title: Adabiyotlar - Buxoro davlat universitetining pedagogika instituti pedagogik ta
text: Adabiyotlar
  1. Xorunov R.Chizma gemetriya kursi. T.: O‘qituvchi, 1974.
  2. Xorunov R.,Akbarov A.Chizma gemetriyadan masalalar va ularni yechish
  metodikasi. T.: O‘qituvchi, 1987.
  663
  2. Арустамов Х.А.Сборник задач по начертательной геометрии. М.:
  Машиносроение, 1971.
  BASKETBOL SPORT TURI HARAKATLARINI DASTLABKI
  O‘RGATISH USLUBLARINI TAKOMILLASHTIRISH MEXANIZMI.
  MAHORATLI BASKETBOLCHILARNI TAYYORLASH
  Sabirova Nasiba Rasulovna
  Buxoro davlat universiteti Pedagogika
  instituti Jismoniy madaniyat nazariyasi
  va uslubiyoti kafedrasi o‘qituvchisi
  Zamonaviy basketbol sport turining texnik-taktik takomillashuvi, individual
  harakatlarning tezkorligi, jismoniy tayyorgarlikning yuqori darajada namoyon
  bo‘lishi, musobaqa faoliyati jarayonida ish qobiliyatining oshuvchanligi va
  irodaviy sifatlarning barqarorligi basketbolchilarning o‘z ustida yanada ko‘proq va
  mas’uliyatning yuqori pog‘onada namoyon bo‘lishini talab etadi. Zamonaviy
  basketbol qoidalari o‘yinchilardan yuqori tezlikda harakatlanish, kuch , bosim
  sharoitida murakkab texnik imkoniyatlarni kuchaytirish, faol taktik o‘zaro
  ta’sirlarda harakatlar natijasini muvaffaqiyatli yakunlash, o‘yinda yuqori
  intensivlikni saqlab qolish shubhasiz, zamonaviy sharoitlarda o‘yinchilarni
  tayyorlash usullarining o‘zgarishiga, o‘yinining namoyon bo‘lishiga e'tiborning
  o‘zgarishiga olib keldi. Ushbu sport turining o‘ziga xos xususiyatlaridan biri,
  harakatlarining murakkabligi va mazmuni, shuningdek, ularni amalaga oshirish
  shartlari ko‘p jihatdan o‘yinchilarning individual hamda jamoalarning maxsus
  tayyorgarlik darajasini belgilaydi. Basketbolchilarning harakatlari o‘yin davomida
  xilma-xil va murakkab bo‘lib, tayanch apparati va mushaklar faoliyati ishining
  katta intensivligi hisobidan amalga oshiriladi. Asosiy harakatlardan sanalgan to‘p
  bilan harakatlar to‘pni olib yurish, uzatish, to‘xtashlar, burilishlar, turli holatlardan
  uzatish, shuningdek, maydon bo‘ylab turli yo‘nalishlarda turli xil harakatlanish
  masalan yurish, yugurish, tezkorlik bilan yo‘nalishni o‘zgartirish kabi bir qator
  664
  vazifalar, har bir basketbolchining tayyorgarlik darajasiga yuqori talablarni
  qo‘yadi, hamda raqib bilan aloqada o‘ynashga, raqibning zaif va ustunlik
  tomonlarini tahlil qilib, unga qarshi taktik jarayonlarni yuzaga keltira olish
  muammolarini yechishga majbur etadi. Basketbolchilarning sport mahoratini
  oshirish uzoq vaqt, tizimli rejalar asosida amalga oshiriladi va bunda boshlang‘ich
  tayyorgarlik jarayoni asosiy ko‘prik vazifasini o‘taydi. Dastlabki tayyorgarlik
  bosqichining asosiy vazifalari qilib quyidagilarni aytishimiz mumkin.
  Basketbol o‘ynay oladigan bolalarni tanlash, mashg‘ulotlarni olib borishda
  doimiy ularning qiziqishini yanada oshirish, jismoniy qobiliyatlarning har
  tomonlama
  rivojlantirish,
  salomatlikni
  mustahkamlash,
  organizmning
  chidamliligini oshirish, o‘yin ko‘nikmalarini muvaffaqiyatli egallashlari uchun
  maxsus qobiliyatlarni (egiluvchanlik, tezlik, epchillik, kuch) tarbiyalash, o‘yin
  texnikasining asosiy usullarini o‘rgatish, o‘yin qoidalariga qat’iy rioya qilish
  ko‘nikmalarini shakllantirishdan iborat.
  Basketbolchilarning musobaqalarga tayyorgarligini aniqlash uchun o‘yin
  mavsumi davomida ularning umumiy, maxsus va jismoniy, shuningdek, texnik
  tayyorgarlik darajasini baholovchi kompleks test o‘tkazish tavsiya etiladi. Ularni
  texnik tayyorgarligini oshirishda quyidagi yuklamalarni berish tavsiya etiladi:
  – umumiy jismoniy tayyorgarlik -20-30metrga yugurish, yon tomonga sakrashlar;
  – maxsus jismoniy tayyorgarlik bir joydan uzunlikkka va yuqoriga, ketma-ket
  sakrashlar, mokisimon yugurishlar 2*30, 2*40,3*10m masofalarga, himoya
  harakatlari;
  –texnik tayyorgarlik to‘p bilan tezlikda ishlash, olib yurish, to‘pni turli o‘rta, uzoq,
  va yaqin masofalarga uzatishlar;
  –jismoniy sifatlarni rivojlantirish uchun turli yo‘nalishlarni o‘z ichiga olgan
  differensial aerobik komplekslardan foydalanish yaxshi samara beradi.
  Tajribalar shuni ko‘rsatadiki, yaxshi tayyorgarlikdan o‘tgan basketbolchining
  tezlik va kuchlilik kabi jismoniy tayyorgarligi yomon bo‘lsa, maydonda
  665
  harakatlanganda sekin, qarama-qarshi jamoaning o‘yinchilari harakatlariga qarshi
  javob berishga ulgurmasa, o‘yinda to‘liq yuqori natijaga erisha olmaydi. O‘yin
  davomida yosh basketbolchilar tomonidan kuch va tezlikning namoyon bo‘lishi,
  ularning mahorat va qobiliyatlarini to‘liq amalga oshirishga yordam beradi,
  shuningdek, raqibning texnik ustidan g‘alaba qozonish imkonini beradi.
  Dastlabki tayyorgarlik bosqichining vazifalari:
  1. Basketbol o‘ynay oladigan bolalarni tanlash.
  2. Darslarga doimiy qiziqishni shakllantirish.
  3. Jismoniy har tomonlama garmonik rivojlanishi qobiliyatlarini, salomatlikni
  mustahkamlash, tananing pishiqligini oshirish
  4. Maxsus qobiliyatlarni tarbiyalash (egiluvchanlik, tezlik, chaqqonlik) malakalarni
  muvaffaqiyatli egallash uchun o‘yinlar.
  5. O‘yin texnikasining asosiy usullarini, harakatlarini o‘rgatish va boshqalar
  harakatlar.
  6. Raqobat faoliyati ko‘nikmalarini singdirish basketbol qoidalariga rioya qilishga
  o‘rgatishdan iboratdir.
  Dastlabki mutaxasislik (ya’ni basketbol) vazifalari
  (oliy ta’lim yigit-qizlari)
  1. Jismoniy sifatlarni tarbiyalash: tezlik, moslashuvchanlik, epchillik va maxsus
  tayyorgarlik chidamliligi.
  2. O‘yin texnikasini o‘rganish, ularni taktik harakatlarda takomillashtirish.
  3. Taktik harakatlarga o‘rgatish (asosan individual va guruh) va ularni o‘yin
  jarayonida takomillashtirish. Basketbolchilar turli funktsiyalarni o‘zaro
  hamkorlikda bajaradilar.Kim qaysi pozitsiyada o‘ynaydi aniq emas.
  4. Musobaqa davri.. Ushbu bosqichda ko‘p qirrali jismoniy tarbiya va tanlangan
  sport turi - basketbol texnikasi asoslarini o‘zlashtirish, sport ixtisosligini tanlash va
  o‘quv bosqichiga qabul qilish uchun nazorat standartlarini amalga oshirishga
  qaratilgan jismoniy tarbiya va sog‘lomlashtirish ishlari olib boriladi.
  666
  Yoshlarni sport maktabida tanlov ko‘p yillik hisoblanadi va yoshlarning
  istiqbollarini
  baholashga
  qaratilgan
  kompleks
  chora-tadbirlarni
  amalga
  oshirishning ko‘p bosqichli jarayoni basketbolchilar, ularning sportga to‘g‘ri
  yo‘naltirilishi faoliyati, o‘quv guruhlari va o‘yin jamoalarini to‘liq egallash, sport
  ustalari va terma jamoalarida sportchilarni tayyorlashkabi vazifalarni hal etadi.
  Guruhlarga deyarli hamma qabul qilinadi, chunki buni pedagogik etika va sportga
  yo‘naltirilganlikning psixologik qonuniyatlari talab qiladi. Dastlabki ikki oy
  davomida murabbiy turli mashqlarni bajarish va ochiq havoda o‘yinlarda ishtirok
  etishda bolalarning xatti-harakati va faoliyatini nazorat qiladi. Ushbu kuzatishlarga
  ko‘ra, o‘quvchilarning basketbolning asosiy talablariga muvofiqligi haqida
  dastlabki xulosa chiqariladi. Aniq kontrendikatsiyalar bo‘lsa, ota-onalarga
  bolalariga basketbol o‘ynash tavsiya etilmaydi [8], deb xushmuomalalik bilan
  ta'kidlanadi.Shu bilan birga, ushbu yoshdagi o‘quvchilarni tayyorlashga mas'ul
  bo‘lgan murabbiylar oliy ta’limda maqsadli ishga qabul qilish, bolalarning o‘sishi
  va ba'zi morfofunksional xususiyatlarini vizual baholashga asoslangan.
  Keyingi jarayon 3 bosqichda amalga oshiriladi.
  1-bosqichda ekspert guruhi tuziladi va murabbiy talabalarni imtihonlar,
  o‘yinlar va musobaqalar shaklida ko‘rib chiqishni tashkil qiladi. Tekshiruvda
  quyidagilar hisobga olinadi: bo‘y, vazn, qo‘lni yuqoriga cho‘zilgan tana uzunligi,
  oyoq o‘lchami, ota-onalarning bo‘yi va tana konstitutsiyasi, kompleks
  muvofiqlashtirish mashqlarida bolalarning harakat qobiliyatining namoyon
  bo‘lishi. O‘yin shaklida turli xil estafeta poygalari o‘tkaziladi, ular davomida
  bolalarning motor qobiliyatlari ham baholanadi. Musobaqa shaklida nazorat
  standartlari quyidagi testlar uchun qabul qilinadi: 20 m yugurish, sakrash
  balandligi, joydan uzunlikka sakrash.
  –2-bosqich (1-bosqichdan keyin uch oy mashg‘ulot olib boriladi.bu davr
  mobaynida harakat qobiliyatining o‘sishi, morfologik va funktsional xususiyatlari
  va namoyon bo‘lishi ekspert tomonidan baholanadi (1-bosqichga nisbatan o‘sish
  667
  sur'ati). Musobaqa shaklida yuqoridagi uchta test, ochiq o‘yinlar ("Skautlar",
  "Ovchi va o‘rdaklar", “Kim chaqqon”, “Uy basketboli” “To‘p qo‘shniga”
  "Yuguruvchilar") va basketbol o‘yinlari o‘tkaziladi.
  –3-bosqich (2-bosqichdan ikki oy oʻtgach). Talabalarning umumiy va maxsus
  jismoniy tayyorgarlik bo‘yicha nazorat imtihonlari (1*3, 5*6 va aralash o‘yin
  jarayoni), basketbol turniri o‘tkaziladi. 3-bosqich natijalariga ko‘ra eng yaxshi
  yosh basketbolchilar yozgi sport-sog‘lomlashtirish oromgohiga borish uchun
  tanlab olinadi.
  Mashg‘ulotlarni olib borishda asosiy e’tiborni yosh basketbolchilarni
  mukammal qilish uchun asosiy urg‘u ta'lim va tarbiya jarayonini rivojlantirishga
  qaratilgan
  hamda ta’lim samaradorligi va sifatini oshirishga yo‘naltirilgan bo‘lishi lozim.
  Jismoniy fazilatlarni rivojlantirish muammolarini hal qilishda asosan yuqori
  tezlikda foydalanish tavsiya etiladi, shuningdek, mashg‘ulotlar jarayonida
  bajariladigan tezlik-kuch mashqlari optimaldan, maksimal darajagacha ko‘tariladi.
  Beriladigan yuklama maksimaldan 60-80% gacha dozalanishi kerak (bitta
  harakatning bajarilishi 8-19 marta takrorlanishi). Tsiklik mashqlarni qisqa
  muddatlarda bajarayotganda harakat tezligi mashg‘ulotlarda qatnashayotganlarning
  yoshiga qarab belgilanishi kerak.
  Biz o‘quv mashg‘ulotlari tuzilishini umumiy qabul qilingan komponentlar
  bo‘yicha qurishni tavsiya qilamiz:
  – kirish;
  –asosiy;
  – yakuniy qismlar.
  Asosan mashg‘ulotning kirish qismiga 25- 30daqiqani o‘z ichiga oladi.
  Talabalar bu jarayonda stato-kinetik barqarorlikni rivojlantirishga qaratilgan
  mashqlarni bajaradilar. Har bir mashq davomiyligi 15-17-20 soniyani, bajarilish,
  soni 8-14 martani, hamda mashqlardagi dam olish oralig‘i 35-40 soniyani tashkil
  668
  etishi lozim. Bo‘g‘in mushaklariga va qorin mushaklarining harakatchanligi va
  kuchini oshirish mashqlari kirish qismining 6-8 minutida 35-40 soniya oralig‘ida
  bajarilgani maqsadga muvofiqdir. Basketbol bo‘yicha mashg‘ulotning asosiy
  qismining boshida, ayniqsa tayyorgarlik guruhlarida, tezlik-kuch sifatlarini
  rivojlantirish
  uchun
  12-15
  daqiqa
  vaqt
  ajratishni
  tavsiya
  qilamiz.
  Basketbolchilarning
  asosiy
  motor
  harakatlarining
  elementlari
  o‘quv
  mashg‘ulotlarining asosiy qismi o‘rtasida 15-20 min. vosita harakatlarining
  elementlarini o‘rganish, tuzatish va takrorlash uchun ajratilishi kerak va oxirida 20-
  25 min. ularni tashqi o‘yinlarga va motorli fazilatlar rivojlantiradigan estafetalar
  shaklida tashkil etilsa yaxshi samara beradi.
  Shu bilan birga, birinchi 9-10 daqiqadani tezlik-kuch mashqlariga
  yo‘naltirish bilan bajarilishi kerak. Bir martalik yukning davomiyligi 15-20 soniya
  bo‘lishi kerak. Mashqlar 60-70 soniya dam olish oralig‘i bilan 3-5 marta
  takrorlanishi kerak. 3-5 ta mashq bajarishdan oldin dam olish vaqtini oshirish
  kerak. Misol tariqasida, ulardan ba'zilarini sanab o‘tish mumkin: 10x8 m, 10x10 m
  masofada mokisimon yugurish; orqaga yugurish; 90 ° burilishlar va aylanalar
  bilan yugurish; har biri 1 kg og‘irlikdagi qo‘lda 2-3 dona to‘ldirilgan to‘p bilan
  yugurish; qo‘llar va oyoqlar bilan bir vaqtning o‘zida itarish bilan yotgan holatda
  sakrashlar bilan oldinga siljish; orqa, elkada sherik bilan yugurish; oyoqlari bilan
  sherikning ko‘magida qo‘llarda harakat qilish, tayanch oyoq bilan 2-3 ta snaryad
  ustidan sakrashlar, umbaloq oldinga, orqaga oshishlar va boshqalar. Keyingi 10-15
  daqiqadani kuchni o‘stiruvchi mashqlari bilan tezlikni rivojlantiruvchi
  mashqlarini bajarish bilan davom ettirish kerak. Biz kuch mashqlarini bajarishda
  yuk (qarshilik) qiymatini tanlashni tavsiya qilamiz. Shunda yosh basketbolchilar
  ushbu mashqni bitta yondashuvda katta kuchlanish bilan 8-10 marta takrorlashlari
  mumkin, og‘irliklardan foydalanganda - mashqlarning davomiyligi 30 soniyagacha
  bo‘lishi kerak. Mashqlar orasidagi dam olish 50 -60 sekgacha bo‘lishi kerak. Jami
  669
  4-5 ta mashq bajarish tavsiya etiladi. Mashqlarni bajarganda guruhli hamda frontal
  usullardan foydalangan maqsadga muvofiqdir.
  Tayyorgarlikning
  dastlabki bosqichlarida mashg‘ulotning morfologik
  xususiyatlarini aniqlash muhim ahamiyatga ega. Mashg‘ulotning o‘ziga xos
  talablariga muvofiq, shug‘ullanuvchining asosiy jismoniy sifatlarni, o‘rganish
  qobiliyatini rivojlantirish, turli mashqlarning chastotasi, tipologik xususiyatlari
  asab tizimi hamda basketbolchilarning temperament xususiyatlarini hamo‘rganish
  lozim. O‘quv jarayonining samaradorligini ma'lum bir tuzilma asosida ta'minlash
  mumkin, bu o‘quv jarayonining tarkibiy qismlarini birlashtirishning nisbatan
  barqaror tartibi, ularning umumiy ketma-ketligi va bir-biri bilan muntazam
  korrelyatsiyasidir.
  Yuqoridagi omillarga qarab, tayyorgarlik bosqichi, o‘quv mashg‘ulotlarining
  turli tashkiliy shakllarini ya’ni guruhli, individual, frontal, shuningdek, mustaqil
  o‘rganishlarni mshg‘ulot jarayonini tashkil etishda to‘g‘ri tanlash “Basketbol”
  dasturi bo‘yicha jismoniy tarbiya metodikasining asosini mashg‘ulot tushunchasi,
  ilmiy asoslangan nazorat nazariyasi sifatida talabalarning jismoniy imkoniyatlarini
  hisobga olishni ham to‘g‘ri tashkil etish lozim. Shundagina yuqori darajadagi
  mahoratli basketbolchilarni tayyorlash, ularning qobiliyatlarini rivojlantirish,
  umumiy va jismoniy ko‘rsatkichlar mashg‘ulotlar orqali ko‘tarish, ularni kerakli
  hajmdagi va yetarli darajada vosita faoliyatiga moslashtirishning maqsadli
  jarayonini amalga oshirish orqali erishimiz mumkin.
  |