title: -jadval
  Quti - M tojiyev, I. Nigmatov
text: 9-jadval
  Quti
  mar-
  kasi
  Qutini xarakterlovchi
  belgilar
  Nimalardan saqlaydi
  A
  Q o‘ng‘ir rangli
  Benzin, kerosin, atseton, benzol, toluol, uglerod
  sulfid, spirt, efir, anilin, fosfor va xlororganik -
  zaharli moddalar
  V
  Sariq rangli
  Kislotali gaz va parlardan (xlor, sinil kislota, azot
  oksidlari, vodorod xiorid, fozgen, oltingugurt
  oksidi) fosfor va xlororganik zaharli moddalar
  G
  Oq vertikal chiziqli,
  qora va sariq rangli
  Simob paridan, simoborganik zaharli moddalar
  E
  Qora
  Mishyak va fosfom ing vodorodli birikmalaridan
  KD
  Kulrang
  Ammiak, vodorod sulfid va uning aralashmalari
  M
  Qizil
  Nordon gazlar, ammiak, mishyak, va fosfom ing
  vodorodli birikmalari
  SO
  Oq
  Uglerod oksidi va uning aralashmalari
  Sanoat gazniqoblari.
  Bunday gazniqobtar zaharli moddalaming (bug",
  tuman, gaz holdagi) ta’siridan nafas organlarini, yuzni, ko‘zni saqlashda
  ishlatiladi. Bular bir necha turlarga bo‘linadi
  {9-jadval).
  Sanoat gazniqoblari ham, fuqarolar gazniqoblari kabi niqobdan va za
  harli moddalardan saqlovchi maxsus filtrlovchi qutilardan tashkil topgan.
  Filtrlovchi qutilar bir-biridan rangiga va turiga qarab farqlanadi.
  7.5. Fojiali hodisa (katastrofa) va uning oqibatlari
  Fojiali hodisa
  - m a’lum bir vaqt oralig‘ida sodir boiadigan
  halokat demakdir. Fojia - turli xildagi inshootlarning buzilishi, moddiy
  boyliklaming yo‘q bo‘lib ketishi hamda odamlaming o‘limi bilan sodir
  bo‘ladi. Bundan tashqari, katta avariyalar oqibatida ham fojialar sodir
  bo‘ladi. Masalan, atom elektrostansiyalarida va radioaktiv moddalar
  ishlatiladigan korxonalarda avariya sodir bo‘lishi natijasida juda katta
  144
  hudud zaharlanishi va oxir-oqibatda fojia bilan yakunlanishi mumkin.
  Mana shunday avariyalar natijasida sodir bo‘layotgan fojiali hodisalar
  atom elektrostansiyalarida tez-tez uchrab turadi.
  Masalan, 1986-yil 26-aprel Chemobil AESidagi avariya bunga misol
  bo'ladi. Bu AESdagi bitta energoblok buzilib, undan tashqariga juda ko‘p
  miqdorda chiqqan bug1 holdagi vodorod atmosferadagi havo bilan aralashishi
  natijasida portlab, radioaktiv chiqindilar atrof muhitga tarqalgan. Natijada
  yong‘in sodir bo‘lib, yaqin atrofdagi odamlar o‘lgan va o‘nlab odamlar turli
  darajadagi radiatsiya nurini olgan, juda katta hudud radioaktiv moddalar
  bilan zaharlangan, 100 mingdan ortiq odamlar evakuatsiya qilingan va
  fojiadan ko‘rilgan moddiy zarar esa 8 mlrd. rublni tashkil etgan. Shuning
  uchun AESlarda avariya sodir bo‘lganligini eshitgan har bir fuqaro darhol
  saqlanish (boshpana) joylariga berkinishi yoki xavfsiz yerga evakuatsiya
  qilinishi lozim. Ikkala hoiatda ham shaxsiy saqlash vositalarini kiyib, kerakli
  narsalami: oziq-ovqat, suv, zarur hujjat, pul va boshqa buyumlami olib,
  aytilgan joyiga tezlikda yetib borishi kerak. Agar sharoit juda tig‘iz va og‘ir
  bo‘lsa, u holda o‘zi yashab turgan uyda yoki ishxonada, xonalarga kirib
  hamma teshiklami germetik hoiatda berkitishi zarur. Mana shundagina u
  ortiqcha miqdordagi nurlanishni olmaydi. Ma’lumki, g‘ishtli uylar nurianish
  darajasini 10 baravargacha, temir-beton inshootlar esa batamom kamaytiradi.
  Shuning uchun radiatsiyadan saqlaydigan boshpanaiar ko‘pincha temir-
  betondan quriladi. Zararlangan hududlarda yurish, mehnat qilish juda qattiq
  tartib ostida, alohida rejim asosida olib boriladi. Boshpanadan tashqariga
  chiqqanda shaxsiy saqlagichlami kiygan holda, juda qisqa vaqt mobaynida
  yurish kerak. Saqlovchi xonalarda yashayotganda ham radiatsiyaga qarshi
  ishlatiladigan va yodli preparatlardan ichib turish zarur. Zararlangan
  hududlarda ishlayotgan odamlar saqlovchi vositalami kiygan hoiatda,
  ma’lum vaqt oralig‘ida ishlab, hududda o‘tirishi, biror narsani ushlashi,
  chekishi, ovqat yeyishi, suv ichishi taqiqlanadi. Ishdan keyin butun kiyim
  boshi va o‘zi to‘liq dozimetrik tekshiruvdan o‘tkaziladi. Katta avariyalar
  va fojiali hodisalar bo'lishiga, yong‘in va portlashlar sahab bo‘lishi
  mumkin. Ayniqsa, kimyo, neft va gaz sanoatida yuz beradigari portlashlar
  katta fojialar bilan tugaydi. Masalan, 1989-yil Boshqiristonda siqilgan gaz
  saqlanadigan omborda portlash yuz berib, katta talafot ko‘rildi. Xuddi
  shunga o‘xshash avariyalar ko‘mir konlarida yo'ldosh gazlaming portlashi
  oqibatida sodir bo‘lib, natijada butun kon o‘pirilib, insonlar qurbon bo‘lishi
  bilan yakunlangan hollar ma’lum. Masalan, !988-1995-yiliar mobaynida
  145
  Rossiyaning bir qancha ko‘mir qazib oladigan konlarida shunday fojiali
  hodisalar sodir bo‘lib, ko‘plab odamlar nobud boigan. Shunga o‘xshash
  halokat Toshkentdagi lok-bo‘yoq zavodida ham yuz bergan. Bu falokatga
  zavodda ishlatiladigan tez alangalanuvchan kimyoviy moddalarni saqlash,
  tashish qoidalari buzilishi natijasida katta yong‘in chiqib, avariya sodir
  bo‘lishiga sabab bo‘lgan va odamlar o‘limi bilan yakunlangan. Bunday
  misollami ko‘plab keltirish mumkin. Avariya va falokatlar fojiali holatlardan
  tashqari turli darajadagi jarohatlar: qo‘1, oyoq chiqishi, et uzilishi,
  to‘qimalaming uzilishi, kesilishi, kuyishi, zaharlanishi, tok urishi va boshqa
  talafotlarga ham sabab bo‘ladi. Shuning uchun avariya va fojia boMganda
  turli xil jarohatlarga o ‘z vaqtida, tezlikda yordam ko‘rsata bilish kerak.
  |