AQSh turistik kompaniyadan agent sifatida foydalanmoqda. XVIII asrdagi qonun bilan

Amerikaning Sabre kompaniyasi haqida ko‘p narsa ma'lum emas, biroq Internet orqali aviachipta rasmiylashtirgan inson uning bazasiga tushgan bo‘lishi ehtimoli katta. Uning XVIII asrdagi qonun asosida FQB bilan hamkorlik qilayotgani haqida ham ma'lumotlar kam, deb yozadi Forbes.
O‘sha qonunga ko‘ra, Sabre rossiyalik Aleksey Burkov haqidagi axborotlarni FQBga bergan — u iyun oyida AQShda 9 yilga ozodlikdan mahrum etilgan edi.
Amerika chegara xizmati mamlakatdan chiqib ketayotganlar va mamlakatga kirib kelayotganlarni sinchiklab kuzatadi, shuningdek, bu insonlar haqida ulkan ma'lumot to‘playdi. Biroq hokimiyatda sayohatchilarni kuzatish borasida yana bir vosita bor, buni ularga Texasdagi unchalik mashhur bo‘lmagan, lekin juda nufuzli Sabre kompaniyasi taqdim etadi.
Bu kompaniya butun jahonda sayohatchilar haqida ma'lumot to‘playdigan uchta yirik tashkilotdan biri. Yuzlab aviakompaniyalar va mehmonxonalar uning dasturiy ta'minotidan foydalanadi. AQSh hukumat tuzilmalari sayohatchilar to‘g‘risidagi ma'lumotlarni so‘rab bir necha bor Sabre’ga murojaat qilgan. Eng kamida bir marta Amerika hokimiyati gumonlanuvchini real vaqt rejimida kuzatishni talab qilgan. Sabre sobiq xodimlarining aytishicha, kompaniya tomonidan yig‘ilgan ma'lumotlar — axborotlar xazinasi bo‘lib, ulardan hattoki COVID-19’ning tarqalishini kuzatishda ham foydalanish mumkin.
Sabre aksiyalari NASDAQ’da sotiladi, uning bozor qiymati — 2 milliard dollardan ziyodroq. Kompaniya o‘zining ulkan ma'lumotlar bazasini qanday qilib qo‘lga kiritganini anglash uchun Amerikada turistik industriya endi tetapoya bo‘layotgan 1950-yillarga qaytish kerak.
O‘sha paytlar American Airlines aviakompaniyasining bronlash xizmati xodimlari ustiga ulkan kartotekani eslatuvchi katta aylana stollar bo‘ylab o‘tirib olib, qo‘ng‘iroqlarni qabul qilishar edi. Bunday kartotekalarda har bir muayyan bron, barcha sotilgan joylar va uchish vaqti haqidagi ma'lumotlar saqlanardi. Biroq inson omili tufayli ma'lumotlarda noaniqliklar ko‘p edi: ayrim reyslarga samolyotdagi o‘rindiqlar sonidan ortiqcha chiptalar sotilar, boshqa reyslar esa aksincha, to‘lmay qolardi. Bu esa sayohatchilarni asabiylashtirardi.
Bronlash tizimini yanada aniq va samarali qilish uchun American Airlines IBM va Massachusets texnologiya institutiga murojaat qilgan, ular ilk marta tezkor tarzda yangilash mumkin bo‘lgan bronlar ma'lumotlar bazasini yaratishgan. American Airlines bu tizimni Semi-Automated Business Research Environment deb atagan. Keyinchalik bronlash tizimi qisqartirilgan Sabre nomi bilan yanada mashhurlashdi. 1964 yilda u IBM kompaniyasining ikki EHMida ilk marta ishga tushirildi.
Tizim shu qadar samarali bo‘lib chiqdiki, Sabre alohida kompaniya bo‘lib ajralib chiqib, nafaqat American Airlines, balki boshqa kompaniyalarga ham xizmat ko‘rsata boshlagan. Bugun Sabre tizimida nafaqat aviachiptalar haqidagi ma'lumotlar, shuningdek sayohatlar bilan bog‘liq barcha narsa — mehmonxona nomerlarini bronlashdan tortib, avtomashinalarni ijaraga olishgacha bo‘lgan ma'lumotlar yashirin.
Qachonlardir sayohat qilishga jazm qilgan har qanday kishi allaqachon Sabre ma'lumotlar bazasidan o‘rin olgan bo‘lishi kerak. Bu tizim sayohatchilar yiliga 260 milliard dollar sarflaydigan, jahondagi jami bronlangan aviachiptalarning uchdan bir qismini qayta ishlaydi. Kompaniya shtati hajmi bu miqyosga hamohang — Sabre’da 9 mingdan ziyod kishi ishlaydi.
Sabre’ning jahonda ikkita asosiy raqobatchisi bor — ispanlarning Amadeus tizimi va britanlarga tegishli Travelport. Bu katta uchlik butun jahondagi sayohatchilarning rejalari, ularning yo‘nalishlari, turarjoyi va chiptasi narxi, bronlashlari va ulama reyslari haqida ulkan ma'lumotlarga ega.
«Ular ulkan baza yaratishgan», deydi Sabre’ning Meksikadagi bo‘linmasi sobiq rahbari Gloriya Gevara. Hozir bu ayol Turizm va sayohat bo‘yicha butunjahon kengashiga (WTTC) rahbarlik qilmoqda. Gevara Sabre’da 1995 yildan 2010 yilgacha ishlagan. Uning ta'kidlashicha, o‘sha paytda kompaniya jahondagi ikki yirik ma'lumotlar bazasidan birining egasi bo‘lgan.
«Muayyan sayohatchi qayerdan va qaysi reysda uchib kelganini aytish mumkin edi. Uning samolyotdagi o‘rnigacha aniq. Sabre tizimida shu ma'lumotlar saqlanardi», deydi 1994 yildan 2004 yilgacha kompaniyaning vitse-prezidenti bo‘lgan Jim Menge.
AQSh hukumatiga yordam
Sabre’ning AQSh hukumati bilan aloqalari anchadan beri ma'lum. Kompaniyaning sobiq rahbarlari Kongressda ko‘rsatma bergan, prezidentning maxsus komissiyalari tarkibiga kiritilgan. Biroq, hamkorlikning maxfiy tomoni ham bor edi. 2001 yil 11 sentabr teraktlaridan so‘ng AQSh hukumat tuzilmalari kompaniyadan jiddiy jinoyatlardan tortib kichik qoidabuzarlikda gumonlanayotgan insonlar ortidan ham kuzatishni iltimos qiladi.
AQSh hukumati ko‘p yillardan biri yirik telekommunikatsiya kompaniyalari va banklarga u yoki bu insonlarni kuzatishda yordam so‘rab murojaat qilib keladi. Masalan, telefon qo‘ng‘iroqlarini eshitish yoki inson pul yechib olgan joyni aniqlab berish. Banklar va telekommunikatsiya kompaniyalari bilan bog‘liq holatlarda amerikalik huquqni muhofaza qiluvchilar suddan bir necha turdagi orderlarni olishi kerak. Turistik sohada ular shunday yondashuvni qo‘llab, aviakompaniyalar, otellar va turoperatorlarga alohida-alohida murojaat qilishlari mumkin edi. Biroq, Sabre va uning raqobatchilari sharofati bilan AQSh hokimiyatida hamma muammolarni sudda bitta order olish bilan yechish imkoniyati paydo bo‘lgan.
Forbes’ga intervyusi davomida Gloriya Gevara va Jim Menge 2001 yilning 11 sentyabrida Butunjahon savdo markaziga hujum uyushtirilgach, kompaniya hukumatga terrorchilarning harakatlanishi borasidagi axborotlarni olishda yordam bergan. O‘shanda hokimiyatdagilar terakt sodir bo‘lganidan so‘ng Sabre’ga murojaat qilishgan. Biroq kompaniya hokimiyatga ma'lumotlarni ertaroq ham taqdim etishi mumkin. 2019 yil dekabrida FQB «real vaqt rejimi»da kiberjinoyatlarda gumon qilinayotgan odam haqida axborot berishni talab qilgan. Gap — kelib chiqishi hind bo‘lgan Dipanshu Kher isli qoidabuzar haqida borardi. FQB Sabre xodimlari olti oy mobaynida «bu insonning real vaqt rejimida harakatlanishi to‘g‘risida to‘liq va dolzarb ma'lumotlarni har hafta yetkazish» talabini qo‘ygan. Kompaniya gumondorning «barcha bronlashlari va to‘langan to‘lovlari haqida ma'lumot»ni uzatib turgan.
Dipanshu Kher unchalik mashhurmas, u qandaydir kompaniyaning serverini buzgan va 5 ming dollarlik zarar yetkazgan. Hozir u uy qamog‘ida. Uni yanvarda ushlashgan, u aybini inkor etib kelmoqda.
2015 yilda FQB aylanmasi 20 million dollar bo‘lgan, bank kredit kartalarining o‘g‘irlangan raqamlari sotiladigan va xarid qilinadigan Cardplanet veb-saytiga rahbarlik qilgan Aleksey Burkovni kuzatish vazifasini oladi. FQB Burkovni kuzatish uchun nafaqat Sabre’ga, Britaniyaning Travelport’iga ham murojaat qilgan. Bu ish bo‘yicha materiallarning katta qismi yopilgan. 2019 yil noyabrida Isroil Burkovni AQShga ekstraditsiya qilgan, 2020 yil yanvarida u elektron firibgarlik, shaxsiy ma'lumotlarni o‘g‘irlash, kompyuter tizimlarini buzib kirish va pul yuvish bo‘yicha aybiga iqror bo‘lgan (Iyun oyi oxirlarida AQShda Burkovga 9 yil ozodlikdan mahrum etish jazosi tayinlandi).
Sabre avval ham uchta o‘xshash holatda «hibsga olish orderini amalga oshirishda yordam ko‘rsatish» xizmatini amalga oshirgan.
«Noodatiy, hattoki ortiqcha choralar»
Forbes’ga intervyusi davomida huquqiy masalalar bo‘yicha ekspertlar Dipanshu Kher ishi xavotirlanish uchun asos tug‘dirishi, chunki bu holat bunday operatsiyalar qanday maxfiylik darajasida olib borilishini ko‘rsatib bergan.
Sabre va boshqa kompaniyalar bilan muzokaralari chog‘ida FQB 1789 yilgi «Barcha da'vo arizalari va sud qarorlari to‘g‘risida»gi qonunga asoslangan. Bu qonun uchinchi tomondan sud orderini bajarish uchun AQSh hukumat tuzilmalariga yordam berishni talab qilish imkonini beradi. Bu qonun 2016 yilda juda mashhur bo‘ldi, o‘shanda hokimiyat Apple’ni 2015 yilda San-Bernardinodagi jismoniy imkoniyati cheklangan insonlarga mo‘ljallangan markazda terakt uyushtirgan merganning iPhone’nini ochishga majburlamoqchi bo‘lgan. O‘shanda Apple buni rad etgan va hokimiyat haker yollashga majbur bo‘lgan.
O‘shanda Apple manfaatlarini himoya qilgan advokat Mark Tsvillinger Sabre huquqni muhofaza qiluvchi organlarning «agenti»ga aylanib qolishi mumkinligidan ogohlantirgan. «Nazdimda, bu noodatiy va hattoki ortiqcha choralar. Men shundan tashvishlanmoqdamanki, endi hukumat tuzilmalari jinoyatchining harakatlarini kuzatuv ostiga olish uchun mudom shu choralarni qo‘llay boshlaydi», degan u.
Advokatning so‘zlariga ko‘ra, agar hokimiyat 1789 yilgi o‘sha qonunga ishora qiladigan bo‘lsa, ular uchinchi tomon ishtirokisiz buni amalga oshirish imkonsizligini isbotlashi kerak. Dipanshu Kher bilan bog‘liq vaziyatda bunday zaruratni so‘roq ostiga olish mumkin. Huquqni muhofaza etuvchilar uning AQShga kirib kelishi haqidagi ma'lumotlarni chegarachilar va bojxonachilardan olishi mumkin bo‘lgan.
1789 yilgi qonunning yana bir talabi — uchinchi tomon uchun «vazifa maqbulligi» ham savollar keltirib chiqaradi, deb davom etadi Tsvillinger. «Agar gap birgina holat haqida borayotgan bo‘lsa, ehtimol, u qadar malol kelmas. Agar huquqni muhofaza qiluvchilar bot-bot bu chorani qo‘llay boshlashsa, unda Sabre hukumatning o‘ziga xos agentiga aylanadi», deydi advokat.
COVID-19 tarqalishi monitoringi
Sabre’ning qimmatli ma'lumotlar bazasidan yaqinda jinoyatchilarni tutish emas, koronavirus tarqalishiga qarshi kurashish maqsadida foydalana boshlashlari mumkin. FQB foydalangan o‘sha ma'lumotlardan COVID-19 pandemiyasi tarqalishini monitoring qilishda ham bemalol foydalanish mumkin, chunki gap insonlarning butun dunyo bo‘ylab harakatlanishlari to‘g‘risidagi aniq ma'lumotlar haqida bormoqda.
Masalan, Xitoyning Uhan shahridan Nyu-Yorkka necha kishi uchib kelganini, boshqa aeroportlarda ular qancha reyslarga qayta o‘tirganini aniqlash mumkin. «Xitoydan AQShga qancha odam uchib kelgani, ular Yaponiya, Tayvan, Havayi orollari yoki Guamda qayta o‘tirganmi-yo‘qmi, aniqlash mumkin», deydi Jim Menge.
Sabre vakillari bunday rejalari yo‘qligini aytishgan
Maxfiylik tufayli, Sabre’ning AQSh hukumati bilan aloqalari nechog‘lik yaqinligi, Sabre tizimi «Barcha da'vo arizalari va sud qarorlari to‘g‘risida»gi qonunga asosan gumonlanuvchilarni kuzatishga nechog‘lik tez-tez jalb etilgani borasida yanada ko‘proq savollar tug‘iladi.
Stenford universiteti Internet va jamiyat markazining kuzatuv va kiberxavfsizlik bo‘yicha direktori o‘rinbosari Riana Pfefferkornning aytishicha, AQSh bu qonundan kompaniyalarni ma'lumotlar bilan bo‘lishishga majburlash uchun nechog‘lik tez-tez foydalanganini hech kim bilmaydi. «Toki hukumat organlari orderlarni ijro etishga qarshilik ko‘rsatmayotgan kompaniyalarni maxfiy ravishda majburlashda, sudlar esa hukumat xizmatlarining ko‘rsatmasi bilan order berishda davom etar ekan, biz buni bila olmaymiz», deydi Pfefferkorn.