title: Muayyan davrda (masalan, bir yil davomida) sotilishi va sotib olinishi
text: 424
  2. Pul birligining aylanish tezligi.
  Pul bir xil bo’lmagan tezlik bilan aylanadi. Bu
  ko’p omillarga, jumladan sotilayotgan tovarlar turiga, ularning xaridorgirligiga bog’liq
  bo’ladi. Pul qanchalik tez aylansa, muomala uchun zarur bo’lgan pul miqdori shuncha
  kam bo’ladi.
  3. Kreditning rivojlanganlik darajasi, puldan to’lov vositasi sifatida
  foydalanish.
  Ko’pincha tovarlar qarzga (kreditga) sotiladi va ularning haqi kelishuvga
  muvofiq keyingi davrlarda to’lanadi. Demak, muomala uchun zarur bo’lgan pul
  miqdori kredit miqdoriga muvofiq kamroq bo’ladi. Ikkinchi tomondan, bu davrda
  ilgari kreditga sotilgan tovarlar haqini to’lash vaqti boshlanadi. Bu pul miqdoriga
  ehtiyojni ko’paytiradi.
  Mazkur holatlarni hisobga olganda, muomala uchun zarur bo’lgan pul miqdori
  quyidagi formula bo’yicha aniqlanadi:
  t
  t
  k
  b
  m
  À
  Õ
  Õ
  T
  P
  ,
  bu yerda:
  P
  m
  - muayyan davrda muomala uchun zarur bo’lgan pul miqdori;
  T
  b
  - sotilishi lozim bo’lgan tovarlar summasi (tovarlar miqdori × narxi);
  X
  k
  - kreditga sotilgan tovarlar summasi;
  X
  t
  - to’lash muddati kelgan tovarlar va xizmatlar hamda boshqa to’lovlar
  summasi;
  A
  t
  - pulning aylanish tezligi.
  Masalan sotilgan tovarlar summasi 100 mln. so’mni, kreditga sotilgan tovarlar –
  20 mln. so’mni, ilgari kreditga sotilib, ayni paytda to’lash muddati kelgan tovarlar va
  boshqa to’lovlar – 40 mln. so’mni tashkil qilib, pulning aylanish tezligi 6 marta bo’lsa,
  u holda muomala uchun zarur bo’lgan pul miqdori 20 mln. so’mga teng bo’ladi. Ya’ni:
  .
  '
  .
  ln
  20
  6
  40
  20
  100
  m
  so
  m
  P
  m
  Muomala uchun zarur bo’lgan pul miqdori pul muomalasi qonunini miqdoran
  ifodalaydi. Chunki muomala uchun zarur bo’lgan pul miqdoriga nisbatan muomalaga
  kam pul chiqarilsa, ko’pgina xo’jaliklarda pul tishmasligi, normal holatda xo’jalik
  yuritib bo’lmay qolish holati yuz beradi. Yoki, aksincha, muomalada bo’lgan pul
  miqdori sotilayotgan tovarlar va xizmatlar summasiga nisbatan oshib ketishi va buning
  natijasida tovarlar bilan ta’minlanmagan pulning paydo bo’lishi uning qadrsizlanishi,
  ya’ni inflyatsiyani bildiradi.
  Pul miqdoriga ta’sir etuvchi omillarni hisobga olib, pul muomalasining quyidagi
  qonuniga ta’rif berish mumkin: