title: Qayta tiklanish usuli - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat universiteti
text: 4. Qayta tiklanish usuli. Qayta tiklanish usulida asosiy kapitalning ishlab
  chiqarish natijlariga o’tkazilgan qiymati, bu vositalar bir qator doiraviy aylanishlarni
  o’z ichiga olgan muayyan davr davomida yeyilib, ishdan chiqqandan keyin pul
  shaklidan yangi asosiy kapital shakliga aylanadi. Aylanma kapital har bir doiraviy
  aylanishdan keyin ashyoviy-buyum shaklida qaytib tiklanadi.
  Tadbirkorlik kapitali o’z harakatida ishlab chiqarish va muomala bosqichlarini
  bosib o’tadi. Shu sababli uning
  aylanish vaqti (Av) ishlab chiqarish vaqti (Iv) va
  muomala vaqti (Mv) yig’indisidan iborat:
  Mv Iv Àv
  .
  Sarflangan mablag’larning ishlab chiqarish jarayonida bo’lish vaqti, ya’ni ishlab chiqarish vositalari sotib olingandan tayyor tovar bo’lgan davrgacha o’tgan vaqt ishlab chiqarish vaqtini, muomala jarayonida bo’lish vaqti, ya’ni ishlab chiqarish vositalari sotib olish va tayyor tovarlarni sotish uchun ketgan vaqt muomala vaqtini tashkil etadi. Ishlab chiqarish vaqti uch qismdan iborat
  bo’ladi:
  1) bevosita mehnat jarayoni yoki ish davri (Id);
  2) turli tanaffuslar davri (Td);
  3) ishlab chiqarish vositalarining ishlab chiqarish zaxiralarida bo’lish davri (Zd).
  Demak,
  Zd Òd Id Iv
  .
  Ish davri – ishlab chiqarish vaqtining asosiy tarkibiy qismidir . Bu vaqt
  davomida mahsulot mehnatning bevosita ta’siri ostida bo’ladi. Ish davrining uzunligi
  ishlab chiqariladigan mahsulot xususiyatiga, qo’llaniladigan mehnatning miqdori va
  uning unumdorligi darajasiga bog’liqdir.
  Tanaffuslarni tabiiy jarayonlarning mehnat buyumlariga ta’sir ko’rsatish zarurligi va tashkiliy tavsifdagi sabablar taqozo etadi. Birinchi holda, mehnat
  214
  buyumlari u yoki bu darajada uzoq davom etadigan jismoniy, kimyoviy va biologik
  jarayonlarning ta’siri ostida bo’ladi (quritish, achitish va shunga o’xshash jarayonlar).
  Bunda mehnat jarayoni qisman yoki to’liq to’xtaydi, ishlab chiqarish jarayoni esa
  davom etadi. Tashkiliy sabablarga ko’ra tanaffuslar vaqti korxonalarning ish rejimi
  bilan, shuningdek ishlab chiqarishni tashkil qilish xususiyatlari bilan belgilanadi.