title: Foydalanilgan adabiyotlar - Buxoro davlat universitetining pedagogika instituti pedagogik ta
text: Foydalanilgan adabiyotlar:
  1.
  Abdullayeva K. va boshqalar. Savod o‘rgatish darslari. –T.:
  O‘qituvchi,
  1996-yil.
  559
  2.
  Qosimova K. Boshlang‘ich sinflarda ona tili o‘qitish metodikasi. -
  Toshkent: “O‘qituvchi”, 1985. –В. 216.
  3.
  Hamroyev A. Boshlang‘ ich sinflarda ona tili ta’limini ijodiy tashkil
  etish.// “Pedagogik mahorat” jurnali. 2002-yil, 1- son, 53-55b.
  4.
  Hamroyev A. Ona tili darslaridagi ijodiy topshiriqlarning tiplari. //
  “Pedagogik mahorat” jurnali. 2002-yil, 3- son, 45-48-b.
  BOSHLANG‘ICH SINFLARDA MASAL O‘RGATISHNING
  TARBIYAVIY AHAMIYATI
  D.M.
  Nosirova,
  BuxDUPI Xorijiy tillar
  kafedrasi katta o‘qituvchisi
  G.I. Bafoyeva,
  BuxDUPI I bosqich talabasi
  Bugungi kunda mamlakatimizda barcha sohalar kabi adabiyothunoslik ilmi
  ham jadal sur’atlar bilan rivojlanmogda. Ayniqsa, og‘zaki nutqni rivojlantirishga
  hamda ular bilan milliy tilimiz xususiyatlarini o‘rganishga bo‘lgan qiziqish kun
  sayin ortmoqda.Tobora rivojlanayotgan O‘zbekistonning kelajakda yanada
  taraqqiy etishi va yuksalishida, mustahkamlanib borishida o‘z ona tilimizni
  atroflicha mukammal o‘rganishning ahamiyati beqiyosdir. Bu hozirgi kundagi
  ta'lim tarbiya jarayonini yaxshilashga, keyingi yillarda o‘qitishdagi muhim
  ko‘zlangan narsa bu o‘quvchilarni boshlang‘ich sinfdan boshlab og‘zaki nutqini
  o‘stirishdan iborat bo‘ldi. Barchamizga ayon-ki, ertak, masal, topishmoqlar til
  o‘rgatish avval og‘zaki nutqni rivojlantirishga xizmat qiladi.
  Masal – axloqiy, satirik va kesatiq mazmunini kinoyaviy obrazlarda aks
  ettirgan aksariyat kichik she’riy, ba’zan nasriy asardir. Inson xarakteriga xos
  xususiyatlar masalda majoziy obrazlar − hayvonlar, jonivorlar va o‘simliklar
  dunyosiga ko‘chiriladi. Timsollarning kinoyaviy xarakterda bo‘lishidan tashqari,
  kulgili savol-javob ham masal tili va uslubi uchun xarakterlidir. Ko‘pincha
  560
  masalning kirish qismida, ba’zan pirovardida qissadan hissa - ibratli xulosa
  chiqariladi. Adabiyot nazariyasida masalga liro-epik janrlardan biri sifatida she’riy
  shakldagi, majoziy xarakterdagi qisqa syujetli asar deb ta’rif beriladi. Masallarda
  turli
  hayvonlar
  majoziy
  suratda
  asarning
  qahramonlari
  sifatida
  tasvirlanadi.Masalan quyidagi ,,
  Ikki do‘st va ayiq” nomli
  masalga e’tibor
  qaratsak:
  “
  Ikki do‘st o‘rmonda aylanib yurganlarida to‘satdan ayiqqa duch kelib
  qolishibdi. Ulardan birinchisi shoshib daraxtga chiqib olibdi va ayiqning
  changalidan qutulib qolibdi. Ikkinchisi esa, hech narsa qo‘lidan kelmasligini bilib,
  o‘zini o‘lganga solib yotib olibdi.Ayiq yerda yotgan kishining oldiga kelib,
  qulog‘ini hidlabdi. Hatto uni turtib ham ko‘ribdi. Kishini o‘lgan deb o‘ylab, unga
  tegmasdan
  ketib
  qolibdi.
  Ayiq
  ketgach,
  haligi
  kishining
  do‘sti
  daraxtdan
  tushib
  kelib:
  — Do‘stim, ayiq qulog‘ingga nima deb shivirladi? — deb so‘rabdi.
  — U menga: qiyinchilik paytida tashlab ketadigan do‘st bilan sayohatga chiqishni
  yaxshilab o‘ylab ko‘rmabsan-da, dedi, xolos, — deb javob beribdi
  do‘sti”.Qissadan hissa:masalda do‘stlik qiyinchilikda sinaladi.
  Masal kichik hajmli, ammo boy mazmunli, tugun, kulьminatsion nuqta va
  yechimi bo‘lgan kichik pьesani eslatadi. U biror voqea-hodisani qisqa, mazmunli
  tasvirlashda ajoyib namuna bo‘la oladi.«Antik adabiyotda
  Ezop (miloddan avvalgi
  6-asr) yunon masalchisining
  masallari juda mashhur bo‘lgan. O‘z ma’nosidan
  ko‘chirilgan (majoziy) so‘z va kinoyaviy iboralar orqali qilinadigan “yashirincha”
  tanqidning tili va uslubi Ezopga nisbatan berilib, “Ezop tili” deyilgan va shu ta’bir
  joriy qilingan». Ezop quldorlik jamiyati sharoitida hukmron doiralarning jirkanch
  kirdikorlarini ochiqdan-ochiq tanqid qilish ilojini topolmagach, o‘zining satirik
  asarlarini kinoyaviy til va uslubda yozishga majbur bo‘lgan. Feodal istibdodi
  sharoitlarida yashab ijod etgan mashhur rus masalchisi I. A. Krilov ham, atoqli
  o‘zbek masalchisi Gulxaniy ham “ezop tili”da yozganlar. Frantsuz shoiri
  561
  Lafontenning masallari ham mashhur. A. Navoiy dostonlarining bir qancha
  epizodlari, “Sher bilan Durroj”, “Kabutar” singari masallari yaxshi xislatlarni
  tarbiyalashda katta rol o‘ynaydi.
  O‘zbek adabiyotida Sayido Nasafiy, Maxmur, Gulxaniy kabi shoirlar ham
  Navoiy an’analarini davom ettirganlar, bolalarbop ko‘pgina masallar
  yozganlar.Hayvonlar, parrandalar, hasharotlar, gullar haqidagi majoziy asarlarni
  bolalar qiziqib o‘qiydilar. Mana shu nuqtai nazardan Sayido Nasafiyning
  “Bahoriyot” (“Hayvonotnoma”) asari ahamiyatlidir. Nasafiyning masallari, axloqiy
  va tarbiyaviy masalalarga doir fikr hamda qarashlari bolalarning o‘qish va
  tarbiyasida katta ahamiyat kasb etishi bilan birga, ularning kitobxonlik doirasini
  ham kengaytiradi.
  Mashhur masalnavis Gulxaniyning “Toshbaqa bilan Chayon”, “Maymun
  bilan Najjor” masallari boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining yoshiga mos keladi.
  Ularda do‘stlik, rostgo‘ylik, qo‘lidan kelmaydigan ishga urinmaslik kabi g‘oyalar
  ilgari suriladi.Ma’lumki, tarbiya ko‘proq ta’lim jarayonida berib boriladi.
  Bolalarga maktabga kelgan kunidan boshlab, bilim olishga havas tuyg‘usi
  shakllantiriladi. Ularda asta-sekin bilim olishga ehtiyoj paydo bo‘ladi va bu orqali
  o‘quvchilar ma’naviy ozuqa ola boshlaydilar. Bu bilan bolada kelajakka intilish,
  orzu-havas, mehnatga chanqoqlik, xayru ehsonda sofdillik, ona-Vatanga mehr-
  muhabbat, fidoyilik, milliy g‘urur, matonat, mehr-oqibat, do‘stlik, ezgulik kabi
  yuksak hislar paydo bo‘ladi.
  Jumladan, masal janridagi asarlar ham boladagi qo‘pollik, qo‘rslik,
  yolg‘onchilik, yalqovlik, beparvolik kabi illatlarni bartaraf etishda yordam beradi.
  Lekin amaldagi boshlang‘ich sinf “O‘qish kitobi” darsliklarida masal janriga kam
  o‘rin berilgan. Vaholanki, bola tarbiyasida masalning o‘rni beqiyosdir. Masaldagi
  qissadan hissa o‘quvchi matndagi e’tibordan chetda qoldirgan, yuzaki o‘qib o‘tib
  ketgan, yaxshi anglashga harakat qilmagan o‘rinni, bo‘shliqni to‘ldiradi.3-sinf
  “O‘qish kitobi”dan o‘rin olgan“Qaysar buzoqcha” (O. Qo‘chqorbekov) masali
  562
  oilasi, o‘rtoqlari, do‘stlaridan ajralib, yomon yo‘llarga kirib qolgan, oqibatda
  ko‘ngilsiz holatlarga tushib qolgan bolalarni tarbiyalashda katta ahamiyatga ega.
  Ushbu masaldagi asosiy xulosa masal oxirida berilgan qissadan hissada, ya’ni ota-
  bobolarimiz yaratib, bizga nasihat sifatida qoldirgan “Bo‘linganni bo‘ri
  yer” hikmatida o‘z ifodasini topgan. Bu hozirgi kunda maqol tusini olgan. Shoir
  esa bundan juda ustalik bilan foydalangan.
  “ Chumoli va Tipratikan” masali esa nasriy turga mansub bo‘lib, unda
  Chumoli timsoli orqali bolalar halollikka o‘rgatiladi, har bir narsani, u katta yoki
  kichik bo‘lishidan qat’iy nazar, so‘rab olishga, egasining ruxsati bilan
  foydalanishga da’vat etiladi. Masalni o‘qishda bolalar Tipratikan timsoliga
  tanqidiy nazar bilan yondashadilar, agar o‘zining hayotida biron-bir shunday holat-
  voqea yuz bersa, uni boshqa takrorlamaslikka o‘rganadilar.Masalning, avvalo,
  ixchamliligi, tilining qisqa va lo‘ndaligi, soddaligi, o‘tkirligi va xalqchilligi bola
  hissiyotiga qattiq ta’sir qiladi. Bular o‘quvchilar nutqini o‘stirishda ham muhim
  material hisoblanadi. Masal qahramonlarining xatti-harakatlari, fe’l-atvorlari,
  nutqiy o‘ziga xosliklari o‘quvchining diqqatini o‘ziga jalb qiladi.Shuningdek,
  “O‘qish kitobi”da “Qaysar buzoqcha” (O. Qo‘chqorbekov), “Chumoli va
  |