title: BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHLARIDA IZOHLI LUG‘ATDAN
text: BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHLARIDA IZOHLI LUG‘ATDAN
  FOYDALANISH KO‘NIKMASINI SHAKLLANTIRISH USULLARI
  Firuz Safarov
  BuxDU PI boshlang‘ich ta’lim nazariyasi
  va metodikasi kafedrasi dotsenti
  Iroda Ramazonova
  BuxDU PI boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishi
  talabasi
  Boshlang‘ich sinflarda foydalaniladigan asosiy lug‘atlardan biri izohli
  lug‘atdir. Izohli lug‘at bilan ishlashning asosiy vazifasi boshlang‘ich sinf
  o‘quvchilarining so‘z boyligini oshrishdir. Ma’lumki, 6-7 yoshli bolaning so‘z
  boyligi katta emas. Ular odatda ko‘p so‘zlarning faqat bitta, o‘z ma’nosini biladi.
  Ularning nutqida aniq ma’noli (narsa-buyumni bildiruvchi) so‘zlar ko‘pchilikni
  tashkil qiladi, mavhum ma’noli so‘zlar esa (masalan, do‘stlik, tinchlik, baxt) ancha
  546
  kam. Izohli lug‘at bilan ishlashda lug‘at ishining quyidagi umumiy metodik
  tamoyillariga rioya qilish kerak:
  1.O‘quvchilar lug‘atini boyitish, ya’ni yangi so‘zlarni, shuningdek, bolalar
  lug‘atida bo‘lgan ayrim so‘zlarning yangi ma’nolarini o‘zlashtirish. Ona tilining
  lug‘at boyligini bilib olish uchun o‘quvchi o‘z lug‘atiga har kuni 8 ‒10 ta yangi
  so‘zni, shu jumladan, ona tili darslarida 4 ‒ 6 so‘zni qo‘shishi, ya’ni shu so‘zlar
  ma’nosini o‘zlashtirishi lozim.
  2. O‘quvchilar lug‘atiga aniqlik kiritish. Bu o‘z ichiga quyidagilarni oladi:
  1) o‘quvchi puxta o‘zlashtirmagan so‘zlarning ma’nosini to‘liq o‘zlashtirtirish,
  ya’ni shu so‘zlarni matnga kiritish, ma’nosi yaqin so‘zlarga qiyoslash, antonim
  tanlash yo‘llari bilan ularning ma’nosiga aniqlik kiritish; 2) so‘zning kinoyali
  ma’nosini, ko‘p ma’noli so‘zlarni o‘zlashtirish; 3) so‘zlarning sinonimlarini,
  sinonim so‘zlarning ma’no qirralarini o‘zlashtirish; 4) ayrim frazeologik
  birliklarning ma’nosini o‘zlashtirish.
  3. Lug‘atni faollashtirish, ya’ni o‘quvchilar ma’nosini tushunadigan, ammo
  o‘z nutqiy faoliyatida ishlatmaydigan nofaol lug‘atidagi so‘zlarni faol lug‘atiga
  o‘tkazish. Buning uchun shu so‘zlar ishtirokida so‘z birikmasi va gaplar tuziladi,
  ular o‘qiganlarni qayta hikoyalash, suhbat, bayon va inshoda ishlatiladi.
  4. Adabiy tilda ishlatilmaydigan so‘zlarni o‘quvchilar faol lug‘atidan
  nofaol lug‘atiga o‘tkazish. Bunday so‘zlarga bolalarning nutq muhiti ta’sirida
  o‘zlashib qolgan adabiy til me’yoriga kirmaydigan, ayrim adabiy asar va
  so‘zlashuv tilida qo‘llanadigan sodda so‘z va iboralar, sheva va ijtimoiy guruhga
  oid so‘zlar kiradi.
  Boshlang‘ich sinf ona tili va o‘qish darslarida F. Safarov va S. Safarov
  tomonidan tuzilgan “Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun izohli lug‘at”dan [9]
  foydalanish maqsadga muvofiq. Bu lug‘atda boshlang‘ich sinf ona tili va o‘qish
  kitobi darsliklaridagi o‘quvchilar uchun tushunarsiz bo‘lgan 2000 dan ortiq so‘z
  o‘quvchiga mos tarzda izohlab berilgan.
  547
  1-sinfda izohli lug‘at bilan ishlashning vazifasi o‘quvchida lug‘atdan
  kerakli so‘zni topish va lug‘at maqolasining tuzilishini tushunish (asosan bir
  ma’noli so‘z-larda) ko‘nikmasini shakllantirishdan iborat. Lug‘at maqolasini topish
  va sahifa raqamini aytish musobaqa, o‘yin shaklida amalga oshiriladi.
  Bolalarning lug‘at maqolasini o‘zlashtirish jarayoni alohida ahamiyatga
  ega. Masalan, yalpiz so‘zini o‘rganishda quyidagi savol va topshiriqlardan
  foydalanish mumkin:
  1. Lug‘atda yalpiz so‘zi qanday izohlangan?
  2. Izohdan keyin berilgan gaplarni o‘qing. Bu gaplardagi yalpiz so‘zining
  ma’nosi izohga to‘g‘ri keladimi?
  3. Yalpiz hidi gupurdi gapining ma’nosini izohlang.
  4. Yalpiz so‘zini hid, barg, termoq, xushbo‘y so‘zlari bilan bog‘lang (yalpiz
  hidi, yalpiz bargi, yalpiz termoq, xushbo‘y yalpiz).
  2-sinfda izohli lug‘at bilan ishlashning vazifasi o‘quvchida lug‘at
  maqolasining tuzilishi tushunish, ko‘p ma’noli va shakldosh so‘zlarni ajrata olish
  ko‘nikmalarini shakllantirishdan iborat.
  Shuni qayd qilish kerakki, izohli lug‘at bilan ishlashni ham so‘z darajasida,
  ham so‘z birikmasi, gap va matn darajasida tashkil qilish lozim.
  Misol uchun, so‘z darajasida ishlaganda so‘z ma’nosini aniqlashtirishga
  qara-tilgan topshiriqlarni berish mumkin.
  1-topshiriq. Lug‘atdan randa, ufurmoq, hashamatli so‘zlarini topib, lug‘at
  maqolasiga qarab har birining ma’nosini izohlang.
  Izohlai lug‘at bilan ishlashda o‘quvchilarni so‘z ma’nosini izohlashning
  turli usullariga o‘rgatish mumkin. Izohli lug‘atda so‘z ma’nosi quyidagi usullarda
  izoh
  lanadi:
  1) jins ma’nosini bildruvchi so‘z va tur belgilarini bildiruvchi so‘zlar
  orqali;
  548
  2) ma’nodosh so‘z keltirish orqali.
  Ko‘pchilik so‘zning ma’nosi jins ma’nosini bildruvchi so‘z va tur
  belgilarini bildiruvchi so‘zlar orqali izohlanadi. Masalan, beqasam so‘zi lug‘atda
  shunday izohlanadi: Ipakdan to‘qiladigan yo‘l-yo‘l gulli pishiq gazlama [ 9,19].
  Bu izohdagi gazlama so‘zi beqasamning qaysi jinsga kirishini, ipakdan
  |