title: DO‘PPI TIKISH TEXNOLOGIYASI MAVZUSINI O‘QITISHDA
text: DO‘PPI TIKISH TEXNOLOGIYASI MAVZUSINI O‘QITISHDA
  AJII (AMALIYOTDA
  JAMOAVIY IJODIY ISHLAR) TEXNOLOGIYASIDAN FOYDALANISH
  Ishmuradova Gulbahor Izmuradovna
  Mirzayeva Gulmera Maxmanazar qizi
  Mirzayeva 2094@mailru
  Qarshi DU erkin izlanuvchisi
  Texnologiyaning maqsadi:
  o‘quvchi yoshlarda ijodiy faoliyat malakalarini va jamoaviy
  ijodiy ishni tashkil etish ko‘nikmalarini shakllantirish, jamoaviy ijodiy ishning turli
  shakllarini bilishga ko‘maklashish.
  Mashg‘ulotni o‘tkazish tartibi
  :
  Bu texnologiya “O‘zbek milliy bosh kiyimlari tarixi va ularning turlari” mavzusidagi
  nazariy material o‘zlashtirilgandan so‘ng yoki shu mavzudagi suhbat yoki “Zamonaviy
  milliy bosh kiyimlar” nomli blits - o‘yin o‘tkazilgandan so‘ng o‘quv jarayonida ishlatilsa,
  maqsadga muvofiq bo‘ladi.
  1. Texnologiyani o‘quv jarayonida foydalanish uchun o‘qituvchi mashg‘ulotni boshida
  o‘quvchi yoshlar guruhi bilan oldindan tayyorlangan mavzu bo‘yicha suhbatlashib, ularga
  taklif etilgan mavzulardan birini tanlashga imkoniyat beradi. Masalan, «Do‘ppi tikish
  texnologiyasi», «O‘zbek kelinlarining zamonaviy taqinchoqlari», «Zakolka, bantik va abadok
  tayyorlash», «Biserdan har xil zamonaviy soch uchun taqinchoqlar yasash”, «Kelinlar uchun
  do‘ppi tikish», «Bollalar do‘ppilarini tikish», « Erkaklar do‘ppilarini tikish» kabi mavzular
  olinishi mumkin.
  2. O‘quvchi yoshlarda o‘qituvchi tomonidan taklif etilgan mavzulardan birini tanlashga
  harakat qiladilar. Agar ular mavzulardan birini tanlay olmasalar, u holda o‘qituvchining o‘zi
  ularga mavzulardan birini taklif etadi.
  3. O‘qituvchi guruhga topshiriq berish uchun, ularga qarata quyidagi fikrni tashlaydi va
  bu fikrni o‘ylab ko‘rishlarini taklif etadi:
  Faraz qiling
  , O‘zbek milliy bosh kiyimlari bilan tanish bo‘lmaganlarga shunday
  ma’lumot berishingiz kerakki, bu ma’lumot o‘zbek milliy bosh kiyimlari, kelinlarning va
  qizlarning milliy taqinchoqlari, soch popuklari haqidagi eng muhim va qiziq joylarini
  qamrab olsin. Albatta, Siz bunday suhbat o‘tkazishingiz uchun ularda o‘zbek milliy bosh
  kiyimlari tarixi va ularning turlariga qiziqish va havas uygotishingiz uchun avvalo,
  suhbatning mantiqiy ketma-ketligini, ya’ni rejasini tuzib olasiz. Shundaymi?
  Shunday ekan, keling, biz ham mashg‘ulotimiz boshida og‘zaki xikoyamizning umumiy
  rejasini tuzib olamiz. So‘zlab bermoqchi bo‘lgan xikoyamizni nimadan boshlash kerak? U
  qanday ketma-ketlik (yoki qanday bo‘limlar)dan iborat bo‘lishi kerak? degan savollarga
  javob topib olaylik.
  4. O‘qituvchi kirish so‘zidan so‘ng “Aqliy hujum” uslubidan foydalangan holda,
  mashg‘ulotning qatnashchilari tomonidan aytilgan barcha erkin fikrlarni, mulohaza va
  g‘oyalarni vatman qog‘ozga yoki o‘quv xonasining taxtasiga yozib boradi. Aqliy hujum
  uchun quyidagi savollar tavsiya etiladi: Do‘ppi kiyish dastlab qaerda urf bo‘lgan? Do‘ppilar
  O‘rta Osiyoda qachondan boshlab kiyila boshlagan? Do‘ppilarning qanday turlari bor ?
  Milliy bоsh kiyimi bo‘lgan do‘ppi qаndаy qismlаrdаn ibоrаt? Do‘ppilаrning shаkli, ko‘rinishi
  jihаtidаn qаndаy turlаri bоr? Dumаlоq shаkldаgi do‘ppining аndаzаsi qаndаy tаyyorlаnаdi?
  Kizаk qismining аndаzаsi qаndаy tаyyorlаnаdi? Uchburchаksimоn tахlаnаdigаn do‘ppining
  аndаzаsi qаndаy tаyyorlаnаdi? Do‘ppi tikish uchun qanday аsbоb vа mоslаmаlаr kerak
  bo‘ladi? Do‘ppining tepа vа kizаgi qanday tayyorlanadi? Do‘ppi bo‘lаklаrini bir-birigа
  qаndаy ulаnаdi? Do‘ppini nozmunchoq bilan qanday bezash mumkin?
  490
  Birgalikdagi muhokamadan so‘ng o‘quvchi yoshlar suhbatning yagona reja-loyixasini
  tasdiqlaydilar. Ushbu tuzilgan reja-loyixa kichik jurnal, ya’ni o‘ziga xos og‘zaki jurnal
  sahifalariga o‘xshashligi uchun o‘qituvchi ushbu suhbatni – “og‘zaki jurnal” deb nomlashni
  taklif etadi va talaba (yoki o‘quvchi)lardan ushbu og‘zaki jurnalga va uning har bir
  sahifasiga nom berishlarini so‘raydi.
  5. Ishning keyingi bosqichini boshlash uchun, qatnashchilar kichik guruhlarga bo‘linadi.
  6. O‘qituvchi guruhlarga bu o‘ziga xos jurnalni ko‘rib chiqishni, har bir sahifaga va
  jurnalga umumiy nom berilishi kerakligini taklif etadi.
  7. Keyin guruhlarga bitta sahifani (qur’a tashlash yoki o‘z xoxishlari bo‘yicha) tanlash
  imkoniyati beriladi, har bir guruh, o‘zlari tanlagan sahifaning mazmunini ochib berish
  uchun tayyorgarlikni boshlaydi.
  8. Tayyorgarlik uchun aniq vaqt belgilanadi. Tayyorgarlik vaqtida guruhlar o‘zlari
  tanlagan sahifa mazmunini yoritish usullari, shakllari, ijrosini va qanday qilib taqdimot
  qilish yo‘llarini aniqlaydilar, vazifalarni bajarish uchun tayyorgarlikni boshlaydilar.
  “Do‘ppi tikish texnologiyasi” mavzusidagi og‘zaki jurnal sahifalari quyidagicha
  nomlanishi (guruhlar tomonidan umumiy muhokamada kelishilgan holda tuzilgan reja-
  loyiha taxminan shunday bo‘lishi) mumkin:
  1-Sahifa. O‘zbek milliy bosh kiyimlari( erkaklar, ayyollar, bolalar do‘ppi, araqchin ,
  kulox) haqida ma`lumot.
  2. Sahifa. “ Kasbim-faxrim” O‘zbek do‘ppichlik maktablari va bu sohaga o‘z hissasini
  qo‘shgan insonlarning hayoti haqida video lavha.
  3. Sahifa. “Yangi dizayn” Bunda o‘quvchilar o‘zlari yaratgan yangi dizaynni taqdim
  qiladilar ( Bu bolalar, qizlar yoki erkaklar do‘ppilari, yoki zamonaviy taqinchoqlar bo‘lish
  mumkin)
  4. Sahifa. “Go‘zallik va moda “ Bunda o‘quvchilar o‘zlari yaratgan dizaynga asosan
  bajargan amaliy ishlarini taqdim qiladilar.
  5. Sahifa. “ Bizning bosh kiyimlarimiz kelajakda” ( fantastik loyihalar taqdimoti)
  Guruhlar tomonidan tayyorlangan chiqishlar va namoyish etishlar yuqorida belgilangan
  tartibda amalga oshiriladi.
  Guruhlarning chiqishlari ketma-ketlik bilan bir-biriga bog‘langan holda amalga
  oshiriladi, iloji boricha guruhlarning namoyishida barcha guruh a’zolarining ishtiroki
  ta’minlanishi maqsadga muvofiq bo‘ladi.
  Guruhlar namoyishidan so‘ng, o‘qituvchi talaba (yoki o‘quvchi)lar bilan birgalikda
  guruhlar tomonidan namoyish etilgan sahifalarning ijobiy va salbiy tomonlarini muhokama
  qiladilar, ushbu mashg‘ulot ularni nimalarga o‘rgatgani va ular nimalarni bilib olishgani
  bilan qiziqadi. O‘qituvchi kerakli tavsiyalar va tushunchalar beradi, so‘ngra mashg‘ulotni
  yakunlaydi.
  O‘zbekiston xalq amaliy san’atining eng ommaviy va hamma yerda tarqalgan turlaridan
  biri har doim do‘ppi – adrasli qattiq yoki yumshoq qalpoqcha bo‘lgan edi. Do‘ppi o‘zbek
  milliy kiyimining ajralmas qismi bo‘lib, o‘zbek xalqining hayoti va an’analariga chuqur kirib
  borgan. Do‘ppi (turkcha tepa so‘zidan olingan) nafaqat o‘zbeklar, balki boshqa Markaziy
  Osiyo xalqlarining ham milliy bosh kiyimidir. Do‘ppilar turlariga qarab ajratilgan: erkaklar,
  ayollar, bolalar uchun, qarilar uchun turlari bor. Keksa ayollar bu bosh kiyimni kiymaydilar.
  Bolalarning do‘ppilari (kulohcha, qalpoqcha, do‘ppi, kallapo‘sh) matolarining turli-
  tumanligi va rang-barangligi bilan, popuk va sharchalarining kattaligi, kashtalari, zarlari va
  tumorlarining ko‘pligi bilan farqlanadi.
  O‘zbek do‘ppilarining eng ko‘p tarqalgan shakllari ozgina konussimon kabi to‘rt qirrali
  do‘ppilardir. Do‘ppilar ikki yoki undan ortiq mato qatlamlaridan tikilib, ipak yoki odiiy iplar
  bilan qavilib, mutahkamlanar edi. Tayyor do‘ppi ustidan ipak, zar yoki kumush ip bilan
  kashta tikish mumkin. Do‘ppi tikish san’atini bilan avvaldan ayollar shug‘ullanishgan.
  Do‘ppilardagi eng ko‘p uchraydigan naqshlarga gul naqshlari, hayot va unumdorlik ramzi
  491
  bo‘lgan bodom naqshi kiradi. Do‘ppilarning naqshida saqlovchi vosita deb hisoblangan ilon
  izi naqshi ham tez-tez tikiladi. Geometrik shakllardagi naqshlar ham juda ommaviy
  hisoblanadi. Turli tumanlarda yaratilgan do‘ppilar o‘zining shakli, naqshlari va tanlangan
  ranglari bilan farqlanadi. O‘zbekistoning ko‘pgina tumanlarida chust do‘ppilari eng ko‘p
  uchraydi. Chust do‘ppilarining eng tarqalgan turi qora matodagi to‘rt dona qalampir
  shaklidagi oq naqsh bilan tikilgan bo‘lib, pasti qator joylashgan gumbazchalar bilan
  o‘ralgan (1-rasm).
  Do‘ppining uchta turi mavjud – dumaloq, to‘rt qirrali dumaloq do‘ppilar va cho‘zinchoq
  qalpoqcha. Chust do‘ppilari naqshining keskinligi bilan (bodom donasi to‘la, mo‘ylovchasi
  kalta va keskin burilgan)va pastki chetining balandligi bilan ajralib turadi. Farg‘ona vodiysi
  do‘ppilarining boshqa turlari “Sandali”,”Akka ikki so‘m”,”Chimboy”,”Surkachekma” va
  boshqalar naqshlarining soddaligi bilan ajralib turadi. Samarqand do‘ppilari “piltado‘zlik”
  uslubiyotida bajarilgan. Do‘ppilarning boshqa turlari ham bor urgutcha “qalpoq”,
  Buxoroning zar tikilgan do‘ppilari, shahrisabzcha “gilam do‘ppi”, Kitob va Shahrisabz
  do‘ppilari “sanama” va “chizma”, “taq’ya”, “tayxa”, “chumakli”, “kush” – Xorazmning
  erkaklar va ayollar do‘ppilari hisoblanadi. Do‘ppilarda eng ko‘p tarqalgan naqshlar
  qalampirnusxa do‘ppi (poklik va barcha foniy narsalardan voz kechish ramzi), xoch, patlar,
  bulbul, qush naqshlari (oliy donolik ramzi), atirgul shoxi (tinchlik va go‘zallik ramzi),
  muqaddas arab yozuvlari va boshqalar uchrar edi.
  |