title: Mavjudligini tekshirish - 9-sinf Informatika va axborot texnologiyalari
text: Ma’lumot turini tekshirish
  Maʼlumotning raqamli, matnli, valyuta, sana, vaqt kabi
  koʻrinishlari mavjud.
  Maʼlumot turining muvofiqligini tekshirish sizga sanani
  31/02/15 shaklida kiritishga ruxsat bermaydi, chunki fevral
  oyida odatda 28 va kabisa yilida 29 kun bor xolos. Bu yerda esa
  31 yozilgan va buni tizim qabul qilmaydi.
  Uzunlikni tekshirish
  Bu siz kiritgan maʼlumotdagi belgilarning qisqa yoki uzunligini
  tekshiradi. Uyali telefon raqamlari odatda 11 ta raqamdan
  iborat boʻlib, agar siz bundan kam sonli raqamni kiritmoqchi
  boʻlsangiz, tekshirish tizimingiz bu xatolik toʻgʻrisida xabar
  beradi yoki tizim notoʻgʻri maʼlumotlarni qabul qilishiga yoʻl
  qoʻymaydi.
  Nazorat raqami
  Bu baʼzi bir maʼlumotlarga muayyan algoritmni qoʻllash
  natijasida hosil boʻladigan raqam. U boshqa raqam bilan
  taqqoslanadi va agar u raqam bilan mos kelsa, demak, siz
  raqamni toʻgʻri kiritgan boʻlasiz. Kitobning ISBN raqamini
  tizimga kiritish “nazorat raqami”ni tekshirish usulidan toʻgʻri
  foydalanishga yaxshi misol boʻla oladi. Bunga siz “modulo
  11” tizimini qoʻllashingiz mumkin. Bu siz kiritmoqchi boʻlgan
  raqamni 11 ga boʻlib, qoldigʻini hosil qiladi. 7 mod 4 = 3 kabi
  boshqa shunday tizimlarni ham sinab koʻrishingiz mumkin.
  Agar tizimga bir qator ISBN raqamini kiritish va unga “modulo
  11” tizimini qoʻllashni istasangiz, u ISBN (13) 978-1075-4673-8
  raqami uchun quyidagicha ishlaydi.
  Ushbu 13 talik ISBN raqamlarining har biridagi oxirgi raqam
  “nazorat raqami” deb ataladi. Birinchi holda, bu raqam 8.
  Nazorat raqami – bu algoritmni ISBNga qoʻllashdan keyin
  olingan raqam bilan mos keladigan raqam. Agar bu ikki raqam
  oʻzaro bir xil boʻlsa, demak siz ISBN raqamingizni tizimga toʻgʻri
  kiritgan boʻlasiz.
  Har bir raqam tagiga 3 yozing va 15.01-jadvalida
  koʻrsatilgandek, undan keyin 1 raqamini yozib chiqing.
  Soʻngra 15.01-jadvalda koʻrsatilgandek, har bir raqamni
  1 yoki 3 ga koʻpaytiring va har bir yigʻindini oʻzaro qoʻshib
  chiqing: javob 102 chiqadi. Keyin esa, bu songa (102) qaysi
  sonni qoʻshsa, unga eng yaqin 10 ga karrali son chiqishini
  topishingiz kerak. Bu yerda, 102 + ? = 110. Javob: 8. Algoritmni
  dastlabki raqamga qoʻllaganingizdan soʻng, bu siz hisoblagan
  raqam va ISBN raqamidagi oxirgi nazorat raqami bilan bir
  xil ekanini koʻrishingiz mumkin. Bu ISBNni tizimga toʻgʻri
  kiritganingizni anglatadi. Ushbu alohida algoritm faqat 13 ta
  raqamli ISBNlarga tegishli boʻlib, 10 ta raqamli ISBNlar uchun
  boshqacha algoritm qoʻllaniladi.
  9
  7
  8
  1
  1
  0
  7
  5
  4
  6
  7
  3
  ?
  1
  3
  1
  3
  1
  3
  1
  3
  1
  3
  1
  3
  9 × 1
  7 × 3
  8 × 1
  1 × 3
  1 × 1
  0 × 3
  7 × 1
  5 × 3
  4 × 1
  6 × 3
  7 × 1
  3 × 3
  9
  21
  8
  3
  1
  0
  7
  15
  4
  18
  7
  9
  = 102
  15.01-jadval. 978-1-107 uchun nazorat raqamini hiosoblash.
  Ma’lumot turini tekshirish tizimga notoʻgʻri maʼlumot
  kiritishga toʻsqinlik qilmaydigan misollarni ham oʻylab
  koʻring.