title: Ekoturizmniiig regional miqyosda - 0 ‘z b e k ist 0n respublikasi olïy ya g ‘rta m âxsus ta’lim yazirligi
text: Ekoturizmniiig regional miqyosda
  turäzm indusfriyasi
  sifatida rivojlangan davri
  - 1990-2000-yillami o ‘z ichiga oladi.
  90-yillarning boshlarida “Ekoturizm” xalqaro, mintaqaviy va
  milliy miqyosda rasmiy maqomga ega boMdi. Aynan shu yillari
  Yevropada Xalqaro ekoturizm ittifoqi ish boshladi.
  Atrof-muhit muhofazasi sohasida eng muhim voqea 1992-
  yil 3—14-iyun kunlari Braziliyaning Rio-de-Janeyro shahrida
  bo‘lib o‘tgan Birlashgan Millatlar Tashkilotining “Atrof-muhit
  va rivojlanish”ga doir konferensiyasida qabul qilingan “XXI asr
  kun tartibi”da ekoturizm ham barqaror rivojlanishning asosiy
  omiilaridan biri ekanligi ko‘rsatib o‘tilgan. Mazkur hujjat undan
  keyingi davrlardagi xalqaro hayotda ekoturizm nuqtayi nazardan
  ekologik—ijtimoiy—iqtisodiy masalalar doirasida bir qator xalqaro
  normativ hujjatlar qabul qilinishiga sabab bo‘ldi:
  • 1995-yildagi Atrof-muhit bo‘yicha YUNEP dasturi;
  • 1995-yiida Lansarotda qabul qilingan “YUNESKOning
  barqaror turizm xartiyasi”;
  • 1997-yilda Qsiyo-Tinch okean mintaqasi turizm va tabiat
  muhofazasi vazirliklarinihg “Turizmning barqaror rivojlanish
  deklaratsiyasi”;
  • 1997-yilda «Biologik xilma-xillik va barqaror turizmga
  bag'ishlangan Berlin deklaratsiyasi”;
  • 2000-yil YUNEP ekologik barqaror turizm prinsiplari va
  boshqa hujjatlar qabul qilindi.
  XX asrning 90-yilIariga kelib, Yevropaning bir qator
  mamlakatlarida, jumladan sobiq Ittifoqda ham “Ekoturizm”
  atamasi tez-tez ishlatiladigan boiib qoldi.
  I.V.Zorin va
  V.A.Kvartalnovlaming ekoturizm atamasining talqini birmuncha
  ommalashdi. Bu Rossiyada 1996-yilda Butunjahon yowoyi
  tabiat fondi (WWF) Uzoq Sharqda tarkib topishi bilan bevosita
  bogiiqdir. WWF dasturining bir qismi alohida muhofaza etiladigan
  hududlarni ta’minlash bilan bogiandi.
  24
  Bizning mamlakatimizda 1996-yildan boshlab Djozif Mak-
  Nalti rahbarligida xalqaro ekspertlar guruhi “O'zbekiston
  Respublikasida turizmning barqaror rivojlanishi dasturi” bo£yicha
  tadqiqotlar olib bordi.
  III. XXI asr — global miqyosda ekotnrizmning rivojianisls davri.
  2001-yilda Rossiyada ekoturizm assotsiatsiyasi tashkil etildi.
  2002-yil BMTning atrof-muhit dasturi (YUNEP) va Butunjahon
  turistik tashkilotining (BTT) tashabbusi bilan “Xalqaro ekoturizm
  yili” deb e’lon qilindi. Ana shu tashkilotlar tashabbusi bilan
  ekoturizm yilida Kanada turistik komissiyasi hamda Kvebek
  shahrining
  turistik
  boshqarmasi
  homiyligida
  Butunjahon
  ekoiuristik Sammiti 2002-yil 19—22-may kunlari bo‘lib o£tdi.
  Unda 3 32 mamlakatdan davlat, nodavlat va xususiy sektordan
  mingdan oshiq vakillar ishtirok etdilar. Kvebek Sammiti
  ekoturizmni global miqyosida aks ettiruvchi hamda yangi turistik
  yo‘nalishni tubdan yangi yo£sinda boshlash nuqtasi edi. U 2002-
  yil avgust-sentabr oylarida o£tkazilgan Butunjahon barqaror
  rivojianish Sammitidagi tegishli turistik yo‘nalishdagi asosiy
  taktik va strategik vazifalarni yaqin o‘n yillikkacha aniqlab berdi.
  Sammitda qabul qilingan Deklaratsiya BMTga jo'natildi.
  Milliy,
  mintaqaviy
  va
  mahaliiy
  organlarga
  Kvebek
  Deklaratsiyasi orqali tavsiya etilayotgan ko‘rsatmalar 19 ta bo‘lib,
  ular deyarii ekoturizmning barcha jabhalarini o ‘z ichiga qamrab
  oladi. Deklaratsiyada Xususiy sektor namoyandalariga 14 ta
  banddan iborat bo‘lgan tavsiyanomalar taqdim etiladi. Ulaming
  aksariyati xususiy kompaniyalar, turoperatorlar yoki tashkilotlarni
  ekoturizmni tashkil etish, uni boshqarish hamda ekologik
  xavfsizlikni ta’minlash uchun yo£l-yo‘riq ko'rsatib o£tadi.
  BMTning xaSqaro ekoturizm yilini e’lon qiüshi. Ekoturizmni
  rejasiz, tabiatning qonuniyatlarini hisobga olmasdan ommaviy
  rivojlantirishdagi yuqorida qayd qilingan holatlar insoniyatni
  xalqaro miqyosiarda tashvish va noroziiiklarga olib keldi. Natijada
  Butunjahon Turizm Tashkilotining (BTI') va “Yashii dunyo”
  ekologik tashkilotining samarali mehnatlari tufayli “XXI asrda
  25
  turizmning barqaror rivojianishi Konsepsiyasi” (Agenda 21 for
  travel and tourizm industry) ishlab chiqildi.
  «Turizm va sayohatlarning industriyasi uchun XXI asr Kun
  tartibi» Konsepsiyasi “Har tomonlama harakatlar Dasturi”,
  “Atrof-muhit va rivojlanish” (UNCED) tashkilotining 182
  ta davlatlarning boshliqlari qatnashgan Birlashgan Millatlar
  Tashkilotining xalqaro konferensiyasida 14-iyun 1992-yilda Rio-
  de-Janeyro shahrida qabul qilindi.
  Insoniyat oldida turgan ekologik inqirozning oldini olish
  bo‘yicha qabul qilingan bu muhim hujjatni jahondagi davlatlar o‘z
  imkoniyatlari darajalarida ishlab chiqdilar va ekologik inqirozning
  oldini olishning eng maqbul usuliaridan bin ekoturizmni
  rivojlantirish degan xulosalarga to‘xtaldi. Natijada sayyoraning
  tabiiy rauhitini saqlab qolish va muhofaza qilishga bag‘ishlangan
  tadqiqotlar xalqaro miqyosda kuchayib bordi. Ushbu yo‘nalishda
  birgina 1999-yilda 400 dan ortiq iJmiy maqolalar xalqaro miqyosda
  tan olingan nashriyotlarda chop qilindi.
  insoniyat oldidagi global ekologik muammolaming yechim-
  laridan eng maqbul yo‘llaridan bin ekoturizmni rivojlantirish
  ekanligini xulosa qilgan BMT 2002-yilni «Xalqaro ekoturizm» yili
  deb e’lon qildi. Hozirga kelib ekoturizm xalqaro harnjamiyafda
  sayyoramiz tabiatini saqlash va muhofaza qilishda kutilgan va
  kutilayotgan natijalami bermoqda. Shu o‘rinda O'zbekiston
  Respublikasining tabiatni muhofaza qilish, ekologiya va tabiatdan
  oqilona foydalanish ishlarida xalqaro hamkorligini keltirish lozim.
  Butunjahon Turizm Tashkilotining (BTT). va “Yashil dunyo”
  ekologik tashkilotining samarali mehnatlari tufayii “XXI asrda
  turizmning barqaror rivojianishi Konsepsiyasi” (Agenda 21 for
  travel and tourizm industry), Turizm va sayohatlarning industriyasi
  uchun XXI asr Kun tartibi» Konsepsiyasining “Har tomonlama
  harakatlar Dasturi”, “Atrof-muhit va rivojlanish” (UNCED) dasturi
  qabul qilingandan keyin 0 ‘zbekiston Respublikasi tabiat muhoiazasi
  yo‘nalishida o'zining xalqaro hamkorlik strategiyasini ishlab chiqdi.
  Q‘zbekiston Respublikasining tabiiy resurslardan foydalanish
  26
  va atrof-muhitni muhofaza qilishda xalqaro hamkorligi yildan-
  yilga faoüashib bormoqda. Bu hamkorlik mamlakatimizning
  milliy vazifalari va istiqbolda rivojlanish masalalari bilan
  hamohangdir. Hozirga kelib 0 ‘zbekiston Respublikasi biologik
  xilma-xillikni saqlash, iqlimning sayyoraviy o'zgafib borishining
  oldini olish, ozon qatlami buzilishining oldini olish, betakror
  tabiiy mintaqalarning ekologik muvozanatini saqlab qolish,
  tabiai resurslaridan zamonaviy texnologiyalar asosida foydalanish
  bo‘yicha xalqaro hamkorlikda faol qatnashmoqda.
  0 ‘zbekiston Respublikasi 1992-yildan boshlab BMTning teng
  huquqli a’zosi sifatida MDHning Xalqaro Ekologik Kengashi
  a’zosidir. Mamlakatimiz 1992-yilda BMTning Braziliya shahrida
  qabul qilingan “Atrof-muhit va rivojlanish” deklaratsiyasini,
  Turizm va sayohatlaming industriyasi uchun XXI asr Kun tartibi»
  dasturini qabul qildi va xalqaro miqyosda quwatladi.
  Hozirga kelib 0 £zbekiston Respublikasi tabiat muhofazasi va
  tabiatdan foydalanishda 50 dan ziyod xalqaro shartnomalarda
  muvafFaqiyatli ishtirok etmoqda. Bizning davlatimiz atrof-muhit
  va tabiat muhofazasida tarixan muhim boigan quyidagi xalqaro
  hamkorliklaming tashabbuskori hisoblanadi:
  • Ozon qatlamini muhofaza qilish bo‘yicha Vena konvensiyasi
  (1993-yil 18-may;
  • Ozon qatlamini buzuvchi moddalar bo'yicha Monreal
  bayonnomasi (1993-yil 18-may);
  • Ozon qatlamini buzuvchi Monreal bayonnomasiga London
  tuzatmasi (1993-yil 1-may);
  -
  Tabiiy muhitga zarar keltiruvchi har qanday harbiy va
  dushmanlik qiluvchi foydalanishni taqiq qiluvchi Konvensiya
  (1993-yil 26-may);
  • BMTning iqlim o‘zgarishi bo‘yicha Konvensiyasi (1993-yil
  20-iyun), Kiota bayonnomasi ( 1999-yil);
  • Qurg'oqchilik va quig‘oqchi!ik davom etayotgan davlatlarda
  qurg'oqchilik bilan kurashish bo‘yicha Konvensiya (1995-yil
  31-avgust);
  27
  • Biologik xilma-xilük bo‘yicha Konvensiya (1996-yil 6-may);
  • Xalqaro madaniy va tabiiy meroslarni saqlash bo‘yicha
  Konvensiya (1995-yil 22-dekabr);
  • Butunlay yo‘qotilish xavfiga tushgan yowoyi flora va
  faunaning xalqaro savdosiga qarshi Konvensiya (1997-yil 1-iyul);
  • Yowoyi qushlar migratssyasi va ularni muhofaza qilisb
  bo‘yicha Konvensiya (1998-yil 1-may) va boshq.
  2.2. EkcSogik turizmnmg turlari
  Ilmiy ekotorizm va tabiat tarixi ekoturizmi. 0 ‘tgan asrning
  80-yillarida ekoturizmni rivojlantirishni birinchilardan boiib
  boshlagan AQSH, Kanada va Yevropa davlatlari boidi. Bu
  davlatlar hali ekoturizmni ng ilmiy nazariyasi, tamoyillari,
  amaliyoti va turlari to ‘liq yaratilmaganligidan ekoturizmni o‘z
  davlatlarida amalga oshirilgan ilmiy tadqiqotlar natijalari bo£yicha
  nomladilar20;
  • Yumshoq turizm — Gemianiyada;
  • Yumshoq turizm — Angliyada;
  • Tog‘ turizmi — Fransiyada;
  - Tabiat turizmi — Rossiyada, AQSHda;
  • Yashil turizm, Sarguzasht turizmi — Italiyada;
  • Qishloq turizmi-Yevropa davlatlarida;
  • Ekologik turizm yoki ekoturizm — XX asr boshlaridan
  AQSH, Kanada va Yevropa davlatlarida, Avstraliya, Malayziya,
  Yaponiya va boshqa mamlakatlarda.
  Keltirilgan maiumotlardan ko‘rinadiki, 1992-yildagi Rio-
  de-Janeyro konferensiyasida e’lon qilingan “Xalqaro ekoturizm
  yili”dan keyin turizm rivojlangan davlatlar ekoturizmni nomlash
  haqida yagona fikrga kelishgan. Shunday qilib, asrimizning
  boshlanishidan jahondagi ko‘pchilik davlatlar tabiat biäan
  bog‘liq turizmni ekologik turizm yoki ekoturizm deb nomlashga
  o‘tishdi. Ekoturizmning turlari haqida so‘z yuritilganda ilmiy
  adabiyotlardagi tasniflarni yaxshilab o rganib olishimiz lozim
  20 Александрова АЛО. География туризма. КНОРУС. Москва, 2010. С. 592.
  28
  bo‘ladi. Hozirda ekoturizmni quyidagi 4 yo‘nalishdagi turlarga
  bo‘lishadi2):
  1. ilmiy ekoturizm.
  2. Tabiat tarixi ekoturizmi.
  3. Tabiat qo‘riqxonalari va rezervatsiyalari ekoturizmi.
  4. Sarguzasht ekoturizmi.
  Ilmiy ekoturizm asosan tabiat qo'riqxonalarida, milliy
  parkiarda, biosfera qo'riqxonalarida, tabiat buyurtmaxonalarida
  amalga oshiriladi. O'zbekistonda ham shunday. Bizning tabiat
  qo‘rsqxoualarimizda
  ommaviy
  ekoturizmda
  foydalanishga
  hozirgacha ruxsat berilganicha yo‘q. Faqat ilmiy maqsadlarda
  foydalanish murnkin. Milliy bog‘larimizdan ommaviy ekoturizmda
  va rekreatsiyada foydalanish mumkin va foydalanilmoqda.
  Hozirda Zomin milliy bog‘i va Chotqol-Ugom milliy bog‘idan
  ekoturistik maqsadlarda foydalanmoqdamiz. Ilmiy ekoturizmda
  turistlar yoki ilmiy xodimlar tabiat qo‘riqxonalarida, milliy
  parkiarda va alohida muhofazadagi hududlarda tabiatdagi
  jarayonlarni, hayvonot va o‘simliklar olamini kuzatadilar, ilmiy
  tajribalar qo‘yadilar va hokazolar.
  Tabiat tarixi ekoturizmi ham deyarli tabiat qo‘riqxonalariga
  va milliy parkiarda amalga oshiriladi. Faqat ilmiy kuzatishlami,
  tabiat komponentlarining tarixi, kelib chiqishi, hayvon va
  o‘simliklar olamming tarixi, alohida turlarning areali, o‘zgarishi
  bo'yicha olib boriladi. Bunday kuzatishlarda maxsus ilmiy-
  ekspeditsiya marshrutlari tashkil qilinadi. Ekoturizmning bu turi
  Germaniyada juda ham ommaviylashgan. Shuning uchun ham
  bunday ekoturlami ekoturizmni rivojlantirishdagi nemis modeli
  deb ham atashadi.
  Tabsai
  qo‘riqxo
  0
  aîariga
  va
  rezervatsiyalari
  ekotnrizmi.
  SargwzasM ekoturizmi. Jahonda ko‘plab ekoturistlar milliy
  parklarga, tabiat qo‘riqxonalariga va alohida rnuhofaza qilinadigan
  hududlarga sayohat qilishadi. Ular bu joylardagi o‘ziga xos boigan
  21
  Zalatan A. and A. R. Gaston. Soft Ecotourism: the Substitution Effect. H ie Tourist
  Review, 4, 1996.
  29
  tabiiyjarayonlami, noyob biologik resurslami kuzatadilar, tomosha
  qiladilar. Masalan, Lotin Amerikasiga kelayotgan turistlarning
  60% i milliy parklar, qo‘riqxonalar va rezervatsiyalarga kelishadi.
  Bu ekoturistik tur Avstraiiyada juda ommaviylashganligi sababli
  ekoturizmni rivojlantirishdagi Avstraliya modeli deb ham atashadi.
  Ekoturizmning bu turi tabiatda dam olish va harakatlanishda
  barcha faol sarguzasht turlarni o‘z tarkibiga oladi. Bu turlar
  quyidagilar hisoblanadi: alpinizm, qoyatoshiar ekoturizmi,
  muzlarda yurish va chiqish, spelioturizm, tog‘ va piyoda
  harakatlanish ekoturizmi, suv ekoturizmi, chang‘i va tog‘ chang‘i
  ekoturizmi, dayving. Bu turizm turlari yaqin vaqtlardan boshlab
  ommaviylasha boshladi va turizmda ekstremal turizm turlari deb
  ham atala boshlandi.
  Turizmning turlarini tasniflashda qandaydir elementlar va
  mayda detallarga e ’tibor berishning hech zarurati yo‘q. Masalan,
  alpinizmni, spelioturizmni va tog‘ chang‘i turizmlarini sport
  turizmining turlariga kiritmasdan alpinizm turizmi, spelioturizm,
  tog£ chang‘i turizmi deb turizmdagi alohida-alohida yo‘nalishdagi
  turlar kabi belgilash mumkin. Masalan, ekoturizmning turlariga
  kiritilgan dayvingni (hech qanday yordamchi asbob-uskunasiz
  suvga sho‘ng‘ish) hozirda alohida dayving turizmi deyishmoqda.
  Shu o‘rinda qayd qilish lozimki, turizmdagi ko‘pchilik mutaxassislar
  alpinizm, qoyatoshlarga chiqish, spelioturizm, chang‘i va tog‘
  chang‘i turizmini sport turizmining turlariga kiritishadi22. AQSHda
  bu turlarning barchasini tabiatga mo‘ljallangan tuiizm turlari deb
  tasniflashadi23.
  Ekoturizmning turlari haqidagi fikr-mulohazalar turizm
  rivojlangan davlatlarda har xil hisoblanadi. AQSH va Kanadada
  ekoturizmning turlarini unchalik maydalashtirmaydi va aksincha
  ekoturizmning ta ’rifi bo‘yicha tabiatga qiiingan barcha sayohatlami
  ekoturizm talablarida amalga oshiradi. Shuning uchun ham bu
  22 Храбовченко B.B. Экологический туризм. Финансы и статистика. Москва,
  2004. С. 172.
  23 Zalatan A., Gastom A.R. Soft Ecotourism* the Substitution Effect// The Tourist
  Review. 1996, № 4.
  30
  davSatlar ichki va tashqi ekoturizmni rivojlantirish bo‘yicha lider
  davlatiardir.
  Turizm sohasida A. Yu. Aleksandrova ekoturizmning ikki
  turini tan oladi va boshqa olimlar tavsiflagan ekoturizm turiarini
  ekoturizmning turmarshrutlar bo‘yicha mavzuli turiari deb
  hisoblaydi24. Bizningcha, bu juda to‘g‘ri xulosa hisoblanadi.
  Yuqorida keltirganimizdek, AYu.Aleksandrova ekoturizmning
  barcha turiarini jamlab asosan ikki asosiy tuiga guruhiaydi:
  1. Kam o'zgartirilgan yoki buzilmagan, yowoyi sharoitdagi
  va alohida muhofaza qilinadigan tabiiy hududlar chegarasidagi
  ekoturizm.
  2. Madaniy landshaftlar yoki madaniylashtirilgan kengliklar
  va alohida muhofaza qilinadigan tabiiy hududlar chegarasidan
  tashqaridagi ekoturizm.
  Ekoturizmning turiarini tasniflash hozixgacha davom etmoqda.
  Ilmiy adabiyotlarni tahlil qilib shunday xulosaga kelish mumkinki,
  ekoturizm tabiat bilan bogiiq turistik faoliyat bo'lganligi uchun
  uning turiarini turistik maqsadlar bo‘yicha, ekoturistik harakatlar
  bo'yicha ham aSohida-alohida turlarga ajratish mumkin. Masalan:
  • yowoyi yoki madaniylashgan tabiatni ekologik o‘quv
  maqsadlarida kuzatish va o‘rganish ekoturlari;
  • tabiat bag‘rida hissiy estetik maqsadlarda dam olish ekoturlari;
  • tabiiy omillardan foydalanib sog'lomlashtirish ekoturlari;
  • sarguzasht va sport maqsadlaridagi ekoturiar.
  Ekoturistik qiziqish obyektlari bo£yicha ham ekoturizmni
  turlarga bo'lish mumkin. Bu holatlarda turistik obyektning nomi
  ekoturistik maqsadni anglatadi. Masalan:
  • botanik, zoologik, tabiiy geografik, geologik va shunga
  o ‘xshash yo‘nalishlardagi ekoturiar;
  • ekologik-etnografik va ekologik-madaniy ekoturiar;
  • agro-ekologik ekoturiar.
  Ekoturizm kuchli rivojlangan Yevropa davlatlarida ko‘p hollarda
  qishloq turizmini agroturizm deb ham nomlashadi. Qishloq turizmi
  24 Александрова A.IO. География туризма. Москва, КноРУС, 2010. С. 592.
  31
  kuchli rivojlangan Fransiya, Germaniya, Italiya, Angiiya va Avstriyada
  agroturizmni qishloq turizmi bilan birga qo£shib rivojSantiradi.
  Ba’zida agroturizmni ekoturizmga qo‘shishadi. Har hoida bunday
  tasniflash ulaming ixtiyoridagi masala. Bizningcha, agroturizm bilan
  qishloq turizmi turizm sohasidagi alohida-alohida yo‘nalishdagi
  turlar hisoblanadi. Bu haqda alohida mavzuda to£xtalamiz.
  Xuiosa qilganimizda, ekoturizmning turlarini iasniflashda
  biz o'zimizga qulay bo‘lgan tasniflarni ishlab chiqishimiz lozim
  yoki xorijiy davlatîaridagidek maydalashmasdan, tabiat bag‘riga
  har qanday maqsadlardagi turistik faoliyatni ekoturizm deb
  belgilashimiz to‘g‘ri bo£ladi. Shuning uchun ham aholi o'rtasida
  ekoturizmning maqsadi va vazifalarini tushuntirish, targ‘ib qilish
  ishlarini jadal ravishda boshlashimiz lozim.
  Tayancfa so‘z va iboralan “yashil dunyo”, global inqiroz, XXI
  asr kun tartibi, konvensiya, model, agro-ekologik, sarguzasht
  turizmi, etnografiya.
  Mavzuni o‘zIashtirish bo‘yscha test savollari:
  1. Ekoturizmning kelib chiqishi sababterini beîgilang.
  A. Tabiat va jamiyat o‘rtasidagi o£zaro munosabatlaming
  muvozanatdaligi.
  B. Turizmning ommaviy va tartibsiz holatlarda rivojlanishi.
  D. Mamlakatlar iqtisodiyotining o‘sishi.
  E. Tabiat va jamiyat o£rtasidagi munosabatlaming keskinlashuvi,
  global ekologik inqirozlarning halokatli rivojlanishi. Tabiiy
  muhitni va tabiat resurslarini muhofaza qilish va saqiab qoiishda
  ekoturizmni rivojlantirish.
  2. Ekoturizmning ytuœaga kelish va shaldlanish davrsni ansqlang.
  A. XX asming o£rtaiari.
  B. XX asming oxiri.
  D. XXI asming boshlanishi.
  E. XX asming so£nggi choragi.
  3. Global ekologik inqirozdan cbiqislining eng maqbui yo‘Ilarini
  aniqlang.
  32
  A. ínsoniyatning bugungi hayoti va kelgusi avlodlar uchun
  sayyoramizda saqlanib qolgan tabiiy boyliklarni muhofaza qilishda
  ilg‘or fikrli oiimlaming xulosalari bo‘yicha global inqirozdan
  chiqish yoilaridan eng muhimi — abolida ekologik bilim va
  madaniyatni shakllantirish.
  B. Tabiat va jamiyat o'rtasidagi munosabatlami o‘rganib borish.
  D. Turizmni rivojlantirish.
  E. Ekologik dasturlar ishlab chiqish.
  4. BMT qachon «xalqaro ekoturizm» yilini
  e’km
  qildi?
  A.2002-yilda.
  B.1994-yiida.
  D.2004-yilda.
  E.1998-yilda.
  5. Ekotiirizmning turi nechta?
  A. 10 ta.
  B. 6 ta.
  D. 4 ta.
  E. 8 ta.
  |