title: Mavzu: Texnologiya fani o‘qituvchisini axborot olishga oid kasbiy kompetentligini
text: Mavzu: Texnologiya fani o‘qituvchisini axborot olishga oid kasbiy
  kompetentligini
  1. Bo‘lajak mehnat ta’limi o‘qituvchilariga qo‘yiladigan zamonaviy
  talablar
  2. Bo‘lajak mehnat ta’limi o‘qituvchilarini axborot olish kompetentligini
  rivojlantirish pedagogik muammo sifatida
  3. Bo‘lajak mehnat ta’limi o‘qituvchilarini axborot olish kompetentligini
  rivojlantirish motivatsiyalari
  Mehnat ta’limi - bu o‘qituvchi rahbarligida o‘quvchilar tomonidan
  bajariladigan aqliy va jismoniy faoliyatlar jarayonidan iborat bo‘lib, yakuniy
  natijada ularning mehnat qurollari, vositalari va jarayonlari haqidagi bilimlarini
  hamda ma’lum sohadagi ishlab chiqarish mehnatini bajarish uchun zarur amaliy
  ko‘nikma va malakalarini egallashlariga, ongli ravishda kasb tanlashga hamda
  jamiyat va shaxs farovonligi yo‘lida mehnat faoliyatiga qo‘shilishlariga imkon
  beruvchi shaxsiy sifatlarini va tafakkurlarini rivojlantirishga qaratilgan o‘quv
  fanidir
  1
  .
  Umumiy o‘rta ta’lim maktablarida mehnat ta’limi fanini o‘qitishning
  maqsadi – o‘quvchilarni aqliy va jismoniy mehnat turlari, jarayonlari hamda kasblar
  bilan tanishtirish ularda dastlabki mehnat ko‘nikmalarini va malakalarini mehnatga
  qiziqish va mehnatsevarlikni shakllantirish, ularni mehnat va kasblarni qadrlashga
  ularning ahamiyatini tushinishiga o‘rgatish hamda kasb tanlashga tayyorlash orqali
  ularning kasbgacha tayyorgarligini amalga oshirishdan hamda jamiyat va shaxs
  faoliyati farovonligi yo‘lida mehnat faoliyatiga qo‘shilishiga imkon beruvchi
  shaxsiy sifat va tafakkurni shakllantirishdan iborat.
  Ushbu maqsadni amalga oshirish uchun quyidagi ta’limiy – tarbiyaviy va
  rivojlantiruvchi vazifalarni bajarish lozim bo‘ladi:
  Maktabda mehnat ta’limi bo‘yicha tashkil etiladigan o‘tkaziladigan
  mashg‘ulotlar quyidagi vazifalarni amalga oshirishni nazarda tutadi:
  1
  Mehnat ta’limidan optimallashtirilgan “Davlat ta’lim standarti” 2010 yil .
  - turli ishlab chiqarish sohalari mazmuniga taalluqli dastlabki ma’lumotlarni
  o‘rgatish, o‘lchash-tekshirish asboblaridan, ma’lumot manbalaridan foydalana olish,
  mehnat amaliyotlarini bajarish, erishilgan mehnat natijalarni belgilangan talablar
  bilan taqqoslash orqali xulosa chiqarishga o‘rgatish;
  - xalq xo‘jaligining turli sohalarida ishlatiladigan texnika va texnologiyalar
  to‘g‘risida bilimlar berish, inson faoliyatining turli sohalari bilan amaliy mehnat
  orqali yaqinroq tanishishlariga imkon yaratish;
  - mexanizatsiyalashtirilgan va elektrlashtirilgan vositalar bilan ishlashni,
  texnologik bilim va malakalarni, mehnat qonunchiligi, xavfsizlik texnikasi,
  sanitariya-gigiyena qoidalari asoslarini;
  - o‘quvchilarni bozor iqtisodiyoti qonuniyatlari talablari asosida sifatli,
  raqobatbardosh iste’mol mollari, mehnat mahsulotlari yetishtirish va yetishtirilgan
  mahsulotlarni iste’molchilarga etkazish vositalarini o‘rgatish, ish boshqaruv
  (menejerlik) unsurlari, homiylik, ishbilarmonlik sifatlarini shakllantirish va
  rivojlantirib borish;
  - o‘quvchilar bilimga intilish va mehnatga muhabbat, mehnat kishisiga
  nisbatan hurmat hissini singdirish, ularni jamoatchilik, Vatanga sadoqat ruhida
  tarbiyalash;
  - xalq hunarmandchiligi kasblarini o‘rgatish orqali xalqning milliy ruhini,
  yashash tarzini, an’analarini tiklash va rivojlantirish. Milliy qadriyatlar, tarixiy
  yodgorliklar, xalq ustalarining boy merosini o‘rgatish, ulardan o‘z amaliy
  faoliyatlarida foydalanish ko‘nikmalarini mustahkamlash;
  - yangi ishlab chiqarish va axborot texnologiyalari, yangi texnika va
  jihozlarning qo‘llanilishi sohalarini zamonaviy talablar darajasida va jahon
  tajribalariga mos holda o‘rganishlarini ta’minlash;
  - turli sohalarga oid kasbiy faoliyat turlarida qo‘llaniladigan asbob-
  uskunalar, jihozlar, moslamalardan foydalanishni o‘rgatish;
  - o‘quvchilarda umummehnat ko‘nikma va malakalarini shakllantirish,
  ularning qiziqishi, qobiliyati, kasbiy moyilliklariga ko‘ra, kasb-hunar turlarini
  tanlashga asos bo‘ladigan sifatlarni, umummehnat madaniyatini shakllantirish va
  rivojlantirish.
  Mehnat ta’limi fanining mazmunida shartli ravishda 5-9 sinflardan boshlab
  o‘quvchilar kamida uchta yo‘nalish bo‘yicha tayyorgarlik ko‘rishlari nazarda
  tutiladi. Masalan, qiz, o‘g‘il bolalar hamda ular uchun umumlashgan yo‘nalishlar
  tanlanishi mumkin.
  Mehnat tarbiyasi o‘quvchilarni kasb tanlashga yo‘llash kabi vazifalarni
  ko‘pchilik o‘quv predmetlarda, mehnat ta’limi bilan birgalikda hal qilinadi. Bu
  vazifalarni hal qilishda mehnat ta’limi alohida ahamiyat kasb etadi, chunki mehnat
  ta’limi bo‘yicha tashkil etilgan mashg‘ulotlarida o‘quvchilarni unumli mehnatga
  jalb etish, hozirgi zamon ishlab chiqarishi asoslari bilan tanishtirish, ularda
  zamonaviy ishchi kasblariga muhabbat uyg‘otish va boshqa shu kabilar haqida
  etarlicha to‘liq tassavvur hosil qilish uchun qulay sharoitlar vujudga keladi.
  Ko‘rsatilgan vazifalardan tashqari yana ikkinchi darajali vazifalar ham
  qo‘yiladi va ular asosan mehnat ta’limi doirasida hal qilinadi yoki ular umumiy o‘rta
  ta’lim maktabi vazifalari bo‘lib, o‘ziga xos maxsus vositalar yordamida amalga
  oshadi. Masalan, texnik ijodkorlikning rivojlanishi, tajriba ishlarida qatnashish
  maktab sharoitida asosan mehnat ta’limi jarayonida va u asosida tashkil qilingan
  sinfdan tashqari ishlarda ro‘y beradi. Materiallarga ishlov berish, mashinalarga
  xizmat ko‘rsatish va boshqalarga oid amaliy bilim va malakalarning shakllanishi
  haqida ham shuni aytish mumkin.
  Mehnat ta’limi jarayonida jismoniy faoliyat aqliy faoliyat bilan
  omuxtalashadi. O‘quvchilarning buyumlarni konstruksiyalash, ularni tayyorlash
  texnologiyasini ishlab chiqish va boshqa qator ijodiy vazifalarni hal qilishlariga
  to‘g‘ri keladi. Shunday qilib, mehnat ta’limi fikrlash faoliyati bilan birga amalga
  oshadi, bu esa o‘quvchilarning aqliy rivojlanishiga imkon beradi.
  Mehnat ta’limi jarayonida estetik tarbiya uchun sharoitlar yaratiladi. Agar
  o‘quvchilar chiroyli buyumlar yasashsa, jamiyatga foyda keltirganlaridan ma’naviy
  qoniqish hosil qiladilar va estetik zavq ham oladilar. Shu bilan ularda badiiy did ham
  tarbiyalanadi, shakllarning uyg‘unligi haqida to‘g‘ri tasavvurlar tarkib topadi.
  Ikkinchi darajali vazifalardan o‘quv predmeti sifatidagi mehnat ta’limi
  mazmuniga qo‘yiladigan talablar kelib chiqadi:
  1. Mehnat ta’limi mazmunini o‘quvchilarning yosh xususiyatlari hamda
  ta’lim jarayonida qo‘yiladigan vazifalarni hisobga olgan holda bosqichlarga ajratish
  maqsadga muvofiq.
  2. O‘quv dasturlarining mazmunida o‘qitish bosqichlari orasidagi izchillik
  nazarda tutilishi kerak. Buning uchun hamma sinflar uchun dasturlarni yagona
  tuzilma bo‘yicha tuzish lozim. Maktablarning ish tajribasi bunday tuzilma
  quyidagilarni o‘z ichiga olishi zarurligini ko‘rsatmoqda: materiallarning xossalari
  haqidagi nazariy ma’lumotlarni tajribalar jarayonida ularni o‘rganishni;
  materiallarga ishlov berish va unda ishlatiladigan mehnat qurollarini; ishlab
  chiqarish jarayoni va sharoitida materiallarga ishlov berishni; mazkur materiallarga
  ishlov berish bilan bog‘liq bo‘lgan asosiy kasblarning tavsiflarini.
  3. Mehnat ta’limi mazmunini tabaqalashtirishni ta’minlash uchun uni har xil
  variantlarda berish. Mehnat ta’limining qaysi bosqichlarida uning mazmunini
  tabaqalashtirish maqsadga muvofiqligi va uni amalga oshirishda nimalarga amal
  qilish kerakligini aniqlash zarur.
  4. O‘quvchilar har xil dasturlar bo‘yicha o‘qitilishi mumkin, ammo ularning
  hozirgi zamon ishlab chiqarishi asoslari haqidagi tasavvurlari hajmi bir xil bo‘lishi,
  buning uchun barcha dasturlarga bilim va malakalarning ba’zi stabil hajmi kiritilishi
  zarur. Bu o‘z navbatida o‘quvchilarning politexnik tayyorgarligi bir xil saviyada
  bo‘lishini ta’miinlashga imkon beradi.
  Bugungi kunda mehnat ta’limi o‘zining ilmiy, nazariy va amaliy, moddiy –
  texnik, ijtimoiy – pedagogik muammolarini hal etishda, uning an’anaviy mazmunini
  isloh qilishda quyidagi nomutanosibliklar va ziddiyatlar mavjudligi ko‘zga
  tashlanmoqda:
  - ijtimoiy–iqtisodiy siyosiy va ma’naviy sohada ro‘y berayotgan o‘zgarishlar
  bilan umumiy o‘rta ta’lim maktabalarida olib borilayotgan mehnat ta’limining ilmiy-
  uslubiy, pedagogik va moddiy-texnik jihatdan istiqbol talablari darajasida
  majmuaviy ta’minlanishining nomutonosibligi;
  - ilmiy–texnik to‘garaklar, ilg‘or ishlab chiqarish texnologiyalari zamonaviy
  iqtisodiyot va xo‘jalik yuritishning yangi shakllari va mazmuning mehnat
  ta’limining mazmuni vositalari va uslublarida etarli darajada o‘z aksini
  topmaganligi;
  - mehnat ta’limining hozirgi kundagi an’anaviy mazmuni, maqsadi shakli
  vositalari va uslublarida Respublikamizning milliy etnik, hududiy–tarixiy
  xususiyatlari va sharqona tafakkur mezonlarining aks etmaganligi;
  - mehnat ta’limining o‘ziga xos bo‘lgan hususiyatlarini hisobga olib, uni
  amalga oshirish mexanizmlarining pedagogik, psixologik, fiziologik va didiaktik
  asoslarining etarli darajada ishlab chiqilmaganligi;
  - umumiy o‘rta ta’lim maktablarida amalga oshirilmagan mehnat ta’limining
  istiqbolli yo‘nalishlari bilan oliy pedagogik ta’lim muassasalarida tayyorlanayotgan
  pedagog kadrlar kasbiy malaka darajalarining nomutanosibligi.
  Yuqorida qayd etilgan kamchiliklar va ziddiyatlar mehnat ta’limini tubdan
  yangilashga, isloh qilishga zaruriyat tug‘dirgan asosiy sabablar bo‘lib hisoblanadi.
  Olib borilgan kuzatuvlar hozirgi kunda respublikamiz umumiy o‘rta ta’lim
  maktablari tizimida o‘quvchilarning texnologik ta’limiga e’tibor etarli emasligini
  ko‘rsatdi. Buning asosiy sababi bo‘lib o‘quvchilarni mehnatga tayyorlashning
  mavjud dasturlari hozirgi ijtimoiy – iqtisodiy sharoitlarda o‘sib borayotan yosh
  avlodning talab va qiziqishlarini qondira olmasligidir.
  Demak mehnat ta’limi o‘qituvchisi umumiy o‘rta ta’lim maktablari
  o‘quvchilariga yangi texnika va texnologiya axborot beruvchi shaxs hisoblanadi. U
  har tomonlama bilimdon, o‘z kasbiga nisbatan iqtidorli inson bo‘lish kerak. Buning
  uchun esa u oliy pedagogik ta’lim muassasalarida umumkasbiy fanlardan chuqur
  bilimlarni egallashlari, ularni o‘z faoliyatida qo‘llay olishi kerak.
  |