title: Adabiyotlar - Buxoro davlat universitetining pedagogika instituti pedagogik ta
text: Adabiyotlar:
  1. Umurov N.K. Notnыe redaktorы Sibelius-4, Sibelius-6 (vozmojnosti i
  sravnitelnыy analiz versiy programmы Sibelius. –T.: 2015.
  2. Elektron o‘quv materiallari.
  3. Elektronnaya dokumentasiya programmы «Sibelius». Versii 4.0., 6.0.
  4. Sibelius Software Limited (2007-2010).
  747
  RUBOB-PRIMA CHOLG‘USIDA IJRO ETISHNING BOSHLANG‘ICH
  KO‘NIKMALARI
  Xudoyberdiyev Dilmurod Ruzimurodovich
  Buxoro Davlat Universitetining pedagogika instituti
  “Musiqa ta’limi va san’at” yo‘nalishi 1-bosqich magistranti
  Annotatsiya: Maqolada prima rubobining yaratilishi, uning tuzilishi, prima-
  rubobida ijro etish uchun dastlabki ko‘nikmalar, ijrochilik uchun uslubiy
  ko‘rsatmalar, nazariy ma’lumotlar, amaliy tavsiyalar, musiqa savodi haqida so‘z
  yuritiladi.
  Kalit so‘zlar: Rubob prima, labaratoriya, tor, xarrak, lad, kvinta, maxnizm,
  mizrob, musiqiy tovush, teri, tebranish.
  Rubob-prima cholg‘usi qashqar rubob oilasini kengaytirish maqsadida
  yangidan yaratilgan soz hisoblanadi. O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan san’at
  arbobi, professor A.I Petrosyans va cholg‘u ustasi S.E Didenkolar
  konstruksiyasidagi to‘rt torli rubob-primalar dastlab qirqinchi yillarning birinchi
  yarmida Hamza nomidagi San’atshunoslik ilmiy tadqiqot instituti qoshidagi
  eksperimental labaratoriyada yaratiladi. Rubob-prima yuqori registrli cholg‘u
  hisoblanib, u kichik oktavadagi SOL (G) tovushidan to‘rtinchi oktavadagi MI (E)
  tovushigacha keng diapazonda egadir. O‘zbek xalq cholg‘ulari orkestrida boshqa
  cholg‘ular bilan bir qatorda rubob-prima ham munosib ravishda yetakchi o‘rinni
  egallab kelayapti. Rubob-prima orkestrdagi mizrobli guruhning ijro mahoratini va
  imkoniyatlarini sezilarli darajada boyitib turadi. Badiiy va ijrochilik jihatdan katta
  imkoniyatlarga ega bo‘lgan bu sozda jahon kompozitorlarining mumtoz asarlarini,
  o‘zbek xalq kuylarini, O‘zbekiston kompozitorlar yaratgan musiqalarini ijro etish
  mumkin.
  Rubob-prima xalq cholg‘u ijrochilari orasida keng tarqalib kelayotgan soz
  hisoblanadi. O‘zbekistonning deyarli hamma musiqa o‘quv yurtlarida rubob-prima
  sinflari mavjud. Biroq, shunga qaramasdan, rubob-primada o‘qitish uslubi zarur
  748
  darajada ommalashmagan va sistemalashmagan, bu esa o‘z navbatida ijrochilik
  san’ati taraqqiyoti yo‘lida g‘ov bolib kelayapti.
  Rubob primaning torlari to‘rttaligi, ularning barchasi metalldan ishlanganligi
  cholg‘uda o‘zbek xalq musiqasi namunalari, O‘zbekiston kompozitorlari asarlari
  bilan birga jahon kompozitorlik ijdodidan namunalarni ham ijro etishning imkonini
  beradi. An’anaviy qashqar ruboblarning kosaxonasi tut daraxti yog‘ochidan o‘yib
  ishlangan bo‘lsa, yangi yaratilgan ruboblar kosaxonasi yog‘och qovurg‘achalarni
  birlashtirib yasala boshlandi. Rubob prima kosaxonasi ham yog‘och
  qovurg‘achalardanm dastasi esa o‘rik daraxti yog‘ochidan ishlandi. Kosasiga baliq
  terisi va yurak parda qoplandi. Cholg‘u torlarini tutib turish uchun kosa tagiga
  to‘rtta ilmoqlar o‘rnatildi. Kosaxona bilan dasta tutashgan joyida, dastaning ikki
  tomonida shoxsimon bezak qulog‘I mavjud bo‘lib ular o‘ziga xos chiroy vazifasini
  o‘taydi. Torlar rubobning bosh qismiga o‘rnatilgan mexanik quloqlarga taqiladi va
  cholg‘u dastasining boshida shayton xarrak hamda kosaga qoplangan baliq terisi
  ustida joylashgan xarrak orqali ilmoqlarga o‘tkaziladi. Xarrak yumshoq
  yog‘ochdan bo‘lmasligi, aksincha qattiq pishiq va sifatlishi muhim. Sababi, xarrak
  tovush sifatiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Rubob prima dastasi 24 metalldan yoki latun
  plastinkalar bilan bo‘lingan bo‘lib, ular orasidagi o‘zaro masofa parda yoki lad deb
  yuritiladi. Pardalar sozning bosh qismidan kosaxonasiga qarab sanaladi. 2, 5, 7, 10,
  12, 14 raqamli pardalarga o‘ziga xos bo‘lgan turli ko‘rinishdagi plastmassalar yoki
  sadafdan ishlangan naqsh, bezak – belgilar o‘rnatiladi, ular soz dastasida notalar
  joylashuvini aniqlashda yordamlashadi.
  749
  Rubob prima cholg‘usi to‘rt torli bo‘lib, birinchi va ikkinchi torlar po‘latdan
  silliq yasalsa, uchinchi va to‘rtinchi torlar po‘lat torga o‘ralgan holatda
  tayyorlanadi. Amaliyotda birinchi 0.24mm, ikkinchi tor 0.28, uchinchi tor asosi
  0.30 mm, o‘ramasi 0.70mm, to‘rtinchi tor asosi 0.45mm, o‘ramasi 0.95mm
  qalinlikda tayyorlanadi. Rubob prima cholg‘usi kvinta intervali bo‘yicha sozlanib
  sadolanishi nota yozuviga to‘g‘ri keladi.
  1 – tor ikkinchi oktava Mi (E)
  2 – tor birinchi oktava LYA (A)
  3 – tor birinchi oktava RE (D)
  4 – tor kichik oktava SOL (G)
  Sozning yaxshi va aniq sadolanishi ko‘p jihatdan torlarning sifatiga bog‘liq
  bo‘ladi. Har bir muayyan yo‘g‘onlikka ega bo‘lishi kerak. Rubob prima uchun to‘rt
  torli domra va mandolina sozlarining torlari komplekti ishlatilinadi. Quloqli
  mexanizdagi torlar o‘zlarining pardadagi o‘rniga muvofiq to‘g‘ri tortilishi, bunda
  ular chalkashib ketmasligi zarur. Cholg‘uni sozlashda xarrakning tutgan o‘rni va
  balandligiga bo‘g‘liqdir. Agar xarrak rubob prima dastasi tomon yaqinroq
  qo‘yilgan bo‘lsa, ijro etish chog‘ida sadolanish balandlashadi, agar aksi ya’ni
  dastadan ancha uzoqroq qo‘yilgan bo‘lsa sadolanish pastlashadi.
  Rubob primada ijro etish mediator yana mizrob bilan amalga oshiriladi. Uchi
  o‘tkirlangan, ovalsimon, cho‘ziqroq shakldagi maxsus yassi ebonit mizrob deb
  750
  ataladi. Mizrobning shakli ijro sifatiga bevosita ta’sir ko‘rsatib, uchi o‘tkirlangan
  jarangdor, qattiq tovush hosil qiladi. Mizrobning katta yoki kichikligi ijrochi
  qo‘lining katta kichikligiga bog‘liq bo‘ladi. Yirik barmoqlar uchun kichik
  barmoqlarga qaraganda birmuncha katta o‘lchamdagi mizrob kerak bo‘ladi, lekin
  juda katta mizrob ham ijrochining ijro jarayonida unga qiyinchilik tug‘dirishi
  mumkin bo‘ladi.
  Musiqiy tovush shovqinlardan farqli o‘laroq, ma’lum balandlikka ega
  bo‘lgan tovush hisoblanadi. Musiqiy tovush balanligi tarang jismning tebranish
  tezligiga bog‘liq bo‘ladi. Prima rubobida esa ana shunday tebranishlarni torlar
  bajaradi. Tor xarrak orqali o‘zining tebranishini teri mumbranaga uzatadi, teri
  membrana esa tebranishni kuchaytiradi va o‘zida tovush hosil qiladi.
  Torni tarang tortish darajasi quloq
  mexanizmini burash orqali
  muvofiqlashtirib turiladi. Bo‘sh tortilgan tor kam sonli tebranish va past tovush
  bersa, tarang torilgan tor ko‘p sonli tebranish va balandroq tovush hosil qiladi.
  Torning tebranish tezligi uning yo‘g‘on yoki ingichkaligiga ham bog‘liq.
  Tovushning balandligi, shuningdek, torning uzunligiga ham bog‘liq bo‘ladi. Tor
  qanchalik uzun bo‘lsa, shuncha kam sonli tebranadi, tovush esa past eshitiladi, tor
  qanchalik qisqa bo‘lsa, tebranish soni ko‘p bo‘lib, tovush ham balandlashadi.
  Rubob prima ijrochilig haqida gap ketar ekan, bu jarayon bevosita orkestr
  ijrochiligi bilan chambarchas bog‘liqligini alohida ta’kidlash kerak. Sababi
  cholg‘ularning yangi turlarini yaratishdan ko‘zlangan asisoy maqsadlardan biri
  ham aynan o‘zbek xalq cholg‘ulari orkestri diapazoni, uning ijrochilik
  imkoniyatlarini kengaytirishdan iborat bo‘lgan. Rubob prima orkestrining ijro
  imkoniyatlari va diapozonini kengaytiribgina qolmay, uning tembr xususiyatlarini
  ham boyitib turadi.
  Rubob primada chalishni o‘rganuvshi yosh sozanda – ijrochi badiiy
  malakalarni uyg‘un taraqqiy ettirish ruhida tarbiyalanishi, sozda ijro etish
  usullarini o‘rganayotgan asarning badiiy niyatlarini ochib berishga bo‘ysundirishi
  751
  kerak. U o‘zi ijro etayotgan asarlarni idrok etishi, tovush sifatiga tanqidiy
  munosabatda bo‘lishi, texnik qiyinchiliklarni tahlil qila olishi va ularni bartaraf
  etish yo‘llarini topishi zarur.
  Rubob prima keng ifoda imkoniyatlariga ega, bu esa uni yakkanavoz sozlar
  jumlasiga kiritish huquqini beradi. Rubob prima ijrochilarini cholg‘u sozining ijro
  imkoniyatlarini har taraflama puxta egallashlari va ijroni ham takomillashtirib
  borishlari lozim.
  |