title: XULOSA VA TAKLIFLAR - Iqtisodiyotni raqamlashtirish sharoitida buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil va auditni...
text: 4.XULOSA VA TAKLIFLAR
  Bizningcha,
  bugungi
  kunda
  mamlakatimizda
  audit
  yangi
  bosqichga
  ko‘ratilyotgan bir vaqtda yevropa davlatlarining auditorlik faoliyatini chuqur
  о‘rganish va ijobiy jihatlarini mamlakatimizga joriy etish lozim. Quyida ayrim
  rivojlangan davlatlari audit tizimi va ularni afzalliklari va ularni mamlakatimiz audit
  tizimiga joriy etish imkoniyatlari xususida tо‘xtalamiz:
  378
  1.Buyuk Britaniyada auditorlik faoliyatining ko‘p pog‘onali tizimi asosan
  kreditorlar, investorlar va xo‘jalik yurituvchi subektlarining manfaatlarini
  qondirishga yo‘naltirilgan. Bu mamlakatda auditorlik faoliyati asosan jamoat
  birlashmalari va institutlar tomonidan tartibga solinadi. Shunday bo‘lsada, ushbu
  jamoat birlashmalarining faoliyat ko‘rsatishi auditorlik faoliyatida davlat tomonidan
  hech qanday funksiya bajarmaydi degan ma’noni keltirib chiqarmaydi. Xukumat
  qoshida tashkil etilgan Milliy auditorlik kengashi Bosh auditor tomonidan
  boshqariladi. Milliy auditorlik kengashi va auditorlik institutlari doimo xamkorlikda
  ish olib borishadi. Auditorlik faolyatining ko‘p pog‘onali tizimida asosiy ishlarni
  mustaqil auditorlik institutlari ishlab chiqishadi va amaliyotga tadbiq qilishadi.
  Fikrimizcha, bizning yurtimizda ham Buyuk Britaniyada bo‘lgani singari mustaqil
  auditorlik institutlarini ko‘paytirish maqsadga muofiq deb hisoblaymiz.
  2.O‘zbekistonda foydalanishimiz mumkin bo‘lgan Frasiyaning ijobiy tajribasi
  sifatida, tashkilotlarda ichki nazorat va auditni tashkil etishning aloxida yondashuvi,
  ish sifatining yuqori samaradorligi hamda moliyaviy hisobotlarga qo‘yiladigan
  talablarning yuqiligini ijobiy baholashimiz mumkin. Fransiyada kompaniya
  tomonidan soliqlarni vaqtida va to‘g‘ri to‘lanishi qattiq nazorat qilinishi hisobga
  olsak, auditorlik tashkilotlariga auditorlik tekshiruvidan tashqari soliqlar bo‘yicha
  konsalting hizmatlariga bo‘lgan talab kuchli, chunki vaqtida to‘lanmagan soliqlar
  uchun katta miqtorda jarimalar qo‘llaniladi. Fransiyada auditorlik faoliyati
  Angliyaning audit bilan tubdan farq qiladi. Fransiyada auditorlik faoliyati davlat
  tomonidan nazorati qilinadi.
  3.Germaniyaning auditorlik faoliyatiga oid qonun va meyoriy xujjatlarni qabul
  qilish jarayoniga tajribasi O‘zbekistonga qo‘llash maqsadga muofiq deb hisoblaymiz.
  Chunki Germaniyada auditga oid qonun hujjatlarini qabul qilishdan oldin, qonun
  loyihasi uning qabul qilinishi qanday oqibatlarga olib kelishi nuqtai nazaridan tahlil
  qilinadi. Shu bilan birga, kutilayotgan va retrospektiv oqibatlar ham o‘rganiladi.
  Ayrim qonun hujjatlari qabul qilinishining ta’sirini tahlil qilishda davlat yuqori
  malakali auditorlarining zarur bilimlari va tajribasidan foydalanadi. Palata raisi qonun
  loyihalari bo‘yicha ishlarda qatnashadi va nazorat faoliyati natijalariga, davlat
  379
  institutlari qanday ishlashini chuqur bilishga va qonunchilik tashabbuslarini amalga
  oshirishda duch kelishi mumkin bo‘lgan qiyinchiliklar g‘oyalariga tayanib o‘z
  fikrlarini bildiradi. U nafaqat dastlabki ma’lumotlar va qonun loyihasi asosidagi
  taxminlarning jiddiyligini baholaydi, balki tahlilning har tomonlama, izchil va
  oqilona ekanligini ham tekshiradi.
  4.Ilmiy izlanishlar natijalaridan ma’lum bo‘ldiki, Italiya va Shvetsiya
  davlatlarida auditorlik faolyaiti davlat tomonidan nazorat qilinadi. Shvetsiyada
  auditor va auditorlik tashkilotlari auditorlik tekshiruvini o‘tkazishidan oldin sug‘urta
  shartnomasini tuzishlari yoki Audit komissiyasiga garovga pul mablag‘i o‘tkazib
  qo‘yishlari shart.
  Yuqoridagilardan kelib chiqqan holda, fikrimizcha, O‘zbekistonda 2020 yildan
  boshlab auditorlik tashkilotlari auditorlik tekshiruvlarini xalqaro audit standartlari
  asosida o‘tkazishi munosabati bilan audit rivojlangan davlatlardan andoza olgan
  xolda auditni yangi bosqichiga olib chiqish maqsadga muofiq deb hisoblaymiz.
  5.Tadqiqot natijalardan ma’lum bo‘ldiki, AQSH va Kanada davlatlarining
  auditorlik faoliyati rivojlangan davlatlar qatoriga kiradi. AQShda auditorlik faoliyati
  nazorati davlat organlari bilan bir qatorda mustaqil auditorlik institutlari tomonidan
  olib boriladi. AQShning yaxshi tajribasi shundaki, audit jarayoni asosiy
  tushunchalari, tartiblari va hisobot berish amaliyotini o‘z ichiga olgan milliy
  standartlariga asoslanadi.
  AQShda auditorlar individual shaklda ham faoliyat yuritish huquqiga ega.
  Hozirgi kunda yurtimizda auditorlik tizimida xalqaro tajribalar asosida yangi
  bosqichga ko‘tarilayotgan paytda, bizning amaliyotimizga individual auditorlar
  faoliyatini yo‘lga qo‘yish maqsadga muvofiq deb hisoblaymiz.
  6.Kanadada davlat moliya nazoratining asosiy organi Bosh auditor
  boshqarmasidir. Boshqarma auditning uchta turini o‘tkazadi: moliyaviy, maxsus va
  boshqaruv auditi (har yili davlat boshqaruvi subektlarida 30-50 ga yaqin tekshiruvlar
  o‘tkaziladi). Boshqarma tomonidan o‘tkaziladigan har qanday tekshiruv 18 oygacha
  davom etishi mumkin.
  Tadqiqot natijalaridan shu narsa ma’lum bo‘ldiki, Kanadaning auditorlik
  380
  tizimida boshqaruv auditi alohida o‘rin tutadi. Boshqaruv auditining asosiy
  funksiyalardan biri davlat tomonidan moliyalashtirilgan loyihalar, maqsadli davlat
  dasturining bajarilishi davlat resurslarini tejash va davlat xarajatlari samaradorligini
  ta’minlash bo‘yicha mustaqil monitoring olib boradi. Bizning amaliyotda ham
  boshqaruv auditini tashkil etish maqsadga muvofiq deb hisoblaymiz, chunki har yili
  jalb qilinadigan investitsiyalarni, davlat dasturlarini, davlatning tashqi qarzlarini
  mustaqil auditorlik tekshiruvidan o‘tkazish va parlamentga tekshiruv natijalarini
  taqdim etish orqali davlat mablag‘larini samarali sarflanishini nazorat qilishga xizmat
  qiladi.
  Ilmiy tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, 1997-1998 yillarda janubiy-sharqiy Osiyo
  davlatlarida moliyaviy inqiroz yuz berdi. Bu inqiroz Janubiy Koreya davlatiga ham
  o‘z ta’sirini ko‘rsatmasdan qolmadi. Janubiy Koreya davlati moliyaviy inqiroz
  sababli auditorlik faoliyatini isloh qilishga kirishdi va Xalqaro audit standartlaridan
  kelib chiqqan holda o‘zining milliy standartini ishlab chiqdi. Auditorlik faoliyatni
  isloh qilish jarayonida korporativ audit termini o‘rniga audit komissiya paydo bo‘ldi.
  Hozirgi kunda Janubiy Koreyada moliyaviy
  nazorat auditi va boshqaruv
  samaradorligini o‘z ichiga olgan ichki nazorat masalasi asosiy masala darajasiga
  ko‘tarildi.
  7.Audit jarayonlarni avtomatlashtirish, avvalambor, "inson omili" bilan bog‘liq
  bo‘lgan oraliq hisob-kitoblarning barcha bosqichlarida yuzaga kelishi mumkin
  bo‘lgan xatolarning oldini olishga yordam beradi
  Bundan tashqari, ko‘pincha auditor hisobotini AXSga muvofiq tuzish,
  avvalambor, yirik kompaniyalar va xoldinglar uchun zarurdir. Shunday qilib, yirik
  korxonaning auditor hisobotlarini tayyorlash bilan bog‘liq kutilayotgan katta
  hajmdagi ishlar ushbu jarayonni tezlashtirish va korxonalar hisobotlarini tayyorlash
  bilan shug‘ullanadigan ko‘plab mutaxassislarning mehnat xarajatlarini kamaytirish
  maqsadida avtomatlashtirishni belgilaydi.
  8.Yuqorida aytib o‘tilganlarga asoslanib auditorlik faoliyatini rivojlanishi uchun
  quyidagilarni amalga oshirig maqsadga muvofiq deb о‘ylaymiz:
  -auditor hisobotlarini tayyorlashda xalqaro tajribani AXS va O‘zbekiston
  381
  korxonalarining milliy xususiyatlaridan foydalangan holda o‘zbek audit standartlarini
  muvofiqlashtiradigan asosiy dasturiy ta’minotni ishlab chiqish zarur;
  -muammoning aniq bayonoti va malakali mutaxassislar tomonidan texnik
  ko‘rsatkichlarni ishlab chiqish;
  Ushbu bosqich kelajakdagi loyihaning vazifalarini belgilashga jalb qilingan
  mutaxassislar, masalan, metodistlar, auditor hisoboti va xulosasi bo‘yicha
  mutaxassislar va dasturchilarning kasbiy tayyorgarligi darajasi to‘g‘risida
  xabardorlikni o‘z ichiga oladi. Ushbu bosqichda kompaniya rahbariyati loyihani
  amalga oshirish uchun qo‘shimcha mutaxassislarni jalb qilish yoki o‘z xodimlarini
  tayyorlash maqsadga muvofiqligi to‘g‘risida qaror qabul qilishi kerak. O‘zining
  shaxsiy zaxiralaridan foydalanish kompaniyaga moliyaviy resurslarni sezilarli
  darajada tejashga imkon beradi, ammo bu ish jarayonida qoniqarsiz natijaga olib
  kelishi mumkin, chunki audit jarayonlarini xalqaro standartlarga muvofiq
  avtomatlashtirish nafaqat ushbu standartlarni puxta bilishni va xalqaro standartlar
  bilan ishlashda muhim tajribani talab qiladi. Avtomatlashtirish dasturining oxirgi
  foydalanuvchilari bo‘lgan moliyaviy mutaxassislarning barcha hohish- istaklarini
  inobatga olgan holda dasturchilarga aniq bir vazifani qo‘yishga qodir bo‘lgan
  metodika bo‘yicha mutaxassislarning korxonada mavjudligi nazarda tutiladi.
  Bunday keng va professional kadrlar bazasi har qanday korxona uchun mavjud
  emasligi sababli, shuningdek, kompaniyaning auditning xalqaro standartlari (AXS)ga
  o‘tishi va auditor hisoboti va xulosasini avtomatlashtirishni amalga oshirishda
  rivojlangan mamlakatlar tajribasini hisobga olgan holda, avtomatlashtirish
  muammosini hal qilishning tavsiya etilgan usuli moliyaviy dasturiy ta’minotni
  tayyorlashda muhim tajribaga ega bo‘lgan uchinchi tomon mutaxassislarini jalb
  qilishdir.
  Oddiy qilib aytganda, metodistlar mahsulotning xaridor mijozining yakuniy
  maqsadlarini tushunishlari va dasturchilarga ular yaratgan dasturdan qanday vazifalar
  kutilayotganligini tushuntirishlari kerak. O‘zining funksiyalarini eng samarali
  bajarishi uchun ushbu mutaxassis AXSga muvofiq auditor hisobotlarini va xulosasini
  tuzish qobiliyatiga ega bo‘lishi va qo‘shimcha ravishda ma’lum bir kompaniyaning
  382
  moliyaviy buxgalteriya hisobi xususiyatlari to‘g‘risida tasavvurga ega bo‘lishi kerak.
  Bunday mutaxassisni kompaniya tarkibiga jalb qilish tavsiya etiladi, chunki aynan
  shu korxona ishchisi, boshqa hech kim kabi, dasturiy ta’minot ishlab chiquvchisiga
  kompaniya tayyor mahsulotda kutgan yakuniy maqsadlarini tushuntirib bera olmaydi.
  |