title: Tayanch iboralar - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi toshkent to‟qimachilik va yengil sanoat instituti
text: 47
  III BOB. KLASTERLAR VA XOM ASHYO TA‟MINOTI
  3.1 Paxta-to„qimachilik klasterlarini tashkil etish asoslari
  Klasterlarni tashkil etishdagi iqtisodiy muhit doirasi va uning holatini
  o‗rganish
  shuni ko‗rsatadiki,
  ishlab chiqarishni tashkil etishning ushb shakli
  so‗nnggi vaqtlarda keng miqyosda amaliyotda qo‗llanilmoqda. Umuman olganda,
  klaster
  – bu bog‗lam sanaladi. Ishlab chiqarish sohasida esa klaster (cluster) – bu
  boshlang‗ich xom ashyoni qayta ishlash orqali pirovard
  tayyor mahsulot ishlab
  chiqarishni o‗z ichiga oladigan yaxlit texnologik jarayonni bilashtiruvchi
  korxonalarning ishlab chiqarish tizimidir. Ishlab chiqarish sohasiga klaster
  shaklini joriy etish tizimli samara deb ataluvchi alohida qismlarning integratsiya
  asosida butun tizimga birlashtirilishi natijasida faoliyat
  samaradorligi oshishini
  ta‘minlaydi.
  Xorijiy mamlakatlarda klasterlarni shakllantirish bo‗yicha to‗plangan
  tajribalari va amaliyoti quyidagi yo‗nalishlar hisoblanadi.
  Birinchi yo‘nalish
  Italiya modeli (sanoat okruglari) hisoblanib, kichik
  korxonalarning eksportni kengaytirish borasida kuchli konsentratsiyasiga
  asoslangan, bozorga chiqish va uni egallashda o‗zaro
  rasmiy yoki norasmiy
  hamjamiyat asosida yurituvchi ichki klasterlardir
  1
  .
  Ikkinchi yo‘nalish
  sanoat klasterlari hisoblanib, ular konsentrik doiralar hosil
  qiluvchi (markazlashgan tashkilotlar) markaziy boshqaruv tizimiga ega klaster
  shakli hisoblanadi. Bu kabi sanoat klasterlari tarkibida ilmiy laboratoriyalar,
  ilmiyg‗tadqiqot markazlari va oliy o‗2uv yurtlari faoliyat yuritadi. Klasterlarni
  bunday shakllantirish YAponiya.
  Janubiy Koreya, Germaniya va Fransiya
  tajribalarida aks etgan. Ular xalqaro bozorlar uchun o‗ta kuchli hamkorlik va
  yuqori darajada shakllantirilgan rasmiy ichki aloqalar mavjud. Innovatsion
  1
  Becattini G. From marshall`s to the Italian ―Industrial Districts‖. A Brief Critical Reconstruction // Complexity
  and Industrial Clusters: Dynamics and Models in Theory ahd Practice / eds. A.Q.Curzio, M.Fortis.
  Heidelberg:Physica-verlag, 2002.
  48
  faoliyatning sochilib ketishi va chiziqli bog‗lanishning mavjud emasligi klasterlar
  shakllanishining bu kabi usuliga xos hisoblanadi. Har
  bir klaster ishtirokchisi
  tizimning boshqaruv apparatiga zanjirli aloqasi ta‘minlanadi va bu o‗zaro
  integratsiyani ta‘minlashga asosiy kalit hisoblanadi. Bunday klasterni tashkil etish
  jarayonida ko‗proq moliyaviy manbalarga tayanishi esa unga davlatning aralashuvi
  shart qilib qo‗yishi bilan birga, asosiy moliyaviy ta‘minotchisi sifatida qatnashishi
  rag‗batlantiradi
  2
  . Klasterni shakllantirishning bunday usuli davlatning ko‗magi va
  moliyaviy mablag‗ning kattaligi uni tashkil etishning kuchsiz tomoni bo‗lsada,
  xalqaro bozorda amalakat raqobatbardoshligini oshirishning asosiy vositasi yoki
  strategiyasi sifatida qaraladi.
  Uchinchi yo‘nalish
  sanoatlashtirish davriga xos hisoblanib, bunday
  klasterlash
  strategiyalaridan Skandinaviya, SHveysariya va AQSHda keng
  qo‗llanilgan. Ko‗proq spiral
  3
  hosil qiluvchi klasterlash modelining asosiy
  yo‗nalishi innovatsiyalarni yaratishga urg‗u beradi va
  yaratilgan innovatsiyalarni
  klaster ishtirokchilariga sochib yuborish orqali raqobatbardoshlikni ta‘minlash
  asosiy maqsad hisoblanadi.
  Klasterlarni shakllantirish bo‗yicha yuqorida bayon etilgan yo‗nalishlar
  O‗zbekiston sharoitida engil sanoat korxonalarining mavjud ahvoli va bozorda
  shakllangan raqobat muhiti holatidan kelib chiqib belgilanadi.