title: Ma’ruza 13
  MAVZU 13: Izotonik eritmalar tushunchasi. Izotonik
text: Tayanch atama va iboralar:
  Izotonik koeffitsiyent-moddani dissosiatsiya darajasi bilan bog’liq bo’lgan ko`rsatkich
  Izotoniklik- organizmga yuboriladigan eritmalarning osmotik bosimi organism suyuqliklarining
  osmotik bosimiga teng bo`lish
  Osmotik bosim- molekulalarni eritmadagi harakati bilan yuzaga keladigan bosimi
  Reja:
  1.
  Izotonik eritmalar tasnifi;
  2. Izotonik eritmalarga qo’yiladigan talablar;
  3. Izotonik konsentratsiyani hisoblash usullari;
  Izotonik eritmalar va ularning konsentratsiyasini hisoblash
  Sterilizatsiya bosqichi eng bosqichlardan hisoblanadi. Bu bosqichni amalga oshirishda GMP
  talablari asosida mumkin qadar mikroorganizmlardan holi qilinadi. Sterilizatsiyada strelizatsiya
  qilinayotgan eritmalarga konservantlar qo’shish tavsiya etiladi.
  27
  Organizmdagi suyuqliklarni osmotik bosimi maxsus osmoregulyatorlar
  yordamida bir
  me’yorda saqlanib turadi. Eritmalardagi osmotik bosim molekulalarini eritmadagi harakati bilan
  yuzaga keladigan bosim hisoblanadi. Qon zardobi, limfa, ko’z suyuqliklaridagi osmotik bosim bir
  xil me’yorda bo’ladi. Shu sababli organizmga yuboriladigan eritmalarni osmotik bosimi organizm
  suyuqliklarini osmotik bosimiga barobar, ya’ni izotonik bo’lishi kerak.
  Izotonik eritmalarni tayyorlashga kirishishdan
  oldin zarur miqdordagi dori, erituvchi va
  lozim bo’lganda yordamchi moddalardan qancha kerakligi oldindan hisoblanadi. Buni hisoblash
  usullari quyidagicha:
  Vant-Goff konuniga asoslangan holda hisoblash usuli.
  Eritma konsentratsiyasi va harorati bilan uning osmotik
  bosimi orasidagi muvofiqlik,
  izotonik eritmalarda Mendeleev-Klayperon tenglamasi orqali aniqlanishi mumkin. Eritma
  konsentratsiyasi past bo’lganda undagi holat gaz qonunlariga bo’ysunadi.
  PY = nTR
  P — osmotik bosim, atm (plazmasi 7,4)
  M — eritma hajmi, litr (l)
  n — erigan moddaning gramm molekulasi
  R — gaz qonunlari birligi, l atm (0,082)
  T — absolyut shkala bo’yicha
  olingan harorat, gradus (310K)
  Tenglamaga son qiymatlarini qo’yib "n"ni topsak,
  29
  ,
  0
  310
  08
  ,
  0
  1
  4
  ,
  7
  =
  =
  n
  Gramm molekula soni hisobi, modda og’irligi hisobi bilan taqqoslaganda:
  n = 0,29 m = 0,29 M
  M — modda gramm molekula og’irligi ekanligini hisobga olib, izotonik eritma hosil qilish
  uchun undan qancha tortib olish kerakligini topish mumkin.
  Formuladan ko’rinib turibdiki, har qanday moddani 0,29 M konsentratsiyasi izotonik eritma
  ekan. Masalan:
  Rp:
  Sol. Glucosi isotonicae 500 ml
  D. S.
  Glyukozaning molekulyar og’irligi 180,0 ekanligini hisobga olgan holda 500,0 izotonik
  eritma tayyorlash uchun undan elektrolit xossasiga ega bo’lgan moddalardan izotonik eritma
  27
  I.I. Krasnyuk, G.V. mixaylova, L. I. Muradova Farmatsevtichesaya texnologiya
  texnologiya
  lekarstvennqx form.-«GEOTAR-Media».- Moskva.-2011. (248 bet)
  tayyorlanganda uni eriganda dissotsiatsiyaga uchrab zarrachalarga (kation va anionlarga)
  ajralishini hisobga olib, massani hisoblash formulasiga izotonik koeffitsiyent kiritiladi.
  Rp:
  Sol. Natrii chloridi. isotonica 500 ml.
  D. S In’eksiya uchun.
  61
  ,
  2
  1000
  500
  29
  ,
  0
  1000
  29
  ,
  0
  =
  =
  =
  V
  M
  m
  Izotonik koeffitsiyent moddani dissotsiatsiya darajasi bilan bo’lgan ko’rsatkich bo’lib, u
  quyidagi omillar bilan bog’liq:
  i = a q (n — I)
  a — elektrolitik dissotsiatsiya darajasi
  n — dissotsiatsiya natijasida bir molekuladan hosil bo’lgan zarrachalar soni.
  Bunday moddalar uchun:
  5
  ,
  4
  1000
  86
  ,
  1
  500
  56
  ,
  58
  29
  ,
  0
  1000
  29
  ,
  0
  =
  =
  =
  i
  M
  m
  Demak, natriy xloridni 500,0 ml izotonik eritmasini tayyorlash uchun undan 4,5 olib 500 ml
  suvda eritiladi.
  Ikki va undan ko’p ingrediyentdan iborat dorixatlar bo’yicha izotonik eritma tayyorlashda
  har bir moddani porsial bosimi e’tiborga olingan holda izotonik konsentratsiya hisoblab chiqiladi.
  Rp:Acidi ascorbinici 6,0
  Aquae pro injectionibus 200,0
  Natrii chloridi q. s.
  Sterilisetur!.
  D. S. Kon tomiriga 5 ml dan sutkasiga 2 marta.
  Eritmani izotonik konsentratsiyada bo’lishini quyidagicha hisoblanadi:
  a) Molekulyar og’irligi 176,0 bo’lgan askorbin kislotasidan 6,0 olib,
  necha ml suv bilan
  izotonik konsentratsiya hosil qilishini hisoblaymiz.
  176,0 x 0,29 = 47,52 (litr eritmaga) demak, 4,75 — 100 ml da izotonik konsentratsiya hosil
  qilsa,
  мл
  X
  0
  ,
  126
  75
  ,
  4
  100
  0
  ,
  6
  =
  =
  6,0 g askorbin kislota 126 ml suvni izotonik qila olsa, (200–126=74) qolgan 74 ml suvni
  izotonik qilish uchun osh tuzidan qo’shiladigan miqdorni hisoblanadi. Osh tuzini 0,9%
  konsentratsiyasi izotonik
  ekanligini bilgan holda
  67
  ,
  0
  100
  4
  ,
  7
  9
  ,
  0
  =
  =
  x
  0,67 g osh tuzi olish kerakligini hisoblab topiladi.
  Vant-Goff usuli bilan izotonik konsentratsiyani hisoblash noelektrolit moddalar va ayniqsa
  yangi moddalar uchun juda qulay bo’lib, bunda moddani molekula og’irligini bilish kifoya. Bu
  usul elektrolitlar uchun ham qo’llansa bo’ladi, lekin ikki va uch valentlik elektrolitlarda
  dissotsiatsiya darajasi sharoitga qarab o’zgarib turgani tufayli bunday eritmalarda ayrim xatolikka
  yo’l qo’yish mumkin.