title: Bozor sharoitida baholar shakllanishini takomillashtirish
text: 263
  Davlatning agrosanoat majmuini rivojlantirishga qaratilgan baho va moliya-kredit siyosati eng
  avvalo quyidagi muhim masalalarni hal qilishga qaratilgan bo’lishi kerak:
  mamlakat oziq-ovqat mahsulotlari bilan o’z-o’zini ta’minlashni rag’batlantirish va oziq-ovqat
  xavfsizligiga erishish;
  sanoat va qishloq xo’jaligi o’rtasida ekvivalent munosabatlarga erishish;
  qishloq xo’jaligiga agosanoat majmuasi birligi va uning sferalari
  monopoliyasining salbiy
  ta’sirini pasaytirish;
  qishloq tovar ishlab chiqaruvchilarini kengaytirilgan takror ishlab chiqarishni ta’minlaydigan
  darajada daromadga ega bo’lishini qo’llab quvvatlash;
  ishlab chiqarish samaradorligini o’stirishda, mehnat unumdorligini oshirishda,
  fan-texnika
  taraqqiyoti yutuqlaridan foydalanishga ko’maklashish;
  mamlakat ichida yagona iqtisodiy makonni vujudga keltirish, yaqin va uzoq xorij bozorlariga
  chiqish.
  Baho va moliya-kredit mexanizmlari o’rtasida mustahkam aloqadorlik zarur bo’lib, ularning
  qo’shilib ketishi qishloq xo’jaligi tovar ishlab chiqaruvchilarini me’yordagi
  joriy faoliyat va
  kengaytirilgan takror ishlab chiqarish uchun zarur daromadlar bilan ta’minlashi mumkin.
  Bozor iqtisodiyotida baho munosabatlari quyidagi tamoyillarga asoslanishi mumkin:
  -
  erkin baholarning davlat boshqaradigan baholar bilan qo’shilib ketishi;
  -
  talab va taklif ta’siri ostida muvozanat bahosining vujudga kelishi;
  -
  qishlok xo’jaligi mahsulotlari bahosining va qishloq xo’jaligiga yetkazib beriladigan sanoat
  mahsulotlari bahosi bilan ekvivalentligini ta’minlash;
  -
  taklif bahosini hisoblashda me’yoriy usullardan foydalanish;
  -
  tovar ishlab chiqaruvchilarni kengaytirilgan takror ishlab chiqarishni amalga oshirish uchun
  yetarli darajada daromad bilan ta’minlash;
  -
  qishloq xo’jaligi ishlab chiqarish xarajatlarini qisqartirish va uning samaradorligini oshirish;
  -
  mahsulot sifatiga va uni sotish muddatlariga qarab baholarni tabaqalantirish;
  -
  qishloq xo’jaligida fan-texnika taraqqiyotini rag’batlantirish;
  -
  moliya-kredit munosabatlari va baholarning aloqadorligini optimallashtirish.
  Bozor iqtisodiyotining asosiy tamoyillaridan biri muvozanat bahosining vujudga kelishidir.
  Uning darajasi har bir tovar uchun talab va taklif teng kelganda, mos kelganda aniqlanadi. Ana shu
  mos kelgan paytda baho bir vaqtning o’zida mahsulot ishlab chiqarishning ijtimoiy zaruriy
  xarajatlarini aks ettiradi. Lekin amaliyotda har doim ham bunday bo’lavermaydi. Bu o’zaro aloqador
  bir qancha omillarga bog’liq: monopoliyaning mavjudligi va sof raqobatning yo’qligi, inflyasiyaning
  ta’siri va boshqalar. Qishloq xo’jaligida,
  shuningdek, renta omillarining va asosiy turdagi qishloq
  xo’jaligi mahsulotlariga nisbatan past elastik talabning harakat qilishi
  muvozanat baholarining
  harakat doirasini qisib qo’yadi. Qishloq xo’jaligida baholarning erkin vujudga kelishi boshqa
  tarmoqlarga
  qaraganda chegaralangan, shuning uchun ularga nisbatan bu yerda davlatning
  boshqaruvchi(tartibga soluvchi)lik roli ancha kattaroq bo’lishi kerak.
  Stixiyali bozor asosida
  tarmoqlar qo’shimcha mahsulotlarning baho orqali qayta taqsimlanishi ba’zi tarmoqlarda turg’unlik
  holatlarini va boshqalarni keltirib chiqarib, me’yoriy takror ishlab chiqarish asosini buzadi. Baho
  munosabatlarini butun takror
  ishlab chiqarish jarayonida, mahsulot ishlab chiqarish uchun zarur
  bo’lgan moddiy-texnikaviy resurslarni sotib olishdan boshlab to uni pirovard sotishgacha bo’lgan
  jarayonida qarab chiqish kerak bo’ladi. Butun jarayon davomida daromadlarni qayta taqsimlash sodir
  bo’ladi. Pirovard mahsulotni yaratishda qatnashuvchilar o’rtasida baho
  tarkibidagi xarajatlar va
  foydaning salmog’i o’rtasida teskari bog’liqlik kuchayadi. Bu asosan qishloq xo’jaligiga tegishli
  bo’lib, bu tarmoqda xarajatlar yuqori salmoqqa ega, jami foyda esa nisbatan oz salmoqni tashkil etadi.
  Amaliyotda bozor sharoitida tovar va xizmatlarga baho shakllanishining bir qancha usullari
  mavjud.
  1.O’rtacha xarajatlar darajasi qo’shilgan foyda bo’yicha baholarni o’rnatish. Bu usul mahsulot
  tannarxiga bir xil qo’shimcha hisoblashdan iborat
  264
  2.Zararsizlikni ta’minlash va maqsadli foyda olish. Bu usul umumiy
  xarajatlarni va turli
  darajadagi sotish hajmidan kutilayotgan tushumni taqqoslashga asoslanadi.
  3.Mahsulotning real qiymatidan kelib chiqib baholarni o’rnatish. Bu usul mahsulotga qo’yilgan
  bahoning aniq miqdoriga xaridorlarning ta’sirlanishiga tayanadi.
  4.O’rtacha joriy baholar darajasi asosida baholarni o’rnatish. Tovar ishlab chiqaruvchi asos qilib
  raqobatchilar bahosini qabul qiladi va o’zining xarajatlariga va mahsulotga bo’lgan talabga e’tibor
  qilmaydi.