title: 0 ‘z b e k ist 0n respublikasi olïy ya g ‘rta m âxsus ta’lim yazirligi - bet 17
text: Chilining “Xalqaro Pasxi oroli ” milliy parkidagi afsonaviy tosh
  haykallar.
  1949-yilda Zimbabveda Ywange milliy parki tashkil qilindi.
  Tanzaniyadagi Serengeti milliy parki hozirgacha jahondagi eng
  qiziqarliva mashhur parklardan hisoblanadi. Keniyaning markaziy
  qismidagi Aberdare, Kruger milliy parklarida Afrikaning 5 turdagi
  eng yirik yowoyi hayvonlari muhofaza qilinadi.
  56
  Yaponiya davlati milliy parkiar yaratishga katta e ’tibor beradigan
  davlatlar qatorida turadi. Bu davlatdagi eng mashhuri Fudziyama
  tog'idagi — Fuji Hakone izu milliy parkidir. Hindistonda ham
  ko‘piab milliy parklar jahonga mashhur, taniqli. Buianiing eng
  mashhurlari Himolay tog‘larining old qismidagi — Corbet milliy
  parki hisoblanadi. Bu milliy parkda Hindiston yoibarsi va qoplon
  (leopard) muhofaza qilinadi va ko‘paytiriladi.
  Shri Lankada fillar, qoplonlar va kam uchraydigan noyob
  qushlar muhofaza qilinadigan G al Oua milliy parki BMT
  ro6yxatida turadi. Avstraliya eng ko‘p milliy parklari bor
  davlatiardan hisoblanadi. Bu davlatdagi Gagadu milliy parkida
  jahondagi eng ko‘p timsohlar muhofaza qilinadi. Bu milliy parkda
  “Timsoh” mehmonxonasi jahonda tirnsoh shaklida qurilgan
  yagona mehmonxona hisoblanadi.
  Yangi Zelandiyada Tongario, Egmont, Fiord Land milliy
  parklari taniqli miliiy parklardan hisoblanadi. Buyuk Britaniya
  ham milliy parklar va tabiat qo‘riqxonalarmi ko‘paytiruvchi
  davlatiardan hisoblanadi. Britaniyadagi eng yirik milliy park
  Britaniya orMarsdagi Garingorn National Nature Reserve 26 ming
  ga maydonni egaliaydi. Alp togiaridagi eng katta milliy parklardan
  hisoblanadigan Gran Paradiso Italiya davlatining tashabbusi bilan
  tashkil qilingan.
  *
  Gemianiyada 1969-yilda ikkita Berchtesgaden, Bavarian
  Forest miliiy parklari o‘z faoliyatlarini boshladi. Germaniyada 80
  ta milliy parklar, zaxiradagi milliy parklar va tabiat qo‘riqxonalari
  tashkil qilingan. Janubiy Amerikada milliy parklar tabiatni o‘z
  tabiiy holatida saqlash va muhofaza qilish uchun tashkil qilinadi.
  Shunday milliy park Charlz Darvin tadqiqot o‘tkazgan Galapagoss
  orollarida (Ekvodor davlati) noyob suv toshbaqalarini va suvda
  yashovchi turlàrni saqlab qolish va muhofaza qilishni boshladi.
  Chilidagi mashhur va mo‘jizaviy Pasxi oroli xalqaro miqyosdagi
  milliy park deb e io n qilindi.
  Argentinaning Nehue! Huapi milliy parki And tog‘lari
  ostonasidagi 800 ming ga maydonni egaliaydi. Venesueladagi
  Canaima miíliy parkida dunyodagi eng baland sharshara Angel
  Falls joylashgan. Milliy parklar va tabiat qo'riqxonalari, alohida
  muhofaza qilinadigan hududlaming ko‘payishi ekoturizmning
  rivojlanishiga asos soladi.
  Hozirda dunyoda 1500 dan ziyod miíliy parklar bor. Ularning
  eng yirik bo'lgan 2.60 tasi BMTning ro'yxatiga olingan33. Qayd
  qilingan ma’lumotlardan ma’lum bo‘ladiki, miffiy parklar turli
  maqsadlarda tashkil qilingan, Shunieg nchun bam, ekoturizmni
  rivojlantirishda bu milliy parklaming tashkiliy, iqtisodiy va
  geografik xususiyatlarini tahlil qilish ialab qilinadi.
  Dunyoda milliy parklar tashkiliy va iqtisodiy ji hail arid an
  a) davlat mulki; b) xususiy va d) aralash (davlat va xususiy)
  mulk egaligida faoliyat ko‘rsatmoqda!ar. Ba’zi davlatlar o‘z
  milliy parklarini xalqaro tashkiiotlar ixtiyoriga berishadi va
  daromadning bir qismini olishadi. Hozirgi vaqida ko‘plab
  davlatlardagi xususiy va aralash mulkdagi miUiy parklarni egalari
  davlat mulki boshqaruviga berishmoqda. Ikkala holatning
  ham kelib chiqish sabablari milliy parklar muhofazasining
  qiyinlashib borishi hisoblanadi. Afrika mamlakatlarida, Janubiy
  va Janubiy-Sharqiy Osiyo mamlakatlarida, Yaqin Sharq va
  M DH davlatlarida, Lotin Amerikasida milliy parklarni davlat
  ixtiyoriga berish kuchaygan.
  Milliy parklarni davlatga sotish yoki to ‘liq davlat ixtiyoriga
  berish Yevropa davlatlarida ham ustuvor yo£naiishga ega
  (Germaniya,
  irlandiya,
  Bolgariya,
  Ruminiya,
  Chexiya
  Respublikasi va Skandinaviya davlatlari). Shimoliy va Janubiy
  Amerika Davlatlarida, Polsha, Gretsiya, Turkiya, Pokiston, Nepal
  va Aljirda milliy parklar xususiy hamda davlat tasarrafida faoliyat
  ko‘rsatadi.
  G ‘arbiy Yevropa davlatlarida, Fransiyada, Ispansya va Buyuk
  Britaniyada, Paragvay, Urugvay, Ekvadorda milliy parklaming
  yarmi xususiy hisoblanadi. Janubiy Koreyada 40% milliy parklar
  xususiylashtirilgan.
  33 Бабкин A.B. С пециальные виды туризма. Ростов на-Дону, Феникс, 2008. С. 252.
  58
  Milliy parklarning iashkiliy va boshqaruv xususiyatlari hara
  dunyo mamlakatlarida turlicha hisoblanadi. Milliy parklar
  dastlabki vaqtlarda tashkil qilinganda federal agentiiklarga va
  departamentlar boshqaruvida boiishgan. Rivojlangan, o‘tish
  davri iqtisodi rivqjlanishidagi davlatlarda (90
  '%
  davlatlar)
  milliy parklar boshqaruvi pastdan yuqoriga-vertikal iashkiliy
  boshqaruvida (Shvetsiya, Italiya, Niderlandiya, Yevropaning
  ko'-plab daviatlari).
  AQSH, Kanada, Fransiya, Avstraliya va JAR davlatlarida
  xususiy milliy parklar ko‘pligidan teng huquqli-gorizontal iashkiliy
  boshqarav hukmron. Lekin, boshqaruvning barcha xilma-xilligi
  yoki milliy parklardagi turli mulkchilik shaklidan qat’i nazar milliy
  parklardagi tabiat muhofazasi albatta davlat organlari ixtiyorida
  hisoblanadi.
  Mamlakatimizda milliy parklar, tabiat qocriqxonalari, biosfera
  qo‘riqxonalari, tabiat buyurtmaxonalari va alohida muhofaza
  qilinadigan hududlarni tashkil qilish va boshqarisih 0 £zbekiston
  Respublikasi «Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish»
  davlat qo'mitasi ixtiyoriga berilgan. So‘nggi yillarda milliy
  parklar puldor, tabiat muhofazasini quwatlaydigan xalqaro
  tashkilotlar, tijoriy banklar, mashhur yozuvchilar, san’atkorlar
  va boshqalardan tushadigan mablag‘Iar hisobidan ham faoliyat
  ko'rsatishrnoqda. Shuning uchun ham ekoturistik resurslari bor
  davlatlar barcha imkoniyatlarini ishga solib o ‘zlarida ekoturizmni
  rivojlantirishga kirishganlar, Kanada milliy parklardan 240 min.
  dollar, AQSH milliy parklardan yiliga o'rtacha 370 min doJIar
  daromad olishmoqda. Eng muhimi, ekoturistik obyekt qanchalik
  jozibador, betakror boim asin ushbu obyekt ishlatilganda
  ekoturizm rivojlanadi. Dunyoda 1959-yilda 39 mamlakatda 200
  ta milliy park, 1982-yilda 1000 ta va hozirda 1500 ta milliy
  parklar faoliyat ko£rsatmoqda34.
  ,4 Mose Ingo. Sanfter Tourismusim Nationalpark Hohe Tauern. Vechtaer Arbeitenzu r
  Geographie un d Regionalwissenschaft, Band 6. Vechta, 1988. P. 267.
  59
  5.2. Tabiat qo‘riqxonalari, tabiat buyurtmaxonalari va tabiat
  yodgorliklari
  Davlat tabiat qo‘riqxonasi — noyob va o ‘ziga xos
  ekotizimîarni, o ‘simliklar va hayvonot dunyosi hamda alohida
  turlam i, o ‘simliklar va hayvonot dunyosining genetik fondini,
  îabiatdagi tabüy jarayonlar va hodisalarai saqlash, muhofaza
  qilish va o‘rganish, ekologik-ma’rifiy tadbirlar ilmiy-tadqiqotiar
  o‘tkazssh maqsadida davlat tomonidan muhofaza qilinadigan
  tabüy hududiardir.
  Davîat tabiat qo£riqxonasining maqomi quyidagi talablardan
  iborai hisoblanadi:
  • tabüy majmualami to‘iig‘icha muhofaza qilish va qayta
  tiklash;
  - doimiy ekologik monitoringni tashkil qilish;
  * iimiy tadqiqot ishlarini bajarish;
  * ekologik-ma’rifiy ishlami o'tkazish;
  • noyob o ‘simiiMar va hayvonot turïarining genofondini
  saqlash va muhofaza qilish, ko‘paytirish.
  Davlat tabiat qo‘riqxonalari ko‘p hollarda bitta noyob ofkinilik
  yoki hayvon turini qo'riqiash uchun ham tashkil qilinadi. Bu
  holda ham qo'riqxona hududîaridagi barcha ekologik tizimlar va
  ulardagi biologik xilma-xillik bir xil rejimda muhofaza qilinadi.
  Masaîan, 0 ‘zbekistonda “Zarafshon tabiat qo‘riqxonasi” endemik
  boigan Zarafshon tustovug'ini, “Nurota tabiat qo'riqxonasi”
  yowoyi qo‘y arxarlarni qo£riqxonaning butun ekologik tizimlari
  bilan muhofaza qiladi.
  Davlat tabiat qo£riqxonalari alohida o £simlik yoki alohida
  noyob, endemik boigan hayvon turini muhofaza qilishga (Baday-
  to'qay biosfera qo'riqxonasi) ham ixtisosîashtiriîishi mumkin.
  Masalan, botanika tabiat qo'riqxonalari (xalqaro “Qizil kitob” va
  aO£zbekiston “Qizil kitob”iga kiritilgan endemik boigan noyob
  o ‘sim?ikîar, geomorfologik yoki geologik qo‘riqxonalar (Kitob
  geologik qo‘riqxonasi).
  60
  Biosfera q®‘riqxoisalari.
  Biosfera qo‘riqxonalari atamasi
  1976-yü YUNESKO yig‘ilishida shaldlantirildi. 0 ‘sha vaqtda
  8 mamiakatda 59 ta biosfera qo‘riqxonalari tashkil qilinganligi
  ro‘yxatdan o'tkazildi. 1983-yilda “ Biosfera!) hududlar” bo‘yicha
  xalqaro kongress “biosferali hududlarni rivojlantirish” rejasini
  ishlab chiqdi. Biosfera qo‘riqxonalari xalqaro miqyosdagi maqomga
  (staíusga) ega boigan davlat tabiat qo‘riqxonalari hisoblanadi.
  Muhofaza rejimi daviat tabiat qo‘riqxonalaridagidek. Dunyoda
  hozirga keíib 350 ta biosfera qo‘riqxonalari tashkil qilindi35.
  Biosfera qo‘riqxonalarining xalqaro qo‘riqxonalarga aylantirishi
  xalqaro tabiatni muhofaza qilish tashkilotlarining va xalqaro
  “Qizil kitob”mng tashabbusi bilan amalga oshiriladi. Chunki
  bu tabiat qo‘riqxonalarida muhofaza qilinayotgan o'simlik yoki
  o‘simliklar turi, hayvon yoki hayvonlar turi endemik bo‘lib
  dunyoning boshqa hududlarida yashamaydi va soni juda kamayib
  ketgan, tabiatda batarnom qirilib ketishi murnkin. Ikkinchidan,
  davlatlaming tabiat qo‘riqxonalarida muhofaza qilinadigan ba’zi
  bir hayvon yoki parrandaning xalqaro “Qizil kitob”ga kiritilishi
  ham ushbu qo'riqxonani xalqaro biosfera qo‘riqxonalari tizimiga
  kiritilishining asoslaridan biri hisoblanadi.
  Vatanimizda
  Qoraqalpog^ston
  Respublikasida,
  Quyi
  Ámudaryo
  qayirlarida
  dunyoning
  boshqa
  hududlarida
  yasharnaydigan, vatanímiz íabiati uchun endemik bolgan
  Buxoro bug'usini ko‘paytiradigan va muhofaza qiladigan oldingi
  “ Baday-to‘qay tabiat qo'riqxonasi” Xalqaro tabiaíni muhofaza
  qilish ittifoqi (MSGP) va Xalqaro “Qizil kitob” tashabbusi bilan
  “Baday-tosqay biosfera qo‘riqxonasi”ga aylantirildi. Hozirda
  bu biosfera qo'iiqxonasi “Baday-to‘qay xalqaro rezervati”ga
  aykntirilgan. Vatanimizdagi ildcinchi biosfera tabiat qo‘riqxonasi
  jahonda sanoqlt sonlari qolgan qor barsini saqlayotgan va
  muhofaza qilayotgan “Chotqol davlat biosfera qo‘riqxonasi”
  hisoblanadi.
  3S
  Кусков A.C., Голубева В.Л., Одинцова Т.Н. Рекреационная география. Саратов
  ский государственный технический университет, 2005. С. 503.
  61
  |