title: -rasm. Gipofiz bezidan somatotropin k o‘p ishlanib chiqqanda odam bo'yining
text: 36-rasm. Gipofiz bezidan somatotropin k o‘p ishlanib chiqqanda odam bo'yining
  normadan ortiqcha o'sishi-gigantizm , bu gormon kam hosil bo'lagnda b o‘y o ‘smay
  qolishi-nonizm (pakana) holatining k o‘rinishi.
  Qalqonsimon bez gormonlari organizmning o‘sishi, rivojlanishida,
  unda oqsillar, yogiar, uglevodlar, suv va tuzlar almashinuvida katta
  ahamiyatga ega. Bu gormonlar energiya almashinuviga, nerv tizimi, yurak
  va jinsiy bezlar faoliyatiga ta’sir ko‘rsatadi. Qalqosimon bezda hosil
  boiadigan tiroksin, triyodtironin va triyodteroatsetat kislota va boshqa
  ba’zi yodli birikmalar oksidlanish jarayonini, oqsillar almashinuvim
  tezlashtiradi. Ayniqsa hujayraiaming mitoxondriyasidagi oksidlanish
  jarayonini faollashtirib, energiya almashinuvini kuchaytiradi.
  Bu
  gormonlar hujayra fermentlarining desilfed guruhlarini sulbigidril
  guruhlarga aylantirib, ularni faol lash tiradi. Organizmda qalqonsimon
  gormonlari yetishmay qolgan paytda asosiy almashinuv pasayadi.
  Organizmda ortiqcha osh tuzi va suv ushlanib qoladi. Oqibatda shish hosil
  boiadi, - suv shishlari deb shularga aytiladi. Qonda kalsiy miqdori
  285
  kamayadi, jinsiy faoliyat pasayadi. Urg‘ochi hayvonlarda ovulyatsiya va
  urugianish jarayonlari kuzatilsa-da, rivojlanayotgan embrion bo‘g‘oz-
  likning boshidayoq halok boiadi.
  Umuman olganda, bu bezning gormonlari embriogenezda benihoya
  katta ahamiyatga ega. Qalqonsimon bez gormonlari yetishmaganida
  (gipofunksiyasida) yosh bolalar va hayvonlar o‘sishdan, rivojlanishdan
  qoladi, suyaklanish jarayonlari buziladi.
  Odamlarda bu bezlarning bolalikdan sust ishlashi (gipofeoz)
  kretinizm kasalligini paydo boiishiga sabab boiadi. Bu paytda bo‘y
  o‘smaydi, uning og‘zi doimo ochiq boiib, tili chiqib turadi. Chunki til
  haddan tashqari o‘sib ketib ogizga sig'may qoladi. Voyaga etmagan
  hayvon va odamlarning qalqonsimon bezi yetarlicha ishlamasa,
  Miksedema kasalligi paydo boiadi. Bu vaqtda asosiy almashinuv
  pasayadi, oqsillar almashinuvi buziladi, onkotik bosim oshib ketadi,
  to‘qimalarda suv ushlanib qoladi, suv shishlari paydo boiadi. Organizmda
  yod kamchiligi paytida bo‘qoq kasalligi avj oladi. Bu paytda bez
  to‘qimasining yetarlicha ishlamayotganligi tufayli u gipertrofiyalanib,
  katta boiib ketadi, follikulalari ko‘payadi, ammo, ajralayotgan
  gormonlarning miqdori kam boiadi. Chunki ularning sintezlanishi uchun
  yod yetishmaydi. Infitireoid, ya’ni qalqonsimon bez gormonlarining
  faolligini susaytiradigan, moddalar bor. Bular qatoriga tiomochevina,
  tionratsil, metiltionratsil va qalqonsimon bezda gormonlarning hosil
  boiishini tormozlaydigan ko‘pgina sulfanilamid preparatlar kiradi. Ular
  anorganik
  yod
  molekulalarini
  yodgacha
  oksidlovchi,
  tirozining
  yodlanishuvida, uning triyodtironin va tiroksinga aylanuvida ishtirok
  etadigan fermentlaming faolligini pasaytiradi. Bu moddalar ta’sir qilganda
  organizmda, xuddi qalqonsimon bez olib tashlanganda kuzatiladigan
  o‘zgarishlar ro‘y beradi. Ammo bu moddalar qonda mavjud boigan va
  tashqaridan kiritiladigan gormonlarga ta’sir qilmaydi. Tireoid gormonlar
  organizmga kiritilganda oqsillar, yogiar va uglevodlar tez parchalanib,
  ko‘p sarf boiadi. Oqibatda ajralayotgan suyuqlikda azot asosan
  mochevina hisobiga ko‘payadi. Manfiy azot muvizanati kuzatiladi.
  Jamg‘arilgan yog‘ ko‘p miqdorda kamaya boradi. Tiroksin kiritlganda,
  yog‘ depolaridagi yog‘ning miqdori 70% gacha kamayib ketadi, qonda
  xolesterin ozayadi. Jigar va muskullardagi glikogenning parchalanishi
  tezlashib, qonda qand miqdori bir oz ko‘payadi. Oqibatda organizmning
  fizik vazni kamayib, ozib ketadi. Diurez ko‘payadi. Ma'lum normada
  tiroksin kiriturish, sut beruvchi hayvonlaming sut mahsuldorligini, sutning
  286
  yogiiligini oshiradi. Tovuqlar patining o‘sishitii yaxshilaydi, tuxum
  ko‘payadi.
  37-rasm. Odam qalqonsimon bezi.
  0 ‘sayotgan bolalar tishining normal o ‘sib chiqishi, to‘qimalaming
  regeneratsiyasi, yaralaming tuzalib bitib ketishi ham shu gormonlarga
  bogiiq. Bu gormonlaming markaziy asab tizimining funksional holatiga
  ta’sir qilishi diqqatga sazovordir.
  Organizmga uzoq vaqt davomida tiroksin kiritilib turgan hayvonlar
  qo‘zg‘aluvchan, tinch turmaydigan, oyoq muskullari tinmay titraydigan
  boiib qoladi. Qalqonsimon bezi olib tashlangan hayvonlarda shartli
  reflekslarning hosil boiishi qiyinlashadi. Narkoz yuborilib, miya
  po‘stlog‘idagi qo‘zg‘alish jarayonlari pasaytirilsa, organizmga tiroksin
  yuborilishi asosiy almashinuvni oshirmaydi. Bu tireoid gormonlar miya
  po'stlog'i faoliyatiga katta ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi. Tiroksin
  bosh miya retikulyar formatsiyasida to‘planadi degan maiumotlar bor.
  Tiroksin bevosita bosh miyaga yuborilganda asosiy almashinuv, uni qonga
  yuborgan paytdagidan ko‘proq kuchayadi. Normada qalqonsimon bez
  faoliyatining kuchayishi, ya’ni fizologik giperfunksiyasi hayvonning
  bo‘g‘ozlik, laktatsiya (sut berish) davrlarida kuzatiladi. Bu bezning
  giperfunksiyasi buyrak usti bezining faolligini bir muncha tormozlaydi.
  Fiziologik gipofunksiya (bez faoliyatining normadan pasayishi), qishda
  uyquga kiradigan hayvonlarda ularning qishki Oxlash vaqtida kuzatiladi.
  Tireokalsitonin. Qalqonsimon bezda tireokalsitonin degan gormon
  ham hosil boiishi keyingi paytlarda isbotlandi. Tirekalsitonin
  ichiga
  o‘tmaydigan boigani uchun ulaming ichidagi kolloid suyuqlikning
  287
  tarkibida uchramaydi. Bu gormon 32 aminokislotadan tashkil topgan
  polipeptid bo‘lib, tarkibidagi aminokislotalaming joylashish tartibi turli
  hayvonlarda har xildir. Tireokalsitonin qonda kalsiy va fosfoming
  miqdorini kamaytiradi. U suyaklardan qonga kalsiy chiqarilishiga
  to‘sqinlik qilib, siydik bilan fosforning ko‘p chiqarilishiga sabab bo‘ladi va
  parotireoid bezlarning gormoni boimish paratgormonning antogonisti
  hisoblanadi. Tireokalsitonin qonda kalsiy ko‘payib ketganda sezilarli
  miqdorda ajralib, qon ion tarkibining ma’lum miqdorda saqlanishida katta
  rol o‘ynaydi.
  |