title: GIPOFIZ FAOLIYATINING BOSHQARILISHI
text: GIPOFIZ FAOLIYATINING BOSHQARILISHI
  Gipofizning sekretsiyasi, ya’ni undan gormonlar ajralishi organism-
  ning holatiga, tashqi muhitning o‘zgarishiga ko‘p bogiiq. Ekstero va
  interoretseptorlarning turli y o l bilan ta’sirlanib qo‘zg‘alishi gipotalamus
  orqali gipofizga uzatiladi. Gipofizning barcha qismlari bilan gipotalamus
  o‘rtasida chambarchas boglanish mavjud. Yuqorida aytilganidek,
  gipotalamusning suprooptik va paraventrikulyar yadrolarida hosil boiadi
  gan sekretlar alohida yoilar orqali gipofizning keyingi qismiga o‘tadi va u
  yerdagi asab tizimi terining maxsus qismlarida yiglladi. So‘nqra
  keladigan nerv impulslarining soni va kuchiga yarasha qonga chiqarilib
  turiladi. Shuningdek gipofizning oldingi va oraliq qismlari ham nerv va
  qon orqali gipotalamus bilan bogiangandir. Gipofizning oyoqchasini kesib
  gipotalamus bilan aloqasini uzsak, gipofizdan ni stimullovchi, lyutein-
  lovchi, somatotrop, tireotrop, adrenokortikotrop gormonlar ishlanib
  chiqishi ma’lum vaqt to‘xtab, melanofor gormoni sekretsiyasi kuchayadi.
  Gipotalamusning turli yadrolari gipofiz faoliyatiga turlicha ta’sir
  ko‘rsatadi, ya’ni alohida olingan gormonning gipofizdan ishlanib chiqishi
  gipotalamusning muayyan, neyrosekretiga bogiiq. Keyingi paytlarda
  adrenokortikotrop, tireotrop, gonadotrop, somatotrop gormonlarining
  gipofizdan ishlanib, qonga chiqarilishiga ta’sir ko‘rsatuvchi moddalar -
  omillar gipotalamus to‘qimasidan olindi.Organizmdagi boshqa endokrin
  bezlarning gormonlari ham gipofizning faoliyatiga bevosita va asab
  faoliyati orqali ta’sir ko‘rsatadi.
  JINSIY BEZLARNING ICHKI SEKRETSIYASI
  Jinsiy bezlar urug‘ yoki tuxum hujayralarini yetkazib berishdan
  tashqari, bir qator gormonlami ishlab qonga chiqarib turadi. Jinsiy
  gormonlar jinsiy apparat fimksiyasini hamma tomonlariga, organizmning
  umumiy holatiga, ikkilamchi jinsiy bezlarning paydo boiishi va boshqa
  bir qator jarayonlarga ta’sir ko‘rsatadi. Urug‘donlarda erkaklik, tuxum-
  donlarda urg‘ochilik jinsiy gormonlari hosil boiadi.
  Erkaklik jinsiy gormonlari yoki androgenlar jumlasiga testosteron,
  androsteron, izoandrosteron, degidroandrosteron va boshqalar kiradi. Bu
  gormonlarning ichida eng faoli testosterondir. U urug‘donlardagi Leydig
  hujayralarida ishlanadi. Erkaklik jinsiy gormonlarining ishlanishida Sertoli
  hujayralari ham ishtirok etsa kerak. Urug‘donlaming ichki sekretorlik
  302
  faoliyati ulardagi spermatogenez jarayoni bilan cnambarchas bogiiq.
  A.V.Nemlonning fikricha, erkaklik jinsiy gormonlarining hosil boiishi
  Sertoli simplastida spermatozoidlar ishlanib chiqishiga aloqador. Sper-
  matozoidlaming hosil bo‘lishi qancha tez kechsa, Sertoli hujayralarining
  protoplazmasi ham shuncha tez parchalanadi va shuncha ko‘p jinsiy
  gormonlar hosil bo‘lib, qonga chiqariladi. Testosterondan tashqari barcha
  androgenlar shu gormonni organizmda almashinuvi natijasida hosil
  boiadigan mahsulotlardir. Erkaklik jinsiy gormonlarining organizm uchun
  ahamiyati to‘g‘risida tasawurga ega bo‘lmoq uchun, birinchidan
  hayvonlarni kuzatish kifoyadir. Erkak hayvonlar bichilganda (axtalan-
  ganida) sperma hosil qilish xususiyatini yo‘qotishi bilan birga ulaming
  organizmida, xulq-atvorida ham bir qator o‘zgarishlar ro‘y beradi. Bunday
  hayvonlar tinch, yuvosh va semirishga moyil bo‘lib qoladi, ikkinchi jinsiy
  belgilari regresstyaga uchrab, yo‘qola boradi. Bichilgan hayvonga boshqa
  hayvonning urug‘doni ko‘chirilib o ‘tkazilsa, unda yana erkaklik
  xususiyatlari, jinsiy reflekslar paydo bo‘la boshlaydi. Lekin ko‘chirib
  o‘tkazilgan urug‘don so‘rolib ketishi bilan bu xususiyatlar yana yo‘qolib
  ketadi. Bulaming hammasi erkaklik hususiyatining namoyon boiishida
  androgenlar, ya’ni erkaklik jinsiy gormonlarining benihoya katta
  ahamiyatga ega ekanligidan dalolat beradi.
  Urg‘ochi hayvonlar
  tuxumdonlaridagi ining hujayralarida estrogenlar - urg‘ochilik jinsiy
  gormonlari sintezlanadi. Estrogenlar sintezlanib chiqqan sayin ning ichida
  ulardagi suyuqlikda yig‘ilib turadi. Urg‘ochilik jinsiy gormonlariga
  estradiol va uning organizmidagi almashinuvi tufayli hosil bo‘ladigan
  estron, estriol va estradiol kiradi. Bulaming ichida eng faoli estradioldir.
  Estrogenlar urg‘ochi hayvonlar jinsiy apparatini doimo tonusda saqlaydi.
  Jinsiy siklda, ikkinchi jinsiy belgilarga, bachadon, qin, silliq pardalarining
  o‘sishiga, sut bezlarining yetilishiga, oqsillar, anorganik moddalar (kaliy)
  almashinuviga ta’sir ko‘rsatadi, kapillyarlar devorining o‘tkazuvchanligini
  oshiradi, oliy nerv faoliyatiga ta’sir qiladi. Urg‘ochi hayvonlarda bu
  gormonlardan tashqari, sariq tanachasida progesteron hosil boiadi.
  Progesteron gipofxzda gonadotrop gormonlar hosil boiishiga va ning
  yetilishiga to‘sqinlik qiladi va shu tariqa bo‘g‘ozlikning boshdan-oyoq
  jinsiy gormonlarga bogiiqligiga ishonch hosil qilish uchun quyidagi
  tajribani o ‘tkazish mumkin. Erkak hayvonlarga tuxumdonlami, urg‘ochi
  hayvoniarga umg‘donlar ko‘chirib o ‘tkazsak, bu vaqtda erkak hayvonlarda
  urg‘ochiga xos jinsiy belgilar, urg‘ochi hayvonlarda esa erkakka xos jinsiy
  belgilar paydo b o ia boshlaydi va bu belgilar organizmga ko‘chirib
  o‘tkazilgan jinsiy bezlar so‘rilib ketguncha saqlanib turadi. Biroq shu ham
  303
  borki, urug‘donlarda bir oz miqdorda urg‘ochilik, tuxumdonlarda esa
  ozgina erkaklik jinsiy gormonlari hosil bo‘lib turishi keyingi vaqtlarda
  o‘tkazilgan bir qator tajribalarda isbotiandi. Jinsiy gormonlarning hosil
  bo‘lishi asab tizimi va uning oliy qismi bo‘lmish katta yarim sharlar
  po‘stlog‘i yordamida boshqariladi, bu jarayonda gipofiz ham ishtirok etadi.
  Jinsiy anomaliyalari ham bo‘ladi. Ayrim hollarda bir hayvonning
  o‘zida ham erkakka, ham urg‘ochiga xos jinsiy bezlar (ham urug'don, ham
  tuxumdon) mavjub bo‘ladi. Bunday holat germafroditizm deyiladi. Lekin
  bunda ikkala jins uchun ham xos bo‘lgan belgilar bir xilda uchramaydi va
  odatda, biror jinsga xos belgilar boshqasidan biroz bo‘lsa ham ustun
  turadu.
  Agar jinsiy bezlar tug‘ilishidan rivojlanmay qolsa yoki o‘z faoliyatini
  yo‘qotsa, bunga yevmixoidizm deyiladi. Hayvon jinsiy tizimi rivojlanmay
  qolsa, katta bo‘lganida yosh hayvonlar uchun xos belgilami saqlab qolishi
  mumkin, bunga infontilizm deyiladi.
  |