title: T/r 
  Xo‘jalik operatsiyasining - Iqtisodiyotni raqamlashtirish sharoitida buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil...
text: T/r
  Xo‘jalik operatsiyasining
  mazmuni
  Bog‘lanuvchi schyotlar
  Yozuvlarni
  tasdiqlovchi
  hujjatlar
  debet
  kredit
  1 Kredit shartnomasiga muvofiq
  kreditga oid foizlar kredit
  bo‘yicha qarzlar tarkibiga
  kiritilgan
  9610
  6810
  Kredit shartnomasi,
  foizlar hisob-kitobi
  56
  О‘zbekiston Respublikasi Buxgalteriya Hisobining Milliy Standarti (5-sonli BHMS) «Asosiy vositalar»ni tasdiqlash
  tо‘g‘risida О‘zbekiston Respublikasi Moliya Vazirining Buyrug‘i, 20.01.2004 yilda rо‘yxatdan о‘tgan, rо‘yxat raqami
  1299
  518
  MOLIYAVIY HISOBOTLARNI XALQARO STANDARTLAR TALABLARI
  DARAJASIDA TAKOMILLASHTIRISH
  S.Nurqosimova, TMI magistranti
  Xo‘jalik yurituvchi sub’ektlarga faoliyatni rivojlantirish to‘g‘risida qaror qabul
  qilishda ichki foydalanuvchilar, ya’ni rahbariyat ham, mazkur sub’ektlar bilan o‘zaro
  hamkorlik strategiyasini uning moliyaviy hisobotlarini tahlil qilish asosida
  shakllantiradigan ma’lumotlarning tashqi foydalanuvchilari (haqiqiy va potensial
  investorlar, kreditorlar, yetkazib beruvchilar, xaridorlar va boshqalar) ham kiradi.
  Odatda, tashqi foydalanuvchilar uchun har qanday sub’ekt bilan o‘zaro hamkorlik
  qilish to‘g‘risida qaror qabul qiladigan asosiy ma’lumot manbai moliyaviy hisobot
  hisoblanadi. Moliyaviy hisobotlarni shakllantirish va takomillashtirish masalalari
  so‘nggi yillarda mahalliy va xorijiy olimlar tomonidan faol muhokama qilinmoqda.
  Ta’kidlash joizki, moliyaviy natijalar to‘g‘risidagi hisobotni xalqaro standartlar
  talablariga moslashtirish zamon talabidir, chunki mazkur hisobotlardagi o‘zgarishlar
  xo‘jalik yurituvchi sub’ektlarda strategik boshqaruv qarorlarini qabul qilishda muhim
  ahamiyat kasb etadi.
  Quyida moliyaviy hisobotning asosiy shakllaridan biri bo‘lgan moliyaviy
  natijalar to‘g‘risidagi hisobotni takomillashtirish bo‘yicha tavsiyalarni keltirib
  o‘tamiz.
  Moliyaviy natijalar to‘g‘risida hisobotda valyuta kurslaridagi farqlarning aks
  ettirilishiga e’tibor qaratish maqsadga muvofiqdir. Bizning fikrimizcha, bunday
  ma’lumotlar
  xo‘jalik
  yurituvchi
  sub’ektlarning
  moliyaviy
  hisobotlaridan
  foydalanuvchilar tomonidan strategik qarorlar qabul qilish uchun qimmatlidir, chunki
  valyuta kurslaridagi farqlarga oid ma’lumotlari ularning moliyaviy natijalariga
  sezilarli ta’sirini aniqlashga, uni tegishli xorijiy valyutalarning kurslarida
  kutilayotgan o‘zgarishlarga asoslangan kelajakda prognoz qilishda yordam beradi.
  Bundan tashqari, doimiy ravishda o‘zgarib turadigan valyuta kurslari sharoitida sof
  foydaning (zararning) valyutalar kurslari o‘rtasidagi farqning o‘zgarishiga
  bog‘liqligini aniqlash ayniqsa muhimdir. Shuningdek, valyuta kurslaridagi farqlar
  519
  qiymatlari muhim hisoblanib, moliyaviy faoliyatdan olinadigan daromadlar va
  xarajatlar tarkibida yuqori salmoqqa ega bo‘lishi mumkin.
  Strategik qarorlar qabul qilish uchun valyuta kurslaridagi farqlar xususidagi
  ma’lumotlarning ahamiyatini tahlil qilib, quyidagilarga e’tibor qaratishni lozim, deb
  hisoblaymiz. Fikrimizcha, moliyaviy natijalar to‘g‘risidagi hisobotda «Valyuta
  kurslaridagi farqlar» moddasini kiritish zarur. Biroq bu bitta ko‘rsatkich bo‘lishi
  kerakmi yoki kurs farqlari bo‘yicha daromadlar va ular bo‘yicha xarajatlarni alohida
  satrlarda ko‘rsatishi mumkinmi degan savol ochiqligicha qolmoqda. Amaliyotda
  mazkur masalani ko‘rib chiqishda amalda tafovutlar paydo bo‘lishi mumkin, bu esa
  moliyaviy hisobotlardagi ma’lumotlarning taqqoslanmasligiga olib keladi va
  foydalanuvchilarning qaror qabul qilishiga salbiy ta’sir qiladi.
  Xo‘jalik yurituvchi sub’ektlarda muhim strategik qarorlarni qabul qilish uchun
  moliyaviy hisobotdan foydalanuvchilarda valyuta kurslaridagi farqlar bo‘yicha
  olingan daromadlar va xarajatlar to‘g‘risida aniq ma’lumotlar bo‘lishi kerak. Shunday
  qilib, moliyaviy natijalar to‘g‘risidagi hisobotga «Valyuta kurslaridagi farqlar»
  yagona ko‘rsatkichini emas, balki «Valyuta kurslaridagi farqlar bo‘yicha daromadlar»
  va «Valyuta kurslaridagi farqlar bo‘yicha xarajatlar» moddalarini hisobotga alohida
  tarzda kiritish haqiqatan ham iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq bo‘lishi mumkin.
  Shuningdek, «Foiz shaklidagi daromadlar» satrini «Foizli daromadlar»
  moddasiga o‘zgartirish moliyaviy hisobotlardan foydalanuvchilar uchun yanada
  sifatli va shaffof axborotlarni shakllantirish imkoniyatini yaratadi. Bundan tashqari,
  «Foizli daromadlar» moddasi ushbu moddaning iqtisodiy mazmunini ko‘proq aks
  ettiradi, chunki foizlar shaklida an’anaviy tarzda aks ettirilgan daromad xo‘jalik
  yurituvchi sub’ekt tomonidan allaqachon olingan bo‘lishi mumkin va olinishi
  kutilmaydi. Shuning uchun, avval qayd etib o‘tilgan band uchun «Foiz shaklidagi
  xarajatlar» nomidan foydalanish foydalanuvchilarni qarorlar qabul qilishda
  chalg‘itishi mumkin.
  Moliyaviy natijalar to‘g‘risidagi hisobotda «Foiz shaklidagi xarajatlar»
  moddasini «Qarz xarajatlari» moddasiga o‘zgartishni strategik qarorlar qabul qilish
  nuqtai nazaridan muhim hisoblanadi. Shu o‘rinda qarz xarajatlari toifasiga qanday
  520
  xarajatlar kirishiga aniqlik kiritish zarur. Mazkur turdagi xarajatlar to‘lanadigan
  foizlar toifasiga qay tarzda bog‘liq: qarz xarajatlari va to‘lanadigan foizlar tarkibi bir
  xilmi yoki ulardan biri boshqasidan kengroqmi, degan savolga javob topish muhim
  hisoblanadi. Bularning barchasi, moliyaviy hisobotlarda, avvalo moliyaviy natijalar
  to‘g‘risidagi hisobotda, ma’lumotlarning mos kelmasligiga olib keladi va natijada
  foydalanuvchilarni muhim qarorlar qabul qilishda chalg‘itishi mumkin.
  Fikrimizcha, «qarz xarajatlari» va «to‘lanadigan foizlar» tushunchalari bir xil
  emas. Bundan tashqari, qarz va kredit xarajatlari nafaqat qarz va kreditlar bo‘yicha
  foizlarni, balki boshqa xarajatlarni, shu jumladan kredit shartnomasini tekshirish
  uchun ma’lumot va maslahat xizmatlari uchun to‘langan summalarni, kredit
  shartnomasi va kreditlar olish bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan boshqa xarajatlarni ham
  o‘z ichiga oladi. Shunday qilib, «qarz xarajatlari» atamasi «foizli xarajatlar»
  atamasidan ancha kengroqdir.
  Bizning fikrimizcha, qaror qabul qiluvchilar uchun daromad va xarajatlarning
  o‘xshash moddalari bo‘yicha ma’lumotlarni hisobotda aks ettirish ko‘proq axborot
  beradi va qulayroqdir. Ya’ni, agar moliyaviy hisobot foiz daromadlari to‘g‘risidagi
  ma’lumotlarni taqdim etsa, hisobot foydalanuvchilari uchun uni bir xil xarajatlar
  to‘g‘risidagi ma’lumotlar bilan bog‘lash afzalroqdir.
  Moliyaviy natijalar to‘g‘risidagi hisobot bilan, xalqaro standartlar talablari
  asosida tuziladigan foyda va zarurlar to‘g‘risida yoki yalpi daromad to‘g‘risidagi
  hisobotning muhim farqli jihatlaridan biri uzoq muddatli aktivlarni qayta baholash
  bo‘yicha tuzatishlarning boshqa yalpi daromadlar tarkibiga kiritilishidir. Shu boisdan
  uzoq muddatli aktivlarni qayta baholash bo‘yicha tuzatishlar buxgalteriya balansida
  rezerv kapitalai tarkibida 8510-“Aktivlarni qayta baholash bo‘yicha tuzatishlar”
  schyotida emas, balki yalpi daromad to‘g‘risidagi hisobotda aks etishi zarur, deb
  hisoblaymiz.
  Ma’lumki, xo‘jalik yurituvchi sub’ektlar o‘z faoliyatida mahsulot sotish, ish
  bajarish va xizmat ko‘rsatish orqali foyda olishi mumkin. Shu boisdan barcha turdagi
  xo‘jalik yurituvchi sub’ektlar uchun moliyaviy natijalar to‘g‘risidagi hisobotdagi
  «Mahsulot (tovar, ish va xizmat) larni sotishning yalpi foydasi (zarari)» moddasining
  521
  nomini «Operatsion faoliyatdan olingan foyda (zarar)» moddasiga o‘zgartirish zarur,
  deb hisoblaymiz.
  Xo‘jalik yurituvchi sub’ektlar faoliyatini tahlil qilish uchun uning moliyaviy
  hisobotlardan foydalanuvchilar nuqtai nazaridan batafsilroq ma’lumotni taqdim etish
  uchun mo‘ljallangan bo‘lishi zarur. Chunki bu uzoq muddatli aktivlarni qayta
  baholash natijalari hisobotda davrning sof foydasiga (zarariga) kiritilmagan bo‘lsa,
  daromadlar va xarajatlar to‘g‘risida batafsilroq ma’lumot berilishi kerak. Bundan
  tashqari, bunday ma’lumotlar ko‘rsatilgan daromadlar va xarajatlar summalarini aks
  ettiruvchi ikkita kichik bo‘limga guruhlanadi, ular keyinchalik sof foyda (zarar)
  tarkibiga qayta tasniflanadi yoki qayta tasniflanmaydi. Taklif etilayotgan bo‘linish
  kelajakda xo‘jalik yurituvchi sub’ektning sof foydasiga (zarariga) ta’sir qiladigan
  miqdorni aniqlashga imkon beradi, bu shubhasiz-ki, qaror qabul qilish strategiyasi
  uchun muhimdir.
  Moliyaviy natijalar to‘g‘risidagi hisobotda xarajatlarni operatsion faoliyat turlari
  bo‘yicha tasniflashning ikkita usulini joriy etish, bir tomondan, moliyaviy hisobot
  foydalanuvchilariga ushbu xarajatlarning boshqa «bo‘limi» ni taqdim etish bo‘yicha
  strategik qarorlar qabul qilish imkonini beradi: ularning funksiyalari yoki xarajat
  elementlari bo‘yicha. Boshqa tomondan, foydalanuvchilar bunday hisobotni tuzishda
  xo‘jalik yurituvchi sub’ekt tanlaganidan farqli ravishda ushbu xarajatlarni
  tasniflashning ma’lum bir usuliga odatlangan bo‘lishi mumkin. Bundan tashqari,
  ilgari turli tasniflash usullarini qo‘llagan xo‘jalik yurituvchi sub’ektlarning xarajatlar
  ko‘rsatkichlarini solishtirish qiyinligiga e’tibor qaratish zarur.
  Fikrimizcha, moliyaviy natijalar to‘g‘risida hisobotda ushbu xarajatlar bo‘yicha
  ma’lumotlarning taqdim etilishini tahlil qilish zarur. Faoliyat turlari bo‘yicha
  xarajatlarni tasniflashning ikkita usulidan birini tanlashda moliyaviy natijalar
  to‘g‘risidagi hisobotda oshkor etilishi kerak bo‘lgan odatiy faoliyat uchun xarajatlar
  moddalarining aniq ro‘yxati mavjud emas. Natijada, amaliyotda ushbu masala
  bo‘yicha nomuvofiqliklar paydo bo‘lishi mumkin va ularning oqibatlari turli
  sub’ektlarning moliyaviy natijalari to‘g‘risidagi hisobotlardagi ma’lumotlarning
  522
  taqqoslanishiga salbiy ta’sir qiladi. Mazkur holat tashqi foydalanuvchilar uchun
  ushbu hisobotlarning axborot qiymatining sezilarli darajada pasayishiga olib keladi.
  Operatsion faoliyatdan xarajatlar ko‘rsatkichlaridagi mumkin bo‘lgan sezilarli
  farqlarni MHXSga muvofiq turli tashkilotlar tomonidan yaratilgan foyda yoki zarar
  va boshqa yalpi daromadlar to‘g‘risidagi hisobotda aks ettirish zarur.
  Fikrimizcha, moliyaviy hisobotning tushuntirish xatida daromad va xarajatlar
  haqida qo‘shimcha ma’lumotlarga ega bo‘lish juda muhim, ular buxgalteriya hisobi
  bo‘yicha me’yoriy hujjatlar talab qiladigan va ushbu hujjatlar talab qilmaydigan,
  ammo strategik qarorlar qabul qiluvchilar uchun zarur bo‘lgan xo‘jalik yurituvchi
  sub’ektlar tomonidan taqdim etilgan boshqa hujjatlarni o‘z ichiga olishi zarur.
  |