title: Adabiyotlar ro‘yxati - Buxoro davlat universitetining pedagogika instituti pedagogik ta
text: Adabiyotlar ro‘yxati:
  1. Abdullayev S. Maxmudov A. XII-XIX asrlarda Sharq miniatyurasini o‘qitish
  metodlari haqida ocherklar. Buxoro, 1995.
  2. Sabirov M. Hajimetov B. “Mutaxassislik bo‘yicha materialshunoslik”.
  Toshkent. INFO CAPITAL GROUP 2018.
  3. Sabirov M. “Miniatyura kompozitsiyasi”. Toshkent, 2019.
  MUSIQA DARSLARIDA INTERFAOL USULLARDAN SAMARALI
  FOYDALANISH
  Yarashev Jo‘rabek To‘rayevich
  BuxDUPI “San’atshunoslik” kafedrasi dotsent, p.f.f.d., (PhD)
  Murotova Dilnavoz O‘ktamovna
  734
  Buxoro davlat universiteti
  BuxDUPI
  3-bosqich talabasi.
  Annotatsiya. Maqolada o‘quvchilarning musiqiy estetik rivojlanishlari uchun
  o‘qituvchi o‘zining ish faoliyatida astoyidil tayyorlanishi, musiqa darslarini yuksak
  metodik darajada olib borishi o‘qituvchidan katta irodaviy kuch, izlanish,
  hozirjavoblik, hamda turli pedagogik vaziyatlarga tezda munosabat bildirishi va
  shu bilan birga musiqa madaniyati darslarida jamoaviy qo‘shiq kuylash, musiqiy
  ritmik harakatlarni bajarish, musiqa tinglash, musiqiy savodxonlik, musiqa
  ijodkorligi, bolalar cholg‘u ansambllarida chalish faoliyati haqida ma’lumotlar
  keltirilgan.
  Kalit so‘zlar: pedagogika, san’at, musiqa, madaniyat, audio, nota,
  illyustratsiya, T-sxemasi, Senkveyn metodi, Venn diagrammasi.
  O‘zbekistonning
  “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuniga ko‘ra,
  ta’limni
  demokratlashtirish, individuallashtirish, mintaqaviy xususiyatlarni hisobga
  tamoyillari asosida barcha o‘quv predmetlar, shu jumladan musiqa fani bo‘yicha
  ham o‘qitish Konsepsiyasi ishlab chiqilgan. Musiqa darsi o‘quvchilarning
  ma’naviy, badiiy va axloqiy madaniyatini shakllantirishga, milliy g‘urur va
  vatanparvarlik tarbiyasini amalga oshirishga mahorat, nafosat, badiiy didni
  o‘stirishga fikr doirasini kengaytirishga, mustaqillik va tashabbuskorlikni
  tarbiyalashga xizmat qiladi.
  Musiqa darsi umumiy ta’lim maktablarida o‘qitiladigan barcha o‘quv fanlari
  jumladan adabiyot, tasviriy san’at, jismoniy tarbiya, mehnat va boshqa fanlar bilan
  chambarchas bog‘liq.
  Barcha o‘quv fanlari qatori musiqiy ta’limda ham davlat ta’lim standarti
  (DTS) ning joriy etilishi milliy musiqiy meroslardan to‘la qonli foydalanish
  imkonini beradi. Bular ommaviy xalq kuy va qo‘shiqlarida, xonanda va
  sozandalarning ijodiy faoliyatlari, maqom, shashmaqom, dostonlar hamda bugungi
  zamonaviy musiqiy faoliyatda o‘z aksini topadi. Musiqa san’atining bu kabi
  735
  imkoniyatlari yangi avlodni munosib tariyalashda ularni barkamol bo‘lib
  yetishishlarida o‘ziga xos va takrorlanmas manbaa bo‘lib xizmat qiladi.
  Musiqa darsidan davlat ta’lim standartlari (DTS) asosida yangi ta’lim
  mazmuni o‘quvchilarning musiqiy bilim va malakalari bilan birga ularda
  kuzatuvchanlik, xotirani mustahkamlash, obrazli va musiqiy did kabi hislarni
  rivojlantirishni taminlaydi.
  O‘quvchilarning musiqiy estetik rivojlanishlari uchun o‘qituvchi o‘zining ish
  faoliyatida astoyidil tayyorlanib, darslarni yuksak metodik darajada o‘tilishini
  ta’minlashi lozim. Zero, dars o‘qituvchidan katta irodaviy kuch, izlanish,
  hozirjavoblik, hamda turli pedagogik vaziyatlarga tezda munosabat bildirishini
  talab etadi. Samarasiz, omadsiz dars, kamchiliklar uzoq vaqt o‘qituvchiga orom,
  halovat bermaydi, ortga nazar solib uni sabablarini qidirishga ehtiyoj sezadi.
  Musiqa madaniyati darslari musiqiy faoliyatning turli shakllarini o‘z ichiga
  oladi. Bular jamoaviy qo‘shiq kuylash, musiqiy ritmik harakatlarni bajarish,
  musiqa tinglash, musiqiy savodxonlik, musiqa ijodkorligi, bolalar cholg‘u
  ansambllarida chalish faoliyatidir.
  Dars-musiqa tarbiyasi sistemasida yetakchi omil hisoblanadi. Unda bolalar
  yalpi tarzda qamrab olinadi. Musiqa darslari boshqa fan darslaridan o‘zining
  badiiyligi, qiziqarliligi va bolalardan ko‘proq ijodiy zavq, emotsional tuyg‘ular
  hamda obrazli kechinmalar uyg‘otish bilan ajralib turadi. Musiqa darslari eng
  avvalo tarbiya darsidir. Badiiy tarbiya uning mantiqiy mazmuni hisoblanadi.
  Musiqa darslari quyidagi spesifik (maxsus) xususiyatlari bilan farq qiladi:
  Birinchidan, musiqa tarixi, musiqa ijrochiligiga doir namunalar, xor
  mashg‘ulotlari, musiqa savodi, musiqa tinglash, musiqa tahlili va adabiyoti, bolalar
  cholg‘u asbobida chalish, ritmik harakatlar bajarish elementlridan iboratdir.
  Shuning uchun musiqa darsi aralash dars tipiga kiradi.
  Ikkinchidan, musiqa boshqa san’at turlaridan o‘zining ifoda vositalari, “tili”
  bilan farq qiladi. Agar badiiy adabiyot badiiy so‘z bilan, tasviriy san’at ranglar va
  736
  grafik chiziqlar balan, raqs esa badiiy harakatlar bilan ifodalansa, musiqa musiqiy
  tovushlarda vujudga kelgan ohang vositasida ifodalanadi.
  Uchinchidan, musiqa o‘quvchilarga faol emotsional ta’sir ko‘rsatadi,
  quvontiradi, ijobiy kechinmalar uyg‘otadi. Yaxshi, mazmunli, qiziqarli musiqa
  darsida o‘quvchilar quvnoq, xursand bo‘lib hordiq chiqaradilar.
  Musiqa o‘quvchilarni ruhiyatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatib muayyan kayfiyat
  uyg‘otadi. Shakllangan badiiy taassurotlar o‘qituvchi ta’sirida nafaqat ifodali ijro,
  balki “so‘z” san’ati, yuz ifodasi, turli harakatlar yordamida yanada kuchaytiradi.
  O‘quvchilar diqqati yangrayotgan musiqaga jalb etilib, ularning xayoloti
  rivojlantiriladi. Musiqiy obrazlar olamiga kirishishlari ifodalilikni aniq his
  etishlariga erishiladi.
  Musiqa darsida barcha maqsad va vazifalar, mazmun va tuzilma, vosita
  hamda metodlar o‘ylangan bo‘lishi kerak. Aks holda hech qanday ijobiy natijalarga
  erishib bo‘lmaydi. Darsga tayyorgarik o‘qituvchining pedagogik malakasi,
  mahoratiga bog‘liq. Bu esa musiqa materialining tarbiyaviy, ta’limiy va
  rivojlantiruvchi imkoniyatlarini, shuningdek ularni tadbiq etish yo‘llarini
  ta’minlaydi. Asarlarni tanlab olish esa o‘quvchilar musiqiy tayyorgarligini hamda
  yosh xususiyatlarini hisobga olgan holda amalga oshirishi maqsadga muvofiq
  sanaladi.
  Boshlang‘ich sinflarda kichik yoshdagi o‘quvchilar diqqatini uzoq vaqt
  barqaror saqlay olimaydi. Shu bois ularning faoliyatini o‘z vaqtida almashtirib
  turish maqsadga muvofiqdir. Bu esa o‘quvchilarning qiziqishlarini so‘nishidan
  saqlaydi. Dasturda ko‘rsatilgan murakkab qo‘shiqni bir necha dars davomida
  o‘rgatish samarali kechadi. Dars davomida o‘quvchilarga murakkab musiqiy ritmik
  harakatlar o‘rgatishdan so‘ng qo‘shiq kuylashga o‘tish maqsadga muvofiq emas.
  Shuningdek, jadvalda musiqa darsining o‘rnini ham ya’ni o‘sha kunda bu
  mashg‘ulot nechanchi soatda o‘tilishini ham hisobga olish muhim. Kunning
  so‘nggi soat darslarida o‘quvchilarning charchab qolish holatlari ko‘rish mumkin.
  737
  Shuning uchun turli xil musiqiy faoliyat turlarini almashtirib, o‘quvchilarning
  qiziqishlarini uyg‘otuvchi metodlardan foydalanish tavsiya etiladi.
  Dars oldindan rejalashtirilsa o‘ylab qo‘yilgan reja asosida bo‘lmog‘i,
  o‘qituvchi va o‘quvchilarning hamkorlik faoliyati doimiy jonli jarayon asosida
  amalga oshirilishi kerak. O‘qituvchining kasb mahorati, o‘zini yo‘qotmasdan har
  bir holatga tegishli xulosa chiqarishini taqozo etadi. Tajribali o‘qituvchilar yaxlit
  dars tuzilmasiga alohida ahamiyat berishadi. Zero, darsning turli eelementlari:
  bosiqchlari o‘zaro uyg‘un va bir-biri bilan bog‘liq holda bo‘ladi. Turli metodlar
  ya’ni asarni taqqoslash (T-sxemasi), Senkveyn metodi hamda Venn diagrammalari
  orqali o‘qituvchi o‘quvchilarni ijodiy topshiriqlar orqali faolligini oshiradi.
  Bugungi kunda zamonaviy musiqa o‘qituvchisi darslarda musiqa asarlarini
  eshittirishda texnik vosita hamda audio (MP3) yozuvlarsiz tasavvur qilishi qiyin.
  Bu vositalar o‘quvchilarning har bir musiqa cholg‘ularinig jaranglashi va
  ovozning ifodaliligini idrok etish tasavvurlarini kengaytiradi. Fonoxrestomatiya
  (audio yozuvlar jamlanmasi) esa o‘qituvchida qo‘shiq o‘rgatishni yanada qiziqarli
  qilishda yordam beradi.
  Keyingi paytlarda musiqa darslarida turli xil ko‘rgazmali vositalardan keng
  foydalanilmoqda. Bular illyustratsiya (
  koʻrgazmali tasvirlash
  ), turli tasviriy
  manzaralar darsda tasviriy san’at, so‘z san’ati namunalaridan ham unumli
  foydalanishni nazarda tutiladi. Musiqa madaniyati darslarida o‘quvchilar musiqiy
  qobiliyatlarni rivojlantiruvchi ko‘rgazali vositalardan foydalanish muhim. Nota
  yozuvlari yordamida o‘quvchilarda nota asosida kuylash malakalari shakllanadi.
  Qo‘shiq kuylash tezroq o‘zlashtirishiga erishiladi. Tovushlarni to‘g‘ri va toza
  kuylash, eslab qolishlarga yordam beradi. Musiqa darsida texnik va ko‘rgazmali
  vositalarni tadbiq etish chuqur o‘ylangan bo‘lishi kerak. Ulardan unumli
  foydalanish musiqa tarbiyasi vazifalarini hal etishida muhim rol o‘ynaydi.
  Umumta’lim maktabida musiqa darslarida puxta tayyorgarlik ko‘rish va uni
  samarali yetkazish o‘qituvchidan doimiy – ijodiy yondashuvni, kasbiy tajribalarini,
  738
  bilim, malaka va ko‘nikmalarni faol tadbiq etishni taqozo etadi. O‘qituvchi
  ijodining natijasi bo‘lgan dars g‘oyaviy emotsional ta’sir kuchiga ega bo‘lib,
  o‘quvchi ichki dunyosini zabt etib, musiqa san’atiga qiziqish va ehtiyojini
  tarbiyalaydi.
  Xulosa sifatida shuni aytish mumkimki, musiqa madaniyati darsida
  o‘qituvchining mahorati har tomonlama yuksak darajada bo‘lishi o‘ta muhim
  hisoblanadi. Uning asar haqidagi kirish so‘zi va dars mavzusini tushuntirib berishi,
  o‘quvchilarni ajoyib va sehrli musiqa san’ati olamiga olib kirib, badiiy hamda
  ma’naviy dunyoqarashini shakllantiradi.
  |