title: S-
  6037 - Microsoft Word 01 Kishlok xujalik ishlab chikarish iktisodiyoti
text: 300
  bo’lgan xalq xo’jaligi tarmoqlarini intensiv rivojlantirish, mavjud mehnat, yer, suv va boshqa moddiy
  resurslardan foydalanish samaradorligini oshiradi, respublika iqtisodiyotining barqaror o’sishiga real
  sharoit yaratadi.
  Mustaqillik yillarida (2010-2014 yillarda) Respublikada g’o’zaning quyidagi navlari:
  Andijon -37,21.UZ.2012 y., An-16, 9.UZ.2011 y., Besh qaxramon, 9.UZ.2011 y., Gulbaxor-2,
  9.UZ.2012 y., Do’stlik-2, 2.15.UZ.2011 y., Ko’paysin, 9.UZ. 2012 y., Navbaxor-2, 9.UZ.2013 y.,
  Ibrat, 3. UZ.2011 y., S-6775, 2.UZ.2013 y., S-8284, 2.UZ. 2014 y., Sulton, 2.UZ.2011
  y.rayonlashtirilgan:
  15.10. Paxtachilikning iqtisodiy samaradorligini oshirish imkoniyatlari
  O’zbekistonda serunum yer va ayniqsa, suv resurslari chegaralangan. Mavjud resurslardan
  foydalanish
  samaradorligini oshirish, birinchi navbatda har bir gektar paxtadan olinadigan
  hosildorlikni oshirish hisobiga erishiladi.
  Hosildorlikni oshirish kompleks agrotexnologik jarayonlarni sifatli va qisqa muddatlarda
  bajarish bilan bog’liq. Tarmoqni tashkil etishning barcha davrlarida va istiqbolida ham yuqori hosil
  olish uchun quyidagi imkoniyatlardan to’laroq foydalanish zarur.
  Paxtachilikning xususiyatlarini hisobga olib dastavval almashlab ekishni ilmiy asosda amalga
  oshirish lozim. Uzoq yillar g’o’za va beda almashlab ekish tavsiya etilgan edi. Natijada tuproq
  unumdorligi saqlanadi, ekin maydonlari begona o’tlardan
  va kasalliklardan tozalanadi, ularning
  sho’rlanish darajasi pasayadi va x.k. Mustaqil rivojlanish yillarida g’o’za-don, g’o’za-yem-xashak va
  boshqa ekinlar bilan almashlab ekish ham amalga oshirilmoqda.
  Hosildorlik seleksiya va urug’chilik ishlarining holatiga ham bog’liq. Respublika
  xo’jaliklarida davlat nav sinovidan o’tgan, tuproq-iqlim sharoitiga mos navlar ekiladi. Seleksioner
  olimlar va mutaxassislar tomonidan yaratilgan Toshkent-6, S-6530, Buxoro-6, Oqdaryo-6,7,
  Navbahor, Yulduz, Mehr va boshqa navlar ilmiy asoslangan va texnologik jixatidan joriy etilgan 35-
  50 s. va undan yuqori hosil berish potensial imkoniyatiga ega. Urug’chilik xo’jaliklarida elita, tovar
  xo’jaliklarida I va II klass urug’larni ekish uchun sharoit yaratilgan.
  Haydalma qatlami qalin bo’lgan tuproqli yerlarda shudgor chuqurligi 30-35 sm bo’lishi
  tavsiya etilgan. Bunday tuproqlarda 4-5 yil oralig’ida 45-50 sm chuqurlikda, yiliga 30 sm chuqurlikda
  shudgorlansa, hosildorlikka optimal sharoit yaratiladi.Chigitni pushtaga, plyonka ostiga va
  qo’shqatorlab ekish hosildorlikni oshiradi, uning erta pishib yetilishiga imkon beradi.
  Mineral va mahalliy o’g’itlardan ilmiy asoslangan me’yor
  va muddatlarda foydalanilsa
  g’o’zaning rivojlanishi jadallashadi, ko’saklarning yetilishi tezlashadi.
  Tadqiqotlarning
  natijalariga ko’ra, bir tonna paxta yetishtirish uchun o’rta hisobda 50-60 kg azot, 15-20 kg fosfor, 50-
  60 kg kaliy sarflanadi. Ularni organik o’g’itlar bilan birga qo’llanilganda, mineral o’g’itlarning
  iqtisodiy samaradorligi ancha yuqori bo’ladi. Eskidan paxta ekiladigan maydonlarda har 3-4 yilda bir
  marta 20-30 tonna go’ng solish yaxshi samara beradi.
  G’o’zani oziqlantirishda mineral o’g’itlarga chirigan va elangan go’ng aralashtiriladi. Bunda
  1 kg ammiakli selitraga 2-2,5 kg., 1 kg superfosfatga 6-7 kg, 1 kg ammofosga 1,5-2 kg go’ng qo’shish
  yuqori samara beradi. Organik o’g’itlar paxtachilikning barcha mikroelementlarga bo’lgan talabini
  qondirishni ham kuchaytiradi.
  Sifatli hosil olish g’o’za kasalliklari(ildiz chirish, gommoz, vilt va boshqa)ga va
  zararkunandalari(g’o’za biti, o’rgimchakkana, karodrina va boshqa)ga qarshi kurash, g’o’zani
  defolyasiya va desikasiya qilish, hosilni qo’lda hamda mashinada terishni belgilangan qisqa
  muddatlarda bajarish bilan bevosita bog’liq.
  Vaholanki, yuqorida ko’rsatilgan texnologik jarayonlar ayrim korxonalarda turli darajada
  bajariladi,
  binobarin, gektaridan olinadigan hosildorlik ham mos ravishda farq qiladi. Bu
  ko’rsatkichga tabiiy obyektiv omillar ham ta’sir etadi, albatta. Bunda asosiy vazifa tarmoqni intensiv
  rivojlantirish imkoniyatlaridan to’laroq foydalanish, ko’proq, sifatliroq va raqobatbardosh mahsulot
  ishlab chiqarishdir.
  301
  Bozor iqtisodiyoti sharoitida mahsulot birligi tannarxini pasaytirish alohida ahamiyat kasb
  etadi. Vaholanki, mustaqil rivojlanish yillarida barcha turdagi korxonalarda 1 s. paxta xom ashyosi
  tannarxining ko’tarilishi kuzatilmoqda. Bunday jarayon paxtachilikda ishlatiladigan traktorlar va
  boshqa asosiy vositalarga, energetik resurslarga, mineral o’g’itlarga va boshqa aylanma vositalarga
  ko’tara hamda chakana baholarning oshishi, nominal brutto mehnat haqi fondi, undan ajratmalar va
  soliqlar hisobiga sodir bo’lmoqda.
  Paxtachilik sermehnat, binobarin, mehnat haqi ko’p sarflanadigan tarmoq. Tarmoqda 60 dan
  ko’proq jarayon bajariladi. Jami kishi/soatida sarflangan mehnatning 90% dan ko’prog’i qo’l
  vositalari bilan bajarilgan vaqtga to’g’ri keladi. Bu vaqtga mashinalar yordamida bajarilgan vaqtga
  nisbatan 1,5-2 marta ko’p mehnat haqi tulanadi. Ammo, kam unumli qo’l mehnatining ko’payishi
  hisobiga uning unumdorligi pasayadi, natijada mahsulot birligi tannarxi ko’tariladi.
  Shuni aloxida qayd etish zarurki, respublikada mustaqil rivojlanish yillarida 1 s. paxtaga
  bevosita sarflangan kishi/soati 1,7 marta ko’paygan. Bunday jarayon paxtachilikda eng sermehnat
  jarayon, hosilni terim mashinalari yordamida yig’ib olishning keskin pasayib ketishi hisobiga sodir
  bo’ldi. Masalan, O’zbekiston Respublikasi bo’yicha 1990 yilda 52% yalpi paxta hosili mashinalar
  bilan terilgan bo’lib, 2002 yilda bu ko’rsatkich 10% dan oshmaydi. 2014 yillarda ham bu ko’rsatkich
  deyarli o’zgarmagan.1 s. paxta xom ashyosi tannarxini mehnat
  haqi hisobiga pasaytirish, uning
  unumdorligini oshirish imkoniyatlaridan to’laroq foydalanishni talab etadi.
  Bu dolzarb muammoni tezroq amalga oshirish barcha ishlarni, ayniqsa sermehnat
  ishlar(g’o’zani yagonalash, sug’orish, chilpish, hosilni yig’ib olish)ni mexanizasiyalash, gektaridan
  hosildorlikni oshirish, paxtakorlarni mehnat natijalariga qarab moddiy va ma’naviy rag’batlantirish
  imkoniyatlaridan to’laroq foydalanishga va h.k.ga bog’liq.
  Paxta xom ashyosining iqtisodiy samaradorligi uni sotish baholarining tashkil topish
  darajasiga bevosita bog’liq. Bu mahsulotning davlat iqtisodiyotidagi ahamiyatini hisobga olib, uni
  ko’tara xarid baholarida sotiladi. Uni belgilashda biologik navlarning
  tola tiplari va sanoat
  assortimenti asos qilib olinadi. Uning darajasiga jahon bozorida tashkil topadigan o’rta baholar ham
  ta’sir etadi.
  O’zbekistonning mustaqil rivojlanish yillarida paxta xom ashyosining o’rtacha bahosi oshib
  bormoqda. Ammo, uning 1 s. paxta to’liq tannarxiga nisbatan sekin oshgan yillarida ko’pchilik
  xo’jaliklar paxta sotishdan zarar ko’radilar. Zararning obyektiv sabablarga ko’ra tashkil topgan qismi
  paxta sotishdan sof foyda olgan korxonalar, sug’urta kompaniyalari, davlat byudjeti va boshqalar
  hisobiga qoplanadi, ayrim qarzlarning qaytarilish muddati uzaytiriladi va h. k.
  Paxtakor xo’jaliklar va xo’jalik a’zolarining moddiy manfaatdorligini oshirish maqsadida
  ularga chakana baholarga nisbatan arzonroq paxta yog’i, kunjara, sheluxa sotiladi.Paxta yetishtirishda
  paxtakorlarning moddiy manfaatdorligi va javobgarligini oshirish maqsadida ko’pchilik xo’jaliklarda
  ishlab chiqarish va mehnatga haq to’lash oila pudrati asosida amalga oshiriladi.
  Paxtakor xo’jaliklarning yil davomida moliyaviy ahvolini
  yaxshilash maqsadida ularga
  fyuchers kontraktasiya shartnomasiga asosan davlatga sotiladigan mahsulot qiymatining 50% i
  hajmida avans beriladi, paxta xirmonidan to paxta zavodigacha mahsulotni tashish, transport
  xarajatlari zavod hisobiga amalga oshiriladi.
  Demak, paxtakor xo’jaliklar va ular xodimlarining moddiy manfaatdorligi va javobgarligini
  oshirish imkoniyatlaridan foydalanish chora-tadbirlari amalga oshiriladi. Ammo, ularning asosiy
  moliyaviy natijalari bozor iqtisodiyoti qonunlari, mexanizmlari va kategoriyalari talablariga to’laroq
  javob bermaydi. Mavjud kamchiliklarni keskin kamaytirish maqsadida tarmoqda bozor iqtisodiyoti
  islohatini yanada chuqurlashtirish zarur.
  Dastavval, sotish baholarining erkin shartnoma asosida
  tashkil topishiga, paxtakorlarning mehnat natijalariga qarab kafolatlangan haq to’lanishiga erishish
  lozim.