title: Foydalanilgan adabiyotlar - Buxoro davlat universitetining pedagogika instituti pedagogik ta
text: Foydalanilgan adabiyotlar
  1.
  Жўраева Б. Мақолнинг ёндош тил ҳодисаларига муносабати ва
  маъновий хусусиятлари. Тошкент: “Фан” , 2006. ‒110 б.
  2.
  Шомақсудов Ш., Шораҳмедов Ш. Ҳикматнома (ўзбек
  мақолларининг изоҳли луғати). Тошкент: ЎзСЭ, 1990.
  3.
  Ўзбек халқ мақоллари. 1-жилд. Тошкент: Фан, 1987-368б.
  4.
  Matjonov S., Shojalilov A., G‘ulomova X., Sariyev SH., Dolimov Z.
  O‘qish kitobi. 4- sinf uchun darslik. – Toshkent: “ Yangiyul polygraph service”,
  2017. – 272 b.
  501
  BOSHLANG‘ICH SINF ONA TILI DARSLARIDA IMLO LUG‘ATIDAN
  FOYDALANISH USULLARI
  Firuz Safarov
  BuxDU PI boshlang‘ich ta’lim nazariyasi
  va metodikasi kafedrasi dotsenti
  Xurshida Salimova
  BuxDUPI talabasi
  Boshlang‘ich ta’limning asosiy vazifalaridan biri o‘quvchilarda umumiy
  o‘quv ko‘nikma va malakalarini shakllantirishdan iborat. Umumiy o‘quv
  ko‘nikmalari orasida turli lug‘at va ma’lumotnomalardan foydalanish ko‘nikmasi
  muhim o‘rin tutadi. Ayni paytda kishida lingvistik qiyinchiliklarini anglash va
  ularni lug‘at yordamida hal qilishga intilish ehtiyoji, odatining mavjudligi
  insonning shaxsiy xususiyati, uning madaniyatlilik belgilaridan biridir. Shunday
  qilib, lug‘atlarni o‘quvchiga ta’lim berishgina emas, balki tarbiya berish vositasi
  ham deb hisoblash mumkin.
  Hozirgi kunda yurtimizda vazifasiga ko‘ra turlicha bo‘lgan ko‘plab
  lug‘atlar nashr qilingan va nashr qilinmoqda. Masalan, yuqori sinf o‘quvchisi
  nafaqat imlo lug‘atidan, balki izohli, so‘z yasalishi, o‘zlashma so‘zlar, eskirgan
  so‘zlar, sinonim, antonim, omonim va hokazo lug‘atlardan [1;3;5;10;12]
  foydalanishi mumkin. Biroq o‘quvchi o‘zidan bilib lug‘atga murojaat qiladimi?!
  502
  Bizning kuzatishimizga ko‘ra ko‘pchilik o‘quvchi hatto unga zarur bo‘lgan
  lug‘atlar yonida, kitob javonida turgan bo‘lsa ham, qo‘lida bo‘lgan boylikdan
  foydalanmaydi. Bunday hodisaning sabablaridan biri quyidagi hammaga ma’lum
  jumlada mujassamlashgan: hamma narsa bolalikdan boshlanadi. Bolada ta’limning
  dastlabki bosqichlarida lug‘atlarga murojaat qilish ehtiyoji uyg‘otilmasa, unda
  yordamchi vositalarda mo‘ljal olish va kerakli ma’lumotni tez topib olish
  ko‘nikmasi shakllantirilmasa, uning mavjud lug‘atlar boyligidan to‘laqonli
  foydalanuvchi shaxsga aylanishi gumon. Mana shuning uchun lug‘atlar bilan
  ishlashni boshlang‘ich sinflardan boshlash lozimligi allaqachon ayon bo‘lgan.
  Bugungi kunda boshlang‘ich sinf o‘quvchisining qo‘lida turli lug‘atlar bor
  (Biroq yurtimizda boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun zarur bo‘lgan ma’nodosh,
  zid ma’noli, uyadosh so‘zlar, iboralar lug‘ati kabilar hali chiqarilmagan). Yaqin
  kunlarda ona tili darsining lug‘at bilan ishlash qismi har bir sinfda doimiy ish
  bo‘lishi, turli xildagi lug‘atlar bilan ishlash esa zaruratga aylanishi lozim. Lug‘at
  bilan ishlash har bir darsga kiritilishi lozim: so‘z ma’nosini tushuntirish, so‘zni
  to‘g‘ri yozish, to‘g‘ri talaffuz qilish, uning tuzilishi (yasalishi)ni izohlash. Barcha
  so‘zlar oldindan doskaga yozib qo‘yiladi. Bolalarning fikri lug‘atdagi to‘g‘ri
  variant bilan qiyoslanadi. Bu o‘rinda bolalarga uyga vazifa ham beriladi: lug‘atdan
  so‘zning ma’nosi (izohli lug‘at), to‘g‘ri yozilishi (imlo lug‘ati), to‘g‘ri talaffuzi
  (orfoepik lug‘at), har qanday iboraning ma’nosini (frazeologik lug‘at) va hokazoni
  aniqlash. Keyingi darsda topshiriq tekshirilib, yangi topshiriq beriladi. Shunday
  qilib, o‘qvchilarda lug‘at bilian ishlash ko‘nikmasi, so‘ng malakasi ham
  shakllanadi. Har bir darsda o‘quvchilarga lug‘at bilan ishlash uchun individual
  topshiriq bajarish: o‘tilgan mavzu bo‘yicha lug‘at diktanti tuzib kelishni, keyingi
  darsda esa o‘qituvchi rolini bajarishni tavsiya qilish mumkin. Bunday ish turi
  bolalarda shubhasiz qiziqish uyg‘otadi.
  Buning hammasi o‘qituvchining kichik yoshli o‘quvchilarda lingvistik
  lug‘atlardan foydalanish ko‘nikmalarini rivojlantirishga metodik jihatdan
  503
  tayyorgarlik ko‘rishini taqozo qiladi. Bu tizim uchun avvalo lug‘atdan foydalanish
  murakkab ko‘nikmasining tarkibiy ishlari (operatsiyalari) bo‘lmish ko‘nikmalar
  sirasini belgilab olish lozim.
  Lug‘atdan foydalanishga doir elementar ko‘nikmalar quyidagilar:
  1.Darsliklarga yordamchi lug‘atlardan foydalanish.
  2. Kirish maqolasi matnini diqqat bilan o‘qib chiqish.
  3. Lug‘atning nomlanishiga qarab tavsiflanadigan til birligini aniqlash.
  4. Alifboli so‘z ko‘rsatkichi bilan ishlash.
  5. Lug‘at tuzilishi rejasini tuzish va yodda saqlash.
  6. Lug‘at maqolasi tuzilishi rejasini tuzish va yodda saqlash.
  7. Shartli belgilar, ramzlar, shartli qisqartmalar bilan ishlash.
  8. Lug‘atlar bilan ishlashda o‘qish-qarab chiqish va o‘qish-izlashdan
  foydalanish.
  Boshlang‘ich sinf o‘quvchisi quyidagilarni bilishi (aniqlashi) kerak:
  1. Lug‘atning nomini.
  2. Lug‘atning muallifi, muharririni.
  3. Nashriyoti va nashr qilingan yilini.
  4. Lug‘atning turini.
  5. Lug‘atning vazifasini.
  6. Lug‘atda so‘zlarning joylashish tartibini: alifbo, uyali, mavzuviy tartibda
  joylashtirilganini.
  Ishni yengillashtirish uchun har bir lug‘atga unda qabul qilingan shartli
  belgi, qisqartmalar yozilgan xatcho‘p-eslatma qilib qo‘yish tavsiya qilinadi.
  O‘qituvchilar tajribasini o‘rganish natijasida ona tili darslarida lug‘at ishi
  yetakchi o‘rin egallamog‘i lozim degan xulosaga kelish mumkin. Bu ishning
  samaradorligi o‘qituvchining kasbiy mahoratiga bog‘liq. Yangi texnologiyalardan
  foydalanish bolaning darsga qiziqishini oshiradi. Lug‘at bilan ishlash esa ‒ ona
  tilini o‘rgatishdagi yangi texnologiyalardan biri ‒ madaniyatni o‘stirish
  504
  texnologiyasidir.
  O‘quvchilarda lug‘atning barcha turidan foydalanish
  ko‘nikmasini shakllantirish lozim. Bu shubhasiz ularning madaniy va nutqiy
  saviyasini oshiradi.
  Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini imloga o‘rgatishda boshlang‘ich sinf
  o‘quvchilari uchun uchun tuzilgan “Imlo va talaffuz lug‘ati” [8] hamda Sh.
  Rahmatullayev va A. Hojiyevning “Imlo lug‘ati” [7] dan foydalanish mumkin.
  Imlo lug‘ati bilan ishlash natijasida o‘quvchilarda mustaqil ravishda
  lug‘atdan foydalanish ko‘nikmasini hosil qilish kerak. Mustaqil ishlashga o‘rgatish
  murakkab, ziddiyatli jarayon. Shunga qaramay o‘quvchilarni mustaqil ishlashga
  o‘rgatishning quyidagi bosqichlarini ajratish mumkin:
  1. O‘quvchilar o‘qituvchi yordamida tayyor namunaga qarab ish ko‘radi
  (taqlid qilish bosqichi).
  2. O‘quvchi ishning bir qismini mustaqil bajaradi (qisman mustaqil ishlash
  bosqichi).
  3. Boshlang‘ich sinf o‘quvchisi muayyan ishni ish takrorlangan
  vaziyatlarda mustaqil bajaradi.
  Birinchi sinfda lug‘at bilan ishlashda quyidagi maqsadlar qo‘yiladi:
  1. O‘quv-biluv motivatsiyasi asoslarini yaratish.
  2. Maxsus kitob ‒ lug‘atga qiziqish uyg‘otish.
  Bu maqsadlardan kelib quyidagi vazifalarni amalga oshirish ko‘zda
  tutiladi:
  1. O‘quvchilar lug‘atda so‘zlar birinchi harfiga ko‘ra alifbo tamoyili
  asosida joylashishini bilishi kerak.
  2. O‘quvchilar lug‘atdan so‘zni birinchi harfiga qarab topa olishi kerak.
  Birinchi sinfda lug‘at bilan ishlash taqlid qilish bosqichida o‘qituvchi
  yordamida tayyor namunaga qarab, qisman mustaqil ishlash bosqichida lug‘at
  sahifasini ko‘rsatish orqali amalga oshiriladi.
  505
  Birinchi sinfda imlo lug‘ati bilan ishlashni qachon boshlash kerak? Rus tili
  o‘qitish metodikasi bo‘yicha mutaxassis olima L. N. Kalininaning fikricha, lug‘at
  bilan ishlash ko‘nikmasini o‘quvchining maktabdagi birinchi qadamlaridan, savod
  o‘rgatish darslaridan boshlash lozim.
  Kichik yoshli maktab o‘quvchilarida biluv faoliyati shakllari, usullariga
  qiziqish kuchliligini hisobga olib lug‘at bilan ishlashda turli qiziqarli usullar,
  ta’limiy o‘yinlar, musobaqa elementlaridan foydalanish lozim.
  Lug‘atni darsga olib kirish o‘zbek tili alifbosini o‘zlashtirishga doir katta
  tayyorgarlik ishi bilan boshlanadi. Bu vazifani bajarishga qaratilgan o‘yinlarga
  misol keltiramiz.
  |