title: O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat universiteti - bet 240
text: 230
  11.5-chizma
  O’rtacha xarajatlarning egri chiziqlari
  S
  O’UX
  O’UX
  M
  O’DX
  0 Q
  Eng yuqori darajada foyda olishga erishish uchun tovar ishlab chiqarishning zarur
  miqdorini aniqlash zarur. Bunda iqtisodiy tahlil vositasi bo’lib so’nggi qo’shilgan
  xarajat tushunchasi xizmat qiladi.
  So’nggi qo’shilgan xarajat deb mahsulotning
  navbatdagi birligini ishlab chiqarish bilan bog’liq qo’shimcha xarajatlarga
  aytiladi:
  Ì
  UÕ
  SQÕ
  ;
  bu yerda: SQX – so’nggi qo’shilgan xarajat;
  ∆UX – umumiy xarajatlarning o’zgarishi;
  ∆M – mahsulot miqdorining o’zgarishi.
  Qo’shilgan xarajatlarni har bir navbatdagi qo’shilgan
  mahsulot birligi uchun
  aniqlash mumkin.
  Tovar yoki xizmatlarning keyingi qo’shilgan birligini ishlab
  chiqarishga to’g’ri keladigan xarajatlar o’rtacha qo’shilgan xarajatlar deyiladi.
  2. Qisqa muddatli va uzoq muddatli davrlarda ishlab chiqarish xarajatlarining
  o’zgarish tamoyillari
  Ishlab chiqarish xarajatlarini hisobga olishda
  vaqt omili, ya’ni xarajat qilingandan
  pirovard natija olinguncha o’tgan davr sezilarli ta’sir ko’rsatadi. Shu sababli vaqt
  omilidan
  kelib chiqib, ishlab chiqarish xarajatlarini qisqa va uzoq muddatli davrda
  alohida tahlil qilinadi.
  Qisqa muddatli davr – bu korxonaning faqat
  o’zgaruvchi xarajatlari
  miqdorini o’zgartirish uchun taqozo etiladigan davrdir.
  Misol uchun, korxona mahsulotiga talab keskin oshdi, deb faraz qilaylik. Taklifning
  muayyan hajmida talabning oshishi narxning ham ko’tarilishiga va, binobarin, korxona
  foydasining ko’payishiga olib keladi. O’z o’rnida, ishlab chiqarish hajmini oshirish orqali
  korxona foyda massasini yanada oshirish imkoniga ega. Buning uchun u eng avvalo qisqa
  muddatli davrdagi ishlab chiqarish xarajatlarini amalga oshiradi.
  Bunday xarajatlar
  qatoriga quyidagilarni kiritish mumkin:
  231
  1) jonli mehnat xarajatlarini oshirish, ya’ni qo’shimcha
  ishchi kuchini yollash va
  ulardan foydalanish;
  2) xomashyo, material, elektr energiyasi va boshqa xarajatlar miqdorini ko’paytirish;
  3) nisbatan arzon va ishlab chiqarishga osonlik bilan joriy etish mumkin bo’lgan
  mehnat vositalari miqdorini ko’paytirish va h.k.
  Bundan ko’rinadiki, korxona ishlab chiqarish hajmini o’stirish uchun qisqa davrda
  faqat o’zining o’zgaruvchi xarajatlari miqdorini o’zgartirishi mumkin bo’lib, ular qisqa
  muddatli xarajatlar hisoblanadi. Ishlab chiqarish quvvatlari esa (ishlab chiqarish bino va
  inshootlari maydoni, mashina va uskunalar miqdori) doimiy bo’lib qoladi, hamda bu
  davr faqat ulardan foydalanish darajasini o’zgartirish uchun yetarli bo’lishi mumkin.