title: INNOVATSION TADBIRKORLIK MUAMMOLARI
text: INNOVATSION TADBIRKORLIK MUAMMOLARI
  Djalilova Nigora Mavlonovna
  Qarshi muhandislik-iqtisodiyot instituti
  “Innovatsion iqtisodiyot” kafedrasi
  katta o‘qituvchisi.
  Annotatsiya
  Ushbu maqolada innovatsion tadbirkorlik muammolari va rivojlantirish yo‘llari
  o‘rganilgan. Shuningdek, O‘zbekistonda kichik korxonalar sonining qisqarishi va
  ularning faoliyatining sifat ko'rsatkichlarining yomonlashuvi sabablari ko'rib
  chiqilgan.
  735
  Kalit so'zlar:
  innovatsiyalar, innovatsion faoliyat, investitsion resurslar, innovatsion
  tadbirkorlik, muammolar va rivojlanish yo'llari.
  Аннотация
  В данной статье рассматриваются проблемы и пути развития
  инновационного предпринимательства. Также были рассмотрены причины
  сокращения числа малых предприятий в Узбекистане и ухудшения
  качественных показателей их деятельности.
  Ключевые слова:
  инновации, инновационная деятельность, инвестиционные
  ресурсы, инновационное предпринимательство, проблемы и пути развития.
  Annotation
  This article discusses the problems and ways of developing innovative
  entrepreneurship. The reasons for the reduction in the number of small enterprises in
  Uzbekistan and the deterioration of the quality indicators of their activities were also
  considered.
  Keywords:
  innovations, innovative activity, investment resources, innovative
  entrepreneurship, problems and ways of development.
  Bugungi kunda iqtisodiyotni rivojlantirishni jadallashtirish, shuningdek,
  iqtisodiyotining raqobatbardoshligini oshirish uchun nafaqat miqdoriy iqtisodiy
  ko‘rsatkichlarni ta’minlash, balki innovatsiyalar, ya’ni intellektual faollik sohasini
  rivojlantirishga ko‘maklashish, innovatsion tadbirkorlikni rivojlantirish uchun qulay
  shart-sharoitlar yaratish muhim ahamiyatga ega. Shu nuqtai nazardan, innovatsion
  faoliyatni joriy etishni nazarda tutuvchi rivojlanishning asl yo‘liga o‘tish zarur. Shu
  munosabat bilan innovatsion tadbirkorlikning ichki va global muammolarini
  o‘rganish eng dolzarb iqtisodiy vazifalardan biridir.
  Innovatsiyalar O'zbekiston iqtisodiyotining barcha tarmoqlarini, shu jumladan
  innovatsion tadbirkorlikni rivojlantirish uchun asos bo'lib xizmat qiladi, chunki ular
  ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishning asosiy harakatlantiruvchi kuchini tashkil etadi.
  736
  Innovatsiyalarni doimiy ravishda joriy qilmasdan, zamonaviy dunyoni tasavvur
  qilishning iloji yo'q, chunki ular ilmiy-texnik taraqqiyot va jamiyatning ijtimoiy
  rivojlanishini belgilaydilar.
  Innovatsion
  tadbirkorlikni
  rivojlantirishda
  innovatsion
  siyosatni
  takomillashtirish muqobil bo'lmaydi, chunki ushbu soha mamlakat fuqarolarining
  farovonligini ta'minlashda katta ahamiyatga ega [4]. Shu bilan birga, innovatsion
  tadbirkorlikning innovatsion faoliyatini moliyaviy qo'llab-quvvatlash masalasi
  ko'plab tadbirkorlar o'zlarining moliyaviy va investitsiya resurslari yetishmasligini
  hisobga olgan holda juda dolzarbdir.
  Kichik biznes muhim innovatsion salohiyatga ega, ulardan samarali foydalanish
  O‘zbekiston iqtisodiyotida raqobat muhitini shakllantirishni ta'minlashi imkonini
  beradi. Rivojlanish maqsadlari va real holat o'rtasidagi nomuvofiqlik muammoni
  shakllantirаdi, uni hal qilishning mumkin bo'lgan yo'llari quyidagilar bo'lishi
  mumkin: me'yoriy-huquqiy bazani va innovatsiyalarni rag'batlantirish tizimini
  takomillashtirish, milliy innovatsion tizim va uning quyi tizimlarini shakllantirish va
  boshqaruv innovatsiyalari uchun moslashuvchan mexanizmini rivojlantirish.
  Hozirgi vaqtda mavjud innovatsiyalarni yaratish va amalga oshirish uchun
  yetarli mablag ' yetishmasligi muammosi mavjud. Bu, asosan, innovatsiyalarni joriy
  etish va rivojlantirish uchun katta xarajatlar, shuningdek, innovatsiyalarga
  investitsiyalarning uzoq vaqt davomida qaytarilishi bilan bog'liq.
  Ko'pgina hollarda, kichik korxonalarda innovatsiyalarni ishlab chiqish
  bosqichida ham, ishlab chiqarishga joriy etish bosqichida ham moliyalashtirish uchun
  o'z mablag'lari yetarli emas. Tashqi manbalarni jalb qilish imkoniyatlari ko'pincha
  cheklangan.
  Innovatsiyalarni moliyalashtirishning tashqi manbalari banklar, moliya-sanoat
  guruhlari, kichik innovatsion biznes, investitsiya va innovatsion fondlar, mahalliy
  boshqaruv organlari, jismoniy shaxslar bo'lishi mumkin [2]. O'z-o'zini
  moliyalashtirish, byudjetni moliyalashtirish, bank kreditlari va investitsiyalar
  korxonalarni moliyaviy qo'llab-quvvatlash shakllari deb tasniflanadi.
  737
  Innovatsion tadbirkorlikning innovatsion faoliyatini tashqi moliyalashtirishning
  asosiy manbalaridan biri bu banklardir. Innovatsion biznesni uzoq muddatli bank
  kreditlarini faol amalga oshirishga to'sqinlik qiladigan muammolarni tahlil qilib,
  avvalo, moliyaviy vositachilik sohasidagi tadbirkorlik faoliyatining yuqori xavfliligi,
  shuningdek, mahalliy banklarga nisbatan yuqori zaxira talablari bilan bog'liq bo'lgan
  mahalliy bank tizimining asosiy tizimli kamchiliklarini ta'kidlash kerak.
  Binobarin, bugungi kunda bank tizimi investitsiya va innovatsion jarayonni
  faollashtirish ehtiyojlariga javob bermaydi. Innovatsion tadbirkorlikning innovatsion
  rivojlanishini moliyalashtirish muammosi ichki va tashqi bozorlarda raqobatning
  kuchayishini hisobga olgan holda tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Shu sababli,
  korxonalar innovatsion faoliyatni moliyalashtirishning turli manbalarini izlashni
  kuchaytirishlari kerak, bu esa mahalliy korxonalar faoliyatini faollashtirishga yordam
  beradi. Innovatsion faoliyat, ayniqsa, innovatsiyalarni ishlab chiqish va joriy
  etishning dastlabki bosqichlarida yuqori xavf faoliyat sohalarini anglatadi. Ushbu
  yangilik xususiyati loyihalarni amalga oshirish xavfi yuqori bo'lgan korxonalarni
  investitsiyalashga yo'naltirilgan moliyalashtirish manbalari to'plamini belgilaydi [1].
  Bunday sharoitda loyihalarni moliyalashtirishning yangi shakllari bank kreditlari va
  davlat kreditlari kabi moliyaviy mablag'larni jalb qilishning an'anaviy shakllariga
  sezilarli raqobat yaratishni boshlaydi. Biroq, fond bozorining zaif rivojlanishi tufayli
  uning imkoniyatlari va vositalaridan to'liq foydalanish mumkin emas.
  Shuningdek, aholining katta qismi uchun mablag ' kiritish jarayoni juda
  murakkab, tushunarsiz va beqaror iqtisodiy vaziyat tufayli ishonchni keltirib
  chiqarmaydi. Shu sababli, biznes g'oyasini amalga oshirish uchun investitsiyalarni
  talab qiladigan kompaniya va xayr-ehson qilishga yoki sarmoya kiritishga tayyor
  bo'lgan investor o'rtasida yangi oddiy o'zaro ta'sir mexanizmini yaratish kerak.
  Bunday mexanizm "kraudfanding" deb nomlanadi, bu so'zma-so'z "ommaviy
  investitsiya"deb tarjima qilinadi. Bugungi kunda kraudfanding moliyalashtirishning
  dolzarb yo'nalishlaridan biri bo'lib, uni amalga oshirishning ancha samarali va arzon
  usuli hisoblanadi. Kraudfandingning asosiy afzalliklari qatoriga quyidagilar kiradi:
  738
  loyihalarni moliyalashtirishning oddiy va shaffof usuli; xatarlarni minimallashtirish;
  innovatsion loyihalarni qo'llab-quvvatlash an'anaviy vositachilarga muvaffaqiyatli va
  iste'dodli odamlarni topishga imkon beradi; kraudfanding bir vaqtning o'zida bir
  emas, balki ko'plab investorlarning pullarini jalb qilish imkoniyatini beradi; ochiqlik;
  reklama va loyihalarni qo'shimcha ravishda ilgari surish; loyihalarga kichik
  mablag'larni moliyalashtiradigan ishtirokchilarning keng doirasini qamrab oladi,
  kamchiliklarga kelsak, quyidagilarni ta'kidlash kerak: qo'rquv va ishonchning past
  darajasini keltirib chiqaradigan firibgarlik; katta loyihalar uchun mos emas; qarz
  oluvchilarning vijdonsizligi.
  Bizning fikrimizcha, innovatsion kraudfanding moliyaviy resurslarni jalb
  qilishning istiqbolli yo'nalishi bo'lib, innovatsion tadbirkorlikda investitsiya tizimini
  rivojlantirishga hissa qo'shishi mumkin. U innovatsion loyihalarga investitsiyalarning
  an'anaviy manbalariga nisbatan bir qator afzalliklarga ega. Bizningcha, innovatsion
  tadbirkorlikda innovatsiyalarni rivojlantirishning yana bir istiqbolli iqtisodiy
  vositalaridan biri bu venchur moliyalashtirishdir. Moliyaviy resurslarning ushbu
  manbasining asosiy afzalliklari, bank kreditini olishda bo'lgani kabi, garov berish va
  foizlarni to'lash zarurati yo'qligini o'z ichiga oladi. Shu bilan birga, 3-7 yil muddatga
  aniq loyihalar uchun investitsiyalar ajratadigan venchur kapital fondlari
  mablag'laridan foydalaniladi. Ko'pgina venchur kapital fondlarining muhim
  xususiyati shundaki, ular innovatsion korxonalarga investitsiyalarga yo'naltirilgan
  emas, balki turli sohalarda, shu jumladan innovatsion tadbirkorlikda korporativ
  investitsiyalar va soliqqa tortishni optimallashtirish vositasi sifatida ishlatiladi.
  Venchur kapital faoliyatining sub'ekti investor-venchur kapital moliyalashtirishni
  amalga oshiradigan jismoniy yoki yuridik shaxs. Ikkinchisi aktsiyalarni sotib olish
  orqali venchur kapital firmasida investorlarning ulushli ishtirokini o'z ichiga oladi.
  (Amalda, venchur kapital investorlari yangi korxonada katta ulushni sotib olishga
  harakat qilmoqdalar-20% dan 40% gacha)
  Zamonaviy adabiyotlarda investorlarning ikkita toifasi mavjud:
  1) venchur fondlariga sarmoya kiritadigan institutsional investorlar;
  739
  2) Xususiy investorlar - aktsiyalari fond birjasida aylanmaydigan venchur
  kompaniyalarga o'z mablag'larini taqdim etadigan jismoniy shaxslar.
  Yakka tartibdagi investorlar - bu innovatsion loyihalar depozitlarni qaytarish va
  kapital ulushini olish evaziga korxonani tashkil etish yoki ishga tushirish bosqichida
  moliyaviy resurslarni investitsiya qiladigan xususiy investor (odatda nazorat paketi
  emas, balki blokirovka paketi). Xususiy investorlar venchur kapitalidan farq qiladi.
  Bunday investorlarni qidirish startaplar uchun biznes jarayonining eng muhim
  tarkibiy qismlaridan biriga aylanadi.. Ular o'z nomidan ham, o'z kompaniyalari orqali
  ham sarmoya kiritishlari mumkin. Jahon tendentsiyalari va iqtisodiyotning ichki
  holatini
  o'rganish,
  shuningdek,
  innovatsion
  faoliyat
  sohasidagi,
  xususan,
  moliyalashtirish sohasidagi mavjud muammolarni hisobga olgan holda, ularni hal
  qilish bo'yicha quyidagi takliflarni kiritish mumkin:
  davlat darajasida kompleks investitsiya loyihalarini ishlab chiqish;
  qonunchilik darajasida korxonalarning innovatsion mahsulotlariga imtiyozli
  soliq solish mexanizmini birlashtirish, bu o'z moliyalashtirish manbalarini
  ko'paytirishga yordam beradi;
  qonunchilik darajasida korxonalarning innovatsion mahsulotlariga imtiyozli
  soliq solish mexanizmini birlashtirish, bu o'z moliyalashtirish manbalarini
  ko'paytirishga yordam beradi;
  innovatsion faoliyatning ustuvor yo'nalishlarida investitsiya soliq ta'tillarini
  joriy etish;
  innovatsion korxonalar uchun kredit bo ' yicha imtiyozli bank stavkalari (uzoq)
  dasturini ishlab chiqish va joriy etish;
  xorijiy investitsiyalarni jalb qilish uchun mamlakatda investitsiya muhitini
  yaxshilash;
  innovatsiyalar sohasidagi faoliyatni moliyaviy qo'llab-quvvatlashning boshqa
  shakllarini ishlab chiqish;
  740
  xususiy investorlarning qiziqishini faollashtirish, tartibga soluvchilar
  tomonidan innovatsiyalarni qo'llab-quvvatlashning har xil turlarini kengaytirish
  orqali;
  tartibga soluvchi organlar tomonidan innovatsion faoliyatni qo'llab-
  quvvatlashning har xil turlarini kengaytirish orqali xususiy investorlarning qiziqishini
  kuchaytirish;
  tartibga soluvchi organlar tomonidan innovatsion faoliyatni qo'llab-
  quvvatlashning har xil turlarini kengaytirish orqali xususiy investorlarning qiziqishini
  kuchaytirish;
  Tahlil shuni ko'rsatdiki, ushbu bosqichda korxonaning innovatsion faoliyatini
  moliyaviy qo'llab-quvvatlash muammosini keltirib chiqaradigan asosiy omillar
  mavjud, ya'ni:
  mahalliy korxonalarda o'z resurslarining yetishmasligi;
  innovatsion infratuzilmani rivojlantirishga hissa qo'shadigan innovatsion
  faoliyatni davlat tomonidan yetarli darajada qo'llab-quvvatlamaslik.
  Xulosa qilib shuni ta'kidlash kerakki, bugungi kunda innovatsion tadbirkorlik
  tizimida ko'plab muammolar mavjud. Innovatsion tadbirkorlikni muvaffaqiyatli
  rivojlantirish uchun ularning echimini ta'minlash kerak.
  Ushbu va boshqa muammolarni hal qilish uchun, albatta, ularni batafsil o'rganish
  kerak, bu kelajakda davlatga zamonaviy iqtisodiyotning eng muhim sohasini
  rivojlantirishga xalaqit beradigan kamchiliklarni malakali ravishda bartaraf etishga va
  innovatsion tadbirkorlikni yangi bosqichga ko'tarishga yordam beradi.
  Xususan:
  Innovatsion tadbirkorlik har doim xavf bilan bog'liq. Bu, o'z navbatida, tovar
  va xizmatlar bozoridagi talabning o'zgaruvchanligi, har qanday innovatsion muhitda
  mablag'larni investitsiya qilish afzalligi mezonlarining xilma-xilligi bilan bog'liq.
  Shuni ta'kidlash kerakki, yuqori darajadagi xavfga qaramay, innovatsion loyiha
  ko'pincha yuqori kompensatsiyani talab qiladi. Bu holat innovatsiyalarni ko'proq joriy
  etish uchun jalb qiladi. Xatarlarga qaramay, innovatsion tadbirkorlikni rivojlantirish
  741
  bugungi kunda davlat iqtisodiy o'sishining omili, ba'zan esa harakatlantiruvchi omili
  hisoblanadi. Shuning uchun ham davlat innovatsion tadbirkorlikni rivojlantirish
  uchun qulay shart-sharoit yaratishi, uning risklarini minimallashtirishi, yuzaga
  kelayotgan muammolarni hal qilishi zarur. Innovatsion tadbirkorlik muammolariga
  to‘xtaladigan bo‘lsak, bugungi kunda iqtisodiyotning ushbu tarmog‘ida ular yetarli
  miqdorda mavjudligini ta’kidlash joiz.
  Innovatsion tadbirkorlikning asosiy muammolaridan biri uning loyihalarini
  moliyalashtirishning yetishmasligi hisoblanadi. Хусусан, O‘zbekiston innovatsion
  tadbirkorlik rivojlanish ko‘rsatkichlarining pastligi bilan ajralib turadi. Innovatsion
  faollik darajasini tavsiflovchi ularning aksariyati bo‘yicha O‘zbekiston rivojlangan
  davlatlardan, shuningdek, Xitoy kabi rivojlanayotgan bozor iqtisodiyotiga ega
  bo‘lgan ayrim mamlakatlardan ortda qolmoqda. Kerakli hajmlarda mablag '
  yetishmasligi raqobatbardosh loyihalarni amalga oshirish vaqtini oshiradi,
  innovatsiyalar
  sifati
  va
  samaradorligini
  pasaytiradi.
  Xususiy
  tadbirkorlik
  tuzilmalarining innovatsion loyihalarini moliyalashtirish asosan qarz olish
  imkoniyatiga bog'liq bo'lib, ko'pincha tadbirkorlarni xorijiy kredit tashkilotlariga
  murojaat qilishga majbur qiladi. Jahon amaliyoti shuni ko'rsatadiki, innovatsion
  jarayon va innovatsion texnologiyalarni ishlab chiqish tadbirkorlikni ushbu jarayonga
  maksimal darajada jalb qilishda samaraliroq bo'ladi. Buning uchun bizning
  fikrimizcha, davlatning ustuvor vazifalaridan biri innovatsion texnologiyalar bozoriga
  kirish uchun katta, kichik va o'rta biznes uchun teng imkoniyatlarni yaratishi kerak.
  Xususan, ushbu imkoniyatlar tashkilotga bank investitsiyalarini deyarli garovsiz jalb
  qilish va yiliga foiz stavkasi past bo‘lgan kredit olish imkonini berishi lozim.
  Kichik tadbirkorlikda innovatsiyalarni rivojlantirish muammolaridan biri bu
  asosiy vositalar va joriy aktivlarga investitsiya qilingan kapital ko'rinishidagi mulkiy
  ta'minotning past darajasi. Ko'pgina korxonalar mol-mulk solig'i yukining oshishi
  sababli asosiy aktivlariga sarmoya kiritmaslikni afzal ko'rishadi. Moliyaviy va joriy
  ijaraga afzallik beriladi.
  742
  Innovatsion
  sohadagi
  tadbirkorlikning
  past
  faolligi,
  shuningdek,
  investitsiyalarning yuqori xavfliligi va qaytarilish muddatining noaniqligi bilan
  bog'liq. Tadbirkorlar biznesning yuqori xavfliligi va innovatsiyalarga talabning
  yo'qligi, shuningdek rivojlangan mamlakatlarga xos bo'lgan davlat tomonidan
  innovatsion faoliyatni yetarli darajada qo'llab-quvvatlamasligi sababli innovatsion
  faoliyat bilan shug'ullanishni xohlamaydilar.
  Innovatsion
  sohadagi
  tadbirkorlikning
  past
  faolligi,
  shuningdek,
  investitsiyalarning yuqori xavfliligi va qaytarilish muddatining noaniqligi bilan
  bog'liq. Tadbirkorlar biznesning yuqori xavfliligi va innovatsiyalarga talabning
  yo'qligi, shuningdek rivojlangan mamlakatlarga xos bo'lgan davlat tomonidan
  innovatsion faoliyatni yetarli darajada qo'llab-quvvatlamasligi sababli innovatsion
  faoliyat bilan shug'ullanishni xohlamaydilar.
  Innovatsion tadbirkorlikni rivojlantirish uchun kadrlar muammosi bir xil
  darajada muhimdir:
  Innovatsiyalarni bozorga chiqarishga qodir bo'lgan tajribali menejerlarning
  yetishmasligi, mamlakatimiz ilm- faninida kadrlar salohiyatining buzilishi va doimiy
  aqliy intelektning pasayib borish kabi salbiy omillardir;
  Innovatsiyalarning tijorat tarkibiy qismini baholash va ishlab chiqishning
  samarali mexanizmlarining yo'qligi buyruqbozlik iqtisodiyotining meroslaridan
  biridir;
  Innovatsion tadbirkorlikni rivojlantirishning yuqori darajasini yaratish va
  qo'llab-quvvatlash uchun ushbu sohadagi potentsial xodimlarni tegishli o'qitish zarur;
  Binobarin, ushbu tabiatdagi muammoning echimi ta'lim muassasalarida
  mutaxassislarning ta'lim sifatini oshirish hisoblanadi, buning uchun davlat
  tomonidan tegishli ta'lim sohalarini yetarli darajada moliyalashtirish, ta'lim sifatini
  nazorat qilish zarur [5].
  Shuningdek, ushbu sohada innovatsion tadbirkorlikni bashorat qilishning
  yo'qligi yoki yetarli emasligi bo'lishi mumkin. Talab bozorida yangi mahsulotlar
  (xizmat) talab qilinishini aniq bilish mumkin emas. Innovatsion tadbirkorlik
  743
  muammosi innovatsion tadbirkorlikni bashorat qilishning yo'qligi yoki yetarli
  emasligi bo'lishi mumkin. Buning uchun innovatsion tadbirkorlik seriyasida
  qo'llanilishi va ma'lum bir davrda qaysi yo'nalishda rivojlanish yaxshiroq ekanligini
  aniqlash kerak bo'lgan prognoz mavjud. Afsuski, innovatsion tadbirkorlik sohasida
  prognozlash (va rejalashtirish) ko'pincha ishlab chiqarish sohasida bo'lgani kabi
  muvaffaqiyatning kafolati bo'lishi mumkin emas, chunki innovatsiyalar bozori
  noaniqlik sharoitida shakllanadi, ammo shunga qaramay, bularning barchasi amalga
  oshishi kerak.
  Innovatsion tadbirkorlikning ko‘zga tashlanadigan muammolaridan ushbu
  faoliyatni tashkil etish muammosi, ya’ni boshqaruv muammosi ham kiradi.
  Boshqaruv sifati katta ahamiyatga ega ekanligi dolzarb hisoblanmoqda. Ushbu
  muammoni иnnovatsion tadbirkorlikкa yuqori darajadagi innovatsion menejerlarni
  jalb qilish orqali hal qilish mumkin.
  |