title: mustaqil 
  bilim olishni - Qarshi davlat universiteti international scientific and practical conference on algorithms...
text: , mustaqil
  bilim olishni
  individuallashtirish hamda distansion ta’lim tizimi texnologiyasi va
  vositalarini ishlab chiqish va o‘zlashtirish” talab etiladi. [1]
  O‘quvchilarga «ijodiy fikrlashni» o‘rgatish ularning «tasavvurini» rivojlantirishdan
  boshlanadi. Hech qanday ijodiy mahsulot tasavvursiz bo‘la olmaydi degan edi L.S.Vigotskiy.
  [2]
  L. V. Zankov grafik vizuallashtirishdan foydalanishning talabalar tafakkurini
  rivojlantirish va ularning nazariy bilimlarni egallashiga ta’sirini, vizuallashtirish va
  o‘qituvchining so‘zlarini birlashtirish usullarini o‘rganib chiqdi va talabalarning aqliy
  faoliyatini faollashtirish uchun ulardan eng samaralilarini aniqladi.
  Zorina sxematik ko‘rinishni qo‘llash va talabalar bilimlarining tizimli tabiati o‘rtasidagi
  bog‘liqlikni ochib berdi. N. S. Rojdestvenskiy va T. G. Ramsayeva sxemalar, jadvallardan
  keng foydalanish, til materialini shrift, rang, maxsus piktogrammalar bilan ajratib
  ko‘rsatish ta’limning barcha bosqichlarida va ayniqsa umumlashtirishda katta ahamiyatga
  ega ekanligini o‘rganishdi.
  Ta’lim jarayonida talabalarning ijodiy fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirish muammolari
  xorijiy mamlakatlar olimlari tomonidan ko‘p vaqtlardan buyon o‘rganib kelingan, lekin ular
  o‘z ilmiy-tadqiqot ishlarida auiditoriydan tashqari topshiriqlarda, jumladan mustaqil
  ta’limni tashkil etish jarayonida ta’lim oluvchilarning tasavvur va nostandart fikrlashini
  rivojlantirishda intellekt xaritadan foydalaniib vizuallashtirish o‘rganilmagan.
  533
  Ijodiy fikrlash
  – muammoning yechimini topish, yangi narsani yaratish maqsadidagi
  fikrlashdir. Dj.Gilfordning fikricha, ijodiy fikrlash uchun yangilikni ko‘ra bilish va idrokning
  moslashuvchanligi muhimdir. [3]
  Intellekt xarita
  (aqliy xarita, bog‘lanish diagrammasi, fikrlar xaritasi, assotsiativ xarita,
  aql xaritasi) — bu g‘oyalar, tushunchalar, ma’lumotlarni asosiy va ikkilamchi mavzulardan
  tashkil topgan xarita sifatida taqdim etishning grafik usuli.
  Mahalliy va xorijiy tajribalar shuni ko‘rsatadiki, talabalarning mustaqil ishlarini tashkil
  etish o‘quv maqsadlarini yanada to‘liq amalga oshirishga, mutaxassis shaxsining kasbiy
  ahamiyatga ega sifatlarini shakllantirishga va ta’lim tizimini har tomonlama innovatsion
  rivojlantirishga qaratilgan. Binobarin, talabalarning mustaqil ishlarini tashkil etishni
  takomillashtirish, mustaqil ta’lim faoliyati ko‘nikmalarini shakllantirish, o‘qituvchidan
  uslubiy yordam va nazoratni ta’minlash, o‘quv materialini o‘zlashtirish jarayoni natijalarini
  tahlil qilish usullarini topish, talabalarning mustaqil ishlash shakllarini diversifikatsiya
  qilish.
  F.A.Disterveg o‘quvchilarni aqliy kuchlarini rivojlantirish g‘oyasini ko‘rib chiqib, shuni
  ta’kidlab: “Rivojlanish va ta’lim hech bir insonga berilishi va yetkazilishi mumkin emas. Har
  kim bunga shaxsiy faoliyati bilan erishishi kerak. Inson o‘zining mustaqil yo‘l bilan
  egallamagani - uniki hisoblanmaydi”, – deb fikr bildirgan.
  Buyuk mutafakkirimiz Abdulla Avloniyning fikricha, - “Fikr tarbiyasi eng kerakli, ko‘p
  zamonlardan taqdir (orzu) qilib kelingan, muallimlarning diqqatlariga suyalgan va
  vijdonlariga yuklangan muqaddas bir vazifadir. Fikr insonni sharofatlik, g‘ayratlik
  bo‘lishiga sabab bo‘lur”- deb yozadi o‘zining “Turkiy guliston yoxud axloq” asarida. Yana
  shu asarida badan tarbiyasi bilan bir qatorda fikr tarbiyasiga ham alohida ahamiyat beradi.
  Uning takidlashicha, fikr tarbiyasi “ muallimning yordamiga so‘ng darajada muxtojdir” va
  inson hayotida muhim ahamiyatga ega: “Fikr agar yaxshi tarbiyat topsa, Xanjar olmosdan
  bo‘lur o‘tkur. Fikrning oynasi olursa zang, Ruhiravshan zamir o‘lur benur” deb aytib
  o‘tganlar.
  L.V.Golish va D.M.Fayzullayevalar o‘zining olib borgan ilmiy tadqiqot ishlarida ta’lim
  oluvchilar tomonidan mustaqil ishni bajarishda ularning faoliyati tizimida ko‘rsatilgan har
  bir elementlarning muvaffaqiyatli rejalashtirish, tashkillashtirish, monitoring va baholash
  zarur ekanligini asoslab berishgan. M.Barakayevning ilmiy-pedagogik tadqiqot ishlarini
  o‘rganib, “Mustaqil ta’lim – ta’lim tizimida ta’limning shunday bir shaklidirki, bunda
  talabalarning o‘quv faoliyati pedagog tomonidan boshqarilib, topshiriqlar beriladi,
  maslahatlar uyushtiriladi va bajarilishi nazorat qilinadi” deb ta’kidlaydi.[4]
  Oliy ta’lim muassasasi ishchi dasturi(sillabus)da auditoriyadan tashqari vaqtda
  bajariladigan mustaqil ishlar quyidagi turlarda amalga oshirilishi tavsiya etiladi:
  - esse – dolzarb mavzu bo‘yicha shaxsiy fikrini tanqid, publitsistik va boshqa janrlarda
  yozma bayon qilish;
  - dokladlar tayyorlash;
  - kurs ishi yozish;
  - konspekt yozish;
  - glossariy tuzish;
  - individual va guruhiy o‘quv loyihasi;
  - keys-topshiriqlarini bajarish;
  - mavzuli portfoliolar tuzish;
  - axborot-tahliliy materiallar bilan ishlash;
  - manbalar bilan ishlash;
  - infografika tuzish;
  - chizma-tasviriy modellar (intellekt-kart, freym, mantiqiy graf va h.k.) yaratish;
  - multimediali taqdimotlar yaratish;
  - darslarning metodik ishlanmalarini tayyorlash;
  534
  - darsdan tashqari mashg‘ulotlar ishlanmalarini tayyorlash;
  - ta’lim yo‘nalishi(mutaxassislik)ning xususiyatidan kelib chiqqan holda mustaqil
  ishlarning boshqa turlaridan foydalanish mumkin.
  Mustaqil topshiriqlarni tashkil etishda intellekt xarita(chizma-tasviriy modellar)dan
  foydalanish talabalarning mantiqiy fikrlash, tasavvurni rivojlarish, IT texnologiylarga
  qiziqishini ortishi hamda ma’lumotlarni vizuallashtirish qobiliyatlarini rivojlantiradi. Bu
  esa talabalarning ijodiy fikrlash ko‘nikmalarini oshiradi.
  Informatikada kompyuter savodxonligini oshirish uchun foydalanuvchi ko‘proq
  “Kompyuter dasturlari”dan foydalanadi. Kompyuter dasturlarini talab quyidagi
  ko‘rinishdagi intellekt xarita yordamida ifodalab bersa uning bu mavzuni mukammal
  darajada o‘zlashtirganini anglashimiz mumkin. Chunki mavzuni “Intellekt xarita”
  metodidan foydalanishi talabaning tasavvur qilish qobiliyatini oshirib ijodkorlikka
  undaydi.
  Quyida biz “Amaliy dasturlar va ulardan foydalanish” mavzusidan mustaqil ta’lim tashkil
  etishda axborotlani qabul qilishini “Ms Office dasturlari” nomli intellekt xaritamizni taqdim
  etish orqali inson ko‘rish orqali ijodiy fikrlash ko‘nikmasini shakllantirishi va tasavvur
  qilishini keltirib o‘tamiz.
  Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, talabalar mustaqil ta’lim topshiriqlarni intellekt
  xaritalar yordamida topshirishi tashkil etishi ularning tasvvur qilish qobiliyatini hamda
  ijodiy fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi. Chunki intellekt xarita:
  -
  Muammoga aniqlik kiritadi;
  -
  Muammoni yechish uchun zarur bo‘lgan ma’lumotlarni tartibga soladi;
  535
  -
  Vaziyatni to‘la tasavvur qilishga va tasvirlashga yordam beradi;
  -
  Barcha zarur ma’lumotlarni saqlash vositasiga aylanadi;
  -
  G‘ayrioddiy yechimlarni rag‘batlantiradi.[5]
  |