title: Xizmat ko‘rsatish sifati sohasida terminlarni tushuntiruvchi ITU-T
text: Xizmat ko‘rsatish sifati sohasida terminlarni tushuntiruvchi ITU-T
  modeli
  Ingliz tilida ―Xizmat ko‗rsatish sifati‖ terminiga Quality of Service
  (QoS) so‗z birikmasi mos keladi. ―Xizmat ko‗rsatish sifati‖ termini telefon
  tarmoqlarining ishlab turishida turli aspektlarning tavsiflarida qo‗llaniladi.
  ITU-T xujjatlarida xizmat ko‗rsatish sifatiga tegishli bo‗lgan
  terminlar E.800 tavsiyasi bilan aniqlanadi. Bu tavsiyada QoS
  ko‗rsatkichlari, xizmat ko‗rsatish xarakteristikalarining birgalikda paydo
  bo‗lishi kabi qaraladi. Quyidagi 3.8-rasmda xizmat ko‗rsatish sifati
  komponentlarini va ularning o‗zaro aloqasini aniqlovchi model
  ko‗rsatilgan.
  Kutiladigan xizmat ko‗rsatish sathi quyidagi xarakteristikalar bilan
  baholanadi:
  267
  Xizmat ko‗rsatishni qo‗llab-quvvatlash (service support);
  Xizmat ko‗rsatishning qulayligi (service operability);
  Xizmat ko‗rsatishni taqdim etish (service ability);
  Xizmat ko‗rsatish xavfsizligi (service security).
  Xizmat ko‗rsatishni qo‗llab-quvvatlash xarakteristikasi, operator
  xizmatini taqdim etish qobiliyatini va uning qobiliyatliligini qo‗llashni aks
  ettiradi. O‗z navbatida xizmat ko‗rsatishni taqdim etish xarakteristikasi
  quyidagi uchta guruhga bo‗linadi:
  Xizmatlarga ulanish (service accessability);
  Xizmat ko‗rsatish mo‗tadilligi (service retainability);
  Xizmat ko‗rsatishning to‗liqligi (service integrity).
  Xizmatlarga ulanish xarakteristikasi, foydalanuvchining talablari
  bo‗yicha ularni olish imkonini va so‗ralgan vaqt oralig‗ida yomonlashishi
  sezilmaydigan holatda xizmat ko‗rsatishni davom ettirishni baholaydi.
  Xizmat ko‗rsatish mo‗tadilligining xarakteristikasi, so‗ralgan vaqt
  oralig‗i davomida berilgan atributlar bilan, olingan xizmatlardan
  foydalanish imkonini aniqlaydi.
  Xizmat ko‗rsatishning to‗liqlilik xarakteristikasi, ko‗rsatiladigan
  xizmatlar to‗laligicha, yomonlashmasdan amalga oshiriladi.
  Xizmat ko‗rsatish xavfsizligi xarakteristikasi, telekommunikatsiya
  tarmoqlarining quyidagi ishlash aspektlari bilan bog‗liq: ruxsat etilmagan
  monitoring, g‗irromlikni qo‗llash, buzuq niyatda shikast yetkazish,
  noto‗g‗ri qo‗llash, inson xatolari, tasodifiy falokatlar.
  Yuqorida qayd etilgan barcha xizmat ko‗rsatish xarakteristikalari
  tarmoqning ishlash sifatiga, shuningdek funksional imkoniyatlariga
  bog‗liq. Mos keluvchi bog‗lanishlar 3.8-rasmning past qismida chiziq
  liniyalar bilan belgilangan.
  Platalarning ustama xarakteristikasi (charging performance), aloqa
  turi, belgilangan punkt, sutkadagi vaqt va ulanishning davomiyligi nuqtai
  nazaridan to‗g‗rilangan ustama platalar ehtimolligi orqali aniqlanadi.
  Trafikka xizmat ko‗rsatish xarakteristikasi (traffic ability perfor-
  mance), ma‘lum bir parametrga ega bo‗lgan trafikka xizmat ko‗rsatuvchi
  texnik vositalarning qobiliyatini aniqlaydi. Bu xarakteristika uchta katta
  guruhga bo‗lingan.
  Birinchi guruh uchun terminlar, ―Resurslar va qurilmalar‖ deb ataladi va
  ular hali aniqlanmagan. Umuman olganda rejalashtirish xarakteristikalari
  uchun ta‘rif (planning performance), xizmatlarni taqdim etish (provisioning
  performance) va ma‘muriy boshqarish yaqin vaqtlarda ishlab chiqiladi.
  268
  Ikkinchi guruh, funksional ishonchlilik (depend ability) deb ataladi.
  Bu yig‗ma termin, asosiy ta‘sir qiluvchi omillarni inobatga olgan holda
  ishga qobiliyatlilik xarakteristikasida ko‗rsatiladi va to‗rtta muhim
  xarakteristika ajratiladi:
  tayyorgarlik (availability) – berilgan vaqt lahzasida yoki har
  qanday berilgan vaqt oralig‗i lahzasida texnik vositalarni talab qilingan
  vazifani bajarish qobiliyati (agar zarur bo‗lsa mos keluvchi tashqi
  resurslarni qo‗llagan holda);
  ishonchlilik (reliability) – ma‘lum bir sharoitda, belgilangan vaqt
  oralig‗i davomida texnik vositalarni talab qilingan vazifani bajarish
  qobiliyati;
  qayta tiklanuvchanlik (maintainability) – o‗rnatilgan sharoitda
  texnik vositalarni qo‗llashda xuddi shunday holatda tiklanishini qo‗llab
  quvvatlash, shuningdek, belgilangan jarayon va resurslarni qo‗llash
  yordamida talab qilingan vazifani bajarishi mumkin bo‗lgan texnik xizmat
  ko‗rsatish qobiliyati tushuniladi;
  texnik xizmat ko‗rsatishni qo‗llab quvvatlash (maintenance sup-
  port) – texnik xizmat ko‗rsatishni belgilangan qoidalarida, talab bo‗yicha
  ma‘lum bir texnik vositalarni ishga qobiliyatliligini ta‘minlash uchun zarur
  bo‗lgan
  resurslarni
  qo‗llash
  imkonini
  beruvchi
  ekspluatatsion
  kompaniyalarning qobiliyati tushuniladi.
  Uchinchi guruhga, signallarni uzatish xarakteristikalari (transmission
  performance) kiradi. Ular ishga qobiliyatli holatda bo‗lgan aloqa tizimi
  orqali uzatilgan, qayta tiklangan signalning sathi kabi aniqlanadi.
  ITU-T E.800 tavsiyasida tarqalish muhitining xarakteristikalari
  (propagation performance) ajratilgan. Ular, shu jarayonni sun‘iy
  boshqarishsiz, belgilangan ulanish bilan signallarni o‗tishini ta‘minlovchi
  muhit qobiliyati bilan aniqlanadi.
  Bugungi kunda kanalli kommutatsiyalash va paketli kommutatsiyalash
  tarmoqlari IP-infrastrukturasiga asoslangan tarmoqlarga asta-sekinlik bilan
  birlashmoqda. Bunday tarmoqlar UFTT (umum foydalanuvchi telefon
  tarmog‗i) trafiklari kabi odatdagi Internet trafiklarini ham tashiydi.
  Konvergensiyaning bunday tuzilishi, texnologiyalarni birlashtirish orqali
  tannarxning kamayishiga olib kelishi kabi yangi xizmatlarni yaratish orqali
  industriyaning rivojlanishi yuz beradi. Lekin amalda konvergensiya juda
  sekin amalga oshmoqda. Texnik nuqtai nazardan eng qiyini xizmat ko‗rsatish
  sifatini ta‘minlash muammolari bilan bog‗liq.
  269
  3.
  8
  -ra
  sm
  .
  Xi
  zm
  at
  k
  o‗rs
  at
  is
  h
  si
  fa
  ti
  s
  oh
  as
  id
  a
  te
  rm
  in
  la
  rn
  i t
  us
  hu
  nt
  iru
  vc
  hi
  IT
  U
  -T
  m
  o
  d
  el
  i
  270
  Odatdagi IP tarmoqlar foydalanuvchilarga taqdim etiladigan tarmoq
  resurslarining mumkin bo‗lgan haqqoniy ulushini sifatli ―eng yaxshi
  urinish‖ (best effort)ni qo‗llaydi. Lekin bularni ishlab chiqarish sathida
  bajarilishi kafolatlanmaydi.
  Best effort prinsipi haqiqiy bo‗lmagan vaqt masshtabida (elektron
  pochta, fayllarni uzatish) ilovalarni qo‗llab quvvatlash uchun yetarli
  darajada samarali va vaqtning haqiqiy masshtabiga yaqin bo‗lgan ilovalar
  (audio/video eshittirish, Web ni ko‗rish) uchun kengaytirildi. Biroq
  foydalanuvchilardan kutiladigan interaktiv ovozli telefoniya va haqiqiy
  vaqtning boshqa ilovalarining sifatini ta‘minlash kam ehtimollidir,
  o‗tkazish qobiliyatini chegaralash, paketlarni yo‗qolishiga yoki kechikish
  kattaligini jiddiy ravishda oshishiga olib keladi.
  Kelajakda, IP-tarmoqlariga asoslangan konvergensiyaning to‗liq
  foydali samaradorligini qo‗llash uchun, IP (VoIP)dan yuqori ovozga ega
  bo‗lgan ko‗p va turli tuman foydalanuvchi ilovalar uchun QoSni
  differensiallashni ishonchli ta‘minlash qobiliyatiga ega bo‗lgan resurslarni
  taqsimlashni yangi prinsipini qo‗llash kerak.
  QoSni boshidan oxirigacha IP uchun hal qilish, qo‗llanilishi mumkin
  bo‗lgan IP/UFTTni muvaffaqiyatli konvergensiyalash imkonini beradi,
  masalan quyidagi uchta qadamni:
  - IP ni ishlab chiqish parametrlarining umumiy majmuasiga nisbatan
  tarmoq provayderlarining shartnomalari va QoS talablarini amalga
  oshirish;
  - terminal uchastkada QoS ning belgilangan talablarini qo‗llab-
  quvvatlovchi tarmoq mexanizmlarini tarqatish;
  - kafolatlangan QoS bilan
  IP-protokollari so‗rovi bo‗yicha
  signalizatsiya protokollarida QoS talablarini joriy qilish imkonini yaratish.
  Oxirgi vaqtlarda IP tarmoqlarda xizmat ko‗rsatish sifati (QoS)
  savollari juda dolzarb bo‗lib qoldi, chunki bunday masalalarning hal
  qilinishi kelajakdagi XXI asr aloqa tarmoqlari bilan to‗g‗ridan to‗g‗ri
  bog‗liq.
  O‗tgan bir necha yillar davomida IETF tashkiloti doirasida, QoS ni
  ta‘minlash bilan bog‗liq bo‗lgan katta yoki kichik darajadagi bir qancha
  arxitekturalar va mexanizmlar taklif qilindi. Bulardan anchagina taniqli
  bo‗lgani va qo‗llanilgani IntSerf, DiffSerf, MPLS (GMPLS)lar,
  shuningdek majburiy marshrutlashtirish mexanizmi hisoblanadi.
  |