title: muntazam yoki aksincha tarzda yuz
text: muntazam yoki aksincha tarzda yuz
  berishiga ko’ra
  davriy, oraliq, nomuntazam inqirozlarga ajratish mumkin.
  Davriy inqirozlar
  ma’lum vaqt mobaynida takrorlanib turadi.
  Oraliq inqirozlar
  to’liq sikl buyicha yuz bermaydi. siklning biron-bir fazasida
  to’xtatiladi. Ular nisbatan uncha chuqur bo’lmay, qisqa muddat davom etadi.
  Nomuntazam inqirozlar
  biron-bir alohida sabablarga ko’ra yuz beradi. Masalan,
  tabiiy ofat, sel, to’fon, qurg’oqchilik tufayli iqtisodiyot tang ahvolga tushib qolishi
  mumkin.
  3.
  Takror ishlab chiqarish nisbatlarining buzilishi tavsifiga ko’ra
  inqirozlar
  ikkiga: ortiqcha ishlab chiqarish va taqchil ishlab chiqarish inqirozlariga bo’linadi.
  Tovarlarni
  ortiqcha ishlab chiqarish inqirozi
  turli naf keltiradigan ne’matlarni ko’p
  ishlab chiqarish, lekin ularni to’la sota olmaslikda namoyon bo’ladi.
  378
  Taqchil ishlab chiqarish inqirozi
  davrida muvozanat buzilib, yetishmovchilik
  natijasida tang ahvol kelib chiqadi. Shunday qilib, iqtisodiyotning tang ahvolga
  tushishiga faqat ortiqcha ishlab chiqarish emas, balki taqchil ishlab chiqarish ham
  sabab bo’ladi.
  4. Hozirgi jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozining mohiyati, kelib chiqish
  sabablari va salbiy oqibatlari
  2008 yilda o’zining ko’lami va salbiy ta’sir oqibatlari jihatidan ancha jiddiy
  bo’lgan jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi boshlandi. Prezidentimiz «Jahon
  moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O’zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo’llari va
  choralari» nomli asarlarida mazkur inqirozning mazmun-mohiyati hamda kelib chiqish
  sabablarini quyidagicha bayon etdilar: «Bu inqiroz Amerika Qo’shma Shtatlarida
  ipotekali kreditlash tizimida ro’y bergan tanglik holatidan boshlandi. So’ngra bu
  jarayonning miqyosi kengayib, yirik banklar va moliyaviy tuzilmalarning likvidlik,
  ya’ni to’lov qobiliyati zaiflashib, moliyaviy inqirozga aylanib ketdi. Dunyoning
  yetakchi fond bozorlarida eng yirik kompaniyalar indekslari va aktsiyalarining bozor
  qiymati halokatli darajada tushib ketishiga olib keldi. Bularning barchasi, o’z
  navbatida, ko’plab mamlakatlarda ishlab chiqarish va iqtisodiy o’sish sur’atlarining
  keskin pasayib ketishi bilan bog’liq ishsizlik va boshqa salbiy oqibatlarni keltirib
  chiqardi»
  96
  .
  Bundan ko’rinadiki, dastlab AQSH ipoteka bozorlarida namoyon bo’lgan mazkur
  inqiroz yetarlicha to’lov layoqatiga ega bo’lmagan, qarzlarni qaytarish qobiliyati
  shubhali bo’lgan qarzdorlarga ipoteka kreditlari berish amaliyotining jadallashuvi
  natijasida ro’y berdi.
  Modomiki, ipoteka krediti o’zining mohiyati bo’yicha ko’chmas mulk garovi
  hisobiga beriladigan kreditlar bo’lsada, AQSH bozorlari bunday likvidli ko’chmas
  mulklarga yetarlicha «to’yindi» va ularning narxlari keskin tusha boshladi. Buning
  ustiga investitsion banklarning AQSH ipoteka bozorlaridagi yangi moliyaviy
  «mahsulot» hisoblangan aktivlarni sekyuritizatsiyalash bo’yicha operatsiyalarining avj
  olishi ipoteka bozorlaridagi tanazzullik holatlari ehtimolligini oshirdi.
  AQSH iqtisodiyoti yaratilgan shart-sharoitlar tufayli arzon kredit resurslariga
  to’yindi va bu Federal zaxira tizimi (FZT) amalga oshirayotgan pul-kredit siyosatini
  o’zgartirishiga olib keldi. Natijada 2004-2006 yillarda Federal zaxira tizimi foiz
  stavkalarni 6,25% gacha ko’tardi. Kreditlarning qimmatlashuvi aholini ipotekaga
  nisbatan talabining pasayishiga va kreditlarni qaytarish bo’yicha qarzdorlar
  to’lovining qisqarishiga olib keldi. Boshqa tomondan, oziq-ovqat mahsulotlari va
  energiya resurslari narxlarining o’sishi aholining kreditni qaytarish bo’yicha
  moliyaviy imkoniyatlarining cheklanishiga olib keldi. 2000-2007 yillar mobaynida
  jahon bozoridagi oziq-ovqat mahsulotlarining narxi o’rtacha ikki barobarga oshdi,
  96
  Karimov I.A. Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O’zbеkiston sharoitida uni bartaraf etishning yo’llari va choralari. –
  T.: O’zbеkiston, 2009, 4-b.
  379
  benzin narxi esa 3,5 barobarga oshdi. Neft narxi rekord darajada, ya’ni bir barreli 147
  dollardan ortdi.
  Pirovard natijada 2007 yil boshida AQSHda aholining ipoteka kreditlarini
  qaytarishi bilan bog’liq muammo kuchaydi. Qarzdorlarning ko’chmas mulk garovi
  bilan olingan kreditlarni qaytarishdan ko’ra to’lovlarni to’lashdan bosh tortish holati
  kengaydi. Banklarning to’lov qobiliyatiga ega bo’lmagan mijozlarning ko’chmas
  mulklarini qayta sotuvga qo’yishi natijasida ipoteka bozoridagi taklif ko’payib,
  bozordagi narxlarning keskin pasayishiga olib keldi.
  Aksariyat moliyachi-iqtisodchilar vujudga kelgan moliyaviy inqirozning haqiqiy
  sabablaridan biri sifatida rivojlangan mamlakatlarda iqtisodiyotni haddan ziyod
  ortiqcha erkinlashtirish siyosatining «mevasi» ekanligini, ya’ni «o’z-o’zini
  boshqaruvchi bozor» g’oyasini ilgari surish orqali davlatning milliy iqtisodiyotga va
  xususan moliyaviy bozorlarga aralashuvini cheklanganligi bilan ham izohlamoqdalar.
  Shu o’rinda, jahon moliyaviy inqirozining yuzaga kelishida asosiy sabab –
  moliyaviy resurslar bilan real ishlab chiqarish hajmi o’rtasidagi mutanosiblikning
  keskin buzilishi hisoblanishini ta’kidlash lozim. Pul muomalasi qonunlaridan
  ma’lumki, iqtisodiyot sog’lom va barqaror amal qilishi uchun muomalaga
  chiqarilayotgan pul massasi bilan tovar va xizmatlar ishlab chiqarish real hajmi
  o’rtasida muayyan nisbatga amal qilinishi lozim. Biroq, milliy iqtisodiyotlarning
  baynalminallashuvi va globallashuv jarayonlari pul muomalasining amal qilishiga ham
  o’z ta’sirini o’tkazib, dastlab ayrim mamlakatlar, masalan AQSHda, keyinchalik
  ko’plab mamlakatlarda mazkur qonunga rioya qilishning zaiflashuviga, keyin esa uni
  umuman e’tiborga olmaslikka qadar olib keldi. Jumladan, o’tgan asrning 70-yillariga
  qadar amal qilib kelgan jahon valyuta tizimlari pullarning oltin yoki tovar mazmunini
  ta’minlash orqali iqtisodiy munosabatlarning barqarorligiga zamin yaratdi. Biroq,
  jahon amaliyotida 1976 yildan boshqariladigan, suzib yuruvchi valyuta tizimiga
  o’tgach, pulning oltin mazmuni yo’qolib, asosan AQSH dollari yetakchi valyutaga
  aylangach, uning muomalaga chiqarilishini nazorat qilib bo’lmay qoldi. Keyingi
  yillarda globallashuv jarayonining jadallashuvi ta’sirida xalqaro iqtisodiy aloqalarda
  qat’iy valyutaga bo’lgan talabning yanada kuchayishi AQSH tomonidan hech qanday
  tovar bilan ta’minlanmagan pullarning muomalaga chiqarilish jarayonini yanada tezlatib
  yubordi. Ma’lumotlarga ko’ra, muomaladagi pul massasi (naqd, kredit pullar va turli
  to’lov vositalari)ning tovar va xizmatlar ishlab chiqarish real hajmidan deyarli 10
  baravar, agar pulning aylanish tezligini ham hisobga olinsa, muomala uchun zarur
  bo’lgan pul miqdoridan, ya’ni pulga bo’lgan talabdan bir necha o’n baravar ko’payib
  ketganligini anglatadi.
  Shu bilan bir qatorda, asosan yetakchi rivojlangan mamlakatlarda kuzatilgan
  quyidagi salbiy holatlar ham moliyaviy inqirozning vujudga kelishiga asosiy
  sabablaridan hisoblanadi:
  -
  noratsional pul-kredit siyosatini, hamda qayta moliyalash stavkasini surunkali
  ravishda past darajada ushlab turilishi natijasida qarzga yashashning odatga va
  kundalik holatga aylanishi;
  380
  -
  moliyaviy institutlarning majburiyatlari bilan ustav mablag’lari o’rtasidagi
  mutanosiblikning keskin buzilishi;
  -
  qimmatli qog’ozlar bo’yicha reyting tashkilotlari tomonidan soxta xulosalar
  berilishi;
  -
  moliyaviy audit va professional etika tamoyillarini buzilishi va soxta audit
  xulosalari taqdim etilishi;
  -
  moliyaviy rag’batlantirish uslubi sifat ko’rsatkichlariga emas, balki miqdoriy
  ko’rsatkichlarga asoslanganligi;
  -
  yuqori riskli va murakkab hosilaviy qimmatbaho qog’ozlarni vujudga kelishi va
  hokazo.
  Prezidentimiz o’z asarlarida dunyoning hozirgi vaqtda bir qator yetakchi tahlil va
  ekspertlik markazlari global moliyaviy inqiroz holatini va uning yuz berishi mumkin
  bo’lgan oqibatlariga doir materiallarni o’rganish va umumlashtirish natijasida
  quyidagi xulosalarga kelayotganligini ta’kidlab o’tdilar. YA’ni,
  |