title: KALIT SOʻZLAR - 9-sinf Informatika va axborot texnologiyalari
text: Oʻz maʼlumotlarimni xakerlikdan himoyalash
  uchun nima qilishim mumkin?
  Yodda tuting, agar siz oʻz kompyuter tizimingizni murakkab
  qilib yaratsangiz, xaker chekinishi va nisbatan osonroq
  nishonni qidirishi mumkin.
  Siz bajarishingiz kerak boʻlgan amallar quyidagilardan iborat:
  • Birinchi navbatda, tizimga va alohida fayllarga kirish
  uchun autentifikatsiya (foydalanuvchilar va parollar
  identifikatoridan foydalanish) orqali xakerni tizimga
  kirishdan toʻxtatishga urining;
  • Siz maʼlumotlarni shifrlash orqali fayllarni tizimingizga
  kirishga muvaffaq boʻladigan har qanday xaker uchun oʻqib
  boʻlmaydigan qilib qoʻyishingiz mumkin. Agar maʼlumotlarni
  shifrlasangiz, parollaringizni buzib kirishga muvaffaq boʻlgan
  har qanday xaker oʻzi topgan istalgan ma’lumotni tushuna
  olmaydi, shu bois ma’lumotlarga hech qanday zarar yetmaydi
  (agar ular maʼlumotlarni shunchaki yoʻq qilib yubormasa).
  • Xakerlar oʻzi kirgan har qanday faylni zararlashidan
  saqlanish uchun har ehtimolga qarshi fayllarning nusxasini
  saqlashingiz lozim. Bu fayllaringizning zaxira nusxalarini
  saqlash nihoyatda muhimligini anglatadi. Navbatdagi
  boʻlimlarda biz bu usullar haqida batafsil hikoya qilamiz.
  Foydalanuvchi identifikatori va parol
  Internet xavfsizligiga taalluqli salbiy odatlar sizni keraksiz
  xatarga duchor qilishi mumkin. Elektron pochta, ijtimoiy
  tarmoqlar, telefon yoki elektron onlayn akkauntlar, onlayn
  auksion yoki onlayn banking saytlaridan foydalanishimiz
  yoki foydalanmasligimizdan qatʼi nazar barchamiz bizga
  ushbu onlayn xizmatlardan foydalanishga imkon berayotgan
  foydalanuvchi nomlari, parollar va PIN-kodlarning miqdori oshib
  borishini kuzatishimiz talab qilinadi.
  Yetakchi kredit maʼlumotlari agentligining tadqiqotlariga koʻra,
  har bir shaxsning oʻrtacha 26 ta turli internet-logini mavjud. Shu
  bois parollarni boshqarish internetda xavfsizlikni taʼminlashning
  muhim qismi sanaladi. Internetda turli akkauntlarimiz koʻp
  ekani sababli bitta parolni bir necha marta ishlatmaslik
  tavsiyasiga amal qilish murakkab va noqulay. Shuningdek,
  maʼlum boʻlishicha, 26 ta turli akkauntimiz boʻlishi mumkinligiga
  qaramay, biz oʻrtacha besh xil paroldan foydalanar ekanmiz!
  Har doim bir xil yoki oson paroldan foydalanish orqali osonlik
  bilan shaxsiy maʼlumotlarni oʻgʻirlash nishoniga aylanishingiz
  mumkin.
  Parollardan foydalanish uchun ular sir saqlanishi lozim. Ekranda
  parolingizni kiritayotganingizda hech kim koʻrmasligi uchun *
  * * * * * * kabi qator yulduzchalar parol kiritiladigan maydonni
  toʻldirishiga eʼtibor berganmisiz? Operatsion tizim (OT) har bir
  foydalanuvchiga oid parollarni foydalanuvchilar identifikatori
  jadvalida saqlaydi.
  Parollar ma’lumotlarimizni begona koʻzlardan himoyalashga
  moʻljallangan. Biroq parollar murakkab va eslab qolish
  qiyin boʻlishi mumkin! Shu bois juda koʻplab kishilar oʻzi
  unutmaydigan sodda parollardan foydalanadi. Biroq ularni
  eslab qolish oson boʻlsa, topib olish ham oson boʻladi.
  Sodda parollar – topib olish oson boʻlgan parollardir. Masalan,
  agar tugʻilgan kuningiz, uyingiz yoki biror shaxsiy narsangizning
  nomi, yoki parolingizni topmoqchi boʻlganlar parollarni buzish
  dasturlari orqali ishlashsa, topib olishi oson boʻlgan toʻliq matn
  boʻlishi mumkin.
  Parol lugʻatdagi soʻz boʻlmasligi kerak va u raqamlardan,
  shuningdek, harflardan iborat boʻlishi lozim. Ayrim harflar kichik,
  ayrimlari esa bosh harflar bilan yozilishi va sakkizta belgidan
  uzunroq boʻlishi talab qilinadi.
  Parolingiz sizga bogʻliq boʻlmagan biror narsa boʻlishi lozim. Shu
  sababli uyingiz, qishlogʻingiz, kuchugingiz yoki shunga oʻxshash
  nomlarni ishlatmang. Tugʻilgan kuningiz kabi sanalardan
  foydalanmang.
  Yaxshi parollar harflar, raqamlar va belgilarni oʻzida
  uygʻunlashtiradi. Parolingizdagi harflarni oʻxshash raqam
  bilan almashtirshingiz mumkin. Masalan, agar parolingiz
  “Dasturlash” boʻlsa, “o” harfini “0” bilan, “i” harfini esa “1” bilan
  almashtirishingiz mumkin. Bu parolingizni “C0mput1ng”ga
  aylantiradi. Biroq aslida bu yetarli emas va xaker buni bemalol
  Agar siz haqingizda koʻp maʼlumotlar oʻgʻirlangan
  boʻlsa, xaker bundan foydalanib, internetda sizning
  nomingizdan harakat qilishi mumkin.
  Ular sizning nomingizga kredit karta ochtirishi, mashina
  sotib olishi yoki kredit olishga ariza berishi mumkin!
  Bu holat yuz bersa, u “shaxsiy maʼlumotlarning
  oʻgʻirlanishi” deb ataladi (shu bobning boshiga qarang).