title: Metodologiya - Iqtisodiyotni raqamlashtirish sharoitida buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil va auditni xalqaro...
text: Metodologiya.
  Moliyaviy hisobotlar xalqaro standartlari (MHXS) - bu tashqi
  foydalanuvchilarga iqtisodiy qarorlarni qabul qilish uchun muhim bo’lgan, moliyaviy
  hisobotlarni tayyorlash qoidalarini belgilaydigan standart va sharhlar majmuasidir.
  Moliyaviy hisobot uchun kontseptual asos (ingliz tilida “Conceptual Framework
  for financial reporting” yoki oddiygina “IFRS Framework”) barcha moliyaviy hisobot
  xalqaro standartlari uchun asos bo’lib xizmat qiladi. Moliyaviy hisobot uchun
  kontseptual asoslarida moliyaviy hisobotni tayyorlash va taqdim etishning asosiy
  tamoyillari MHXSga muvofiq tavsiflanadi. Ushbu hujjat boshqa har qanday MHXSni
  o’rganishni boshlashdan oldin o’rganilishi kerak.[7]
  So’nggi yillarda MHXSning kontseptual asoslari ma’lum o’zgarishlarga duch
  keldi. Ular ilgari “Moliyaviy hisobotlarni tayyorlash va taqdim etish asoslari” deb
  nomlangan. Ushbu hujjatning so’nggi yangilanishi IASB (International Accounting
  Standards Board - MHXS Kengashi) tomonidan 2018-yil mart oyi oxirida e’lon
  qilindi.
  Tahlil.
  MHXSning kontseptual asoslari juda muhimdir, chunki u moliyaviy
  hisobotlarni tayyorlash bo’yicha ko’rsatmalar beradi.
  394
  MHXS bo’yicha moliyaviy hisobotning Konseptual asosi mazmuni 4 ta
  yo’nalishni o’z ichiga oladi:
  Moliyaviy hisobotning maqsadlari.
  Foydali moliyaviy hisobotning sifat xususiyatlari.
  Belgilangan mezonlar bo’yicha ma’lumotlarning joriy va potentsial
  investorlar, kreditorlar va boshqa kreditorlar uchun foydaliligi baholanadi. Iqtisodiy
  resurslar, operatsiyalar va tashkilotga qo’yiladigan talablar to’g’risidagi standart
  ma’lumotlarga qo’shimcha ravishda, hisobotlar rivojlanish strategiyalari, investitsion
  taxminlar va boshqa bashoratli tahlillarni o’z ichiga olishi mumkin.
  Moliyaviy hisobotni tashkil etuvchi elementlarni tan olish va o’lchash
  tamoyillari.
  Kapital tushunchasi va uning qiymatini saqlash (moliyaviy holat,
  aktivlar, majburiyatlar, o’z kapitali va boshqalar).
  MHXSning konseptual asoslarining mazmuni:
  IASB 2018-yil 29-martda qayta ko’rib chiqilgan Moliyaviy hisobot
  asoslarini e’lon qildi.
  Konseptual asos moliyaviy hisobotlarni tayyorlash, MHXSni o’rnatish,
  izchil hisob siyosatini ishlab chiqish bo’yicha ko’rsatmalar va standartlarni
  tushunishda va izohlashda yordam beradigan to’liq tushunchalar to’plamini taqdim
  etadi.
  Konseptsiya doirasidagi o’zgarishlar ma’lum bir operatsiya yoki
  hodisaga hech qanday standart tatbiq etilmagan holatlarda MHXSning qo’llanilishiga
  ta’sir qilishi mumkin.
  Yangi tahrirdagi Konseptual asos (2018) IASB (International
  Accounting Standards Board - MHXS Kengashi) va IFRIC (International Financial
  Reporting Interpretations Committee - (MHXS sharhi bo’yicha Qo’mita) uchun
  darhol kuchga kiradi. Hisob siyosatini Kontseptual asoslar asosida tuzadiganlar
  uchun ular 2020-yil 1-yanvardan yoki undan keyin boshlanadigan yillik davrlar
  uchun amal qiladi.
  395
  Yangi tahrirdagi versiyada 1989-yilda chiqarilgan va qisman 2010-yilda qayta
  ko’rib chiqilgan avvalgi hujjatdagi keng qamrovli o’zgarishlar mavjud. Oldingi
  MHXS (2010-yil) uchun kontseptual asos noaniqliklar mavjudligi, ba’zi muhim
  tushunchalarni chiqarib tashlanganligi va IASBning hozirgi tafakkuri nuqtai
  nazaridan eskirgani uchun tanqid qilingan. IASB tomonidan 2011-yilda muhokama
  qilingandan so’g, 2012-yil sentabr oyida IASB ish rejasiga Kontseptsiya asoslari
  loyihasi qo’shildi. Shundan keyin IASB 2013-yil iyul oyida muhokama loyihasini va
  2015-yil iyunida dastlabki loyihasini e’lon qildi.[8]
  2018 yil 29 martda Xalqaro moliyaviy hisobot standartlari bo’yicha Kengash
  qayta ko’rib chiqilgan Moliyaviy hisobotning konseptual asoslari (Konseptual
  asoslar) - bo’yicha moliyaviy hisobot konsepsiyalarining keng qamrovli to’plamini
  chiqardi.
  Qayta ko’rib chiqilgan Konseptual asoslarda bir qator asosiy ijobiy
  o’zgarishlar taqdim etilgan:
  baholash konsepsiyalari, shu jumladan baholash asoslarini tanlashda
  hisobga olish lozim bo’lgan omillar;
  aхborotni taqdim etish va ochib berish konsepsiyalari, shu jumladan
  daromadlar va хarajatlarni boshqa jami daromadda qachon tasniflash;
  moliyaviy hisobotlardagi aktivlar va majburiyatlarni tan olmay qo’yishga
  doir qo’llanma;
  aktiv va majburiyat ta’riflari;
  aktivlar va majburiyatlarni moliyaviy hisobotlarga kiritish mezonlari;
  tushuntirisjlar:
  konservatizm (ingliz tilida “prudence”);
  mas’ul boshqaruv (ingliz tilida “stewardship”);
  noaniq baholash (ingliz tilida “measurement uncertainty”)
  mazmunning shakldan ustunligi (ingliz tilida “substance over form”)
  Kengash Konseptual asoslarni qayta ko’rib chiqishda Konseptual asoslar
  foydalanuvchilar uchun naf keltirishini ko’zlab, yuqori darajadagi konsepsiyalarni
  taqdim etish bilan yetarli dalillarni taqdim etish o’rtasida muvozanatga erishishga
  396
  urindi. Kengash Konseptual asoslarni MHXSni ishlab chiqishda ko’mak beruvchi
  amaliy dastak deb biladi. Konseptual asoslarни qayta ko’rib chiqishdan maqsad
  quyidagilar edi:
  kamchiliklarni to
  ’
  ldirish
  – masalan, baholash boʻyicha qo’llanma,
  aхborotni taqdim etish va ochib berish;
  yangilash
  – masalan, aktiv va majburiyat ta’riflari;
  tushuntirish
  – masalan, noaniq baholashning ahamiyati.
  Bu ish yakunida yangilangan Konseptual asoslar – MHXS bo’yicha moliyaviy
  hisobot konsepsiyalarining keng qamrovli to’plami chiqarildi.
  Yangi tahrirdagi
  Konseptual asoslarda “Qarorlar qabul qilish asoslari (xulosalar)” qo’shiladi.
  IASB shuningdek, yangi tahrirdagi Konseptual asoslargada “MHXSdagi
  kontseptual asoslarga havolalarga o’zgartirishlar” nomli alohida qo’shimcha hujjat
  qabul qildi. Ko’pgina hollarda, standartlar yangi tahrirdagi Konseptual asoslardagi
  havolalarni yangilaydi. Shu bilan birga, o’zlarining tartibga soluvchi hisob-varaqlar
  balansini ta’minlash uchun hisob siyosatida 3-sonli “Biznesni birlashtirish” MHXS
  uchun va 8-sonli “Buxgalteriya hisob-kitoblarida o’zgarishlar va xatolar hisob
  siyosati” MHXSni qo’llaydiganlar uchun istisno mavjud.
  Kontseptual asoslar MHXS hisoblanmaydi va uning biron bir konsepsiyasi
  standartning konsepsiyasi yoki talablarini qayta belgilamaydi. Kontseptual
  asoslarning maqsadi MHXSni ishlab chiqishda yordam berish, boshqa standartlar
  qo’llanilmaganda, izchil hisob siyosatini ishlab chiquvchilarga va barcha tomonlarga
  standartlarni tushunishda va izohlashda yordam berishdir.
  Konseptual asoslar 8 bobdan iborat.
  Konseptual asoslarning “Moliyaviy hisobotning maqsadi” nomli 1-bobida
  moliyaviy hisobotning maqsadi, ushbu maqsadga erishish uchun zarur bo’lgan
  ma’lumotlar va moliyaviy hisobotdan foydalanadiganlar tasvirlangan. Ushbu bob
  2010-yilgi MHXS Kontseptual asoslari doirasida chiqarilgan bo’lib, uning
  tushunchalari ba’zi bir qo’shimchalar va tushuntirishlar bilan qayta ishlangan
  Konseptual asoslarga o’tkazildi.
  397
  “Mulkdorlar manfaatlarini ko’zlovchi boshqaruv faoliyati” atamasining 2010-
  yildagi
  Konseptual
  asoslardan
  olib
  tashlanganligi
  foydalanuvchilarni
  bu
  menejerlarning mulkdorlar oldida hisobdorligini baholash zarurati e’tiborsiz
  qoldirilayotganligini anglatadi, degan xavotirga soldi. Shuning uchun IASB
  Konseptual asoslarning 2018-yilgi tahririda menejerning mulkdor manfaatini
  ko’zlovchi faoliyati kontseptsiyasini qayta tikladi.
  IASB boshqaruv samaradorligini o’lchash uchun zarur bo’lgan ma’lumotlarni
  aniqlaydi va foydalanuvchilarga kompaniyaning kelajakdagi sof pul oqimlarini
  taxmin qilishlari kerak bo’lgan boshqa ma’lumotlardan ajratib turadi. Ikkala turdagi
  ma’lumot ham kompaniyaning resurslarini taqsimlash to’g’risida qaror qabul qilishda
  foydali bo’lgan va shu sababli moliyaviy hisobot maqsadiga erishish uchun zarur
  bo’lgan ma’lumotlarni taqdim etish uchun zarurdir.
  Konseptual asoslarning 2-bobi - “Foydali moliyaviy ma’lumotlarning sifat
  xususiyatlari”da moliyaviy ma’lumotni foydali qiladigan omillar tushuntiriladi, ya’ni
  ma’lumotlar tegishli bo’lishi va moliyaviy ma’lumotlarning mohiyatini adolatli aks
  ettirishi kerak. Ushbu bob, shuningdek, 2010-yilgi Konseptual asoslarga kiritilgan va
  2018-yilgi tahrir paytida jiddiy o’zgarishlarga duch kelmagan, ammo ba’zi bir
  o’zgarishlar qilingan. Foydali ma’lumotlar tegishli bo’lishi va moliyaviy
  ma’lumotlarning mohiyatini haqiqiy aks ettirishi kerak. IASB ehtiyotkorlik (ingliz
  tilida “prudence”) tushunchasini qayta tikladi va moliyaviy ma’lumotlarning
  foydaliligini baholashda o’lchovning noaniqligi (ingliz tilida “‘measurement
  uncertainty”) tushunchasiga aniqlik kiritdi. IASB ta’kidlashicha, targ’ibot ishlari
  davomida foydalanuvchilar “ehtiyotkorlik”ni turlicha tushunishadi va ushbu
  kontseptsiyani
  2010
  yilgi
  Kontseptual
  asoslardan
  o’chirib
  tashlash
  foydalanuvchilarda
  chalkashliklarni
  keltirib
  chiqardi.
  IASB
  ma’lumotning
  betarafligini qo’llab-quvvatlash uchun ehtiyotkorlik kontseptsiyasini ko’rib chiqdi va
  ehtiyotkorlikni “noaniqlikka qarshi qaror chiqarishda ehtiyot bo’lish” deb ta’riflaydi.
  Qayta ko’rib chiqilgan
  |