title: Adabiyotlar roʻyxati - Buxoro davlat universitetining pedagogika instituti pedagogik ta
text: Adabiyotlar roʻyxati:
  1.
  Ishmuxamedov R.J., Yuldashev M. Ta’lim va tarbiyada innovatsion
  pedagogik texnologiyalar. – T.: “Nihol” nashriyoti, 2013, 2016.
  2.
  Tolipov Oʻ., Usmonboyeva M. Pedagogik texnologiyalarning tadbiqiy
  asoslari. – T.: 2006.
  3.
  Ishmuhamedov R., Abduqodirov A., Pardayev A. Ta’limda innovatsion
  texnologiyalar (ta’lim muassasalari pedagog–oʻqituvchilari uchun amaliy
  tavsiyalar). – T.: Iste’dod, 2008.
  4.
  Jumаyеv М.E., Z.G.Tadjiyeva. Bоshlаngʻich sinflаrdа mаtеmаtikа oʻqitish
  mеtоdikаsi. – Т.: “Fan va texmologoya”, 2005.
  5.
  Jumаyеv М.E. Mаtеmаtikа oʻqitish mеtоdikаsidan praktikum. – Т.:
  “Oʻqituvchi”, 2004
  .
  O‘QUV LUG‘ATLARI VA ULARNING ONA TILI TA’LIMIDAGI
  AHAMIYATI
  M. O‘rinova
  BuxDUPI o‘qituvchisi
  M. Bozorqulova
  BuxDUPI talabasi
  Hozirgi kunda o‘zbek tilining o‘quv lug‘atlari ona tili ta’limida muhim
  ahamiyat kasb etmoqda, ularni tuzish esa leksikografiyaning alohida tarmog‘iga
  aylanmoqda. Buning sababi shuki, lug‘at til va olamning dunyoqarash bilan
  bog‘liq manzarasi haqidagi bilimlarni umumlashtirish va qayd qilishning eng qulay
  shakli bo‘libgina qolmay ta’lim berishning eng muhim vositasi hamdir. Modomiki
  608
  o‘quvchilarning so‘z boyligini oshirish ona tili mashg‘ulotlarining asosiy vazifasi
  ekan, ularni turli lug‘atlar bilan tanishtirish va bu lug‘atlardan foydalanish
  malakalarini shakllantirish muhim masala hisoblanadi. Lug‘at imlo savodxonligini
  oshirish, so‘z boyligini oshirishning muhim manbayi, o‘quvchining asosiy
  maslahatchisidir.
  O‘quv lug‘ati nima? O‘quv lug‘atchiligining umumiy (akademik)
  lug‘atchilikdan farqi nimada? O‘quv lug‘atchiligi akademik lug‘atchilikka nisbatan
  kichik shakllar va ko‘proq ta’limiy yo‘naltirilganlikka ega bo‘lgan lug‘atchilik
  sifatida ta’riflanadi. O‘quv lug‘atlari o‘qish - o‘qitish maqsadi bilan tuziladi,
  talabalar yoki maktab o‘quvchilari uchun mo‘ljallanadi. Bunday lug‘atlar
  tanlangan leksik materialning hajmi, tanlash yo‘li, muayyan o‘quv dasturini
  nazarda tutishi, o‘quvchi kitobxonlarning bilim darajasini hisobga olishi kabi
  xususiyatlari bilan ajralib turadi.
  Biroq ba’zan “o‘quv lug‘atchiligi” tushunchasining hajmi kengaytiriladi:
  unga faqat maxsus o‘quv lug‘atlari (kichik hajmdagi) emas, darsliklardagi
  yordamchi lug‘atchalar, shuningdek leksik minimumlar, ya’ni muayyan bosqichda
  o‘rgatish tavsiya etiladigan so‘zlar ro‘yxati, hatto o‘zlashtirish qiyin so‘zlarni
  o‘rgatishga mo‘ljallangan lug‘at ko‘rinishidagi o‘quv qo‘llanmalari ham kiritiladi.
  Shunday qilib o‘quv lug‘ati termini ikki ma’noda ishlatiladi: 1) ta’lim berishga
  mo‘ljallangan har qanday turdagi lug‘at ma’nosida, 2) har bir so‘zga o‘quvchiga
  tushunarli izoh, grammatik tavsif, asosiy paradigmatik va sintagmatik aloqalari
  berilgan leksika bo‘yicha har qanday qo‘llanma.
  Shundan kelib chiqib o‘quv leksikografiyasiga “leksikani ta’limiy
  maqsadlarda nazariy va amaliy jihatdan tavsiflaydigan alohida lingvometodik
  soha” (V. V. Morkovkin) deb ta’rif berish mumkin.
  Bu ta’rif o‘quv leksikografiyasining eng muhim jihatlariga e’tibor qaratishga
  imkon beradi: o‘quv lug‘ati oddiy lug‘atdan nimasi bilan farq qiladi, bunday lug‘at
  uchun so‘zlarni qay tarzda tanlash kerak, so‘zni izohlashning qaysi usullari o‘quv
  609
  lug‘atining vazifalarga ko‘proq javob beradi va h.k. Yuqoridagi ta’rif o‘quv
  lug‘atlarini shunchaki umumiy leksikografiya tarkibiga kiritibgina qolmay, balki
  uning chegaraviy xususiyatini, ya’ni u ikki fan: an’anaviy leksikografiya va til
  o‘qitish metodikasi tutashgan joyda tug‘ilganini ham aks ettiradi.
  Shunday qilib o‘quv lug‘atlari bir qator o‘ziga xos belgilarga ega: 1)
  metodik yo‘naltirilganligi va qat’iy ravishda ta’limining muayyan bosqichiga
  mo‘ljallanganligi, 2) til materialini o‘quv-metodik maqsadga muvofiqlik mezoniga
  javob berishi lozim bo‘lgan tarzda o‘ziga xos tanlab olish, 3) nutqiy amalning
  barcha siklini qamrab olishi, nutqiy faoliyatning barcha turini o‘rgatish.
  Binobarin o‘quv lug‘atlarini tuzish “katta” lug‘atlarni mexanik tarzda
  qisqartirishdan iborat emas, u aytib o‘tilgan barcha leksikografik tushunchalarni
  qayta ko‘rib chiqishni talab qiladi.
  Yuqorida aytilganidek, didaktik (ta’limiy) element har qanday lug‘atga,
  ayniqsa, me’yoriy lug‘atga xos, biroq maxsus o‘quv lug‘atlarida u juda kuchayadi,
  chunki unda ko‘rsatma berish, qat’iy belgilash jihati ma’lumot berish jihatidan
  ustunlik qiladi. O‘quv lug‘atining barcha turida lug‘atning pedagogik nutqiga,
  ya’ni didaktik yo‘naltirilgan leksikografik nutqqa katta e’tibor beriladi. Bunday
  lug‘atning tili o‘qituvchining pedagogik nutqi yoki darslikning didaktik tili bilan
  bir xil tabiatga ega bo‘ladi.
  Har bir o‘quv lug‘atining asosiy muammolaridan biri so‘zlikni
  shakllantirishdir. Bunday lug‘at o‘zbek tilining ko‘p qo‘llanadigan va muhim
  leksikasini aks ettirishi kerak: unga tilning leksik yadrosini tashkil qiluvchi so‘zlar
  bilan birga turli nutq vaziyatini qamrab oladigan, turli mavzuda va har qanday
  holatda muloqot qilish uchun yetarli bo‘lgan so‘zlar, zarur leksik minimum ham
  kiradi.
  O‘quv lug‘atining o‘ziga xosligi leksik birliklarni izohlashda ham namoyon
  bo‘ladi. U sodda, tushunarli, qisqa va aniq bo‘lishi kerak. So‘z ma’nosini o‘quv
  maqsadida izohlashning bir necha juda samarali usuli mavjud: umumiy
  610
  tushunchani xususiy, soddaroq tushuncha orqali izohlash ( hasharot ‒ ari, chumoli,
  qo‘ng‘iz), mazmunan yaqin tushunchalarni o‘ziga xos farqli belgisi orqali
  chegaralash (qalin ko‘ndalang ‒ o‘lchami katta, yo‘g‘on ‒ ko‘ndalang kesimi
  katta), ma’noni surat, chizma yordamida izohlash, so‘zlar birikuvchanligi orqali
  izohlash (yashirin izohlash) va h. k.
  O‘quv lug‘atida so‘zning paradigmatikasi (sinonim, atonim, leksik-semantik
  va mavzuviy guruhlari) muntazam va aniq ko‘rsatilishi lozim. Shuning uchun
  o‘quv leksikografiyasida mavzuviy (ideografik) lug‘atlar tuzish dolzarb masaladir.
  O‘quv lug‘atining so‘z maqolasi tuzilishi ham o‘ziga xos xususiyatga ega. Unda
  so‘z haqidagi lingvistik ‒ grammatik, semantik, orfoepik va h.k. axborot yanada
  qat’iyroq bir xillikka olib kelinishi lozim. O‘quv lug‘atining lug‘at maqolasida
  so‘z, uning shakllari, nutqda qo‘llanishi haqida, ya’ni o‘quvchiga o‘zbek tilidan
  faol foydalanishga yordam beradigan barcha narsa haqida to‘liq ma’lumot berilishi
  lozim.
  Shunday qilib o‘quv lug‘ati metodik talablarga javob beradigan, odatda
  kichik formatdagi bitta jild ko‘rinishida tayyorlanadigan va ma’lumotni tez va oson
  olishni ta’minlaydigan u yoki bu tamoyil asosida tartib berilgan so‘zlarning ular
  haqida lisoniy ma’lumot berilgan ro‘yxatidir.
  |