title: tahlili, ularning aktiv va passiv qismlari nisbati
text: 442
  - transport vositalari;
  - asbob-uskunalar;
  - xo‘jalik jihozlari;
  - ishlab chiqarish inventarlari;
  - ishchi va mahsuldor hayvonlar;
  - ko‘p yillik ekinlar va boshqa asosiy vositalar.
  5. Mulkiy egaligiga qarab:
  - o‘ziga tegishli asosiy vositalar;
  - ijaraga olingan asosiy vositalar.
  Bundan tashqari asosiy vositalarning yana boshqa bir xususiyatlari
  bo‘yicha ham tasniflash mumkin.
  Hozirgi sharoitda korxonalarda asosiy vositalarning barcha turlarini
  kerakli nisbatda va tarkibda bo‘lishini ta’minlash maqsadga muvofiq.
  Ya’ni sanoat ishlab chiqarishi, yordamchi tarmoqlar yoki ijtimoiy-
  maishiy sohalarda bo‘lmasin, barcha asosiy
  vositalar kerakli xizmatni
  bajaradi.
  Tahlil asosiy vositalarning tarkibi, tuzilishi va dinamikasini o‘rga-
  nishdan boshlanadi. Yil davomida asosiy vositalar tarkibida o‘zgarishlar
  ro‘y beradi. Shu bois ular tarkibidagi strukturaviy o‘zgarishlarni atrof-
  licha tahlil etish lozim.
  Asosiy vositalar har bir turining jami asosiy vositalarda tutgan
  ulushi uning
  strukturasini ifodalaydi. Struktura ishlab chiqarishning
  xususiyati,
  xarakteri, ixtisoslashuv darajasi, texnologiyasiga bog‘liq.
  Strukturani tahlil etishda asosiy vositalarni aktiv va passiv qismlari
  nisbatiga e’tibor qaratiladi. Ishlab chiqarish hajmi asosiy vositalarning
  aktiv qismiga ko‘p jihatdan bog‘liq. Ularning passiv qismi esa,
  faqat
  ishlab chiqarish uchun sharoit yaratadi xolos.
  Iqtisodiyotga oid adabiyotlarda asosiy vositalarning aktiv qismi
  to‘g‘risida aniq bir to‘xtamga kelinmagan. Bir guruh iqtisodchilar bino
  va inshootlardan tashqari jami asosiy vositalarni, ikkinchi guruhdagilar
  mashina
  va uskunalar, transport vositalarini aktiv qismga kiritadilar.
  Bino va inshootlar asosiy vositalarning passiv qismiga kirsa ham, ammo
  elektr quvvati, neftni qayta ishlash, gaz va boshqa sohalarda inshootlar
  aktiv qism tarkibiga kiradi. Demak, asosiy vositalarning aktiv qismiga
  mashina va uskunalar, kompyuter jihozlari va hisoblash texnikasi,
  transport vositalarini kiritish mumkin. Aktiv qismining yuqori bo‘lishi
  fond progressivligini ifodalaydi.
  Bugungi kunda mehnat qurollarini jalb etishning yangi shakllari,
  masalan, lizing va ijaraning boshqa shakllaridan keng foydalanilmoqda.
  443
  O‘zbekiston Respublikasi «Fuqarolik kodeksi»ning 587-moddasi
  lizing
  shartnomasini quyidagicha sharhlaydi: «Lizing shartnomasi bo‘yicha bir
  taraf – lizing beruvchi (ijaraga beruvchi) boshqa taraf – lizing oluvchi
  (ijarachi)ning topshirig‘i bo‘yicha uchunchi taraf – sotuvchi bilan undan
  lizing oluvchi uchun mol-mulkni xarid qilish uchun bitimga kirishish
  majburiyatini o‘z zimmasiga oladi, lizing oluvchi esa buning uchun
  lizing beruvchiga lizing to‘lovlarini to‘lash majburiyatini o‘z zimmasiga
  oladi».
  Asosiy vositalar harakati to‘g‘risidagi hisobot (3-sonli shakl)da
  konservatsiya
  qilingan asosiy vositalar, uzoq muddatli ijara (lizing)ga
  olingan asosiy vositalar to‘g‘risidagi ma’lumotlarning ifodalinishi asosiy
  vositalarni kompleks iqtisodiy tahlil etish obyektini yanada kengaytiradi.
  Xo‘jalik yurituvchi subyekt va firmalarda asosiy vositalar hisobini
  yuritishni soddalashtirish maqsadida ular muayyan tasnif ko‘rsatkichlari
  orqali guruhlarga bo‘linadi. Asosiy vositalarni guruhlarga bo‘lishning
  tasnif belgilari quyidagilardir:
  – bajaradigan vazifasiga ko‘ra;
  – obyektlarda foydalanish darajasiga ko‘ra;
  – natural-moddiy tarkibiga ko‘ra.
  Obyektlardan foydalanish darajasiga ko‘ra asosiy
  vositalarning turkumlanishi
  Zahirada
  turgan asosiy
  vositalar
  Foydalanilayotgan
  asosiy
  vositalar
  Ishlamayotgan
  asosiy
  vositalar
  33-chizma. Foydalanilishiga ko‘ra asosiy vositalarning turkumlanishi.
  Asosiy vositalar bajaradigan vazifasiga ko‘ra ishlab chiqarish va
  noishlab chiqarish vositalariga bo‘linadi. Ishlab chiqarish asosiy
  vositalari bevosita moddiy ne’matlarni yaratishda ishtirok etadigan
  vositalar. Noishlab chiqarish asosiy vositalari
  guruhiga uy-joy hamda
  kommunal-xo‘jalik, maishiy xizmat, sog‘liqni saqlash, ta’lim va
  boshqalarning asosiy vositalari kiritiladi.
  444
  Ishlab chiqarish va xo‘jalik faoliyatida asosiy vositalar obyektlardan
  foydalanish darajasiga ko‘ra quyidagi guruhlarga bo‘linadi:
  Asosiy vositalarning bunday guruhlanishi ulardan foydalanish
  samaradorligini baholash, eskirgan vositalarni almashtirish,
  keraksiz
  asosiy vositalarni boshqa xo‘jalik yurituvchi subyektga berish yoki
  sotish to‘g‘risida qaror qabul qilish, shuningdek, ularning eskirishini
  to‘g‘ri hisob-kitob qilish uchun zarur.
  Asosiy vositalar natural-moddiy tarkibiga ko‘ra quyidagi guruhlarga
  bo‘linadi (-chizma).
  Asosiy vositalar
  Yer
  Uzatuvchi
  moslamalar
  Ishlab chiqarish
  va xo‘jalik
  inventarlari
  Mashina va
  jihozlar
  Ishchi va
  mahsuldor
  hayvonlar
  Yerni obodon-
  lashtirish uchun
  kapital sarflar
  Transport
  vositalari
  Ko‘p yillik
  daraxtlar
  Binolar
  Asbob-
  uskunalar
  Boshqa asosiy
  vositalar
  Inshootlar