title: Yalpi talab
  (aggregate demand, AD)
text: 295
  Iste’mol tovarlari turli-tuman moddiy, ma’naviy tovarlar va xizmatlarni o’z
  ichiga oladi. Shuningdek, turli ko’rinishdagi (masalan, davlat, xususiy, jamoa,
  korporativ) tadbirkorlarning ishlab chiqarish omillariga bo’lgan talabi ham turli-
  tumandir (masalan, turli mashinalar, stanoklar, asbob-uskunalar, inshootlar, transport
  vositalari, yonilg’i, xomashyo, materiallar, ishchi kuchi va h.k.). Talabning umumiy
  miqdori sotib olishga mo’ljallangan tovarlarning turlari, miqdori, sifati hamda narxiga
  bog’liq bo’ladi. Uni quyidagi chizma orqali osonroq tushunish mumkin (15.1-chizma).
  15.1-chizma
  Yalpi talab miqdorining tovarlar turlari, miqdori, sifati hamda narxiga
  bog’liqligi
  Yalpi talabni faqatgina pul miqdori bilan belgilash bizningcha unga bir
  tomonlama yondashuv bo’ladi. Masalan, investitsiya tovarlari miqdori, sifati, turi
  o’zgarmagan holda narx ikki barobar oshsa, belgilangan pul miqdori o’zgarmagan
  holda ikki barobar kam investitsiya tovarlarini sotib olish mumkin bo’ladi xolos.
  Yalpi talab miqdor jihatidan aniqlanadi va uning umumiy miqdori turli omillar
  ta’sirida o’zgarib turadi.
  Turli o’quv qo’llanmalari va darsliklarda yalpi talab miqdorini aniqlash usullari
  va unga ta’sir etuvchi omillarni bayon etishda turli jihatdan yondashiladi. Jumladan,
  akademik V.Vidyapin va boshqalar umumiy tahriri ostida chop etilgan «Iqtisodiyot
  nazariyasi» darsligida yalpi talab iqtisodiyot alohida sohalari sarflarining yig’indisi
  sifatida ifodalanadi, ya’ni:
  NX
  G
  I
  C
  Y
  d
  ,
  bu yerda:
  Y
  d
  – yalpi talab;
  C – uy xo’jaliklarining iste’mol sarflari;
  I – xususiy sektorning investitsiya sarflari;
  G – davlat xaridi;
  Yalpi talab miqdori
  Ist
  е’mol buюmlariga
  Inv
  еstitsiya tovarlari va ishchi kuchiga
  Ijtimoiy nafliligi
  (turlari, miqdori va sifati)
  Qiymati (miqdor×narxi)
  Ijtimoiy nafliligi
  (turlari, miqdori va sifati)
  Qiymati (miqdor
  ×narxi)
  Ijtimoiy nafliligi (turlari,
  sifati va miqdori)
  jihatidan
  Qiymat jihatidan
  296
  NX – sof eksport.
  75
  Professor V.Kamaev esa yalpi talabni real yalpi milliy mahsulot tarkibiy
  qismlariga bo’lgan umumiy pul miqdori sifatida namoyon bo’lishini hamda uni
  pulning miqdoriy nazariyasiga muvofiq quyidagi ko’rinishda ifodalanishini
  ta’kidlaydi:
  P
  V
  M
  AD
  /
  ,
  bu yerda:
  AD – yalpi talab;
  M – pul miqdori;
  V – pulning aylanish tezligi;
  P – narx darajasi
  76
  .
  Bundan ko’rinadiki, V.Kamaevning fikricha yalpi talab pulning miqdori va narx
  darajasiga bevosita bog’liqdir. Bu o’rinda u sotib olinadigan tovarlar turi, miqdori va
  sifatini e’tibordan chetda qoldiradi.
  Biz yuqorida ta’kidlaganimizdek, boshqa sharoitlar o’zgarmay qolganda, narx
  darajasi qancha past bo’lsa, iste’molchilar (mamlakat ichidagi hamda chet eldagi)
  ishlab chiqarilgan tovarlar real hajmining shuncha katta hajmini va aksincha, narx
  darajasi qancha yuqori bo’lsa, shuncha kam qismini sotib oladi. Shunday qilib, boshqa
  sharoitlar o’zgarmas deb faraz qilgan taqdirda ham birgina narx darajasining oshishi
  ishlab chiqarishning real hajmiga bo’lgan yalpi talab hajmining keskin kamayishiga,
  ya’ni ishlab chiqarilgan tovarlar massasining bir qismi sotilmay qolishiga sabab
  bo’ladi. Aksincha, narx darajasining pasayishi ishlab chiqarish hajmiga nisbatan yalpi
  talabning oshishiga, ya’ni tovarlarning yetishmasligiga olib keladi. Yalpi talabga
  narxdan tashqari ta’sir qiluvchi omillarning o’zgarishi ham milliy ishlab chiqarish
  hajmining o’zgarishiga olib keladi.
  Narx darajasi va talab ta’siridagi milliy ishlab chiqarish hajmi o’rtasidagi bu
  teskari bog’liqlikni quyidagi chizma orqali ifodalash mumkin (15.2-chizma).