title: Uslubiy ta‘minot va mashg‗ulot jihozlanishi
text: 3.Dori moddalarining qitiqlovchi ta‘sirini kamaytiradi.
  Shilimshiqlar farmatsiyada yana emulgator sifatida xam xab dori va tabletkalar
  tayyorlashda ishlatiladi.
  Bu dori turini tayyorlashda shilimshiqlarning kislotalar, asoslar, og‘ir metal tuzlari va
  spirtga zid ekanligini xisobga olinishi kerak, shuningdek xom ashyoning
  fizik kimyoviy xossalari
  o‘simlik xujayralarining gistologik tuzilishi va ulardagi qo‘shimcha moddalar xususiyatiga
  e‘tibor beriladi.
  Tushuntirish matni
  Gulxayri ildizi damlamasi – Infusi radicis Althaeae
  Shilimshiqlar «
  ex tempore» tayyorlanadi. Dorixona sharoitida eng ko‘p uchraydigan
  Gulxayri ildizi damlamasi hisoblanib, undan doim shilimshiq tayyorlanadi. Gulxayri ildizi
  tarkibida 35 % shilimshiq moddalar va 37 % kraxmal, 10,2 % qand, pektin asparaginat kislota,
  betain saqlaydi. Gulxayri ildizidan damlama tayyorlashda shilimshiq moddalarni maksimal
  darajada ajratib olish bilan birga yordamchi moddalarni (kraxmal) ajralib chiqishini kamaytirish
  lozim CHunki kraxmalni ajralib chiqishi
  hisobiga ajratma quyuqlashib, mikroorganizmlarni
  ko‘payishi uchun yaxshi muxit xosil kiladi. Gulxayri ildizi damlamasi IX DF da 260 ,262
  makollalarda
  Infusum radicis Althaeae deb keltirilgan va uni tayyorlashda quyidagi talablarga
  rioya kilish kerak:
  agar dorixatda damlama, qaynatma yoki shilimshiq deb ko‘rsatilgan bo‘lsa ham har
  doim matseratsiya usuli bilan damlama tayyorlanadi.
  sovuk usulda tindirish bilan, ya‘ni xona xaroratida 30 min. davomida aralashtirib turgan
  xolda ajratib olinadi. Sovuq usuldan foydalanishdan maqsad, ajratmaga faqat shilimshiq
  moddalarni o‘tkazishdir, vaholangki bu sharoitda ferment va mikroflora o‘z ta‘sirini ko‘rsatadi.
  Sovuq usuldan foydalansak, u xolda ajratmaga kraxmalni o‘tishi, xarorat oshgan sari ko‘payadi,
  va xujayralarda kraxmal kleysteri xosil bulib, shilimshiq moddalarni ajralib chiqishiga xalaqit
  beradi.
  agarda dorixatda gulxayri ildizini miqdor i ko‘rsatilmagan bo‘lsa, u xolda 1:20
  nisbatda
  damlama tayyorlanadi (ya‘ni 5%, 5g. xom ashyo 100mlga.)
  ajratmani siqmasdan suzib olinadi, chunki siqqanimizda kraxmalga to‘la xujayralar va
  ularni bulaklari ajratmaga utib uni xiralashtiradi va natijada sifati tez buziladi.
  gulxayri ildizi o‘zida ma‘lum darajada suv shimib qoladi, shuning uchun undan
  damlama tayyorlashda sarf koeffitsientidan (K sarf) foydalaniladi.
  Sarf koeffitsienti deb, ajratma olish uchun kerak bo‘ladigan xom ashyo va ekstragentni
  miqdor ini -ancha oshishini ko‘rsatadigan kursatkichiga aytiladi.
  Sarf koeffitsienti tajriba yuli bilan aniklanadi.
  Masalan: 5 g gulxayri ildiziga 100 ml suv ko‘yib, ajratma olinganda uni xajmi 77 ml ni
  tashkil etdi, ya‘ni 5 g xom ashyo uzida 23 ml suvni shimib koladi.
  5,0-------------23ml
  1,0-------------x
  X-4,6 ml suv. 1g. ildiz 4,6 ml suv shimib qolar ekan .
  K sarf formula yordamida xisoblab topamiz.
  Ksarf - 100 g‘ 100 –(a x 4,6)
  Bu erda, a- dorixatda yoziladigan xom ashyo miqdor i ,g
  4,6- gulxayri
  ildizi SSHK
  100- tayyor ajratma xajmi, ml
  Ksarf - 100g‘100-(5x4,6)-1,3
  Demak gulxayri ildizi damlamasini 1:20 nisbatda tayyorlasak, u holda Ksarf -1,3 ga teng
  bo‘lar ekan.
  Rp: Infusi radicis Althaeae 100, 0
  D.S
  Pasport: Gulxayri ildizi (1: 20) -5,0 x 1,3 - 6,5 g
  Tozalangan suv 100 ml x 1,3 - 130 ml
  Dorixatda ko‘rsatilgan Gulxayri ildizidan 100,0 shilimshi- tayyorlash uchun (dorixatda
  shilimshi-, kaynatma deb yozilgan bo‘lsa ham, baribir shilimshi- tayyolab beriladi ) IX DF da
  ko‘rsatilganidek , idishga 6,5 g maydalangan ildizdan solib , ustiga 130 ml uy xaroratidagi suv
  kuyiladi va uy xaroratidagi joyga 30 minut kuyib ko‘yiladi , xamda vaqti – vaqti bilan
  aralashtirib turiladi. So‘ngra tayyor damlamani suzib, -oldi-ni si-masdan 100 ml gacha suv
  ko‘shiladi.
  Gulxayri ildizidan olinadigan ajratmani konsentratsiyasiga qarab Ksarf o‘zgaradi. Har
  birini aloxida tajriba yo‘li
  bilan topilib, jadvalda ko‘rsatilgan.
  Konsentratsiya 1: 100 Ksarf - 1,05
  100 - 1,1
  100 - 1,15
  100 - 1,2
  100 - 1,3
  Tabobatda gulxayri ildizi ajratmasini sil, bronxial astma, yo‘tal va kukrak ogrigida o‘rab
  oluvchi, yumshatuvchi, balg‘am kuchiruvchi sifatida ishlatiladi.
  Gulxayri ildizidan tashqari uni ekstrakti va kukunidan foydalaniladi, bu holda Ksarf dan
  foydalaniladi.
  Rp: Infusi radicis Althaeae 100, 0
  D.S
  Pasport: Gulxayri ildizi ekstrakti 1:20 -5g
  Tozalangan suv 100ml
  Gulxayri ildizi kukuni miqdor iga nisbatan 4 marta ko‘p suv bilan bir xil bo‘t-asimon
  massa xosil bo‘lguncha aralashtiriladi va qolgan suvni oz - ozdan qo‘shiladi va tindirish uchun
  qoldiriladi . Bunda kraxmal bo‘kib, cho‘kmaga tushadi, shilimshiq moddalar esa ajratmada
  qoladi. Tindirish vaqti ajratmani konsentratsiyasiga bog‘liq bo‘ladi.
  Masalan: 1% shilimshiq uchun -30 min.
  2% shilimshiq uchun - 70 min.
  3% shilimshiq uchun - 250 min.
  4% shilimshiq uchun - 260 min. va x.k
  Zigir urug‘i shilimshigi.
  Rp.: Mucilagenis semenis Lini 90,0
  D.S
  Zigir urug‘i shilimshig‘i konsentratsiyasi ko‘rsatilmagan bo‘lsa, VIII DF buyicha 1:30
  nisbatda tayyorlanadi. Zig‘ir urug‘i tarkibida 6% shilimshiq , 35% gacha moy saqlaydi (kraxmal
  saklaydi). SHilimshiq moddalar urug‘ining yuz qavatida joylashgan, shuning uchun zig‘ir urug‘i
  maydalanmaydi. Agar maydalab tayyorlasak, u holda ajratmaga bo‘yovchi moddalar, oqsil va
  moy kislotalarni o‘tishi hisobiga yoqimsiz maza hosil bo‘ladi.
  3 gr zig‘ir urug‘ini sovuq suv bilan yuvib, shisha idishga 90
  ml qaynoq suvda, og‘zini
  berkitib 15 min. davomida chayqatiladi, so‘ng ikki qavat doka orqali suziladi, jihozlanadi.
  Salep tuganagi shilimshig‘i.
  Rp.: Mucilaginis Salep 100,0
  D.S.
  Salep tuganagi shilimshig‘ini 1:100 nisbatda tayyorlanadi. Salep tuganagi tarkibida 50%
  gacha shilimshiq , 25% kraxmal va dekstrin saqlaydi. SHilimshiq moddasi asosan YUMB
  kleaksan degan uglevoddan iborat.
  Abu Rayxon Beruniyning «Saydana» asarida bu o‘simlikni kam quvvatli va mijoz
  sustligi, sil davosi,
  keksalarni quvvatga kiritish, shuningdek qon oqishini to‘xtatish, qoni
  tozalashda foydalanishni tavsiya etgan. Salep shilimshig‘i zararli moddalarni me‘da ichak
  yo‘lida surilib o‘tishiga to‘sqinlik qiladi. Uni uzoq vaqt kasallikdan turgan bemorlarga, ularni
  quvvatga kirgizish uchun beriladi.
  Pasport: Salep tuganagi kukuni – 1g
  Etil spirti 90% – 1ml
  Sovu- suv - 10 ml
  Kayno- suv - 88 ml
  1g Salep tugunagi kukunini 1 ml etil spirti bilan aralashtiriladi, bu kukun xujayralar
  orasidagi xavoni si-ib chikarib, ularni bir biriga yopishib
  kolishini oldini oladi, so‘ng 10 ml
  sovuq suvni YUMB ni bo‘kishi uchun qo‘shib aralashtiramiz va oxirida 88 ml qaynagan suv
  qo‘shib aralashtiriladi va sovishini sekinlashtirish uchun biror mato bilan o‘rab, soviguncha
  ajratmani aralashtiriladi va dokadan suzib o‘tkaziladi. Bunda shilimshiq bilan birga kraxmal ham
  ajralib chi-adi va kerakli yorlik bilan jihozlanadi.