title: Faollik vaqti bo ‘yicha - S. K. Ganiyev
text: Faollik vaqti bo ‘yicha
  kanallar doimiy, davriy va tasodifiylar-
  ga bo‘linadi. Doimiy kanalda axborot sirqib chiqishi yetarlicha
  muntazam xarakterga ega. Tasodifiy kanallarga axborot sirqib chi
  qishi tasodifiy, bir martalik xarakterga ega bo‘lgan kanallar tegishli.
  Axborot sirqib chiqadigan kanallaming amalga oshirilishi
  natijasida quyidagi xavflar paydo bo‘lishi mumkin:
  • akustik axborotning sirqib chiqishi xavfi;
  • tasviriy axborotning sirqib chiqishi xavfi;
  • axborotning qo‘shimcha elektromagnit nurlanishlar va na-
  vodkalar bo‘yicha sirqib chiqishi xavfi.
  Strukturalari b o ‘yicha
  axborot sirqib chiqadigan kanallar bir
  kanalli va ko‘p kanalli bo‘lishi mumkin. Ko‘p kanallilarda axborot
  sirqib chiqishi bir qancha ketma-ket yoki parallel kanallar bo‘yicha
  bo‘ladi.
  Nazorat savollari:
  r
  1. Axborot sirqib chiqadigan texnik kanallar tushunchasi.
  2. Axborot sirqib chiqadigan texnik kanal strukturasini tushun-
  tirib bering.
  3. Axborot sirqib chiqadigan texnik kanallaming turkumlani-
  shi.
  10.2. Axborot sirqib chiqadigan texnik kanallarni aniqlash
  usullari va vositalari
  Elektromagnit rmrlanish indikatorlari qo‘shimcha elektromag
  nit nurlanishlami aniqlash va nazoratlash uchun ishlatiladi. Indika-
  toming soddalashtirilgan sxemasi 10.4-rasmdakeltirilgan.
  242
  Yuqori chastota
  B o‘sag‘a
  kuchaytirgichi
  qurilmasi
  Indikatot
  Amplituda
  detektori
  Past chastota
  kuchaytirgichi
  10.4-rasm. Elektromagnit nurlanish indikatorining sxemasi.
  Asbob fazoning ma’lum nuqtasidagi elektromagnit nurlanish-
  lami qaydlaydi. Agar ushbu nurlanishlaming sathi bo‘sag‘a nurla-
  nishdan oshib ketsa, tovush yoki nur yordamida ishlovchi ogohlanti-
  ruvchi qurilma ishga tushadi. Demak, ushbu joyda yashirincha o‘r-
  natilgan radio qurilmasi (radiozakladka) mavjud.
  Indikatoming ishlash prinsipi quyidagicha. Indikator sxemasi-
  da tashqi signallar fonida test akustik signalini ajratishga imkon be-
  ruvchi past chastota kuchaytirgichi va radiokamay mavjud. Test
  akustik signal bilan modulyatsiyalangan nurlanishni indikator anten-
  nasi qabul qiladi va kuchaytirilgandan so‘ng radiokama^ga uzati-
  ladi. Radiozakladka mikrofoni bilan indikator radiokamayi orasida
  xushtakni eslatuvchi tovush signali ko‘rinishida namoyon boiuvchi
  musbat teskari bog‘lanish o‘matiladi. Bu akustik teskari bog‘lanish
  yoki "akustik bog‘lanish" rejimi deb ataladi.
  Elektromagnit maydon indikatorlari quyidagi ko'rsatkichlari
  bilan xarakterlanadi:
  • chastotaning ishchi diapazoni;
  • sezuvchanlik;
  • zakladkani topish radiusi;
  • ta’minot manbai xili;
  • zakladkani qidirish rejimida avtonom ishlash vaqti;
  • indikatsiya xili.
  Zamonaviy indikator D-008 ning ko‘rinishi 10.5-rasmda kelti-
  rilgan. Asbob ishlashining ikkita rejimi mavjud:
  243
  • radionurlantiruvchi zakladkani qidirishga mo‘ljallangan
  maydonni aniqlash;
  • yashirincha tinglovchi qurilmalami qidirishga mo‘ljallangan
  simli liniyalarni tahlillash.
  Ushbu asbob modulyatsiya xiliga bog‘liq bo‘lmagan holda
  zakladkalami aniqlaydi. Aniqlash radiusi nurlanish quvvatiga, zak-
  ladka ishlashi chastotasiga, tekshiriluvchi xonadagi elektromagnit
  ahvolga bog‘liq. Zakladka quwati 5 mVt bo‘lganida, aniqlash radi
  usi taxminan lm ga teng bo‘ladi.
  10.5-rasm. D-008 indikatori.
  r
  Akustik teskari bog‘lanish rejimi qurilmaning lokal elektro
  magnit maydon ta’sirida yanglish ishlashini bartaraf etish va o‘ziga
  xos tovush signali bo‘yicha zakladkani aniqlash imkoniyatini beradi.
  Qurilma 50-1500 mGs chastota diapazonida ishlaydi.
  Radiochastotomerlar elektromagnit nurlanishning chastota bo‘-
  yicha bo‘sag‘aning oshib ketishini qaydlaydi. Zakladkani qidirish
  xonani reja asosida radiochastotomer bilan aylanish yo‘li orqali
  amalga oshiriladi va zakladka bo‘lishi mumkin bo‘lgan joy tekshiri-
  layotgan xonaning ma’lum nuqtasidagi signalning maksimal sathi
  bo‘yicha aniqlanadi. Nurlanish aniqlanganda, displeyda olingan
  signal chastotasi ko‘rsatiladi, tovush yoki yorug‘lik orqali xabar
  beriladi.
  244
  Radiochastotomerlaming ba’zi xillari axborotni yuqori chas-
  totada liniya orqali uzatuvchi zakladkalami aniqlashda qo‘llaniladi.
  Niyati buzuqning texnik vositasining uzatish chastotasi 40-600 KGs
  (ba’zida 7 MGs gacha) diapazonda bo‘ladi.
  RICh-3 chastotomerning (10.6-rasm) ishlash prinsipi radiosig-
  nallami keng polosali detektirlashga asoslangan. Bu esa ixtiyoriy
  modulyatsiyali radiouzatuvchi qurilmalami aniqlash imkoniyatini
  beradi.
  Asbob ikkita rejimda ishlaydi: qidirish va qo‘riqlash.
  Qidirish rejimi radiomikrofonlar, telefon radiotranslyatorlar,
  radiostetoskoplar, yashirin videokameralar o‘matilgan joylami aniq
  lashda ishlatiladi. Undan tashqari radiostansiyalar va radiotelefon-
  lami ruxsatsiz ishga tushirilganligini aniqlaydi.
  I
  10.6-rasm. RICh-3 chastotomeri.
  Qo‘riqlash rejimi begona radionurlanish manbasini paydo bo‘-
  lish onini qaydlashga va trevoga signalini uzatishga imkon beradi.
  RICh-3 asbobi chastota o‘lchanishining yuqori aniqligida
  (0,002%), chastotaning 100-3000 MGs diapazonida ishlaydi.
  Skanerlovchi priyomniklar transportda tashiladigan va qo‘lda
  olib yuriladiganlarga bo‘linadi. Maydon indikatori va radiochasto-
  tomerlarga o‘xshab, skanerlovchi priyomniklar axborot sirqib chi-
  quvchi kanallami aniqlashda qo‘llanilishi mumkin.
  245
  10.7-rasmda Winradio skanerlovchi priyomnikning tashqi ko‘-
  rinishi keltirilgan. Ushbu priyomnik kompyuteming 16-bitli slotiga
  o‘matiladigan karta ko‘rinishida yasalgan (10.8-rasm), bu esa uning
  ketma-ket portlar orqali ulanadiganlariga nisbatan imkoniyatlarini
  orttiradi.
  Winradio 1000 modeli 500 kGs dan 1300 mGs gacha chasto-
  talarda ishlaydi va turli modulyatsiyali signalni qabul qilishi mum
  kin. Dasturiy boshqarish sichqoncha va klaviatura yordamida quril
  ma resurslarini operativ boshqarishga imkon beradi. Boshqarish pa-
  neli monitor ekranida akslantiriladi. Tezligi - 50 kanal/s, chastota
  bo‘yicha o‘zgartirish qadami 1 kGs dan to 1 mGs gacha.
  10.7-rasm. Winradio skanerlaydigan qabul qiluvchi qurilma.
  10.8-rasm. Winradio skanerlovchi priyomnikni kompyuterga
  o‘matish.
  Winradio Communication firmasi radiopriyomniklari komp-
  lekti tarkibiga boshqarishning quyidagi dasturiy vositalari kiradi:
  • bazaviy dasturiy ta’minot;
  246
  • qo‘shimcha dasturiy ta’minot;
  • skanerlash rejimini amalga oshirishiga imkon beruvchi das
  turiy ta’minot.
  Bazaviy dasturiy ta’minot priyomnik ishlashini boshqaruvchi
  asosiy boshqarish dasturi bo‘lib, quyidagi masalalarni hal etadi: pri-
  yomnikni ish chastotasiga va ishlash rejimiga o‘matish, skanerlash
  parametrlarini belgilash va natijalarini akslantirish, ish natijalari
  bo‘yicha ma’lumotlar bazasini shakllantirish.
  Qo‘shimcha dasturiy ta’minot priyomnikning funksional imko-
  niyatlarini kengaytirishga imkon beradi:
  • Digital Suite dasturi signalning vaqt va chastota xarakte-
  ristikalarini tahlillashga, turli standartlardagi signallarini ishlashga
  hamda audio - signallarini WAV - formatda qattiq diskka yozishga
  imkon beradi. Signallami tahlillash va ishlash muolajalarini amalga
  oshirishda kompyuteming standart tovush kartasidan foydalaniladi.
  • Datebase dasturi ixtisoslashtirilgan ma’lumotlar bazasining
  shakllanishini ta’minlaydi. Dastur tarkibiga butun dunyo bo‘yicha
  uch yuz mingdan ortiq qaydlangan chastotalarini, manzil mamlakati,
  geografik koordinatlari ko‘rsatilgan radiostansiyalar xususidagi
  axborotli ma’lumotlar bazasi kiradi.
  Skanerlashning ko‘pgina algoritmlari mavjud. Ularning asosiy
  vazifalari quyidagilar:
  • agar qabul qilinadigan signal sathi berilgan bo‘sag‘adan osh-
  sa, skanerlash to‘xtatiladi. Operator tovush yoki nur orqali ogoh-
  lantiriladi.
  • signal aniqlanganida skanerlash to‘xtatiladi va signal yo‘qol-
  ganida skanerlash qaytadan boshlanadi;
  • signalni tahlillash vaqtida skanerlash to‘xtatib turiladi va
  skanerlash rejimi ishga tushirilganida davom ettiriladi;
  • qo‘l yordamida skanerlash - priyomnikni sozlash operator
  yordamida amalga oshiriladi.
  Qo‘shimcha dasturiy ta’minot chastotalari ma’lum radiozak-
  ladkalami qidirishda ishlatiladi. Bunda ba’zi skanerlovchi priyom-
  niklarda modulyatsiyaning berilgan xili va ustivor kanallar bo‘yicha
  skanerlash ko‘zda tutilgan.
  247
  Yuqorida aytib o‘tilganidek, shaxsiy kompyuterlaming aniq
  lash qurilmalari bilan kompleksda ishlatilishi, signallami aniqlash
  va tahlillash bo‘yicha imkoniyatlami jiddiy kengaytiradi. "Skaner
  lovchi priyomnik + shaxsiy kompyuter" komplekti avtomatlashtiril-
  gan qidiruv kompleksining oddiy misoli hisoblanadi. Yanada mu-
  rakkab tizimlar ham shaxsiy kompyuter va skanerlovchi priyomnik
  asosida quriladi, ammo ular kompleksning tezkorligini hamda funk-
  sional imkoniyatlarini kengaytiruvchi qo‘shimcha bloklarga ega.
  Shaxsiy kompyuterlar asosida qurilgan avtomatlashtirilgan qi
  diruv kompleksi ishlashini "Nelk" firmasining "KRONA" va
  "KRONA Pro" komplekslari misolida ko‘ramiz.
  |