title: Kalit so‘zlar - Iqtisodiyotni raqamlashtirish sharoitida buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil va auditni xalqaro...
text: Kalit so‘zlar.
  Hisob siyosati, texnik ta’minot, qishloq xo‘jaligi, fermer xo‘jaligi,
  buxgalteriya hisobi.
  Аннотatsiя:
  В статье рассматриваются эффективные способы ведения
  учетной политики в сельскохозяйственных предприятиях, в том числе
  техническое обеспечение бухгалтерского учета в фермерских хозяйствах.
  Ключевые слова
  Учетная политика, техническое обеспечение, сельское
  хозяйство, фермерское хозяйство, бухгалтерский учет.
  Abstract.
  The article examines the effective ways of conducting accounting
  policy in agricultural enterprises, including the technical support of accounting in
  farms.
  Key words.
  Accounting policy, technical support, agriculture, farm, accounting.
  Mavjud manbalarni, xususan, xorijiy, MDH mamlakatlari va respublikamizda
  chop etilgan sohaga oid ilmiy va о‘quv-uslubiy adabiyotlar hamda meyoriy
  hujjatlarni о‘rganish shuni kо‘rsatdi-ki, ularda kо‘pincha “hisob texnikasi”,
  535
  “buxgalteriya hisobi texnikasi”, “hisobda qayd etish texnikasi”, “hisob yuritish
  texnikasi” kabi atamalar uchraydi. Bu atamalar buxgalteriya hisobining analitik va
  sintetik hisob registrlarida xо‘jalik operatsiyalarini yozish (qо‘lda bajariladigan yoki
  avtomatlashtirilgan hisob sharoitida), ularda oborot va qoldiqlar chiqarish kabi
  amallarni bildiradi.
  Bizningcha, buxgalteriya hisobini tashkil etishdan to yuritish va hisobot tuzish
  hamda taqdim etishga qadar barcha ishlarni mavjud shart-sharoitlardan kelib chiqqan
  holda texnik ta’minlash - hisob siyosatining texnik ta’minoti deb atalgani maqsadga
  muvofiq.
  Hisob siyosatining texnik ta’minoti buxgalteriya hisobining uslubiy va tashkiliy
  jihatlarini zamon talablari darajasida amalga oshirishga yо‘naltirilgan tadbirlar
  tizimidir.
  Bunday tadbirlar tizimiga quyidagilarni kiritishimiz mumkin:
  xо‘jalik yurituvchi subyektlar moliya-xо‘jalik faoliyati buxgalteriya hisobi
  namunaviy schyotlar rejasi va uni qо‘llash bо‘yicha yо‘riqnoma asosida ishchi
  schyotlar rejasini ishlab chiqish;
  dastlabki hujjatlar va ularni rasmiylashtirish qoidalari (buxgalteriyaning har
  bir bо‘limi bо‘yicha, masalan, ish xaqi hisobi, materiallar hisobi va h.k);
  sintetik va analitik hisob registrlarining korxona sharoitiga mos namunaviy
  shakllarini tanlash va (yoki) ishlab chiqish;
  zamonaviy EHM, axborot texnologiyalari, dastur ta’minoti va shu kabilar
  negizida buxgalteriya hisobini kompterlashtirish;
  sintetik va analitik hisob obyektlari bо‘yicha tasniflagich (kodifikator)lar
  tuzish;
  biznesni boshqarishning zamon talablariga javob beradigan malakali
  buxgalterlar bilan ta’minlash;
  hisob jarayonlarini optimallashtirishga doir tashkiliy-texnik va sanitariya-
  gigiyena tadbirlari;
  ichki nazorat tizimini tashkil etish;
  536
  hisob xodimlari jamoasida ishlab chiqarish munosabatlari madaniyati va
  mehnat taqsimotini tashkil etish;
  hisobot tuzish va taqdim etishni tashkil etish.
  Hisob siyosatining texnik ta’minotini shakllantiradigan tadbirlar tizimidagi
  talablarning barchasi muhim hisoblanib, sanitariya-gigiyena masalalari va malakali
  buxgalterlar bilan ta’minlash va buxgalteriya apparati xodimlari orasidagi muhit
  sog‘lomligi birinchi omil hisoblanadi. Bu kо‘p jihatdan korxona rahbariyatining
  malakali kadrlarga munosabati va tashkilotchilik layoqatiga bog‘liq. Shu bois, biz
  tadqiqot jarayonida masalaning bunday jihatlariga tо‘xtalmasdan, tadbirlardan
  ayrimlarining holati va ularni takomillashtirishga e’tibor qaratdik. Bizningcha, hisob
  siyosatini shakllantirishda buxgalteriya hisobining texnik ta’minotida ishchi schyotlar
  rejasini tuzish va hisob registrlarini ularga mos ravishda tanlash muhim о‘rin tutadi.
  G‘uzar tumani «Baxodur-VALI» fermer xо‘jaligi asosan о‘simlikchilik tarmog‘ida
  faoliyat yuritib, paxtachilik va bug‘doychilik bilan shug‘ullanadi. №20 BHMSda
  xodimlarning о‘rtacha yillik soni 20 kishigacha bо‘lishi kerak bо‘lgan talabga javob
  beradi va uni kichik tadbirkorlik subyekti sifatida qayd etish mumkin. Uning
  faoliyatiga soddalashtirilgan hisob yuritish shaklini joriy qilish mumkin.
  20-sonli BHMS ning 5.3 bandida “Hisobning soddalashtirilgan shaklda tashkil
  qilinishi uchun kichik korxona va mikrofirmalar, korxonalarning moliyaviy xо‘jalik
  faoliyati buxgalteriya hisobining namunaviy schyotlar rejasi asosida mablag‘lar va
  uning manbalari hisobini asosiy schyotlarda yuritish imkonini beruvchi va bu orqali
  umuman buxgalteriya hisobi ma’lumotlarining ishonchliligi ustidan nazoratni
  ta’minlash imkonini beruvchi xо‘jalik muomalalarining buxgalteriya hisobi
  schyotlarining qisqartirilgan ishchi rejasini tuzish huquqiga egaligi”
  59
  . belgilangan.
  Shunga kо‘ra, qishloq xо‘jalik korxonasi sifatida asosan bir tarmoqqa ixtisoslashgan
  fermer xо‘jaliklari soddalashtirilgan shaklda buxgalteriya hisobini tashkil qilishlari
  uchun о‘zlarining ishchi schyotlar rejasiga ega bо‘lishlari zarur. Qishloq xо‘jaligida
  hisobning jurnal-order shakli, bu shaklda hisobni tashkil etishning umumiy
  59
  О‘zbekiston Respublikasi Buxgalteriya Hisobining Milliy Standartlari T.: О‘zBAMA nashriyot-axborot markazi,-
  2004.-167 б
  537
  tamoyillariga muvofiq, qishloq xо‘jalik korxonalarining о‘ziga xos tomonlarini
  hisobga olgan holda tuziladi.
  Qishloq xо‘jalik korxonalarida ishlab chiqiladigan schyotlar rejasi xо‘jalikning
  ichki hisob obyektlarini tо‘liq qamrab olishi va ularni har birini о‘zida alohida aks
  ettirishi lozim. Agrofirmalar tashkiliy tuzilishiga kо‘ra xizmat kо‘rsatuvchi tarmoq
  hisoblanadi. Ular fermer xо‘jaligi va boshqa qishloq xо‘jalik korxonalaridan
  mahsulot sotib olib, qayta ishlab xaridorlarga yetkazib berish funksiyalarini bajaradi.
  Hozirgi vaqtda faoliyat kо‘rsatayotgan agrofirmalarning aksariyati qayta ishlash
  majmualariga ega emas. Ular asosan qishloq xо‘jalik korxonalaridan tayyor
  mahsulotlarni sotib olib qayta ishlash korxonalariga, aholiga yetkazib berish bilan
  shug‘ullanmoqda. Ishlab chiqarishning bunday tuzulmasi agrofirmaning ishchi
  schyotlar rejasida о‘z aksini topishi kerak. Agrofirmalar uchun namunaviy ishchi
  schyotlar rejasi tadqiqot jarayonida ishlab chiqildi va ishlab chiqarishga joriy
  etilmoqda.
  Qishloq xо‘jaligida MTPlar ham muhim xizmat kо‘rsatuvchi tarmoq
  hisoblanadi. Ular faoliyatining ham о‘ziga xos xususiyatlari mavjud. Amaliyotda
  kо‘pchilik holatlarda MTPlar tomonidan qilingan ishlab chiqarish xarajatlari 9400-
  “Davr xarajatlari” schyotida hisobga olish hollari uchraydi. Fikrimizcha, xizmatlarni
  ishlab chiqarish xarajatlari hisobiga bunday yondashuv tо‘g‘ri emas. Chunki,
  MTPlarning asosiy ishlab chiqarishi xizmatlar kо‘rsatishdan iborat. Shuning uchun,
  ularning xizmat kо‘rsatish uchun qilingan xarajatlarini 2010-“Asosiy ishlab
  chiqarish” schyotida hisobga olish maqsadga muvofiq bо‘ladi.
  Ta’kidlash joizki, tashkil etish usulidan qat’iy nazar, buxgalteriya hisobining
  kompyuterlatirilgan tizimi ham axborotlarga qо‘lda ishlov berishga asoslangan
  tizimga о‘xshash bо‘lib, hisob siklining asosiy bosqichlarini ta’minlashi lozim.
  Jumladan:
  axborotlarni tо‘plash va rо‘yxatga olish;
  ma’lumotlarni guruhlash, jamlash va saqlash;
  foydalanuvchilarga axborotlarni taqdim etish.
  538
  Hisobni kompyuterlashtirish tajribalarini о‘rganish shuni kо‘rsatdiki, kо‘p
  hollarda hisob jarayoninig barcha bosqichlari qamrab olinmasdan, hatto hisob
  yuritish tamoyillari va uslubiga rioya qilmaslik holatlari ham mavjud.
  Shunday qilib, kompyuterlashtirish sharoitida hisob siklining alohida
  bosqichlarini amalga oshirish texnologiyasi ma’lum xususiyatlarga ega. Shu bois,
  buxgalteriya hisobini kompyuterlashtirishda hisob siklining uchala bosqichini amalga
  oshirish xususiyatlarini batafsil kо‘rib chiqamiz.
  Birinchi bosqichda, aniqrog‘i xо‘jalik hodisalarini dastlabki kuzatish, о‘lchash,
  axborotlarni tо‘plash va rо‘yxatga olish bosqichida, qoidaga kо‘ra, xо‘jalik
  operatsiyasining sodir bо‘lish fakti dastlabki hujjatlar bilan rasmiylashtirilib, ulardagi
  ma’lumotlar buxgalter tomonidan SHEHMga kiritilishi lozim. Ta’kidlash joizki,
  buxgalteriya hisobining avtomatlashtirilgan tizimida dastlabki hujjatlar xо‘jalik
  muomalasini sodir etish uchun asos bо‘luvchi hujjat ma’lumotlari asosida
  kompyuterda terib chiqarilishi ham mumkin.
  Dastlabki hisob ma’lumotlari nafaqat qog‘ozda, balki disket, disk, fleshka va
  boshqa axborot saqlovchi vositalarda ham qayd qilinishi mumkin. Bu ma’lumotlarni
  qо‘lda kiritish hajmini qisqartiradi. Birlamchi ma’lumotlarning axborotlarni
  saqlovchi vositalarga yozilishi xо‘jalik muomalasi sodir bо‘lgan joyda amalga
  oshirilishi mumkin. Masalan, moddiy boyliklar omborida о‘lchash va ma’lumotlarni
  qayd qilish qurilmasi о‘rnatilgan. Hisob siklining birinchi bosqichida dastlabki
  ma’lumotlar axborotlarni saqlash vositalarida taqdim etilganda buxgalterning asosiy
  vazifasi uning ishonchliligini nazorat qilishdan iborat. Bunda nazorat usullaridan biri
  ma’lumot olingan rо‘yxatlarni va EHM xotirasiga kiritilgan ma’lumotlarni о‘zaro
  taqqoslash hisoblanadi.
  |