title: QALQONSIMON BEZ FAOLIYATINI BOSHQARILISHI
text: QALQONSIMON BEZ FAOLIYATINI BOSHQARILISHI
  Qalqonsimon bezning faoliyatini asab va endokrin tizimlar boshqarib
  boradi. Simpatik asab tizimining bezga keladigan tolasi qo‘zg‘atilganda
  bezning giperfunksiyasiga xos belgilar kuzatiladi, chunonchi, ko‘z
  cho‘qqayib, qorachigi kattalashadi, asosiy almashinuv kuchayadi.
  Parasimpatik nerv tolalari esa bez faoliyatini susaytiradi. Shu bilan birga,
  bosh miyada qo‘zg‘alish jarayonlari ustun turganda bez faoliyati kuchaysa,
  tormozlanish jarayonlari boshlanganda bez faoliyati susayadi. Qalqon
  simon bez faoliyatining boshqarilishida gipofizning oldingi qismidan
  ajraladigan tireotrop gormon qalqonsimon bezning faoliyatini bosh-
  qarishda ishtirok etadi, - tireoglobulinning parchalanishini, gormonlarning
  sintezlanishini, ularning bezdan qonga o‘tishini va bezga yod kelishini
  kuchaytiradi. Gipofiz esa gipotalamus bilan mahkam bogiangan boiib,
  ikkalasi yaxlit tizimni tashkil etadi, deb yuqorida aytilgan edi. Binobarin,
  qalqonsimon bez faoliyatiga asab tizimi bilan va endokrin tizim
  chambarchas bogiiq holda, ta’sir ko‘rsatadi. Miya po‘slog‘i ham
  qalqonsimon bezga gipotalamus - gipofiz tizimi orqali ta’sir ko‘rsatadi.
  Buni quyidagi misoldan ko‘rishimiz mumkin: qalqonsimon bezning nerv
  aloqalari uzilsa, bu vaqtda asosiy almashinuvni shartli reflektor y o i bilan
  kuchaytirish mumkin. Ayni paytda miya po‘stlog‘i gipofizdan tireotrop
  gormon ajralishini kuchaytirish y o ii bilan qalqonsimon bezga ta’sir
  ko‘rsatadi. Ammo bezning reflektor aloqasi uzilganidan keyin gipofizning
  po‘stloq bilan aloqasi ham uzilsa, asosiy almashinuvni shartli reflektor yo‘1
  bilan kuchaytirib bo imaydi.
  QALQOSIMON BEZ YONIDAGI (PARATIREOID)
  BEZCHALARNING ICHKI SEKRETSIYASI
  Qalqonsimon bezning yonida kichkina epitelial tanachalar, ya’ni
  paratireoid bezchalar bor. Oval yoki dumaloq shaklda boiadigan bu
  288
  bezchalar ko‘pchlik sut emizuvchi hayvonlarda to‘rtta boiadi. Ular aksar
  qalqonsimon bez yonidan joy oladi-yu, lekin ba’zi hayvonlarda shu bez
  to‘qimasi bilan bevosita tutashgan holda ham uchraydi. Asosiy paratireoid
  bezchatlardan tashqari, qo‘shimcha bezchalar ham uchrab turadi.
  Paratireoid bezchalarda ikki xil hujayra bor: bosh hujayralar va atsidofill
  hujayralar. Bosh hujayralaming sekretor faoliyati isbotlangan, atsitofill
  hujayralarni funksiyasi esa hali aniqlanmagan. Bu bezchalar simpatik asab
  tizimi tolalari bilan ta’minlanadi. Ammo, adashgan nervdan parasimpatik
  tolalar ham oladi.
  Paratireoid bezchalar ishlamay qo‘yganda nimalar ro‘y berishi otlar,
  itlar ustida shu bezchalarni olib tashlab o‘tkazilgan tajribalarda o‘rganildi.
  Itlarda to‘rtala bezlarning hammasi olib tashlansa, ikki-uch' sutka
  o‘tgandan so‘ng itlar ishtahasi yo‘qolib, juda qiyinlik bilan yuradigan,
  bosh va tanasining ayrim muskullari tinmay titrab turadigan bo‘ lib qoladi.
  Bu titroq vaqt o‘tishi bilan tobora kuchayaveradi va keyinchalik hayvon
  tanasining boshdan-oyogiga tarqalib, umumiy talvasaga aylanadi, talvasa
  tutishi tobora tezlashaveradi va oxirida it halok bo‘ladi.
  Paratireoid bezchalar to‘la olib tashlanmasa, hozir aytib otilgan
  hodisalar kamroq darajada namoyon bo‘ladi, ammo shunda ham hayvon
  ozib ketadi, junlari to'kilib shilliq pardalariga qon quyiladi, meda va
  ichaklarida uzoq vaqt davomida tuzalmaydigan yaralar paydo boiadi.
  Paratireoid bezchalar olib tashlangandan keyin titroq (tetaniya) paydo
  boiish nvuddati va nechogii namoyon boiish darajasi ozUqaga ham
  bogiiq. Jumladan, paratireoid bezlari olib tashlangan itlarga go‘sht berish
  titroq paydo boiishini tezlashtirsa, sut va o‘simlik ozuqalarini berish
  tetaniyaning kechroq to‘tishiga sabab boiadi. Chunki o‘simlik dunyosidan
  olingan ozuqalar va sut tarkibida kalsiy go‘shtdagiga qaraganda ko‘proq,
  fosfor kamroqdir. Paratireoid olib tashlangandan keyin kuzatiladigan
  kasallik belgilarining go‘shtxo‘r hayvonlarda o‘txo‘r hayvonlardagiga
  qaraganda kuchliroq avjiga chiqishiga sabab ham shu. Paratireoid
  bezlarning hammasini butunlay olib tashlash barcha turdagi hayvonlarda
  ham ertami-kechmi albatta oiim ga olib kelishini aytib o‘tish kerak.
  Bo‘g‘ozlik, laktatsiya kabi fiziologik jarayonlar paytida organizmning
  kalsiyga boigan ehtiyoji oshadi. Demak, paratireoid bezlami shu davrda
  olib tashlash zo‘r tetaniya tutushiga sabab boiadi. Paratgormon
  yetishmasligidan paydo boiadigan tetaniya yosh hayvonlarda voyaga
  etgan hayvonlardagiga qaraganda kuchliroq bo iib o‘tadi.
  289
  Gipokalsiemiya
  Giperkalsiemiya
  |