title: ADABIYOTLAR RO‘YXATI - Buxoro davlat universitetining pedagogika instituti pedagogik ta
text: ADABIYOTLAR RO‘YXATI
  1. Avliyoqulov N.X., Musaeva N. Pedagogik texnologiyalar. Toshkent-2008-
  yil
  2. Avliyoqulov N.X. Zamonaviy o‘qitish texnologiyalari – Toshkent, 2001
  3. Adizov B.R. Boshlang‘ich ta'limni ijodiy tashkil etishning nazariy asoslari.
  Ped.fan.dok. diss. T., 2003-yil.
  XALQ DOSTONLARINI O‘QITISHDA INNOVATSION TAHLIL
  Xaitov XamzaAxmadovich
  BuxDUPI “Boshlang‘ich ta’lim nazariyasi va metodikasi”
  kafedrasi o‘qituvchisi, f.f.f.d.
  Naimova O‘g‘iloy Alisherovna
  BuxDUPI talabasi.
  Annontatsiya. Ushbu maqolada xalq og‘zaki ijodi namunalaridagi majoziy
  tasvirlar innovatsion yondashuv nuqtai nazaridan tahlil qilindi.
  Tayanch so‘zlar: xalq dostoni, qarg‘a, burgut, kalxat, Qur’on, ma’rifat,
  maktab, o‘qituvchi, o‘quvchi, innovatsiya, badiiy tasvir.
  “Barchamizga oftob kabi ravshan va ayondirki, makotib birinchi taraqqiyni
  boshlang‘ichi, madaniyat va saodatning darvozasidir. Har millat eng avval
  755
  makotibi ibtidoiysini zamoncha isloh etib ko‘paytirmaguncha taraqqiy yo‘lig‘a
  kirib madaniyatdan foydalanmas”.
  Fikrimizni buyuk jadid ma’rifatparvari, maktabshunos Behbuniyning
  so‘zlari bilan boshladik. Maktablardagi ta’lim tizimini tubdan isloh qilish,
  o‘quvchi va o‘qituvchining kitobxonlik salohiyatini oshirish, o‘qitish bilan bog‘liq
  muhim innovatsiyalarni joriy etish biz yashab turgan davrning muhim talabidir.
  Prezidentimiz: “ Bugungi kunda shiddat bilan o‘zgarib borayotgan hayot oldimizga
  qo‘yayotgan bir biridan murakkab va muhim masalalarni hal qilish haqida o‘ylar
  ekanmiz, ularning yechimi aynan ta’lim-tarbiya bilan, yoshlar dunyoqarashini
  zamonaviy bilim, yuksak ma’naviyat va marifat asosida shakllantirish bilan bog‘liq
  ekaniga yana bir bor ishonch hosil qilamiz degan edi. Shu munosabat bilan biz
  tahlilga tortgan xalq og‘zaki ijodi namunalaridagi oddiy sandiq, qarg‘a
  tushunchalari orqali o‘quvchilarda quyidagi ijobiy xususiyatlar shakllanadi deb
  hisoblaymiz.
  - Baddiy asarni o‘qiyotganda voqealar ortidan quvish emas, mantiqiy mushohada
  yuritish;
  - tabiatga mehr uyg‘otish orqali ekologik simpatiyani shakllantirish;
  - Diniy ilm Qur’on va tarbiyani mustahkamlash;
  - Ajdodlarimizning ming yillik an’analariga ehtiromni kuchaytirish;
  - Zoologiya, tarix, dinshunoslik va boshqa fanlar bilan uzviy bog‘liqlikni asoslash;
  Donishmand xalqimizning og‘zaki ijodiga mansub bo‘lgan rivoyat afsona va
  dostonlarda inson va insoniyat taqdiri bilan bog‘liq bo‘lgan serqirra va purma’no
  g‘oyalarning majoziy ifodasi hayratimizni oshiradi. Shu bilan birga insonlarning
  ma’naviy taraqqiyotiga ijobiy ta’sir ko‘rsatib, kishi qalbining go‘zallashuvida,
  yaxshilik, ezgulik, samimiylik, kamtarlik tuyg‘ularining rivojlanishida muhim
  ahamiyatga ega. Biz o‘qiganlarimiz yuzasidan xalq og‘zaki ijodi namunalarida
  juda ko‘p uchraydigan qarg‘a obrazi haqida fikr yuritamiz. Qarg‘a
  chumchuqsimonlar sinfining eng yirik vakillaridan biri bo‘lib, qishlash uchun
  756
  shimoliy hududlardan o‘lkamizga uchib keladi. Mart oylarida esa yana qaytib
  uchib ketadi. Qish kezlari qarg‘alar birlashib katta gala hosil qiladi. Bunday gala
  baland daraxtlarning shoxida tunaydi. Qarg‘a hamma narsani yeydigan qush,
  ko‘pincha dalalardagi hashorotlarni terib yeydi, ammo pishiqchilik davrida rezavor
  mevalarni cho‘qiydi. Ular juda ko‘p miqtorda zararkunanda hasharotlarni qiradi va
  qishloq xo‘jaligiga katta foyda keltiradi. Demak, ilmiy ma’lumotlarga ko‘ra qarg‘a
  tabiat va inson uchun xafi bo‘lmagan parranda hisoblanadi. Donishmand xalqimiz
  qarg‘a obrazini majoyiz talqin qilar ekan hayot mantiqini nazardan qochirmaydi.
  Asarlarni o‘qir ekanmiz, ajodlarnimizning ilmiy tasavvuri boy ekanligidan
  zavqlanamiz. Fikrimizning dalili sifatida “Kuntug‘miz” dostonidan parcha
  o‘qiymiz.
  Yoronlar xudoning qudrati kuchli,
  Hu tog‘dan bir quzg‘un davr olib uchdi
  U jonivor parvoz aylab osmonga
  Nogohondan ko‘zi qudoqqa tushdi
  Qanotin chimirib qo‘nib ustiga
  Ammri juzo bo‘ldi cho‘qidi, teshdi
  Sog‘ salomat shu qudoqdan chiqishdi.
  Darg‘azab xon bir tuyani so‘ydirib, terisini tulub qilib, xom teriga
  Kuntug‘mish va Xolbekani joylatadi. Bir asov baytalni dumiga taqib, cho‘l
  jaziramaga haydab yuboradi. Asovni ko‘p odam chuvlab hurkitib quvdilar. Asov
  baytal hurkib ikkivoni sudrab cho‘lga uloqib ketdi. Baytalning dumi bir tol, yarim
  tol uzula uzula olti kun deganda tulub bir yerda tushib qoldi. Xom teri oftobning
  harorati bilan qurib chunon qisdiki temirday bekitdi. Manashunday xavfli holatdan
  doston qahramonlarini qarg‘a asrab qoldi. Zardushtiyning muqaddas kitobi bundan
  qarib 3 ming yil muqaddam Xorazm vohasida yaratilgan bebaho ma’naviy obida
  “Avesto” ga qarg‘a “Varagi”nomi bilan kiritilgan. Hind-Yevropa xalqlari –
  germanlar skandinavlarning afsonlarida loshlar bilan oziqlanuvchi qush voron
  757
  (qarg‘a) juda ko‘p uchraydi. Falsafiy tafakkuri yuksak, diniy va dunyoviy
  ta’limotlarni teran mushohada qila olganligi uchun xalqimizning ijod namunalarida
  nazokat beqiyosdir. Hayot mantig‘i va atrofimizdagi makro olom nazaryasi
  majoziy talqinda xoslik va moslik kasb etganligi uchun xalq og‘zaki ijodi inson
  qalbida tez va oson o‘rin topadi.
  1266-yilda Shomlik xattot Muhammad bin Abu Bakr Damashqiy otli kotib
  tomonida ko‘chirilgan, hijriy 664-yil shavvol oyining 27-kuni o‘zining yozishiga
  qaraganda Mahmud Qoshg‘ariy o‘z qo‘li bilan yozgan, hozirgi kunda Turkiya
  davlatining Istanbul shahrida joylashgan millat kutubxonasida saqlanayotgan,
  Solih Mutallibovning say harakatlari bilan bizning hozirgi adabiy tilida mukammal
  ko‘rinishga ega bo‘lgan XI asrning noyob durdonasi Mahmud bin Al Husayn bin
  Muhammad al Qoshg‘ariyning “Devoni lug‘otit turk” asarida qarg‘a haqida ajoyib
  bir iqtibos mavjud: “Bo‘rinin ortaq quzg‘unun yig‘acha bashinda”. Ma’nasi:
  “Quzg‘un chiya bo‘rining ovidan foydalanishda uning o‘rtog‘i. U o‘zining ovlagan
  narsasini daraxtning ustida yeydi”. Manashu majoziy talqinlarning ildizini
  muqaddas Kalom bilan asoslaymiz. “Odamning ikki farzandi Qobil va Homil
  o‘rtasida bo‘lib o‘tgan mujodalada Qobil o‘z birodari Homilni nohaq o‘dirgani
  haqida xabar berilib bu qissa orqali yaxshilik va yomonlik o‘rtasidagi doimiy
  kurash tasvirlanadi. Bu yer yuzidagi nohaq qon to‘kilishi fojialarining birinchisi
  edi. “So‘ngra Alloh birodarining murdasini qanday ko‘mish uchun yer titadigan bir
  qarg‘a yubordi. U qarg‘aning qilayotgan ishini ko‘rib menga o‘lim bo‘lsin
  manashu qarg‘achalik bo‘la olmadimmi?! Deb nadomat qilib qolguvchilardan
  bo‘lib qoldi.
  Manashu dalil nuqtai nazari bilan qarasak nega xalqimiz Kuntug‘mish
  dostonida jazirama cho‘lda asarning ikkala bosh qahramonlariga yorda berish
  uchun hayot mantig‘iga mos tarzda burgutni, lochinni, kalxatni emas, noananaviy
  tarzda qarg‘ani yuborganligini anglay boshlaymiz.
  758
  Xulosa o‘rnida davlatimiz rahbarining: “Ta’lim va tarbiya har qaysi davlat
  va jamiyatning nafaqat bugungi balki, ertangi kunini ham hal qiladigan eng muhim
  va ustuvor masaladir”, - degan fikrlarini keltiramiz. Shu asnoda bugungi zamon
  o‘qituvchisi har bir mavzu doirasida o‘nlab ilmiy nazariy va badiiy kitoblarni
  mutolaa qilgan bo‘lishi davr talabidir.
  |