title: O„zbekiston respublikаsi oliy vа o„rtа mаxsus tа‟lim vаzirligi buxoro davlat universiteti tahirov Behzod Nasriddinovich axborot xavfsizligi asoslari - bet 31
text: 40
  2.1-jadval.
  Natijada, 4x7 o‗lchovli jadval tashkil qilinadi.
  Энди шифрланган матн қаторлар бўйича аниқланади, яъни ўзимиз
  учун 4 тадан белгиларни ажратиб ёзамиз.
  ARAIGOR XOVZISI BTFLALD OXZISAA
  Bu yerda kalit sifatida jadval o‗lchovlari xizmat qiladi.
  Tabiiyki, uzatuvchi va qabul qiluvchi kalit jadval o‗lchami bo‗lishligini
  o‗zaro kelishib olishlari kerak. Deshifrlashda teskari amal bajariladi.
  Sehrli kvadrat deb, katakchalariga 1 dan boshlab natural sonlar yozilgan,
  undagi
  har bir ustun, satr va diagonal bo‗yicha sonlar yig‗indisi bitta songa
  teng bo‗lgan kvadrat shaklidagi jadvalga aytiladi.
  Sehrli kvadratga sonlar tartibi bo‗yicha belgilar
  kiritiladi va bu belgilar
  satrlar bo‗yicha o‗qilganda matn hosil bo‗ladi.
  Misol tariqasida 4x4 o‗lchovli sehrli kvadratni olamiz, bunda sonlarning
  880 ta har xil kombinatsiyasi mavjud. Kvadratni quyidagicha to‗ldiramiz:
  2.2-jadval.
  Boshlang‗ich matn sifatida quyidagi TOVAR OLTIDA KELDI
  matnini olamiz va jadvalga joylashtiramiz:
  41
  2.3-jadval.
  I
  V
  O
  E
  R
  D
  A
  T
  I
  O
  L
  K
  A
  D
  L
  T
  Shifrlangan matn jadval elementlarini satrlar bo‗yicha o‗qish
  natijasida
  tashkil topadi:
  IVOE RDAT IOLK ADLT
  O‗rta va katta o‗lchamdagi
  sehrli kvadratlar yordamida, u davrlarda
  mustahkam shifrlashni amalga oshirish mumkin bo‗lgan.
  Chunki deshifrovka
  qilishda barcha variantlarni qo‗lda amalga oshirib bo‗lmas edi.
  Insoniyat axborotni himoya qilish muammosi bilan yozuv paydo
  bo‗lgandan beri shug‗ullanadi. Bu
  muammo harbiy va diplomatik
  ma‘lumotlarni yashirincha uzatish zaruratidan kelib chiqqan. Masalan, antik
  spartalilar harbiy ma‘lumotlarni shifrlashgan.
  Xitoyliklar tomonidan oddiy
  yozuvni iyerogriflar ko‗rinishida tasvirlashlari uni xorijiylardan yashirish
  imkonini bergan.