title: Foydalanilgan adabiyotlar - Buxoro davlat universitetining pedagogika instituti pedagogik ta
text: Foydalanilgan adabiyotlar:
  1. Ahmedova N. Boshlang‘ich sinflarda nutq o‘stirish usullari. // Ta`lim
  jarayonida nutq madaniyatini takomillashtirish masalalari. O‘zbek tili doimiy
  anjumani beshinchi yig‘ilishi tezislar to‘plami (1999 yil 29-30 aprel) –
  Toshkent.: Sharq, 1999. – 76-77 b.
  2. Bobojonov Sh., Islomov I. O‘zbek tilining so‘zlar darajalanishi o‘quv
  lug‘ati (maktab o‘quvchilari uchun).— Toshkent: Yangi asr avlodi, 2007 ‒ 51
  b.
  611
  MAKTABGACHA YOSHDAGI NUTQI TO‘LIQ RIVOJLANMAGAN
  BOLALARDA NUTQ KAMCHILIKLARINING SABABLARI VA UNI
  BARTARAF ETISH USULLARI
  G.T.Boymurodova,
  BuxDUPI dotsenti,
  pedagogika fanlari doktori (DSc),
  Xolova Dilovar Faxridinovna,
  BuxDUPI magistranti
  Annotatsiya. Ushbu maqolada Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida bolalar
  nutqining to‘liq rivojlanmaganligi tushunchasi bola nutqi rivojlanishining aniq
  holatidan
  kelib
  chiqqan
  holda,
  o‘zining etilogiyasi bo‘yicha nutq
  rivojlanmaganligining turli xil ko‘rinishlariga yagona pedagogik yondashuv
  imkoniyati haqidagi ilg‘or nuqtayi nazar asoslanadi. Nutqning to‘liq
  rivojlanmaganligida nutqning kechroq paydo bo‘lishi, lug‘atning kamba‘alligi,
  agrammatizm, talaffuz kamchiliklari kuzatilishi haqida fikr, mulohazalar va uni
  bartaraf etish usullari keltirilgan.
  Kalit so‘zlar: maktabgacha ta’lim, etilogiya, yagona pedagogik yondashuv,
  ilg‘or nuqtai nazar, agrammatism , talaffuz, pedagogik mahorat, profeesional
  ta’lim-tarbiya, nutqiy nuqsonlar, tayyorlov, ilgʻor tajriba.
  Nutqning faol ishtiroki tufayli inson tevarak - atrof, borliq haqida
  ma’lumotlarga ega bo‘ladi. Shu bilan birga nutq bolaning rivojlanishida, uning
  ta’lim tarbiya olishida asosiy vosita bo‘lib xizmat qiladi. Bolaning nutqi kattalar
  nutqi asosida rivojlanib boradi. nutqning to‘g‘ri shakllanishi atrofdagilar nutqiga,
  nutqiy tajribaga, to‘g‘ri nutq muhiti va ta’lim-tarbiyaga bog‘liq. Nutq tug‘ma
  qobiliyat emas, balki hayot davomida bolaning jismoniy va aqliy rivojlanishi bilan
  bir qatorda shakllanib boradi. nutq buzilishlarini o‘rganish, tushunish uchun bola
  612
  nutqining normal rivojlanish yo‘lini, bu jarayonning o‘ziga xos xususiyatlarini,
  nutqning muvaffakiyatli shakllanishida katta rol o‘ynovchi sharoitni bilishi lozim.
  Nutqning to‘liq rivojlanmaganligi termini nutq rivojlanishi buzilishiga
  g‘oyat chuqur yondashuvni ifodalaydi va uni tahlil qilish pedagog zimmasidadir.
  Nutqning to‘liq rivojlanmaganligi tushunchasi bola nutqi rivojlanishining aniq
  holatidan
  kelib
  chiqqan
  holda,
  o‘zining etilogiyasi bo‘yicha nutq
  rivojlanmaganligining turli xil ko‘rinishlariga yagona pedagogik yondashuv
  imkoniyati haqidagi ilg‘or nuqtai nazarga asoslanadi.
  Bola hayotining birinchi yilini nutqgacha bo‘lgan davr deb nomlaymiz.
  Bunda kattalar bilan muloqot ekspressiv-mimika va predmetli-harakat vositalari
  yordamida amalga oshiriladi. Aynan shu davrda bolada jismoniy obyekt
  tovushlariga qaraganda inson ovozi tovushlarini turg‘un, tanlab ta’sirlanishi
  shakllanadi. M.I. Lisina bu holatni jajji odamchaning muhim ehtiyojlarini
  ifodalashi – muloqotdagi ehtiyojlari sifatida baholaydi. Bola nutqining yuzaga
  kelishi va rivojlanishida muloqotning hal qiluvchi rolini gospitalizm tekshiruvlari
  isbotlaydi. Rag‘batlantiruvchi insoniy muhit (oila, bolalar guruhi va h.k.) dan
  bolani ajratib qo‘yish deprivatsion vaziyat sifatida o‘rganiladi. Bu vaziyat bolaning
  psixik rivojlanishiga sekinlashtiruvchi omil sifatida ta’sir qiladi. Agar bu vaziyat
  uzoq davom etsa psixik deprivatsiya holati yuzaga keladi.
  L.S. Vigotskiy tomonidan bolaning psixik va rivojlanishida ta’lim va
  tarbiyaning yetakchi roli haqidagi fikr ilgari surilgan. Ayni vaqtda neyrofiziologik
  tadqiqotlar tufayli bu fikr rivojlandi va tasdiqlandi. Bola miyasiga qanchalik ko‘p
  doimiy va xilma-xil axborotlar oqimi kelsa, markaziy nerv tizimining funksional
  va anatomik jihatdan yetilishi shunchalik tez sodir bo‘ladi.
  Nutqning to‘liq rivojlanmaganligi sabablari. Bolaning ona qornida
  rivojlanishi, tug‘ruq (tug‘ruq travmasi, asfiksiya) va hayotining dastlabki yillarida
  ta’sir ko‘rsatuvchi turli xil zararli omillar nutqning to‘liq rivojlanmaganligiga olib
  kelishi mumkin. Nutq buzilishlari, shu jumladan nutq to‘liq rivojlanmaganligining
  613
  yuzaga kelishida nasliy omillar alohida o‘rin tutadi. Nutq to‘liq rivojlanmaganligi
  etiologiyasi va patogenezi turli- tumandir, ammo klinik nuqtai nazardan qaraganda
  markaziy nerv sistemasining erta organik zararlanishi bilan bog‘liq nutq to‘liq
  rivojlanmaganligi guruhi birmuncha muhim ahamiyatga ega.
  Nutqning to‘liq rivojlanmaganligini R.YE. Levina uch daraja bilan
  belgilaydi: nutqiy aloqa vositalarining umuman yo‘q bo‘lishidan to fonetik-
  fonematik va leksik-grammatik jihatdan rivojlanmaganlik elementlariga ega
  bo‘lgan mukammal nutq buzilishigacha. Nutq to‘liq rivijlanmaganligining 1
  darajasi nutqning bo‘lmasligi bilan xarakterlanadi. Bunday bolalar nutqsiz
  bolalardir. 4-6 yoshdagi bunday bolalarning lug‘at boyligi kambag‘al, noaniq
  bo‘ladi. Nutqiy tovushga taqlid qilish, tovushlar kompleksi bilan chegaralangan
  bo‘ladi. Tovushlar talaffuzida turg‘unlik bo‘lmaydi, tovushlar birbiri bilan
  almashtiriladi, fonematik o‘quv buzilgan bo‘ladi.
  Nutq to‘liq rivojlanmaganligining 2 darajasi - dastlabki keng qo‘llanadigan
  odatdagi nutqning bo‘lishi bilan xarakterlanadi. Bolalar oddiy jumlalardan
  foydalana biladilar, ma’lum lug‘at boyligiga ega bo‘ladilar. Ular narsalar,
  xodisalar, alohida belgilar nomini ajrata oladilar. Lekin bunday bolalarda nutqing
  qo‘pol darajada rivojlanmaganligi yaqqol ifodalangan bo‘ladi. Ular ikki-uch
  so‘zdan iborat gaplardan foydalanadilar. Nutqning fonetik tomoni shu yoshga mos
  keluvchi normadan orqada qoladi. Shunday kamchilikka ega bo‘lgan bolalar
  bo‘g‘inlar o‘rnini almashtiradilar, undoshlar ketma-ket kelganda tovushni
  qisqartiradilar.
  Nutq to‘liq rivojlanmaganligining 3 darajasi - nutqda leksikgrammatik va
  fonetik-fonematik jihatdan rivojlanmaganlik elementlari kuzatiladi. Bolalar nutqqa
  ega bo‘lgan holda kishilar bilan aloqa bog‘lay oladilar, lekin buni ota-ona
  (tarbiyachi) ishtirokida, ularning muayyan tushuntirishlari yordamida bajaradilar.
  Bunday bolalar uchun erkin holda aloqada bo‘lish juda qiyin. Tovushlarni talaffuz
  qilishda ularni bir biridan ajrata olmaslik, tovushlar guruhini artikulatsiya jihatidan
  614
  osonroq bo‘lgan tovushlarga almashtirish ba’zi hollarda tovushlarni buzib talaffuz
  qilish bu bolalar uchun xarakterlidir. Lug‘at ham normadan orqada qolgan bo‘ladi,
  lug‘at boyligi analizida leksik holatlarning o‘ziga xosligi ko‘rinadi. Tekshirishda
  gaplarni, gaplarda so‘zlarni oxirigacha gapirmaslik kabi turg‘un grammatik xatolar
  kuzatiladi. Ko‘pchilik hollarda ular qo‘shimcha qo‘shilish bilan so‘z ma’nosining
  o‘zgarishini tushunib yetishmaydi.
  Nutqning to‘liq rivojlanmaganligini bartaraf etishda o‘qitishning birinchi
  bosqichi bir so‘zdan va morf-o‘zak so‘zdan iborat gaplar bolalarning taqlidiy
  nutqni faoliyatini hosil qilish, nutqni tushunish hajmini kengaytirishdan iborat.
  Gapirmaydigan bolalarda, qoidaga ko‘ra kattalar so‘ziga taqlid qilish
  extiyoji xali bo‘lmaydi. Agar nutqiy taqlid faoliyati mavjud bo‘lsa, u holda bu
  jarayon ikki-uch noto‘g‘ri artikulyatsiyalanuvchi tovushlardan tuzilgan bo‘g‘in
  kamplekslari orqali amalga oshiriladi: undosh+unli yoki aksincha unli+undosh.
  Ba’zi bir bolalar yetarlicha passiv lug‘atga ega bo‘ladilar, ular ota-onasi,
  logoped va boshqalar iltimosiga ko‘ra og‘zaki ifodalangan, yetarlicha murakkab va
  turli xil topshiriqlarni bajarish qobiliyatiga egadirlar. Bunday bolalar xaqida ota-
  onalari odatda shunday deydilar: «Hamma narsani tushunadilar, biroq
  gapirmaydilar». Ayrim bolalarda nutqni tushunish juda chegaralangan bo‘ladi.
  Bolalarning nutqni yaxshi tushunishi va yetarli darajada passiv lug‘atga ega
  ekanligi haqida tasavvur tug‘ilganda ham qo‘shimcha tekshiruvlar orqali shu
  yoshdagi sog‘lom bolalarga nisbatan nutqni tushunishning chegaralanganligini
  aniqlashga erishiladi.
  Gapirmaydigan bolalar bilan olib boriluvchi logopedik ishga umumiy
  tavsiyalar. Mashg‘ulotlarni imkon qadar kichik guruhlarda (3 kishidan oshmagan)
  o‘tkazish lozim. yetakchi mashg‘ulot shakli o‘yindir. Mashg‘ulotlar ayniqsa
  ishning dastlabki bosqichlarida noverbol topshiriqlar bilan ta’minlangan bo‘lishi
  zarur. Logopedik ta’sirida aynan bir so‘z materialini ko‘p marotaba takrorlash va
  gapirmaydigan bola bilan bevosita hissiy aloqa o‘rnatish zaruriy sharoit
  615
  hisoblanadi. Bu bosqichda bola nutqining har qanday ko‘rinishni rag‘batlantirish
  muhim. Bolani biron narsa aytishga yoki takrorlashga majburlash kerak emas. Ayt,
  takrorla kabi so‘zlardan foydalanmaslik kerak, chunki bolada bu iltimoslarga
  negativ ta’sirlanish yuzaga keladi. Bu so‘zlarni mos keluvchi savollarga yoki
  so‘zlarga almashtirish foydalidir (o‘ylab ko‘rchi, topchi). Yoki bir tomonlama
  dialog ham foydadan holi emas, bunda katta odam ham savol beradi, ham o‘zi
  javob beradi. Bola tomonidan xozirgina talaffuz etilgan tovush taqlidini bir-ikki
  takrorlash ham yaxshi natija beradi. Shuni esda tutish lozimki, nutqi to‘liq
  rivojlanmagan bolalarda passiv fe’l lug‘ati passiv predmet lug‘atidan bir muncha
  kam bo‘lishi mumkin. O‘ziga qaratilgan nutqni (normal eshitish va birlamchi
  saqlangan intellektda) yomon tushunuvchi gapirmaydigan bolalar bilan olib
  boriluvchi logopedik ish vaziyatni ko‘p marotaba takrorlab gapirishdan boshlanadi.
  Gapirmaydigan bolalar bilan ishlashda, bunday bolalarning passiv lug‘atini
  chalg‘ituvchi so‘zlar bilan to‘ldirish tavsiya etilmaydi. Mashg‘ulotni o‘tkazishda
  o‘yinchoqlar, kiyim-kechak, oziq-ovqat va shu kabilar ko‘rgazmali material bo‘lib
  xizmat qiladi.
  Nutqiy taqlidni faollashtirishda bolalar bilan olib boriluvchi logopedik
  ishda kattalar so‘ziga taqlid qilish ehtiyojini tug‘dirish mas’uliyatli vazifa
  hisoblanadiaBu davrdan «sakrab o‘tib ketishga» urinish noto‘g‘ri bo‘lardi. Biroq
  bolalarning avtonom nutqini kengaytirish shart emas. Dastlabki imkoniyatdayoq
  so‘z kombinatsiyalariga o‘tish muhim. Bunda bolada hech bo‘lmaganda
  so‘zlarning ayrim qismlarini taqlid bo‘yicha amalga oshirish zarur.
  Bolalar nutqini faollashtirish yoki nutqiy taqlidni hosil qilish bolaning
  amaliy faoliyati o‘yin, ko‘rgazmali vaziyat bilan uzviy bog‘liq bo‘lishi lozim.
  Bunga turli xil, ammo zaruriy shart sharoitlarda erishiladi: bola bilan hissiy
  aloqaga kirishishda, nutqni tushunishning ma’lum darajasida, diqqat turg‘unligida,
  taqlid motivatsiyasining mavjudligida ko‘p narsa o‘yinlarning qanchalik qiziqarli
  tashkil qilinishiga, gapirmaydigan bolalarning ijobiy hissiyotlariga qanchalik
  616
  chuqur ta’sir etishga, logopedning qay darajada ijodkorligiga bog‘liqdir. Taqlidiy
  nutqiy faoliyatni faollishtirishda kerakli natijaga erishish uchun taqlidni
  rivojlantirishni umuman olganda «Men kabi bajar» dan boshlash kerak. Bolalarni
  predmet bilan bajariluvchi harakatlarga, qo‘l, oyoq, bosh harakatlariga taqlid
  qilishga o‘rgatish lozim. Logoped o‘zi va bolalarning xatti-harakatlarini so‘zlar
  bilan, agar iloji bo‘lsa she’riy shaklda to‘ldirib turadi.
  Qo‘l panjalari harakatlariga taqlid qilishni rivojlantirishga ayniqsa jiddiy
  yondashish tavsiya etiladi (mayda qo‘l motorikasi rivojlantirilmaydi, balki qo‘l
  harakatlariga taqlid rivojlantiriladi). Og‘zaki nutqni shakllantirish bosqichida olib
  boriladigan logopedik ish yakunida bolalar passiv lug‘atlarida predmet va
  xarakatlarni ularning so‘z belgisi bilan taqqoslashga o‘rganishlari lozim.
  Bolalarda kattalar so‘ziga taqlid qilish ehtiyojini paydo qilish zarur. So‘z
  taqlidi faoliyati kattalar tomonidan hech qanday tuzatish kiritilmay, istalgan nutq-
  tovushlarda ifodalanib namoyon bo‘ladi.
  |