title: m e ’y o r d a - 0 ‘z b e k ist 0n respublikasi olïy ya g ‘rta m âxsus ta’lim yazirligi
text: m e ’y o r d a
  yashashiga tabiat
  to‘îiq sharoit yarata olmayotganligi yotadi. Bu holat tabiat va jamiyat
  o‘rtasida XX asrda shakllangan ekologik munosabatdir. Dastlab,
  Yevropaning rivojlangan mamlakatlarida, ayniqsa Gerrnaniyaning
  Rur havzasida tabiiy muhitning keskin yomonlashuvi kishilar va
  organizmlar hayoti uchun xavf paydo bolishi sababi tabiat va
  jamiyat o‘rtasidagi ekologik munosabat shaklini yuzaga keltirdi
  Nemis olimi Ernest Gekkel 1866-yilda ekologiya haqida
  birinchi bo‘lib fikr-mulohazalar bildirgan edi. Hozir esa dunyoviy
  muammolaming eng dolzarbi ham ekologik muammo boiib qoldi.
  Hozirgacha yer biosferasiga 2 ming xil kimyoviy birikmalar yoyildi.
  Dunyo sogliqni saqlash tashkilotining (VOZ) ma’lumotlariga
  ko‘ra inson foydalanayotgan 4 ming kimyoviy moddalar uning
  sogiigi uchun xavf tug‘dirmoqda. Dunyoda har yili 250 ming
  xi! yangi kimyoviy birikmalar sintez qilinadi. Shulardan 300 xili
  ishlab chiqarishda ishlatilmoqda.
  Dunyo bo'yicha haryili 100 mJrd tonna ruda va minerai yoqilgilar
  qazib chiqarilmoqda. Keyingi 30 yilda insoniyatning butun tarixi
  davomiga qaraganda ko‘proq rangdor metallar qazib chiqarildi.
  Agar 18-asrgacha 19 xil ximiyaviy elementdan foydalanilgan
  boisa, hozirda bu son 100 dan oshib ketdi. Hoziigacha 2/3 qism
  olm onîar yo‘q qilingan. Oxirgi 2000 yil ichida 0,5 mlrd. gektar yer
  xarob qilindi. Keyingi 100 yilda dunyoda 67 min. ga o'rmon kesilib
  ketdi. Olimlarning hisobiga ko£ra, oliy tur o‘simliklammg 3 ming
  turi butunlay yo‘qotilish arafasida.
  21
  “Tabiâtni va tabiiy resurslarni muhofaza qilish xalqaro iitifoqi”
  ning (MSOP) ma’lumotlari bo‘yicha 1600 yildan hozirgacha
  qusMarning 94 turi va sut emizuvchilarning 63 îuri butunlay qirilib
  ketgan. Sayyoramizda bugunga kelib qushlarning 600 xiii, sui
  emizuvchilarning 120 xili abadiy yo‘qolish xavfida turibdi. inson
  faoliyati tufayli sayyoramizda 9 min km2 unumdor yerlar sahroga
  aylandi. Ya’ni har kuni 3 ming ga unumdor yer qishloq xo‘jaligida
  ishlab chiqarishdan chiqarilmoqda. Yer sharida 50 million ga yer
  umuman foydalanib bo'Imaydigan holatga kelgan.
  Ifloslangan suvdan iste’mol qilish natijasida har yili dunyoda 5
  min kishi vafot etmoqda. Xuddi shunday suvlarni ichish natijasida
  sayyoramizda har yili 500 ming kishi og‘ir dardlarga chalinmoqda.
  Dunyo okeaniga har yili 10 ming tonna neft to‘kilmoqda. Sanoat
  korxonalari har yili 140 xildan ziyod zaharli gazlarni havoga
  chiqarmoqda. Insoniyatda uchrayotgan rak kasalligining 50%i ana
  shu gazlardan zaharlanish natijasida kelib chiqishi aniqlangan.
  Keltirilgan manbalardan ma’lum bo‘ladiki, insoniyat yashash
  makoni bo‘lgan o‘z uyi atrofi muhitini buzib bormoqda.
  Insoniyatning yashash sharoiti darajasi tabiat bilan bogiiq ekan,
  insonning bu masalada tabiat bilan uzviy kelishmog'i zarurati
  asosiy masaladir. Hozirga kelib, tabiatda yuz berayotgan ijobiy
  va salbiy o‘zgarishlar turli sohalarda o‘rganilmoqda, lekin ular
  orasida tabiatni iqtisodiy-ekologik jihatdan, ekologik foydalanish
  jihatlaridan o‘rganish jiddiy ahamiyat kasb etadi.
  Global ekologik muammolarning tobora ijtirnoiy- iqtisodiy
  inqiroz holatlarini hosil qilishi, jahon hamjamiyati oldiga
  sayyoramiz miqyosida keskin chora-tadbirlar dasturini ishlab
  chiqish va amaliyotga tatbiq qilish muammolarini kun tartibiga
  qo‘ydi. Insoniyatning bugungi hayoti va kelgusi avlodlar uchun
  sayyoramizda saqlanib qolgan tabiiy boyliklarni muhofaza qilishda
  ilg‘or fikrji olimlarning xulosalari bo‘yicha global inqirozdan
  chiqish yoilaridan eng muhimi — aholida ekologik bilim va
  madaniyatni shakllantirish deb bildi.
  Turizm sohasidagi adabiyotlarning tahlili va yuqorida sanab
  2 2
  o'tilgan ko‘rsatkichlarni inobatga olib ilk bor ekoturizmning
  quyida
  keltirilgan bosqichlarini
  qoraqalpog‘istonlik
  olima
  G.A.Bekbulaiova ajratdi19:
  ï. XX asrrmg 90-yi!larigacha boigan davr — ekoturizmning
  mahaîliy va milliy mustaqil turizm sohasi sifatida yuzaga kelish
  davri.
  H. 1990—2000-yillar — turizmning regional miqyosda, ekotu
  rizmning turizm industriyasi sifatida rivojlangan davri.
  III.
  2000-yildan keyingi bosqich — global miqyosda
  ekoturizmning rivojlanish davri.
  I. Ekoturizmning mustaqil turizm sohasi sifatida yuzaga kelish
  davri. XVIII asrning oxiri - XIX asming boshlarida Yevropaning
  yaxlit qit’asiga ingliz turistlari mahaîliy aholining madaniyati,
  tarixini o ‘iganish bilan bir qatorda ajoyib tabiatini ko‘rib ketish
  uchun sayohat qilganlar. Chunki Alp tog'lari landshaftlari yoki
  Karpatning togli o‘rmonlari Angliyada uchramaganligi uchun
  ham turizmning asosiy obyekti sifatida qaralgan. Lekin ushbu
  turizm kompleks turistik marshrutlar bilan qo‘shib olib borilgan.
  inglizlarning tabiat qo‘yniga qilinadigan sayyohlikka qiziqishini
  inobatga olib shveysariyalik ishbiiarmonlar “ Grand-tur” tarkibida
  tabiiy turizm xizmatini tashkil etganlar va u tashkilotchilarga juda
  katta miqdorda moliyaviy foyda keltirgan. Shu davrda (1913-yillar)
  Shveysariyada davlatning alohida e’tibori bilan qo‘riqlanadigan
  tabiiy hududlar ajratildi. Qo‘riqxonalarga qilinadigan sayohat
  garchand ekoturizm deb nomlanmasa-da, ular «tabiatga
  yo‘na!tirilgan turizm” sifatida yuzaga kela boshladi.
  Turizmning ekologik yo‘nalishi aslida XX asrning 70-yillaridan
  boshlangan. 1972-yilda Skandinaviya mamlakatlari fiiqarolari
  uchun kitlarni tomosha qilish va ulami o‘rganish maqsadida
  turistik marshrutlar uyushtirilgan. Ushbu turizmdan tushgan
  mablag‘ kitlarni muhofaza qilish uchun ishlatilgani ham ekoturistik
  marshrut sifatida e’tirof etilgan. Keyinchalik, bunday turistik
  ” Bekbulatova G.A. Turizm va rekreatsiya geografiyasi. Ma'ruzalar matni. Nukus, 2008,
  i07-b.
  23
  marshrutlar Yevropaning boshqa mamlakatlari, Uzoq Sharq,
  Shimoliy Amerika davlatlarida ham uyushtirila boshlandi.
  II.
  |