title: Adabiyotlar - Buxoro davlat universitetining pedagogika instituti pedagogik ta
text: Adabiyotlar
  1.H.Nurmatov. ”Musiqa va estetik madaniyat” Toshkent.T.D.P.U.1995.
  2.Bolalarda musiqiy-nafosat tarbiya sini shakllantirish yơllari.Toshkent.1992.
  3. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – T; Ma'naviyat, 2008.
  523
  MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNING MUSIQIY FAOLIYATI
  VA ULARDA QO‘SHIQ AYTISH KO‘NIKMALARINI SHAKLLANTIRISH
  Saidova Dilorom Erkinovna
  Buxoro davlat universitetining pedagogika instituti
  “Musiqa ta’limi va san’at” yo‘nalishi 1-bosqich magistranti
  Annotatsiya. Ushbu maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarni musiqiy
  estetik tarbiyalashda musiqaning o‘ziga xos o‘rni ifodalangan. Musiqaning inson
  hayotiga o‘zaro ta’sirini hisobga olib, biz bolalarni musiqaga jalb qilish uchun
  ularni musiqa bilan imkon qadar ertaroq tanishtirishimiz, bolalarga bu san’atning
  barcha go‘zalligi va xilma-xilligini ko‘rsatish haqida g‘amxo‘rlik qilishimiz kerak.
  Kalit so‘zlar: musiqa, qo‘shiq, san’at, vokal.
  Bolalar bog‘chasining asosiy vazifasi – bolani maktabga tayyorlashdir. Bu
  yerda rasm, musiqa , rikmika , jismoniy tarbiya bo‘yicha mashqlar o‘tkaziladi.
  Musiqa mashg‘ulotida bolalar eng aniq va tushunarli musiqiy hodisalarni tinglash,
  solishtirish va baholash imkoniyatiga ega. Musiqa bolaning hissiyotiga bevosita
  ta’sir qiladi va uning axloqiy xarakterini shakllantiradi. Musiqaning ta’siri ba’zan
  ishontirish yoki yo‘nalishdan ko‘ra kuchliroqdir. Masalan, Vatan haqidagi qo‘shiq
  Vatanga muhabbat tuyg‘usini uyg‘otadi. Dumaloq raqslar, qo‘shiqlar turli
  xalqlarning raqslari o‘z urf-odatiga qiziqish uyg‘otadi, xalqaro bilimlarni olishga
  undaydi. Musiqadagi janrlarning boyligi qahramonlik obrazlari va lirik kayfiyatni,
  quvnoq hazil va xushchaqchaq raqslarni idrok etishga yordam beradi. Musiqani
  idrok etish jarayonida paydo bo‘ladigan turli his-tuyg‘ular bolalar tajribalarini,
  ularning ma’naviy dunyosini boyitadi.
  Jamoa bo‘lib kuylash, raqsga tushish, o‘yinlar bolalar umumiy tajribaga
  to‘la bo‘lganda, ta’lim muammolarini hal qilishga katta hissa qo‘shadi. Qo‘shiq
  aytish ishtirokchilardan birlashgan harakatni talab qiladi. Umumiy tajribalar
  individual rivojlanish uchun qulay zamin yaratadi. Umumiy ishtiyoq va ijro
  quvonchlari qo‘rqadigan, qatiyatsiz bolalarni faollashtiradi. Tortinchoq, hech kim
  524
  bilan do‘stlashmaydigan, xullas o‘z qobig‘iga o‘ralgan bolalarni jamoa bo‘lib
  kuylash jarayonida guruhga qo‘shilib kuylashini, mashg‘ulotlarda faolligi oshishini
  kuzatamiz.Bunday bolaga sheriklariga yordam berishni taklif qilish mumkin, shu
  bilan kamtarlikni tarbiyalash va bolalarning individual qobilyatlarini
  rivojlantiradi. Musiqa darslari maktabgacha yoshdagi bolaning xatti-harakatining
  umumiy harakatiga ta’sir qiladi. Har xil mashg‘ulotlat bolaning (qo‘shiq aytish,
  jamoa bo‘lib kuylash, musiqa tinglash, bolalar musiqa asboblarida chalish va h.k)
  o‘zgarishi, e’tiborni, aqlni, reaksiyaning tezligi, uyushqoqlikni bolalarning irodali
  harakatlarining namoyon bo‘lishini talab qiladi. Qo‘shiqni o‘z vaqtida boshlash va
  tugatish, raqslar va o‘yinlarda harakat qila olish, musiqaga bo‘ysunish, tezroq
  yugurish kimnidir quvib o‘tish istagidan voz kechish. Bularning barchasi bola
  faolligini yaxshilaydi, bolaning irodasiga ta’sir qiladi. Shuning uchun musiqa va
  san’at ichki tabiati tufayli har qanday tarbiyaning ajralmas qismi bo‘lishi kerak va
  buning uchun ular har bir inson tarbiyasining bir qismiga aylanishi kerak.
  O‘qituvchining eng muhim vazifasi - musiqani bolalarning kundalik hayotiga
  kiritish.
  Maktabgacha yoshdagi bolalarda musiqa mashg‘ulotlaridan tashqari,
  musiqadan foydalanish imkoniyatlari: bo‘sh vaqatlarda, rolli o‘yinlarda, ertalabki
  badan tarbiyada, bolalarni qabul qilish vaqtida, yotishdan oldin va h.k. turli
  mashgulotlarda. Musiqiy filmlarni multfilmlarni ko‘rishni bolalarning tug‘ulgan
  kunlarini nishonlashni (musiqa qo‘shilgan holda) tashkil qilish foydalidir. Bu
  bolalar ruhiyatida ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu jumladan,o‘yindagi musiqa uni
  yanada hissiy qiziqarli va zozibali qiladi. “Konsert”, “Musiqiy faoliyat” kabi
  o‘yinlarda musiqa asosiy tarkib hisoblanadi. Boshqa hollarda, o‘yin harakatining
  (“ona va bolalar” o‘yinida ishtirokchilar beshik qo‘shiq kuylaydilar, uy qurishni
  nishonlaydilar, qo‘shiq aytadilar va raqsga tushadilar, o‘g‘il bolalar askarlar
  o‘ynab, baraban ovozida yurishadi, teatrda qaysidir qo‘g‘irchoq qahramonlar
  qo‘shiq kuylaydilar).
  525
  Sayrda yurishda yoz faslida musiqani kiritish mumkin. Qo‘shiqlarni
  kuylash va sahna qilish mumkin. (tabiat bilan bog‘liq , mavsum bilan bog‘liq
  qo‘shiqlar kuylash mumkin) Bu holat bolalar tasavvurini yanada kuchaytiradi.
  Nutqni rivojlantirish darsida ertak aytayotganda musiqa orqali ijro etilsa bola
  diqqati yanada oshadi va ertakka o‘zgacha joziba berish bilan biraga bola ongida
  uning ta’siri chuqurroq muhrlanadi. Qo‘shiq kuylash nutqdagi ba’zi kamchiliklarni
  tuzatishga yordam beradi. Chizmalar, aplikatsiya haykaltaroshlik mavzusi tanish
  qo‘shiqning mavzusi bo‘lishi mumkin o‘sha qo‘shiqni kuylagan holda
  mashg‘ulotni bajarsa bo‘ladi. Yoki “Mening sevimli qo‘shig‘im” mavzusida
  aplikatsiya yoki rasm chizish vazifasini berish mumkin. Musiqa badiiy ishda
  badiiy obrazning o‘ziga xos xususiyatlarini yetkazishga yordam beradi. Ertalabki
  gimnastika jismoniy tarbiyadagi musiqa, jismoniy mashqlar bilan birga, ma’lum
  bir hissiy kayfiyatni yaratadi, bolalar e’tiborini faollashtiradi, harakatlarning
  ifodaliligini oshiradi. Musiqa uchun asosiy, umumiy rivojlanish mashqlarini
  bajarish maqsadga muvofiqdir. Yugurish, otish musiqaga chiqish tavsiya
  etilmaydi, chunki ular har bir bolaning imkoniyatlariga mos keladigan erkin
  harakat ritmini ifodalaydi. Har bir mashq turi turli kompozitsiyalarni puxta
  tanlashni talab qiladi. Bolalarning musiqiy ta’limi masalasi uzoq vaqt davomida
  dolzarb bo‘lib kelgan. Zamonaviy odamni tarbiyalashga intilayotganda uning
  estetik sezgirligini rivojlanishi haqida g‘amxo‘rlik qilish kerak, shunda u san’at
  bilan muloqotdan olingan tajribalarni o‘z hayotida qanday ishlatishni biladi.
  Insonning yoshga bog‘liq rivojlanishini hisobga olmaganda, estetik tarbiya haqida
  gapirish mumkin emas. Bolalikdan hayot va san’at go‘zalligini idrok etish, his
  qilish tushunish qobilyati, go‘zallikni yaratishda ishtirok etish istagi paydo bo‘ladi.
  Musiqiy san’at insonga hayotining birinchi yillarida bevosita kuchli ta’sir
  ko‘rsatib, uning umumiy madaniy rivojlanishida katta o‘rin egallaydi. Musiqa
  bolaning hissiy tabiatiga yaqin. Musiqa ta’siri ostida uning badiiy idroki
  shakllanadi va rivojlanadi, tajribalarda boyib boradi. Musiqaning inson hayotida
  526
  ulkan ta’sirini hisobga olib, biz bolalarni musiqaga jalb qilish,bolalarga bu
  san’atning barcha go‘zalligi va xilmxilligini ko‘rsatish haqida g‘amxo‘rlik
  qilishimiz kerak. Ko‘pgina olimlar musiqiy moyillik va qobilyat yoshligida yanada
  faol va yorqinroq namoyish bo‘lishini isbotlaganlan. Bizning vazifamiz bolada bu
  moyillik va qobilyatlarni imkon qadar tezroq kashf etish va ularni rivojlantirishni
  boshlash.
  Yetakchi xususiyatlar shaxsga, unung ichki dunyosiga tashqi ta’sir
  natijasida rivojlanadi. Ta’lim jarayoni fan namunalarini o‘tkazish jarayoni emas,
  balki shaxsiyatning rivojlanishini boshqarish jarayoni bo‘lishi kerak. Psixologiya
  va pedagogika, insonning qobilyatlari faolioyatda shakllanadi va rivojlanadi, deb
  tasdiqlanadi. Maktabgacha tarbiyachi faollik orqali dunyoga munosabat turini
  shakllantiradi. Maktabgacha yoshdagi bolaning musiqiy faoliyati sinkretikdir.
  Maktabgacha yoshdagi bolaning rivojlanish genezi bolaning shu davrda
  rivojalanishining umumiy qonuniyatlari bilan bog‘liq. Maktabgacha yoshdagi
  bolaning musiqiy faolligining shakllanishi bir necha bosqichdan o‘tadi: musiqiy
  obyektli faoliyat, bolada tovush chiqaradigan o‘yinchoqlar va asboblar bilan
  qiziqish uyg‘otganda: musiqiy o‘yin faoliyati, agar musiqa hissiy munosabatlar va
  tajribalarni boyitish manbai bo‘lib qolsa, bu o‘yin va muloqotda ijtimoiy
  munosabatlarni boyitishga imkon beradi, chunki bu bosqichdagi har qanday
  musiqiy faoliyat, xoh qo‘shiq aytish, xoh musiqa tinglash barchasi bolaning estetik
  rivojlanishi uchun xizmat qiladi.
  |