title: Suv toshqini, ko‘chki va sel ofatlari oqibatlarini bartaraf qilish
text: Suv toshqini, ko‘chki va sel ofatlari oqibatlarini bartaraf qilish.
  Suv toshqini xavfi tug‘ilgan taqdirda, hududning fuqaro muhofazasi
  bosh!ig‘i qaroriga binoan boshqaruv punktlari tayyor holga keltirilib,
  mas’uliyali mansabdor shaxslaming kecha-yukunduz navbatchiligi tashkil
  etiladi.
  FVDTning suv toshqini xavfidagi vazifalari quyidagilardan iborat:
  - suv toshqini xavfi to ‘g‘risidagi m a’lumotni FMning quyi organlariga
  va aholiga yetkazish;
  - kuzatuv va nazoratni kuchavtirish;
  - suv toshqinida faoliyat ko‘rsatuvchi kuch va vositalar hobtini
  aniqlash hamda suv bosgan hududlarda qutqaruv ishlarini olib borish
  uchun tayyor holga keltirish;
  - aholini, moddiy va madaniy boyliklarini xavfli hududdan xavfsiz
  hududga ko‘chirish;
  - suv toshqini hududlaridagi korxona va tashkilotlar faoliyatini qisman
  cheklash yoki vaqtinchalik to‘xtatish;
  181
  - o‘zaro hamkorlik rejalari bo'yicha yordamga biriktirilgan Qurolli
  Kuchlar boMimlari bilan aloqa o‘rnatish va boshqalar.
  Qutqaruv ishlari uchun hududning tegishli kuch va vositalari hamda
  fuqaro muhofazasining yuqori tashkilotlari tomonidan ajratilgan kuchlar
  va vositalar, shuningdek, korxona va tashkilotlarning suzish vositalari
  jalb qilinadi. Jumladan, kater, motoqayiq va boshqa vositalar bilan
  ta’minlangan qutqaruv otradlari odamlarni suv bosgan hududlardan
  qutqarish, evakuatsiya qilinishga jalb etiladi.
  Suv toshqinida qutqaruv ishlarini olib borish uchun jalb qilinadigan
  qutqaruvchilar suvda harakatlanish qoidalarini hamda odamlarni va
  cho‘kayotganlami qutqarish, ularga birlinchi tibbiy yordam ko‘rsatish
  usullarini bilishlari shart. Suzish vositalarida harakatlanuvchi tizimlar
  iplar, qutqarish aylanmasi va boshqa zaruriy jihoz hamda vositalar bilan
  ta ’minlanishi lozim, shuningdek, suvdagi odamlarni qutqarishda ishtirok
  etuvchi shaxsiy tarkib himoyalangan kiyimlarda bo‘lishi shart.
  Suv toshqinlaridagi qutqaruv ishlari suv bosgan hududlardagi odamlarni
  topish, ularni suzish vositalariga yoki vertolyotlarga o‘tkazish va xavfsiz
  joyga evakuatsiya qilishdan iborat. Zarurat bo‘lsa, jabrlanuvchilarga
  birinchi tibbiy yordam ko‘rsatiladi. So‘ngra suv toshqiniga uchragan
  jihozlar, moddiy va madaniy boyliklami qutqarish hamda suvdan chiqarib
  olishga kirishiladi.
  Suv toshqinida QBTIning muvaffaqiyatli o ‘tkazilishi quyidagilarga
  bog‘liq:
  - to‘satdan suv toshqini paydo bo‘lganda qidiruvning samaraii
  usullarining qo'llanilishi;
  - FVDT tizimlari va xizmatchilari yuzaga kelgan vaziyatni tez baholay
  olishi va taxminiy salbiy oqibatlar ko‘lamini aniqlay olishi;
  - qutqaruv ishlarida ishtirok etadigan kuch va vositalaming o ‘z
  vaqtida yig‘ilishi;
  - qutqaruvchilaming jabrlanuvchilarga yordam ko‘rsatish faolligi va
  hokazolar.
  QBTlni o‘tkazishda FVDT rahbarlari, doimiy ravishda, eng xavfli
  hududda (katastrofik o‘choq) bo‘lishlari va u yerda bo‘ysunuvchi tizimlar
  harakatini boshqarib, ular o‘rtasidagi uzluksiz o‘zaro hamkorlikni
  ta’minlashlari lozim. Tizim boshlig‘i doimo shuni yodda tutishi lozimki,
  qutqarilayotgan odamlarning taqdiri, xalq mulkining saqlanishi tizimning
  aniq va tezkor harakatiga bog‘liq. Shuning uchun ular, birinchi navbatda,
  182
  asosiy harakatlarni qaysi yerda amalga oshirishni hamda qo‘l ostidagi
  kuch va vositalaming vazifalarini eng qisqa muddatlarda bajarilishini
  ta’minlashi lozim. Tezyurar suzish vositalari va vertolyotiarda harakat
  qiluvchi qidiruv guruhi hamda bo'limlari suvda c’no'kkan odamlarning
  eng ko‘p to‘plangan joyini aniqlaydilar va o ‘sha yerdagi odamlarni
  suvdan chiqarib oladilar.
  Odamlar soni ko ‘p bo‘lmagan guruhlami chiqarib olishda, mazkur
  guruh va bo‘iimlar mustaqil ravishda amalga oshiradilar. Odamlarni
  suvdan chiqarib olishda turli rusumdagi barcha qayiqlardan foydalaniladi.
  Aholi suvdan toMiq qutqarilgandan keyin ham, suv bosgan hududlarda
  qutqaruv tizimlari qidimvi tugamaydi. Qidiruv ishlari tez yurar suzish
  vositalarida, suv toshqini katta miqyosda bo‘lganda esa vertolyotlar
  yordamida izlanadi.
  Suv toshqiniga uchragan odamlarga, suzishni biladiganlarga ham,
  bilmaydiganlarga ham tezlikda qutqarish aylanmasi, rezinali shar, yog‘och
  va boshqa suzib yuruvchi buyumlar suvga tashlanadi. Bunda albatta
  shamo! yo‘nalishi va suv oqimini inobatga olib harakatlanish lozim. Agar
  jabrlanuvchi ko‘prik ostiga suzib kirib ketsa, unga yordam berish uchun
  ko‘prikdan arqonli traplar, ipga bog‘langan qutqarish aylanmalari va
  boshqa anjomlar bilan jihozlangan qutqaruvchi suvga tushiriladi. Suvdan
  qutqarilgan insonga zudlik bilan tez tibbiy yordam ko‘rsatiladi, zarurat
  tug‘ilsa, jabrlanuvchini statsionar davolash muassasasiga yuboriladi.
  Sel va ko‘chki ofatiari oqibatlarini bartaraf etishda, eng avvalo, bu
  ofatlami oldindan xarakteriovchi belgiiarini o‘z vaqtida aniqlash, ulaming
  miqyosini chamalash, aholini xavf to‘g ‘risida ogoh etish muhim ahamiyat
  kasb etadi. Chunki bu belgilar qanchalik oldin aniqlansa, ofat keltiradigan
  zararlami shunchalik kamaytirishga erishiladi. K o‘p hollarda sel oqimi
  xavfi to‘g‘risida aholi 10 daqiqalar oldin, kamdan kam hollarda esa 1-2
  soat oldin ogohlantirilishi mumkin.
  Sel xavfida seining aholi punktlariga kelish yo‘llaridagi to‘siqlar
  mustahkamlanadi, qo‘shimcha tuproq to‘siqlari, sel tarkibidagi begona
  jismlami ushlab qolish uchun vaqtinchalik devorlar, sel pistirmalari,
  suvning o'zini o‘tkazib yuboruvchi trubalar va boshqalar tashkil qilinadi.
  Sei xavfi tug‘ilganda, aholi xavfli hududlardan xavfsiz hududlarga
  evakuatsiya qilinadi. Bunda odamlar bilan birga moddiy boyliklar va
  qishloq xo‘jalik havvonlari ham olib chiqiiadi. Afsuski, uyoki bu sabablarga
  ko‘ra ko‘chirish harakatlari toMiq bajariiishiga imkon boMmavdi. Masalan,
  183
  Qirg‘iziston Respublikasining O lsh viloyati tog‘larida haroratning birdan
  k o‘tarilishi va qorning tez erishi oqibatida 1998-yil 7-may dan 8-mayga
  o ‘tar kechasi sel oqimi yuzaga kelib, u Shohimardonsoy bo‘ylab
  harakatlandi. Sel oqimi Farg‘ona viloyatining 52 ta xo‘jaligiga, 36 ta
  dam olish zonasiga, shundan 4 ta bolalar sog‘Iomlashtirish lagerlariga
  salbiy ta’sir ko‘rsatdi. 8-iyuldan 9-iyulgacha bo‘lgan davrda odamlar
  sog‘lomlashtirish muassasalaridan va bolalar dam olish lagerlaridan
  evakuatsiya qilindi. Evakuatsiya jarayonida 250 dan ortiq avtomobil
  texnikalari jalb qilindi. Afsuski, bunda odamlarning evakuatsiyasi to‘liq
  bajarilmaganligi sababli talafotlar ko‘rildi. Jumladan, 1998-yil 18-iyul
  kuni 104 nafar odam murdasi topilgan. (Shundan erkaklar - 48 nafar,
  ulardan voyaga yetganlar - 16 nafar, ayollar - 56 nafar, ulardan voyaga
  yetganlar - 27 nafar, 96 nafar o‘lganlar shaxsi aniqlangan, qolganlari
  noma’lum, shuningdek, har xil hayvonlarning 68 ta jasadi topilgan.
  Bunday noxush talafotlami FVDT lari, butun aholi hech qachon esdan
  chiqarmasligi va undan tegishli xulosalar chqarishlari lozim.
  Shuning uchun yaqinlashib kelayotgan sel oqimi yoki ko‘chki
  to ‘g‘risidagi xabami eshitgan har bir fuqaro, tezda uylarini, ish joylarini
  ehtiyot holatda qoldirib, tark etishlari lozim bo‘ladi. Bunda uylaridagi yoki
  ish joylaridagi isitgichlami o ‘chirishlari, gaz kranlarini yopishlari, elektr
  va elektr jihozlarini o‘chirishlari kerak. Bular yong‘in paydo bo‘lishining
  oldini oladi.
  Sel oqimi yoki yer ko ‘chkilarining to‘satdan paydo bo‘lishi katta xavf
  tug‘diradi. Bunday vaziyatlarda eng asosiysi - vahimaga yo‘l qo‘ymaslik
  kerak. Sel oqimiga tushgan fuqarolarga bor imkoniyatlar yuzasidan
  yordam berish lozim. Jumladan, xoda, arqon, baquvvat daraxt shoxlari,
  mustahkam qalin iplami qutqarilayotganlarga uzatish orqali amalga
  oshiriladi.
  Sel oqimiga qarshi omillaming eng samaraii uslubi, bu aholming
  barcha qatlamlari ishtirokida tashkiliy-xo‘jalik, agrotexnik, o‘rmon-
  meliorativ va gidrotexnik tadbirlarning o ‘z vaqtida o ‘tkazilishidir. Ya’ni
  sel xavfi bo‘ladigan hududlarda aholi o ‘rmonchilikda, dehqonchilikda
  agrotexnik ishlami bajarishda va uy hayvonlarini boqishda tegishli
  tashkilotlar tomonidan beriladigan tafsiyalarni qat’iyan bajarishlari
  lozim.
  184
  |