title: -rasm. Sodda o„rin almashtirish usuliga misol
text: 1.5-rasm. Sodda o„rin almashtirish usuliga misol 1.1. Kriptografiyaning tarixi Ma‘lumotlarni shifrlashning dastlabki ko‗rinishlaridan ming yillar avval
  foydanib kelingan. Yaqin o‗n yilliklarga qadar foydalanilgan shifrlarni - klassik
  shifrlar deb atalgan. Kriptografiyaning fan sifatida taraqqiy etishini ko‗plab
  adabiyotlarda turlicha davrlarga bo‗lingan bo‗lib, turlicha yondashuvlarga
  asoslaniladi. Masalan, ba‘zi manbalarda hisoblash qurilmalari yaratilgunga qadar
  foydalanilgan shifrlar – klassik shifrlar davriga tegishli deb olingan. Undan
  keyingi davr esa zamonaviy shifrlar davri deb yuritiladi. Biroq, hisoblash
  qurilmalari yaratilgunga qadar bo‗lgan davr juda uzoq bo‗lgani bois, ularni ham
  qismdavrlarga ajratish muhim ahamiyat kasb etadi.
  Kriptologiyaning fan sifatida shakllanishini quyidagi davrlarga ajratish
  mumkin:
  1. Qadimiy davr (qadimiy davr klassik shifrlari). Ushbu davr klassik
  shifrlari asosan bir alfavitli o‗rniga qo‗yish va o‗rin almashtirish akslantirishlariga
  asoslangan. Ularga misol tariqasida Sezar, Polibiya kvadrati usullarini keltirish
  mumkin.
  2. O„rta davr (o„rta davr klassik shifrlari). Ushbu davr shifrlari asosan
  ko‗p alifboli o‗rniga qo‗yishga asoslangan bo‗lib, ularga Vijiner, Atbash usullarini
  misol keltirish mumkin. Ushbu davr shifrlari birinchi davr shifrlariga qaraganda
  yuqori bardoshlikka ega bo‗lgan.
  46
  3. 1 va 2 – jaxon urishi davri (1 va 2- jaxon urishi davri klassik shifrlari) . Ushbu davr kriptotizimlari asosan elektromexanikaga asoslangan
  bo‗lib, radioto‗lqin orqali shifrmatnni uzatishni (morze alifbosi) amalga oshirgan.
  Mazkur davrga oid shifrlash usullariga Zimmermann telegrafi, Enigma shifri,
  SIGABA mashinalarini misol keltirish mumkin.