title: qo’shilgan omil - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat universiteti
text: qo’shilgan omil
  (so’nggi qo’shilgan kapital yoki ishchi kuchi) unumdorligi
  degan g’oyasiga asos
  bo’lib xizmat qiladi. Klark o’zining «Boyliklarning taqsimlanishi» nomli asarida
  yaratilgan boylik uchala omil o’rtasida ularning har biri yaratgan mahsulot miqdoriga
  (ya’ni unumdorligiga) qarab taqsimlanadi, deb ko’rsatdi.
  Sey va Klark g’oyalarining ijobiy tomoni quyidagilardan iborat:
  a) kapital, yer va ishchi kuchi (jonli mehnat)ning har uchalasi tovar yoki
  xizmatning nafliligini yaratishda qatnashishi ko’rsatiladi;
  b) yaratilgan naflilik miqdori bilan bu uchala omilning miqdori va unumdorligi
  o’rtasida bog’liqlik mavjudligi, agar bu uchala omil bir-biriga mos ravishda miqdor va
  sifat jihatidan oshsa, tovarlar va xizmatlar hajmi ham ko’payishi asoslanadi.
  Ammo bu g’oyalarning kamchiligi ham mavjud bo’lib, ular hozirgi bozor
  iqtisodiyoti sharoitiga to’g’ri kelmaydi.
  Sey va Klark iqtisodiyot nazariyasi hali yetarli darajada rivojlanmagan davrda
  yashab, ijod etganliklari uchun, tovar va xizmatlarda gavdalangan mehnatning ikki
  yoqlama tavsifini va undan kelib chiquvchi tovarning ikki xil xususiyatini
  tushunmaganliklari tufayli, kapital va yer tovar nafliligini yaratishda passiv ravishda
  qatnashsada, qiymat yaratmasliklarini, ular faqat eskirishiga teng, ya’ni amortizatsiya
  ajratmalariga teng qiymatni yangi tovarga jonli mehnat ta’sirida o’tkazishini, yangi
  qiymat esa faqat jonli mehnat tomonidan yaratilishini ko’rsatib berolmaganlar.
  Klark tomonidan yaratilgan qo’shilgan mehnat unumdorligining kamayib borish
  qonuni turli omillarning bir-biriga mosligi ta’minlanmagan, ko’r-ko’rona xarajatlar
  oshirib borilgan hamda ilmiy-texnika taraqqiyoti mutlaqo to’xtab qolgan davrga
  (holatga) mos kelib, hozirgi zamon rivojlangan bozor iqtisodiyoti sharoitiga to’g’ri
  kelmaydi.
  Sey va Klark aytganlaridek, hozirgi davrda yaratilgan boylik, to’g’rirog’i milliy
  mahsulotning hammasi bu uchala omilning miqdori va unumdorligiga qarab
  taqsimlanmaydi, balki uning amortizatsiya ajratmalari, markazlashgan fondlar tashkil
  qilingandan qolgan qismi shu omillarga qarab uning egalari o’rtasida taqsimlanadi.
  Sey va Klarklardan tashqari ayrim oqimlar, masalan lassalchilar mehnat hamma
  boylikning va madaniyatning manbaidir, shuning uchun hamma daromad jamiyat
  a’zolari o’rtasida teng taqsimlanishi zarur, deb ko’rsatadilar.
  244
  Lassalchilar, birinchidan, boylik faqatgina mehnatning natijasi bo’lmasdan, uni
  yaratishda yer (tabiat resurslari) va kapital ham qatnashishini, ya’ni uning nafliligi har
  uchala omil natijasi ekanligini unutdilar.
  Ikkinchidan, ularning yaratilgan mahsulotni barcha jamiyat a’zolari o’rtasida teng
  taqsimlash zarur degan g’oyalari mutlaqo noto’g’ri bo’lib, bunday holatda mahsulotni
  ko’paytirishga ishlab chiqaruvchilar o’rtasida hech qanday qiziqish bo’lmasligi o’z-
  o’zidan tushunarlidir. Keyinchalik sobiq sotsialistik mamlakatlarda, jumladan sobiq
  Ittifoqda mahsulot va daromadlar davlat qo’lida bo’lib, mehnatning miqdori va sifatiga
  qarab taqsimlanadi degan g’oya hukmron bo’ldi. Lekin uning talablari bajarilmadi.
  Davlat, partiya va xo’jalik rahbarlari yaratilgan mahsulotning ko’pchilik qismini o’z
  xohishlaricha, davlat foydasiga taqsimladilar va turli yo’llar bilan o’zlashtirib, undan
  foydalandilar, shu vaqtning o’zida mehnatkashlar o’z mehnatining miqdori, sifati va
  unumdorligiga yarasha haq ola olmadilar.
  Mana shu yuqoridagi aytilgan nazariy fikrlarni va amaliy tajribalarni hamda hozirgi
  davrda mamlakatimizda amalga oshirilayotgan iqtisodiy islohotlar talablarini hisobga olib,
  yaratilgan mahsulotni taqsimlashning quyidagi asosiy yo’nalishlarini ko’rsatishga harakat
  qilamiz:
  a) umuman olganda mahsulotni, binobarin daromadlarni taqsimlash ham doim bir
  xil bo’lmay, balki shu davrda amal qilib turgan iqtisodiy munosabatlar tizimiga,
  jumladan mulkchilik munosabatlariga bog’liq bo’ladi. Ishlab chiqarishning moddiy
  shart-sharoitlari, ya’ni kapitalga mulkchilikning turli shakllari, yerga esa davlat mulki
  mavjud bo’lgan sharoitda yaratilgan milliy mahsulot mulk egalari (davlat, jamoa,
  xususiy, shaxsiy) va ishchi kuchining egasi bo’lgan ishchi-xizmatchilar o’rtasida
  taqsimlanadi. Bunda daromadlarning bir qismi albatta umumjamiyat manfaatlarini
  ko’zlab ish olib boruvchi davlat ixtiyoriga kelib tushadi;
  b) milliy mahsulotdan eng avvalo shu mahsulotni yaratishda qatnashgan ishlab
  chiqarish vositalarining qiymati, aniqrog’i, amortizatsiya summasi ajratib qo’yiladi,
  chunki bu summa asosiy ishlab chiqarish vositalarini (asosiy kapitalni) qayta tiklash
  uchun zarurdir;
  d) undan keyin turli xil tabiiy ofat va favqulodda hodisalarning ta’sirini bartaraf
  qilish, ishlab chiqarish va xizmat ko’rsatishni bir maromda to’xtovsiz amalga
  oshirishni kafolatlash uchun sug’urta fondlari, qariyalar, bolalar, nogironlar va turli
  boshqa kam ta’minlangan oilalarni himoya qilish uchun nafaqa hamda ijtimoiy
  himoya fondlariga ajratiladi;
  e) davlatni boshqarish, mamlakat mudofaasini mustahkamlash, aholining tinch
  hayotini va mehnatini qo’riqlash, mamlakat miqyosida fan-madaniyatni, ta’lim tizimini,
  sog’liqni saqlashni rivojlantirish uchun fondlar ajratiladi (bu ajratmalar ko’pdan-ko’p
  davlat soliqlari tarzida amalga oshiriladi).
  Yalpi ichki mahsulotning yuqorida aytilganlardan qolgan qismi hozirgi zamon
  bozor iqtisodiyoti sharoitida kapital, yer egalari va ishchi kuchi egalari o’rtasida
  taqsimlanadi va jamiyat a’zolarining ixtiyoriga kelib tushadi.
  Chunki bu jarayon natijasida ishlab chiqarishda qatnashgan ishchi kuchi egasi va
  boshqa omillar egalari – mulkdorlarning mahsulotdagi ulushi aniqlanadi hamda
  245
  ularning omilli daromadlari sifatida shakllanadi. Bu ish haqi, foiz, renta va foyda
  shaklidagi daromad turlari ko’rinishini oladi.
  |