title: Ishlab chiqarish vositalarning zaxira va ehtiyotlar sifatida bo’lish vaqti – bu
text: Ishlab chiqarish vositalarning zaxira va ehtiyotlar sifatida bo’lish vaqti – bu ularning ishlab chiqarish jarayonining uzluksizligini ta’minlash uchun zarur bo’lgan davrdir. Tez quritadigan, tez achitadigan, umuman texnologik jarayonlarni
  tezlashtiradigan yangi texnika va texnologiyalarning qo’llanilishi tanaffus davrining
  va binobarin ishlab chiqarish vaqtining qisqarishiga olib keladi. Transport
  shaxobchalarini rivojlantirish, xo’jalik aloqalarining samarali tizimini belgilash, ishlab
  chiqarish vositalari bozorini shakllantirish, ehtiyojlarni puxta hisobga olish, muomala
  vaqtini qisqartirish uchun muhim ahamiyatga ega.
  Kapitalning aylanish tezligi ulardan foydalanish samaradorligiga jiddiy ta’sir
  qiladi.
  Aylanish tezligi muayyan davr ichida (A) qilingan aylanishlar soni (n) yoki bir
  aylanishning uzun-qisqaligi (a) bilan belgilanadi: n=A/a; a=A/n.
  6. Asosiy kapitalni takror ishlab chiqarish va undan foydalanish samaradorligi Kapitalning samaradorlik darajasi turli omillarning ta’siri ostida shakllanadi. Ular
  orasida asosiy kapitalning tarkibi (tarmoq tarkibi, turlar bo’yicha tarkibi); asosiy
  kapitaldan foydalanish va uni taqsimlash samaradorligi; eskirgan mehnat vositalarini
  yangilari bilan amashtirish yo’llari va usullari muhim ahamiyatga ega.
  Asosiy kapitalning tarmoq tarkibi ularning ayrim tarmoqlar bo’yicha
  taqsimlanishi va har bir tarmoqning kapitalning umumiy qiymatidagi hissasi bilan
  tavsiflanadi. Agar asosiy kapital tarkibida ko’proq texnika taraqqiyoti va ishlab
  chiqarish samaradorligini belgilaydigan tarmoqlarning ulushi oshsa, ularning tarmoq
  tarkibining yaxshilanganligini bildiradi.
  Asosiy kapitalning turlari bo’yicha tarkibi ular har bir turining kapital umumiy
  qiymatidagi hissasi va nisbati bilan tavsiflanadi.
  Asosiy kapitalning ayrim turlari ishlab chiqarishda o’z ishtiroki bo’yicha bir xil
  rol o’ynamaydi. Agar binolar asosan ishlab chiqarish jarayonining bir me’yorda
  borishini ta’minlab, mehnatning umumiy sharoitini tashkil qilib, ishlab chiqarish
  samaradorligiga bilvosita tasir ko’rsatsa, mehnat qurollari (ish mashinalari, uskunalar,
  va boshqalar) ishlab chiqarish jarayonida faol rol o’ynaydi va ishlab chiqarish
  samaradorligiga bevosita ta’sir ko’rsatadi.
  Asosiy kapitalning mulk shakllari bo’yicha tarkibi, kapitalning umumiy
  qiymatida har bir mulk shaklining hissasi bilan tavsiflanadi.
  Ta’kidlash lozimki, O’zbekistonda amalga oshirilayotgan keng ko’lamdagi bozor
  islohotlari,
  iqtisodiyotni
  erkinlashtirish
  va
  modernizatsiyalash
  jarayonlari
  korxonalardagi mavjud asosiy va aylanma kapitallar qiymatining o’sishiga hamda
  215
  tarkibining o’zgarib, sifat jihatidan takomillashib borishiga ijobiy ta’sir ko’rsatmoqda
  (10.1-jadval).