title: Suyak sinishi. Travmatik shok. Kuyish
text: 5.5. Suyak sinishi. Travmatik shok. Kuyish
  Odam keskin harakatlar qilgani, zarb egani, balandlikdan sakrab yiqilganida
  suyaklari sinishi mumkin. Suyaklarniig sinishi ochiq yoki yopiq bo‗ladi. Yopiq suyak
  siniqlarida teri qoplamalarining yaxlitligi, butunligi buzilmaydi. Suyakning ochiq
  siniqlarida esa, aksincha, singan joyda teri shikastlanib, jarohat bo‗ladi, suyaklarning
  ochiq sinishi hayot uchun xavflidir, chunki jarohat orqali turli jonzotlar kirib,
  organizmni zaharlaydi, ahvolni mushkullashtiradi.
  Suyak sinishlarnniig asosiy belgilari: suyak singan joyning og‗rib, shishib
  ketshi, qontalash bo‗lishi, uning g‗ayritabiiy holatda beso‗naqay harakatlanishi, qo‗l
  yoki oyoq faoliyatining buzilishi. Suyak ochiq singan paytlarda jarohatda singan
  suyak bo‗laklari ko‗rinib turishi ham mumkin.
  Qo‗l oyoq suyaklari singanida bu a‘zolar odatdagidan kaltalashib, singan joyi
  qiyshayib qoladi.
  153
  Ko‗krak qafasi shikastlanganda qovurg‗alarning sinishi oqibatida nafas olish
  qiyinlashadi, paypaslab ko‗rilganda singan-qovurg‗a bo‗laklarining qirsillashi
  (krepitatsiya) eshitiladi. Chanoq suyaklari va umrtqa pog‗onasi singan paytlarda
  peshob kelishi qiyinlashadi, oyoq harakatlari buziladi. Bosh suyaklari singan
  vaqtlarda esa, aksariyat quloqdan qon keladi. Suyaklarning sinishi og‗ir bo‗lgan
  holatlarda travmatik shok kuzatiladi. Bu ayniqsa, suyaklar ochiq sinib, qon ketishi
  bilan bog‗liq paytlarda uchraydi.
  Suyak singanda ko„rsatiladigan birinchi tibbiy yordam. Suyak singan paytda
  birinchi tibbiy yordam ko‗rsatishning eng asosiy sharti shikastlangan odamning
  hayotini saqlab qolishga doir amal-usullarni tezkorlik bilan bajarish; qon tomirlardan
  qon oqishini to‗xtatish; travmatik shokning oldini olish; jarohatga steril bog‗lam
  qo‗yish va nihoyat, tabeldagi yoki qo‗l ostida bo‗lgan barcha vositalardan oqilona
  foydalanib, singan suyakni taxtakachlash, ya‘ni immobilizatsiya qilishdir.
  Immobilizatsiyadan ko‗zlangan asosiy maqsad - singan joydagi suyaklarni
  o‗rnidan siljitmaslik, qimirlamaydigan qilishdir. Bunday holatda og‗riqlar kamayadi,
  tavmatik shokning oldi olinadi. Suyak singanda o‗sha joy yaqnndagi ikkita bo‗g‗im
  (singan joyning yuqori va pastidagi)ni maxsus shinalar yoki qo‗l ostida bo‗lgan
  vositalar yordamida taxtakachlab qo‗yish shart. Shundan keyingina shikastlangan
  odamni bexavotir bir joydan ikkinchi joyga siljitish, ko‗chirish mumkin. Buni
  hayotda transplort immobilizatsiyasi deb ataladi.
  Transport shinalarining asosiy turlari: shotisimon va to‗rsimon qilib ishlangan
  metall shinalar; faneradan ishlangan shinalar, Diterexsning yog‗ochdan tayyorlangan
  maxsus shinasi.
  Shotisimon shinalardan foydalanganda ularning kerakli uzunlikdagi bir nechasi
  tanlab olinadi va tananing qaysi qismiga qo‗yilishiga qarab shakli moslanadi
  (shikastlangan tomondan emas, tananing sog‗lom tomonidan andaza olinadi) va
  nixoyat, kiyim-bosh ustidan qo‗l yoki oyoqqa bog‗lab qo‗yiladi. Faner shinalar yengil
  har xil kattalikda bo‗lganidan ularga ma‘lum bir shakl berib bermaydi. Shunig uchun
  ham ularning ostiga paxta qo‗yilib, qo‗l yoki oyoqqa bint, doka bilan bog‗lanadi.
  Immobilizatsiya uchun fanera bo‗laklari, tayoqchalar, yupqa taxtalar, qattiq
  karton qog‗oz, shuningdek, turli uy-ro‗zgor buyumlari, singan joyni qi-
  mirlatmaslikka yaraydigan boshqa narsalardan ham keng foydalanish mumkin.
  154
  Shunday qilish zarurki, biror jarohatga bog‗lam qo‗yib, uni bog‗lash va immo-
  bilizatsiya qilish jarayonida singan suyak bo‗laklarshing o‗rnidan siljib qolishi hamda
  yopiq holatdagi siniqning ochik siniqga aylanishiga yo‗l qo‗ymasli kerak.
  Qaysi suyak qay tariqa singan bulmasin, ularni maxsus shinalar yoki qo‗l
  ostidagi mavjud vositalar bilan immobilizatsiya qilish oqibatida tananing
  shikastlangan qismlari transportda tashish vaqtida fiziologik jihatdan qulay holatda
  bo‗lsin va zarracha ozor chekmasin.
  Kalla suyaklari singan paytlarda aksariyat bosh miya ham zararlanadi. Odam
  behush bo‗ladi. Bunday holatlarda dastlab shikastlangan kishining butun tanasi
  ko‗zdan kechiriladi. Shundan so‗ng uni zambilga qornini pastga qilib yotqizish, boshi
  ostiga (yuziga) o‗rtasi yumshoqroq to‗shama yoki paxta-dokadan tayyorlangan
  chambarak qo‗yish lozim.
  Jag‗ suyaklarining ustki va pastki sohalari shikastlangan paytlarda esa,
  sopqonsimon bog‗lam qo‗yish, shikastlangan odamning tili tomog‗iga tiqilib, nafas
  yo‗lini berkitib qo‗ymasligi uchun boshini yon tomonga burib qo‗yish lozim.
  O‗mrov suyagi singanda kiftga paxta-dokadan tayyorlangan ikkita xalqa
  solinib, ular orqadan tortib bog‗lanadi. Keyin qo‗l durracha bilan osib qo‗yiladi.
  Qovurg‗alar singanda nafas chiqarilgan holatda ko‗krak qafasi bint bilan qattiq
  bog‗lanadi yoki ko‗krak qafasini sochiq bilan tortib, sochiqning uchlari tikib
  qo‗yiladi.
  Qo‗l va oyoq suyaklarining sinishi boshka suyaklarning sinishiga nisbatan ko‗p
  uchraydi. Barmoq falangalari va panja suyaqlari ochiq singanda jarohatni steril
  bog‗lam bilan bog‗lash, barmoqlar yarim bukilgan holatda bo‗lishini ta‘minlash
  maqsadida qo‗l kaftiga doka(bint) bilan o‗ralgan qattiqroq paxta bo‗lagi solinadi.
  Bilak, qo‗l panjasi va barmoqlarga fashra, karton yoki shotisimon shina qo‗yib, qo‗l
  durracha bilan osib qo‗yiladi.
  Bilak suyaklari singanda qo‗lni tirsak bo‗limidan to‗g‗ri burchak ostida asta
  bukib, kaftini ko‗krak tomonga burish va shu holida shina yoki qo‗l ostidagi mavjud
  vositalar yordamida qimirlamaydigan qilib bog‗lash lozim.
  Shina barmoqlarning ostidan to yelkaning yuqoridagi uchdan bir qismigacha
  yetkazib qo‗yiladi. Keyin qo‗l durracha bilan bo‗yinga osib qo‗yiladi.
  Yelka bo‗gimi shikastlanganda yelka suyagi singanda shotisimon shina yoki
  qo‗lostidagi mavjud vositalar bilan immobilizatsiya qilinadi. Bunday holatda avval
  shinani tirsak bo‗g‗imidan bukilgan, shikastlagan qo‗lga sog‗lom kurakdan
  shikastlangan qo‗lning kafti orqali yelka va bar-moqlarning asosiga qadar yetadigan
  qilib shinaning shakli, andozasi moslab olinadi. Keyin qo‗l durracha bilan bo‗yinga
  osib qo‗yiladi yoki qo‗lni gavdaga bint bilan mahkam qilib bog‗lab qo‗yish ham
  mumkin.
  Oyoq panjasi suyaklari singanda yoki boldir-panja bo‗g‗imi shikastlanganda
  shotisimon shina yoki qo‗l ostidagi mavjud vosita, imkoniyatlar ishga solinadi.
  Shinani avval oyoqning tagi va boldirining orqa yuzasidan uning yuqoridagi uchdan
  bir qismi qadar yetkazib qo‗yish uchun moslab bukiladi. Keyin tovon suyagi
  joylashadigan chuqurchaga paxta solinadi. Shundan so‗ng shinani oyoqqa
  qo‗yiladigan va bintni boldirning pastdagi uchdan bir qismi bilan oyoq panjasidan
  sakkizsimon o‗ramlar shaklida yurgizib, boldirning yuqoridagi uchdan bir qismigacha
  155
  gir aylantirib o‗raladi, shina mustahkamlanadi. Ammo oyoq panjasi boldirga nisbatan
  to‗g‗ri burchak shaklida turadigan qilib bog‗lanishi zarur.
  Fanera yoki yog‗och bo‗lakchalari bilan immobilizatsiya qilishda bu
  yordamchi vositalarni boldirning yuqoridagi uchdan bir qismidan oyoq panjasining
  ostigacha yetadigan qilib ikki yon tomondan, ya‘ni biri tashqi, ikkinchisi esa, ichki
  tomondan qo‗yiladi, so‗ngra oyoq panjasi bint bilan mahkam qilib bog‗lanadi.
  Bunday holatda ham yuqoridagi kabi yog‗och bo‗lakchalari suyakning zararlamasligi
  uchun uning do‗mbaymalariga paxta yostiqchalar qo‗yiladi.
  Boldir suyaklari singanda xuddi boldir panja suyaklari shikastlangani
  holatidagidek ikki bo‗g‗im, ya‘ni boldir-panja va tizza bo‗g‗imlari qimirlamaydigan
  qilib mustahkamlanadi. Shina yoki qo‗l ostidagi mavjud vositalar oyoq panjasidan
  sonning yuqoriydagi uchdai bir qismigacha yetadigan bo‗lishi zarur. Mabodo,
  immobilizatsiya qilish uchun shu atrofda biror yaroqlik vosita topilmasa,
  shikastlangan oyoqni sog‗lom oyoqqa mahkam taqab, bog‗lab qo‗yish ham mumkun.
  Son suyagining sinishi, ayniqsa ochiq sinishi, tering shikastlanib, jarohatlanishi
  oqibatida ko‗p qon ketishi, shok holatiga tushish bilan kechadigan og‗ir jarayondir.
  Bunday vaziyatlarda immobilizatsiya uchun mo‗ljallangan maxsus moslama,
  Diterexs shinalaridan foydalanish qulaydir.
  Son suyagi singanda qo‗llanadigan maxsus transport (Diterexs) shinasi
  suriladigan uzun-qisqa ikkita ichki va tashqi planka, tovonga taqalib turadigan fashra
  va burama tayoqchadan iborat.
  Tashqi planka ichkisidan uzunroq bo‗lib, uni kerakli uzunlikkacha surib,
  qo‗ltiq osti chuqurchasiga taqab qo‗yiladi. Ichki planka shikastlangan odamning
  bog‗lab qo‗yilgan singan joyi va tanasi ustiga qo‗yib, mustahkamlanadi. Buning
  uchun plankalar oyokdan 3 sm uzunroq bo‗lishi lozim. Oyoq osti, tovonga
  qo‗yiladigan fanera bint bilan o‗ralib, oyoq panjasiga bog‗lanadi. Ikkala plankaning
  uchlari oyoq. Tagiga taqalib turadigan faneraning sim tutqichiga kiritiladi va tashqi
  plankaning pastki uchi ichkisi bilan tutashtiriladigan ko‗ndalang planka teshigiga
  kiritiladi. Shina plankalari oyoq va tanaga bint bilan bog‗lanadi. So‗ngra burama
  solib oyoq tortib qo‗yiladi.
  Singan son suyagini immobilizatsiya qilish uchun qo‗l ostidagi mavjud
  vositalardan foydalanilganida ular sonning ichki va tashqi yuzalari bo‗ylab, serbar
  bint, kamar, sochiq, choyshab bilan ikkinchi sog‗lom oyoq va badanga mahkam qilib
  bog‗lanadi. Bunday shikastlanishda nafaqat son suyagi, balki son-chanoq bo‗g‗imi,
  son-tizza bo‗g‗imi, hatto boldir-panja bo‗g‗imi, tovon suyaklarini ham birgalikda
  immobilizatsiya qilish, mustahkamlash zarur. Shuningdek, yuqorida nomlari aytib
  o‗tilgan sohalardagi suyaklarning do‗mbaymalari, qo‗ltiq osti chuqurchasi va chov
  atrofiga ham paxta bo‗laklari solish lozim.
  Chanoq suyaklari singanda umurtqa pog‗onasi shikastlanganda shikastlangan
  odamning ahvoli nihoyatda mushkul bo‗ladi. Chunki uning nafaqat chanoq suyaklari,
  balki shu sohadagi ichki a‘zolari, xususan, yo‗g‗on va ingichka ichaklari, siydik qopi,
  jinsiy a‘zolari ham shikastlanishi, qo‗l va oyoqlari ishlamasligi mumkin.
  Shikastlangan odam ehtiyotkorlik bilan biror qattiqroq narsa (faner, taxta) ustiga tizza
  bo‗g‗imlari bukilgan va kerilgan (qurbaqaga o‗xshash) holatda chalqancha
  yotqizilishi, oyoqlari ikki tomonga tizzalari ostiga biror kiyim-bosh yoki adyol,
  156
  ko‗rpacha dumaloqlab qo‗yilishi shart. Aks holda shikastlangan odamning ahvoli
  yanada og‗irlashishi mumkin.
  Bosh shikastlanganda kalla suyagi, bosh miya zararlanishi mumkin. Bunday
  holatda bosh miya lat yeyishi, chayqalishi (silkinishi) qayd etiladi. Bosh miya lat
  yegaynda odam es-hushini yo‗qotmay, boshi og‗rib, ko‗ngli aynib, ba‘zan, qusib,
  behuzur bo‗lishi mumkin.
  Bosh miya kattiq chayqalganda, silkinganida odamning hushdan ketishi, boshi
  aylanib, qattiq og‗rib, ko‗ngli aynib, ketma-ket qusishi qayd etiladi. Bunday
  holatlarda shikastlangan odamga ko‗rsatiladigan birinchi tibbiy yordam, eng avvalo
  uni tinch qo‗yish, boshiga sovuq narsa bosishdan iborat.
  Qattiq zarb natijasida boshda umumiy kontuziya holati ro‗y berishi mumkin.
  Bunda odam hushini yo‗qotishi, boshi aylanib gapira olmay qolishi, shuningdek,
  qulog‗i og‗ir bo‗lib, ko‗z oldi xiralashuvi, xotirasi yo‗qolishi yoki susayishi mumkin.
  Bunday og‗ir holatdagi shikastlanganni imkoni boricha tezroq tekis joyga yotqizish
  kerak.
  Paylarning cho‗zilishi ham odam nojo‗ya sakragani, qadam bosgani, yiqilgani
  yohud og‗ir yuklarni ko‗targanida ro‗y berishi mumkin. Bunday holatlarda payi
  cho‗zilgan bo‗g‗imda og‗riq paydo bo‗lib, shishadi, harakat cheklanadi. Birinchi
  tibbiy yordam shikastlangan bo‗g‗imni bint bilan qattiq bog‗lab, ustiga sovuq narsa
  bosishva harakatni cheklashdir.
  Bazida bo‗g‗im ichki yuzalarining o‗rnidan siljishi, chiqishi, bo‗g‗im xaltasi
  yirtilishi, paylar cho‗zilishi ham qayd etiladi.
  Ko‗l-oyoqqa chiqishlarning asosiy belgilari quyidagilardan iborat: bo‗g‗imning
  og‗rishi, bu holatda harakatning cheklanishi, bo‗g‗im shaklining o‗zgarishi, qo‗l yoki
  oyoqning kalta tortib, qayrilib, qandaydir holatda qimirlamay qolishi va h.k.
  Chiqishlar umurtqalararo bo‗g‗imlarda ham ro‗y berishi natijasida umurtqa
  pog‗onasi suyaklari o‗rnidan nari-beri surilishi oqibatida orqa miya ezilib, bosilib,
  qo‗l-oyoq ishlamay qolishi, chanoq qismidagi a‘zolarning faoliyati buzilishi ham
  mumkin.
  Kuchli zarb, og‗izni katta ochib homuza tortash, esnash vaqtida ham ba‘zan
  pastki jag‗ chiqishi ko‗p uchraydi. Bunday holatlarda pastki jag‗ni mahkam ushlab
  turadigan bog‗lam qo‗yiladi.
  Chanoq-son
  tizza,
  yelka
  bo‗g‗imlari,
  shuningdek,
  umurtqalararo
  bo‗g‗imlardagi suyaklar o‗rnidan chiqqani yoki siljiganida imkoni boricha
  shikastlangan odamni kengroq taxta yoki eshik ustiga yotqizib, taxtakachlab,
  og‗riqsizlantiradigan dori yuborib, yaqinroqdagi tibbiy muassasaga eltish lozim.
  |