title: MA’RUZA MASHG’ULOTINING TEXNOLOGIK HARITASI
text: 268
  3.4.Mustaqil ishlash uchun topshiriq beradi.
  3.4.Mustaqil ishlash uchun
  topshiriqlarni yozadilar.
  14.1.Yalpi mahsulot tushunchasi, uning tarkibi, hisoblash va baholash. Yalpi mahsulotni takror
  ishlab chiqarish turlari va omillari
  Qishloq xo’jaligi ishlab chiqarishining pirovard natijasi yalpi mahsulotdir. Qishloq xo’jaligi
  yalpi mahsuloti deganda, shu tarmoqning ma’lum birdavr ichida ishlab chiqarilgan mahsulotlar
  miqdorining yig’indisi tushuniladi. Uning tarkibiga faqat dehqonchilik va chorvachilik mahsulotlari
  kiradi.
  Qishloq xo’jaligi yalpi mahsuloti natura va qiymat ko’rsatkichlarda hisobga olinadi. Natural
  ko’rsatkichlar qishloq xo’jaligida yaratilgan iste’mol qiymatlarning tarkibi va miqdorini aks ettiradi.
  Sentner, tonna va boshqa o’lchovlarda hisoblanadigan yalpi mahsulot ko’rsatkichiga, dehqonchilikda
  – alohida ekinlar yoki bir xil tipdagi qishloq xo’jaligi ekinlari asosiy mahsulotlari, yosh ko’p yillik
  daraxtlarning va dehqkonchilikdagi tugallanmagan ishlab chiqarishning (kuzgi ekinlarning ekish va
  kelgusi yil hosili uchun xarajatlar) o’sishidagi o’zgarishlar, shuningdek tarmoqning boshqa
  (qo’shimcha) mahsulotlari (somon, pohol va boshqalar); chorvachilikda – tayyor mahsulotning
  alohida turlari bo’yicha (sut, jun, tuxum va boshqalar) yalpi tushum: bola, mollar va parrrandalarning
  tirik vaznining o’sishi, shuningdek, tarmoqning boshqa qoldiq mahsulotlari (go’ng va boshqalar)
  kiradi.
  Tarmoqlar bo’yicha qishloq xo’jaligi yalpi mahsulotining tarkibi quyidagicha bo’ladi:
  Qishloq xo’jaligi yalpi mahsuloti:
  I. Dehqonchilik mahsulotlari:
  a) qishloq xo’jalik ekinlari asosiy mahsulot yalpi hosili;
  b) ko’p yillik daraxtlarni o’stirish;
  v) tugallanmagan ishlab chiqarish qoldig’idagi o’zgarish (kuzgi ekinlar xarajati);
  g) qo’shimcha mahsulot (somon, poxol va boshqalar).
  II. Chorvachilik mahsulotlari
  a) qoramol va parrandalardan xo’jalikda
  foydalanishdan olingan, mahsulotlar (sut, jun,
  tuxum, pilla, qorako’l teri va boshqalar);
  b) qoramol va parrandalarning o’sishi (tirik vaznda);
  v) buzoqlar, qo’zi, uloq va boshqa olingan bolalar;
  g) qoldiq mahsulotlar ( go’ng va boshqalar ).
  Qishloq xo’jaligi yalpi mahsulotini qishloq xo’jaligi korxonalari yalpi mahsuloti bilan
  almashtirmaslik kerak. Qishloq xo’jaligi korxonalarining yalpi mahsuloti ancha keng ma’noga ega
  bo’lib, u o’z ichiga qishloq xo’jaligi mahsulotidan tashqari yordamchi, sanoat va boshqa ishlab
  chiqarishlarni, ish va xizmatlari oladi. Masalan: xo’jalikda qayta ishlangan ( un, o’simlik, mol yog’i
  va h.k) dehqonchilik va chorvachilik mahsulotlari va boshqalar qishloq xo’jaligi mahsuloti emas,
  balki sanoat mahsuloti hisoblanadi. Ular ham qishloq xo’jaligi korxonalari yalpi mahsuloti tarkibiga
  kiradi.
  Qishloq xo’jaligi yalpi mahsulotini umumiy ifodalash uchun taqqoslama va joriy baholarda,
  shuningdek mahsulot tannarxi bo’yicha baholanadi. Mahsulotning umumiy hajmini, uning yilar
  bo’yicha. dinamikasidagi o’zgarishlarni, aniqlash uchun, shuningdek, yillik va soatlik mehnat
  unumdorlik
  darajasini, fond qaytimini hisoblash va boshqa maqsadlar uchun yalpi mahsulot
  taqqoslama baholarda baholanadi. Yalpi mahsulotni joriy baholarda baholash sof daromadni
  hisoblash uchun foydalaniladi. Qishloq xo’jaligining yalpi mahsulotlari qiymati uning tannarxi
  bo’yicha hisoblanadi.
  2014 yilda Samarqand viloyati bo’yicha barcha toifadagi xo’jaliklarda taqqoslama baholarda,
  qishloq xo’jaligi yalpi mahsuloti 4912988,0 mln. so’mni, shu jumladan dehqonchilik bo’yicha
  2777654,0 mln. so’mni, chorvachilik bo’yicha 2135334,0 mln. so’mni tashkil etgan. Shuningdek
  269
  tannarx bo’yicha baholangan yalpi mahsulot jami 4081926,0 mln.so’mni, shu jumladan
  dehqonchilikda 2178822,0 mln.so’mni, chorvachilikda esa 1903104,0 mln.so’mni tashkil etgan.
  Respublika bo’yicha yalpi ichki mahsulotning yillar davomida o’zgarishi qishloq xo’jaligida
  ayrim qishloq xo’jalik mahsulotlarining o’sish sur’atlarida namoyon bo’ladi. Qishloq xo’jaligi yalpi
  ichki mahsuloti 1996 yilda (oldingi yilga nisbatan solishtirma baholarda) – 6,5%, 1997 yilda – 5,8%,
  1998 yilda – 4%, 1999 yilda – 5,9%, 2000 yilda ob-havoning, ayniqsa suv resurslarining tanqisligiga
  qaramasdan – 3,2% ko’paydi. Undan keyingi davrlarda esa, 2005 yilda – 5,4%, 2006 yilda – 6,7%,
  2007 yilda – 6,1%, 2008 yilda – 4,5%, 2009 yilda – 5,8%, 2010 yilda – 6,9%, 2011 yilda – 6,6%,
  2012 yilda – 7,2%, 2013 yilda – 6,9% va 2014 yilda ham 6,9% ga qo’shimcha o’sishga erishildi.
  Pulda ifodalangan dehqonchilik yalpi mahsuloti ko’rsatkichi(DYaM) qishloq xo’jaligi ekinlari
  yalpi hosili qiymati (EYaHK), ko’p yillik daraxtlarni o’stirish xarajatlari qiymati (KYDO’Q),
  tugallanmagan ishlab chiqarish qiymatidagi o’zgarishlar va boshqa mahsulotlar qiymati (T ishlab
  chiqarish va BMQ)dan tashkil topadi. Misollarni, Samarqand viloyatidagi barcha toifadagi
  xo’jaliklarning 2014 yil ma’lumotlari asosida ko’rib chiqamiz:
  m
  mln.so'
  2777654
  =
  BMQ
  i/ch va
  T
  +
  Q
  KYDO'
  +
  EYaHQ
  =
  DYaM
  Chorvachilik yalpi mahsuloti (ChYaM) esa, mollar va parrandalardan xo’jalikda foydalanish
  natijasida olingan mahsulotlar qiymati(MPMQ); mol va parrandalar tirik vazni o’sishining qiymati
  (TVO’Q), olingan bola qiymati(OBQ) va boshqa mahsulot qiymati (BMQ)dan tashkil topadi.
  m
  so'
  mln.
  2135334
  =
  BMQ
  +
  OBQ
  +
  Q
  TVO'
  +
  MPMQ
  =
  ChYaM
  Pulda ifodalangan qishloq xo’jaligi yalpi mahsuloti tarmoqda
  barcha yaratilgan moddiy
  boyliklarga umumlashgan tavsif beradi. U qishloq xo’jaligining jami ijtimoiy mahsulotdagi
  salmog’ini, qishloq xo’jaligi ishlab chiqarishi tarmoq strukturasining darajasi va dinamikasini,
  alohida kategoriyadagi korxonalarning mahsulot ishlab chiqarishdagi rolini, ishlab chiqarish iqtisodiy
  samaradorlik ko’rsatkichlarini hisoblash uchun zarur, umum iqtisodiy ko’rsatkich sifatida harakat
  qiladi.
  Qishloq xo’jalikda - pulda ifodalanadigan yalpi mahsulot ko’rsatkichlarining bir qator
  kamchiliklari mavjud bo’lib, ular quyidagilardir:
  1.Yalpi mahsulot faqat jonli mehnat emas, balki buyumlashgan mehnatning ham natijasidir.
  Shuning uchun yalpi mahsulot bo’yicha hisoblangan ko’rsatkichlar, jonli mehnatni tejash hisobiga
  yuqori bo’lmasdan, balki moddiy resurslarni ko’p sarflash hisobiga amalga oshadi;
  2.Yalpi mahsulotni hisoblashning hozirgi - ya’ni dehqonchilik va chorvachilik mahsulotlari
  summasini qo’shib hisoblash metodikasi takroriy hisoblashga yo’l qo’yadi. Masalan: yem
  dehqonchilikda ham, chorvachilikda ham mahsulotlar tannarxi moddasida ikki marta hisobga olinadi;
  3.Yalpi mahsulotni joriy xarid baholarida baholash, uning
  haqiqiy qiymatini pasaytiradi, ya’ni
  yalpi mahsulotning tovar bo’lmagan qismi tannarx bo’yicha baholanadi. U xarid bahosidan sof
  daromadning miqdoricha kam bo’ladi, ya’ni yalpi mahsulotning qiymati qishloq xo’jalik yalpi
  mahsulotining tovar bo’lmagan qismini ishlab chiqarishga ketgan, qo’shimcha mehnatni hisobga
  olmaydi;
  4.Yalpi mahsulot ko’rsatkichi har doim ham ma’lum korxona kollektivining real mehnat
  hissasini aks ettirmaydi, chunki uning miqdori boshqa tarmoqlardan keladigan material resurslarning
  hajmiga ham bog’liq;
  5.Taqqoslama baholarda hisoblangan yalpi mahsulot ko’rsatkichi, uning sifatini to’liq aks
  ettirmaydi.
  Qishloq xo’jaligi yalpi mahsuloti foydalanishiga qarab, ikki qismga bo’linadi. Bir qismi (urug’,
  yem, buzoqlar uchun ajratilgan sut, inkubator uchun tuxum va boshqalar) bevosita qishloq
  xo’jaligida ishlab chiqarish maqsadlari uchun iste’mol qilinadi. Boshqa qismi esa pirovard mahsulot
  270
  deyiladi va sotish uchun foydalaniladi. Shu sababli qishloq xo’jaligida «yalpi oborot» tushunchasi
  ham ishlatiladi. Yalpi mahsulotdan farq qilib, yalpi oborot o’z ichiga hamma yalpi mahsulotni oladi,
  ya’ni ichki ishlab chiqarish ehtiyojlariga sarflanadiganini ham, sotiladiganini ham. Yalpi oborot
  yalpi mahsulotdan ichki ishlab chiqarish oborotining miqdoriga ko’pdir. Qishloq xo’jaligida, boshqa
  tarmoqlardan farq qilib, yalpi oborot va yalpi mahsulot bir-biriga teng. Chunki, yalpi mahsulot yalpi
  oborot usuli bo’yicha hisoblanadi, ya’ni unga ichki xo’jalik oboroti ham kiradi.
  Shuning uchun
  qishloq xo’jaligida yalpi oborot ko’rsatkichi hisoblanilmaydi. Qishloq xo’jalik mahsulotlarining
  to’xtovsiz va o’sib borayotgan iste’moli uni ishlab chiqarish jarayonini takrorlanib va yangilanib
  turishini, ya’ni takror ishlab chiqarishni zarur qilib qo’yadi. Takror ishlab chiqarish ikki xil: oddiy va
  kengaytirilgan bo’ladi. Oddiy takror ishlab chiqarishda jamg’arish bo’lmaganligi uchun ishlab
  chiqarish jarayoni ilgarigi hajmda, ya’ni o’zgarmagan holda takrorlanadi. Kengaytirilgan takror
  ishlab chiqarishda, ishlab chiqarish hajmi, jamg’armadan foydalangan holda, kengaygan holda
  takrorlanib, yangilanib turadi. Kengaytirilgan takror ishlab chiqarishda
  ekstensiv va intensiv
  yo’llaridan foydalaniladi.
  Qishloq xo’jaligida yalpi mahsulot ishlab chiqarishni o’stirish uchun quyidagi omillardan
  foydalaniladi.