title: Фойдаланилган адабиётлар - Buxoro davlat universitetining pedagogika instituti pedagogik ta
text: Фойдаланилган адабиётлар:
  1. Ҳ. Раҳимов “Дутор наволари” Тошкент 2016
  2 . Р.Ходжаева “Дутор тароналариъъ Тошкент 1999
  3.Г.Муҳаммедова “Дутор дарслиги” Тошкент 2002
  4.И.Тошпўлатова “Анъанавий дутор ижрочилиги” Тошкент 2004
  5. А.Тошматова “Мусиқий чолғулар музейи каталоги” Тошкент 2006
  6. Оъ.Тошматов, Х.Бекназаров “Чолғушунослик” Тошкент 2015
  7. И.Акбаров “Мусиқа луғати” янги аср авлоди Тошкент 1987
  8. О.Тошматов, Х.Бекназаров. “Чолғушунослик”, Тошкент, 2015.
  9. А.Жаббаров “Ўзбекистон бастакорлари ва мусиқашунослари” Тошкент
  ”Янги аср авлоди” 2004.
  MUSIQA FOLKLORI VOSITASIDA BOSHLANG‘ICH SINF
  O‘QUVCHILARINI INNOVATSION TEXNOLOGIYALAR ORQALI
  TARBIYALASH MEXANIZMI
  Hamidova Hafiza Nabiyevna
  Buxoro davlat universitetining pedagogika instituti
  “Musiqa ta’limi va san’at” yo‘nalishi 1 bosqich magistranti
  Annotatsiya. Ushbu maqolada o‘zbek musiqa folklori vositasida
  boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini tarbiyalashda shaxs kamolotini ta’minlashga
  xizmat qiluvchi ma’naviy–ahloqiy qarashlar mujassamlashgan. CHunonchi, ular
  mazmunida ota–onalarning hurmatlarini saqlash, qarindosh–urug‘ hamda qo‘ni-
  qo‘shnilar bilan samimiy munosabatda bo‘lish, ularga g‘amxo‘rlik, mehribonlik,
  mehr–oqibat ko‘rsatish, quvonchu tashvishlariga sherik bo‘lish, dillariga ozor
  etkazmaslik kabi g‘oyalar ilgari suriladi.
  474
  Tayanch so‘zlar: folklor, musiqa, pedagogik texnologiya, doston, mumtoz.
  Folklor qo‘shiqlari xalqning ijtimoiy–tarixiy rivojlanishi, etnopsixologik
  xususiyatlari, hayotiy tarixiy tajribasi, ijtimoiy qarash hamda uni amalga oshirish
  yo‘lida tashkil etiladigan faoliyat yo‘nalishlari, shaxsga ta’lim va tarbiya berish
  an’analari asosida shakllangan bo‘lib, asrlar davomida tarixiy vorislik tamoyiliga
  muvofiq avloddan-avlodga o‘tib kelmoqda.
  Musiqiy ohangni anglash, musiqiy asarlar mazmunini tushunish shaxs
  estetik his–tuyg‘ularini tarbiyalash, ijtimoiy borliqqa nisbatan mas’uliyatli
  yondashuv ko‘nikmalarini hosil qiladi. Musiqa folklori vositasida boshlang‘ich
  sinf o‘quvchilarini ma’naviy jihatdan tarbiyalash ayniqsa muhim ahamiyat kasb
  etadi. Mazkur jarayonning samarali amalga oshirilishi bir qator omillarning
  mavjudligini taqozo etadi. Xususan, musiqa o‘qituvchilarining bolalar folklor
  qo‘shiqlarining tub mohiyatini chuqur anglay olishlari, shuningdek, ijro etiluvchi
  qo‘shiqlardan namuna ko‘rsatish asosida ijro etib berish, ularning ijro etish usullari
  xususida ta’lim oluvchilarga uslubiy yo‘l–yo‘riq ko‘rsatish imkoniyatiga ega
  bo‘lishlari maqsadga muvofiqdir.
  Musiqa folklori vositasida boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini tarbiyalashda
  musiqiy an’analarning mazmunini chuqur o‘rganish, ularning imkoniyatlaridan
  ta’lim–tarbiya, shu jumladan, o‘quvchilarni tarbiyalash jarayonida samarali
  foydalanish metodikada tadqiq etilishi zarur bo‘lgan muammolardan biridir.
  Umumiy o‘rta ta’lim maktablaridagi badiiy havaskorlik darslarida folklor
  qo‘shiqlari bilan ishlash uchun, avvalo, dars ishtirokchilarining, musiqa-ashula
  o‘qituvchilarining hamda darslarning badiiy rahbarlari ishini shunday tashkil qilish
  lozimki, unda boshlang‘ich sinf o‘quvchilari badiiy havaskorlik darslarida folklor
  qo‘shiqlari bilan tanishib, ularni o‘rganishi, tinglashi, ayrim qo‘shiqlarga
  bag‘ishlangan suhbat, taniqli xonandalar bilan uchrashuv kechalarida
  qatnashishlari jarayonida qo‘shiqda ifodalangan badiiy obrazlar, his-tuyg‘ular
  og‘ushida o‘zini sezishini ta’minlash lozim. SHu jihatdan musiqa to‘garaklari
  475
  oldida o‘quvchilarda folklor qo‘shiqlariga nisbatan muayyan munosabat, qiziqish,
  havas, pirovard natijada muayyan mahorat ko‘nikmalarini shakllantirish asosiy
  vazifa qilib qo‘yilishi zarur. Folklor qo‘shiqlari vositasida san’atning ijtimoiy roli
  va vazifasi yaxlit tasavvur qilinishi natijasida o‘quvchilar ma’naviy olamidagi
  o‘zgarishlar, yangi jihatlar paydo bo‘lishi jarayoni tezlashadi.
  Boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga ma’naviy-axloqiy tarbiya berishda boshqa
  vositalar qatorida xalq san’atining eng ommaviy va ta’sirchan turlaridan bo‘lgan
  folklor qo‘shiqlarining roli va ahamiyati beqiyos bo‘lgani holda, ulardan
  foydalanishda ham o‘ziga xos me’yorlar bo‘lishi lozim. O‘quvchilarga har qanday
  xalq qo‘shig‘ini, termasini, laparlari va o‘lanlarini, maqom yo‘llarini, uning
  sho‘‘balarini o‘rgataverish, mashg‘ulot va konsert repertuarlariga kiritaverish
  yaramaydi, albatta. Bunda barcha ishlar maqsadga yo‘naltirilgan holda muayyan
  pedagogik asos, pedagogik aprobatsiyadan o‘tgan metodika zamirida olib
  borilishigina kutilgan samarani berishi mumkin. SHuning uchun ham bu borada
  birmuncha ishlar amalga oshirilishi kerak bo‘ladi. Bular, o‘z navbatida, ma’naviy-
  axloqiy tarbiya sohasidagi bajarilishi kerak bo‘lgan vazifalar jumlasiga kiradi.
  Hozirgi paytda xalqning milliy madaniyatiga e’tibor kuchayayotgan ekan,
  buni chuqur his etgan holda havaskorlik ansambllari, folklor-etnografik
  dastalarigina emas, balki professional san’at uyushmalari a’zolari ham o‘z
  repertuarlarida xalq san’ati namunalariga keng o‘rin bermoqdalar. SHunday
  bo‘lgach, folklor qo‘shiqlaridek bebaho boyliklarga ehtiyotkorona munosabatda
  bo‘lish, ulardan tarbiya tizimida unumli foydalanish maqsadga muvofiqdir. Bu
  muvofiqlikni ta’minlash esa aynan umumiy o‘rta ta’limning boshlang‘ich sinf
  o‘quvchilari bilan olib borilayotgan musiqiy ta’lim mazmuniga bog‘liq. O‘zbek
  folklor qo‘shiqlarining salmoqli turlaridan birini termalar tashkil qiladi. Ularning
  yaratuvchilari xuddi dostonlar singari xalqning o‘zidir. SHuning uchun ham folklor
  qo‘shiqlari deganda, avvalo, ko‘z oldimizga qadimgi zamonlardan beri aytilib
  kelinayotgan qo‘shiqlar, laparlar, yor-yorlar keladi. Biroq bu turdagi musiqiy
  476
  namunalardan foydalanish bugungi kunda biroz mushkul kechadi. Boisi, o‘quvchi
  yoshlarda estrada yo‘nalishidagi qo‘shiqlarni tinglash va kuylashga bo‘lgan
  ishtiyoq, intilish kuchli. Bu tanlab olinadigan folklor qo‘shiqlarining ta’sir kuchi
  (mazmun, matn, ohang, ijro mahorati, xalqchilligi nuqtai nazaridan)ga alohida
  e’tibor qaratish lozimligini e’tirof etadi.
  Sevgi, sadoqat, nasihat to‘g‘risidagi mumtoz qo‘shiqlar ham folklor
  qo‘shiqlari sirasiga kiradi. Xalq dostonlari esa xalq baxshilariga, ya’ni ularni
  ustozlardan eshitib, o‘rganib, mahorat bilan ijro etib kelayotgan ijrochilarga
  nisbatan beriladi. Bu gaplarni shuning uchun keltiryapmizki, dostonlardagi she’riy
  matnlarning deyarli barchasi qo‘shiq qilib kuylab aytiladi.
  Folklor qo‘shiqlariga murojaat qilganda, avvalo, ular qaysi viloyat ahliga
  ko‘proq taalluqli ekanligiga e’tibor berish, boshqa vohalarga tegishli qo‘shiqlarga
  aralashtirib yubormaslik ularni tanlab olishning eng muhim sharti, mezoni
  hisoblanadi. Masalan, Toshkent va Farg‘ona viloyatlariga, Xorazm yoki Buxoro
  viloyatlariga xos qo‘shiqlar, ularga xos ijro yo‘llarini saqlagan va an’anaviyligiga
  e’tibor bergan holda yondashish lozim. Farg‘ona vodiysida keng rasm bo‘lgan va
  sevib kuylanadigan katta ashula (patnusaki ashula deb ham yuritiladi) boshqa
  joylarda endigina urf bo‘lyapti. Xorazmcha kuy va qo‘shiqlar esa ijro uslubi bilan
  tamomila ajralib turadi. Samarqand va Buxoro viloyatida yashovchi xalq ijro etib
  kelayotgan qo‘shiqlar ham o‘zlarining etnografik jihatlari bilan boshqa joydagi
  folklor qo‘shiqlaridan farq qiladi. Raqs jo‘rligida ijro qilinayotgan mavrigilar faqat
  Buxoroda uchraydi. Bu Farg‘ona vodiysi va Toshkentda lapar deyiladi. Termalar
  esa Samarqand, Qashqadaryo va Surxondaryo baxshilari ijodida ko‘proq uchraydi.
  Ularni xorazmliklar cho‘blama deyishadi. Bular folklor qo‘shiqlariga xos bo‘lgan
  umumiy jihatlardandir.
  Tarixiy folklor qo‘shiqlari o‘tmish xalq hayotini o‘rganish, to‘g‘ri baholash,
  xalq urf-odatlarini, marosimlarini to‘g‘ri idrok etishda ajoyib san’at ko‘zgusi va
  tarbiya vositasi bo‘lib xizmat qiladi.
  477
  Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini folklor qo‘shiqlari vositasida ma’naviy-
  axloqiy tarbiyalashda avtoritar san’at va uning namunalaridan foydalanish ham
  tarbiya jarayoni mazmunida turli-tuman shakllarda o‘z aksini topmog‘i lozim.
  Zero, aynan yuksak saviyada, professional darajada haqiqiy usta san’atkor
  tomonidan ijro etilgan asar, bizning misolimizda xalq qo‘shig‘i ta’sirchan vosita
  hisoblanadi.
  Shu tariqa xalqimizning o‘tmishi va hozirgi hayotidan tegishli tasavvur
  berishi mumkin bo‘lgan mashg‘ulotlar mazmunini, shakl va metodlarini begilash
  mumkin bo‘ladi. Buning uchun ijodiy jamoa har jihatdan tayyorlangan va puxta
  zaminga ega bo‘lishi lozim.
  Folklor qo‘shiqlari vositasida estetik tarbiyani yo‘lga qo‘yishda ulardan
  foydalanish mexanizmini ishlab chiqish, folklor qo‘shiqlarining tarbiyaviy
  ta’sirchanlikka ega namunalaridan o‘rinli foydalanish va yuqori samaradorlikka
  ega bo‘lgan repertuar yaratish orqali ko‘zlangan maqsadga erishish mumkinligini
  asoslash borasidagi umumiy xulosalar quyidagicha bo‘ldi:
  - Xalqimizning badiiy-musiqiy merosida tarbiyaviy ta’sirchan, yuksak san’at
  namunasi bo‘lgan qo‘shiqlar serob. Ular ko‘p asrlardan beri yillar sinovidan o‘tib,
  turli avlod vakillariga xizmat qilib kelyapti. SHunday bo‘lsa-da, ulardan o‘z
  o‘rnida foydalanish lozim.
  - Folklor qo‘shiqlarini tanlashda ma’lum me’yorga amal qilish. Bunda
  qatnashchilarning musiqiy tayyorgarliklari, ijrochilik imkoniyatlarini hisobga olish
  lozim.
  - Folklor qo‘shiqlarini tanlashda ularning turlarini e’tiborda tutish, ularning ijro
  uslubi, yo‘li, an’analari, kompozitsion qurilishi va nazariy xususiyatlarini
  e’tiborda tutish.
  - Qo‘shiqchilik san’ati borasida respublikamizning mahalliy ijrochilik uslublariga
  tegishli nazariy va amaliy ma’lumotlarni unutmaslik.
  478
  - Tarixiy, mumtoz, maqom qo‘shiqlari bilan bir qatorda xalq musiqasiga asoslanib
  yaratilgan zamonaviy bastakorlarning kuy-qo‘shiqlaridan samarali foydalanish
  muhim ahamiyat kasb etadi.
  - Folklor qo‘shiqlarining eng yaxshi namunalarini tinglash bilan ular haqida
  suhbatlar, savol-javoblar, munozaralar, taniqli xonanda va xalq hofizlari, badiiy
  jamoalar bilan uchrashuvlar, turkumli ma’ruzalar, suhbatlar o‘tkazish orqali
  qatnashchilar va tinglovchilar qalbida nafosatga muhabbat tuyg‘ularini
  shakllantirish mumkin.
  |