title: Kartoshka, sabzavot va poliz ekinlari mahsulotlarining tannarxini hisoblash
text: o‘z navbatida ularning tannarxini hisoblashda turli usullarni qo‘llashni taqozo etadi.
  Sabzavotlar yetishtirish bilan asosan sabzavotchilikka ixtisoslashgan fermer xo‘jaliklari
  shug‘ullanadilar. Lekin ushbu mahsulotlarni
  ishlab chiqarish hajmi, assortimenti, tannarxi va
  samaradorlik ko‘rsatkichlari fermer xo‘jaliklari bo‘yicha sezilarli darajada farq qiladi.
  Yirik
  ixtisoslashgan fermer xo‘jaliklarida mazkur ishlab chiqarish muhim hisoblanib, asosiy sabzavot
  mahsulotlari katta maydonlarda etishtiriladi.Bunday fermer xo‘jaliklari ichki bozorni
  sabzavotchilik mahsulotlari bilan ta'minlash va chetga eksport qilish bilan ham shug‘ullanadilar.
  Ular odatda, shahar atrofida joylashgan bo‘lib, mahsulotlarni iste'molchilarga etkazish xarajatlari,
  ushbu mahsulotlar tez buziluvchan bo‘lganligi bois, yo‘qotishlar ham qisqaradi. Ixtisoslashmagan
  fermer xo‘jaliklarida sabzavotchilik mahsulotlari xo‘jalikning ichki ehtiyojlarini qondirish va
  qisman bozorda sotish uchun ishlab chiqariladi.
  Sabzavotchilikda har xil mahsulotlarni ishlab chiqarish hajmi sezilarli darajada farq qiladi.
  Chunki bozorda ularga bo‘lgan talab va mahsulotlarning tayinlanishi ham turlicha. Shu munosabat
  bilan ochiq yerdagi sabzavotchilik asosiy ekinlar (karam, bodring, pomidor, lavlagi, sabzi,
  sarimsoqpiyoz)va boshqa sabzavot ekinlariga (petrushka, salat, shpinat, ukrop) bo‘linadi.
  Ushbu sabzavot mahsulotlarining ahamiyati, yetishtirish hajmi va fermer xo‘jaliklarining
  ixtisoslashganligini hisobga olgan holda sabzavot ekinlari bo‘yicha
  xarajatlarni hisobga olish
  obektlari belgilanadi. Sabzavotchilikka ixtisoslashgan fermer xo‘jaliklarida xarajatlar har bir
  asosiy ekin turi bo‘yicha alohida va boshqa ekinlar bo‘yicha bir butunligicha, ixtisoslashmagan
  fermer xo‘jaliklarida esa ochiq yerdagi barcha sabzavot ekinlari bo‘yicha butunligicha hisobga
  olinadi. Bu o‘z navbatida Kalkulyatsiya obektlari va har xil ekinlar mahsulotlarining tannarxini
  hisoblash tartibini belgilashda tegishli yondashuvlarni taqazo etadi. Masalan,
  ixtisoslashgan
  fermer xo‘jaliklarida sabzavotchilik mahsulotlari har bir asosiy ekin turi bo‘yicha alohida, boshqa
  ekinlar bo‘yicha butunligicha hisoblanadi. Ixtisoslashmagan xo‘jaliklarda esa ochiq yerdagi
  barcha sabzavot mahsulotlari tannarxi bir butunligicha hisoblanadi.
  Odatda sabzavot ekinlaridan bir turdagi mahsulotlar olinadi. Ayrim hollardagina palak,
  karam bargi, to‘liq rivojlanmagan karam boshlari foydalanilishi mumkin.
  Bunday mahsulotlar
  qo‘shimcha hisoblanadi va ko‘k massa tannarxi bo‘yicha baholanadi (agar kirim qilinsa). Shunday
  qilib, alohida ekin turi, ekinlar guruhi butun quyi tarmoq bo‘yicha asosiy sabzavot mahsulotlari
  tannarxi uni parvarishlash uchun qilingan barcha xarajatlardan qo‘shimcha mahsulot qiymatini
  (agar u mavjud bo‘lsa) chegirib, aniqlanadi.
  Sabzavotchilik mahsulotlarini kirim qilishda ular standart va nostandart mahsulotlarga
  bo‘linib, bu keyinchalik mazkur mahsulotlar har bir guruhining tannarxini alohida hisoblash uchun
  zarur axborotlar bilan ta'minlaydi.
  Bizning fikrimizcha, standart va nostandart mahsulotlar
  tannarxini alohida hisoblash uchun asosiy mahsulotga tegishli xarajatlar ushbu mahsulot guruhlari
  bo‘yicha ularning bozor bahosiga asosan aniqlangan qiymatiga mutanosib taqsimlanishi zarur.
  Fikrimizni tasdiqlash uchun fermer xo‘jaligida yetishtirilgan sabzavotchilik mahsulotlari
  tannarxini hisob-kitobini keltiramiz (6.2-jadval).
  Jadval ma’lumotlaridan ko‘rinib
  turibdiki, 1s standart sabzavot mahsulotlari haqiqiy
  tannarxi 261,0 ming so‘m, 1s nostandart sabzavot tannarxi esa 117,0 ming so‘mni tashkil etgan.
  1s standart sabzavot sotishdan 189,0 ming so‘m (450,0-261,0), nostandart sabzavot sotishdan 83
  ming so‘m (200,0-117,0) foyda olingan. Demak, fermer standart mahsulotlar ulushini ko‘paytirish
  va sotish bahosini yanada oshirish imkoniyatlarini izlashi lozim. Sabzavotchilikka
  ixtisoslashmagan fermer xo‘jaliklarida sabzavotchilik mahsulotlari ularning turlari bo‘yicha
  hisoblanishi mumkin. Bunda hisobga olingan xarajatlarning asosiy mahsulotlarga tegishli qismi
  ularning bozor bahosi bo‘yicha aniqlangan qiymatiga mutanosib ravishda taqsimlanadi.
  Ixtisoslashgan fermer xo‘jaliklarida «boshqa sabzavot mahsulotlari» guruhiga kiruvchi ekinlardan
  olingan mahsulotlar tannarxi ham shu tartibda aniqlanadi.