title: BUYRAK USTI BEZLARI - Rajamurodov z. T., Rajabov a. I. Odam va hayvonlar fiziologiyasi
text: BUYRAK USTI BEZLARI
  Odamlar va hayvonlarning buyrak usti bezlari juft organ boiib,
  buyraklaming ustida joylashgandir. Ayrim hayvonlarda bu bezlar
  buyrakka bevosita tutashib tursa, ikkinchi bir xil hayvonlarda buyrakdan
  bir oz nariroqda joylashgan boiadi. Buyrak usti bezlari bir-biridan farq
  qiladigan ikki qavatdan, po‘stloq (interinal to‘qima) qavati va m agiz
  (xromofin to‘qima) qavatidan tashkil topgan. Organizmda m agiz va
  po‘stloq qavatlarining hujayralaridan iborat mayda bezchalar, ayrim
  hollarda esa har ikkala tomoni shakllangan qo‘shimcha holatida ham
  uchraydi.
  Buyrak usti bezininghar ikkala to‘qimalari kelib chiqishi va
  fimksiyasi jihatidan bir-biridan farq qilada.Bezning mag‘iz qavati -
  mezodermadan, po‘stloq qavati esa-ektodermadan hosil boiadiva faqat
  amfibiyalar darajasida bu qavatlar birlashsdilar.
  Voyaga etgan odamlarda buyrak usti bezining po‘stloq qavati 4
  zonadan iborat: 1 .yuqorigi tugunli, 2.juda ensiz oraliq, 3.o‘rta keng,bogii,
  4.pastki,to‘rli zonalar.
  20 yoshdan 50 yoshgacha boigan davrda tugunli va to‘rli zonalar
  kehgroq boisa, 50yo,shdan boshlab to‘lig‘ich yo'qolginuga qadar
  kichiklasha boradi va ulaming hisobiga bogii zona kattalashali.
  291
  Simpatik asab tizimi bo‘ylab tuxumdonlarda,qorin aortasining va
  uyqu arteriyalarining tormoqlanish joylarida, y ’ani karotidli beziar
  joylashgan bo‘ladi.Po‘stloq qavat to‘qimasi va xromaffinli to‘qimalar turli
  gormonlar ajratuvchi alohida-alohida ichki sekretsiya bezlaridir.Buyraklar
  singari bu bezlar ham qon bilan juda yaxshi ta’minlangan.Uning tomirlari
  orqali, 1 gr.massasiga 1 daqiqa davomida 7 ml qon oqib o‘tadi.Mag‘iz
  qavati esa simpatik quyosh tugunidan chiqadigan ichki simpatik asab
  tolalari bilan juda yaxsh ta’minlangan.
  Buyrak usti bezlarisiz hayot bo‘Imaydi, y ’ani ular olib tashlanganidan
  keyin hayvon juda tez halok boladi'.masalan,itlar 3-5 kundan ortiq
  yashamaydilar.Buyrak usti bezlarini ko‘chirib o‘tkazishni o‘zoq muddat
  imkoni topilmagan bo‘lsada,hozirda muvoffaqiyatli bajarish imkoniyati
  topildi.
  Po‘stloq qismining faoliyati. Buyrak usti bezining po‘stloq qavati
  hujayralari o‘zining kelib chiqishi jihatidan epiteliy hujayralariga yaqin
  turadi. Ular uchta zonani tashkil qiladi. Koptokchali tashqi zona, tutamli
  orqa zona va to‘rli ichki zona. Buyrak usti bezining po‘slog‘idan 46 tadan
  ortiqroq gormonlar - kortiko steroidlar ajratib olingan, biroq ularning 8
  tasigina faoldir. Buyrak usti bezlari po‘stloq qavati steroidlari besh
  guruhga bo‘linadi:
  1. Glyukokortikoidlar; 2. Mineralokortikoidlar; 3. Androgenlar; 4.
  Estrogenlar; 5. Gestogenlar.
  Bulaming ichida glyukortikoidlar va mineralokortikoidlar katta
  ahamiyatga egadir. Mineralokortikoidlar organizmda mineral moddalar
  almashinuvini, avvalo qondagi natriy va kaliyning miqdorini rostlab turadi.
  Mineralokortikoidlarga dezoksikortikosteron va aldesteron kiradi, bular
  orasida aldesteron faolroq va asosiy mineralokortikoid gormon bo‘lib
  hisoblanadi. Mineralokortikoidlar koptokchali zonada ishlanib chiqiladi,
  Ular buyrak kanalchalarida natriy va xlor reabsorbsiyasini kuchaytirib,
  kaliy reabsorbsiyasini susaytiradi. Oqibatda, qon, limfa va to‘qima oraliq
  suyuqliklarida osh tuzining miqdori ko‘payib, kaliy kamayadi. Shu sababli
  osmotik bosim oshib, organizmda tegishlicha tuz ushlanib turadi, qon
  bosimi va boshqa xavfli muhim ko‘rsatkichlar normal darajada saqlanadi.
  Mineralokortikoidlaming yetishmasligi organizmdan ko‘p miqdorda natriy
  chiqib ketishiga, natijada bir qator muhim ko‘rsatkichlaming o‘zgarib
  qolishiga sababchi bo‘ladi. Shuning uchun ham buyrak usti, bezlarning
  po‘stloq qavati olib tashlangan hayvon bir necha kundan keyin o lib
  qoladi. Bunday hayvon organizmiga ko‘p miqdorda natriy yoki
  292
  mineralokortikoidlar yuborib turish y o ii bilan hayntini saqlab tarisb
  mumkin.
  Glyukortikoidlarga kortizon, girokortizon va kortiko-steronlar kiradi.
  Qo‘y va echkilar buyrak usti bezining po‘stloq qavatida kortikosteron,
  yirik shoxli mollarda, cho‘chqalarda, it va mushuklarda esa bulaming har
  ikkalasi sezilarli miqdorda hosil boiadi.
  Giyukortikoidlar tutamli zonada ishlanib chiqadi va oqsillaming
  uglevodlarga
  aylanishini
  tezlashtiradi.
  Bu
  vaqtda
  oqsillaming
  parchalanishi tezlashib, jigarda oksidlanish va dezaminlanish reaksiyalari
  kuchayadi. Oqibatda qonda qand, jigar va muskullarda glikogen miqdori
  ko‘payadi. Bu gormonlar uglevodlami yog‘ga aylanishiga ham to‘sqiniik
  qiladi. Ular ko‘p miqdorda organizmga yuborilganda muskul va
  biriktiruvchi to‘qima oqsillari kamayib ketadi. Erkaklik jinsiy gormonlari -
  androgenlar, urg‘ochilik jinsiy gormonlari - istrogenlar va gestrogenlar,
  jumladan, progesteron tocrli zonada hosil boiadi. Steroid gormonlaming
  organizmda almashinuvi natijasida yuzaga kelib, qonda mavjud boladigan
  17 kortikosteroidlaming miqdorini aniqlash y o ii bilan buyrak usti bezlari
  po‘stloq qavatining funksional faolligi tog‘risida fikr yuritiladi. Chunki
  qondagi eozinofillar va limfotsitlar miqdori ham bir ko‘rsatkich boiib,
  xizmat qilishi mumkin, chunki glyukokortikoidlar bu hujayralar hosil
  boiishini tormozlaydi. Buyrak usti bezlarining po‘stloq qavatining
  gormonlari turli kasalliklarga, har xil turdagi noqoiay sharoitlarga (sovuq,
  issiq haroratga, gipoksiya va hokazolarga) organizm chidamliligiini
  oshirishda katta rol o‘ynaydi. Buyrak usti bezlarining po‘stloq qismidan
  gormonlar ajralishini gipotalamus va gipofiz idora etib turadi. Gipofizi olib
  tashlangan hayvonlarda bu bezlarning po‘stloq qatlami (koptokchali
  zonasidan tashqari) atrofiyaga uchraydi. Gipofiz buyrak usti bezlarining
  faoliyatini o‘zi ishlab chiqaradigan adrenokortikotrop gormon (AKTg)
  vositasi bilan idora qiladi. Gipofiz olib tashlangan hayvonlarga shu
  gormonlardan belgili miqdorda yuborib turish y o ii bilan buyrak usti
  bezlari po‘stloq qavatining atrofiyaga uchrashiga y o i qo‘ymaslik mumkin.
  Bu gormon organizmga surunkali ravishda yuborib turilsa, bez po‘stloq
  qavatida sintez jarayonlari kuchayib, gipertrofiyaga uchraydi. Bez
  to‘qimasidagi xolesterin va askorbin kislota kamayadi, chunki bular
  kortikosteroidlaming sintezlanishi uchun sarflanadi. Demak, AKTgning
  organizmga takroriy yuborilishi qonda kortikosteroidlar miqdorining
  ko‘payishiga sabab boiadi. Ammo shuni qayd qilish kerakki, AKTg
  koptokchali zonaning faoliyatini va undan ajraladigan aldosteron gormoni
  sekretsiyasini boshqarishda bevosita ishtirok etmaydi. Keyingi vaqtda
  293
  olingan ma’Iumotlarga qaraganda, aldosteron sekretsiyasini epifizning
  adrenoglomeronlotropin gormoni stimullab turadi. Bu gormonning
  organizmga yuborilishi koptokchali zonada tegishli o‘zgarishlar yuz
  berishiga va ko‘p miqdordagi aldosteronning qonga chiqarilishiga sabab
  bo‘ladi. Ammo, epifiz olib tashlanganda aldosteron sekretsiyasi qisqa vaqt
  ichida ko‘payib ketsa-da, keyinchalik o‘z-o‘zidan oldingi holatiga kelib
  qoladi. Bundan tashqari, qon, limfa va to‘qima oraliq suyuqliklaridagi
  kaliy va natriy miqdori aldosteron sekretsiyasiga katta ta’sir ko‘rsatadi.
  Agarda organizmning ichki muhitida kaliy natriy dan ko‘payib ketsa,
  aldosteron ham qonga ko‘proq chiqariladi. Organizmda kaliyning
  kamayishi aldosteronning kam ajralishiga sabab bo‘ladi. Bu gormon
  sekretsiyasi buyrak ham ishtirok etadi degan ma’lumotlar bor. Buyrakda
  ajraladigan renin qonga o‘tib, unda tegishli oqsilni gipertenzinga
  aylantiradi. Bu modda o‘z navbatida sezilarli miqdorda aldosteron ishlanib
  chiqishiga sabab bo‘ladi. Buyrak usti bezi po‘stloq qavati faoliyatining
  boshqarilishida miya po‘stlog‘i ham ishtirok etadi.
  Mag‘iz qatlamining faoliyati. Buyrak usti bezining mag‘iz
  moddasidan adrenalin va noradrenalin gormonlari ishlab chiqariladi. Bu
  gormonlar organizmda fenilalanin va tirozin aminokislotalaridan hosil
  boiadi. Adrenalinning ta’siri simpatik nerv tolalari uchlaridan ajraladigan
  moddalaming fiziologik ta’siriga o‘xshashdir. Uning ta’siridan ko‘z
  qorachig‘i kengayadi, yurak qisqarishlari ritmi tezlashadi, kuchi oshadi,
  muskullaming
  o‘tkazuvchanligi
  va
  qo‘zg‘aluvchanligi
  kuchayadi.
  Adrenalin mayda arteriya va arteriolalami (yurak toj tomirlari va miya
  tomirlaridan tashqari) toraytirib, qon bosimini oshiradi. Qon ivishini
  tezlashtiradi, bronxalami kengaytiradi, ichak peristalikasini tormozlab,
  muskullarini bo‘shashtiradi, sfinkterlar muskulini qo‘zg‘atib, sfmkter-
  laming yepilishiga olib keladi, ishlayotgan skelet muskullarini qon bilan
  ta’minlanishini yaxshilaydi. Adrenalin uglevodlar almashinuvida ishtirok
  etib, glikogenning parchalanib, glyukozaga aylanishini va qonda qand
  miqdorini bir normada turishini ta’minlydi, markaziy asab tizimi
  qo‘zg‘aluvchanligini kuchaytiradi. Noradrenalin qon tomirlari devorining
  muskullariga ta’sir etib, ularning qisqarishi, natijasida tomirlar yoiining
  torayishi va qon bosimining ko‘tarilishiga sabab boiadi. Me’da - ichak
  devorlari, o‘t pufagi muskullariga juda zaif ta’sir ko‘rsatadi. Uglevodlar
  almashinuviga, organizmdagi oksidlanish jarayonlariga tabiatan adrenalin
  bilan bir xil, ammo unga qaraganda 4-8 baravar kuchsizroq ta’sir
  ko‘rsatadi.
  294
  Organizmda adrenalin va noradrenalinni tegishli termentlar -
  aminooksidaza va firozinoza juda qisqa vaqt ichida parchalab yuboradi,
  shunga ko‘rabu gormonlaming ta’siri ko‘p cho‘zilmaydi.
  Me’da osti bezining ichki sekretor faoliyati. Me’da osti bezining shira
  ajraluvchi sekretor bo‘lakchalari orasida o‘zining chiqaruv yoiiga ega
  boimagan alohida hujayralar guruhi bor, ular shu hujayralarni birinchi
  marta tasvirlagan olimning nomi bilan Langergans orolchalari deb ataladi.
  Bu orolchlar hujayralari ichki sekretor funksiyani bajaradi, ya’ni
  bevosita qonga gormon ishlab chiqaradi. Gistologik tekshirishlar natijasida
  bu orolchalarda har xil hujayralar borligi aniqlandi va ular alfa, betta,
  gamma hujayralar deb ataladi. Shulardan beta hujayralar hammasidan ko‘p
  (itlarda qariyb 75 %) bo‘ladi. Beta hujayralar insulin (lotincha - Insula -
  orolcha) gormoni, alfa hujayralar esa glyukogon gormonini ishlab chiqadi.
  Me’da osti bezining mayda chiqaruv yo‘llaridagi epiteliy hujayralaridan
  lipokain gormonini ishlab chiqadi, degan ma’lumotlar bor. Bez
  ekstraktlaridan yana bir necha gormon - vagoxonin, kallekrin va
  sentropeninlar topilgan.
  Me’da osti bezining eng muhim gormoni insulindir. Mering va
  Minkovskiylar me’da osti bezi olib tashlangan organizmda uglevodlar
  almashinuvini keskin buzilishi oqibatida hayvon halok bo‘lishini 1889
  yildayoq kuzatganlar. Me’da osti bezining ichki sekretor faoliyati har
  qancha tekshirilsa ham gormonni uzoq vaqt sof holda ajratib boimadi.
  Nihoyat, 1901 yilda Z.V.Sobolev me’da osti bezidan ichki sekretsiya
  mahsuloti - insulin gormonini ajratib olish usulini taklif qildi. U tabiatan
  oqsil bo‘lgani uchun bezni qirqib olib, maydalaganda, bu gormon oqsilni
  parchalovchi pankreatik shirasi ta’sirida parchalanib ketadi, deb o‘yladi.
  Buning oldini olish uchun Z.V.Sobolev ikkita usulni taklif qildi. Bu
  usullardan biri hayvon me’da osti bezi olib tashlashdan 4-5 kun oldin
  bezning pankreatik shira chiqaradigan yo‘llarini mahkam bog‘lab
  qo‘yishdir. Bu vaqtda shira ajratuvchi tashqi sekretor hujayralar
  degeneratsiyaga uchrab, nobud bo'ladi. Oqibatda insulinni parchalaydigan
  shira qolmaydi. Ikkinchi usul embrionlar me’da osti bezidan gormon
  ajratib olishdir. Chunki bu vaqtda ularda hali hazm shirasi ishlanib
  chiqmaydigan bo‘ladi.
  1922 yilda F.Bonting va J.Best birinchi usul bilan insulin olishga
  muyassar boidi. Insulinning kimyoviy tuzilishini o‘rganish natijasida
  uning disulfid bog‘lari bilan birikkan 17 xil aminokislotaning ikki
  zanjiridan iborat polipeptid ekanligi aniqlandi.
  295
  Hozir insulin preparatlari kimyoviy sintez qilish yo'li bilan olingan.
  Insulin organimzdan tashqarida sintezlangan birinehi oqsildir. Turli
  hayvonlaming me’da osti bezidan olingan insulin o‘z molekulasidagi
  aminokislotalaming joylashuviga qarab bir-biridan farq qiladi. Insulinning
  molekulasida rah (Zn) yo‘q, lekin u ruhni biriktira oladi, ayni vaqtda uning
  ta’siri uzayadi va kuchayadi. Organizmga olloksan yuborilganda, beta
  hujayralarning faoliyati buzilib, insulin sintezlanmay qoladi, bu esa diabet
  kasalligiga, ya’ni qandning organizmda o‘zlashtirmay, siydik bilan chiqib
  ketishiga sabab bo‘ladi.
  Insulin jigarda glyukozadan glikogen sintezlanishini tezlashtiradi va
  uning parchalanishiga to‘sqinlik qiladi. Demak, periferik qonda qandning
  bir muncha kamayishiga sabab bo‘ladi. Organizmda uglevodlar
  almashinuvining oraliq mahsulotlaridan yog‘ va oqsillaming hosil
  bo‘lishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Qondagi qand miqdori bilan me’da osti
  bezidan insulinni ajralishi o‘rtasida bog‘lanish bor, boshqacha aytganda,
  qonda qand ko‘paysa, insulin ham ko‘proq ishlanib chiqiladi va aksincha
  Beta hujayarlar faoliyati kuchayganda yoki organizmga anchagina
  miqdorda insulin yuborilganda qondagi glyukozaning aksariyat qismi
  glikogenga aylanadi. Oqibatda unda qand odatdagidan ancha kamayib
  ketadi, gipoglikemiya deb shunga aytiladi. Rosmana gipoglikemiya nerv
  faoliyatiga ta’sir ko‘rsatadi va hatto gipoglikemik shok paydo bo‘lishi ham
  mumkin, bunda markaziy asab tizimining qisqa muddatli qo‘zg‘alishidan
  keyin hayvon darmoni qurib, juda bo‘shashib qoladi, og‘ir hollarda esa,
  talvasaga ham tushadi va hokazo. Hayvon ancha och qolgan bo‘lsa, oz
  miqdordagi insulin ham gipoglikemik shok paydo qilishi mumkin. Venaga
  tegishli miqdorda glyukoza yuborish yo‘li bilan birga gipoglikemik shokka
  barham beriladi. Insulin etishmaganda esa qandli deabet kasalligi kelib
  chiqadi. Bu kasallik giperglikemiya (qonda qand ko‘payib ketishi),
  glyukozuriya (siydik bilan
  qand chiqarilishi) va qonga keton
  tangachalarining chiqarilishi bilan xarakterlanadi. Diabet og‘ir hollarda
  koma (komofoz holat) paydo bo‘ladi. Komofoz holatining og‘ir xili
  hayotga xavf soladigan bo‘ladi va organizmning faoliyatini anchagina
  izdan chiqishi bilan tavsiflanadi, hayvon juda bo‘shashib, reflekslari
  susayadi yoki yo‘qolib ketadi, nafasi siyraklashib yuzaki bo‘lib qoladi,
  yurak qisqarishlari tezlashadi, yoki sekinlashadi, tomirlar tonusi o‘zgaradi
  va h.k. Hayvon organizmiga vaqtida insulin yuborib, komofoz holat
  bartaraf etilmasa, hayvon o‘lib qolishi ham mumkin. Glyukogon me’da
  osti bezining alfa hujayralaridan sintezlanadigan gormondir. Bu gormon
  ta’siridan jigarda glikogenining parchalanishi tezlashib, qondagi qand
  296
  miqdori ko‘payadi. Shuning uchun ham bu gormon toza holda ajratib
  olinmasidan ilgari giperglikemik omil deb yuriti! ardi.
  cjuiiu
  miqdorini idora etishda insulin bilan glyukogenning o‘zaro ta’siri alohida
  o‘rin egallaydi. Alfa hujayralarining faoliyati kuchayishi natijasida qonda
  qand miqdori oshadi - giperglikemiya kelib chiqadi. Shuning uchun bu
  hujayralar faoliyatining kuchayishi ham qandli diabetga sababchi bo‘lishi
  mumkin. Bu hujayralaming faolligi sulfanilamid preparatlar va kobalt
  to‘zlari ta’sirida kuchayadi.
  Glyukogon sun'iy yo‘1 bilan sintezlangan. U kristall hoidagi modda
  boiib, kimyoviy tuzilishi jihatidan ancha farq qiladi.
  Sipokain - polipeptid boiib, me’da osti bezining chiqaruv yo'lining
  epiteliysida ishlanib chiqadi. U hazm shirasi fermentlar ta’sirida
  parchalanmaydi. Sipokain fostafidlar (letsitin) hosil boiishini, ya’ni
  yogiaming sarflanishiga yordam beradi. Jigami yog‘ bosib ketishidan
  saqlaydi. Bu gormon etishmasa, jigami yog‘ bosadi va siydik bilan
  birgalikda ko‘p miqdorda keton tanachalari chiqarila boshlaydi (diabetning
  boshqa bir ko‘rinishi).
  Me’da osti bezi olib tashlangan itga muntazam insulin yuborib turilsa
  ham u ikki - uch oy o‘tgach, jigarini yog‘ bosishi natijasida halok boiadi.
  Ammo uning organizmiga insulin yuborish bilan birga ovqatiga me’da osti
  bezi ekstrakti qo‘shib beriladigan boisa, hayotini saqlab qolish mumkin.
  Bu tajribalar me’da osti bezidan insulin va lipokain gormonlari haqiqatan
  ham alohida-alohida ishlanib chiqishidan dalolat beradi. Lipokain gormoni
  o‘z ta’sirini ko‘rsatishi uchun boshqa lipotrop (yog‘ to‘planishiga
  to‘sqinlik qiluvchi) moddalar ham boiishi kerak. Vagotonin - oqsiS modda
  boiib, kimyoviy tuzilishi haligacha aniqlanmagan. Bu gormon
  organizmga yuborilganda adashgan nerv yadrolarining tonusi kuchayib,
  parasimpatik nervning faolligi oshadi. Bundan tashqari, vagotonin qon
  hosil boiish jarayonlarida ham ishtirok etadi.
  Sentropenin bu ham tarkibi aniqlanmagan oqsil moddadir. U nafas
  markazini qo‘zg‘atib, bronxlami kengaytiradi, gemoglobinga kislorod
  birikishini kuchaytiradi. Me’da osti bezining ichki sekretor faoliyatini asab
  tizimi boshqarib boradi. Jumladan, o‘ng tomondagi adashgan nervning bu
  bez uchun sekretor nerv ekanligi isbotlangan. Simpatik asab vivtimi
  qo‘zg‘alganda insulin sekretsiyasi tormozlanadi. Ko‘p miqdorda glyuKoza
  iste'mol qilishi va natijada qonda qand ko“ pay ishi, jismoniy ish,
  hayajonlanish (emotsiya) natijasida ro‘y beradigan giperglikimiya insulin
  sekretsiyasini kuchaytiradi. Me’da osti beziga bevosita ta’sir etmaydigan
  gormonlar (buyrak osti bezining m agiz va po‘stloq qavati, qalqonsimon
  297
  bez
  gormonlari)
  uglevodlar
  almashinuvini
  o‘zgartirib,
  insulin
  sekretsiyasini kuchaytiradi.
  GIPOFIZ
  Odamlarda gipofiz yoki pastki miya ortig‘i kalla suyagining turk
  egari sohasida, miyaning asosida joylashgan va oyoqcha (voronka)
  yordamida miya bilan tutashgan toq ichki sekretsiya bezidir. Bu bez ustki
  tomondan biriktiruvchi to‘qimadan iborat kapsula bilan o ‘ralgan va
  o‘rtacha 0,4-1,1 gramm vaznga egadir. Turli hayvonlarda gipofizning
  shakli va kattaligi turlichadir. Jumladan, sigirlarda 3.8, itlarda 2.1,
  qo‘ylarda 0.4, cho'chqalarda 0.3 grammni, tulkilarda 50 mgni tashkil
  qiladi va h.k. Gipofiz uch qismdan: oldingi (adenogipofiz), oraliq va orqa
  qism (neyrogipofiz)lardan tashkil topgan.
  |