title: Nazorat savollari - Telekommunikatsiya tarmoqlariga texnik xizmat
text: Nazorat savollari
  1. Qanday xizmatlar klassifikatsiyasiga asoslangan prinsiplarni bilasiz?
  2. Uzatilayotgan
  ma‘lumot
  turi
  bo‗yicha
  qanday
  xizmatlar
  klassifikatsiyasi mavjud?
  3. Telefon xizmati turini boshqa xizmat turlaridan ajratishning asosiy
  sababi nimada?
  4. Asosiy va qo‗shimcha xizmatlarga qanday xizmat turlari kiradi?
  5. ―Xizmat ko‗rsatish sathi haqidagi kelishuv‖ (SLA) tushunchaning
  ma‘nosi nimadan iborat?
  6. Xizmat ko‗rsatish sifati va tarmoq xarakteristikasi deganda nimani
  tushunasiz?
  7. Xizmat ko‗rsatishning qanday sifat ko‗rsatkichlarini bilasiz?
  8. IPv4 tarmoqlararo protokolning kamchiligi nimada?
  282
  9. IPv6 protokolini kiritish afzalligi nimada?
  10. VoIP texnologiyasining vazifasi nima?
  11. IPTV texnologiyasining vazifasi nima va u qanday xususiyatlarga
  ega?
  12. Internet tarmog‗ida qanday zamonaviy ilovalar mavjud?
  13. IP – optik tarmoqlarda xizmat ko‗rsatish sifatini ta‘minlashning
  qanday xususiyatlari mavjud?
  14. DWDM texnologiyasiga asoslangan optik tarmoqlarda IP trafikni
  uzatish uchun qanday kommutatsiyalash texnologiyalari qo‗llaniladi?
  15. IP-over-DWDM tarmoqlarda xizmat ko‗rsatish sifati qanday
  ta‘minlanadi?
  16. Xizmat ko‗rsatish sifati bilan bog‗liq bo‗lgan muammolar nima tufayli
  yuzaga keladi?
  17. Xizmat ko‗rsatish sifati bilan bog‗liq bo‗lgan muammolarning qanday
  yechimlari mavjud?
  3.4. Multimediali aloqa tarmoqlari standartlari
  Xalqaro elektr aloqa tavsiyalari va standartlari. ITU-T turli
  mamlakatlarning telekommunikatsiya tarmoqlarini o‗zaro bog‗lanishini
  ta‘minlash bilan bog‗liq bo‗lgan tavsiyalarni ishlab chiqarish bilan
  shug‗ullanadi.
  Umuman bu tavsiyalarni standart deb hisoblab bo‗lmaydi, lekin
  shunga qaramay ko‗pgina mamlakatlar ITU tavsiyasiga xuddi standart kabi
  qarashadi. Bunday amaliyot elektr aloqa tarmoqlari operatorlari uchun
  telekommunikatsiya
  tizimlarini
  o‗zaro
  bog‗lanishini
  ta‘minlash,
  qurilmalarni ishlab chiqaruvchilar uchun esa ularni boshqa mamlakat
  bozorlarida milliy standartlarga hech qanday o‗zgartirishsiz sotish
  imkonini beradi.
  1855-yilning may oyida Parijda Xalqaro Telegraf Ittifoqini -
  International Telegraph Union yaratish haqidagi konvensiyaga qo‗l
  qo‗yilgan. 1932-yil Madridda o‗tkazilgan konferensiyada Xalqaro Telegraf
  Birlashmasini
  shunga
  o‗xshagan
  radioaloqa
  masalalari
  bilan
  shug‗ullanadigan tashkilot bilan birlashtirish hal qilindi. Natijada ITU
  (International Telecommunication Union) nomi paydo bo‗ldi. Bu
  o‗zgartirish ingliz tilida ITU qisqartmasini o‗zgartirishni talab etmadi.
  1947-yildan boshlab ITU ning statusi o‗zgardi. U Birlashgan Millatlar
  Tashkilotining maxsus muassasasiga aylandi. 1948-yildan boshlab ITU
  283
  ning masshtabi Jenevada joylashgan. O‗zbekiston Respublikasi 1992-yil
  iyuldan boshlab ITU a‘zosi hisoblanadi va a‘zolik vazifasini bajarish,
  axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarni rivojlantirish vazirligiga
  yuklatilgan. Hozirgi paytda (tuzilishlar bir qator o‗zgargandan keyin) ITU
  ning asosiy ishchi tashkilotlari uchta sektorda ifodalangan:
  - telekommunikatsiyani standartlashtirish (ITU-T);
  - radioaloqani standartlashtirish (ITU-R);
  - telekommunikatsiyani rivojlantirish (ITU-D).
  Uchta sektorning har birida asosiy faoliyat yuritadigan, ITU
  tavsiyalarini va boshqa xujjatlarni ishlab chiqaruvchi bir qator tadqiqot
  komissiyalari tuzilgan. Shuni ham aytish joizki, ITU aloqa sohasida
  standartlashtirishga tegishli bo‗lgan boshqa bir qator xalqaro, Yevropa,
  Shimoliy Amerika va Osiyo tashkilotlari bilan chambarchas bog‗liq holda
  ish olib boradi.
  ITU tomonidan chiqariladigan, elektr aloqa standartlari sektorining
  tadqiqot komissiyasi ro‗yxati va tavsiyalarining seriya nomlarini
  http://www.itu.int
  saytidan topish mumkin. Bu saytda ITU tomonidan
  ishlab chiqilgan foydali xujjatlar joylashtirilgan.
  1988-yil Yevropa Telekommunikatsiya standartlashtirish instituti –
  ETSI ta‘sis etilgan. Uning standartlari turli milliy telekommunikatsiya
  tizimlarini moslashuvchanligini ta‘minlash bilan bog‗liq, bu esa o‗z
  navbatida Yevropadagi integratsion jarayonning samarali sharti kabi
  qaraladi.
  Rasman ETSI standartlari faqat Yevropa davlatlari uchun
  mo‗ljallangan. Yevropadan tashqarida joylashgan ayrim tashkilotlar ETSI
  a‘zosi hisoblanadi. Bu bir qator sabablar bilan bog‗liq, shularning ichida
  ETSI ning samarali ishi va Yevropani xalqaro telekommunikatsiyani
  rivojlantirishdagi muhim hissasini aytib o‗tish joiz.
  O‗zbekiston Respublikasidan ETSI ning a‘zosi, O‗zbekiston
  Respublikasi
  axborot
  texnologiyalari
  va
  kommunikatsiyalarni
  rivojlantirish vazirligi tarkibidagi – UNICON.UZ - Ilmiy texnik va
  marketing tadqiqotlari markazi hisoblanadi.
  Standartlashtirish sohasida ETSI ning asosiy ishini texnik komitet
  olib boradi. Uning ro‗yxati
  http://www.etsi.org
  saytida keltirilgan. Bu
  saytdan ETSI ning tashkiliy va texnik aspekti ishlariga tegishli bo‗lgan
  mukammal ma‘lumotlarni olish mumkin.
  ITU va ETSI ko‗pgina muammolar bo‗yicha uyg‗unlikda ishlashi
  mumkin. Bundan tashqari ular boshqa xalqaro tashkilotlar bilan samarali
  hamkorlikda ishlaydi. Ko‗p hollarda ITU va ETSI o‗zining ishini, Internet
  284
  tarmoqlari uchun shuningdek konsorsiumlar va forumlar uchun standartlar
  ishlab chiqishga javob beruvchi, Xalqaro standartlashtirish tashkiloti
  (ISO), Xalqaro elektrotexnik komissiya (IEC), IETF (Internet Engineering
  Task Force) tashkilotlari bilan muvofiqlashtiradi.
  ITU-T va ETSI standartlari tavsiyalariga misollar.
  E.800 ga qo‗shimcha, QoS savollari E.860 tavsiyasining ―Xizmat
  ko‗rsatish sathi haqidagi kelishuv‖ tuzilishi, ITU-T ning E.430 ―Xizmat
  ko‗rsatish sifatini baholash aspekti‖ tavsiyasini, ITU-T ning Y.1514
  ―Aloqa xizmatlarini taqdim etish uchun tarmoqning ishlash parametrlari‖
  tavsiyasini,
  ITU-Tning
  Y.1540 ―IP-paketlarni ko‗chirishni sifat
  parametrlari‖ tavsiyasini, shuningdek ITU-T ning Y.1541 tavsiyalarini
  mundarijasini misol sifatida olish mumkin.
  ETSIda QoS savollari bo‗yicha amaliy ishlar olib borilmoqda va
  shuning natijasida aloqa xizmatlarining sifatiga bo‗lgan umumiy talablarni
  aniqlovchi ETR 003 texnik hisobotlar va qayd etilgan telefon aloqasi
  tarmoqlari uchun ko‗pgina QoS ko‗rsatkichlarini aniqlaydigan ETR138
  texnik hisobotlar yaratildi (bir yil ichidagi abonent liniyalaridan tushgan
  shikoyatlar, muvaffaqiyatsiz chaqiriqlar, ulanishni o‗rnatish vaqti, telefon
  o‗rnatish buyurtmasini bajarish muddati, bunday buyurtmalarni vaqtida
  bajarilganlik qismi, nosozliklarni sozlash vaqti, kelishilgan muddatda
  nosozliklarni bartaraf etish qismi).
  IP-tarmoqlarida va UFT tarmoqlarida konvergensiyani qo‗llab-
  quvvatlash uchun, IP-tarmoqlari foydalanuvchilarining turli tuman
  ilovalari uchun, telefoniya bilan birgalikda, QoSning differensiallashgan
  ishonchliligini ta‘minlash zarur. U oxirdan bu oxirgacha QoSni ta‘minlash
  uchun, IP-tarmoqlarning provayderlari IP-paketlarni uzatish va QoS
  masalalarini ishlab chiqish parametrlarini umumiy majmuasini kelishishi
  lozim.
  Xalqaro Elektr Aloqa Ittifoqi - ITU-Tning 13 tadqiqot guruhi
  yaqinda ikkita xalqaro standartni (tavsiyani) ishlab chiqdi.
  Birinchi tavsiya - Y.1540, IP-tarmoqlarda paketlarni uzatish uchun
  ishlab chiqilgan parametrlarning standartlarini aniqlaydi.
  Ikkinchi tavsiya - Y.1541, tarmoq interfeyslarini tutashtirishga
  bo‗lgan talablarning (tarmoq interfeysi network-interface-tonetwork-
  interface, NI-NI Y.1540 tavsiyalari parametrlari uchun) standartlarini
  aniqlaydi va IP-tarmoqlar uchun QoSning 6 ta sinfi bo‗yicha talablarni
  guruhlaydi.
  Keyingi 5 ta tarmoq xarakteristikasi, ikki tomonlama xizmat
  ko‗rsatish sifatiga (manbadan foydalanuvchigacha) ularning ta‘siri nuqtai
  285
  nazaridan eng muhim bo‗lgan ITU-T Y.1540 tavsiyasida qarab chiqiladi.
  Ularga quyidagilar kiradi:
  tarmoqning o‗tkazuvchanlik qobiliyati;
  tarmoq /tarmoq elementlarining ishonchliligi;
  kechikish;
  kechikish variatsiyasi (djitter);
  paketlarning yo‗qolishi.
  Tarmoqning o‗tkazuvchanlik qobiliyati (yoki ma‘lumotlar uzatish
  tezligi), sekunddagi bitlarda o‗lchanadi va uzatishning samarali tezligi kabi
  aniqlanadi. ITU-T Y.1540 tavsiyasida turli ilovalar uchun o‗tkazuvchanlik
  qobiliyatining
  qiymatlari
  keltirilmagan.
  Lekin
  uning
  o‗rniga
  o‗tkazuvchanlik qobiliyati bilan bog‗liq bo‗lgan parametrlar ITU-T
  Y.1221 tavsiyasi yordamida aniqlanishi mumkin.
  Tarmoq /tarmoq elementlarining ishonchliligi bir qator parametrlar
  bilan aniqlanadi, shularning ichida obyektning ishga qobiliyatlilik
  vaqtining kuzatish vaqtiga nisbati bilan aniqlanuvchi tayyorgarlik
  koeffitsienti eng ko‗p qo‗llaniladi. Ideal holatda tayyorgarlik koeffitsienti
  1 ga teng bo‗ladi, bu esa tarmoqning tayyorgarligi 100% ekanligini
  bildiradi.
  IP paketlarini eltish parametrlari. Umumiy holda aloqa seansi uchta
  fazadan tashkil topgan: ulanishni o‗rnatish, axborotni uzatish va uzish.
  ITU-T Y.1540 tavsiyasida bu fazalardan faqat ikkinchisi – IP paketlarini
  eltish fazasigina qarab chiqiladi. Bunday yondashish ulanishni o‗rnatishga
  mo‗ljallanmagan IP tarmoqlarning tabiatini aks ettiradi. ITU-T Y.1540
  tavsiyasi IP-paketlarini eltishning quyidagi parametrlarini aniqlaydi:
  IPTD (IP packet transfer delay) paketlarni eltishning kechikishi, ikki
  hodisa orasidagi t
  2
  -t
  1
  vaqt, ya‘ni tarmoqning kirish nuqtasiga t
  1
  lahzada
  paketning kirishi va tarmoqning chiqish nuqtasidan t
  2
  lahzada paketning
  chiqishi kabi aniqlanadi. Bu yyerda t
  2
  > t
  1
  va t
  2
  -t
  1
  ≤ T
  max
  .
  Umuman,
  IPTD
  barcha
  paketlar
  uchun
  manbadan
  foydalanuvchigacha paketni eltish vaqti kabi aniqlanadi. IP paketlarini
  eltishning o‗rtacha kechikishi, tanlangan majmuada uzatilgan va qabul
  qilingan paketlarning o‗rtacha arifmetik kechikishi kabi aniqlanadi.
  Yuklamaning oshishi va ulanadigan tarmoq resurslarining kamayishi,
  tarmoq uzellarida navbatlarning oshishiga olib keladi, natijada eltishning
  o‗rtacha kechikishi oshadi.
  Ovozli ma‘lumotlar va birmuncha video axborotlar kechikishga
  sezuvchan bo‗lgan trafikka misol bo‗lishi mumkin, ayni shunga asosan
  286
  ma‘lumotlar ilovasi kechikishlarga kamroq sezgir. Unda paketni eltishdagi
  kechikish ma‘lum bir qiymatdan T
  max
  oshadi va paket tashlab yuboriladi.
  Bu
  esa,
  haqiqiy
  vaqt
  ilovalarida
  (masalan,
  IP-telefoniyada,
  videokonferensiya tizimida) ovoz sifatini pasayishiga olib keladi.
  v
  k
  – parametri, tarmoqning kirish va chiqish nuqtalari orasidagi
  IPDV (IP packet delay variation) IP-paketning kechikish variatsiyasi. Bu
  yyerda k indeksga ega bo‗lgan paketlarni eltishdagi x
  k
  kechikish qiymati
  va tarmoqning xuddi shu nuqtalariga IP paketlarni eltishdagi
  kechikishning minimal qiymati - d
  1,2
  orasidagi v
  k
  = x
  k
  - d
  1,2
  farq.
  4.1 rasm. Y.1540 tavsiyasining harakat muhiti va etalon modeli
  IP paketlarining kechikish variatsiyasi (djitter), muntazam uzatilgan
  paketlar qabul qiluvchiga muntazam bo‗lmagan vaqt lahzasida yetib
  kelishi tufayli yuzaga keladi. Masalan, bu IP-telefoniya tizimlarida ovozni
  287
  buzilishiga olib keladi, natijada nutq noaniq bo‗lib qoladi.
  IPLR (IP packet loss ratio) IP-paketlarining yo‗qolish koeffitsienti,
  tanlangan to‗plamda uzatilgan va qabul qilingan paketlardagi, uzatilgan
  paketlarning umumiy sonini yo‗qolgan paketlarning yig‗indi soniga nisbati
  kabi aniqlanadi.
  Agar paketlar yo‗qolsa, unda ma‘lumotlarni uzatishda qabul qiluvchi
  tomonning so‗rovi bo‗yicha ular qayta uzatilishi mumkin. VoIP tizimlarida
  qabul qiluvchiga kechikish bilan kelgan paketlar T
  max
  dan yuqori bo‗lsa,
  tashlab yuboriladi. Bu o‗z navbatida qabul qilinadigan nutqning barbod
  bo‗lishiga olib keladi.
  IPER (IP packet error ratio) IP-paketining buzilish koeffitsienti,
  buzilish bilan qabul qilingan paketlarning umumiy sonini, muvaffaqiyatli
  qabul qilingan paketlarning va buzilish bilan qabul qilingan paketlarning
  yig‗indisiga nisbati kabi aniqlanadi.
  ITU-T Y.1540 tavsiyasi, xalqaro ulanishlarda IP tarmoqlarda amalga
  oshirilishi kerak bo‗lgan parametrlar uchun me‘yorlarning sonli qiymatini
  aniqlaydi. Bu me‘yorlar, xizmat ko‗rsatishning kafolatlangan sifatini
  ta‘minlash uchun ilovalarga va tarmoq mexanizmlariga bog‗liq holda
  aniqlanadigan QoS sinflari bo‗yicha ajratilgan. 4.1-jadvalda muayyan
  yuqori tarmoq xarakteristikalari uchun me‘yorlar taqdim etilgan.
  4.1-jadval
  Xizmat ko‗rsatish sifati sinflari bo‗yicha taqsimlangan IP-tarmog‗i
  xarakteristikalari uchun me‘yorlar
  Tarmoq xarakteristikalari
  QoS sinflari
  0
  1
  2
  3
  4
  5
  IP, IPTD paketlarini eltishdagi
  kechikishlar
  100
  ms
  400
  ms
  100
  ms
  400
  ms
  1ms
  M
  IP, IPDV paketlarini kechikish
  variatsiyasi
  50 ms 50 ms
  M
  M
  M
  M
  IP, IPLR paketlarni yo‗qolish
  koeffitsienti
  1*10
  -
  3
  1*10
  -
  3
  1*10
  -
  3
  1*10
  -
  3
  1*10
  -
  3
  M
  IP, IPER paketlarni buzilish
  koeffitsienti
  1*10
  -
  4
  1*10
  -
  4
  1*10
  -
  4
  1*10
  -
  4
  1*10
  -
  4
  M
  Izoh: M–me‘yorlanmagan
  4.1-jadvalda keltirilgan parametrlarning qiymatlari mos holda,
  o‗rtacha kechikishlar uchun yuqori chegara, djitter, paketlarning yo‗qolishi
  va buzilishi uchun berilgan. Y.1541 tavsiyasi, xizmat ko‗rsatish sinflari va
  288
  ilovalar orasida moslik o‗rnatadi, masalan:
  0 sinf - djitterga sezuvchan bo‗lgan va interaktivlikning yuqori
  darajasi bilan xarakterlanuvchi (VoIP, videokonferensiya) haqiqiy vaqt
  ilovasi;
  1
  sinf
  -
  djitterga
  sezuvchan
  bo‗lgan
  interaktiv
  (VoIP,
  videokonferensiya) haqiqiy vaqt ilovalari;
  2 sinf- interaktivlikning yuqori darajasi bilan xarakterlanadigan
  ma‘lumotlar tranzaksiyasi (masalan, signalizatsiya);
  3 sinf - interaktiv ma‘lumotlar tranzaksiyasi;
  4 sinf - past sathli yo‗qotishlar mumkin bo‗lgan ilovalar (qisqa
  tranzaksiya, ma‘lumotlar massivi, oqimlivideo);
  5 sinf- IP tarmoqlaridagi an‘anaviy ilova turlari.
  |