title: Avvalo, korxona (firma)ning mehnat vositalari bilan ta’minlan-
text: 459
  Demak, korxona har ikkala holatda
  ham asosiy vositalar bilan
  ta’minlanganlikning me’yor ko‘rsatkichlariga ega bo‘lishi mumkin.
  Asosiy vositalar bilan ta’minlanganlik tahlilida korxona (firma) da
  asosiy vositalarning rejaga va o‘tgan yillarga nisbatan mutlaq va nisbiy
  o‘zgarishlariga baho beriladi.
  114-jadval
  Asosiy vositalar bilan ta’minlanganlik va qurollanganlik tahlili
  Ko‘rsatkichlar
  O‘tgan yil
  Hisobot yili
  Farqi (+, –)
  Asosiy vositalarning o‘rtacha yillik qiymati,
  ming so‘mda
  162387
  173161
  +10774
  Sanoat ishlab chiqarish xodimlari soni, kishi
  838
  814
  -24
  Bir xodimga to‘g‘ri keladigan asosiy
  vositalarning o‘rtacha yillik qiymati, so‘m
  193779
  212728
  +18949
  Asosiy vositalar bilan qurollanganlik ko‘rsatkichlari
  sifatida bitta
  ishchiga to‘g‘ri keladigan mehnat vositalari, bir ish o‘rniga to‘g‘ri
  keladigan asosiy vositalar bilan qurollanganlik darajasi aniqlanadi.
  Asosiy vositalar bilan qurollanganlik darajasi
  ularning samaradorlik
  ko‘rsatkichlarini o‘rganish asosida to‘ldiriladi. Ya’ni korxona faoliyatiga
  faqat miqdor ko‘rsatkichlar orqaligina emas, balki sifat ko‘rsatkichlarini
  ham o‘rganish asosida baho beriladi.
  Ma’lumotlardan ko‘rinadiki, biz tahlil qilayotgan xo‘jalik subyek-
  tida sanoat ishlab chiqarish xodimlarining asosiy vositalar bilan
  qurollanish darajasi o‘tgan yilga nisbatan 18949 so‘mga o‘sgan. Bu
  o‘sish ikkita omil hisobiga to‘g‘ri kelgan. Birinchi omil bu ishchilar
  sonining o‘zgarishi hisobiga bo‘lib {(173161/838)-(162387/838)} 12857
  so‘mni, hamda ikkinchi omil asosiy vositalarning o‘rtacha
  yillik
  qiymatining o‘zgarishi hisobiga {(173161/814)-(173161/838)} 6092
  so‘mni tashkil etgan. Bundan ko‘rinadiki, korxonada xodimlarning
  asosiy vositalar bilan qurollanish darajasi o‘tgan yilga nisbatan 18949
  so‘mga ortgan. Bunday natijalarni ijobiy
  holat sifatida baholash maq-
  sadga muvofiqdir.
  Yil davomida asosiy vositalar tarkibida o‘zgarishlar ro‘y beradi.
  Sotib olingan va qurib bitkazilgan obyektlarni ishga tushirish, moderni-
  zatsiya va rekonstruksiya qilish tufayli asosiy vositalar safi kengayadi.
  Jismoniy va ma’naviy eskirish tufayli ularni bir qismi safdan chiqa-
  riladi.
  Asosiy vositalarning atmosfera sharoitlari ta’sirida va ulardan
  460
  foydalanish jarayonida uning moddiy tuzilishida ichki o‘zgarishlar
  (zanglash, chirish ) sodir bo‘lganda boshlang‘ich holatining yo‘qolishi
  tufayli jismoniy eskirish ro‘y beradi.
  Jismoniy eskirish asosiy vositalardan
  foydalanish jarayonida,
  ulardan foydalanilmayotgan hollarda ham sodir bo‘ladi.
  Asosiy vositalarning ma’naviy eskirishi,
  ularning texnik tavsifi
  hamda iqtisodiy samaradorligining davr talabidan orqada qolishi tufayli
  ro‘y beradi.
  Ma’naviy eskirish ikki xil bo‘ladi:
  – asosiy vositalarni qayta ishlab chiqarishning arzonroqqa tushishi
  natijasida ular qiymatining kamayishi;
  – yangi, ilg‘or asosiy vositalarni joriy
  qilish va ularning texnik
  jihatdan orqada qolishi natijasida qiymatining pasayib ketishi
  hisoblanadi.
  Asosiy vositalar harakatining tahlili quyidagi ko‘rsatkichlarni
  aniqlashdan boshlanadi. Asosiy vositalarni:
  – ishga tushirish koeffitsiyenti;
  – yangilanish koeffitsiyenti;
  – chiqib ketish koeffitsiyenti;
  – tugatish koeffitsiyenti;
  – mashina va jihozlar parkini kengaytirish koeffitsiyenti.
  Asosiy vositalar harakati bilan bog‘liq ko‘rsatkichlarni hisoblash va
  ularni tahlil etish uchun quyidagi ma’lumotlardan foydalanamiz.
  115-jadval