title: Buxoro davlat universitetining pedagogika instituti pedagogik ta - bet 177
text: BOSHLANG‘ICH SINF OʻQUVCHILARINING NUTQINI OʻSTIRISHDA
  O‘QISH DARSINING O‘RNI
  M.O‘rinova,
  BuxDUPI o‘qituvchisi,
  M.Kayumova,
  BuxDUPI Boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishi
  talabasi
  Nutq faqat insongagina ato etilgan ulug‘ ne’matdir. Mavjudotlar ichida oliy
  tafakkur va zabon faqat bizga taqdim etilgan. “
  Insonni
  so‘z
  ayladi judo hayvondin
  ,
  Bilkim, guhari sharifroq yo‘q ondin”, - deganda Alisher Navoiy qanchalar haq edi.
  Shunday ekan, har bir shaxs erkin va teran nutqqa ega bo‘lmog‘i, o‘z fikrini
  to‘g‘ri, ravon ifodalay olmog‘i lozim. Buning uchun shaxs tarbiyasi va ta’limi
  asosiy omil hisoblanadi. Nutq ta’limi boshlang‘ich sinfda to‘g‘ri shakllantirilsa,
  barkamol avlod tarbiyasiga muhim hissa qo‘shilgan bo‘ladi.
  Nutq ikki ko‘rinishga ega – og‘zaki va yozma nutq. Bular o‘zaro uzviy
  bog‘langan bo‘lsa ham, har birining o‘ziga xos xususiyati bor. Og‘zaki nutqda
  tovushlar, so‘zlar nutq orqali talaffuz qilinsa, eshitish a’zolari orqali qabul qilinadi.
  517
  Shuning uchun o‘quvchilarning og‘zaki nutqini o‘stirishida, avvalo, ularning
  nutqidagi kamchiliklar sabablarini aniqlash, uni bartaraf etish yo‘llarini izlab
  topishimiz kerak.
  Chiroyli so‘zlashni, savodli, to‘g‘ri yozishni, o‘z fikrini ravon va aniq
  bayon etishni bilmagan o‘quvchi bilimlarni muvafaqqiyat bilan o‘zlashtira
  olmaydi. Har bir insonning nutqi chiroyli, mukammal, talaffuzi aniq, ravon bo‘lsa,
  fikrlash doirasi keng, idrok qilishi ham teran bo‘ladi. Nutq orqasli odamzot
  o‘zining ichki hissiyotlarini ham bayon qiladi, nutq esa barcha insonlarda ham bir
  xilda to‘la rivojlangan yoki shakllangan bo‘lavermaydi.
  Ba’zi bolalar tovushlarni noto‘g‘ri talaffuz qilibgina qolmay, ularni bir-
  biridan farqlay ham olmaydilar. Nutqdagi bunday kamchiliklar darslarni
  o‘zlashtirishda bolalar uchun sezilarli qiyinchiliklarni tug‘diradi. Bunday hollarda
  logoped mashg‘ulotlar yordamiga mhtoj bo‘ladilar.
  Ma’lumki, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining nutqlaridagi nuqsonlarni
  bartaraf etish o‘quvchilar va logopedlar zimmasiga yuklanadi. Talaffuzdagi
  kamchiliklarni aniqlashda bolaning nutqini tekshirib ko‘rish, nutq buzulish
  sabablarini o‘rganish lozim. Buning uchun har bir bola nutqini tekshirish varaqasi
  to‘ldirilib, qaysi tovushlar to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri talaffuz qilayotgani belgilab
  boriladi. Nutq o‘stirish ongli o‘qishni, so‘zlash va yozishga o‘rgatishni, til haqida
  o‘quvchilarning yoshi va tushunchasiga mos bo‘lgan bilim berishni, ularning lug‘at
  boyligini oshirishni, boshqalarning nutqiga e’tibor va qiziqishni o‘stirish, kitob
  o‘qishga muhabbat uyg‘otishni ko‘zda tutadi.
  Og‘zaki nutqqa o‘rgatishning ilk davrida qo‘l alifbosidan foydalaniladi. Bu
  narsa bolalarning tovushlarni talaffuz qilib, o‘zlashtirib borganlari sari faqat
  yordamchi vosita bo‘lib xizmat qiladi.
  Boshlang‘ich sinf, ona tili darslarida olib boriladigan barcha
  mashg‘ulotlarning yetakchi o‘rni nutq o‘stirish bo‘lib, u savod o‘rgatish, chiroyli
  yozish ko‘nikmalarini shakllantirish va fikrlash doirasini kengaytirish vazifalarini
  518
  o‘z ichiga oladi. Bu darslarda ko‘proq amaliy maqsadlarni ko‘zlash, til
  boyliklaridan nutqda foydalanish malakalarini shakllantirish, ijodiy fikrlash,
  o‘quvchilarning til sezgirligini tarbiyalash lozim. Ularning og‘zaki nutqini
  muntazam o‘stirib borish bog‘lanishli nutq, matn tuzishlarda amaliy yordam
  beradi.
  Ma’lumki, nutq tafakkur bilan bog‘liq, shuning uchun u tafakkur bilan
  uzviy bog‘liq holda o‘stiriladi. Darsda o‘qilgan asarni o‘quvchilar ongli tushunishi,
  asosiy mazmunini, g‘oyasini anglab etishi uchun analiz, sintez, taqqoslash,
  umumlashtirish kabi logik priyomlar qo‘llanadi. O‘qilgan asarni analiz qilishda har
  xil ish usullaridan foydalaniladi. Bolalar hikoyadagi asosiy qatnashuvchi
  shaxslarni aytadilar, o‘qituvchi rahbarligida asarning sxematik rejasini tuzadilar
  (tugun, kulminasiya, yechim). Masalan, bolalar O‘.Usmonovning “Chumchuq
  bola” hikoyasida qatnashuvchi shaxslar sifatida Boboxonni, chumchuq bolani,
  Tal’atni aytadilar; “Laqma it” ertagida qatnashuvchilarni: laqma it, echki, mushuk,
  xo‘roz, olaqashqani aytadi. Qatnashuvchi shaxslarni o‘quvchilar har xil tartibda
  aytishlari mumkin. Ammo, o‘qituvchi ularni asarda qatnashgan tartibda aytishni
  so‘raydi. Natijada o‘qituvchi rahbarligida hikoyaning jadvali tuziladi. O‘qituvchi
  bergan savoli yordamida bolalar Boboxon chumchuq bolani bug‘doyzordan tutib
  olgani, uni qiynagani, ko‘chada o‘rtog‘i Tal’atni ko‘rib qolgani, Boboxonning
  ishidan Tal’atning xafa bo‘lgani, chumchuq bolani qizil qalam va o‘chirg‘ichga
  almashib olgani va uchirib yuborgani (qutqargani), Boboxon esa uyalganidan
  dovdirab qolganini aytib beradilar. Hikoyaning mazmuni shunday aniqlanadi.
  Shunday qilib, hikoya mazmuni bilan birinchi tanishish o‘quvchilardan ongli
  ishlashni, ya’ni voqealarni, qatnashuvchilar guruhini analiz qilishni talab qiladi.
  O‘qish bilan bog‘liq holda bajariladigan bunday logik ishlar asta-sekin
  murakkablasha boradi.
  Boshlang‘ich sinflar o‘qish darslarida o‘quvchilar nutqini o‘stirish
  vositalaridan biri to‘g‘ri uyushtirilgan qayta hikoyalashdir. Maktab tajribasida
  519
  to‘liq, qisqartirib, tanlab va ijodiy qayta hikoya qilish turlari mavjud. Boshlang‘ich
  sinf o‘quvchilari uchun matnni to‘liq yoki matnga yaqin qayta hikoyalash ancha
  oson, boshqa turlari esa nisbatan qiyinroqdir. Qayta hikoyalashda o‘qilgan hikoya
  mazmuni yuzasidan o‘qituvchining savoli o‘quvchilarni hikoyaning detallari
  haqida, ayrim voqealar o‘rtasidagi bog‘lanishning sabab-natijalari haqida
  fikrlashga qaratilishi lozim. Asar syujetining rivojlanishida qatnashuvchi shaxslar,
  ularning xatti-harakati asosiy rol o‘ynaydi. Bolalar asar mazmunini unda ishtirok
  etuvchi shaxslar va ularning xatti-harakati, xarakterli xususiyatlarini tahlil qilish
  yordamida yaxshi anglab yetadilar. O‘qituvchining savoli asar qahramonlari nima
  qilgani, ularning u yoki bu xatti-harakatlari qayerda va qanday sharoitda yuz
  bergani haqida so‘zlab berishga, voqealarning izchil bayon qilinishiga va o‘zaro
  bog‘liqlikni yoritishga yo‘naltirilishi lozim. O‘quvchi o‘qilgan asar mazmunini
  o‘qituvchi savoli yordamida aytib berishida faqat analizdan emas, sintezdan ham
  foydalanadi: ayrim faktlarni o‘zaro bog‘laydi (sintezlaydi), bir-biriga taqqoslaydi,
  ular yuzasidan muhokama yuritadi va xulosa chiqaradi. Ko‘pincha boshlang‘ich
  sinf o‘quvchilari qatnashuvchi shaxslar xatti-harakatini yaxshi tushunmasliklari,
  ba’zan noto‘g‘ri yoki yuzaki tushunishlari natijasida asar mazmunini anglab
  yetmaydilar. Shuning uchun ham o‘qituvchi savolni juda o‘ylab tuzishi, u bolani
  fikrlashga, o‘ylashga majbur etadigan, qatnashuvchi shaxslarning xatti-harakati,
  voqealarning bog‘lanishi yuzasidan muhokama yuritadigan, ularni o‘zaro
  qiyoslashga, ijobiy va salbiy tomonlarini aniqlashga yordam beradigan bo‘lishi
  lozim. O‘quvchi asarda qatnashuvchilarning xatti-harakatini qanchalik aniq ko‘z
  oldiga keltira olsa, u hikoyaning asosiy mazmunini shunchalik chuqur tushunadi,
  shunchalik mustaqil qayta hikoya qilib beradi.
  Aytish mumkinki, o‘quvchi nutqini o‘stirishda O‘qish darslarining o‘rni
  beqiyos. Bunda bola ko‘proq so‘zlashga, tahlil qilishga, fikrlashga harakat qiladi.
  O‘z fikrini erkin, ravon va chiroyli bayon qilish ko‘nikmasiga ega bo‘ladi. Shu
  520
  bois boshlang‘ich ta’lim o‘qituvchilari bola nutqini o‘stirishda O‘qish darslaridan
  unumli foydalanishlari lozim.
  |