title: TADQIQOT METODOLOGIYASI VA EMPIRIK TAHLIL
text: TADQIQOT METODOLOGIYASI VA EMPIRIK TAHLIL. Qimmatli qog‘ozlar bozori emitent nuqtai nazaridan asosan ikkita katta guruhga
  bo‘linadi. Ular davlat yoki suveren qimmatli qog‘ozlar bozori va korporativ qimmatli
  qog‘ozlar bozoridir. Ayrim manbalarda munitsipal qimmatli qog‘ozlar ham ajratib
  ko‘rsatiladi. Mahalliy hokimiyatlar ham davlatning
  hududiy
  boshqaruv
  organi hisoblanganligi uchun ular tomonidan muomalaga chiqarilgan qimmatli
  qog‘ozlarni ham davlat qimmatli qog‘ozlariga kirish mumkin, deb hisoblaymiz.
  Davlat va korporativ qimmatli qog‘ozlar bozorining umumiy hamda farqli jihatlarini
  quyidagi jadvalda ko‘rishimiz mumkin (1-jadval).
  1-jadval Davlat va korporativ qimmatli qog‘ozlar bozorining o‘zaro farqli jihatlari Korporativ sektor uchun Iqtisodiyot uchun Aholi turmush farovonligi uchun Faoliyatni
  moliyalashtirishni
  diversifikatsiyalash imkonini
  beradi
  Iqtisodiyotni
  moliyalashtirishda va
  kapital jalb qilishda o‘zaro
  raqobatni ta’minlaydi
  Aholi jamg‘armalarini
  iqtisodiyotga yo‘naltirish
  variantlari ortadi.
  Aksiyalar orqali arzon
  moliyaviy resurs jalb qilish
  mumkin
  Arzon moliyaviy
  resurs yuqori iqtisodiy
  o‘sishga xizmat qiladi.
  Dividendlar va ularga
  qo‘shimcha tarzda kursdagi
  farq bo‘yicha ham daromad
  610
  olish imkoni paydo
  bo‘ladi
  Obligatsiyalar
  vositasida kreditlardan
  tashqari qarz mablag‘lari
  jalb
  qilish
  imkoniyati paydo bo‘ladi
  Qarz instrumentlari
  bozori rivojlanishiga
  erishiladi va kreditlash
  natijasidagi inflyatsiyaning
  oldi olinadi
  Qat’iy belgilangan
  daromad tufayli
  depozitlarga qo‘shimcha
  tarzda qo‘yilmalarni
  diversifikatsiyalash
  imkoniyati yuzaga keladi
  Xalqaro obligatsiyalar
  xorijiy kapital jalb qilish va
  xalqaro
  kredit tarixi
  shakllanishida muhim
  instrument sanaladi
  Kapital jalb qilish
  borasida ham global
  raqobatga kirishiladi va
  xalqaro moliya
  bozorida mamlakat nufuzi
  ham ortib boradi
  Yirik loyihalar amalga
  oshiririlishi natijasida aholi
  bandligi daromadliligi
  o‘sishi kuzatiladi
  Keltirilgan jadvaldan ko‘rinib turibdiki, korporativ qimmatli qog‘ozlar
  muomalasi avvalo korporativ sektor rivoji, so‘ngra butun milliy iqtisodiy taraqqiyot
  va aholi turmush farovonligini oshirishda muhim ahamiyatga ega. Korporativ
  qimmatli qog‘ozlar faoliyatni moliyalashtirishda har tomonlama diversifikatsiyalash
  imkonini beradi. Bu o‘z navbatida iqtisodiyotni moliyalashtirishda fond bozori va
  kredit bozori o‘rtasida keskin raqobatni yuzaga keltiradi. Natijada esa aholi
  jamg‘armalarini iqtisodiyotga jalb qilish yo‘nalishlari, tanlov imkoniyatlari ortadi.
  Yuqori rentabellik va investitsion jozibadorlikning ta’minlanishi hisobiga oddiy
  va imtiyozli aksiyalarning nominaldan yuqori joylashtirilishi aksiyadorlik
  jamiyatlarida qo‘shilgan kapitalning ham ortishiga xizmat qiladi. Natijada kapital
  bahosi nihoyatda arzonlashadi. Arzon kapital jalb qilish orqali iqtisodiyotda yuqori
  o‘sishga erishiladi. Milliy iqtisodiyotni moliyalashtirish imkoniyatlari nihoyatda
  torligi, inflyatsiya yuqoriligi sharoitida korporativ emitentlarda arzon kapital jalb
  qilish nihoyatda chegaralangan. Bunga ma’lum darajada iqtisodiyotning faqatgina
  kreditga tayanib qolganligi, imtiyozli kreditlash hajmining yuqoriligi sabab
  611
  bo‘lmoqda, deya olamiz. Iqtisodiyotda xususiy sektorning ulushini muntazam oshirib
  borish oxir-oqibat aksiyalar vositasida arzon kapital jalb qilishga xizmat qiladi. Bu
  esa o‘z navbatida aholining dividendlar va ularga qo‘shimcha tarzda kursdagi farq
  bo‘yicha ham daromad olish imkoniyatlari oshib borishini ta’minlaydi.
  Obligatsiyalar nuqtai nazaridan tadqiqotlarga ko‘ra korporativ emitentlar
  tomonidan “Korporativ obligatsiyalar, birja obligatsiyalari, tijorat obligatsiyalari va
  yevroobligatsiyalar” muomalaga chiqarib kelinmoqda. Shu bilan birga bugungi kunda
  yashil korporativ obligatsiyalar emissiyasi ham faol qo‘llanilmoqda. Mazkur
  moliyaviy instrument ham jahon bozorida faol qo‘llanilayotganligi ahamiyatlidir.
  Korporativ obligatsiyalar muomalasi kengayib borishi kreditlardan tashqari qarz
  instrumentlari vositasida kapital jalb qilish imkoniyatlarini yaxshilaydi. Obligatsiyalar
  bozori rivojlanishi kreditlash, ayniqsa imtiyozli kreditlash natijasidagi inflyatsiyaning
  oldi olinadi. Boshqa tomondan obligatsiyalar bo‘yicha qat’iy daromadning oldindan
  belgilab qo‘yilishi aholining depozitlardan tashqari qarz vositalariga ham investitsiya
  kiritishlarida o‘ziga xos yo‘nalish bo‘lib xizmat qiladi. Mazkur jihat ham aholining
  qimmatli
  qog‘ozlar
  bozoriga
  investitsiyalarini
  emitentlar
  bo‘yicha
  diversifikatsiyalash imkonini beradi. Boshqa tomondan korporativ obligatsiyalarni
  aholi o‘rtasida ochiq joylashtirish, istiqbolda aksiyalarni ommaviy joylashtirishda
  ham o‘ziga bosqichlardan biri ekanligini ham shu o‘rinda alohida qayd etib
  o‘tishimiz lozim.
  Xalqaro korporativ obligatsiyalar, xususan korporativ yevroobligatsiyalar orqali
  kapital jalb qilish milliy kapital bozoridan yirik loyihalarni amalga oshirishda muhim
  ahamiyat kasb etadi. Korporativ emitentlar milliy fond bozorida yetarchicha nufuzga,
  faollikka ega bo‘lishsa xalqaro moliya bozoriga yevroobligatsiyalar yoki milliy
  valyutadagi xalqaro obligatsiyalarni muvaffaqiyatli joylashtirish ehtimoli ancha
  yuqori bo‘ladi. Mazkur amaliyot orqali korporativ emitentlarning global kredit
  tarixiga ega bo‘ladilar va xalqaro nufuzi ham oshib boradilar. Va bu oxir-oqibat
  global IPO amaliyotlariga ham o‘ziga xos tayyorgarlik bosqichi vazifasini o‘tab
  beradi. Natijada esa emitent faoliyat yuritayotgan mamlakatning ham xalqaro moliya
  bozoridagi nufuzi yaxshilanadi. Jalb qilinadigan katta miqdordagi mablag‘larning
  612
  muhim istiqbolli loyihalarga yo‘naltirilishi aholining bandligi va daromadliligi
  o‘sishiga xizmat qiladi.