title: -rasm.Yalpi mahsulot ishlab chiqarishga ta’sir qiluvchi omillar
text: 1-rasm.Yalpi mahsulot ishlab chiqarishga ta’sir qiluvchi omillar.
  1-jadval ma’lumotlaridan bir qaraganda 2005-2014 yillarda qishloq xo’jaligi mahsulotlari joriy
  narxlarda 6,2 martaga, jumladan dehqonchilik mahsulotlari 6,6 va chorvachilik mahsulotlari esa 5,7
  martaga oshganligini ko’rish mumkin. Bu davrda joriy baholar keskin oshib ketganligi tufayli
  taqqoslashni amalga oshirib bo’lmaydi. Lekin, bu jadval 2014 yilga kelib barcha toifadagi
  xo’jaliklarda fermer xo’jaliklari, dehqon xo’jaliklari va boshqa qishloq xo’jaligi korxonalarining
  hissasini aniqlash imkonini beradi. 2005 yilda ularning hissasi mos ravishda – 24,4 ; 61,7 va 14,0 %
  ni tashkil etgan bo’lsa, 2014 yildaesa 32,9 ; 65,1 va 2,0 % ga teng bo’lgan. Ya’ni fermer xo’jaliklari
  va dehqon xo’jaliklariniki oshib borish va boshqa qishloq xo’jaligi korxonalariniki kamayib borish
  tendensiyasiga ega.
  Yalpi mahsulot miqdori
  Resurslara
  potensiali
  (mehnat resursi,
  ekin maydoni va
  boshqalar)
  Ekinlar
  hosildorligi va
  molar
  mahsuldorligi
  Ekin maydonlari
  va poda
  strukturasi
  Mahsulot
  saqlanganligi
  Ekstinsiv
  omillar
  Intinsiv
  omillar
  271
  1-jadval
  O’zbekistonda qishloq xo’jaligi yalpi mahsulotlari ishlab chiqarish dinamikasi
  (amaldagi narxlarda; milliard so’m)(2005-2014 yy.) *
  2005
  2006
  2007
  2008
  2009
  2010
  2011
  2012
  2013
  2014**
  Barcha toifadagi xo’jaliklar
  Jami
  5978,3
  7538,8
  9304,9
  11310,7
  13628,6
  16774,7
  21422,3 24370,3
  34201,4
  36957,2
  Dehqonchilik
  3323,1
  4215,0
  5170,1
  6400,1
  8089,0
  10023,0
  12762,3 14155,3
  21211,8
  21810,6
  Chorvachilik
  2655,2
  3323,8
  4134,8
  4910,6
  5539,6
  6751,7
  8660,0
  10215,0
  12989,6
  15146,6
  Fermer xo’jaliklari
  Jami
  1458,5
  2367,5
  3111,0
  3686,0
  4822,6
  5962,8
  7505,1
  8377,2
  12025,5
  12142,0
  Dehqonchilik
  1382,3
  2264.2
  2962,7
  3484,2
  4575,9
  5658,3
  7072,8
  7929,6
  11327,1
  11472,4
  Chorvachilik
  71,2
  103,3
  148,3
  201,8
  246,7
  304,5
  432,3
  447,6
  698,4
  666,4
  Dehqon xo’jaliklari
  Jami
  3689,4
  4698,7
  5959,7
  7367,3
  8504,6
  10468,9
  13453,2
  15474,2
  21492,7
  24067,3
  Dehqonchilik
  1231,3
  1624,4
  2128,8
  2832,6
  3403,1
  6214,2
  5553,5
  6068,4
  9672,6
  10076,5
  Chorvachilik
  2458,1
  3074,3
  3830,9
  4534,7
  5101,5
  4254,7
  7899,7
  9405,8
  11820,1
  13995,4
  Qishloq xo’jaligi korxonalari
  Jami
  835,4
  472,6
  234,2
  257,5
  301,5
  343,0
  464,0
  518,9
  683,2
  747,9
  Dehqonchilik
  709,5
  326,4
  78,6
  83,4
  110,1
  233,0
  136,0
  157,3
  212,1
  261,7
  Chorvachilik
  125,9
  146,2
  155,6
  174,1
  191,4
  110,0
  328,0
  361,6
  471,1
  484,8
  *
  O’zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo’mitasi. Yillik statistik to’plam. Toshkent 2013 yil va O’zbekiston qishloq xo’jaligi. Toshkent 2015
  to’plam materiallari.
  **
  Dastlabki ma’lumotlar
  272
  2014 yilda 2005 yilga nisbatan barcha toifadagi xo’jaliklarda fermer xo’jaliklarining salmog’i:
  dehqonchilikda 41,6 dan 52,6 % ga, chorvachilikda 2,7 dan 4,4 % ga oshgan. Dehqon xo’jaliklariniki
  esa mos ravishda 37,0 dan 46,2 % ga oshib va 92,6 dan 92,4 % ga kamaygan. Boshqa qishloq xo’jaligi
  korxonalariniki esa mos ravishda 21,3 dan 1,2 % ga va 4,7 % dan 3,2 % ga pasaygan.
  Ekstensiv omillarga ishlab chiqarish resurslarining miqdorini aks ettiradigan miqdoriy omillar
  kiradi. Xodimlar sonining, ekin maydonlarining, mollar bosh sonining, asosiy va material aylanma
  vositalar hajmining ko’payishi yoki kamayishi yalpi mahsulot miqdorining o’zgarishiga olib keladi.
  Lekin qishloq xo’jaligida ishlab chiqarish resurslari – ish kuchi, yer, ozuqa, chorvachilik binolari va
  boshqalar – chegaralangani uchun ekstensiv asosda mahsulot ishlab chiqarish hajmini ko’paytirish
  asosiy omil hisoblanmaydi.
  Shuning uchun, qishloq xo’jaligi mahsuloti ishlab chiqarishni, harakatdagi resurslar
  potensialidan foydalanishni sifat jihatdan yaxshilashga asoslangan intensiv omillar asosida
  ko’paytirish maqsadga muvofiqdir. Bu omillar ichida hal qiluvchi qishloq xo’jalik ekinlari
  hosildorligi va hayvonlar mahsuldorligini oshirishdir. Qishloq xo’jaligi ishlab chiqarishga mablag’ni
  ko’paytirib, mehnat, yer va moddiy resurslardan samarali foydalanib, mavjud o’zlashtirilgan yer
  resurslari va mavjud mol bosh sonidan qishloq xo’jalik ekinlari hosildorligi va mollar
  mahsuldorligini oshirish mumkin.
  Qishloq xo’jaligi yalpi mahsulot miqdoriga ekin maydonlari va poda oboroti tarkibi muhim
  ta’sir ko’rsatadi. Ekin maydonlari tarkibini takomillashtirish deganda, hosildorligi past ekinlar
  o’rniga hosildorligi yuqori bo’lgan ekinlarni almashtirib, ularning salmog’ini oshirish tushiniladi.
  Ancha yuqori hosilli ekinlar bilan ekin maydonlarini yanada kengaytirish dehqonchilik mahsulotlari
  yalpi hosilini ko’paytirish imkonini beradi.
  Chorvachilikda poda oboroti tarkibini takomillashtirish, podada ancha mahsuldorli mollarni,
  shuningdek podada sog’in sigirlar, ona qo’ylar, echkilar va boshqalarga salmog’ini oshirish
  tushiniladi.
  Podada sigirlar salmog’ini oshirish degani, masalan bir bosh sigirdan ozuqani kam miqdorda
  oshirgan holda sut ishlab chiqarish keskin ko’paytirishdir.
  Mamlakat oziq – ovqat fondini ko’paytirishning muhim manbai, qishloq xo’jalik
  mahsulotlaridagi yo’qotishlarni tugatish, ulardan foydalanishni yaxshilashdir. Chunki har yili ishlab
  chiqarish, saqlash, ortish-tushirish qoidalariga amal qilmaslik, shuningdek mahsulotning sifatini
  buzilishi hisobiga necha millionlab so’m zarar ko’rilmoqda.
  |