title: FUNKSIYALARNING BOSHQARILISHDAGI BOSHQA
text: FUNKSIYALARNING BOSHQARILISHDAGI BOSHQA
  GUMORAL OMILLAR
  Organizmning ichki muhiti asab tizimiga, uning funksiyalariga to‘rli
  mediatorlar va metobolitlar ishtrokida nerv-gumoral yo‘l bilan turlicha
  ta’sir ko‘rsatadi.
  308
  Mediatorlar asab tizimida, neyronlararo sinapslarda va organlardagi
  nerv uchlarida hosil bo‘ladi, ular nerv jarayonlarida ishtirok etadi. Ularga
  asetilxolin, adrenalin, noradrenalin, serotenin, gamma-aminomoy kislotasi,
  R-moddasi (polipeptid), glutamin va aspargin kislotalari kiradi.
  Asetilxolin, neyrogormon sifatida markaziy asab tizimining
  neyronlararo sinapslardagi asab jarayonlarini o‘tkazishda ishtirok etadi,
  bundan tashqari, mionevralli apparatlarda, organlardagi bo‘g‘inlardan
  keyingi parasimpatik tolalarning uchlarida, barcha qo‘zg‘atuvchi
  bo‘g‘indan oldingi simpatik tolalarniiig uchlarida va teri bezlaridagi
  bo‘g‘indan keyingi simpatik tolalarning uchlarida yuz beradigan asab
  jarayonlarida ham ishtirok etadi. Uning letsitin fosfopipteddan hosil
  bo‘lishida xolinesteraza fermenti ishtirok etsa, uning parchalanishida
  xolinestereza fermenti faollik ko‘rsatadi. Uning sintezlanishi uchun
  metionin aminokislotasining ishtiroki zarur, me’da osti bezidan ishlab
  chiqariladigan va glyutonin va lipokainlar xuddi xolin singari ta’sir
  ko‘rsatishi aniqlangan.
  Buyrak usti bezining adrenalin va noradrenalin gormonlari bir
  vaqtning o ‘zida ham neyron ham gormon mediatorlari bo‘lib hisoblanadi.
  Ular simpatik tolalarning bug‘undan oldingi tormozlovchi sinapslarida
  hosil bo‘ladi, noradrenalin esa-ter bezlaridan tashqari barcha simpatik
  tolalarning bug‘indan oldingi uchlarida tirozin aminokislotasidan hosil
  bo‘ladi va perokatixalaminlaming (katixolaminlar) hosilalari hisoblanadi.
  Adrenalindan adrenoxolin hosil bo‘ladi, ya’ni qo‘rqqan paytda qonda
  kuzatiladi
  agglyutinasiya
  chaqirib
  qon
  tomirlarini
  toraytiradi.
  Monoaminooksidaza fermenti yordamida parchalanadi.
  В guruhi vitaminlarning ayrimlari, masalan, tiamin va riboflavinlar
  odatda hujayralarni havo bilan taminlanishi va nafas olishda ishtirok
  etuvchi kofermentlami hosil bo‘lishi uchun material tashuvchilar
  hisoblanadi va aynan shu vitaminlami roli okidlovchi fosforlanish
  jarayoniga asoslangan. Shu sababli yuqorida qayd qilingan В guruh
  vitaminlari va kofermentlar organizmga simpatik nervlar kabi ta’sir
  ko‘rsatadi.
  Nevrogormon sifatida qo‘zg‘atuvchi metobolitlarni eng muhim-
  laridan biri - gistamin hisoblanadi. U asab jarayonlarini utkazishda
  ishtirok etadi, qon aylanishi va me’da shirasida xlorid kislotasining
  ajralishini boshqaradi. Bu gistidin aminokislotasining hosilasi hisoblanadi
  va uning parchalanishida monoaminooksidaza yoki gestoaminaza
  fermentlari ishtrok etadi. Gistamin uzoq davom etuvchi bosh og‘rig‘i,
  terming qichishini va shishishini chaqiradi, shuning uchun ham u mahalliy
  309
  og‘riq chaqiruvchi gormon hisoblanadi. U oqsillar bilan birikkan bo‘ladi,
  uni birikkan holatidan vitaminlar В va sirotalar xalos etadi, hamda uning
  ta’sirini kuchaytiradi.
  Gormonlar faqatgina ichki sekretsiya bezlarida hosil boimaydi. Juda
  ko‘plab moddalar almashinuvi va organizmlarning funksiyalarini
  boshqaruvchi gormonlar bosh miyada ayniqsa uning burtiklari ostida nafas
  va ayiruv organlari hamda ovqat hazmi kanalida ham ajraladi. Soiak
  bezlaridan qon tarkibidagi kalsiy miqdorini pasaytiruvchi protein ajraladi,
  hamda insulin gormoni kabi ta’sir qiluvchi, ya’ni qondagi qand miqdorini
  kamaytiruvchi modda ham hosil bo‘ladi. Privratnikning (me’dadan o‘n
  ikki barmoqli ichakka chiqish joyidagi qorin bo‘yini) shilliq pardasidan
  gastirin ajraladi, u me’da shirasi ajralishini qo‘zg‘atadi, hamda u yerda
  vitamin ham ajraladi,. u me’da shirasi tarkibida xlorid kislota ajralishini
  qo‘zg‘atadi. Privratnikniing me’da shirasi tarkibida xlorid kislotasiz
  entrogastron gormoni shira ajralishini tormozlaydi. 0 ‘n ikki barmoqli
  ichakning shilliq pardasidan ajraladigan sekretin gormoni me’da va me’da
  osti bezlari sekretsiyasini qo‘zg‘atadi. 0 ‘n ikki barmoqli ichak shilliq
  pardasiga yog‘ ta’sir etganida ajraladigan entrogastron me’da shirasining
  tormozlaydi. Siydik tarkibida uchraydigan uragastron gormoni medaning
  shira ajralishini va harakatini tormozlaydi. 12 barmoqli ichak shilliq
  pardasidan ajraladigan pankrozimin meda osti bezi shirasi tarkibida
  fermentlar hosil boiishini ko‘paytiradi (sekritin meda osti shirasi tarkibida
  fermentlar sinteziga ta’sir ko‘rsatmaydi). 12-barmoqli ichakning shilliq
  pardasida xolistokinin ishlab chiqiladi, bu gormon o‘t xaltasini
  suyuqlikdan tozalanishini chaqiradi, xuddi shunday xususiyatga ega
  boigan gormon uroxolissetokinin siydik tarkibida ham mavjud. 0 4
  xaltasimng pardasidan antiuroxolisetokinin gormoni ajraladi va u aksincha
  o‘t xaltasining qisqarishini tormozlaydi. 12-barmoqli ichakning shilliq
  pardasida ingichka ichaklaming buferli qismidagi ichaklar shirasini
  ajralishini boshqaruvchi duokrin gormoni ajraladi. ekstrokrenin gormoni
  ichaklar shirasini ajralishini qo‘zg‘atadi va u ingichka va yo‘g‘on
  ichaklaming shilliq pardasida hosil boiadi, ingichka ichaklaming shilliq
  pardasida hosil boiuvchi valikinin gormoni so‘rg‘ichlami qisqarishini
  qo‘zg‘atish bilan birga so‘rilishni ta’min etadi. Jigar va o ‘pkada
  sintezlanadigan geparin qonning ivishini tormozlaydi.
  Yurak tomirlar tizimini faoliyatini boshqaruvchi gormonlarga
  gipertinzin kiradi, u jigarda hosil boiadigan gipertinzinogendan hosil
  boiadi va qon bosimini oshiradi. Proteolitik fermentlar qatoriga kiruvchi
  renin gormoni ta’sirida buyraklar qon bilan yetarlicha ta’minlanmaganida
  310
  hosil bo‘ladi va qonga chiqariladi hamda passiv hoidagi
  •• •
  ......
  faol gipertenzinogenga aylantiradi.
  Ovqat hazm kanalida, trambositlarda va semiz hujayralardan
  serotinin ishlab chiqariladi. Ya’ni, tomirlarni toraytirib, qon bosimini
  oshiradi.
  Meda osti bezi shirasining fermenti-tripsin ta’sirida passiv hoidagi
  o‘tmishdoshlaridan hosil bo‘ladigan kallikriyen va vagotinin (boradikinin)
  qon bosimini pasaytiradi.
  Nafas olish organlari mukor diffuziyali endokrin tizimga ega va ular
  burun, halqum, kekirdak va bronxlarning shilliq pardasida alohida
  joylashgan hujayralar sifatida nomoyon bo‘ladi.
  Ularga K- hujayralar, R-hujayralar neyroepitielial tanachalari va
  silindrik hujayralari kiradi, hamda ular tomonidan biogenli aminlar
  ajraladi. Olinayotgan va chiqarilayotgan kislorod hamda karbonot angidrid
  gazlari ta’sirida bu hujayralar qo‘zg‘atiladi va serotinin, dopamin,
  bombezin hamda vozofaol inistinalli polepiptid (VIP) ajraladi.
  K-hujayralari tomirlar tonusini kuchaytiruvchi,
  qon ivishini
  tezlashtiruvchi, muskul tolalarini charchashini pasaytiruvchi sirotinin
  gormonini ishlab chiqaradi. Agar bu gormon ko‘p bo‘lsa bronxlar
  spazmasi kuzatiladi. Xivchinsiz cho‘zilgan bir joyga yig‘ilgan hujayralar
  neyroepitelial tanachalar hosil qiladi. Bular xuddi K-hujayralar singari
  sirotinin gormonini ajratadi. R-hujayralar, dopamin va bombizin
  gormonlarini ishlab chiqaradi. Dopamin - noradrenalinning o‘tmishdoshi,
  u bronxlarni kengaytirib nafas olishni yengillashtiradi, bombezin o‘pkada
  moddalar almashinuvini
  stimullaydi. Silindrik hujayralar intistenalli
  polepiptidni (VIP) ajratadi. U kapillyarlarga tushib bronxialalami silliq
  muskullariga qo‘zg‘atuvchi ta’sir ko‘rsatadi.
  Keltirilgan dalillarni ko‘rsatishishicha gormonlar va mediatorlar hosil
  bo‘lishi uchun aminokislotalar, vitaminlar va fermentlar zarur ekan.
  Demak organizmdagi moddalar almashinuvi, o‘sish, rivojlanish va
  funksiyalarga ichki sekretsiya bezlari gormonlaridan tashqari, kelib
  chiqishidan biologik katalizator sifatida mediatorlar, ichki sekretsiya
  bezlaridan tashqarida ishlab chiqariladigan ayrim metabolitlar va
  gormonlar ham ta’sir ko‘rsatadi, u moddalarning ta’siri bir-biri bilan uzviy
  bog‘liq.
  311
  |