title: va madanlyatnsng shakllanishi - 0 ‘z b e k ist 0n respublikasi olïy ya g ‘rta m âxsus ta’lim yazirligi
text: va madanlyatnsng shakllanishi
  Insonda
  ekologik
  bilim
  va
  ekologik
  madaniyatning
  shakillanishida
  tabiat
  qonunlarining
  mohiyatini
  anglash,
  insonning o‘zi ham tabiatning biologik turi ekanligini tushunib
  olishidir. Tabiat vayron qilinganda ham yashayveradi. Masalan,
  o ‘rmonlar kesilib ketsa, havo, suv zaharlansa, ifloslansa,
  hayvonot dunyosi qirilib ketsa va h.k.lar, lekin inson tabiatsiz
  yashay oimaydi.
  Insonda insoniy faoliyatlaraing kamol topishida tabiatning
  tarbiyaviy ahamivati deyilganda, sof tabiatning kishilarda
  olijanobSik, xushfe’llik, bag‘rikenglik, vatanparvarlik, ulug‘vorlik,
  muloyimlik kabi axloqiy xislatlami uyg‘otishi va shakllantirishi
  xususiyatlari tushuniladi. Tabiat qo'ynida tez-tez boiib turish
  insoniy fazilatlaming kamol topishiga yordam beradi. Ekoturizm
  muxlislarining eng ulug‘ xislatlari ham, ulami tabiat bag‘riga
  chorlagan xususiyat ham, aslida ana shundan iboratdir. Inson o‘z
  uyi bo'lgan tabiatga qancha ko‘p zarar yetkazar ekan, uning o‘zi
  ham ma’naviy jihatdan qashshoqlashib boradi.
  47
  Tabiatni asrab qolishdek og‘ir muammoni yechishda insonni
  ekologik savodxon, ekologik madaniyatli qilib tarbiyalashda ham
  ekoturizmning ahamiyati beqiyosdir. Ekoturizmning ta’rifini
  keltirishda xalqaro ekologik tashkilotlar, Butunjahon turizm
  tashkiloti qayd qilgan muhim orniini hisobga oladi va tabiatni
  asrab qolishda ekoturizmni rivojlantirishni eng muhim omillardan
  biri deb hisoblaydi.
  Ekologik savodxonlik va ekologik madaniyatning asosi
  ekologik ong hisoblanadi. Ekologik ong tabiatni asrab-avaylashda,
  unga ongli munosabatda bo'lishida, resurslaridan me’yorida
  foydalanishda, tabiat inqirozining oldini olishda eng zaruri,
  atrof-muhitni doimo toza saqlashda namoyon bo‘ladi. Insonda
  ekologik bilim va ekologik madaniyatni shakllantirishda quyidagi
  tamoyillar ma’nosini o‘rganish, tushunish va amaliyotda qo‘llash
  tushuniladi:
  1. Tabiatni “Ona yer” deb ardoqlash.
  2. Bizga ma’lum bolgan “Olamda” birorta ham Yer
  sayyorasining tabiatiga o‘xshash tabiat va hayot shaklining
  mavjudligi aniqlanmaganligi.
  3.
  Tabiatning iqtisodiy ahamiyati deyilganda,
  undagi
  resurslardan moddiy manba sifatida foydalanishni tushunish.
  4. Tabiatning ilmiy ahamiyati deyilganda insonning barcha
  bilimlari negizida tabiatning jarayonlari asos bo‘lishi.
  5. Tabiatning sog‘lomlashtirish ahamiyati deganda sof
  tabiat boyliklarining va shifo beruvchi tabiiy modda hamda
  jarayonlarining inson salomatligiga ijobiy ta’sir etishi.
  6. Tabiatning tarbiyaviy ahamiyati deganda sof, haqiqiy
  tabiatning kishilarda olijanoblik, xushfe’llik, vatanparvarlik,
  UlugVorlik, muloyimlik kabi axloqiy xususiyatiarini uyg‘otish va
  shakllantirish xususiyatlari tushuniladi.
  7. Tabiatning estetik ahamiyati deyilganda, insondagi barcha
  go‘zallik, mukammaliik, musiqa, tasviriy san’at, kuy-navo hislari
  va ularga bo‘lgan ehtiyojlar tushuniladi.
  8. Tabiat-inson-jamiyat yaxlit bir — yagona tizimdir.
  48
  Qayd qiîingan tamoyillardan ekoturizmni rivojlantirishda
  foydalanish maqsadli bo‘ladi va muhim ahamiyat kasb etadi.
  Ekologik tarbiyalanrnagan kishi tabiatdan uzoqlashib, hissiz bo'lib
  qoladi. Bunday insonlar gullaming chiroyliligini his qilmasdan o‘z
  uyiga yasama gullami keltiradi, tabiatdagi qushlaming sayrashini
  his qiîmasdan o‘z uyini qushlaming portreti bilan toldirishdan
  qanoatlanishadi. Shu tariqa u tabiatdan uzoqlashib ma’naviyjihatdan
  qashshoqlashib boradi. Eng muhimi, insoniyatning ekologik ongi
  dunyo tabiatini muhofaza qilishdagi chora-tadbirlarini muntazam
  amalga oshirishda asosiy ijrochi omil hisoblanadi.
  Hayotda ham, har qanday ishlab chiqarish sohasida ham ekologik
  biiim va ekologik madaniyatning shakllanishi mamlakatimizda
  ekoturizmni rivojlantirish muhim ahamiyatga ega hisoblanadi.
  Ekologik bilim va ekologik madaniyatni shakllantirishni quyidagi
  tizimda amalga oshirishda tavsiya qiiioadi30:
  1. Ekoiogik taiim — sayyoramiz tabiiy boylikîari va yaqin fazoga
  efolivotkorona munosabatda bolishi, insoniyatning tabiatdagi
  ekologik jarayonlar bilan uzviy bog‘liqligini chuqur anglash ruhida
  tarbiyalash va boshlangich o‘qitish.
  2. Ekologik madaniyat — hozirgi va kelajak avlod hayotida
  ekologik muammolar juda muhim ahamiyatga ega ekanligini
  anglagan davlatlar va jahon madaniyatining rivojlanish bosqichi
  va îarkibiy qismi.
  3. Ekologik targ‘ibot — tabiiy boyliklarni maksima] holaîda
  saqlab qolishni ta’minlovchi faktlar, qarashlar va g‘oyalarni
  ommaviy axborot vositalari (gazeta, radio, TV, jurnal, ma’mzalar,
  internet) orqali yig‘ish va keng chegaralarda tarqatish.
  4. Ekologik o‘quv — kishilarda ekologik dunyoqarashni
  shakllanüradigan va tabiatda insonlarning tutgan o'rni haqidagi
  bilimlar bilan qurollantiradigan, tabiiy tizimlaraing ijtimoiy-
  iqtisodiy rivojlanishidagi har bir insonning baxti saodatidagi
  ahamiyatini tushuntirishga qaratilgan ekoiogik tarbiya, ia’lim,
  m aium ot va targ‘ibot majmui.
  “ Nigmatov A. N. Ekoiogiya huquqi sxemalar va tushunchalarda. - Toshkent, 1999,147-b.
  49
  Ekologik huquq, ekologik savodxonlik va ekologik bilim har
  bir ishlab chiqarish yoki ta’lim sohasiga mosiashíi rilmaydi balki,
  insonning komil inson bo‘lib yetishiga da’vaí qiladi. Ekoturizmning
  o‘mini belgilashda asoslandiki, insoniyat oldidagi ekologik
  inqirozni to‘xtatish va bartaraf qilishning eng samarali yo‘li
  umuminsoniyatda ekologik huquq, ekologik tarbiya va ekologik
  bilimni shakllantirishdir. Ekoturizmda ekologik tarbiya, ekologik
  bilim va madaniyaíni shakllantirishda biriochi navbatda ekologik
  boshqaruv íizimini ishlab chiqish zarur bo‘ladi. Ekologik boshqaruv
  tizimi turizmning sohalari, tarmoqlari bo‘yicha har xil yo'nalishlarda
  boiishi murnkin. Lekin “Ekologiya” fanining predmeti bu fanning
  yangi tarmoqlari yo£nalishlari yuzaga kelganida ham o'zgaraiasdan
  qolishi ma’lum, o‘zgarish mumkin ham emas.
  Ta’kidlash lozimki, ekologik tarbiya, ekologik bilim va
  ekologik madaniyal ishlab chiqarish sohalariga qarab o‘zgaxmaydi,
  balki ekologik bilimli, ekologik madaniyatli kishi o‘z bilimlari
  yordamida o‘zi ishlayotgan solían? ekologiyalashtiradi. Shu
  o ‘rinda ham mamlakatimizda ekologik turizmni rivojlantirish
  maqsadli, istiqbolli yo‘nalish boiib qolishi insonni tarbiyalashda
  muhim ahamiyatga ega hisoblanadi. Ekoturizmda ham, ishlab
  chiqañshning ’ barcha sohalarida ham inson ekologik bilim,
  ekologik madaniyatni o‘rganish uchun ekologik huquq asoslarini
  mukammal bilishi lozim boiadi.
  Turizmda ekologik huquq asoslarini bilishning majburiyligi
  shundaki, ekoturizm faoliyatidagilar asosan “kelib-ketuvchilar”
  bolganligidan
  turist
  yoki
  ekoturist
  íabiatimizda
  yoki
  qo1riqxonalarda, betakror landshaftlarda bo'lganida va o'simliklar
  olami ancha kambag‘al bo‘lganida ham tabiatni toptagani uchun
  jazolánishini bilishi kerak. Ekologiya huquqi esa jamiyat (kishilar)
  va tabiat o'rtasidagi o‘zaro ta’sir doirasi ekologik harakatlarini
  tartibga solishning huquqiy tamoyillari va me’yorlarini o‘rganuvchi
  ta’limot yoki fan sohasi hisoblanadi. Shuning uchun ham
  ekologiya huquqining maqsadi — hozirgi va kelajak avlod uchun
  tabiatni muhofaza qilish va tabiiy resurslardan oqilona foydalanish
  50
  doirasidagi jamiyatnmg ekologik munosabatlarini huquqiy tartibga
  solish hisoblanadi.
  Ekoturizmning mamlakat ijtimoiy-iqtisodiy hayotidagi о‘mini
  belgilashda yuqoridagi keltirilgan ma’lumotlar, tadqiqotlar
  natijasida quyidagi umumlashgan xulosalar kelib chiqadi.
  Ya’ni ekoturizm rivojlanishida ekoturizm faoliyatining ijtimoiy
  hayotidagi o‘rni quyidagicha izohlanadi:
  1. Turistlar bilimini, madaniyatini, ma’naviyatini umum-
  madaniy, tabiiy ilmiy, ekologik bilim va ekologik xavfsizlik
  bilimlari bilan tabiatning o‘zida boyitish va shakllantirish.
  2. “Shahardagi” stress-charchoq holatdan chiqish va ehtiros,
  hissiyotlami tiklash, soglomlashtirish.
  3. Turistlarda noianish xalqlarning milliy yashash tarziga,
  milliy urf-odatlariga, marosimlariga, vataniga do'stona mehr-
  oqibatlarini shakllantirish31.
  Tayaach so‘z va iboralan texnik daraja, ekologik rekreatsiya,
  intellektual daraja, ekologik ong, ekologik madaniyat, stress hoiat.
  Mavzuni o‘zlasMirish bo‘yicha savol va topshfriqlar:
  1. Tabiaini asrab qolishda ekoiurizmm rivojlantirish eng muhim
  omillardan biri ekanligi haqida prezentatsiyali ma’ruza tayyorlang.
  2. Ekologik bilim va ekologik madaniyatni shakllantirish
  tizimini tushuntirib bering.
  3. Ekoturizm xaiqlar o'riasida do‘stona hamdo'stlik aloqalarini
  yuzaga keltiradi” mavzusida ma’raza tayyorlang.
  4. Ekoturizm tabiat va tabiiy resurslardan foydaianishning
  yangi texnologiyalarini jalb qiladi” mavzusida ma’ruza tayyorlang.
  5.
  Shahardagi
  “stress-charchoq”
  holatdan chiqish va
  ehtiros, hissiyotlami tiklash, soglomlashtirishda ekoturizmning
  ahamiyatini tushuntiring.
  6. Ekoturizmning iqtisodiy ahamiyatini belgilang.
  7. Ekoturizmning ijtimoiy ahamiyatini belgilang.
  " Храбовченко B.B. Экологический туризм. - Москва: “Финансы и статистика”,
  2003. С. 172.
  51
  S-maraa. EKOLOGIK TURIZMNING RESURSLARI:
  MÍLLIY PARKLAR, BIOSFERA VA TABIAT
  QO‘MIQXONALARI, TABIAT BUYURTMÁXONALARI VA
  TABIAT YOBGORLIKLA1I
  Reja:
  5.1. Dunyoda ekoturizmning resurslari. Milliy parklaming
  tashkil qilinishi.
  5.2. Tabiat qo'riqxonalari, íabiaí buyurtmaxonalari va íabiat
  yodgorliklari.
  |