title: Xodimlar bilan hisob-kitoblar auditining me’yoriy
text: |
  Xodimlar bilan hisob-kitoblar auditining me’yoriy
  |
  bet | 102/303 | Sana | 14.12.2023 | Hajmi | 3,45 Mb. | | #118994 |
  Bog'liq Аудит УМК 2023-2024 (3)Xodimlar bilan hisob-kitoblar auditining me’yoriy asoslari.
  Bozor munosabatlarini rivojlantirish sharoitida iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanish yo’nalishiga tegishli muhim o’zgarishlar kiritilmoqda. Buning natijasida mehnatga haq to’lash, xodimlarni iqtisodiy qo’llab quvvatlash va himoya qilish tartibi va yo’nalishlari bo’yicha olib borilayotgan siyosat ham o’zgarmoqda.
  Ushbu siyosatni joriy qilish natijasida davlatning ijtimoiy qo’llab quvvatlash va himoya qilish bo’yicha ko’pchilik tadbirlari xo’jalik yurituvchi sub’ektlarning zimmasiga o’tdi. Chunonchi, sub’ektlar bu davrda mehnatga haq to’lash shakli, tizimi, miqdori va moddiy rag’batlantirish tartiblarini qonunchilik asosida mustaqil ravishda belgilamoqdalar. Natijada (ish haqi tushunchasi o’zgardi, chunki uning tarkibiga ish haqidan tashqari quyidagi hisoblanadigan va olinadigan daromadlar qo’shildi:
  moliyalashtirish manbaidan qat’iy nazar har xil mukofotlar, qo’shimcha va ustama to’lovlar, ijtimoiy imtiyozlar;
  qonun hujjatlariga muvofiq xodimlarning ishlamagan kunlari (ta’til, bayram kunlari va sh.u.) uchun hisoblangan summalar va hokazolar. Bozor munosabatlari rivojlangan sharoitda xodimlar daromadining tarkibiga xo’jalik yurituvchi sub’ektning mulkiga qo’shilgan ulushlari va olgan aktsiyalari uchun oladigan daromadlar (dividentlar, foizlar)i ham qo’shildi.
  Natijada har bir ishchi xodimning mehnat daromadi uning sub’ekt faoliyatiga qo’shgan ulushi va sub’ekt faoliyatining yakuniy natijasiga bog’liq bo’ladi. Ushbu daromadning yuqori darajasi chegaralanmagan, lekin soliq miqdorining darajasi bilan tartibga solib turiladi. Mehnat haqining minimal darajasi tegishli qonun hujjatlariga asosan tartibga solib turiladi.
  Xo’jalik yurituvchi sub’ekt va xodimlar o’rtasidagi ustav munosabatlarning yuridik asosi, shu jumladan mehnat haqiga taalluqli qismi ular o’rtasida tuzilgan jamoa (jamiyat) yoki shaxsiy shartnoma bo’lib, unda jamiyatning huquqi doirasidagi mehnatga haq to’lash shartlari aniq va ravshan ko’rsatib o’tiladi.
  Bu davrda xodimlarni ijtimoiy kafolatga olishning yangi yo’nalishi inflyatsiya natijasidagi aholining ko’rgan zararini va daromadini indeksatsiya qilishdir. Ushbu kafolatni amalga oshirishda davlat tomonidan tashkil qilingan byudjetdan tashqari jamg’armalar (ijtimoiy muhofaza, pensiya jamg’armalari, bandlik jamg’armalari va hokazolar) muhim o’rin tutadi. Ushbu jamg’armalarni tashkil qilish va ulardan foydalanishning tartibi tegishli qonuniy hujjatlar bilan tartibga solinadi. Yuqorida keltirilgan jamg’armalar maxsus maqsadli ajratmalar va manbalar hisobidan tashkil qilinadi va davlat byudjetidan ajralgan holda faoliyat ko’rsatadilar, o’zining mustaqilligiga ega va muhim ijtimoiy dasturlarni va tadbirlarni o’tkazish uchun moliyalashtirish manbai hisoblanadi. Shuning uchun ham hozirgi kunda mehnat va unga haq to’lashni hisobga olish sub’ektning hisob tizimida va auditida asosiy o’rinlardan birini egallaydi. Chunki, asosiy vazifalar quyidagilardan tashkil topadi:
  xodim bilan mehnat haqi bo’yicha hisoblashishni (mehnat haqi va boshqa to’lovlarni hisoblash, tegishli summalarni ushlash va qolgan summalarni berish) o’z vaqtida amalga oshirish; ishlab chiqarilgan mahsulotning tannarxiga hisoblangan mehnat haqi va tegishli ajratmalarni o’z vaqtida va to’g’ri qo’shish;
  s) tezkor boshqarishni amalga oshirish va tegishli hisob ma’lumotlarini tayyorlash uchun mehnat va unga haq to’lash bilan bog’liq ko’rsatkichlarni yig’ish va guruhlashtirish;
  d) ijtimoiy sug’urta, pensiya va badallik jamg’armalari bilan hisoblashishni o’z vaqtida va to’g’ri amalga oshirish.
  Mehnat va unga haq to’lash hisobi sarflangan mehnatning miqdori va sifati, ushbu yo’nalishdagi mablag’lardan foydalanish, mehnat haqi jamg’armasini shakllantirish ijtimoiy xususiyatiga ega bo’lgan to’lovlarni amalga oshirish ustidan tezkor nazorat o’rnatishni ta’minlashi lozim. Chunki, yuqorida keltirilgan vazifalarni o’z vaqtida amalga oshirilishi xodimlarning turmush farovonligini yaxshilash va iqtisodiy silsilalardan himoya qilishning asosiy omillaridan biridir.
  Xodimlar bilan mehnat haqi bo’yicha hisob-kitoblarning auditi uchun asosiy manbalar bo’lib quyidagi me’yoriy-huquqiy hujjatlar hisoblanadi:
  -O’zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi.
  -O’zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi.
  -O’zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi.
  -“Buxgalteriya hisobi to’g’risida”gi O’zbekiston Respublikasi Qonuni.
  -“Auditorlik faoliyati to’g’risida”gi O’zbekiston Respublikasi Qonuni.
  -“Xo’jalik yurituvchi sub’ektlarning moliyaviy-xo’jalik faoliyati buxgalteriya hisobi hisobvaraqlar rejasi va uni qo’llash to’g’risida yo’riqnoma” 21-sonli O’zbekiston Respublikasi Buxgalteriya hisobi milliy standarti (BHMS).
  -O’zbekiston Respublikasining boshqa BHMSlari.
  -Mahsulot (ishlar, xizmatlarni) ishlab chiqarish va sotish bo’yicha xarajatlar tarkibi hamda moliyaviy natijalarni shakllantirish tartibi haqidagi nizom. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan 1999 yil 5 fevralda 54-son bilan tasdiqlangan (o’zgartirishlar bilan).
  |
  | |