title: Ko‘rsatkichlar - Moliyaviy va boshqaruv tahlili pv doc
text: Ko‘rsatkichlar
  Reja
  Haqiqatda
  Farqi
  (+,-)
  1. Mahsulot ishlab chiqarish tannarxi, ming so‘m
  22610
  28400
  +5790
  2. Mahsulot hajmi, amaldagi bahoda, ming so‘m
  28400
  32600
  +4200
  3. 1 so‘mlik mahsulotga to‘g‘ri keladigan xarajat,
  tiyin
  ?
  ?
  ?
  a) 78,6; 87,1; +8,5.
  b) 79,6; 87,1; +7,5.
  d) 80,4; 86,4; +6.
  e) 82,2; 86,4; +4,2.
  12. Mahsulot tannarxining o‘zgarishiga qanday omillar ta’sir
  qiladi?
  a) materiallar bahosi, tarkibi, tuzilmasining o‘zgarishi;
  b) ish haqining o‘zgarishi;
  d) material xarajatlar bahosi tarkibining o‘zgarishi, me’yor
  o‘zgarishi;
  e) noto‘g‘ri javob yo‘q.
  295
  III BO‘LIM.
  MOLIYAVIY TAHLIL
  IX BOB. XO‘JALIK YURITUVCHI SUBYEKTNING
  MOLIYAVIY HOLATI TAHLILI
  9.1. Xo‘jalik yurituvchi subyektlarning moliyaviy holatini
  o‘rganishning ahamiyati, tahlilning maqsadi, vazifalari va axborot
  manbalari
  Mustaqillik, bozor iqtisodiyotiga o‘tish jarayonida turli mulk shakli-
  dagi korxonalar faoliyatiga to‘liq erkinlik berdi. Ayniqsa, savdo-sotiqqa
  nisbatan erkin munosabat yuritish, hamkorlikda faoliyat ko‘rsatish
  uchun sherik tanlay bilish, o‘zi ishlab chiqargan mahsulot va uni
  sotishdan olgan daromadga to‘liq egalik qilish huquqini berdi va bu
  moliyaviy ko‘rsatkichlarning o‘zgarishiga bevosita ta’sir etadi.
  Yangicha ish yuritish, jumladan, tashqi va ichki bozordan tajribali
  mijoz va hamroh tanlash bilan birga ularning moliyaviy imkoniyatlarini
  o‘rganish zarurligini ko‘rsatadi.
  Korxonalarning xo‘jalik faoliyatini tahlil qilish, ularning ishlarini
  yaxshilash, samaradorligini oshirishning muhim omili bo‘lib kelgan va
  shunday bo‘lib qoladi. Xo‘jalik faoliyatini tahlil qilish korxonalarning
  ishlab chiqarish, moliyaviy, mehnat resurslaridan oqilona foydalanish
  darajasini aniqlashga yodam beradi, foydalanilmagan resurslarni aniq-
  lab; korxonalarning kelgusida rivojlanishi, ularning moliyaviy holatini
  yaxshilash uchun zarur tavsiyalarni ishlab chiqishga imkon beradi.
  Respublikamiz iqtisodiyotini bozor munosabatlariga o‘tkazish bilan
  korxonalar xo‘jalik faoliyatini tahlil qilishni ahamiyati yanada ortdi,
  chunki bozor munosabatlari sharoitida ishlab chiqarishga joriy etilmagan
  resurslarni aniqlash va ulardan samarali foydalanish dolzarb muammoga
  aylanadi.
  Bozor munosabatlarining shakllanishi, rivojlanishi ko‘p ukladli bo-
  zor iqtisodiyotini barpo etish, har xil shakldagi biznesni va ishbi-
  296
  larmonlikni rivojlantirish shunga olib keladiki, korxonalar faoliyatini
  moliyaviy natijalari – foyda va rentabellik korxonalar faoliyatini asosiy
  ko‘rsatkichlariga aylanadi.
  Respublikamiz bozor iqtisodiyotiga bosqichma-bosqich o‘tayotgan
  bir sharoitda, iqtisodiyot sektorlarining uzluksiz faoliyat yuritishi va
  barqaror rivojlanishi muhim hisoblanadi. Mustaqil mamlakatimiz
  dastlabki yillardanoq sobiq ittifoq respublikalari singari rejali va
  markazlashtirilgan iqtisodiyotdan erkin bozor iqtisodiyotiga o‘tish uchun
  qadam qo‘ya boshladi. Mustaqillik yillarida respublikamizda iqtisodiy
  islohotlarni rivojlantirishga katta e’tibor qaratib kelinmoqda. Respub-
  likamiz bozor iqtisodiyotiga o‘tishda o‘ziga xos va mos bo‘lgan bos-
  qichma-bosqich hamda kuchli ijtimoiy muhofaza qilish yo‘lini tanladi.
  Bozor iqtisodiyotiga o‘tishning dastlabki bosqichida iqtisodiyotni
  isloh qilishning g‘oyat muhim yo‘nalishlarini belgilab beruvchi asosiy
  ustuvor yo‘nalishlar belgilab olindi. Shu jihatdan, O‘zbekistonda isloh
  qilish – mulkdorlar sinfini shakllantirish masalasini tubdan hal etish
  bilan belgilanadi. Mazkur masalalarni to‘g‘ri mushohada qilgan holda
  Prezidentimiz I.Karimov shunday degan edi: - «Oldimizda turgan
  birinchi va asosiy vazifa - bu izchil iqtisodiy o‘sish, chuqur tarkibiy
  o‘zgarishlarni amalga oshirish, ishlab chiqarishni mukammallashtirish
  va ilg‘or texnologiyalar bilan qayta qurollantirishning bosh sharti
  bo‘lgan makroiqtisodiy va moliyaviy barqarorlikka erishish muammosi-
  dir».
  1
  deb ta’kidlagan. Bu, Respublika iqtisodiyotida faoliyat yuritayot-
  gan barcha soha korxonalari foyda ko‘rish maqsadida, bozor iqtisodiyoti
  talablaridan kelib chiqqan holda ishlab chiqarishi yoki xizmat
  ko‘rsatishini talab etadi.
  Shu jihatdan qaraganda, korxonalarning barqaror faoliyat yuriti-
  shida, ishlab chiqarish jarayonining barcha elementlari, shu jumladan,
  buxgalteriya hisobi, audit va iqtisodiy tahlil mukammal ishlashi kerak.
  Iqtisodiyot sektorida bozor munosabatlarini chuqurlashtirish ushbu
  sohada iqtisodiy islohotlarni yanada jadallashtirishni taqozo etadi. Shu
  sababli, moliyaviy hisobot shakllari va ularning tahlilini takomil-
  lashtirish, uni barcha sektorlarning tuzilmasiga va o‘zgarishlariga mos
  tarzda qayta qurish, korxonaning moliyaviy-iqtisodiy holatini o‘rganish
  va nazorat qilishning maqsadli shaklini ishlab chiqish hamda qaror
  toptirish bugungi kunning muhim vazifalaridan hisoblanadi. Shu
  1
  И.Каримов. «Ўзбекистон иқтисодий ислоҳотларни чуқурлаштириш йўлида». Т.: «Ўзбекистон». 1995
  й.
  297
  jihatdan ham, keyingi yillarda respublikamizda boshqaruv va moliyaviy
  tahlilga e’tibor kuchaygan. Bu esa bu borada ilmiy tadqiqotlar olib
  borishni hamda zamonaviy iqtisodchi mutaxassislar tayyorlashni taqozo
  etmoqda.
  Ushbu holatni hisobga oladigan bo‘lsak, korxonalarning moliyaviy
  holatini baholash va uning tahlilini to‘g‘ri tashkil etilishi hamda takomil-
  lashtirilib borilishi bozor iqtisodiyotining eng dolzarb masalalaridan biri
  ekanligini ta’kidlab o‘tish lozim bo‘ladi. Korxonalarning moliyaviy
  holatini tahlil etish orqali uni yanada sog‘lomlashtirish imkoniyatlariga
  baho beriladi hamda moliyaviy mustahkamligi kuchaytiriladi.
  Agar ilgari korxonalarning xo‘jalik faoliyatini, ularning moliyaviy
  holatini tahlil qilish bilan faqat moliya, bank, statistika organlari va
  yuqori tashkilotlar shug‘ullangan bo‘lsalar, endilikda bu ish bilan
  yuqorida ko‘rsatilagan tashkilotlardan tashqari soliq organlari, auditorlik
  idoralari, jamoa tashkilotlari, aksionerlar, ta’minlovchilar, iste’molchilar
  va boshqa organlar, tashkilotlar ham shug‘ullanishmoqda.
  Bu holat moliyaviy tahlil, jumladan, uni bajarish uslubi oldiga yangi
  talablar qo‘ymoqda.
  Ma’lumki, sobiq ittifoq davrida korxonalar xo‘jalik faoliyatini tahlil
  qilish, jumladan, korxonalarning moliyaviy holatini tahlil etishning
  uslubiy masalalari markazda - butun ittifoq organlari tomonidan ishlab
  chiqilgan va muammolar yechilgan ittifoqdosh respublikalarga foyda-
  lanish uchun jo‘natilgan.
  Sobiq ittifoqning parchalanishi tufayli ittifoqdosh respublikalar
  mustaqil davlatlarga aylandi, ulardan har bittasi bozor munosabatlariga
  o‘tish uchun o‘z yo‘lini tanlab, ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishni davom
  ettirib, bozor iqtisodiyotini shakllantirmoqda. Ular orasida O‘zbekiston
  ham o‘zining bozor iqtisodiyotiga o‘tish modelini ishlab chiqib, xalq
  xo‘jaligini bozor munosabatlari sharoitida rivojlantirgan holda ijobiy
  natijalarni qo‘lga kiritib kelmoqda.
  Respublikada amalga oshirilayotgan iqtisodiy islohotlarni huquqiy
  bazasini tashkil qiluvchi Respublika Qonunlari, Prezident Farmonlari va
  Qarorlari hamda Vazirlar Mahkamasining yuzlab qarorlari qabul qilindi
  va qabul qilinmoqda.
  Respublikada amalga oshirilayotgan iqtisodiy islohotlarning eng
  asosiy yo‘nalishlaridan biri – bu boshqaruv tizimini takomillashtirish
  hisoblanadi. Bu masalani ijobiy hal etishda korxonalarning xo‘jalik
  faoliyati va moliyaviy holatini tahlil qilish muhim rol o‘ynaydi, chunki
  korxonalar faoliyatini tahlil qilish boshqaruv tizimi samaradorligini
  oshirishning muhim sharti hisoblanadi.
  298
  Bozor munosabatlari davrida bu shartning asosiy qismi korxonalar
  moliyaviy holatining tahlili hisoblanadi. Respublikada yangi moliyaviy
  hisobot shakllari qabul qilindi, ularni o‘rganish va ulardan keng
  foydalanish uslublarini barpo etish muhim ahamiyatga ega.
  Bozor munosabatlari davrida respublikada bu masalani yechish
  maqsadida moliyaviy tahlil uslubiyatini takomillashtirish uchun bir qator
  tadbirlar amalga oshirilmoqda, lekin bu borada hali yechilmagan
  muammolar ham kam emas. Moliyaviy tahlil o‘tkazishdan manfaatdor
  tashkilotlar, organlar, mutaxassislar hali ham ilmiy, ham amaliy nuqtayi
  nazardan asoslangan uslub bilan ta’minlanmagan. Bu holat, albatta
  bozor munosabatlarini shakllantirish davrida korxona va tashkilotlarga
  samarali boshqaruvchilik qilishda salbiy rol o‘ynamoqda.
  Moliyaviy holat davlat, tashkilot va shaxslar o‘rtasida bo‘ladigan
  o‘zaro munosabatlarni tartibga solish bilan bog‘liq pul hisob – kitob-
  larini ifodalaydi. Moliyaviy holat korxonani mablag‘ bilan ta’min-
  langanligi, barcha turdagi mablag‘larni maqsadga muvofiq yo‘nalishi va
  ulardan foydalanishning maqsadga muvofiqligi, budjet, bank, xomashyo
  yetkazib beruvchilar, xaridorlar va boshqa tashkilotlar bilan olib
  boriladigan hisob-kitob holati bilan xarakterlanadi. Korxonani moliyaviy
  holati barqaror, nobarqaror va krizis darajasida bo‘lishi mumkin.
  Moliyaviy barqarorlikka ega bo‘lgan korxonalarda ishchi va xizmat-
  chilar bilan ish haqi, budjet, bank, mol yetkazib beruvchilar bilan bo‘la-
  digan hisob – kitob ishlari o‘z muddatida amalga oshiriladi. Moliyaviy
  intizomga rioya qilmaslik, debitorlik va kreditorlik qarzlarini ortib
  ketishiga olib keladi va muddati uzaytirilgan qarzlarni surunkali davom
  etishi bankrotlik alomatlarini vujudga keltiradi.
  |