title: -jadval - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat universiteti
text: 10.2-jadval
  O’zbekiston Respublikasida asosiy kapitalni moliyalashtirish manbalari tarkibiy
  tuzilmasi, foizda
  Moliyalashtirish
  manbalari
  Yillar
  2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008
  Jami
  100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0
  SHu jumladan:
  -
  budjet
  mablag’lari
  30,3
  21,5
  25,0
  17,7
  14,9
  12,8
  10,7
  9,0
  9,0
  - korxona va aholi
  mablag’lari
  39,1
  41,3
  52,0
  52,9
  55,6
  60,3
  60,0
  59,0
  53,9
  - bank kreditlari
  7,5
  8,1
  1,6
  1,9
  2,3
  2,9
  3,4
  3,1
  5,0
  -
  chet
  el
  investitsiya-
  lari va kreditlari
  21,7
  28,0
  20,4
  26,3
  24,5
  19,2
  19,0
  22,8
  25,9
  - nobudjet fondlar
  va boshqa qarz
  mablag’lari
  1,4
  1,1
  1,0
  1,2
  2,7
  4,8
  6,9
  6,1
  6,3
  Manba: O’zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo’mitasi ma’lumotlari.
  Korxonalar va aholining o’z mablag’lari hissasi dastlab 1994 yildagi 58,4% dan
  2000 yilga kelib 39,1% ga qadar pasaygan. Chunki bu davrda korxonalarning
  moliyaviy mustaqillik darajasi ancha past edi. 2008 yilga kelib bu ko’rsatkich 53,9%
  ni tashkil etishi ularning moliyaviy mustaqilligi oshib borayotganligini ko’rsatadi.
  Keyingi yillarda kapitalni ko’paytirish manbalarida qarz mablag’lari ishtirokining
  roli keskin oshsada, lekin kreditning solishtirma hissasi ko’tarilmayapti. 2000-2008
  yillarda qarz mablag’larining hissasi 30,6% dan 37,2% gacha tebranib turgan bo’lsa,
  bank kreditining hissasi 7,5% dan 5,0% gacha pasayib bordi. Buning sababi – 2002
  yildan boshlab markazlashgan kreditlarning to’xtatilib, kreditlashning faqat tijorat
  banklari tomonidan amalga oshirilishidir. Biroq, bu tadbirkorlikni rivojlantirishda
  tijorat banklari rolining ortib borayotganligini anglatmaydi.
  Hozirgi vaqtda tijorat banklari aktivlari va jami kapitalining hajmlari 2000 yilga
  nisbatan tegishli ravishda 7,6 va 7,4 baravar ko’paydi. Aholining omonat qo’yilmalari
  hajmi 38 baravar, bank kassalariga naqd pul mablag’larining tushumlari – 8,1 baravar,
  iqtisodiyotning real sektoriga kredit qo’yilmalari – 5 baravar ko’paydi. Shu bilan
  birga, tijorat banklari hamon samarali investitsiya markazlariga aylangani yo’q,
  korxonalarni modernizatsiya qilish va texnologik qayta jihozlashda o’z kapitali bilan
  sust qatnashmoqda. Banklarning kapitallashuv darajasini keskin oshirish, bank tizimi
  217
  barqarorligi, ishonchli pul muomalasi, banklar tomonidan naqd mablag’lar to’siqsiz va
  to’liq berilishi kafolatlarini yaratish vazifalari dolzarbligicha qolmoqda
  53
  .
  Tahlillar ko’rsatadiki, tadbirkorlik kapitalini ko’paytirish manbalarida qarz
  mablag’lari rolining oshishi asosan xorijiy kreditlarining ko’payishi hisobiga yuz
  bergan. Bu esa respublikada chet el kreditlari bo’yicha kafolatlarning yuqori darajasi
  va tijorat banklari kreditlari bo’yicha foiz stavkalarining beqarorligi bilan izohlanadi.
  Respublika hukumati tadbirkorlik kapitalini ko’paytirishda to’g’ridan-to’g’ri
  xorijiy investitsiyalarni jalb etish va qo’shma korxonalarni rivojlantirishga katta
  e’tibor bermoqda. 2008 yilda iqtisodiyotga kiritilgan xorijiy investitsiyalar hajmi 1,7
  mlrd. AQSH doll.ni tashkil etib, bu 2007 yilga nisbatan 46 foiz ko’p. Mazkur
  investitsiyalarning 74 foizini to’g’ridan-to’g’ri investitsiyalar tashkil etadi. Zamonaviy
  texnologiyalarni tatbiq qilish zaruriyati, tadbirkorlik bo’yicha ilg’or xorijiy tajribalarni
  o’zlashtirish va investitsiya muhitining yaxshilanishi borasida amalga oshirilgan
  chora-tadbirlar natijasida mamlakatga bevosita chet el investitsiyalarini olib kirish
  faollashib, kapital qo’yilmalarning umumiy hajmida chet el investitsiyasi tarkibi
  sezilarli darajada o’zgardi. Agar chet el investitsiyalari ishtirokidagi korxonalar soni
  1992 yilda 120 taga yaqin bo’lgan bo’lsa, 2007 yil boshiga bu miqdor 2919 taga yetdi,
  ya’ni 24 baravar ortdi. Chet el investitsiyalari uchun yoqilg’i-energetika kompleksi,
  avtomobilsozlik va maishiy elektronika, oltin qazib olish asosiy tarmoqlarga aylandi
  54
  .
  Asosiy kapitalni shakllantirishda chet el investitsiyalarining ishtirokini
  barqarorlashtirish tashqi iqtisodiy faoliyatni erkinlashtirish, investitsiya muhitini
  rivojlantirish va investitsiya faoliyatini davlat tomonidan tartibga solishda quyidagi
  o’zgarishlarni taqozo etadi:
  - ishlab chiqarish texnologiyalarini sotib olish, global ilmlarni egallash,
  soliqlarning tartiblovchi rolini takomillashtirish, ularning rag’batlantiruvchilik rolini
  kuchaytirish;
  - to’g’ridan-to’g’ri xorijiy investitsiyalarni jalb etishni uzoq muddatli hududiy,
  maqsadli dasturlarga muvofiq olib borish;
  - importga cheklovlarni iqtisodiyotda import o’rnini bosuvchi ishlab chiqarish
  tarmoqlarini rivojlantirish bilan mutanosib ravishda kiritib borish, mazkur tarmoqlarni
  asosan xorijiy investitsiyalari hisobidan moliyalashtirish;
  - mamlakatga xorijiy kapitalni keng miqyosda jalb qilishda kreditlar hissasini
  kamaytirish va bevosita xorijiy investitsiyalar hissasini o’stirishga erishish lozim
  55
  .
  Asosiy kapitalni takror ishlab chiqarish o’zaro bog’langan ikki jarayonga: asosiy
  kapitalning eskirishi, ya’ni amortizatsiya jarayoni va amortizatsiya fondidan mehnat
  vositalarini jismoniy shaklda tiklash uchun foydalanishga tayanadi.
  53
  O’zbеkiston Rеspublikasi Prеzidеntining Qarori. Bank tizimini yanada rivojlantirish va bo’sh pul mablag’larini bank
  aylanmasiga jalb etish chora-tadbirlari to’g’risida. 2007 yil 7 noyabr // Хalq so’zi, №221 (4374), 2007 yil 8 noyabr, 1-b.
  54
  O’zbеkiston Rеspublikasi Davlat statistika qo’mitasi ma’lumotlari.
  55
  Хajiyev B.D. Tadbirkorlik kapitali va uning samarali amal qilishi. I.f.n. ilmiy darajasini olish uchun taqdim etilgan
  diss. avtorеf. – T., 2008, 17-20-b.
  218
  Mehnat vositalari jismoniy eskirishining ikki shakli mavjud: 1) ulardan bevosita
  foydalanish natijasidagi jismoniy eskirish; 2) harakatsiz turish natijasida, tabiiy
  kuchlarning ta’sirida jismoniy eskirish.
  Mehnat vositalari ishlab chiqarish jarayonida foydalanish natijasida jismoniy
  eskirganda, ular texnik, ishlab chiqarish xossasini va iste’mol qiymatini asta-sekin
  yo’qotib boradi. Ayni vaqtda asosiy kapital tabiiy kuchlarning ta’sirida jismoniy
  eskirishi ham mumkin. Bunday eskirish qiymati qoplanmaydi va u yo’qotishni
  bildiradi. Bu yo’qotish asosiy kapitalning harakatsiz turish natijasidagi eskirishiga
  teng bo’ladi.
  Mehnat vositalari jismoniy eskirish bilan birga ma’naviy jihatdan ham eskiradi.
  Ma’naviy eskirishning ham ikki xil turi mavjud bo’lib, ular bir-biridan farq qiladi.
  Ma’naviy eskirishning birinchi turi mehnat vositalari tayyorlanadigan
  tarmoqlarda mehnat unumdorligi oshganligi natijasida ular qiymatining pasayishida
  ifodalanadi. Bu ishlab turgan uskunalarni yangilari bilan almashtirishni zarur qilib
  qo’ymaydi, chunki ishlab turgan va yangi uskunalarning texnika darajasi bir xil bo’lib
  qolaveradi. Biroq, ancha past qiymatga ega bo’lgan mehnat vositalarining keng
  qo’llanishi shunga olib keladiki, ilgari sotib olingan mehnat vositalari qiymatining bir
  qismi yo’qoladi.
  Ma’naviy eskirishning ikkinchi turida ancha mukammal, arzon va unumli
  mashinalarning ishlab chiqarishga kirib kelishi bilan ilgari o’rnatilgan mehnat
  vositalaridan foydalanish maqsadga muvofiq bo’lmay qoladi va natijada ular yangilari
  bilan almashtiriladi. Ma’naviy eskirishdan ko’riladigan zararning oldini olishning
  asosiy yo’li mehnat qurollaridan ancha samarali foydalanish hisoblanadi.
  Asosiy kapitalni takror ishlab chiqarish uchun qilingan xarajatlarning bir qismi
  amortizatsiya fondi yordamida qoplanadi.
  |