title: XX asming hozjrgi davrdagi - 0 ‘z b e k ist 0n respublikasi olïy ya g ‘rta m âxsus ta’lim yazirligi
text: XX asming hozjrgi davrdagi
  ilmiy adabivotlarda ekoturizmning
  tabiatga ta ’siri haqida ilmiy-amaliy tajriba va kuzatuvga
  asoslanmagan xulosalar yozila boshlandi. Bu haqda yuqorida
  to‘xtaldik. Masalan, Rossiyadagi ekologik turizmning darg'alari
  b o lg an Drozdov A.V., Sergeyeva Т.К., Xrabovehenko V.V.,
  va Kosolapov A.B.laming turizmning tabiatga ta ’siri haqidagi
  xulosalari bir xil m a’noda, ya’ni turizmning tabiatga ta ’siri:
  a) to cg‘ridan to'g'ri; b) yonlama (bilvosita) yuz beradi.
  Ekoturiz:mning tabiatga to ‘g‘ridan io cg‘ri ta’siri haqida juda
  ko‘p misollar keltirish mumkin. Bu misollarning barchasida
  ekoturizmning noto‘g‘ri tashkil qilin shi va ekoturistik faoliyatning
  nazoratsiz holatlarida yuz beradi. Ekoturizmda quyidagi ikkita
  holat
  ekoturizmni
  rivojlantiruvchilar,
  ekoturizmni
  tadqiq
  qiluvchilar uchun juda muhim hisoblanadi:
  1. Ekoturizmning tabiatni muhofaza qilishi.
  2. Tabiatni ekoturizmdan muhofaza qilish.
  Ekoturizmning asosiy maqsadi tabiatni muhofaza qilish
  hisoblanadi. Ekoturizmning jahonda shakUantirilishi dunyoviy
  ekologik
  mqirozJardan
  kelib
  chiqqanJigi
  ham
  o£rganj!di.
  Ekoturizmning tabiatga har qanday ta’siri ekoturizmning huquqiy
  me’yorlari ishlab chiqilmagan holatlarda yuz beradi. Ekoturizmning
  59
  Сергеева Т.К. Экологический туризм. Москва: Финансы и ста-шстика,
  2004. С. 360..
  179
  huquqiy me’yorîari ishlab chiqilmagan holatlarda ekoturiznuxi tashkil
  qffish va ekoturistik faoliyatni nazorat qilish ham qiyin kechadi.
  Tabiatni
  ekoturizmdan
  muhofaza
  qilishda
  ekoturistik
  resurslardan foydalanish yuklamasmi, ya’ni ekoturistik obyéktga
  bir kunda qancha ekoturistni qo ‘yish chegarasini, m e’yorini bilish
  lozim. Bu chegaradan, yuklamadan ortig'i ekoturistik bosim
  deyiladi. Ekoturistik bosim qanchalik ortsa tabiatga keltirilgan
  zarar oshib boradi. Bunday holatlarda tabiatdan ekoturizmda
  foydalanish zararii b o iib chiqadi.
  Ekoturiznming tabiatga to"g‘ridan to £g‘ri ta ’siri quyidagi
  holatlarda yuz beradi:
  • ekoturistik m e’yordan ortiq baîiq ovlash va ekoturistik
  m e’yordan ortiq ovchilik ta ’sirida o ‘simlik va hayvonlaming
  qirilishi, tabiiy hududlardagi qishloq xo‘jalik faoliyati natijasida
  tabiiy sharoitlaming buzilishi.
  • o simliklar va hayvonlaming tabiiy hayotiga aralashuv —
  shovqin, ulami qo'ldan oziqlantirish, sun’iy sharoitlarda ko'paytirish,
  doimo ta’qib qilish, kuzatish, uyalarini buzish va boshq,;
  inson keltirgan
  oziq-ovqat chiqindilaridan yuqumli
  kasalliklaming kelib chiqishi, o'rm onlarning kesilishi, tuproq
  qatlamida salbiy o £zgarishiaming hosil bo £lishi.
  14.2. Ekoturizmnmg tabiatga yonlama ta ’stri
  Ekoturizmning tabiatga yonlama ta’sirini insoniyatning tabiaí va
  uning resurslaridan noto£g£ri foydalanishi-antropogen ta ’sirkrining
  barchasini misol tariqasida keltirsak to ‘g£ri bo£ladi. Bunday ta’siriar
  haqida juda ko£p!ab misollami keltirish mumkin. Bu misollaming
  umumiy holatlarini quyidagicha tushimtirish mumkin:
  • hayvonlar va o £simliklar tabiiy yashash muhitining inson
  faoliyati natijasida o £zgarishi;
  • geografik tabiiy muhit komponentlariga global antropogen
  ta ’sir (suv yuzalari va tuproqning ifloslanishi, o £rmonlaming
  kesilishi va eroziyaning kuchayishi, iqhmning global o £zgarishi,
  180
  atmosferaning ifloslanishi, dunyo okeamning ifloslanishi va boshq.);
  hayvonlami sun’iy sharoitlarda saqlash, hayvon va
  o ‘simliklarning tabiiy sharoitdagi yashash jarayonlariga aralashish
  va boshq.;
  • tabiatga o ‘nglanmas qiig'in keltiravchi harbiy qtirollami smash;
  • zaharh kimyoviy moddalami ishlab chiqarish va qollash.
  E’tibor qilsak, yuqorida keltirilgan “ta’sirlar” o'tgan asming
  ikkinchi
  yarmidagi
  insonnmg
  ilmiy-texnika
  taraqqiyotiiii
  rivojlantirishi natijasida sayyoramiz “tabiatini bo‘ysundirish” shiori
  bilan ertangi kunini o ‘ylamasdan, kelajak avlodinmg tabiatdagi
  rizqi-nasibasini yeb qo'yishini izohlash deb baholasa xato bolmaydLp
  Ikkinchidan,
  “ta ’sirlar”ni
  yozgan
  mualliflar
  tabiatga
  ekoturizmning ta ’sirmi emas va turizmning ham ta ’sirini emas
  balki, tabiatga insoniyatning butun sivilizatsiyasi davridagi
  ochko'zligi va kaltafahmligi natijasida ayniqsa, o‘tgan asming
  ikkinchi yarmidan to hozirgacha davom etayotgan tabiatni buzish,
  yemirish, talash va qirishming natijalarini izohlashgan.
  Ekoturizmni rivojlantirar ekanmiz uning tabiatga yonlama
  (bilvosita) ta ’siri b o lish i kutilmagan hodisa emas. Bu ta’sirlarsiz
  ekoturizmni rivojlantirib bolm aydi. Bu yerda asosiy mulohaza
  tabiatdagi
  ekoturistik so‘qmoqlar,
  ekoturistlaming
  nojo‘ya
  harakatlari, qocriqIanayotgan hududlardagi so‘qmoqlarda qisqa
  muddatli dam olish infratuzihnalari, ekoturistlaming shovqini va
  chiqindilari haqida bormoqda60,61.62.63.
  Ekoturizmni tashkil qihshda ekoturizmda lider davlatlaming
  “alohida muhofazadagi tabiiy hududlar”da ekoturiznmi rivojiantirish
  mexanizmlaridan foydalanishimiz kerak. Bu haqida 9-bobda
  yozildi, foydalanish tizimi chizma ravishda keltirildi (EKONET).
  60
  Дроздов A.B. Основы экологического туризма. Москва: Гардарики,
  2005. С. 271.
  61
  Сергеева Т.К. Экологический туризм. Москва: Финансы и статисти
  ка, 2004. С. 360.
  62
  Храбовченко В.В. Экологический туризм. Москва: Финансы и ста
  тистика, 2003. С. 172.
  63
  Косолапов А.Б. Теория и практика экологического туризма. Москва:
  КНОРУС, 2005. С. 240.
  181
  Bu foydalanish tizimining uchinchi zonasi
  |