title: ADABIYOTLAR - Buxoro davlat universitetining pedagogika instituti pedagogik ta
text: ADABIYOTLAR:
  1. Jerry V. Krause, Don Meyer, Jerry Meyer. Basketball skills &drills” third
  edition. 2008.
  2. Татарова С.Ю., Татаров В.Б. Cпециальные упражнения для совершенство-
  вания технико-тактической подготовки баскетболистов. Mосква, -- 2015.
  3. Dustov B. A., Toshov M. K., Sabirova N. R., Fazliddinov F. S. Psychological
  Impact Of Football Games To The Formation Of Individuality Of The Student.
  Journal of Critical Reviews ISSN- 2394-5125 Vol 7, Issue 6, 2020.
  675
  4. Sabirova N. R., Yusupov J. N. Possibilities Of Using The Tools Used In
  Teaching Short-Distance Running Techniques. Web of Scientist: International
  Scientific Research Journal. 2021/5/.
  5. Исломов Э.Ю., Хамроев Б.Х., Сафаров Д.З. Управление воспитанием
  юного спортсмена во время занятий физическими упражнениями и на
  тренировке // Вопросы науки и образования, 2020. № 20 (104).
  6. Джураева.М.З. Роль физкультуры в формировании здоровых привычек у
  молодых людей. Academy. № 10. 14.10.2020 с 47-49.
  7. Джураева.М.З. Психологическая сущность воспитания спортсменов”.
  Psixologiya № 1.2021 стр 51-55.
  8. Fazliddinov F. The Basis Of Physical Education Of Schoolboys-Physical
  Education Knowledge. Web of Scientist: International Scientific Research Journal
  2 (05), 41-48.
  MILLIY SAN’AT VA MADANIYATIMIZ HAQIDA BA’ZI
  MULOHAZALAR
  Ibadullayeva Shaxnoza Ilxamovna,
  Buxoro davlat universitetining pedagogika
  instituti San’atshunoslik kafedrasi o‘qituvchisi
  Fayziyeva Xolida Zohid qizi,
  Buxoro davlat universitetining pedagogika
  instituti Tasviriy san’at va muhandislik
  grafikasi ta’lim yo‘nalishi I kurs talabasi
  Ma’lumki, O‘rta Osiyo IX—XII asrlarga kelib markazlashgan yirik
  davlatlar tarkibiga kirgan. Davr taqazosi bilan aynan shunday yiriklashish
  mamlakatning rivojlanishiga, ma’naviy turmush tarziga, ilm, fan, san’at va
  madaniyatning rivojlanishiga zamin yaratdi, Markazlashgan mamlavatning
  shakllanishi Buxoro, Samarqand, Urganch, Termiz, Mavr, O‘zgan kabi shaharlarda
  676
  o‘z aksini topdi. Xususan, me’morchilik o‘zgacha chiroyga ega bo‘lib,
  bunyodkorlik o‘zida, turli uslublarini mujassam eta oldi. Bu esa saroylar, masjid,
  madrasa, minora, maqbaralar, tim va karvonsaroylar bunyod qilinishida asosiy
  poydevor bo‘ldi. Tarixiy davrning ijtimoiy sharoiti, yuksalib borishi natijasida
  me’morchilik san’ati rivojlanib loy, paxsa, yog‘och — sinch qurilish materiali
  o‘rnini pishiq g‘ishtlar egallay boshladi. Bu o‘z navbatida me’morchilikda qurilish
  uslublarining o‘zgarib borishi hamda, mahobatli inshootlar tomi o‘rnini gumbazli
  binolar egallashiga sabab bo‘ldi. Shunday qilib ilgari qurilgan inshootlar shaklini
  kub shakldagi inshootga bo‘shatib berdi va me’morchilikning yangi uslubini
  namoyon etdi. Shunday me’morchilik shu tarzdagi uslub Ismoil Somoniy
  maqbarasini qurilishida namoyon bo‘lganligini aytish mumkin. Bu yodgorliklar
  O‘rta Osiyoda o‘ziga xos me’morchilikning rivojlanish tarixidan ma’lumot beradi.
  Albatta bunday ulkan inshootlar mamlakatning ko‘pgina shaharlarida yuzaga
  kela boshladi. Ular qurilishiga katta mablag‘ sarflanib, nafaqat shaharning
  mudofaalangan ichkarisida emas, balki shaxarning so‘lim, ko‘rkam va go‘zal
  bog‘lari atrofida ham bunyod etilgan. Binolar o‘zining maxobatliligi,
  serxashamligi, nafis bezaklari bilan xar qanday odamning e’tiborini o‘ziga
  jalb qila olgan.
  Me’morchilik san’ati o‘zining jimjimador naqshlari orqali naqqoshlik va
  tasviriy san’at yo‘nalishidagi muhim ko‘rinishlarni yuzaga chiqardi. Binolarda
  yog‘och o‘ymakor ustunlar, devorlardagi buyoqli ganch o‘ymakorligi bilan
  pardozlanish hususiyatlari kator obidalarning yanada mahobatli, salobatli bo‘lib
  ko‘rinishida muhim axamiyat kasb etgani fikrimiz dalilidir. Odatda tasvirlar
  odamlar va hayvonlar tasviriga ko‘ra, murakkab geometrik (girix) va
  (o‘simliksimon) islimi naqshlardan iborat bo‘lgan. Bu davr madaniyatida nafaqat
  me’morchilik, naqqoshlik san’ati bilan chegaralanib qolgan, balki xattotlik, kitob
  ko‘chirish san’ati shaklida xam rivojlanib borganligini kuzatamiz.
  677
  O‘rta Osiyoning IX —XII asrlardagi madaniy turmush tarzining
  rivojlanishida musiqa san’ati ham muhim rol o‘ynagan. Ularning o‘ta muximligi
  to‘ylar, bayram, xalq sayllarida o‘z ijrosini topgan. Davr ustalari bir qator musiqa
  asboblarini yaratishga muvaffaq bo‘lishgan: Tanbur, ud, rubob, qubuz, nay,
  surnay; qo‘shnay, karnay kabilar xalqning sevimli qo‘shiqlarini, dardlarini ifoda
  etishida qo‘l kelgan. Sevimli «Shashmaqom»ning asl poydevori ham shu davrda
  yuzaga kelgan. Buyuk siymolar Mahmud Qoshg‘ariy, Ibn Sino, Al -Farobiylar
  musiqa nazariyasini yaratishga muvofiq bo‘lgan, shoirlar esa she’riyatga alohida
  e’tibor ajratib, o‘lkaning madaniy sivilizatsiyasi rivojiga ulkan hissa qo‘shgan.
  XIII —XV asrlarga kelib, Temur va Temuriylar O‘rta Osiyo madaniyatini
  rivojlanishida yangi taraqqiyot yo‘lini ochib beradi. Bu davrga kelib ayniqsa,
  me’morchilik, amaliy san’at, adabiyot, musiqa sohasida beqiyos darajadagi ulkan
  o‘zgarishlar yuzaga keladi. Jumladan, musiqa sanati va madaniyatiga alohida
  etibor qaratilgan. Zero, Amir Temur o‘zining har bir shonli g‘alabasida musiqa
  san’atini beqiyos ta’sirini ko‘ra bilgan, uning inson sezgisiga his-tuyg‘usini
  imkoniyatlardan o‘rinli foydalanib lashkariga katta zavq-shavq in’om etgan. Biz bu
  jihatlarni quyidagi misralardan ham bilib olishimiz mumkin; “Amr kildimki,-deb
  yozadi Amir Temur,-o‘n ikki katta amirlarning har biriga bitta bayroq va bir
  nog‘ora bersinlar. Amir ul-umaroga bayroq va nog‘ora, tuman tug‘i va chortug‘
  taqdim etsinlar. Ming boshiga esa bir tug‘ va karnay(nafir) bersinlar.Yuzboshi va
  ming boshiga bittadan katta nog‘ora (tabol) bersinlar aymonlarning amirlariga
  bo‘lsa, bittadan bayroq, nog‘ora, chortuq va burg‘u bersinlar”. Ushbu misralardan
  shular ayonlashadiki, o‘sha davrda nog‘ora, karnay, katta nog‘ora singari
  cholg‘ularning o‘ta jarangdor tovush va usullaridan harbiy yurishlarida o‘rinli
  foydalanilgan, biror qishloq yoki shaharga hujum qilmokchi bo‘lgan Amir Temur
  lashkari dastavval o‘sha yerga yashirincha karnaychi va nog‘orachilarni kiritib
  bexosdan bu asboblarni ijro ettirgan. Natijada jarangdor va kuchli ovozli bu
  asboblar sadosi aholini dovdiratib sarosimaga solgan va lashkar ruhini g‘alaba sari
  678
  intilishga ruhlantirgan. Amir Temur davriga kelib sozanda va xonandalik musiqa
  ta’limi, hatto bastakorchilik musiqa ilmi keng rivojlana boshlagan. Ayniqsa, taniqli
  san’atkor va ijodkorlar bir maqsad sari ijod eta boshlagan. “Xonandalar mavzesi,”
  “Sozandalar mahallasi ”, “Bastakorlar ko‘chasi” kabilar joriy etilib maxsus
  musiqiy-ijodiy maktablar shakllangan. E’tiborli tomonlari shundaki, murakkab
  musiqiy ijro tizimiga kiruvchi maqom ijrochiligining cholg‘u- ashula, cholg‘u-
  ansambl ijro yo‘llari harbiy marosim, saroy tadbirlari va oilaviy marosimlarda
  qo‘llanilgan. Amir Temurning shaxsan o‘zi tayinlagan karnaychi va nog‘orachilar
  turli ommaviy bayram tantanalarni qiziqarli o‘tishida hamda Ramazon oyida
  bozorlarda kechqunlari o‘tkazib turilgan yani “bozori-shab” udumlarida beminnat
  xizmat ko‘rsatgan.
  Xullas, bu davrga kelib o‘zbek xalq musiqasi bilan bir qatorga harbiy-
  rasmiy musiqa, mumtoz maqom san’ati, turkiy, arabzabon , forsiyzabon
  xalqlarning folklor ijod san’ati rivojlanib borgan. Zaynulobiddin Xusaynning
  “Qonuni ilmiy va amaliy musiqaviy”, “Najmiddin Kavkabiyning risolayi
  musiqaviy”, “Risolaviy dar biyoboni duvozda maqom”, “Darveshali Changiyning
  risolayi musiqa”, Jomiyning “Risolayi musiqa”, asarlari musiqa ilmining
  rivojlanganlik darajasini nechog‘lik o‘sib borganidan dalolat beradi. Temur va
  uning izdoshlari shuningdek, ulkan inshootlar, karvon saroylar, ko‘prik, xammom,
  madrasa va maschitlar, bog‘lar barpo etishga e’tibor qaratganlar. Kitob san’ati va
  hattotlik, sifatli qog‘oz ishlab chiqarish tez sur’atda rivojlangan. «Sharq Rafaeli»
  nomi bilan mashhur bo‘lgan Kamoliddin Behzod mo‘jaz (miniatura) san’atiga asos
  solgan buyuk siymolardan biridir. Behzod yaratgan har bir chizgida davr nafasi,
  shaxs siymosi o‘z aksini topa oldi. Shunday qilib, milliy san’atimizning
  me’morchilik, xunarmandchilik, uymakorlik, naqqoshlik, amaliy san’at, adabiyot,
  musiqa bilan bir qatorda kulolchilik, zardo‘zlik, gilamdo‘zlik san’at turlari keyingi
  asrlarda yanada rivojlanib el-yurt madaniyatini o‘sishga, xalqning turmush tarzini
  yaxshilashga olib keldi. Lekin sobiq ittifoq davrida milliy xunarmandchilik va
  679
  amaliy san’at rivoji e’tibordan chetda qoldi. Natijada milliy xunarmandchilikning
  60 dan ortiq turidan atigi 5 tasi saqlanib qoldi, xolos. Davlatimizning mustaqillik
  davlat sifatida faoliyat ko‘rsatgan kundan e’tiboran bu ezgu ishlarga yana e’tibor
  ko‘rsatila boshlandi. 1997-yil “Xalq hunarmandchiliklari va amaliy san’atini
  yanada rivojlantirish davlat yo‘li bilan qo‘llab-quvvatlash chora-tadbirlari
  to‘g‘risida”gi Vazirlar mahkamasining farmonidan so‘ng, tez orada 30 dan ortiq
  unitilgan hunar turlari tiklandi. Yangi sharqona hunar maktablari shakllandi.
  “Hunarmandlar markazi” tashkil etilib, uning sirasiga kulolchilik, zardo‘zlik,
  zargarlik, gilamdo‘zlik, yog‘och va ganch o‘ymakorligi qaytadan tiklanib, yuqori
  sifatli mahsulotlar bilan bozor rastalari to‘lib-toshdi, chet ellarga mahsulotni sotish
  imkoniyatlari yaratildi. Qadimiy va tarixiy ahamiyatga ega bo‘lgan me’moriy
  obidalar yangidan ta’mirlanib, asl qiyofasini egalladi.
  |