title: O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi toshkent to‟qimachilik va yengil sanoat instituti - bet 14
text: 21
  1.4 Sanoat korxonasining tarkibi
  Korxona tarkibi
  – bu uning ichki bo‗linmalarining: sexlar, bo‗limlar,
  laboratoriyalar va boshqa yagona xo‗jalik ob‘ektlarning tarkibi va ularning o‗zaro
  alokasidir.
  Korxona tarkibi quyidagi asosiy omillar bilan belgilanadi:
  Korxona ko‗lami;
  Ishlab chiqarish tarmog‗i;
  Texnologik darajasi va korxona ixtisosi.
  Tarkib qandaydir doimiy standart turkum emas.
  U fan-texnika taraqqiyoti,
  ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlar ta‘sirida doimo o‗zgarib turadi.
  SHu bilan birga tarkibdagi bo‗linmalar turli-tumanligiga qaramasdan,
  ularning asosiy maqsadi mahsulot tayyorlash va sotishdir.
  Muayyan sharoitda
  ishlash uchun korxona o‗zida asosiy mahsulot tayyorlovchi sex, setaxonalarga ega
  bo‗lishi kerak. Bundan tashqari, korxona o‗z ko‗lamlaridan,
  qaysi tarmoqqa
  mansubligi va ixtisoslashuv darajasidan tashqari mahsulot tayyorlash,
  uni saqlash
  uchun buyurtmalar oladi; buyurtmachiga etkazishni ta‘minlaydi; zarur xom ashyo,
  materiallar, asbob-uskunalar, energiya resurslari sotib oladi va etkazib beradi.
  Korxonaning tarkibiy bo‗linmalari boshqaruv tizimi orqali o‗zaro bog‗liq va
  bu tizim bosh organ hisoblanadi.
  Turli xil majburiyatlarini bajarishda yirik va o‗rtacha korxonalarda maxsus
  tarkibiy bo‗linmalar – bo‗limlar, sexlar tashkil etiladi.
  Kichik korxonalarda
  majburiyatlar o‗zaro shartnomaga asosan ishchilar o‗rtasida taqsimlanadi.
  Asosiy sexlar
  quyidagilarga bo‗linadi:
  Tayyorlovchi;
  Qayta ishlovchi;
  Yig‗uvchi (ishlov beruvchi).
  Bo‗limlar va laboratoriyalar ham aniq vazifadan qat‘i nazar bevosita
  turkumlanadi. Masalan, texnik bo‗lim guruhi bosh konstruktorning o‗rtacha
  bo‗limini birlashtirishi mumkin. Bosh texnolog,
  bosh metallurg, bosh kimyogar,
  modeler va boshqalarning bo‗limlari tashkil qilinishi mumkin.
  Qaysi tarmoqqa mansublik deyarli har doim
  u yoki bu darajada korxona
  tarkibi va ko‗lamiga ta‘sir qiladi. Ushbu ikki omil ko‗p hollarda o‗zaro bog‗liqdir.
  Masalan, kichik korxona mashina va materiallar tayyorlash imkoniyatiga ega emas,
  ular fakat yirik korxonalarida yaratiladi. Ayni paytda yirik maishiy xizmat
  korxonalarini yaratish ham maqsadga muvofiq emas.
  Korxona tarkibi bevosita
  ishlab chiqarish tarmoq texnologiyasidan kelib chiqadi. Texnologik jarayon
  22
  qanchalik murakkab bo‗lsa, korxona tuzilmasi shunchalik
  xilma-xil va katta
  o‗lchamli bo‗ladi.