title: Nazorat savollari va topshiriklari
text: Nazorat savollari va topshiriklari:
  1.
  Jaxonda mollarning xavfsizligini ta’minlashni nazorat qilish kanday
  utkaziladi?
  2.
  Sertifikatlashtirish ishlari kimga-qulay?
  3.
  Kaysi tashkilot Xalkaro savdo buyicha qonun-qoidalarni yaratadi?
  Eslab qoling!
  Bosh bitim, tarif va savdo, sektorial kelishuv, standartlashtirish doirasi,
  muvofiklikni baxolash doirasi, ma’lumot doirasi, standartlaщtirish buyicha
  Xalkaro tashkilot, Xalkaro elektrotexnik komissiya, akkreditlashtirish.
  156
  26- MA’RUZA. SHTRIXLI KOD.
  Reja.
  1.
  Mahsulot haqidagi ma’lumotlarni standartlashtirish va kodlash.
  2.
  Mahsulotni shtrixli kodlanishi uchun ayrim davlatlarning fan kodi
  3.
  Shtrixli kodlash ishlab chiqarish korxonalarining imkoniyatlari
  Tayanch so‘zlar:
  Shtrix kod, mahsulot, kodlash, mahsulot sifati, sifat, EAN.
  13.1 Mahsulot haqidagi ma’lumotlarni standartlashtirish va kodlash
  Ba’zan biror mahsulot xarid qilganimizda uning ko‘rinarli joyida yoki
  etiketkasida har xil qalinlikdagi chiziqlar va raqamlar bilan belgilangan
  shakllarni ko‘rishimiz mumkin. Ularga shtrix-kod nomi berilgan. Xo‘sh, shtrix-
  kodlar nima va qachon paydo bo‘lgan?
  Shtrix-kodlardan mahsulotlarga nisbatan tadbiq etish g‘oyasi ilk bora 30-
  yillarda AQSH ning Garvard biznes maktabida yaratilgan bo‘lib, undan amalda
  foydalanish bir necha o‘n yillardan so‘nggina, ya’ni, 60-yillardan boshlangan.
  Shtrix-kodlarni dastlabki qo‘llovchilar temir yo‘lchilar bo‘lib, shu usul orqali
  temir yo‘l vagonlarini identifikatsiyalashtirilgan. Mikroprotsessor texnikasining
  gurkirab rivojlanishi 70-yillardan boshlab shtrix-kodlardan keng ravishda
  foydalanish imkonini yaratdi. 1973 yil AQShda Mahsulotning Universal Kodi
  (IPC) qabul qilinib, 1977 yildan boshlab esa Yevropa Kodlash Tizimi YEAN
  (European Article Numbering) ta’sis etildi va hozirda undan nafaqat Yevropada,
  balki boshqa mintaqalarda ham keng ravishda foydalanilmoqda.
  Shtrix-kod ketma-ket almashinib keluvchi qora (shtrix) va oq (probel)
  rangli, turli qalinlikdagi chiziqlardan iborat bo‘lib, bu chiziqlarning o‘lchamlari
  standartlashtirilgan. Shtrix-kodlar maxsus optiq qurilmalar - skanerlar yordamida
  o‘qishga mo‘ljallangan. Uning vositasida, mikroprotsessorlar orqali shtrixlar
  raqamlarga dekoderlanib, mahsulot haqidagi ma’lumotlar kompyuterga uzatiladi.
  Vazirlar Mahkamasining qaroriga binoan davlatimizda O‘zbekiston
  Respublikasida ishlab chiqarilayotgan tovarlarni shtrixli kodlash kiritilmoqda.
  “GS1 International” (YEAN Uzbekistan) (Belgiya, Bryussel) xalqaro
  assotsiatsiyasi
  tomonidan
  bizning
  mamlakatimizga 478
  raqamli
  identifikatlashtirish kodi berildi.
  U bo‘yicha bu tovar qayerda ishlab chiqarilganligini aniqlash mumkin.
  Mamlakat kodidan keyingi raqamlar tovarni ishlab chiqarayotgan yoki
  realizatsiya qilayotgan korxonani belgilaydi. Keyingi beshta raqamlar bilan
  mahsulotning iste’molchilik xossalari o‘lchami, massasi, tarkibi, shakli,
  o‘ramining ko‘rinishi va boshqa ma’lumotlar shifrlab qo‘yilgan.
  Bu raqamlar qatoriga muvofiq kompyuter yordamida shtrixli kod
  shakllantiriladi. Oxirgi 13-raqam tekshirish uchun va barcha kiritilgan
  axborotning shtrixli kodini skaner bilan o‘qilishi to‘g‘riligini tekshirish uchun
  ishlatiladi. Shtrixli kodga o‘zgarib turuvchi, masalan, sifati va bahosi haqidagi
  ko‘rsatkichlar kiritilmaydi.
  157
  Har bir tovar ishlab chiqaruvchi bizda tashkil etilgan “GS1 International”
  (YEAN Uzbekistan) tovarlar va xizmatlarni avtomatik identifikatlashtirish
  Markazida ro‘yxatga olinadi.
  Dunyoning ko‘pchilik mamlakati foydalanadigan bu tizimning qulayligi
  shundan
  iborat-ki,
  u
  sotib
  olinayotgan
  va
  sotilayotgan
  tovarlarni
  avtomatlashtirilgan hisobini yuritishga imkon beradi. Zamonaviy texnika bilan
  jihozlangan magazinlardagi kassa apparati bu barcha tovarlarni va ularning
  narxlari xotirasiga kiritilgan kompyuterdir. Ularni savdo korxonasi o‘zi
  belgilaydi, buyumlarda bir xil shtrixli kod bo‘lsa ham turli savdo joylarida ular
  farq qilishi mumkin. Magazin raxbarlari ixtiyoriy paytda qancha so‘mga va
  qanday buyumlar sotilganligi, qaysilariga talab borligi yoki ularni turib qolishini
  bilib olishlari mumkin. Tizim ishlab chiqarilgan mahsulot miqdori haqida doimo
  tezkor to‘planadigan ma’lumotlar ishlab chiqaruvchi korxonalar uchun ham,
  ulgurji va chakana savdo uchun ham qulaydir. Barcha jarayonlar ustidan nazorat
  kuchayadi, buxgalteriya hisobi, tovar-transport
  va boshqa
  hujjatlarni
  rasmiylashtirish avtomatlashtiriladi.
  Shtrixli kodlash texnologiyasini joriy etishning iqtisodiy samarasi aylanma
  mablag‘lar harakatini tezlashtirish, tovar zahiralarini boshqarish tezkorligini
  ta’minlash, omborxonalarda saqlash xarajatlarini kamaytirishdan tashkil topadi.
  Shtrixli kodni borligi psixologik ahamiyatga ham ega xaridor albatta
  "zebra" belgili tovarni tanlaydi. Lekin shtrixli kod shaxsan iste’molchi uchun
  axborotga ega emasligini ta’kidlash kerak. Ammo o‘z hurmatini bilgan ishlab
  chiqaruvchi o‘zining obro‘si uchun yagona ma’lumotlar bazasiga ma’lumotlar
  berib, albatta tovarlar va o‘zi haqida umumiy ma’lumotlarini bildiradi. Bu
  ma’lumotlarni soxtalashtirish mumkin emas. Garchi ayrimlar intilsa ham,
  natijada ular bozorda aks reklamaga ega bo‘ladilar, bu esa chiqimlarga olib
  keladi.
  Grafik tasvirni va raqamli qatorni loyiqligini taqqoslashini buyum xaqidagi
  axborotni to‘g‘riligi uchun javobgar bo‘lgan ixtiyoriy YEAN milliy yoki xalqaro
  ma’lumotlar bankida o‘tkazish mumkin. Bu tizimdan ishlab chiqaruvchilar,
  yetkazib beruvchilar va savdoda muvaffaqiyatli foydalaniladi. Savdo sheriklari
  barcha zanjir bo‘ylab identifikatlashtirish raqamiga havola qilishadi bu qulaydir,
  chalkashlik va har xil tushunishni bartaraf qiladi.
  Tizimni O‘zbekistonda joriy etish respublikani dunyo bozoriga faol
  chiqishi bilan bog‘liqdir. Dunyo bozorida raqobat keskindir va unda
  muvaffaqiyatli qatnashish uchun to‘g‘ri boshqaruv qarorlarini qabul qilishda
  menejerga yordam beradigan axborotga ega bo‘lish kerak. Endi bizning tijorat
  tashkilotlarimizga bevosita O‘zbekistonda u yoki bu tovarni ishlab chiqaruvchi
  xorijiy korxonalar to‘g‘risida ishonchli axborotni olish imkoniyati paydo
  bo‘lmoqda. Xorijiy tijoratchilarning so‘rovi bo‘yicha ham O‘zbekiston
  korxonalari to‘g‘risidagi o‘xshash axborotlarni berish mumkin. YA’ni shtrixli
  kod ishchan sherikchilikni yengillashtiradigan tashrif kartochkasidir.
  Tovarlarning raqamlash bilan mashg‘ul bo‘lgan qator xorijiy tashkilotlar
  bilan kelishilgan holda ma’lumotlar banklarini ayirboshlash rejalashtirilmoqda,
  bu esa O‘zbekiston tovarlarini import qilishni mo‘ljallagan mamlakatlarda
  158
  bizning korxonalar uchun mahsulotlarini manzilli reklamasini ta’minlaydi.
  Bunday xizmatlar dunyo bozorida keng qo‘llaniladi.
  Bu muhim ishga “O‘zstandart” bo‘linmalaridan tashqari Tashqi Iqtisodiy
  Aloqalar Vazirligi (TIAV), respublika tovarlar ishlab chiqaruvchilari va
  tadbirkorlari palatasi jalb qilingan. Natijada tovarni bojxonadan olib o‘tish uchun
  TIAV da kontraktni ro‘yxatdan o‘tkazishda shtrixli kodni borligi talab
  qilinadigan tartib joriy qilinadi. Ichki bozorda ham ko‘p ishlarni bajarish lozim
  bo‘ladi. Xususan shtrixli kodlarni o‘qib oladigan kassa apparatlarini joriy qilish
  bo‘yicha, hozir bizda faqat ikkita shunday supermarketlar mavjud. Vaqt o‘tishi
  bilan savdo korxonalarini texnik tomondan jihozlanishi bilan faqat eksport qilish
  uchun mo‘ljallangan tovarlarni emas, balki ichki bozor uchun mo‘ljallangan
  tovarlarni ham shtrixli kodlar bilan markalash zarurati kelib chiqadi.
  “O‘zstandart” da O‘zbekiston Respublikasining qonun hujjatlariga muvofiq,
  shtrixli kodlash tizimini qo‘llash tartibini aniq belgilaydigan meyoriy hujjatlar va
  usuliyatli materiallar ishlab chiqildi. Shtrixli kodlash bo‘yicha uchta asosiy
  davlat standartlari tasdiqlandi, shtrixli kodning to‘g‘ri ishlatilishi ustidan nazorat
  yo‘lga qo‘yilmoqda. Begona belgilashlarni o‘zlashtirish uchun jinoiy jazo
  beriladi. Shunday qilib shtrixli kodni foydalanuvchilarini va uni bosmaxonada
  nashr qilish uchun asl nusxa maketini tayyorlovchisining javobgarligi oshadi.
  Hozir ushbu to‘lqinda har xil “bosmaxonachilar” paydo bo‘lishi mumkinligini
  eslatib qo‘yish o‘rinli bo‘ladi. Shtrixli kodni asl nusxa maketi faqat “O‘zstandart”
  ning SMSITI da amal qilayotgan shtrixli kodlash Markazida shakllanadi,
  tayyorlanadi va Davlat reyestrining kompyuterida ro‘yxatga olinadi. Shunday
  qilib shtrixli kodlash lozim bo‘lgan tovarlarni barcha tavsiflarini hisobga olib
  boradi. Bizning va xorijiy tadbirkorlar o‘zlarining maxsulotlarini realizatsiya
  qilinishini haqida to‘la axborot olishi va uni sotib olishda tanlash imkoniyatiga
  ega bo‘lishadi.
  Hozirgi paytda respublikaning o‘ndan ortiq korxonalari yuzdan ortiq
  buyumlarga asl nusxa maketlarini olishdi. Shtrix kodni avval olish ancha qiyin
  bo‘ldi, chunki maslahatlashadigan hech kim yo‘q edi. Endi hammasi texnik
  tomondan to‘g‘rilandi, ikki kun ichida buyumning tavsiflari bo‘yicha to’zilgan
  shtrixli kodini olish mumkin. Ko‘pchilik ishlab chiqaruvchilar hozircha bu
  “pasport” ma’lumotlarini aniqlashmoqda. Tovarni bir turiga ham, bir nechta
  o‘nliklariga ham buyurtmachilar bor. Shtrixli kodni tushirishga joyi kam bo‘lgan
  buyumlar ham uchraydi. Bu holda qisqartirilgan sakkiz raqamli asl nusxa maketi
  tayyorlanadi, lekin davlat kodi qoldiriladi.
  Shtrixli kod buyicha meyoriy hujjatlarni xalqaro talablar bilan
  uyg‘unlashtirish bo‘yicha tadqiqotlar olib borilmoqda, ushbu muhim sohada
  mutaxassislar tayyorlash bo‘yicha kurslar amal qilmoqda.
  Xullas, O‘zbekiston tovarlarining raqobat qila olish imkonini oshirish,
  ularning tovarlarni raqamlash xalqaro tizimiga kirishi, iste’molchilar huquqlarini
  himoya qilish, “O‘zbekistonda tayyorlangan” nomli markali mahsulot ishlab
  chiqarishning avtomatlashtirilgan hisobini ta’minlash uchun maqsadga qaratilgan
  ish olib borilmoqda.
  Ko‘pgina iqtisodiy rivojlangan davlatlarda mahsulotning o‘ramida
  (upakovkasida) shtrix-kodning bo‘lishi majburiy sanaladi. Aks holda savdo
  159
  tashkilotlari mahsulotdan voz kechishlari mumkin. Bu xalqaro savdoga ham
  tegishlidir. Ushbu tizimning iqtisodiy jihatdan samaraliligi mahsulotning 85
  foizidan ko‘pi kodlashtirilganda yaqqol namoyon bo‘ladi. Bundan tashqari,
  mahsulotga nisbatan bo‘lgan talab va ehtiyojlarni shakllantirish, jamlash, hisobga
  olish, mahsulotni kelish-ketishini hisob qilib borish, muxosiblik hisoblarida va
  hujjatlarni rasmiylashtirishda hamda mahsulotlarni saqlash va sotuvidagi
  nazoratlarni amalga oshirishda alohida o‘rin tutadi.
  EAN assotsiatsiyasi turli davlatlar uchun kodlar ishlab chiqqan bo‘lib,
  ushbu kodlardan foydalanish uchun markazlashgan tarzda litsenziyalar tavsiya
  etadi. Masalan, Fransiya uchun davlat kodi sifatida 30-37, Italiya uchun 80-87
  oraliqlari tavsiya etilgan. Ba’zi davlatlarning kodlari uch xonali sondan iborat.
  Masalan, Gretsiya -520, Rossiya - 460, Braziliya - 789. Quyiroqda keltirilgan
  16.1-jadvalda ba’zi bir davlatlarning litsenziya asosida olingan kodlari
  keltirilgan.
  Asosan EAN ning ikki kodidan ko‘proq foydalaniladi: 13 razryadli va 8
  razryadli raqamli kodlar. Bunda eng ingichka shtrix birlik sifatida olinadi. Har bir
  raqam (yoki razryad) ikki shtrix va ikki probeldan iborat bo‘ladi (13.1 va 13.2-
  rasmlar). 13 razryadli kodning tarkibida quyidagi kodlar ko‘rsatiladi:
  davlat kodi ("davlat bayrog‘i");
  korxona (firma) - tayyorlovchi kodi;
  mahsulotning kodi;
  nazorat soni.
  Tayyorlovchi korxonaning kodi har bir davlatda tegishli organlar
  tomonidan to’ziladi. Odatda, bu kod beshta raqamdan iborat bo‘lib, davlat
  kodidan keyin keladi.
  Mahsulot kodi tayyorlovchi tomonidan to’ziladi va u ham beshta raqamdan
  iborat bo‘ladi. Bu kodning rasshifrovkasi standart emas, u mahsulotga taalluqli
  bo‘lgan muayyan hususiyatlarni (belgilarni) yoki faqat tayyorlovchining
  o‘zigagina ma’lum bo‘lgan va shu mahsulotning qayd etish tartib raqamini
  ifodalashi ham mumkin.
  EAN-8 kodi uzun kodlarni belgilab bo‘lmaydigan kichik o‘ramlar
  (upakovkalar) uchun mo‘ljallangan. EAN-8 kodi quyidagi kodlar tartibidan
  iborat:
  davlat kodi (“davlat bayrog‘i”);
  korxona (firma) - tayyorlovchi kodi;
  nazorat soni.
  Ba’zan, tayyorlovchi korhona kodining o‘rniga mahsulotning qayd etish
  tartib raqami keltirilishi ham mumkin.
  Raqamlar qatori skaner uchun emas, balki xaridorlar uchun mo‘ljallangan.
  Talabgor (xaridor) uchun ma’lumot faqat mahsulot tayyorlangan davlatni
  bildirish bilan chegaralanadi, chunki davlat kodi maxsus nashrlarda va
  ma’lumotnomalarda keltirilib turadi yoki ma’lumot bazalarida va banklarida
  saqlanishi mumkin. To‘liq shtrixli kod tashqi savdo tashkilotlariga yoki savdo
  obektlariga mahsulotning aniq kelib chiqish rekvizitlarini bilish va kerak bo‘lsa
  mahsulotning kontrakt (shartnoma) talablariga mos kelmaydigan parametrlari va
  160
  ko‘rsatkichlari borasida aniq manzilga raddiya yoki norozilik bildirish
  imkoniyatini yaratadi.
  Nazorat soni EAN algoritmi bo‘yicha kodni skaner vositasida to‘g‘ri
  o‘qilganligini tekshirish uchun xizmat qiladi.
  Четки штрихлар
  5 0 1
  2 3 4 5
  6 7 8 9 0
  0
  Давлат
  коди
  Тайёрловчи
  коди
  Назорат сони
  Маҳсулот
  коди
  13.2-расм
  8 разрядли EAN коди
  Давлат
  коди
  Назорат сони
  13.1-jadval
  Марказий штрихлар
  13.1-расм.
  13 разрядли EAN
  коди
  5 0 1 2 3 4 5
  2
  Тайёрловчи
  коди
  |