title: Qo’shimcha turdagi mahsulotlarning ishlab chiqarilishi
text: 234
  kichik firmaga qaraganda kengroq imkoniyatga ega bo’ladi. Go’shtni qadoqlash
  bo’yicha yirik fabrika ishlab chiqarish chiqindisidan yelim, o’g’itlar, dorivor
  mahsulotlar va boshqa shu kabi qo’shimcha mahsulotlarni tayyorlaydiki, kichik firma
  bu chiqindilarni zarur bo’lmaganligi uchun shunchaki tashlab yuborishi mumkin edi.
  Ishchi va boshqaruvchilar mehnatini ixtisoslashtirish darajasini oshirish, nisbatan
  samarali asbob-uskunalardan foydalanish imkoniyati, chiqindilardan samarali
  foydalanish kabi barcha texnologik omillar o’z ishlab chiqarish miqyosini
  kengaytirishga layoqatli bo’lgan tadbirkor tomonidan mahsulot birligini ishlab
  chiqarish xarajatlarining pasaytirilishiga ta’sir ko’rsatadi. Boshqacha aytganda, ishlab
  chiqarishga jalb etilgan barcha resurslar miqdorining 10%ga oshirilishi ishlab
  chiqarish hajmining nisbatan ko’proq, masalan 20%ga oshishiga olib keladi, natijada
  o’rtacha umumiy xarajatlar pasayadi. Vaqt o’tishi bilan firmaning kengaytirilishi
  salbiy iqtisodiy oqibatlarga, va shundan kelib chiqqan holda, mahsulot birligi ishlab
  chiqarish xarajatlarining o’sishiga olib kelishi mumkin.
  Salbiy miqyos samarasi ro’y berishining asosiy sababi yirik miqyosdagi ishlab
  chiqaruvchiga aylangan firmaning faoliyatini samarali nazorat qilish va
  muvofiqlashtirishga harakat qilish chog’ida vujudga keluvchi ma’lum boshqaruv
  qiyinchiliklari bilan bog’liq. Uncha katta bo’lmagan korxonada bitta-yagona
  boshqaruvchi uning faoliyatiga doir barcha muhim qarorlarni shaxsan o’zi qabul
  qilishi mumkin. Firma hajmining uncha katta bo’lmaganligi tufayli mazkur
  boshqaruvchi barcha ishlab chiqarish jarayonini yaxshi tasavvur qila oladi hamda
  firma faoliyatining barcha yo’nalishlarini tezlik bilan o’zlashtira olishi, o’z qo’l
  ostidagilaridan olayotgan axborotlarni osonlik bilan tahlil qilishi, ular asosida aniq va
  samarali qaror chiqara olishi mumkin bo’ladi.Biroq bunday qulay holat firma
  miqyosining kengayishi bilan o’zgaradi. Ma’muriy xodimlar va ishlab chiqarish
  jarayonini alohidalashtiruvchi boshqaruv qatlamlari ko’payib boradi; yuqori rahbariyat
  korxonadagi haqiqiy ishlab chiqarish jarayonidan alohidalashib qoladi. Yirik korxona
  miqyosida oqilona qaror qabul qilish uchun zarur bo’lgan barcha ma’lumotlarni
  yig’ish, tushunish va qayta ishlash bir kishi uchun imkon darajasidan tashqarida
  bo’ladi. Boshqaruv apparatining chuqurlashuvi va kengayishi esa axborot
  almashinuvi, qarorlarni muvofiqlashtirishdagi muammolarni hamda byurokratik
  holatni keltirib chiqaradi, boshqaruvning turli bo’g’inlari tomonidan qabul qilingan
  qarorlar bir-biriga zid kelish ehtimoli kuchayadi. Natijada samaradorlikka putur yetib,
  ishlab chiqarishning o’rtacha xarajatlari oshadi. Boshqacha aytganda, barcha resurslar
  miqdorining 10%ga o’sishi ishlab chiqarish hajmining nomuvofiq ravishda, aytaylik
  5%ga o’sishiga olib keladi.