title: Paxta tozalash korxonasining boshqaruv tizimi
text: Paxta tozalash korxonasining boshqaruv tizimi.
  Bugungi kunda barcha
  paxta tozalash korxonalari hissadorlik jamiyatlari sanaladi. Ushbu ishlab chiqarish
  korxonalari faoliyatiga rahbarlik qilishni aksiyadorlarning umumiy yig‗ilishi hal
  qiladi. Korxonani bevosita boshqarish rahbar (hissadorlik jamiyati raisi) zimmasiga
  yuklanadi. Unga yordam berish tariqasida tarkibiy bo‗limlar, sho‗‗balar va
  hokazolar yoki korxonani (ishlab chiqarishni) boshqarishda qatnashuvchi ayrim
  ijrochilar
  ko‗rinishida ishlovchi yordamchi xizmat apparati tuziladi.
  Boshqaruvning xizmat apparati yuqori unumli, samarali va tartibli ishlash uchun
  barcha shart-sharoitlarni ta‘minlashi va kam sonli bo‗lishi kerak.
  Paxta tozalash korxonalarida sex tuzilmasi bo‗lmaganligi sababli (QTS dan
  boshqa), boshqaruvning asosiy ob‘ekti –
  ishlab chiqarish bo„linmalari
  bo‗lib,
  ularda brigada ishchilari (paxta uzatish, tolani presslash) yoki ayrim ishchilar
  (jinchilar, momiq ajiratuvchilar va boshqalar) faoliyat yuritadi. Asosiy ishlab
  chiqarishga smena boshlig‗i yoki smena ustachi rahbarlik qiladi.
  Smena boshlig‘i (usta)
  bevosita zavodning bosh muhandisiga bo‗ysunadi.
  Paxta tozalash korxonasining bosh muhandisi butun ishlab chiqarishning texnik
  jihatdan rahbarligini amalga oshiradi.
  26
  Xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklar
  : ombor, laboratoriya, transport xo‗jaligi
  tegishli rahbarlar ixtiyorida bo‗lib, bevosita korxona rahbariga bo‗ysunadi. Paxta
  sanoati korxonalarining ko‗pchiligidagi boshqaruv tuzilmasi taxminan bir xil, faqat
  korxona ishlab chiqarish xajmlariga bog‗liq holda bir qator tabaqalashtiriladi.
  Paxta tozalash korxonasi boshqaruv tuzilmasining vazifalari.
  Korxona
  rahbarining majburiyatlari va huquqlari o‗z navbatida qonuniy tartibga va me‘yoriy
  aktlarga javob beradigan aksiyadorlar jamoasining ustavi bilan belgilanadi.
  Korxona rahbari unga ishlab chiqarish va moliyaviy-xo‗jalik faoliyatiga rahbarlik
  qilish yuzasidan berilgan huquqlar asosida
  quyidagilarni
  ta‘minlashi lozim: ishlab
  chiqarish hamda belgilangan nomenklatura va assortimentda mahsulot etkazib
  berish rejalarini bajarish, ishlab chiqarishga yangi texnika va texnologiyalarni joriy
  qilish, ishlab chiqarish va mehnatni tashkil etishni yaxshilash, muntazam ravishda
  mehnat unumdorligini oshirish va mahsulot tannarxini kamaytirish, foyda
  miqdorini oshirishni ta‘minlash, korxonaning davlat byudjeti, mahsulot etkazib
  beruvchilar va iste‘molchilar oldidagi barcha majburiyatlarni yaxshilash.
  U o‗z faoliyatida yagona rahbarlik tartibiga rioya qilib, muntazam ravishda
  ishlab chiqarish kengashlarini o‗tkazishi, ularda ishlab chiqarish rejalari, yangi
  texnikani joriy etish rejalarining loyihalarini va boshqa muhim masalalarni
  muhokama etish kerak.
  Sexlar, bo‗limlar, xizmatlar, ishlab chiqarish bo‗linmalari, xo‗jaliklar va
  boshqa tarkibiy bo‗linmalar korxona rahbari tomonidan tasdiqlangan Nizomlarga
  binoan faoliyat ko‗rsatadi.
  Paxta tozalash korxonalarining rahbari bosh muxandis orqali ishlab
  chiqarish-texnika qismiga, tayyorlov bo‗limi boshlig‗i orqali paxta tayyorlash
  faoliyatiga rahbarlik qiladi.
  Bosh muxandis paxta tozalash korxonasi rahbarining birinchi o‗rinbosaridir.
  Uning faoliyat doirasiga ishlab chiqarishni rivojlantirishning joriy va istiqboliy
  rejalarini belgilash, ishlab chiqarishga texnik rahbarlik, texnologiya jarayonni
  yangilash, uskunalar samaradorligini oshirish va mahsulot sifatini yaxshilash,
  ishlab chiqarishda mehnatni tashkil etish va uning xavfsizligini ta‘minlash,
  27
  korxonaning materiallar, ehtiyot qismlar va asboblarga ehtiyojini aniqlash hamda
  ulardan foydalanishni nazorat qilish kiradi.
  Korxonaning bosh mexanigi vazifasi doirasiga barcha texnologik va
  energetik uskunalarning, barcha mashina va mexanizmlarning to‗xtovsiz va unumli
  ishlashini ta‘minlash kiradi. Uning zimmasiga harakatdagi uskunalarni o‗z vaqtida
  sifatli ta‘mirlash va modernizatsiyalash hamda yangi uskunalarni montaj qilishni
  ta‘minlash yuklanadi.
  Bosh mexanikka ta‘mirlash-mexanika ustaxonasi va ta‘mirlash brigadasining
  brigadiri bo‗ysunadi. Smena boshlig‗i (ustasi) to‗la huquqli rahbar hamda ishlab
  chiqarish va mexnatning bevosita tashkilotchisi bo‗lib, o‗z bo‗g‗inida ishlab
  chiqarish rejasining bajarilishi uchun javob beradi.
  Ustalarga ishlab chiqarish bo‗g‗inlarida ishchilarni ishga qabul qilish va joy-
  joyiga qo‗yish, sex boshlig‗ining (paxta tozalash korxonasida bosh muxandisning)
  tasdiqlashi bilan ortiqcha, shuningdek, ishlab chiqarish yoki mehnat intizomini
  buzuvchi ishchilarni ozod etish, ishchilarga belgilangan tartibda tasdiqlangan tarif
  razryadlarini berish, alohida o‗rnak ko‗rsatgan ishchilarni mukofotlashga va
  rag‗batlantirishning boshqa turlariga tag‗dim etish huquqi berilgan. U ishlab
  chiqarish va mehnat intizomini buzuvchi ishchilarga intizomiy jazolar berish,
  ishlab chiqarish me‘yorlarini muntazam bajarmayotgan va sifatsiz mahsulot ishlab
  chiqarishga yo‗l qo‗yayotgan ishchilarni past haq to‗lanadigan ishga o‗tkazish
  huquqiga ega.
  Usta ishchilarni nosoz uskunada, shuningdek, sifatsiz xom-ashyo va
  materiallarda ishlashiga yo‗l qo‗ymasligi lozim. Korxona rahbarlari ustalarni
  ularga xos bo‗lmagan xo‗jalik vazifalari va har xil qo‗shimcha ishlar bilan band
  qilmasligi kerak.
  Usta ishlab chiqarishning bevosita tashkilotchisi sifatida o‗z ish bo‗g‗ini
  bo‗yicha mehnat unumdorligining oshishi va mahsulot birligiga ishlab chiqarish
  xarajatlarining kamayishini ta‘minlash shart. Uning vazifasiga ish bo‗g‗ini va
  ishlab chiqarish bo‗yicha reja hamda grafiklarga muvofiq ishchi va brigadirlarga
  topshiriqlarni belgilash, ishlab chiqarishda xodimlarga yo‗l-yo‗riq berish, mavjud
  28
  ishlab chiqarish uskunalaridan samarali foydalanishni, ularni ish bilan yuklash va
  to‗g‗ri bir maromda foydalanishni ta‘minlashi kerak. Usta belgilangan texnologik
  va mehnat intizomiga, ish joylarida tozalik va tartibga qat‘iy rioya etilishini
  kuzatib bormog‗i kerak, ish joylari bo‗yicha barcha ko‗rsatmalar ustalar tomonidan
  beriladi.
  Usta ishlab chiqarish grafiklarini ishlab chiqarishda ishtirok etadi, ishlab
  chiqarishni o‗z vaqtida tayyorlashni va bir maromda ishlashini ta‘minlaydi. Usta
  xavfsizlik texnikasi hamda ishlovchilarning mehnat muhofazasi qoidalari aniq
  bajarilishi to‗g‗risida alohida g‗amxo‗rlik qilishi kerak.
  Smena boshlig‗i (usta)ning bevosita ixtiyorida quyidagilar bo‗ladi: uskunani
  sozlovchi va smena elektriklari, jinchilar, momiq ajratuvchilar, presschilar, paxta
  uzatuvchilar, urug‗lik chigit tayyorlash, ishlab chiqarish chiqindilarini yig‗ish,
  tozalash va qayta ishlash bo‗yicha bo‗lim brigadirlari.
  Tayyorlov bo‗limi paxtani qabul qilish, saqlash va tashish bilan bog‗liq
  ishlarga rahbarlik qiladi. Bo‗lim vazifasi tayyorlov maskanlari va etkazib berish
  bazalariga rahbarlik, paxta etishtiruvchi xo‗jaliklar bilan kontraktatsiya
  shartnomalari tuzish, urug‗lik chigit tayyorlash, ular bilan paxta tayyorlov
  maskanlarini va ular orqali paxta etishtiruvchilarni ta‘minlash, o‗rash xo‗jaligini
  tashkil qilish, xom-ashyo va tayyor mahsulot bo‗limi bilan birga zavodga tola
  ortish rejalarining bajarilishini ta‘minlaydigan miqdor va assortimentda paxta
  etkazib berish rejasini ishlab chiqish, tayyorlov maskanlarining xo‗jalik faoliyatini
  nazorat qilishdan iborat.
  Xom-ashyo va tayyor mahsulot bo‗limi zavod hududidagi tayyorlov
  maskanida paxtaning saqlanishini tashkil qiladi, ishlab chiqarishga qayta ishlash
  uchun paxta yuborilishini rasmiylashtiradi, ishlab chiqarishdan tola, chigit, momiq
  va chiqindilar qabul qilishni va tayyor mahsulotning saqlanishini tashkil qiladi,
  paxta mahsulotlarini iste‘molchilarga ortib jo‗natadi va tegishli xujjatlarni
  rasmiylashtiradi.
  Reja bo‗limi ishlab chiqarishni rejalashtirish, mehnat va ish haqini tashkil
  qilish bilan shug‗ulanadi, boshqa bo‗limlar va ijrochilarni jalb qilgan holda
  29
  istiqboliy va yillik rejalarini ishlab chiqadi, ish haqi to‗lashni tashkil qiladi,
  bo‗linmalar rahbarlariga ishlab chiqarish rejasini, xodimlar ish haqi fondlarni
  hamda ijrochilarga ishlab chiqarish topshiriqlari va belgilangan mehnat
  meyorlarini etkazadi, ishlab chiqarish rejasi va mehnat rejasi bajarilishining
  borishini nazorat qiladi. Reja bo‗limi ishlab chiqarish ko‗rsatkichlarini iqtisodiy
  tahlil qiladi. Uning muhum vazifasi, shuningdek joriy etilgan texnikaning iqtisodiy
  samaradorligini aniqlashdir.
  Buxgalteriya korxona xo‗jalik faoliyatining hisob-kitobini olib boradi hamda
  pul mablag‗lari va moddiy boyliklarning sarf xarajatini nazorat qiladi. Uning
  vazifasi – korxonaning buhgalteriya hisobini va balanslarini olib borish va tuzish,
  ombor hisob-kitobining olib borilishini hamda hisobdor moddiy jihatdan javobgar
  shaxslarda saqlanayotgan tovar-moddiy boyliklarning holatini nazorat qilish,
  tayyorlov maskanlarida hisob-kitobga rahbarlik qilish, taftish va ro‗yxatga olish
  ishlarini olib boradi, moliyaviy ishlarni bajarishdir.
  Texnik nazorat bo‗limi (TNB) zavod mahsulotlari (paxta tolasi, chigit,
  momiq, chiqindilar)ning sifatini, paxtaning turlari, navlari, sinflari va boshqa
  belgilar bo‗yicha uni qabul qilish, jamlash va saqlashni, tayyorlov maskanlarida va
  zavod hududida g‗aramlangan paxtaning sifatini baholashni nazorat qiladi.
  Bo‗limga boshliq rahbarlik qiladi, u ayni vaqtda zavod laboratoriyasini mudiridir.
  TNB boshlig‗i bevosita korxona rahbariga bo‗ysunadi.
  Paxta tozalash korxonalarini tarkibiy tuzilishi o‗zgarishiga tayyorlanadigan
  xom-ashyo sifati va miqdori, bozor kon‘yukturasi va raqobat muhitidagi
  o‗zgarishlar, ishlab chiqarishning ixtisoslashtirish va koperativlashtirish darajasi va
  shu kabi boshqa omillar ta‘sir qiladi.
  Paxta tozalash zavodi-ishlab chiqarish tarkibiy rivojiga ega bo‗lgan sanoat
  korxonasi hisoblanadi. Paxta tozalash korxonasida nisbatan kam bo‗lgan sanoat
  ishlab chiqarish personalii (200-250 kishi) band bo‗lsada, u ishlab chiqaradigan
  mahsulot hajmi etarlicha katta miqdoriy summani tashkil etadi.
  Zamonaviy paxta tozalash korxonasi to‗liq elektrlashtirilgan bo‗lib, ilg‗or
  texnika va texnologiya bilan jihozlangan texnologik jarayon yordamida tayyor
  30
  mahsulot ishlab chiqarishda paxta xom-ashyosini ham tayyorlashni amalga
  oshiradi.
  Ij joyi
  korxonaning quyi qismi bo‗lib, bu erda mehnat jarayonida bitta yoki
  bir-birlari bilan bog‗liq bo‗lgan bir qancha ishchilar guruhi mehnat qiladi.
  |