title: mavjud bo’lgan sharoitdagi yakkahukmronlik holati hisoblanadi
text: mavjud bo’lgan sharoitdagi yakkahukmronlik holati hisoblanadi. Bunga
  «O’zDEUavto» korxonasi yaqqol misol bo’la oladi. Mazkur yirik korxona
  mamlakatimizdagi yengil avtomobillarni ishlab chiqarishda zarur bo’lgan ko’plab
  ehtiyot va butlovchi qismlarni ularning nisbatan mayda ishlab chiqaruvchilaridan sotib
  olishda yakkahukmronlik mavqeiga ega bo’ladi.
  2. Monopoliyaning vujudga kelishi sababi va tavsifiga ko’ra: tabiiy
  monopoliya, legal monopoliya, sun’iy monopoliya.
  Tabiiy monopoliya tarkibiga kamyob va ishlab chiqarishning erkin tarzda takror
  hosil qilib bo’lmaydigan unsurlari (masalan, nodir metallar, foydali qazilmalar va
  h.k.)ga ega bo’lgan mulkdorlar va xo’jalik tashkilotlari kiradi. Shuningdek, mazkur
  monopoliya tarkibiga o’ziga xos texnologiyaning qo’llanishi sababli raqobatni
  rivojlantirib bo’lmaydigan ba’zi bir tarmoqlar va ishlab chiqarish turlari ham kiritiladi.
  Tabiiy monopoliya – korxonaning texnologik xususiyatlari sababli mahsulotga bo’lgan talabni qondirish raqobat mavjud bo’lmagan sharoitda samaraliroq amalga oshiriluvchi tovar bozorining holati. Bunday samaradorlik
  ishlab chiqarish hajmining ko’payib borishi bilan tovar birligiga to’g’ri keluvchi
  xo’jalik xarajatlarining ahamiyatli darajada pasayib borishida namoyon bo’ladi. Shu
  bilan birga, tabiiy monopoliya sub’ektlari tomonidan ishlab chiqarilgan mahsulotlar
  iste’molini boshqa turdagi mahsulotlar bilan almashtirib bo’lmaydi.
  Legal (qonuniy) monopoliya – bu qonuniy tarzda tashkil etiluvchi monopolistik holat. Ular tarkibiga raqobatdan himoya qiluvchi quyidagi monopoliya
  shakllarini kiritish mumkin:
  1) patent tizimi –
  bu ixtirochi va mualliflar tomonidan yaratilgan ixtirolar,
  foydali modellar, sanoat namunalarini tasdiqlovchi hamda ularga mutlaq huquqni
  171
  taqdim etish tizimi. Bu jarayon maxsus guvohnomalar – patentlar orqali amalga
  oshiriladi;