title: Используемой литературы - Qarshi davlat universiteti international scientific and practical conference on algorithms...
text: 379
  Odilova N.J. Matlab dasturiy tizimi va Delphi 7 muhitida fizik jarayonlarni
  modellashtirish
  MATLAB DASTURIY TIZIMI VA DELPHI 7 MUHITIDA FIZIK JARAYONLARNI
  MODELLASHTIRISH
  Odilova N.J.
  Qarshi davlat universiteti
  Oliy ta’lim muassasalarida umumiy fizika kursini “Gorizontga burchak ostida otilgan
  jism harakati” mavzusini o‘qitishda zamonaviy pedagogik texnologiyalardan va axborot
  kommunikatsiya vositalaridan, bu vositalalarning imkoniyatlaridan o‘z o‘rnida foydalanish
  yuksak intellektual salohiyatga ega bo‘lgan, bilimli kadrlar tayyorlash kafolatidir. Shu
  o‘rinda, axborot texnologiyalari sohalari doirasida tayyorlanayotgan
  mutaxassis kadrlar
  uchun tabiiy jarayonlarni modellashtirish va ularni o‘rganishda har xil zamonaviy dasturiy
  vositalardan foydalana bilish ko‘nikmalariga ega bo‘lish ahamiyatlidir. Shuning uchun
  fizika fanini o‘qitish jarayonida zamonaviy dasturiy tizimlardan foydalanish usullarini
  ko‘rsatib o‘tish maqsadga muvofiqdir. Shularni hisobga olib,
  talabalarni keyinchalik
  o‘qitiladigan elektronika va sxemotexnika fanlarini o‘rganishga tayyorlash maqsadida
  ushbu maqolada eng sodda masala va fizikaviy jarayonlarni MATLAB/SIMULINK muhitida
  modellashtirish va Borland Delphi7 dasturidan foydalanish orqali grafiklarini hosil qilish
  usullari o‘rganiladi.
  Gorizontga burchak ostida otilgan tosh
  m
  1
  balandlikdan
  0
  30
  burchak
  ostida
  s
  m
  /
  20
  tezlik bilan otilgan bo‘lsin. MATLAB/SIMULINK muhitida toshning og‘irlik kuchi ta’siri
  ostidagi harakatini modellashtirish orqali uchish uzoqligini o‘rganamiz. Havoning
  qarshiligini hisobga olmaymiz. Erkin tushish tezlanishi
  2
  /
  81
  .
  9
  s
  m
  g
  . Toshning harakat
  tenglamasini quyidagi ko‘rinishda yozish mumkin:
  t
  x
  gt
  t
  y
  y
  cos
  2
  sin
  0
  2
  0
  0
  )
  1
  (
  Berilgan kattaliklarning son qiymatlarini (1) tenlamaga qo‘ysak,
  t
  x
  t
  t
  y
  3
  10
  905
  .
  4
  10
  1
  2
  )
  2
  (
  (2)
  tenlamadan
  vaqtni
  3
  10
  x
  t
  topib
  o‘rniga
  qo‘ysak
  2
  )
  3
  10
  (
  905
  .
  4
  3
  10
  10
  1
  2
  x
  x
  y
  ,
  2
  028
  .
  0
  58
  .
  0
  1
  x
  x
  y
  kelib chiqadi.
  MATLAB/SIMULINK muhitida tosh harakatining modelini
  ishlab chiqamiz va Borland
  Delphi7 dasturlash tilida grafik ko‘rinishini tasvirlaymiz. Simulink library browser nomli
  kutubxona panelidan kerakli bloklar integrator (integral signal), Gain (kirish signaliga
  o‘zgarmas koeffisiyent ko‘paytirish), Constant (o‘zgarmas signalli manba), Display (raqamli
  signallarni son ko‘rinishida tasvirlash), Scope (virtual ossiollograf), XY Graph (virtual grafik
  quruvchi), Relational operator (aloqa o‘rnatuvchi operator), Stopsimulation
  (simulyatsiyani to‘xtatuvchi) tanlaymiz.
  381
  4-rasm. Borland Delphi7 dasturida chizilgan grafik
  MATLAB/SIMULINK muhitida dinamik sistemalarni modellashtirish natijasida shunday
  xulosaga
  kelish mumkinki, bu dastur katta imkoniyatlarga ega bo‘lib fizikadan amaliy
  mashg‘ulotlar jarayonida ayirim masalalarni yechishdagi yuqori aniqligi, tezkorligi va
  o‘quvchi o‘rganishi uchun qulayligi bilan boshqa dasturlardan ajralib turadi. Borland
  Delphi7 dasturlash tili orqali funksiya garfiklarni o‘rganish esa fizikaviy amallarni
  bajarishda ijodiy fikrlashni kengaytiradi va yosh dasturchilar uchun mukammal dasturlar
  yaratishida asos bo‘lib xizmat qiladi.