title: Konseptual asoslar - Iqtisodiyotni raqamlashtirish sharoitida buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil va auditni xalqaro...
text: Konseptual asoslar
  da IASB hisob-kitobning noaniqligi
  ma’lumotlarning adolatli taqdimotiga ta’sir qilishi mumkin bo’lgan omil ekanligini
  tan oldi. Masalan, ba’zi hollarda, tegishli ma’lumotlar yuqori darajadagi taxminiy
  398
  noaniqlikka ega bo’lishi mumkin, bu esa uning foydaliligini kamaytirishi mumkin.
  Bunday hollarda, biroz kamroq ahamiyatga ega bo’lgan va taxmin qilinadigan
  noaniqlikka ega bo’lgan ma’lumot afzalroq bo’lishi mumkin.
  Bundan tashqari, 2010-yilgi Kontseptual asoslarda “shaklga nisbatan
  mazmunning ustunligi (ingliz tilida “substance over form”)” tushunchasi
  ma’lumotlarning haqiqiy taqdim etilishining alohida tarkibiy qismi sifatida
  ta’kidlanmagan, natijada ba’zi foydalanuvchilar ushbu kontseptsiya endi ahamiyati
  yo’q deb o’ylashlariga olib keldi. Biroq, bu IASBning maqsadi emas edi, shuning
  uchun qayta ko’rib chiqilgan KAlar yana “u namoyish etishni maqsad qilgan
  iqtisodiy hodisalarning mohiyatini (mazmunini) chinakamiga aks ettirish” zarurligini
  anglatadi.
  Kontseptual asoslarning 3-bobi “Moliyaviy hisobot va hisobot beruvchi
  tashkilotlar” deb nomlanadi. 1-bobda moliyaviy hisobotning umumiy maqsadi
  ko’rsatilgan bo’lsa, 2-bobda foydali moliyaviy ma’lumotlarning sifat xususiyatlari
  muhokama qilingan bo’lsa, 3-8-boblarda moliyaviy hisobotlarda keltirilgan
  ma’lumotlarga e’tibor qaratiladi. 3-bob yangi tahrirdagi
  Konseptual asoslar
  ning
  yangi bobidir. U moliyaviy hisobotning ko’lami va maqsadini tavsiflaydi. Xususan,
  ular moliyaviy hisobotlar hisobot beruvchi kompaniyaning aktivlari, majburiyatlari,
  kapitali, daromadlari va xarajatlari to’g’risidagi ma’lumotlarni o’z ichiga olgan
  moliyaviy hisobotning maxsus shakli ekanligini ko’rsatadi. Konsolidatsiyalashgan,
  birlashtirilmagan va birlashtirilgan moliyaviy hisobotlar yangi tahrirdagi Kontseptual
  asosda moliyaviy hisobot shakllari sifatida tan olinadi.
  Shuningdek, 3-bobda hisobot beruvchi tashkilotning tavsifi berilgan. 2010 yilgi
  Konseptual asoslar hisobot beruvchi tashkilot nima ekanligini va bunday
  tashkilotning doirasini qanday belgilashni ko’rib chiqmadi. Hisobot beruvchi
  tashkilot (ingliz tilida “reporting entity”) - bu o’z tashabbusi bilan moliyaviy
  hisobotlarni tayyorlaydigan yoki tayyorlashi shart bo’lgan tashkilot va u yuridik
  shaxs bo’lmasligi ham mumkin. Qayta ko’rib chiqilgan Konseptual asoslar uchun
  kontseptsiyalarni ishlab chiqishda IASB 2010-yilgi Konseptual asoslar loyihasi
  399
  bo’yicha olingan sharhlarni, shuningdek 2015-yilgi Konseptual asoslar loyihasidagi
  sharhlarni ko’rib chiqdi.
  IASB moliyaviy hisobotni kim tomonidan tuzilishi yoki tayyorlanishi
  kerakligini belgilash vakolatiga ega emasligini tan oldi, ammo u hisobot beruvchiga
  quyidagilar to’g’risida umumiy ko’rsatma beradi:
  O’z tashabbusi bilan moliyaviy hisobotlarni tayyorlaydigan yoki
  tayyorlashi shart bo’lgan tashkilot;
  Yuridik shaxs bo’lishi shart emas. Bu tashkilotning bir qismi bo’lish kabi
  turli shakllarda bo’lishi mumkin. Hisobot beruvchi sub’ektning odatdagi huquqiy
  shakli bo’lmasa, uning faoliyat doirasini aniqlash ba’zan qiyin bo’lishi mumkin.
  Bunday holda, IASB foydalanuvchilarga tegishli va haqiqatga mos keladigan
  ma’lumotlarga ehtiyoj borligini taxmin qilib (2-bobga binoan) ushbu tashkilotdagi
  foydalanuvchilarning axborot ehtiyojlari asosida ko’lam belgilashni tavsiya qiladi.
  Konseptual asoslarning “Moliyaviy hisobot elementlari” nomli 4-bobida
  moliyaviy hisobotning beshta elementini - aktivlar, majburiyatlar, kapital, daromad
  va xarajatlarni belgilaydi. Aktiv va passivlarning ta’riflari qayta ko’rib chiqildi.
  Yangi ta’rifda aktiv iqtisodiy resurs ekanligi va korxona uchun potentsial
  iqtisodiy foyda kelishini endi “kutish” kerak emasligi aniqlanadi - ular aniq yoki
  hatto ehtimol bo’lishi shart emas (ammo agar shunday bo’lsa, bu mumkin aktivni
  tanib olish va o’lchashga ta’sir qiladi). Asosiy farq shundaki, yangi ta’rifda
  majburiyat iqtisodiy foydani yakuniy tasarruf etish emas, balki iqtisodiy resursni
  o’tkazish majburiyati ekanligi aniqlanadi. Bundan tashqari, iqtisodiy foydani yo’q
  qilish, yuqorida tavsiflangan aktiv ta’rifining o’zgarishiga o’xshab, endi “kutilgan”
  emas.
  IASB shuningdek, majburiyatni belgilashda “qochishning amaliy qobiliyati
  yo’q” (ingliz tilida “no practical ability to avoid”) tushunchasini kiritdi va uni
  o’lchash uchun foydalaniladigan omillar, korxonaning majburiyatining mohiyatiga
  bog’liq bo’ladi, bu qiymat bo’yicha qarorlardan foydalanishni talab qiladi. 4-bob
  ushbu kontseptsiyani turli holatlarda qanday qo’llashni muhokama qilishni o’z ichiga
  oladi.
  400
  Konseptual asoslarning “Tan olish va tan olishni bekor qilish” nomli 5-bobida
  moliyaviy hisobotda aktivlar va majburiyatlarni tan olish mezonlari muhokama
  qilinadi va ularni qachon chiqarib tashlash yoki bekor qilish bo’yicha ko’rsatmalar
  berilgan. Tan olish mezonlari 2010-yilgi MHXSning Kontseptual asoslarida qayta
  ko’rib chiqilgan, ammo tan olishni bekor qilish bo’yicha ko’rsatma yangi. Chunki
  2010 yilgi konseptual asoslarda tan olishni bekor qilishni aniqlanmagan yoki u
  qachon sodir bo’lganligini tasvirlamagan.
  Tan olish (ingliz tilida “recognition”) - bu
  “aktiv, majburiyat, kapital, daromad yoki xarajat ta’rifiga javob beradigan ushbu
  moddaning moliyaviy holati to’g’risidagi hisobotga yoki moliyaviy natijalar
  to’g’risidagi hisobot (lar) ga kiritish uchun ob’ektni aniqlash jarayoni”. (5.1-band)
  Qayta ko’rib chiqilgan 2018-yilgi МҲХС Kontseptual asoslari, agar tan olinishi
  element tan olinishi va ushbu elementning adolatli taqdimoti natijasida yuzaga kelsa,
  tan olinishga yaroqli ekanligini ta’kidlaydi. Bu 2010-yildagi Kontseptual asoslardan
  farqli o’laroq (4.38-band), agar korxona iqtisodiy foyda keltirishi ehtimoli bo’lsa va
  ob’ekt ishonchli baholanishi mumkin bo’lgan xarajat yoki qiymatga ega bo’lsa,
  ob’ekt ob’ektni tan olishi kerak.
  IASB uchun muammo qayta ko’rib chiqilgan Kontseptual doirada yanada izchil
  tushunchalar
  to’plamini
  taqdim
  etish
  uchun
  to’g’ridan-to’g’ri
  foydali
  ma’lumotlarning sifat xususiyatlariga ishora qilishdir. Tan olishni bekor qilish (ingliz
  tilida “derecognition”) - bu «tan olingan aktiv yoki majburiyatni to’liq yoki qisman
  korxonaning moliyaviy holati to’g’risidagi hisobotidan olib tashlash”. (5.26-band).
  Shuni ta’kidlash kerakki, tan olishni bekor qilish odatda quyidagi holatlarda
  sodir bo’ladi:
  xo’jalik yurituvchi sub’ekt tan olingan aktivni to’liq yoki qisman nazoratini
  yo’qotganda aktiv bilan.
  majburiyat bilan, agar korxona endi mavjud majburiyatga ega bo’lmasa va
  to’liq yoki qisman tan olingan bo’lsa.
  Konseptual asoslarning
  “Baholash” nomli 6-bobida baholashning turli usullari,
  ular taqdim etgan ma’lumotlar va baholash usulini tanlashda e’tiborga olish kerak
  bo’lgan omillar tasvirlangan. 2010-yilgi Kontseptual doirada baholash bo’yicha
  401
  batafsil ko’rsatma berilmagan. Turli xil omillarni hisobga olish turli aktivlar,
  majburiyatlar, daromadlar va xarajatlarni baholashning turli usullariga olib kelishi
  mumkin. Qayta ko’rib chiqilgan UFRSning kontseptual asoslarini ishlab chiqishda
  IASB baholashning yagona usulini o’rnatish-qilmaslikni ko’rib chiqdi. Shu bilan
  birga, u har xil baholash usullari turli xil sharoitlarda foydalanuvchilarga foydali
  ma’lumotlarni taqdim etishi mumkin degan xulosaga keldi.
  Shuning uchun baholash usullarining ikkita toifasi aniqlandi:
  Avvalgi (asl) narxiga qarab baholash (ref. 6.4-6.9-bandlar).
  Joriy (qayta baholangan) tannarxga asoslangan holda baholash (6.10-
  6.22-bandlar).
  Avvalgi qiymat ko’rsatkichlari (ingliz tilida “‘historical cost”) buxgalteriya
  ob’ektlari to’g’risida ma’lumot beradi, ular bitim yoki hodisaning tarixiy
  (boshlang’ich) miqdori asosida shakllanadi. Shunday qilib, aktiv uchun bu aktivni
  sotib olish / yaratishda yuzaga keladigan xarajatlarning qiymati bo’ladi.
  Majburiyat
  uchun bu majburiyat qabul qilinganda olingan kompensatsiya miqdori bo’ladi. Ham
  aktiv, ham majburiyatning qiymati vaqt o’tishi bilan yangilanadi, masalan, aktivni
  iste’mol qilish yoki majburiyatning bajarilishi, yoki aktivga zarar etkazadigan yoki
  og’ir majburiyatni keltirib chiqaradigan har qanday hodisalarning ta’siri. Joriy qiymat
  ko’rsatkichlari (ingliz tilida “current value’”) - buxgalteriya hisobi ob’ektlari
  to’g’risida baholash kunidagi joriy sharoitlarni aks ettirish uchun yangilangan pul
  ma’lumotlarini taqdim etadi. Ushbu toifadagi baholash texnikasi tarkibiga “adolatli
  qiymat”, “foydalanishdagi qiymat”, mashq qiymati va joriy qiymat kiradi.
  Yangi tahrirdagi Kontseptual asoslardagi adolatli qiymatning tavsifi 13-sonli
  “Qiymatni o’lchash” MHXSga mos keladi va foydalanish qiymati va samaradorlik
  qiymati 36-sonli “Aktivlarning zaiflashishi” MHXSga asoslanadi.
  Oldingi boblarga muvofiq, baholash usulini tanlashda e’tiborga olish kerak
  bo’lgan omillar foydali ma’lumotlarning sifat xususiyatlariga - taqdimotning
  dolzarbligi va to’g’riligiga mos keladi: Baholash asosida berilgan ma’lumotlarning
  dolzarbligi (ingliz tilida “relevance of information”) aktiv yoki majburiyat
  xususiyatlariga va ularning kelajakdagi pul oqimlariga qo’shgan hissasiga bog’liq.
  402
  Baholash usuli yordamida taqdim etilgan ma’lumotlarning ishonchli namoyishi
  (ingliz tilida “faithful representation”) baholashda nomuvofiqlik va noaniqlikka duch
  keladi.
  Kompaniya uchun baholash usulini tanlashda ma’lumotlarning mohiyatini -
  moliyaviy holat to’g’risidagi hisobotda yoki moliyaviy faoliyat to’g’risidagi
  hisobotda taqdim etilishini hisobga olish kerak. Xarajatlar baholash usulini tanlashni
  cheklaydi. IASB ushbu omillarning barchasini hisobga olgan holda turli aktivlar,
  majburiyatlar, daromadlar va xarajatlar uchun turli xil baholash usullarini tanlashga
  olib kelishi mumkinligini tan oladi.
  Konseptual asoslarning 7-bobi - “Axborotni taqdim etish va ochiqlash” deb
  nomlanadi. Axborotni taqdim etish va ochiqlash 2010-yilgi MHXS konseptual
  asoslarida ko’rib chiqilmagan. IASB tomonidan olib borilgan tadqiqotlar shuni
  ko’rsatdiki, moliyaviy hisobot orqali samarali aloqa ma’lumotni dolzarbligini
  asoslaydi va tashkilotning moliyaviy holatini adolatli taqdim etishga yordam beradi.
  Asos sifatida barcha daromadlar va xarajatlar daromadlar to’g’risidagi hisobotga
  kiritilishi kerak.
  Yangi tahrirdagi konseptual asoslarda ma’lumotni qanday taqdim etish va
  moliyaviy hisobotda ochib berish kerakligini tavsiflovchi tushunchalar qo’shildi:
  Moliyaviy hisobotda axborot qanday taqdim etilishi va oshkor etilishini
  tavsiflovchi tushunchalar.
  IASB ularni daromadlar to’g’risidagi hisobotga kiritish to’g’risida qaror
  qabul qilishda foydalanadigan daromadlar va xarajatlarni tasniflash bo’yicha
  ko’rsatmalar.
  IASB uchun boshqa yalpi daromad (OCI – inglizchada “
  other
  comprehensive income”
  ) tarkibiga kiritilgan daromadlar va xarajatlar keyinchalik
  foyda yoki zararga qachon va qanday olinishi to’g’risida ko’rsatma.
  Bu bobda Foyda va zararlar to’g’risidagi hisobotni ifodalovchi “Moliyaviy
  natijalar to’g’risidagi hisobot(lar)” (ingliz tilida “statement(s) of financial
  performance”) atamasi kiritildi. Foyda va zararlar to’g’risidagi hisobot
  kompaniyaning moliyaviy ko’rsatkichlari to’g’risida ma’lumot olishning asosiy
  403
  manbai hisoblanadi. Odatda barcha daromadlar va xarajatlar tegishli tarzda
  tasniflanishi hamda foyda va zararlar to’g’risidagi hisobotga kiritilishi kerak.
  Konseptual asoslarning “Kapital va kapital miqdorini saqlash tushunchalari”
  nomli 8-bobining mazmuni 2010-yilgi UFRS kontseptual tizimidan o’zgarishsiz
  ko’chirilgan. IASB ushbu qismni yangilash qayta ko’rib chiqilgan Konseptual
  asoslarni tugatishni kechiktirishi mumkin deb qaror qildi. Biroq, bu kontseptsiyalarni
  moliyaviy hisobot uchun muhim bo’lgani uchun ularni qayta ko’rib chiqilgan
  Konseptual asoslarlarda saqlash maqsadga muvofiqligi to’g’risida kelishib olindi.
  Ammo, agar kerak bo’lsa, IASB bu tushunchalarni kelajakda qayta ko’rib chiqishi
  mumkin.
  Foydali ma’lumotlar konseptsiyasi (tegishli va to’g’ri taqdim etilgan)
  Konseptual asoslarning barcha bo’limlarida izchil tarqatiladi va oxir-oqibat
  moliyaviy ma’lumotlarni turli manfaatdor tomonlar uchun yanada foydali qiladi.
  Xulosa
  . Moliyaviy hisobotning kontseptual asosi MHXSning bir qismi
  bo’lmagan, lekin ular bilan bevosita bog’liq bo’lgan qo’llab-quvvatlovchi hujjatdir.
  Moliyaviy hisobotning Konseptual asoslarida bayon etilgan tamoyillarga amal qilish
  kerak. Kontseptual asosni yaratish va undan foydalanishning boshqa maqsadlari
  ta’kidlangan:
  Kontseptual asos Xalqaro IASBga yangi standartlarni yaratishda yordam
  beradi;
  ular milliy standartlarni shakllantirish uchun asos sifatida ishlatilishi
  mumkin;
  auditorlarga moliyaviy hisobotlarning UFRSga muvofiqligi to’g’risida
  xulosalar tuzishda yordam berish;
  UFRSga muvofiq tayyorlangan hisobotlarda taqdim etilgan ma’lumotlarni
  to’g’ri talqin qilishga hissa qo’shish va boshqalar.
  O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 24 fevraldagi “Moliyaviy
  hisobotning xalqaro standartlariga o’tish bo’yicha qo’shimcha chora-tadbirlar
  to’g’risida”gi PQ-4611-sonli Qaroriga ko’ra aksiyadorlik jamiyatlari, tijorat banklari,
  sug’urta tashkilotlari va yirik soliq to’lovchilar toifasiga kiritilgan yuridik shaxslar
  404
  2021 yil 1 yanvardan boshlab, buxgalteriya hisobi yuritilishini Moliyaviy hisobotning
  xalqaro standartlari (MHXS) asosida tashkil etadi va 2021 yil yakunlaridan boshlab,
  moliyaviy hisobotni MHXS asosida tayyorlashga o’tdi.[1]
  MHXSni qabul qilish va unga muvofiq hisobot taqdim etish global bozorda
  yagona moliyaviy axborot almashish muhitini yaratadi. Bu jarayon o’z navbatida,
  axborot shaffofligi, hisobdorlik va iqtisodiy samaradorlikning oshishiga xizmat
  qiladi. Shuningdek, MHXS qo’llanishi bozor likvidligi yaxshilanishi, kapital
  bozorlarining rivojlanishi, qimmatli qog’ozlar bozorlarida savdolar ko’lamining
  kengayishi, xorijiy investitsiyalarning milliy bozorga kirib kelishi va investorlarni
  himoya qilishning takomillashishiga olib keladi. Shuni ta’kidlab o’tish joizki, ushbu
  ijobiy natijalarga erishish uchun MHXSni milliy bozorda samarali tatbiq etish chora-
  tadbirlarni amalga oshirish lozim bo’ladi.
  MHXSni tatbiq etish bo’yicha Yevropa davlatlarining tajribasini o’rganish va
  ushbu jarayondagi muammolar va istiqbollarni adolatli baholash O’zbekistondagi
  kompaniyalarning MHXSga muvofiq buxgalteriya hisobini yuritish va moliyaviy
  hisobot tuzish jarayoniga o’tish davrida katta imkoniyat hisoblanadi.
  Har qanday islohotning to’g’ri, o’z vaqtida yuritilishi kadrlar masalasiga,
  ularning sifatiga bog’liq. Mutaxassislarni xalqaro standartlar bo’yicha tayyorlash
  orqali, MHXSga o’tishni jadallashtirishga va moliyaviy hisobotlarning shaffofligi
  ta’minlanishiga erishiladi. Moliyaviy hisobotlarning xalqaro standartlari sohasida
  mutaxassislarni
  tayyorlash
  bo’yicha
  jahonning
  muvaffaqiyatli
  tajribalarini
  ommalashtirish hamda sohaga oid oliy ta’lim muassasalarining o’quv dasturlarini
  bosqichma-bosqich xalqaro akkreditasiya¬dan o’tkazish yuzasidan buxgalteriya
  hisobi sohasidagi xalqaro tashkilotlar bilan o’zaro hamkorlikni kengaytirishga ham
  ustuvor vazifa sifatida qaraladi.
  FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
  1.
  O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 24 fevraldagi “Moliyaviy
  hisobotning xalqaro standartlariga o’tish bo’yicha qo’shimcha chora-tadbirlar
  to’g’risida”gi PQ-4611-sonli Qarori /
  |