title: Tahlil va natijalar - Iqtisodiyotni raqamlashtirish sharoitida buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil va auditni...
text: Tahlil va natijalar.
  Raqamli iqtisodiyot – bu innovatsion gʻoya.Ushbu fikr
  Jahon banki tomonidan 2016-yil “Jahontaraqqiyoti haqida ma’ruza – 2016: raqamli
  dividendlar” ma’ruzasida ma’lum qilingan. Ushbu tadqiqot xulosalari mamlakatlar
  iqtisodiyotini rivojlantirishda raqamli iqtisodiyotning naqadar dolzarbva muhim
  masala ekanligini koʻrsatadi. Xususan Internet tezligining 10 foizga oʻsishi mamlakat
  YaIMning oʻsishiga ham ta’sir qiladi. Rivojlangan davlatlarda bu koʻrsatkich 1,21
  foizni tashkiletsa, rivojlanayotgan mamlakatlarda 1,38 foizgateng. Demak, Internet
  tezligi 2 baravar oshadiganboʻlsa, YaIM hajmi 13–14 foiz ortishiga erishish mumkin.
  Raqamli iqtisodiyot tarkibiga elektron hukumat, elektron biznes, elektron
  kommersiya, raqamliiqtisodiy munosabatlar, raqamli banklar, raqamli arxivlar, virtual
  korxonalar, kripto-valyutalar, elektronpullar,
  ijtimoiy
  tarmoqda
  marketing
  xizmatlaridanfoydalanish, blokcheyn texnologiyasini joriy etish,korxonalarning
  raqamli “choʻntak”lari, raqamli dividendlar va boshqalar kiradi.
  Raqamli iqtisodiyot yoʻnalishlari bigdata, sun’iyintellekt, blokcheyn, kvant
  texnologiyalari, ishlabchiqarish texnologiyalari, sanoat Interneti, robototexnika,
  simsiz aloqa, virtual reallik kabilardan iborat.
  Elektron tijorat – bu kompyuter tarmoqlari yordamida amalga oshiriladigan
  barcha moliyaviy va savdo operatsiyalarini va shu kabi operatsiyalar bilanbogʻliq
  boʻlgan biznes jarayonlarini oʻz ichiga olgan iqtisodiyot sohasi hisoblanadi.
  Elektron tijoratga quyidagilar kiradi:
  Elektron ma’lumot almashish (ElectronicsData Interchange, EDI);
  Elektron kapital harakati (Electronic FundsTransfer, EFT);
  709
  Elektron savdo (inglizcha e-trade);
  Elektron pullar (e-cash);
  Elektron marketing (e-marketing);
  Elektron bank (e-banking);
  Elektron sugʻurta xizmatlari (e-insurance).
  Elektron tijoratning birinchi tizimlari va usullari sotishni avtomatlashtirish
  texnologiyalari
  paydo
  boʻlishi
  va
  korporativ
  resurslarni
  boshqarish
  avtomatlashtirilgan tizimlarning joriy qilinishi bilan bogʻliq.
  1960-yilda Amerikaning American Airlines va IBM kompaniyalari parvozlarni
  bron qilish uchun avtomatlashtirish tizimini yaratishga kirishdilar. SABRE (Semi-
  Automatic Business Research Environment), ya’ni Yarim Avtomatik Tadqiqot
  Atrofmuhit tizimi oddiy yoʻlovchilar uchun havo qatnovini yanada arzonlashtirib,
  ularga doimiy ravishda oʻsib borayotgan parvozlar va parvoz tariflarini boshqarishda
  yordam bergan. Oʻrindiqlarni bron qilishda tariflarni hisoblash jarayonini
  avtomatlashtirish tufayli xizmatlar narxi pasayib, yoʻlovchilar tashish hajmi ortgan4 .
  American Airlines va IBM oʻrtasidagi qoʻshma loyiha elektron tijoratning birinchi
  namunasidir.
  1971-yilda Stenford universiteti va Massachusets texnologiya instituti talabalari
  Stenford sun’iy intellekt laboratoriyasining ARPANET kompyuter tarmogʻidan
  foydalanib, marixuanani sotishni tashkil etishgan. Keyinchalik, ushbu bitimlar birinchi
  onlayn oʻtkazmalar, elektron tijoratning boshlanishi deb hisoblangan.
  1979-yilda Maykl Oldrich birinchi onlayn xarid qilish tizimini taqdim etgan.
  1981-yilda biznes uchun birinchi onlayn xarid qilish tizimi Thomson Holidays
  UK tashkil etilgan.
  1982-yilda Minitel France Télécom tomonidan butun mamlakat boʻylab taqdim
  etilgan va onlayn buyurtmalar uchun foydalanilgan.
  yurtmalar uchun foydalanilgan. 1983-yilda Kaliforniya shtati assambleyasi
  Vulkan shahrida (Kaliforniya shtati) birinchi “elektron tijorat” tinglovini oʻtkazgan.
  1995-yilda Jeff Bezos Amazon.comni ishga tushirgan va birinchi 24 soatlik
  710
  reklamasiz Radio HK va NetRadio radiostansiyalar ish boshlagan. eBay dasturchi Per
  Omidyar tomonidan AuctionWeb nomi bilan yaratilgan. Toʻrt yildan soʻng Xitoyda
  Alibaba Group tashkil etilgan. 1997-yilda 149 ming AQSh dollariga tashkil etilgan
  Business.com eCompaniesga 7,5 mln. dollarga sotilgan. Huddi shu davrda Napster-
  dan peer-to-peer dasturi ishga tushirilgan. ATG Stores Internet orqali uy bezak
  buyumlari savdosini boshlagan. 2001-yil dekabr oyida Alibaba.com rentabellikka
  erishgan. 2002-yilda eBay PayPal-ni 1,5 mlrd. dollarga sotib oldi.
  Amazon.com 2003-yilda oʻzining birinchi yillik daromadini e’lon qildi.
  2004-yilda B2B onlayn-tranzaksiyalari boʻyicha birinchi xitoy platformasi
  DHgate.com yaratilgan va bu boshqa B2B saytlarini “sariq sahifalar” modelidan
  ketishiga sabab boʻlgan
  2007-yilda Business.com saytini R. H. Donnelley 345 mln. dollarga sotib olgan.
  2015-yilda Amazon.com AQShga qariyb 500 mln. SKU sotish orqali elektron
  savdo oʻsishining yarmidan koʻpini tashkil etgan.
  Rivojlangan davlatlarda raqamli iqtisodiyotni joriy etishga allaqachon kirishilgan.
  Jahon iqtisodiyotining globallashuvi va texnologiyalarning rivojlanishi sharoitida
  Oʻzbekistonning iqtisodiy taraqqiyotiga raqamli iqtisodiyotni rivojlantirmasdan
  erishib boʻlmaydi.
  Jahon bankining maʼlumotlariga koʻra, kurrai zaminimiz umumiy boyligining
  66 foizi - 365 trillion AQSH dollari inson kapitaliga, yaʼni asosan shaxsning ilm
  darajasiga toʻgʻri kelmoqda. AQSHda ushbu koʻrsatkich milliy boylikning 77 foizi -
  95 trillion dollarga yetgan. Shuning uchun davlatimiz rahbari joriy yil Murojaatnomada
  “Eng katta boylik - bu aql-zakovat va ilm, eng katta meros - bu yaxshi tarbiya, eng
  katta qashshoqlik - bu bilimsizlikdir!”degan fikrni alohida keltirib oʻtdi.
  Bugungi kunga kelib jahonda raqamli iqtisodiyot taraqqiy etgan 20 mamlakatda
  2 trillion AQSH dollarini tashkil etayotgani hisoblab chiqilgan. Raqamli iqtisodiyotni
  rivojlantirishda dunyoda peshqadam Buyuk Britaniyada esa u hozirning oʻzida milliy
  yalpi ichki mahsulotning 12 foiziga yetdi. Raqamli iqtisodiyot texnologik va biznes
  jarayonlari, ishlab chiqarish, logistika va tayyor mahsulotlarning savdosini
  711
  raqamlashtirishni nazarda tutadi. Mamlakatimizda 2020-yilning oʻzida transport,
  geologiya, taʼlim, arxiv kabi sohalarni toʻliq raqamlashtirish belgilangan edi.
  Zamonaviy infratuzilmaga ega boʻlgan “IT-park”lar ham fikrimiz dalilidir. Aholining
  barcha qismida ham raqamli malakaning yetarli emasligi raqamli iqtisodiyotni
  rivojlantirish yoʻldagi yana bir toʻsiq boʻlib kelgan. Shuningdek, raqamli tovar
  aylanmasi ham past hisoblandi. Bu borada texnologiya olamida koʻpchilikka maʼlum
  boʻlgan “Microsoft” korporatsiyasi asoschisi Bill Geytsning bir fikrini eslash oʻrinli:
  “Tez orada Yer sharida faqat ikki tur kompaniyalar mavjud boʻladi. Birinchisi, internet
  orqali biznes qiluvchi va ikkinchisi, biznesdan chiqqan kompaniyalar”. Tadbirkorlar
  mana shu jihatni inobatga olgan holda, dunyoga mashhur biznes isteʼmolchi uchun,
  biznes biznes uchun, isteʼmolchi isteʼmolchi uchun tamoyillari asosida oʻz faoliyatini
  tashkil etishi maqsadga muvofiq.
  O‘zbekiston raqamli sanoat bozorini shakllantirish uchun uchta muhim shartni
  belgilab olish zarur. Raqamli muhitni me’yoriy tartibga solish (konsepsiya, dastur va
  qonun), infratuzilmaviy rivojlanish (data markaz, mobil, internet, biznes va ishlab
  chiqarish jarayonini avtomatlashtirish qurilmalari) va mutaxassislarni tayyorlash
  sog‘lom bozorni yaratishda tirgak bo‘ladi.
  Raqamli iqtisodiyot bu - real voqe’llikni to‘ldirib turadigan virtual muhitdir.
  Raqamli iqtisodiyotni yanada rivojlantirish uchun innovatsion g’oyalar, texnologiyalar
  va ishlanmalarni joriy etish sohasida davlat organlari va tadbirkorlik sub’ektlarining
  yaqin hamkorligini ta’minlash.
  Blokcheyn texnologiyalarni ishlab chiqarish va ulardan foydalanish sohasida
  amaliy ish ko’nikmalariga ega bo’lgan malakali kadrlarni tayyorlash. Horij tajribasini
  hisobga olgan holda blokchetn texnologiyalarini joriy etish uchun huquqiy baza
  yaratish kabi bir qancha vazifalarni oldimizga maqsad qo’yib va uni amalga oshirish
  kerak.
  Raqamlashtirish iqtisodiyoti iqtisodiyotning alohida sohasi sifatida ikkita sababga
  ko'ra mavjud. Birinchidan, yangi iqtisodiy modellar kerak, chunki raqamli dunyoda
  ma'lumot haqidagi ko'plab an'anaviy taxminlar endi mavjud emas. Ikkinchidan,
  712
  raqamlashtirish natijasida hosil bo'lgan ma'lumotlarning yangi turlari tahlil qilish
  uchun yangi usullarni talab qiladi.
  Xalqaro tajriba shundan dalolat bermoqdaki, bugungi kunda raqamli
  texnologiyalar asosan ilmiy hamjamiyat va xususiy sektorda jadal rivojlanmoqda.
  Shuning uchun davlat, aynan, ushbu sohalarda innovatsion loyihalarni qo’llab-
  quvvatlagan holda qulay ekotizmni yaratishi lozim. Click, Payme, M-bank, Upay,
  Oson va boshqa onlayn toʻlovlarga imkon beruvchi toʻlov tizimlari mavjud boʻlishiga
  qaramay mobil toʻlovlar, internet, kommunal toʻlovlar uchun onlayn toʻlovlarni
  amalga oshirish koʻrsatkichi yuqori emas. 2017-yilda 34 foiz hisob egalari raqamli
  toʻlovni amalga oshirgan. Solishtirish uchun bu koʻrsatkich Buyuk Britaniyada 96
  foizga teng. Bizda shu sohani rivojlantirib elektron tijoratni,elektron o’tkazmalarni
  rivojlantirishimiz zarur.Raqamli to’lov O’zbekistonda 34 foizni tashkil etayotgan
  bo’lsa,biz bu ko’rsatkichni 100 foizga chiqarish zarur.
  2017-yilda dunyo boʻylab elektron tijorat chakana savdosi 2,36 trln. dollarga
  yetgan va 2016-yilga nisbatan 14,8 foizga oʻsgan. Soʻnggi 20 yilda Internet
  tarmogʻidan foydalanuvchilar sonining jadal koʻpayishi, ijtimoiy tarmoqlar va boshqa
  interfaol onlayn platformalar ta’sirining kuchayishi, elektron toʻlov tizimlarining
  dinamik rivojlanishi va yetakchi bozor ishtirokchilarining elektron tijorat uchun yangi
  texnologik platformalarga oʻtishi tufayli elektron tijorat bozori dinamik ravishda
  rivojlanmoqda. (Web 1.0 dan Web 2.0-ga, soʻngra Web 3.0-ga)
  Elektron tijorat iste’molchilarning maqsadli guruhiga muvofiq bir nechta
  toifalarga ajratiladi. Quyida ularning tasnifini koʻrib chiqamiz.
  Tijorat tashkilotlari:
  B2B
  (Business-to-Business)
  –
  “tijorat
  tashkilotlari
  oʻrtasidagi
  munosabatlar”;
  B2C (Business-to-Consumer) – “tijorat tashkiloti va iste’molchilar
  oʻrtasidagi munosabatlar”;
  B2E (Business-to-Employee) – “tijorattashkilotlari va xodimlar
  (ishchilar) oʻrtasidagi munosabatlar”;
  713
  B2G (Business-to-Government) – “tijorattashkilotlari va hukumat
  oʻrtasidagi munosabatlar”;
  B2O (Business-to-Operator) – “tijorat tashkilotlari va aloqa operatori
  oʻrtasidagi munosabatlar”.
  Asosan kiberxavfsizlik ham raqamli iqtisodiyotning muhuim sharti, nozik joyi
  desak ham bo’ladi.Iqtisodiyotni raqamlashtirganimizdan so’ng albatta xavfsizlik
  choralarini ham mukammal bartaraf etish kerak. Raqamlashuv va kiberxavfsizlik
  tushunchalari doimo yonma-yon keladi. Chunki barcha tizim va jarayonlarni
  raqamlashtirish bilan birga, ularning texnik jihatdan mukammal va bexato ishlashini,
  xavfsizligini taʼminlash muhim hisoblanadi. Yurtimizda raqamli iqtisodiyotni
  rivojlantirishga qanchalik eʼtibor qaratilayotgan boʻlsa, kiberxavfsizlikni taʼminlash
  ham shuncha dolzarblik kasb etmoqda. Oʻzbekiston kiberxavfsizlik global indeksida
  oʻzi pozitsiyasini mustahkamlab bormoqda. 2017-yilda mamlakatimiz bu reytingda 93-
  oʻrinni egallagan boʻlsa, 2018-yilda 52-oʻringa koʻtarildi.
  Kiberxavfsizlik axborot xavfsizligining bir koʻrinishi boʻlish bilan axborotlarni
  saralab olishga xizmat qiluvchi yuksak maʼnaviyatdan oʻzgacharoq tushuncha. U
  koʻproq texnik jarayonlarga oid boʻlib oddiy foydalanuvchi uchun pochta, ijtimoiy
  tarmoqlar, toʻlov tizimlarida ishonchli va mustahkam parollarni oʻrnatish, oʻz shaxsiy
  kompyuteri va smarfonini viruslardan himoyalashni anglatadi. Kengroq maʼnoda esa
  kiberxavfsizlik tarmoqlar, mobil ilovalar va qurilmalarning himoyasiga qaratilgan
  chora-tadbirlar majmuidir.
  Bu maʼlumotlar konfidensialligini saqlash,
  ularning butunligini himoyalash, u yoki bu sayt, ilova, dasturning toʻlaqonli
  ishlashini anglatadi. “Kiberxavfsizlik markazi” DUK tahlillariga koʻra, 2019-yilda
  internetning milliy segmenti veb-saytlarida 268 ta kiberxavfsizlik insidenti
  aniqlangan. Bu raqamli olamdagi huquqbuzarliklar soni oldingi yilga qaraganda
  44 foizga kamaygan deganidir. Shulardan 222 tasi kontentni ruxsatsiz yuklash, 45
  tasi defeys (veb-sayt sahifasi boshqa, masalan, reklama joylashtirilgan sahifaga
  almashtirilishini anglatuvchi xakerlik hujumi)
  va
  bittasi
  yashirin
  mayning
  714
  (kriptovalyuta platformasidagi yashirin faoliyat) ulushiga toʻgʻri keladi.
  Oʻzbekistonda barcha tizimla vaqt sayin,kun sayin raqamlashmoqda. Ayniqsa,
  koronavirus tufayli joriy etilgan karantin rejimida onlayn tovar va xizmatlarga boʻlgan
  talab yana-da ortdi, barcha sohalarda raqamli funksiyalarning safi kengaydi. Bugun
  uydan chiqmasdan toʻlovlarni amalga oshirish, hech bir muammosiz masofaviy
  taʼlim olish, dunyoning yirik kutubxonalaridan foydalanish va hatto ishlash mumkin.
  Raqamli xizmatlar anʼanaviy turga qaraganda qogʻozbozlik, rasmiyatchilikning
  yoʻqligi, vaqtni tejash kabi bir qator afzalliklarga ega. Masalan, davlat xizmatlarini
  raqamli koʻrinishda olsangiz, sizga belgilangan toʻlovning 10 foizi miqdorida
  chegirma taqdim etiladi.
  Raqamlashtirish katta va misli ko’rilmagan imkoniyatlarni taqdim etadi. Shu bilan
  birga, bunday transformatsion texnologiyalarni rivojlanishida jiddiy noaniqliklar
  saqlanib qolmoqda. Hukumatlar jamiyat uchun yuzaga kelishi mumkin bo’lgan
  oqibatlar va ushbu paydo bo’layotgan texnologiyalar ularning boshqaruv faoliyatida
  yuzaga keladigan tanqidiy muammolarni chuqurroq tushunishga intilishlari kerak.
  Tashkilotlar uchun loyihaning kompaniyaga aloqadorligi toʻgʻrisida tomonlarning
  shubhalari (salbiyanonimlik), Internetda korxona faoliyatini qonuniylashtirish va
  faoliyatidagi ayrim qiyinchiliklar.
  Iste’molchilar uchun Internet orqali sotiladigan xizmatlarga iste’molchilar
  ishonchsizligi15, tovarlarni qoʻl bilan “ushlash” mumkin emasligi, sotib olingan
  mahsulotni yetkazib berishni kutish, tovarlarni qaytarishda mumkin boʻlgan
  qiyinchiliklar va xarajatlar, mahsulotlarni yetkazib berish uchun qoʻshimcha
  xarajatlar.
  Jamiyat uchun firibgarlikning jozibador platformasi (tarmoq xavfsizligi darajasining
  pasayishi), oflayn- tijorat korxonalarini bozordan siqib chiqarishi.
  Davlat uchun hisobning “kulrang” tizimini yuritishda davlat budjetiga soliq
  toʻlovlarining toʻliq kelib tushmasligidan iborat.
  Elektron tijorat zamonaviy iqtisodiyotning ajralmas qismiga aylandi. Iste’molchilar
  Internet orqali tovarlar sotib olib, shu bilan birga tijorat tashkilotlari oʻzlarining
  715
  tadbirkorlik faoliyatlarida ushbu tarmoqning imkoniyatlaridan keng foydalanmoqda.
  Internetda xarid qilishning birinchi sababi – haftaning yetti kunida tun-u kun xarid
  qilish imkoniyatining mavjudligidir.
  Raqamli iqtisodiyotning oddiyiqtisodiyotdan farqi nimada? Masalan,xaridorga kiyim
  kerak. Uni bozorgatushib o‘zi bevosita tanlasa va naqdpulga sotib olsa, bu an’anaviy
  iqtisod.Telegramdagi biron savdo boti yokikanal orqali o‘ziga ma’qul tovarnitanlab,
  tovar egasiga pulni elektronto‘lov tizimi orqali to‘lash(payme,click, paynet, qiwi,
  webmoney,visacard...) va tovarni yetkazib berishxizmati orqali olish
  –
  raqamliiqtisodiyot
  deyiladi.
  Bu
  masalani
  engsodda
  misol
  orqali
  tushuntirishdir.Aslida,
  hammamiz
  allaqachon
  raqamliiqtisodiyot
  ichidamiz,
  uningqulayliklaridan foydalanamiz.Masalan, oyliklarimiz plastikkartalarga tushadi,
  elektron to‘lovorqali kommunal xizmatlar, telefon,internet va boshqa mahsulot
  vaxizmatlarga to‘lov qilamiz, elektrontarzda soliq deklaratsiyasitopshiramiz, kartadan
  kartaga puluzatamiz, uyga taom buyurtma qilamizva hokazo.
  Raqamli iqtisodiyot – bu noldanboshlab yaratilishi lozim bo‘lganqandaydir boshqacha
  iqtisodiyot emas. Buyangi texnologiyalar, platformalar vabiznes modellari yaratish va
  ularnikundalik
  hayotga
  joriy
  etish orqalimavjud
  iqtisodiyotni
  yangicha
  tizimgako‘chirish deganidir.
  Belgilari:
  -yuqori darajadaavtomatlashtirilganlik
  -elektron hujjat almashinuvi;
  -buxgalterlik va boshqaruvtizimlarining elektronintegratsiyalashuvi;
  -ma’lumotlar elektron bazalari;
  -CRM (mijozlar bilan o‘zaro munosabattizimi) mavjudligi:
  1.To‘lovlar uchun xarajatlar kamayadi(masalan, bankka borish uchun yo‘lkira
  vaboshqa resurslar tejaladi).
  2.Tovarlar va xizmatlar haqida ko‘proqva tezroq ma’lumot olinadi.
  3.Raqamli dunyodagi tovar vaxizmatlarning jahon bozoriga chiqish imkoniyatlari
  katta.
  716
  4.Fidbek (iste’molchi fikri) ni tezolish hisobiga tovar va xizmatlar jadal
  takomillashtiriladi.
  5.Tezroq, sifatliroq, qulayroq.
  Raqamli platformalarning rivojlanish sohasidagi yorqin misollardan biri sifatida
  “Alibaba” elektron savdo tizimiga ega bo‘lgan Xitoy kompaniyasini keltirib o‘tish
  mumkin. Undan foydalanish tajribasi shuni ko‘rsatadiki, ma’lumotlar to‘plash
  jarayonida iqtisodiyotning turli sektorlariga ekspansiya uchun o‘ta raqobatli
  ustunliklar yaratiladi. “Alibaba” bu – oddiygina raqamli platforma emas, balki
  platformalar ekotizimidir.
  Raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish bizga nima beradi?
  Raqamli iqtisodiyot korrupsiya va “qora iqtisodiyot”ning asosiy kushandasidir.
  Chunki, raqamlar hamma narsani muhrlaydi, xotirada saqlaydi, kerak paytda
  ma’lumotlarni tez taqdim etadi. Bunday sharoitda biron ma’lumotni yashirish,
  yashirin bitimlar tuzish, u yoki bu faoliyat haqida to‘liq axborot bermaslikning iloji
  yo‘q, kompyuter hammasini namoyon qilib qo‘yadi. Ma’lumotlar ko‘pligi va
  tizimliligi yolg‘on va qing‘ir ishlarga yo‘l bermaydi, chunki tizimni aldash imkonsiz.
  Natijada “iflos pullarni” yuvish, mablag‘larni o‘g‘irlash, samarasiz va maqsadsiz
  sarflash, oshirib yo yashirib ko‘rsatish imkoni qolmaydi. Bu esa iqtisodiyotga legal
  mablag‘lar oqimini oshiradi, soliqlar o‘z vaqtida va to‘g‘ri to‘lanadi, byudjet
  taqsimoti ochiq bo‘ladi, ijtimoiy sohaga yo‘naltirilgan mablag‘lar o‘g‘irlanmaydi,
  maktablar, kasalxonalar, yo‘llarga ajratilgan pullar to‘liq yetib boradi va hokazo.
  Raqamli iqtisodiyotning o‘z valyutasi (kriptovalyuta, bitkoin), pul saqlaydigan
  karmoni (blokcheyn), hisoblash usullari (mayning) kabi terminlari mavjud. Ular
  haqida yanada batafsil ma’lumot olish tavsiya qilinadi.
  Raqamli texnologiyalar – global hodisadir. Ular yangi, ijtimoiy o‘zaro ish
  ko‘rish(shaxsiy amaliyotdan alohida ijtimoiy guruhlar, milliy va mintaqaviy
  hamjamiyatlarnirivojlantirishga taalluqli amaliyotlargacha) foydalanish imkoniyatini
  berganuniversal
  axborot-kommunikatsiya
  muhitini
  shakllantirdi.
  Ushbu
  texnologiyalar insonhayoti barcha sohalarini to‘liq qamrab olgan holda biznes
  717
  yuritish uchun yangi imkoniyatlarham paydo qildi. Har bir korxona uchun
  raqamlashtirish, kichik korxonadan bozorgigantlarigacha ularning raqobatbardoshligi
  va rivojlanishini qo‘llab- quvvatlashomiliga aylandi. U bozor biznesini
  ijtimoiylashtirishning zarur shartiga aylanib,iqtisodiy rivojlantirish ko‘lamlarini
  kengaytirdi, ayni paytda yangi da’vatlar vamuammolarni tug‘dirdi.
  Raqamli iqtisodiyotning ijobiy samaralari (raqamli dividendlar) juda xilma-xil vava
  ular yirik kompaniyalarning tadqiqotlarida taqdim etilgan. Ammo iqtisodiyrivojlanish
  istiqbollari nuqtai nazaridan raqamlashtirishning juda muhimmultiplikativ samarasiga
  e’tiborni qaratish zarurdir. Biznesni rivojlantirishningjuda ko‘p an’anaviy
  yo‘lanishlari – harajatlarni kamaytirish, xaridorlar va mahsulotetkazib beruvchilar
  bilan o‘zaro hamkorlik shakllarini takomillashtirish,innovatsiyalarga investitsiyalar
  kiritish raqamli texnologiyalarni joriy etishdaprinsip jihatidan yangi, shu jumladan
  qo‘shimcha qiymat olish imkoniyatinio‘zgartiradigan va ko‘paytiradigan biznes
  modellar orqali amalga oshiriladi. O‘zibevosita ana shu raqamli iqtisodiyotni tashkil
  etadi, u avvalgi iqtisodiyotlar o‘rniga kelayotgani yo‘q, aksincha yangi innovatsiviy
  o‘zgarishlarni va bozorlarni kengaytirishni shakllantiradi. Tarkibiy o‘zgarishlar
  ma’nosida, birinchi navbatda, raqamli texnologiyalarni joriy etishning muhim
  istiqbolli yo‘nalishi sifatidagi mehnat bozorida ashyolar interneti (Internet of Things
  – IoT) va uning segmenti-sanoat internetidan (Industrial Internet of Things – IIoT)
  foydalaniladi. Ularni joriy etish operatsiya va axborot texnologiyalarini o‘zaro
  integratsiyalashgan ochiq tizimlarga aylantiradi. Bunda yagona axborot maydoniga
  barcha ishlab chiqarish zanjirlari – mahsulotlarni ishlab chiqishdan sotish va unga
  xizmat qilishgacha bo‘lgan jarayonlar kapital harajatlar va ish kuchiga kamaytirilishi
  hisobiga samaradorlik ortishini ta’minlaydi. IIoTlarni joriy etish korxonalarga bekor
  qilib turishlarini 10 %ga kamaytirish, shuningdek texnik xizmat ko‘rsatishga
  harajatlarni kamaytirish, jihozlardan voz kechishning oldini olish imkoniyatini berish
  hisoblab chiqilgan.
  Raqamli iqtisodiyotda mehnat munosabatlarini rivojlantirish doimiy xodimlarni
  vaqtinchalik ijrochilar bilan almashtirishga olib keladi, bunda ishlarning ko‘pgina
  718
  turlari korxona va hatto milliy chegaralardan minglab kilometr uzoqlikda bajarilishi
  bo‘ldi. Keyingi yillarda shtatda bo‘lmagan xodimlar – frilanslar soni tez ortayotgani
  odatiy holga aylanmoqda. Jumladan, faqat AQShda hozirning o‘zida frilans tartibida,
  shu jumladan o‘rindoshlik asosida ham ishlayotganlar soni 57,3 million kishiga yetdi,
  bu mamlakatdagi ish bilan bandlarning 36%ni tashkil etadi.
  Raqamli iqtisodiyotda faqat mehnatning xususiyati emas, shuningdek mehnat
  munosabatlarining butun tizimi o‘zgaradi. Agar an’anaviy iqtisodiyotda xodim va ish
  beruvchi o‘rtasida vertikal iqtisodiy aloqalar (boshqarish – bo‘ysunish) mavjud
  bo‘lsa, raqamli sektorda rahbar endi boshliq emas balki ko‘pincha uzoq masofadan
  turib odamlar ishini muvofiqlashtiradigan xodimdir. Tegishli ravishda vertikal
  aloqalar gorizontal aloqalar bilan almashadi, bunda xodimning kompaniya
  rahbariyatiga bog‘liqligi jiddiy ravishda bo‘shashadi.
  Raqamli texnologiyalardan samarali foydalanish hamda milliy va xalqaro darajalarda
  biznes ko‘lamlarini kengaytirish uchun korxonalarga endilikda texnikaviy,
  ishchanlik, shaxslararo va ijodiy ko‘nikmalarga ega bo‘lgan xodimlar talab qilinadi.
  Ana shunday sharoitlarda avvalgi ko‘nikmalar yetarli emas, endilikda xodim
  ishchanlik va shaxslararo munosabatlar sifatlariga ham ega bo‘lishlari kerak. Har
  qanday ishlab chiqarish jarayoni yoki xizmatlar ko‘rsatish uchun zamonaviy
  texnikaviy ko‘nikmalar yetakchilik ko‘nikmalari bilan boyitiladigan (C-suite
  tadbirkorlik darajasi), maxsus raqamli texnologiyalarni boshqarishga mos bo‘lgan
  xodimlar kerak. So‘nggi paytlarda ish beruvchilar uchun xodimlikka nomzodlarning
  «egiluvchan ko‘nikmalari» (softskills): shaxsiy sifatlar va ijtimoiy ko‘nikmalar,
  masalan jamoada ishlash, qiziquvchanlik, tashabbuskorlik, tanqidiy fikrlash, o‘zini-
  o‘zi boshqarish, murakkab vazifalarni hal etishga qodirlik, turli odamlar bilan
  hamkorlikda ishlash, ustuvorliklarini to‘g‘ri aniqlash talab qilinadi.
  |