title: Dunyoda ekoturizmning resurslari - 0 ‘z b e k ist 0n respublikasi olïy ya g ‘rta m âxsus ta’lim yazirligi
text: 5.1. Dunyoda ekoturizmning resurslari.
  M illy parkiaraiiug tashkil qilinlsM
  Ekoturizmning mohiyati, mazmuni, tamoyillari, maqsadi
  va vazifaiaridan kelib chiqqan holda uning asosiy resurslárini
  quyidagicha tasniflásh mumkin:
  1. Insonning xo‘jalik faoliyati
  tegmagan tabiiy hududlar.
  2. Insonning xo£jalik faoliyati
  qisman ta’sir qilgan ammo tabiiy
  ekologik muhií muvozanati saqlanib
  The Wodd Con«««** (Mon
  qoigan tabiiy hududlar.
  3. Insonning xo'jalik faoliyati
  ta’sir qilmagan okeanlarva dengizlar
  m
  akvatoriyasi.
  4.
  Insonning xo‘jalik faoliyati qisman ta’sir qilgan, ammo
  tabiiy ekologik muhií muvozanati saqlanib qoigan okeanlar va
  dengizlar akvatoriyasi.
  5. Dunyo davlatlaridagi milliy parklar.
  6. Dunyo davlatlaridagi tabiat qo'riqxonalari, biosfera
  qo‘riqxonalari, tabiat rezervaílari.
  7. Dunyo davlatlaridagi ekologik parvarishxonalar (ekologik,
  biologik pitomniklar) va tabiat buyurtmaxonalari (zakaznikíar).
  8. Dunyo davlatlaridagi alohida muhofaza qilinadigan hududlar.
  52
  9. Sayyoramizning tabiat zonálari va uning tabiiy iqlim
  xususíyatlariga ega boigan landshaftlari, florasi va faunasi.
  10. G ‘rmonlar va uning iandshafilari, florasi va faunasi.
  11. Daryolaraing havzalari, ularning florasi va faunasi,
  sharsharaiari.
  12. Toglar, íog‘ oldi zonalari va ularning tabiiy boyliklari,
  daralari, kan’onlari, flora va faunasi.
  13. Arid (quruq iqlimli chollar, yarim cho'llar, sahrolar)
  zonalar va ularning landshaftlari, florasi va faunasi.
  14. Suv omborlari, ularning sohilíaii, florasi va faunasi.
  Yuqorida qayd qilihganlaming barchasi ekoturizmning
  resurslari hisoblanadi. Chunki ekoturist tabiat va uning
  boyliklariga qiziqishi, zavqlanishi, dam olishi va tomosha qilishini
  o‘zi haí qiladi.
  ílmiy adabiyotiarda va ekoturizmni dastlabki vaqtlarda
  rivojlantirish
  nuqtayi
  nazaridan
  hozirda
  ekoturizmning
  asosiy resurslari dunyoning barcha davlatlarida quyidagicha
  belgilangan:
  1. Dunyo davlatlaridagi milliy parklar.
  2.
  Dunyo davlatlaridagi tabiat qo'riqxoealari, -biosfera
  qo'riqxonalari, tabiat rezervatlari.
  3. Dunyo davlatlaridagi ekologik parvarishxonalar (ekoiogik,
  biologik pitomniklar) va tabiat buyurtmaxonalari (zakazniklar).
  4. Dunyo davlatlaridagi alohida muhofaza qilinadigan
  hududlar.
  Ekoturizm resurslarining umumiy ro‘yxaíin!ng liar bir
  nomlanishiga alohida-alohida to‘xtalisit va izoh berish mumkin.
  Lekin, ularning barchasini instituí va universitet talabalari
  maktablarda, akademik litseylarda va kasb-hunar koSlejlarida o‘qib
  o‘rganishgan. Shuning uchun ham biz hozircha ekoturizmning
  xalqaro miqyosda qabul qilingan asosiy resurslarini o‘iganishimiz
  mumkin.
  Dunyoda birsnchi milliy park — Yellouston — 1872-
  yili Ranada davlatining tashabbusi bilan Amerika Qo'shma
  53
  Shtatlarida. tashkil qilindi. Chunki, Yellouston milliy parkin ing
  bir xil tabiiy iandshaftlarga ega boigan hududlarming katta qismi
  Kanada davlati chegaralarida joylashgan edi. Shimoliy Amerika
  qit’asining Qoyaii tog‘larida 1885-yilda 26 km. kv. maydonda
  Vud Baffalo milliy parki ocWidi. 1948-yiida “Tabiatni va tabiiy
  resurslarni muhofaza qilish xalqaro Ittifoqi” (MSOP) tashkil
  qilindi.
  Ittifoqning bosh maqsadi — hayvonot va o‘simliklar dunyosining
  hududlarini muhofaza qilish, tabiat muhofazasi bo‘yicha ilmiy
  tadqiqotlar o‘tkazish deb belgilandi. MSOP 1958-yilda BMT
  ga milliy parklami tashkil qilish va ulaming muammolarini
  quwatlashni taklif qildi.
  Natijada,
  1962-yilda
  BMTning
  “Milliy parklar bo£yicha xalqaro konferensiyasi” o‘tkazildi.
  Bu konferensiyada 70 ta davlatlaming vakillari qatnashdilar.
  1972-yilda BMT va YUNESKO, YUNEP a’zolari “Milliy parklar
  bo‘yicha xalqaro Ikkinchi Konvensiyani” qabul qildi32.
  Bu Konvensiyaning qarorlari bo‘yicha dunyodagi barcha
  milliy parklarda insonning xo'jaliic faohyati sezilarli “darajalarda”
  chegaraSandi va o'simliklar, hayvonot dunyosini to£liq muhofaza
  qilish sharti qo‘yilib (tabiiy landshaftlar va betakror tabiiy
  majmualar, o‘simliklar va hayvonot dunyosiga insonning aralashuvi
  qat’iyan man qilinadi) qisman ekologik turizmda foydalanishga
  ruxsat berildi.
  Milliy parklar. Milliy park tushunchasi, uning vazifalari va
  milliy parklardan turizm va rekreatsiyada foydalanish bo'yicha
  birinchi 1933-yil Londonda “Afrika flora va faunasini muhofaza
  qilish Konvensiyasi”da qabul qilindi. 1940-yili Dehlida milliy
  parklaming hozirgi ta’rifi berildi.
  Milliy parklar milliy va xalqaro ahamiyatga ega bo'lgan
  betakror tabiatni va tabiiy landshaft obyektlarini, ekologik
  tizimlami muhofaza qilish va ilmiy, rekreatsiya, dam olish,
  madaniy-ma’rifiy tadbirlar o‘tkazish uchun moljallangan va
  32
  Mose Ingo. Sanfter Tourismusim Nationalpark Hohe Tauern. Vecbtaer Arbeitenzu
  rGeographie un d Regional
  Wissenschaft,
  Band 6. Vechta, 1988. P. 267.
  54
  qo'riqlanadigan hududlar hisoblanadi. Milliy parklarning tarkibiy
  ta’riflari quyidagi tavsiflardan iborat:
  • Inson xo'jalik faoliyati aralashmagan bir yoki bir necha
  ekologik tizimlardao iborat bolgan tabiiy majmualar yig'indisi;
  • 0 ‘simliklar va hayvonot dunyosi bioxilma-xilligi o‘zining
  turii-tuman va alohida etnik xususiyatlarga egaligi alohida ilrniy-
  amaliy qiziqishga ekanligidan muhofaza qilinadi;
  • Mahalliy tabiiy landshafitlar faqat shu hududlarni egallagan
  bo'lib o‘zining betakror chiroyiga ega;
  • Ekologik, geomorfologik va estetik beigiiari uchun davlatning
  alohida muhofazasidagi hududlarga aylantirilgan;
  • MiUiy parkka iimiy tadqiqotlar va tabiatni o‘rgani,sh
  maqsadlarida kirishga raxsat beriladi;
  • Milliy parklardan (davlatlarning qarori bilan) dam olish va
  rekreatsiya, turizm maqsadlarida foydalanish mumkin.
  Dunyodagi davlatiar o‘ziarining milliy parklaridan har xil
  iartibda foydalanadilar. Shuning uchun ham dunyodagi milliy
  parklarning tashkiliy, iqtisodiy va geografik xususiyatlarini bilib
  olish zarur. Milliy parklar davlat va xususiy mulk egaligiga
  qarashli bo‘lishi ham mumkin. Bundan tashqari ba’zi davlatlarda
  milliy parklar xalqaro tashkiloilar ixtiyoriga ham beriladi. Hozirgi
  vaqtga kelib milliy parklarning asosiy qismi deyarli davlat mulkiga
  aylantirilgan.
  Miffiy parklarnißg tashldl
  1933-yil Londonda “Afrika
  flora va faunasini muhofaza qilish Konvensiyasi”ning milliy parklar
  bo£yicha qabul qilgan qaroridan keyin davlatlarda milliy parklarni
  tashkil qilish birmuncha jonlandi. Ayniqsa, Afrika davlatlarida
  XX asrda ko‘plab milliy parklar va tabiat qo‘riqxonalari tashkil
  qilindi. Bu milliy parklar va tabiat qo'riqxonalari hozirgi kungacha
  betakror tabiat muzeylari sifatida insoniyatga xizmat qilmoqda.
  Afrikadagi eng katta milliy parklar Zair davlatida tashkil qilingan;
  Salonga Upemba, Maiko,Virunga. Zairdagi Kafue milliy parkida
  dunyodagi karkidon va begemotlarning eng ko‘p sonlari saqlanadi
  va muhofaza qilinadi.
  55
  |