title: “Ta’lim muassasalarida boshqaruv va o‘quv sifatini
text: |
  “Ta’lim muassasalarida boshqaruv va o‘quv sifatiniBog'liq ЖДПУ Мактаб менежменти 06 12 22 Анжуман тўплам 167
  “Ta’lim muassasalarida boshqaruv va o‘quv sifatini
  takomillashtirish muammolari” – respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
  JIZZAX DAVLAT PEDAGOGIKA UNIVERSITETI
  06.12.2022
  O‘tkazilgan tajriba va sinovlar shuni ko‘rsatdiki, aksariyat o‘quvchilar “+” va “-” ishoralari
  qanday belgilanganligi, ko‘p holda o‘zgarmas va o‘zgaruvchan toklarni aralashtirib yuborishlari,
  ularni sxematik belgilashi sabablarini, qarshiliklar va ular haqidagi bilimlarni to‘la bilmaslik kabi
  hollar uchraydiki, natijada bu “bilmasliklar” turmushda ham bir qator noqulayliklar va boshqa
  salbiy holatlarni kelib chiqishiga sabab bo‘lmoqda. Shuning uchun maktabda tok qonunlari
  mavzusini o‘qitishda oldin ishoralar haqidagi quyidagi tarixiy ma’lumotlarni berish tavsiya etiladi.
  Elektrning kashf qilinishi insoniyat hayotida katta o‘zgarishlarni bo‘lishiga sabab bo‘lgan.
  Elektr va magnit to‘g‘risidagi birinchi ma’lumotlar Fales Maleskiy va boshqa antik davr
  mutafakkirlari tomonidan keltirilgan. Ular matoga ishqalangan qaxraboning yengil buyumlarni,
  zarrachalarni tortishini yaxshi bilishgan va taxlil qilishgan. Faqatgina 1750 yilga kelib amaliy
  ishlar boshlangan. Bendjamin Franklin chaqmoq qaytargichni ixtiro qildi. Keyinchalik chaqmoq
  qaytargichni I.Vinkler, P.Divish, M.Lomonosov, G.Rixmanlar ham qurishgan. Bendjamin
  Franklin elektrning sodda nazariyasini yaratgan. Birinchi bo‘lib musbat va manfiy zaryad
  tushunchalarini kiritgan. Ularni (+), (-) ishoralari bilan belgilashni taklif etgan. Keyinroq uning
  o‘zi elektr zaryadining saqlanish qonunini ochgan. [2].
  O‘zgaruvchan tokning keng qo‘llanilishining sababi uning oddiy yo‘l bilan deyarli isrofsiz
  transformatsiyalash mumkinligidir, ya’ni turli kuchlanishli - uzoq masofaga elektr energiyani
  uzatish uchun yuksak kuchlanishli va iste’molchi uchun past kuchlanishli – elektr toki olish
  mumkinligidir. Kattaligi va yo‘nalishi jihatidan o‘zgaradigan tok o‘zgaruvchan tok deyiladi.
  Kattaligi va yo‘nalishi jihatidan sinusoidal qonunga mos ravishda davriy o‘zgaradigan tok
  sinusoidal o‘zgaruvchan tok deyiladi.
  Sinusoidal qonun bo‘yicha o‘zgaruvchi funksiyaning amplitudasi, davri, chastotasi va fazasi
  mazkur funksiyani xarakterlovchi kattaliklar hisoblanadi.
  Sinusoidal o‘zgaruvchan funksiyaning amplituda qiymati deb, uning musbat va manfiy
  yarim davrlarda erishgan eng katta qiymatlariga aytiladi. 1-rasmda tok kuchi (Im) ning amplituda
  va oniy qiymatlari tegishlicha belgilangan.
  O‘zgaruvchan tok kuchining bir marta to‘la tebranishi uchun ketgan vaqt oralig‘i
  o‘zgaruvchan tokning davri (T) deyiladi.
  Davrga teskari bo‘lgan kattalik tokning chastotasi deyiladi: Chastota gersda o‘lchanadi
  (Gs=1/c).
  O‘zgaruvchan tokning standart chastotasi sifatida Hamdo‘stlik va Yevropa mamlakatlarida
  50Gs, AQShda hamda Osiyo va Afrikadagi
  ayrim mamlakatlarda 60Gs qabul qilingan.
  Elektrotexnik qurilmalar uchun asosiy chastota
  sifatida 50÷60 Gs ishlatilishi quyidagilarga
  bog‘liq. Chastota 50÷60 Gs dan kichik
  qiymatlarida
  elektr
  mashinalar
  va
  transformatorlarning
  tannarxi
  ortadi.
  Shuningdek, elektr lampochkalar yorug‘ligining
  lippillashi ko‘zga sezilarli bo‘lib qoladi.
  Chastotani 50 Gs dan birmuncha orttirish elektr
  mashinalarda energiyaning isrofini ortishiga
  sabab bo‘lib, hosil bo‘ladigan o‘zinduksiya EYuK va elektr sig‘imi hodisalari o‘zgaruvchan tok
  qurilmalarining ishiga salbiy ta’sir qiladi.
  Faza-biror t vaqtda stator chulg‘amlari o‘ramlarining rotorning magnit kuch chig‘iqlariga
  nisbatan holatidir. Shuning uchun ana shu
  0
  t
  paytda chulg‘amlarda induksiyalangan EYuK ning
  qiymatini bilish ahamiyatga ega.
  1-rasm.
  |
  | |