title: Mahsulotlar ishlab chiqarish va sotish 
  xarajatlarining tashkil topishi va guruhlanishi
text: 12.2.Mahsulotlar ishlab chiqarish va sotish
  xarajatlarining tashkil topishi va guruhlanishi
  246
  12.3.Mahsulot tannarxini hisoblashning uslubiy asoslari
  va xususiyatlari
  12.4.Mahsulot tannarxini pasaytirish imkoniyatlari
  Ta’lim metodlari
  Ma’ruza, savol-javob, aqliy hujim,
  blis so’rov, o’zaro o’qitish metodi,
  “Muammoli vaziyat” metodi.
  Ta’lim vositalari
  Ma’ruza matni, videoproyektor,
  slaydlar, asosiy ma’lumot va tayanch
  tushunchalardan iborat ma’ruza bo’yicha
  tarqatma material.
  Ta’lim shakllari
  Frontal, jamoaviy, guruhlarda ishlash.
  O’qitish shart-sharoiti
  Texnik vositalardan foydalanish va
  guruhlarda ishlashga mo’ljallangan
  auditoriya
  Monitoring va baholash
  Og’zaki nazorat, savol-javob, reyting
  tizimi asosida baholash.
  MA’RUZA MASHG’ULOTINING TEXNOLOGIK HARITASI
  Ish
  bosqichlari
  va vaqti
  Faoliyat mazmuni
  ta’lim beruvchi
  ta’lim oluvchi
  1 - bosqich.
  O’quv
  mashg’ulotiga
  kirish
  (20 daqiqa)
  1.1.Talabalar davomati aniqlanadi, auditoriya va
  talabalarning darsga tayyorgarligi tekshiriladi.
  1.2. Bugungi kundagi yangiliklar va mavzuning
  ahamiyati.
  1.3.O’tilgan mavzu bilan bog’lash, mavzu, uning
  maqsadi, o’quv mashg’ulotidan kutilayotgan
  natijalar ma’lum qilinadi.
  1.1. Eshitadi, yozib oladi.
  2 - bosqich.
  Asosiy
  qism
  (120 daqiqa)
  2.1.Ma’ruza matni mavzusining matni tarqatiladi.
  Reja, tayanch tushunchalar bilan tanishish taklif
  etiladi.
  2.2.Slaydlardagi ko’rgazma va sharhlar asosida
  qullaniladigan nazariy usullar bilan tanishtiriladi.
  Talabalar mahsulot tannarxini hisoblashning
  uslubiy asoslari va xususiyatlari va mahsulot
  tannarxini pasaytirish imkoniyatlariga oid
  tayyorlab kelingan chizma orqali talabalar
  hukmiga havola etiladi. Dars davomida talabalarni
  faollashtiruvchi savollar o’rtaga tashlanadi. Har
  bir rejadagi savol bo’yicha xulosalar qilinadi.
  2.3.Keltirilgan tayanch tushunchalarni chuqurroq
  izohlash maqsadida talabalarga Klaster texnikasi
  qo’llaniladi.
  2.1.Eshitadi.
  Navbat bilan bir-birini
  takrorlamay
  atamalarni
  aytadi.
  O’ylaydi, javob beradi va
  to’g’ri javobni eshitadi.
  2.2.Muammoli vaziyatda
  o’z fikri bilan, muammoni
  xal
  qilish
  yo’llarini
  qidiradi.
  2.3.Eslab qoladi, yozadi.
  Har bir savolga javob
  berishga harakat qiladi.
  Ta’rifni
  yozib
  oladi,
  misollar keltiradi
  3 - bosqich.
  Yakuniy
  (20 daqiqa)
  3.1.Mavzu bo’yicha yakun qiladi, qilingan
  ishlarni kelgusida kasbiy faoliyatida muhim
  ahamiyatga ega ekanligiga talabalar e’tiborini
  qaratadi.
  3.1.O’z-o’zini,
  o’zaro
  baholashni o’tkazadi.
  3.2.Savol beradilar, javob
  beradilar.
  247
  3.2.Faol qatnashgan talabalarni baholaydi.
  3.3.Mavzu bo’yicha test topshiriqlarini beradi.
  3.4.Mustaqil ishlash uchun topshiriq beradi.
  3.3.Mavzu bo’yicha test
  topshiriqla-rini bajaradilar.
  3.4.Mustaqil ishlash uchun
  topshiriqlarni yozadilar.
  12.1. Ishlab chiqarish xarajatlari tushunchasi va mahsulot tannarxi. Tannarxining turlari
  Qishloq xo’jaligi mahsulotlarini ishlab chiqarish tarmoqda ishlab chiqarish resurslari (mehnat,
  yer, suv va moddiy va boshqa)ni ishlatish bilan chambarchas bog’langan, qaysiki ishlab chiqarish
  jarayonida qisman yoki butunlay iste’mol qilinadi, ularning qiymati esa tayyor mahsulotga o’tadi.
  Iste’mol qilingan va mahsulotga o’tkazilgan ishlab chiqarish resurslarining jami yig’indisi mahsulotni
  ishlab chiqarish xarajatlari deyiladi. Ishlab chiqarish xarajatlari ikki xil bo’ladi: ijtimoiy xarajatlar va
  korxona xarajatlari. Ijtimoiy xarajatlar bu jamiyatning u yoki bu mahsulot ishlab chiqarish uchun
  qilingan xarajatlarining jamidir. Ular mahsulot qiymatidan tashkil topadi va o’z ichiga quyidagilarni
  oladi:
  1.Bevosita va bilvosita mehnat haqi xarajatlari (ajratmalari bilan;
  2.Yagona yer solig’i;
  3.Iste’mol qilingan moddiy resurslar qiymati;
  4.Qo’shimcha mahsulot qiymati.
  Qo’shimcha qiymat boshqarish, maorif sog’liqni saqlash, mudofaa, kengaytirilgan takror
  ishlab chiqarish va boshqalarga qilingan xarajatlarni qoplashga sarflanadi. Mahsulotlar qiymatining
  asosiy qismi korxona xarajatlarini tashkil etadi va uning tarkibiga mehnat haqi, ishlab chiqarishda
  qatnashgan asosiy vositlarning yillik eskirishi, mashina uskunalar, aylanma vositalarning qiymati,
  ayrim soliqlar, to’lovlar va boshqalar kiradi. Ma’lumki, mahsulot ishlab chiqarish xarajatlari xo’jalik
  yuritishning barcha shakllarida mahsulot qiymatining ajralmas qismi hisoblanadi. Xarajatlarning
  qiymatdan farqi takror ishlab chiqarish jarayonining barcha fazalarida namoyon bo’ladi. Ishlab
  chiqarish sferasida xarajatlarning shakllanishi qiymat tashkil topishining birinchi etapidir. Bunda
  ishlab chiqarishning o’zi mehnat jarayoni va qiymat yaratish jarayonining birligi bo’lib harakat qiladi.
  Bu yerda jonli mehnat jarayoni va qiymat yaratish jarayonining birligi bo’lib harakat qiladi. Bu yerda
  jonli va buyumlashgan xarajatlar hamda tadbirkorlik yalpi mahsulot, shu jumladan qo’shilgan
  qiymatni yaratadi. Ishlab ishlab chiqarish sferasida qiymat va korxona xarajatlari o’rtasidagi
  bog’liklik amaliy ahamiyatga ega. Nooqilona xo’jalik yuritish, ishlab chiqarish resurslaridan yetarli
  darajada samarali foydalanmaslik tufayli sarflangan barcha turdagi bevosita va bilvosita
  xarajatlarning samaradorligi pasayadi.
  Ijtimoiy xarajatlarning, binobaring qiymatning ma’lum bir qismi sifatida ishlab chiqarish
  xarajatlari pulda ifodalanadi. Shuning uchun ishlab chiqarish xarajatlariga ishlab chiqarish
  resurslarining qo’llanilgani emas, balki iste’mol qilingan qiymati kiradi. Ishlab chiqarish xarajatlari
  tarkibiga mehnat yaratgan jami qiymat emas, balki to’langan bevosita va bilvosita mehnat haqi
  qo’shiladi. Ishlab chiqarish xarajatlariga yer resusrlari qiymati emas, undan foydalanish bilan bog’liq
  xarajatlar (yer uchun to’lov, ijara haqi va boshqa), asosiy vositalarning qiymati emas, faqat
  amortizasiya summasi, moddiy oborot vositalaridan foydalanilgan miqdor kiradi. Korxonaning
  mahsulot ishlab chiqarish va sotish xarajatlari to’liq tannarxning asosini tashkil etadi.
  Demak, mahsulot tannnarxi korxonada mahsulot ishlab chiqarish va sotish uchun sarflangan
  joriy, ya’ni har yillik pulda ifodalangan xarajatlarning jami yig’indisidir.
  Korxonaning mahsulot olish uchun sarflangan hamma ishlab chiqarish xarajatlari yig’indisi
  yalpi mahsulot tannarxini ifodalaydi va quyidagicha hisoblanadi
  :
  Mat.Har
  +
  A
  +
  YeT
  +
  MX
  =
  YaMT
  yoki
  Ch.X
  \
  I
  =
  YaMT
  248
  Asosiy va qo’shimcha mahsulot biriligining tannarxi jami ishlab chiqarish xarajatlarini yalpi
  mahsulot miqdoriga nisbati bilan topiladi:
  YaM
  Har
  Mat
  +
  A
  +
  Yet
  +
  MX
  T
  yoki
  YaM
  I/chX
  T
  =
  =
  Tahlil etilayotgan davrda poliz, uzum, sabzavot va mevaning tannarxi 3,9; 4,0 va 5,4 martaga,
  go’sht va pillaniki – 3,2 martaga, g’alla, paxta, tamaki kartoshkaniki 2,0 dan 2,5 martaga, tuxum va
  sutniki esa 1,8 dan 1,9 martagacha oshib borgan. Albatta, bu yerda taqqoslash joriy baholarda olib
  borilgani uchun ham tafovut katta chiqadi. Chunki bu davrda tannarx tarkibiga kiruvchi barcha
  elementlar va moddalarning qiymatlaridagi keskin o’sishlarning va inflyasiya darajasining salbiy
  ta’siri seziladi.
  Mahsulot birligi tannarxidan tashqari ayrim ishlarning (traktor, avtotransport, ishchi hayvon va
  boshqalar), shuningdek qishloq xo’jaligiga yaroqli yerga ishlov berish, bir bosh hayvondan mahsulot
  olish xarajatlari ham aniqlanadi.
  Xarajatlarning shakllanish etaplariga qarab, tannarx-ning quyidagi turlari mavjud bo’ladi:
  1.Texnologik
  2.Ishlab chiqarish
  3.Kommersiya yoki to’la tannarx
  |