title: darajalarida pul mablag’lariga bo’lgan talab va pul taklifining o’zaro nisbatini
text: darajalarida pul mablag’lariga bo’lgan talab va pul taklifining o’zaro nisbatini
  ifodalovchi mexanizm.
  Pul taklifi – bu bozorda pul sifatida muomalada bo’lgan turli-tuman
  moliyaviy mablag’lar, ya’ni pul agregatlari yig’indisi hisoblanadi.
  Mamlakatdagi pul taklifi asosan Markaziy bank tomonidan tartibga solinsada, u
  iqtisodiyotdagi barcha taklifni qamrab ololmaydi. Chunki, bu jarayonga uy xo’jaligi
  xatti-harakati hamda tijorat banklarining siyosati ham ta’sir ko’rsatadi.
  111
  Yusupov R.A. Bozor munosabatlariga o’tish jarayonida milliy valyuta barqarorligini ta’minlashning nazariy asoslari.
  I.f.n. ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissеrtatsiya avtorеfеrati. T., 2001, 12-13-b.
  427
  Tijorat banklari o’z ixtiyorlarida bo’lgan aktivlari hisobiga yangi pullarni hosil
  qilishlari, ya’ni ularni bank krediti sifatida mijozlariga berishlari mumkin. To’g’ri,
  ularning bu faoliyatlari Markaziy bank tomonidan o’rnatiluvchi majburiy zaxira
  me’yorlari orqali cheklanadi. Ya’ni, tijorat banki o’zining joriy xarajatlarini qoplashi
  hamda mijozlar tomonidan kreditlar qaytarilmasligi xavfining oldini olish maqsadida
  ma’lum miqdordagi pul mablag’larini zaxira sifatida saqlashi lozim. Aktivlarning
  qolgan qismi esa muomalaga chiqarilib, u ma’lum muddatdan so’ng yana bankka
  qaytishi hamda majburiy zaxira me’yoridan ortiqcha qismi yana muomalaga
  chiqarilishi mumkin. To’xtovsiz ravishda takrorlanuvchi bu jarayon pul taklifi
  multiplikatori yoki bank multiplikatori deyiladi.
  Pul taklifi multiplikatori
  – bu bankdagi pul depozitlari qo’shimcha ravishda
  o’sgan hajmining majburiy zaxiralar qo’shimcha hajmiga nisbati bo’lib, pul
  mablag’larining bir birlikka ko’payishi iqtisodiyotdagi pul taklifining qanchaga
  o’sishini ko’rsatadi:
  r
  m
  yoki
  R
  M
  m
  s
  1
  ,
  bu yerda:
  m – pul taklifi multiplikatori koeffitsienti;
  M
  s
  – bankdagi pul depozitlarining qo’shimcha ravishda o’sgan hajmi;
  R – majburiy zaxiralar qo’shimcha hajmi;
  r – majburiy zaxiraning foizdagi me’yori.
  Masalan, Markaziy bank tomonidan o’rnatilgan majburiy zaxira me’yori 20%ni
  tashkil etsin. Agar tijorat bank aktivi 100 mln. so’m deb olsak, u holda pul taklifi
  multiplikatori 5 ga teng bo’ladi (100 mln. so’m/20 mln. so’m). Bu esa tijorat banki
  500 mln. so’m hajmida (100 mln. so’m x 5) yangi pullarni muomalaga chiqarish
  imkoniga ega ekanligini ko’rsatadi.
  Pulga talab ikki qismdan iborat bo’lishi mumkin: ayirboshlash uchun zarur
  bo’lgan pulga bo’lgan talab hamda aktivlar sotib olish uchun zarur bo’lgan pulga
  talab.
  Ayirboshlash uchun zarur bo’lgan pulga bo’lgan talab aholining kundalik shaxsiy
  ehtiyojlari, korxonalarning ish haqi to’lash, material, yoqilg’i va shu kabilarni sotib
  olish uchun kerak bo’lgan pul miqdorini ifodalaydi. Ayirboshlash uchun zarur bo’lgan
  pul miqdori biz yuqorida ko’rsatgan formula bilan aniqlanadi. Ushbu formulaga
  asosan aholi va korxonalarga ikki holda ayirboshlash uchun ko’proq pul talab qilinadi:
  narxlar o’sganda va ishlab chiqarish hajmi ko’payganda.
  Kishilar o’zlarining moliyaviy aktivlarini har xil shakllarda, masalan,
  korporatsiya aktsiyalari, xususiy yoki davlat obligatsiyalari shaklida ushlab turish
  mumkin. Demak, aktivlar tomonidan, ya’ni investitsiyalar uchun pulga talab ham
  mavjud bo’ladi.
  Aktivlar tomonidan pulga talab foiz stavkasiga teskari mutanosiblikda o’zgaradi.
  Foiz stavkasi past bo’lsa, kishilar ko’proq miqdoridagi naqd pulga egalik qilishni afzal
  ko’radi. Aksincha, foiz yuqori bo’lganda pulni ushlab turish foydasiz va aktivlar
  shaklidagi pul miqdori ko’payadi. Shunday qilib, pulga bo’lgan umumiy talab, aktivlar
  428
  tomonidan pulga bo’lgan talab va ayirboshlash uchun pulga bo’lgan talabning miqdori
  bilan aniqlanadi.
  |