title: BYUDJET TASHKILOTLARIDA BYUDJETDAN TASHQARI
text: BYUDJET TASHKILOTLARIDA BYUDJETDAN TASHQARI
  MABLAG‘LAR HARAKATI TO‘G‘RISIDAGI HISOBOTLARNING
  AXBOROT IMKONIYATLARINI OSHIRISH YO‘LLARI
  Tilakov N.M. TMI mustaqil izlanuvchisi
  Byudjet tashkilotlarida byudjetdan tashqari mablag‘lar hisobini yuritishdan
  maqsad foydalanuvchilarni byudjetdan tashqari mablag‘lar bo‘yicha daromadlar va
  xarajatlar, pul mablag‘lari harakati, hisob-kitoblar to‘g‘risida axborot berishdan
  iborat. Ushbu axborot foydalanuvchilarga moliyaviy hisobot shaklida tadim etiladi.
  Byudjet tashkilotlarining byudjetdan tashqari mablag‘lar bo‘yicha daromadlar,
  xarajatlar va pul mablag‘lari harakati to‘g‘risidagi davriy axborotlar O‘zbekiston
  Respublikasi byudjet hisobining standarti (3-sonli BHS) «Byudjet hisoboti» (2019 yil
  18 yanvar, 3124-son)da belgilangan shakl va muddatlarda tuzib taqdim etiladi.
  Byudjet hisobining standarti (3-sonli BHS) «Byudjet hisoboti»ga asosan
  «byudjet tashkilotlarining moliyaviy hisobotlari tarkibi quyidagilardan iborat:
  526
  Balans (1-son shakl);
  Moliyaviy faoliyat natijalari to‘g‘risida hisobot;
  Xarajatlar smetasining ijrosi haqidagi hisobot (2-son shakl);
  Debitorlik va kreditorlik qarzlar to‘g‘risidagi ma’lumot;
  Byudjet tashkilotini rivojlantirish jamg‘armasining pul mablag‘lari harakati
  to‘g‘risidagi hisobot;
  Tibbiyot
  tashkilotlarining
  moddiy
  rag‘batlantirish
  va
  rivojlantirish
  jamg‘armasining pul mablag‘lari harakati to‘g‘risidagi hisobot;
  Ta’lim
  muassasalarida
  o‘qitishning
  to‘lov-kontrakt
  shaklidan
  tushgan
  mablag‘lar harakati to‘g‘risidagi hisobot;
  Boshqa byudjetdan tashqari mablag‘lar harakati to‘g‘risidagi hisobot;
  Tovar-moddiy zaxiralar va nomoliyaviy aktivlar harakati to‘g‘risidagi hisobot;
  Byudjet tashkilotini chet el valyuta mablag‘larining harakati to‘g‘risidagi
  hisobot»
  57
  .
  Yillik va choraklik moliyaviy hisobotlarga tushuntirish xati ilova qilinadi.
  Tushuntirish xatida xarajatlar smetasi, daromadlar va xarajatlar smetasi ijrosi
  jarayoniga ta’sir qilgan asosiy omillar, jumladan, byudjetdan ajratilgan mablag‘larni
  iqtisod qilinishining sabablari (tahlillari) (agarda iqtisod qilingan bo‘lsa), debitorlik
  va kreditorlik qarzlarning vujudga kelish sabablari va vaqti, yo‘l qo‘yilgan muddati
  o‘tgan qarzdorlikni undirish bo‘yicha ko‘rilgan choralar, qonunchilikka muvofiq
  byudjet tashkilotlariga soliq va boshqa majburiy to‘lovlar bo‘yicha berilgan
  imtiyozlar va ularning sarflanishi to‘g‘risida ma’lumotlar keltiriladi.
  Moliyaviy hisobotlar hisobni yuritishning bosh maqsadi hisoblangan
  axborotlarni foydalanuvchilarga taqdim etish uchun shakllantiriladi. Moliyaviy
  hisobotlarning maqsadi tashkilotning moliyaviy ahvoli, uning faoliyati va pul
  mablag‘lari
  harakati
  to‘g‘risida
  ma’lumot
  berishdan
  iborat
  bo‘lib,
  u
  foydalanuvchilarning keng guruhiga iqtisodiy qarorlar qabul qilishi uchun zarur
  hisoblanadi. Moliyaviy hisobot moliya-xo‘jalik muomalalarini xususiyat va mazmun
  jihatdan
  guruhlarga
  tizimli
  birlashtirish
  natijasi
  sanalanadi.
  Axborotlarni
  57
  О‘zbekiston Respublikasi byudjet hisobining standarti (3-sonli BHS) «Byudjet hisoboti» 2019 yil 18 yanvar, 3124-son
  527
  umumlashtirish va guruhlash jarayonining yakuniy bosqichi bu turkumlarga
  ajratilgan axborotni taqdim etishdir. Chunki, moliyaviy hisobotlar belgilangan
  shaklda va izohlarda beriladi. Moliyaviy hisobotlar, shuningdek, tashkilotning
  iqtisodiy va moliyaviy imkoniyatlarini rahbariyat tomonidan boshqarilishini amalga
  oshirish natijalarini ham ko‘rsatadi.
  Moliyaviy hisobotlar buxgalteriya hisobi sub’ektining faoliyati to‘g‘risida tashqi
  foydalanuvchilarga qat’iy shaklda va umumqabul qilingan prinsip (tamoyil)lar
  asosida tuzib taqdim etiladi. O‘zbekiston Respublikasining “Buxgalteriya hisobi
  to‘g‘risida”gi Qonuniga ko‘ra, moliyaviy hisobotlar vaqt nuqtai nazaridan uzluksiz
  buxgalteriya hisobi axborotlari asosida, o‘tgan moliyaviy hisobot davrlarining
  ko‘rsatkichlari bilan uzviy bog‘liqlikda shakllantirilishi zarur. Shuningdek, moliyaviy
  hisobotlardagi ko‘rsatkichlarning ishonchli bo‘lishi, axborotdan foydalnuvchilar
  uchun juda muhim sanaladi. Moliyaviy hisobotlardagi ko‘rsatkichlar o‘zaro va
  boshqa davrlardagi ko‘rsatkichlar qiyoslanuvchan, ya’ni taqqoslash imkonini berishi
  muhim jihat sanaladi.
  «Moliyaviy hisobotlarda keltiriladigan axborotlar foydalanuvchilar uchun
  tushunarli va sodda bo‘lishi lozim. Moliyaviy hisobotda axborotning ochib
  berilmasligi yoki noto‘g‘ri ko‘rsatilishi sababli foydalanuvchilar qabul qiladigan
  iqtisodiy qarorlarga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan axborot muhim hisoblanadi.»
  58
  Shulardan kelib chiqib, moliyaviy hisbotlardagi axborotlar va ularni tahlil qilish
  orqali foydalanuvchilarni moliyaviy axborotlar bilan ta’minlash imkoniyatini
  o‘rganish zaruriyati vujudga keladi.
  Tadqiqot mavzusi doirasida o‘rganiladigan bo‘lsa, oliy ta’lim muassasasining
  har bir byudjetdan tashqari mablag‘lari bilan bog‘liq alohida moliyaviy hisobot shakli
  tuzib taqdim etilishi yuqoridagi paragraflarda ko‘rib o‘tildi. Lekin, ushbu
  hisobotlardan qanday moliyaviy axborotlarni olish imkoni mavjudligi, shuningdek,
  ushbu moliyaviy hisobotlardagi ko‘rsatkichlarning o‘zaro bog‘liqligi tahlil qilinmadi.
  Moliyaviy hisobotlarning axborot imkoniyatlarini tahlil qiladigan bo‘lsak, albatta,
  58
  О‘zbekiston Respublikasi byudjet hisobining standarti (3-sonli BHS) «Byudjet hisoboti» 2019 yil 18 yanvar, 3124-son
  528
  balans markaziy o‘rinni egallaydi. Boshqa moliyaviy hisobotlar va ma’lumotlar
  balansning ko‘rsatkichlarini batafsil yoritish hamda asoslash uchun xizmat qiladi.
  Oliy ta’lim muassasalarida moliyalashtirish manbalari turlari va ularning
  hajmlaridan qat’iy nazar yagona balans shakllantiriladi. Balansda hisobot yili boshiga
  tashkilotning mablag‘lari va uning manbalari holati keltirilib, ularning hisobot davri
  davomidagi o‘zgarishlari natijasida hisobot davri oxiridagi holati to‘g‘risida
  axborotlar beriladi.
  Mazkur axborotlar oliy ta’lim muassasasi aynan hisobot davri boshidagi holati
  bilan hisobot davri oxiridagi holatni taqqoslash orqali tahlil qilish imkonini beradi.
  Shuningdek, mablag‘lar va uning manbalalari bilan bog‘liq o‘zgarishlar oliy ta’lim
  muassasasi miqyosida kompleks tahlil qilish, mol-mulklarning holati, moliyaviy
  aktivlarning mavjud qoldiqlari, mavjud debitorlik va kreditorlik majburiyatlar,
  moliyaviy natijalarni holatini uzviy aloqadorlikda tahlil qilish mumkin. Balansda
  keltirilgan axborotlar mablag‘lar va ularning manbalarini hisobot davri davomida yuz
  bergan tarkibiy o‘zgarishlarni ham tahlil qilish imkonini beradi.
  Oliy ta’lim muassasalarining rivojlantirish jamg‘aramasi bo‘yicha pul
  mablag‘lari harakati to‘g‘risidagi hisobotda asosan ikkita yo‘nalishdagi axborotlar
  keltiriladi. Ya’ni, rivojlantirish jamg‘amasi mablag‘lari bo‘yicha daromadlar hamda
  ushbu mablag‘lar bilan bog‘liq xarajatlar. Foydalanuvchi ushbu hisobot shakli orqali
  jamg‘armaning pul mablag‘lari qoldiqlari va ularning harakati, daromadlarning
  tarkibiy tuzilishi va davriy o‘zgarishi, amalga oshirilgan xarajatlarning tarkibi va
  ularning davriy o‘zgarishlarini tahlil qilish imkoniga ega.
  O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Byudjet tashkilotlarini
  mablag‘ bilan ta’minlash tartibini takomillashtirish to‘g‘risida”gi Qarorida
  belgilangan talablarning bajarilganligini o‘rganish va tahlil qilish imkoniyatiga ega
  bo‘ladi.
  Byudjet tashkilotlarining barcha byudjetdan tashqari mablag‘lari harakatiga oid
  hisobotlarda daromad yoki tushumlarga oid ko‘rsatkichlar keltirilgan. Hisobotlarning
  nomlanishi va ko‘rstkichlarning shakllantirilishida ushbu daromad yoki tushumlar
  faqatgina, tashkilotning hisob raqamiga tushgan pul mablag‘lari tushumi nuqtai
  529
  nazaridan hosil qilinmoqda. Ushbu holat tashkilotning byudjetdan tashqari
  mablag‘lari bo‘yicha hisobga olingan yoki hisoblangan daromadlari to‘g‘risidagi
  axborotlarni olish imkonini bermaydi. Hisobot davridagi hisobvaraqqa kelib tushgan
  daromadlar va amalga oshirilgan xarajatlarni taqqoslash tashkilotning haqiqatdagi
  moliyaviy holatini aniqlashga imkon bermaydi.
  |