title: Ma’lumotni maxfiyligi, yaxlitligi va imkoniyligi
text: 299
  Uchala komponent birgalikda CIA (Confidentiality, Integrity,
  Availability) deb nomlanadi. Ularning funksiyalari quyidagilardan
  iborat:
  maxfiylik
  (confidentiality) — maxfiy ma’lumotlarga faqat
  ruhsat berilgan (ro‘yxatdan o‘tgan) foydalanuvchilargina murojaat qila
  olishini kafolatlash;
  imkoniylik
  (availability) — ruhsat berilgan (ro‘yxatdan
  o‘tgan) foydalanuvchilar har doim ma’lumotlarga
  murojaat qila
  olishini kafolatlash;
  yaxlitlik
  (integrity) — ma’lumotni to‘g‘ri qiymatini saqlash,
  ruhsat
  berilmagan
  (ro‘yxatdan
  o‘tmagan) foydalanuvchilarni
  ma’lumotlarga qandaydir
  o‘zgartirish kiritishi, buzishi yoki
  o‘chirishini ta’qiqlashni kafolatlash.
  Xavfsizlik
  talablari
  tizimning
  maqsadiga,
  ishlatilgan
  ma’lumotlarning xarakteri va mavjud tahdidlarning
  turiga qarab farq
  qilishi mumkin. Butunlik va imkoniylik xususiyatlari muhim
  bo‘lmagan tizimni tasavvur qilish qiyin, ammo maxfiylik har doim
  ham talab qilinmaydi. Masalan, agar siz Internetda veb-serverda
  ma’lumotni nashr qilsangiz va sizning maqsadingiz
  uni keng doirada
  odamlarga taqdim qilish bo‘lsa, unda bu holda maxfiylik talab
  qilinmaydi.Shunga qaramay yaxlitlik va imkoniylik talablari
  dolzarbligicha qolmoqda. Darhaqiqat, agar siz ma’lumotlar yaxlitligini
  ta’minlash uchun maxsus choralarni ko‘rmasangiz, buzg‘unchi sizning
  serveringizdagi
  ma’lumotlarni
  o‘zgartirishi
  va
  shu
  bilan
  korxonangizga zarar yetkazishi mumkin. Masalan, jinoyatchi veb-
  serverga joylashtirilgan narxlar ro‘yxatiga o‘zgartirish kiritishi
  mumkin, bu sizning kompaniyangizning
  raqobatdoshligiga salbiy
  ta’sir ko‘rsatishi yoki kompaniyangiz tomonidan erkin tarqatiladigan
  dasturiy mahsulotning kodlarini o‘g‘irlashi mumkin, bu albatta uning
  biznes imidjiga ta’sir qiladi. Ushbu misolda ma’lumotlarning
  imkoniyligi ham muhim hisoblanadi. Internetda serverni yaratish va
  qo‘llab-quvvatlash uchun katta pul sarflab,
  kompaniya daromadga
  ishonishga haqlidir: mijozlar sonining ko‘payishi, sotuvlar sonining
  ortishi va boshqalar. Ammo buzg‘unchi hujumni boshlashi va natijada
  serverni boshqa barcha so‘rovlarga kirish imkonini yo‘qqa chiqarishi
  mumkin. Maxfiylik, imkoniylik va yaxlitlik tushunchalari nafaqat
  ma’lumotga, balki kompyuter tarmog‘ining boshqa resurslariga,
  masalan, tashqi qurilmalar yoki ilovalarga
  nisbatan ham belgilanishi
  300
  mumkin. Noqonuniy" foydalanish ehtimoli xavfsizlik tizimini
  buzilishiga olib keladigan ko‘plab tizim resurslari mavjud. Masalan,
  chop etish qurilmasiga cheklanmagan kirish buzg‘unchiga chop
  etilgan hujjatlarning nusxalarini olish, sozlamalarni o‘zgartirish, ish
  tartibining o‘zgarishiga va hatto qurilmaga zarar yetkazilishiga olib
  kelishi mumkin. Chop etish qurilmasiga nisbatan maxfiylik xususiyati
  shundaki, qurilmadan foydalanish faqat unga kirish huquqi berilgan
  foydalanuvchilargina beriladi. Qurilmalar turli
  xil xizmatlarni taqdim
  etishlari mumkin (chop etish, fakslarni yuborish, Internetga kirish,
  elektron pochta va boshqalar), ulardan noqonuniy foydalanish,
  korxonaga moddiy zarar yetkazish ham tizim xavfsizligini buzish
  hisoblanadi. Ular quyidagicha:
  Axborotni
  imkoniyligi,
  maxfiyligi,
  yoki
  yaxlitligini
  buzilishiga qaratilgan
  har qanday harakatlar, boshqa tarmoq
  resurslaridan noqonuniy foydalanish