title: 3. Davlatning iqtisodiyotga ta’sir qilish usullari
text: 455
  3. Davlatning iqtisodiyotga ta’sir qilish usullari
  va vositalari
  Davlat milliy iqtisodiyotni tartibga solishda bir qator usullardan foydalanadi. Bu
  usullarni umumlashtirib quyidagicha guruhlash mumkin:
  -
  bevosita ta’sir qilish usullari;
  -
  bilvosita ta’sir qilish usullari;
  -
  tashqi iqtisodiy usullar.
  Markazdan boshqarish tartibi ustun bo’lgan mamlakatlarda davlatning iqtisodiy
  jarayonlarga aralashuvida bevosita ta’sir qilish usullari ustun bo’lsa, bozor iqtisodiyoti
  esa asosan iqtisodiy jarayonlarni bilvosita tartibga solish bilan bog’langan. Shu bilan
  birga barcha mamlakatlarda iqtisodiyotning
  davlat sektori
  mavjud. Davlat sektorini
  boshqarish mulkchilikning davlat shakliga asoslanib, u asosan quyidagi uchta yo’l
  orqali shakllanadi:
  1) ishlab chiqarish vositalari egalariga pul yoki qimmatli qog’ozlar bilan tovon
  to’lash orqali mulkni milliylashtirish;
  2) davlat budjeti mablag’lari hisobiga yangi korxonalar, ba’zi hollarda yaxlit
  tarmoqlarni barpo etish;
  3) davlat tomonidan xususiy korporatsiyalarning aktsiyalarini sotib olish va
  aralash davlat-xususiy korxonalarini tashkil etish.
  Hozirda so’nggi uchinchi yo’l ustun ravishda amal qilmoqda.
  O’zbekiston iqtisodiyotida davlat sektorining ulushi to’g’risidagi ma’lumotlarni
  quyidagi jadval orqali ko’rish mumkin (23.1-jadval).
  O’zbekiston iqtisodiyotida davlat sektorining ulushi,
  umumiy hajmga nisbatan foizda
  Ko’rsatkichlar
  Yillar
  2004
  2005
  2006
  2007
  2008
  Yalpi ichki mahsulot
  24,2
  24,2
  22,2
  20,7
  20,6
  Sanoat mahsuloti
  20,7
  21,6
  20,6
  20,1
  18,7
  Qishloq xo’jaligi mahsuloti
  0,8
  0,5
  0,3
  0,2
  0,1
  Qurilish ishlari
  10,1
  9,0
  12,6
  10,6
  10,4
  Transport
  64,3
  62,1
  61,6
  52,9
  51,7
  Aloqa
  3,2
  3,0
  3,0
  3,2
  3,3
  Chakana savdo aylanmasi
  1,1
  0,4
  0,3
  0,2
  0,2
  Aholiga pullik xizmat ko’rsatish
  28,7
  25,7
  23,4
  20,2
  20,5
  Tashqi savdo aylanmasi
  26,6
  23,4
  17,6
  17,4
  23,8
  Iqtisodiyotda band ishchilar soni
  23,0
  22,9
  22,4
  22,1
  21,6
  Manba: O’zbekiston Respublikasi davlat statistika qo’mitasi ma’lumotlari.
  456
  Davlat xilma-xil shakldagi kapitalga egalik qiladi, kreditlar beradi, korxonalarga
  mulkdor hisoblanadi. Bu davlatni ijtimoiy kapitalning bir qismiga egalik qilishiga olib
  keladi.
  Davlat iqtisodiyotni bevosita tartibga solishda ma’muriy vositalardan
  foydalanadi. Ma’muriy vositalar davlat hokimiyati kuchiga tayanadi va taqiqlash,
  ruxsat berish va majbur qilish xususiyatidagi tadbirlarni o’z ichiga oladi.
  Tartibga solishning ma’muriy vositalaridan foydalanilganda yaxlit takror ishlab
  chiqarish jarayoni yoki uning alohida tomonlarini to’g’ridan-to’g’ri tartibga solish
  ko’zda tutiladi. Ayniqsa ishlab chiqarish tanazzulga uchragan davrda iqtisodiyotga
  bilvosita ta’sir qilish tadbirlari kam samarali bo’lib, ma’muriy vositalardan
  foydalanishga ustunlik beriladi. Bu usullardan quyidagilarni alohida ko’rsatish
  mumkin:
  |