title: 10.9. Favquloddagi foyda va zararlar tahlili
text: 391
  10.9. Favquloddagi foyda va zararlar tahlili
  Favquloddagi foyda va zararlar moliyaviy natijaviylikning uchinchi
  tarkib qatori hisoblanadi. Uning qatoriga bevosita
  tasodifiy holatlardan
  ko‘riladigan natijalar kiritiladi. Masalan, suv toshqini yoki yer
  qimirlashi, yong‘in, bo‘ronlar oqibatida yoki boshqa tabiat hodisalari
  asosida ro‘y beradigan yo‘qotishlar kiritiladi. Favqulodda foyda yoki
  daromadlar yoki zararlar qatoriga kiritiladigan a’lohida
  moddalar
  «Mahsulot (ish va xizmat)lar tannarxiga kiritiladigan mahsulot (ish va
  xizmatlar)ni ishlab chiqarish va sotish xarajatlari tarkibi va moliyaviy
  natijalarning shakllanishi tartibi to‘g‘risida»gi Nizomda aniq
  ko‘rsatilmagan.
  Ularning faqat bitta sharti umumiy Nizomda belgilangan, ya’ni
  yaqin uch yillik oraliqda korxona uchun
  odatiy hol hisoblanmagan
  holatlardan olinadigan daromadlar yoki foyda summasi korxona uchun
  kutilmagan holatlardan olingan daromadlar sirasiga kiritiladi.
  Kutilmagan yoki favqulodda holatlardan olingan daromadlar yoki
  ular bo‘yicha yo‘qotishlar moliyaviy natijalar to‘g‘risidagi hisobotning
  alohida tarkib qatori sifatida belgilangan.
  Ularni korxonada rejalashtirish
  amalga oshirilmaydi, ya’ni
  favqulodda daromad va xarajatlar rejalashtirilmaydigan qatorga
  kiritiladi. Ularning hozirgi paytda korxonalar faoliyat natijaviyligidagi
  salmog‘i sezilarli ta’sirga ega emas.
  10.10. Korxona hisob foydasi (soliq to‘loviga
  qadar foyda) tahlili
  Korxona hisob foydasi va uning tarkibiga
  kiritiladigan qatorlar
  to‘g‘risida yuqorida kengroq to‘xtalgan edik. Korxona hisob foydasi
  asosiy ishlab chiqarish faoliyatidan olinadigan natija, moliyaviy
  faoliyatdan natija, favqulodda faoliyatdan
  yoki holatlardan natijasi
  jamlangan holda joriy davr bo‘yicha korxonaning hisob foydasi
  aniqlanadi. Korxona hisob foydasi davlatning va axborot foydala-
  nuvchilarining e’tibor shartidagi asosiy qator hisoblanadi. Daromad va
  xarajatlar ularning yuzaga chiqish vaqti va o‘rni bo‘yicha
  yuritilgan
  holda yakuniy natija ushbu qoida asosida tuziladi.
  392
  Korxona hisob foydasi yoki soliq to‘loviga qadar bo‘lgan foyda
  (zarar) summasidan foyda (daromad) solig‘i va foydadan boshqa
  soliqlar, to‘lovlar va ajratmalarni chegirish asosida korxonaning joriy
  davr bo‘yicha sof foyda (zarar) summasi aniqlanadi.
  Respublikamiz
  soliq qonunchiligiga muvofiq barcha xo‘jalik hisobidagi korxonalar
  foyda (daromad) solig‘i to‘lovchilari hisoblanadi va ularning ayrim
  guruhi bo‘yicha doimiy va vaqtinchalik imtiyozlar belgilangan.
  Boshqa soliqli to‘lovlar qatoriga respublika va mahalliy budjetga
  tushadigan ayrim tur soliqlar kiritiladi. Yagona soliq to‘loviga o‘tgan
  korxonalarda ushbu soliq turi olingan daromaddan qat’iy stavkalarda
  hisoblanadi va to‘lanadi.