title: FOYDALANILGAN ADABIYoTLAR
text: 340
  “Ta’lim muassasalarida boshqaruv va o‘quv sifatini
  takomillashtirish muammolari” – respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
  JIZZAX DAVLAT PEDAGOGIKA UNIVERSITETI
  06.12.2022
  Masalan o‘zbek xalq shoiri Maqsud Shayxzoda 5 yasharligida 8-10 misradan iborat masal
  to‘qigan, Turkiyaning mashhur shoiri Nozim Hikmat 13 yoshida she’r yozgan, taniqli musavvir
  Karl Bryullov yuksak qobiliyati tufayli 9 yoshidayoq rassomlik akademiyasiga qabul qilingan, u
  13 yoshida “Chavandoz qiz” rasmini chizgan.
  Ba’zi bir shaxslar o‘z iqtidorlarini keksaygan chog‘larida ham namoyon etadi. Masalan,
  Yunonistonning atoqli dramaturgi Sofokl qarib- qartaygan chog‘ida “Edip kolonnada” degan
  mashhur tragediyasini yozgan, Suqrot 94 yoshida “Atina madhiyasi” asarini yaratgan, uning ustozi
  Georgiy 107 yoshida vafot etgan, lekin hayotining so‘ngi daqiqalarigacha ilm bilan shug‘ullangan,
  shoir Beranje 77
  yoshgacha, L.N.Tolstoy -82, Viktor Gyugo - 83, akademik I.P. Pavlov - 87,
  mikrobiolog Gamaley – 90 yoshgacha, Diogen, Demokrit, Titsian i Mikelanjelo ijodiy faoliyatini
  80 yoshgacha, Bernar Shou esa 94 yoshgacha o‘z ijodiy faoliyatini namoyon etgan. Ingliz
  yozuvchisi Bernard Shou aytganidek, “Yoshlik – ehtiros va hissiyotlar davri bo‘lsa, keksalik – o‘y
  – xayollar ijod va aql pallasidir”.
  Theoryandpractice
  ru manbasida yozilishicha, 1928 yildayoq amerikalik ruhshunos va
  pedagog Edvard Torndayk odamning ilm olish qobiliyati 20 yoshgacha rivojlanishini, keyin asta
  - sekin susayishini asoslab berdi. Zamonaviy IQ (intelligence quotient – intellekt koeffitsienti)
  testlari nazariyasi mualliflaridan biri D.Xorn esa intellektning ikki turi mavjudligi borasida o‘z
  qarashlarini ilgari surdi. Birinchisi, biologik asosga ega bo‘lgan intellekt (u yosh ko‘rsatkichiga
  bog‘liq). Ikkinchisi, shaxs boshdan o‘tkazadigan ijtimoiy voqea - hodisalar ta’siri o‘laroq uning
  butun hayoti davomida hamrohlik qiluvchi intellekt. Demak, inson necha yoshda bo‘lishidan qatiy
  nazar, unda ikkinchi turdagi intellekt mavjud bo‘ladi va u hayotiy tajriba, kuzatuvlar orqali boyib
  boradi. Buni Yevropa geontologiya markazi ma’ruzachisi M. Formozaning ommaviy axborot
  vositalariga bergan intervyusida aytgan quyidagi gaplari ham tasdiqlaydi: “Yoshi kattalar, keksalar
  ta’lim jarayoniga mashg‘ul bo‘lish orqali moliyaviy va yuridik masalalarni yanada yaxshi tushuna
  boshlaydi.
  Ijtimoiy, siyosiy, texnologik o‘zgarishlar borasida aniqroq tasavvur hosil qiladi.
  Bundan tashqari, ularda yangi - yangi qiziqishlar paydo bo‘ladi. Bu esa ularning jismoniy va ruhiy
  holatini yaxshilaydi, ijtimoiy yolg‘izlanib qolish va o‘zini keraksizdek his qilishdan qutulishga
  yordam beradi.”105
  Shaxsning iqtidorini shakllantirish xususida turlicha qarashlar mavjud. Ba’zi
  manbalarda
  shaxs iqtidori uning oiladagi o‘rni bilan bog‘liqligini isbotlaydi, ya’ni oiladagi to‘ng‘ich farzand
  masalasidir. Buyuk shaxslarning ba’zilari, ya’ni Milton, Leonardo do Vinchi, Geyne va
  Rubinshteynlar oilada to‘ng‘ich farzand bo‘lganlar. Lekin D.I.Mendeleev,
  Mechnikov oilada
  kichik farzand bo‘lganlar.
  Shaxsning imkoniyatlari cheksizdir, lekin ushbu imkoniyatlardan unumli foydalanish uchun
  insonga sabr – toqat, mehnat, o‘ziga ishonch va o‘z - o‘zini tarbiyalash muhim ahamiyatga egadir.
  Zero, K. Bouvi insonning ishonchi haqida shunday yozadi, “ Ko‘pgina muvaffaqiyatsizliklar
  sababchisi – o‘ziga ishonchsizlikdir”.
  Ishonch — biror-bir shaxsga uning so‘zi, ishi va xatti-harakatlariga xayrixohlik va simpatiya
  bilan qarash, u bilan hamkorlik qilish, yaqin mun-at o‘rnatishga asos bo‘ladigan ma’naviy omil.
  Ishonch o‘zaro to‘g‘rilik, adolatlilik, insofu diyonat, halollik, samimiylik va imoniga asoslanadi.
  Kishilar o‘rtasidagi munosabatlar aniq ma’no-mazmun kasb
  etib borishi bilan ishonch
  mustahkamlanadi yoki aksincha buziladi.
  Har bir inson vaqti – vaqti bilan diqqat – e’tiborini jamlab o‘z shaxsiy hayotini kuzatishi
  lozim. O‘z- o‘zini tahlil qilmasdan inson shaxsi to‘laqonli shakllanmaydi. L.N.Tolstoy bu xususida
  shunday yozgan: “Doimo shunday jiddiy fikrlayman,
  men qanday yashayapman, o‘zimni
  tekshiraman”. O‘z-o‘zini tekshirishni boshlash hech qachon kech emas, balkim doimo foydalidir.
  Inson o‘z- o‘zini tahlil etishni ongli tashkil etsagina, o‘zida mavjud bo‘lgan kamchiliklarni sezadi,
  o‘z kamchiliklarini yo‘qotishga o‘zida kuch topadi.
  105
  Маърифат 20013 й. 23 март 12 б.