va raqobat muhitining
  ta’minlanishi monopoliyalar, ularning kelib chiqish
  sabablari va amal qilish
  xususiyatlarini ko’rib chiqishni taqozo etadi.
  Monopoliya tushunchasiga turli o’quv adabiyotlarida turlicha ta’rif beriladi.
  Jumladan, ba’zi o’rinlarda uni «davlat, korxonalar,
  tashkilotlar, sotuvchilarning
  qandaydir xo’jalik faoliyatini amalga oshirishdagi mutlaq huquqi»
  36
  sifatida qaralsa,
  boshqa holatlarda «faoliyatning u yoki bu sohasida shaxs yoki kishilar guruhining har
  qanday (ba’zi adabiyotlarda – yakka) hukmronlik holati»
  37
  deb ta’riflanadi. Bu
  ta’riflardagi monopoliyaning «mutlaq huquq» yoki «har
  qanday yoki yakka
  hukmronlik holati» kabi tavsiflari uning mohiyatini aniq yoritib berolmasligi sababli,
  uni quyidagicha ta’riflash o’rinli deb hisoblaymiz:
  monopoliya
  – monopol yuqori
  narxlarni o’rnatish hamda monopol yuqori foyda olish maqsadida tarmoqlar,
  bozorlar va yaxlit makroiqtisodiyot ustidan hukmronlikni amalga oshiruvchi
  yirik korxonalar (firma, korporatsiyalar)ning birlashmalari
  38
  .
  «Monopoliya» atamasining kelib chiqishi bozorga oid tushunchalardan (ya’ni,
  grekcha «monoc»
  - yagona, bitta va «poleo» - cotaman) tarkib topsada,
  biroq uning
  iqtisodiy asoslari aslida ishlab chiqarishga borib taqaladi.
  Monopoliyalar vujudga kelishining moddiy asosi ishlab chiqarishning to’planishi
  hisoblanadi.
  Ishlab chiqarishning to’planishi
  ishlab chiqarish vositalari, ishchi
  kuchi hamda mahsulot ishlab chiqarish hajmining yirik korxonalarda
  to’planishini namoyon etadi.
  Ishlab chiqarish to’planishining asosiy sababi bo’lib olinayotgan foyda hajmining
  ko’payishi hisoblanadi. Foydani muntazam ravishda ko’paytirib borish maqsadida
  tadbirkor olingan qo’shimcha mahsulot (foyda)ning bir qismini kapitallashtiradi, ya’ni
  unga qo’shimcha ishlab chiqarish vositalari va ishchi kuchi sotib oladi. Bu esa ba’zi
  bir korxonalarning o’sishi hamda ishlab chiqarish miqyoslarining
  kengayishiga olib
  keladi. Shu bilan birga raqobat amaldagi kapitallarning ixtiyoriy yoki majburiy
  birlashtirish, markazlashtirish tendentsiyasini keltirib chiqaradi. Shunday qilib, ishlab
  chiqarish to’planishining moddiy asosi bo’lib kapitalning to’planishi va markazlashuvi
  hisoblanadi.