title: partiyasini mustaqil kuylay olish va ayni paytda ikkinchi partiyadagilar ovozini
text: partiyasini mustaqil kuylay olish va ayni paytda ikkinchi partiyadagilar ovozini
  eshitib, kuzatib borish. Yakka xolda, guruh yoki butun sinf bilan akapella
  qo‘shiqlarini kuylash. Ovozda asarning mazmuni va xarakterini ochib berishga
  intilish. O‘zi va o‘rtoqlarining ijrosiga to‘g‘ri baho bera olish. Ijroda yo‘l qo‘yilgan
  kamchiliklarni sezish va tuzatish. To‘rt chorakli o‘lchovdagi dirijorlik harakatlarni
  bilish, ishoralarga mos kuylash.
  694
  Shunday qilib, o‘qituvchi tomonidan amalga oshiriladigan boshlang‘ich sinf
  o‘quvchilarida vokal-xor malakalarini shakllantirish darsda jamoaviy aytim
  faoliyatini samarali tashkil etishga, qo‘shiqlarning badiiy, ifodali ijrosini
  ta’minlashga katta yordam beradi.
  Adabiyotlar:
  1. N.Nurmatov, N.Norxo‘jayev. Musiqa. 3-sinf uchun darslik. Toshkent- 2019.
  2. Oqilxon Ibrohimov. Musiqa .4-sinf uchun darslik. Toshkent -2020.
  3. Рахимов Равшан Наимович .Cпособы развития навыков понимания музыки //
  Наука, техника и образование. 2021. №2-2 (77).
  4. Рахимов Р.Н.Pоль музыкального образования в развитии личностипроблемы
  науки№ 1 (60), 2021
  5. Мустафоев Б. Умумий ўрта таълим мактабларида мусиқа (методик
  қўлланма). Бухоро. 2013 й. 26-27-бетлар.
  6. Соипова Д. Мусиқа ўқитиш назарияси ва методикаси. (Ўқув-методик
  қўлланма). Т. 2009 й. 219-бет.
  7. Каримова Д. А. Мусиқа ўқитишнинг инновацион технологиялари. (Ўқув
  қўлланма) . – Т. 2011 й. 2-бет.
  TASVIRIY SAN’ATDA KOMPOZITSIYA IBORASINING TALQINI
  Ibadullayeva Shaxnoza Ilxamovna
  Buxoro davlat universitetining pedagogika
  instituti San’atshunoslik kafedrasi o‘qituvchisi
  D. E. Abdikarimov
  Buxoro davlat universitetining pedagogika
  instituti Tasviriy san’at va muhandislik
  grafikasi ta’lim yo‘nalishi I kurs talabasi
  Kompozitsiya fani tasviriy san’atda muxim o‘rinlardan birini egallaydi.
  Darvoqe, kompozitsiya nafaqat tasviriy san’atda balki san’atning barcha
  sohalarida, teatr, kino, haykaltaroshlik, amaliy san’at, me’morlik kabilarda ham
  695
  ma’lum bir mushoxada, baxs va munozaralarga sabab bo‘lib kelmoqda. Zero, bu
  fan soxasida yaratilgan barcha san’at turlarining o‘rni o‘zgacha. Kompozitsiya fani
  ham o‘z tarixiga ega bo‘lib, turli davrlarda turlicha talqin etilgan. Bahs,
  munozaralar mazmunini xulosa qilib, asar goyasini yuzaga chiqarish
  Kompozitsiyaning asosiy maqsadini ifoda etadi. “Kompozitsiya” tushunchasining
  san’atga kirib kelishi muayyan sharoit va ma’lum shartlar asosida shakllangan.
  Tarixiy dalillarga nazar tashlab, yunonliklar tarixiy davrini kuzatsak, ular
  dastlab kompozitsiya iborasini sportda qo‘llashganligi va sport maydonchasiga
  chiqayotgan ikki kurashchining bir-biriga to‘g‘ri kelmayotgan kurashish
  usullarini yagona qoidaga bo‘ysundirish, kelishtirish hamda yarashtirish deb
  e’tirof etishgan. Lotin yozuvlarida esa bu ibora qarama qarshi qo‘yish, bir —biriga
  qo‘shish, bo‘laklarni yagona qonun ostida xizmat qilishini ta’minlash deb
  anglashilgan. Biz ham yuqorida keltirilgan asoslarga amal qilgan tarzda,
  yaratilayotgan “kompozitsiya” tushunchasini (tasviriy san’atda) tarqoq bo‘lgan
  barcha predmetlarini tashqi va ichki tomondan yagona maqsadga xizmat qildirib,
  aniq shakldagi g‘oyani yuzaga chiqarish deb tushunamiz.
  Kompozitsiya hayotda o‘z qonunlari bilan amal qiladi. Kompozitsiya
  qonunlari barcha jismlarning o‘zaro bog‘liqligi, ularning qay darajada
  murakkabligini hisobga oladi hamda yagona yaxlitlikka ega ekanligini, turmushda
  faqat inson hayotida emas, balki hayvonot olamida, o‘simlik dunyosida ham
  muhimligini o‘rganadi. Misol tarzida biror o‘simlikni tasvirlash uchun muayyan
  kompozitsiyani kuzatishimiz kifoya. O‘simlik kompozitsiyasi bo‘lishi uchun
  barglar, tana va ildizdan iborat bo‘lgandagina, u yagona o‘simlik kompozitsiyaning
  hosil qila oladi. Shuningdek, inson ham qo‘l — oyoq, gavda, boshi va kiyimlari
  bilangina portret kompozitsiyasi tarzida tasvirda namoyon bo‘ladi. Yuqorida qayd
  qilinganlarning barchasi ilgari surilgan g‘oyani yuzaga chiqarishga xizmat qiladi.
  Tabiatda kompozitsiya o‘z qonunlari bilan amal qilib, ular simmetriya, ritm
  va yaxlitlikdan iborat. Yaxlitlik — tasvirning g‘oyaviy qurilishida aks etsa,
  696
  simmetriya qurilgan tasvirning o‘ng va chap tomonlari muvozanatini ta’minlaydi.
  Ritm esa bir yoqi bir nacha unsurlarning ma’lum bir masofada bir xil takrorlanishi
  ko‘zga tashlanadi. Shu bois xam kompozitsiyani bu qonunlarsiz tasavvur eta
  olmaymiz. Ijod qilish jarayonida, u go‘zallikni to‘la his qiladi, nozik ehtiroslar
  og‘ushida, kuzatayotgan obyektning naqadar nafis, jozibali ekanligini his qilgan
  holda, ko‘ngilni ko‘taruvchi xususiyatlarga boy tarzda tasvirlaydi. Muallif
  yaratayotgan san’at asarida butun vujudi bilan estetik ta’mni ta’minlaydi.
  Kompozitsiya yaratish uchun juda ko‘p kuzatish zaruriyati tug‘iladi, faqat
  shundagina orzu—istak yagona mavzu ostida namoyon bo‘ladi. Kuzatish natijasi
  sermahsul bo‘lishi uchun, to‘gridan to‘g‘ri chizavermaslik, mavzuni to‘g‘ri tanlay
  olishi, unsurlarni o‘z o‘rnida ishlatishni talab etadi. Bunday holat tasviriy san’at
  kabi adabiyotda, teatr va boshqa san’at turlarida ham amal qiladi. Kompozitsiya
  tanlovi o‘zgacha sezgi hosil qilib, badiiyligi bilan o‘ziga torta bilishi kerak.
  Bunday holat san’atning barcha turlariga teatr, kino, me’morchilik,
  haykaltaroshlik, musiqa, adabiyot, uchun ham taalluqli. Kompozitsiyaning
  qonunlari turli san’at turlarida turlicha qabul qilinadi, lekin bu qonunlar qachon,
  qayerda bo‘lmasin xamma vaqt bir — biriga bo‘ysunadi. Tasviriy san’atda
  kompozitsiya o‘z zaminida badiiy shakl orqali hajm va bo‘shliq, simmetriya va
  assimetriya, masshtab, ritm, nisbat, kontrast, nyuans, perspektiva, guruhlanuvchi
  qismlar va rangli yechim kabilarning qonunlariga bo‘ysunadi.
  «Kompozitsiya» iborasi ko‘p holatlarda ko‘p qomatli kartinalarda
  qo‘llaniladi. Haykaltaroshlik asarlarida, xam ayrim paytda narsaning o‘ziga qarab
  chizish hollarida, etyudlarda ham ishlatiladi. Aynan shu yerda muallifning
  mahorati darhol ko‘zga tashlanib, motiv, g‘oya detallarning joylashuvi, o‘lchamlar,
  format tanlovi kabilar o‘z o‘rnida rang va tuslarning yetkazilishi bilan bog‘liq
  bo‘ladi. «Kompozitsiya» bir tomondan nazar solinsa, san’at asari yaratish
  davomida boshidan oxirigacha ish jarayonidir, ikkinchi tomondan esa turli uslublar
  697
  yordamida asar mazmunini ochib beruvchi fan bo‘lib, o‘zining qonunlari, uslub,
  tartib, yaxlitlik, g‘oyani vujudga chiqarish kabi qoidalarga bo‘ysunadi.
  Xulosa qilib aytsak, kompozitsiya bajariladigan ishning
  boshidan oxirigacha o‘ylab ko‘z oldiga keltirilgan g‘oyaviy mazmunni bosh yoki
  ikkinchi darajali ekanligini yuqori darajaga ko‘tarishdan iborat ekan. Bu borada
  qator misollarni nazarda tutamiz: Leonardo da Vinchi «Sirli oqshom», Rafael Santi
  «Sikstin madonnasi», Karl Bryullov «Pompeyning so‘nggi kuni», Ilya Repin,
  «Dostoyevskiy» portreti, Raxim Axmedov «Buvi va nevara» portreti, Bahodir
  Jalolov «Raqsning tugilishi» kartinalari, Mikelandjelo «David», Etyen Falkone
  «Mis chavndoz», V.I. Muxina «Ishchi va dexqon», Ilhom Jabborov «Amir Temur»
  xaykallari kompozitsiyaning barcha qonunlarini o‘zida yorqin mujassam etgan.
  «Kompozitsiya» fan sifatida rangtasvir, qalamtasvir, xaykaltaroshlik, san’at tarixi
  va estetika kabi fanlar bilan chambarchas ravishda o‘zining rivojlanish yo‘lini
  o‘tab kelmoqda. «Kompozitsiya» fani talabalar uchun aniq qonunga amal qilgan
  holda har xil mavzularda, turli janrlarda aniq g‘oyali kartinalar yaratish vazifasini
  qo‘yadi, shuningdek, olingan nazariy va amaliy bilimlarni sinab ko‘rish imkonini
  yaratadi.
  |