Birinchi guruh moddiy boyliklarini mas’ul saqlovchi tashkilotlarda hujjatlarni rasmiylashtirish va hisobni tashkil qilish tartibi to‘g‘risidagi yo‘riqnomani tasdiqlash haqida

O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2004-yil 9-martdagi 113-son qarori (O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2004-yil, 10-son, 118-modda) bilan tasdiqlangan O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Davlat zaxiralarini boshqarish qo‘mitasi to‘g‘risida nizomga muvofiq O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Davlat zaxiralarini boshqarish qo‘mitasi qaror qiladi: 
 1. Birinchi guruh moddiy boyliklarini mas’ul saqlovchi tashkilotlarda hujjatlarni rasmiylashtirish va hisobni tashkil qilish tartibi to‘g‘risidagi yo‘riqnoma ilovaga muvofiq tasdiqlansin.
 2. Mazkur qaror O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat ro‘yxatidan o‘tkazilishi lozim hamda u rasmiy e’lon qilingan kundan e’tiboran kuchga kiradi.
 1. Mazkur Yo‘riqnoma birinchi guruh moddiy boyliklarini mas’ul saqlovchi tashkilotlarda hisobga olish va hujjatlarni rasmiylashtirish tartibini belgilaydi.
 2. Mazkur Yo‘riqnoma O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Davlat zaxiralarini boshqarish qo‘mitasi (bundan buyon matnda Qo‘mita deb yuritiladi) tizimidagi tashkilotlar va Qo‘mita bilan shartnoma asosida birinchi guruh moddiy boyliklarini mas’ul saqlovchi tashkilotlar uchun majburiydir.
 3. Birinchi guruh moddiy boyliklarini yetkazib berish va qabul qilib olishda Qo‘mita, yetkazib beruvchi (ishlab chiqaruvchi) va mas’ul saqlovchi tashkilot o‘rtasida tuzilgan shartnoma asos bo‘lib hisoblanadi.
 4. Birinchi guruh moddiy boyliklarini miqdori va sifati bo‘yicha qabul qilib olishda mas’ul saqlovchi tashkilotning moddiy javobgar shaxslari va sifat bo‘yicha mutaxassislari, shuningdek moddiy boyliklarni yetkazib beruvchi va transport tashkilotlarining vakillari ishtirok etadilar.
 5. Birinchi guruh moddiy boyliklarini belgilangan tartibda saqlash, qabul qilib olish, hisobini yuritish, mahsulot harakati to‘g‘risidagi hisobotni tuzish va moddiy boyliklarning miqdori va sifati jihatidan saqlanishini ta’minlash uchun Qo‘mita tizimidagi tashkilotlar va mas’ul saqlovchi tashkilotlarda moddiy javobgar shaxslar bilan to‘liq moddiy javobgarlik haqida shartnoma tuziladi. 
 6. Birinchi guruhga saqlash uchun keltirilgan moddiy boyliklar shartnomada ko‘zda tutilgan ilova hujjatlariga, yukni jo‘natish, transportda tashish va alohida turdagi mahsulotlarni qabul qilish bo‘yicha barcha hujjatlarga ega bo‘lishi lozim. 
 7. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2008-yil 23-oktabrdagi 232-son qarori (O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2008-y., 43-son, 436-modda) bilan tasdiqlangan O‘zbekiston Respublikasi Temir yo‘l ustavining 146-bandiga ko‘ra, temir yo‘l orqali tashishda temir yo‘l, yuk jo‘natuvchilar, yuk oluvchilarning moddiy javobgarligi yuzaga kelishiga asos bo‘lishi mumkin bo‘lgan holatlar tijorat dalolatnomalari yoki temir yo‘l stansiyalari tomonidan tuziladigan umumiy shakldagi dalolatnomalar bilan tasdiqlanadi. 
 Vagonlarga, qo‘yilgan plombalarga, idishlarga shikast yetgan va buzilgan holatlarda yoki mahsulotning nomi, og‘irligi yoxud transport hujjatlarida ko‘rsatilgan o‘rinlarda nomuvofiqliklar aniqlanganda, yukni qabul qiluvchi tashkilot vakillari transport tashkilotidan tegishli dalolatnomani taqdim etishni (tuzishni), moddiy boyliklarni avtomobil transportida yetkazib berishda esa tovar-transport yuk xatiga belgi qo‘yishni va tegishli dalolatnoma tuzishni talab qilishlari lozim.
 8. Spirt temir yo‘l yoki avtomobil sisternalari vositasida tashilganda mazkur Yo‘riqnomaning 1-ilovasiga muvofiq Sisternada tashishda spirt saqlanishining hisobi (Z-1-son shakl) to‘ldiriladi va qabul qilish-topshirish ishlari amalga oshiriladi. 
 9. Transport tashkiloti asossiz ravishda tijorat dalolatnomasini tuzishdan bosh tortsa yoki yuk tashish qoidalarini buzsa, yukni qabul qilib oluvchi tashkilot ushbu holat yuzasidan tegishli tashkilotga shikoyat bilan murojaat qiladi va belgilangan tartibda moddiy boyliklarni vaqtinchalik saqlashga qabul qilib oladi.
 10. Birinchi guruh moddiy boyliklarini qabul qilishda, haqiqatda qabul qilinayotgan moddiy boyliklar bilan transport hujjatlarida ko‘rsatilgan ma’lumotlar, jumladan tovar-transport yuk xatlari, bojxona yuk deklaratsiyalari, moddiy boyliklarni yetkazib beruvchi (ishlab chiqaruvchi)ning hisob-fakturalari, spetsifikatsiyalari, o‘lchov va qadoqlash yorliqlari solishtiriladi.
 Yuqorida ko‘rsatilgan hujjatlardan birining yo‘qligi moddiy boyliklarni qabul qilib olish jarayonini to‘xtamaydi. Qabul qilish dalolatnomasiga hujjatning yo‘qligi to‘g‘risida belgi qo‘yiladi. Bir vaqtning o‘zida yetmagan hujjatlarning o‘rnini to‘ldirish uchun chora ko‘riladi.
 11. Kelib tushadigan moddiy boyliklar miqdori ilova qilingan hujjatlarda ko‘rsatilgan o‘lchov birliklarida, quyidagi tartibda aniqlanadi:
 tortiladigan, idishsiz tashiladigan yuklar — tarozida tortib ko‘rish yo‘li bilan, agar temir yo‘l yuk xatida yukning og‘irligidan tashqari o‘rinlar soni ham ko‘rsatilgan bo‘lsa, o‘rinlar sonini sanash orqali;
 idishli yuklar — o‘rinlar sonini sanash va netto og‘irligi bo‘yicha (yorliqlarga ko‘ra) yoki standart og‘irligiga ko‘ra (idishga shikast yetgan hollarda uning og‘irligini tarozida tortish yo‘li bilan);
 nostandart og‘irlikka ega bo‘lgan buzilmagan idishdagi kalsiylangan soda bo‘yicha — o‘rinlar soni va og‘irligiga ko‘ra;
 qog‘ozlar — o‘rinlar sonini sanash, o‘lchash, shuningdek yetkazib beruvchining spetsifikatsiyasi bo‘yicha o‘ramdagi ma’lumotlarni qo‘shimcha solishtirish yo‘li bilan;
 sisternadagi o‘simlik yog‘i — vagon tarozilarida tortib ko‘rish yo‘li bilan; 
 spirt — metrshtok yordamida spirt sathini o‘lchashdan so‘ng (spirt harorati va quvvatini aniqlash orqali) merniklardan o‘tkazish yo‘li bilan;
 qora metall prokatlari — vagon tarozilarida tortib ko‘rish yoki nazariy og‘irligi va o‘rinlarini qayta sanash yo‘li bilan, qora metall prokatlari turiga ko‘ra yuk o‘rinlarida ko‘rsatilgan og‘irligi orqali;
 standart tagliklar (transport paketlari)da temir yo‘l yoki avtomobil transporti orqali keltirilgan va qadoqlari buzilmagan yuklar, shuningdek bir xil yaroqlilik muddatiga ega bo‘lgan, bir turdagi, bir xil assortiment va navdagi, ayni shakl va o‘lchamdagi idishda va ayni yorliqqa ega bo‘lgan yuklar — paketlarni va o‘rinlarni qayta sanash yo‘li bilan;
 qadog‘i buzilgan, idishlari shikastlangan va tagliklari hamda paketlari buzilgan yuklar — o‘rinlarni to‘liq qayta sanash orqali, bunda bankalar, qutilar va bo‘laklarning miqdorini to‘liq sanoqdan o‘tkazish yo‘li orqali.
 12. Yukning jo‘natilgan stansiyadagi og‘irligi (hajmi) bilan qabul qilib olingan stansiyadagi og‘irligi (hajmi) o‘rtasidagi farq quyidagilardan oshib ketmasa, yukni qabul qilib olishdagi og‘irlik (hajmi) transport hujjatlariga muvofiq deb hisoblanadi:
 og‘irligi bo‘yicha kamomad aniqlanganda — tabiiy yo‘qotish normalari va tarozi ko‘rsatkichlaridagi tafovutlar me’yori yoki mazkur yukni o‘lchashdagi aniqlik me’yoridan;
 og‘irligi bo‘yicha ortiqcha chiqqanda — tarozi ko‘rsatkichlaridagi tafovutlar me’yori yoki mazkur yukni o‘lchashdagi aniqlik me’yoridan.
 13. Yukni mahsulot yoki vagon tarozilarida o‘lchashda tarozi ko‘rsatkichlaridagi tafovutlar me’yori va tortish aniqlik me’yori (± 0,1 foiz) yukning brutto og‘irligiga ko‘ra hisoblanadi. Tarozi ko‘rsatkichlari bo‘yicha aniqlangan tafovutlar yukni tashishda yuzaga kelgan tabiiy yo‘qotishlarni o‘z ichiga olmaydi.
 Yukni qabul qilib olish stansiyasida tortilgan yukning og‘irligi bo‘yicha kamomad aniqlansa, ushbu yukni tashishda yuzaga kelgan tabiiy yo‘qotish normalari bo‘yicha og‘irlik ko‘rsatkichlari hisoblanadi va aniqlangan kamomaddan ayirib tashlanadi. Agar tabiiy yo‘qotish normalari bo‘yicha og‘irlik ko‘rsatkichlari ayrilgandan so‘ng ham kamomad bo‘lsa, bu holatda og‘irlik ko‘rsatkichlaridagi farq sifatida qaraladi va qabul qilish dalolatnomasida ko‘rsatib o‘tiladi.
 14. Moddiy boyliklarning og‘irligi bo‘yicha farqlar tarozi ko‘rsatkichlaridagi tafovutlar me’yori (o‘lchash aniqligi me’yori) va tabiiy yo‘qotish normalaridan oshmasa yoki kamomad alomatlari aniqlanmasa, shuningdek moddiy boyliklarning og‘irligi bo‘yicha ortiqcha og‘irlik aniqlanmasa yuk xatining orqa tomonidagi tegishli bandga quyidagi tarzda yozib qo‘yiladi:
 “20__y. “___”__________ kuni yuk og‘irligi tekshirilganda ___ kg. ekanligi aniqlandi” (son bilan va yozma tarzda).
 Ko‘rsatilgan izoh yetkazib beruvchining mas’ul vakili imzosi bilan tasdiqlanadi.
 15. Agar yuk uchun tabiiy yo‘qotish normasi o‘rnatilmagan bo‘lsa, lekin yukni yetkazib berishda (yukni topshirishda) yuk og‘irligida tarozi ko‘rsatkichlaridagi tafovutlar me’yorida (o‘lchash aniqligi me’yorida) farq (o‘zgarish) aniqlanadigan bo‘lsa, bunday tafovutga (kamomad, ortiqchalikka) tarozi ko‘rsatkichlaridagi tafovut sifatida qaraladi va yuk oluvchi tashkilot yukni yuk xatida ko‘rsatilgan og‘irligi bo‘yicha qabul qilib oladi. Agar kamomad tarozi ko‘rsatkichlari tafovuti me’yoridan ortiq bo‘lsa, kamomad hech qaysi me’yorlarni ayirmagan holda belgilangan tartibda rasmiylashtirilishi lozim.
 16. Tabiiy yo‘qotish normalari va tarozi ko‘rsatkichlaridagi tafovut me’yorlari yoki yuk o‘lchash aniqligi me’yorlaridan oshmaydigan og‘irlik tafovuti (kamomadi) yuboruvchi xarajatlari hisobiga yoziladi. Og‘irlik farqidagi tafovutlar hisob-kitobi namunalari mazkur Yo‘riqnomaning 2-ilovasida batafsil keltirilgan.
 17. Yukni qabul qiluvchi tashkilot tijorat dalolatnomasiga asosan yetishmagan yoki shikastlangan moddiy boyliklar yoki idishlarni tiklab berish bo‘yicha transport tashkiloti yoki yetkazib beruvchiga (yuk jo‘natuvchi) talabnoma bildirishga haqli.
 18. Buzilmagan plomba va konteynyerlar bo‘yicha yukni qabul qiluvchi tashkilot temir yo‘ldan, konteynyerlarda yuklarni tashish talablariga muvofiq, yuk xatiga belgi qo‘yishni talab qilishi shart. 
 Bunday hollarda, moddiy boyliklarning o‘rinlari sonini aniqlashda, konteynerni ochish va yukni tushirish vaqtida manfaatdor bo‘lmagan tashkilot vakili yoki yuk jo‘natuvchi vakili ishtirokida dalolatnoma tuziladi va imzolanadi.
 Ochilgan konteyner yoki buzilgan plomba bo‘yicha ma’lumot dalolatnomada ko‘rsatilishi shart. Dalolatnomaga plomba va temir yo‘l yuk xatining asl nusxasi ilova qilinadi.
 Dalolatnomada konteynerni ochish — yukni tushirish sanasi va joyi (temir yo‘l stansiyasi yoki tashkilot omborxonasi) ko‘rsatiladi.
 19. Tashkilotga kelib tushgan moddiy boyliklar mazkur Yo‘riqnomaning 3-ilovasiga muvofiq Kelib tushgan va yuklangan vagon va konteynyerlarni hisobga olish jurnalida (Z-2-son shakl) qayd etiladi. 
 Kelib tushgan va yuklangan vagon va konteynyerlarni hisobga olish jurnali (Z-2-son shakl) yuk qabul qiluvchi tashkilotning yuklash-yuk tushirish ishlari bo‘yicha mas’ul bo‘limi rahbari (o‘rinbosari) tomonidan yuritiladi. Jurnal hisobot davri uchun yuritilib, qaydlar boshlangunga qadar raqamlangan, tikilgan, imzolangan, muhrlangan va ro‘yxatga olingan bo‘lishi lozim. 
 Kelib tushgan va yuklangan vagon va konteynyerlarni hisobga olish jurnalidagi qaydlar tashkilotning bosh hisobchisi tomonidan nazorat qilinishi va vagonlarni kirish va chiqish qaydnomalari ma’lumotlari bilan solishtirilib borilishi lozim.
 20. Birinchi guruhga moddiy boyliklarni qabul qilish dalolatnomasi asosida qabul qilinadigan moddiy boyliklar uchun yuk qabul qiluvchi tashkilot tomonidan Tovar-moddiy boyliklarni olishga ishonchnomalar berish va ularni ishonchnomalar bo‘yicha berish tartibi to‘g‘risidagi nizomga (ro‘yxat raqami 1245, 2003-yil 27-may) (O‘zbekiston Respublikasi Vazirliklari, davlat qo‘mitalari va idoralari axborotnomasi, 2003-yil, 9-10-son) muvofiq ishonchnoma rasmiylashtiriladi.
 21. Moddiy boyliklarni tarozida tortish va o‘rinlarini sanash natijalari bo‘yicha mazkur Yo‘riqnomaning 4-ilovasiga muvofiq O‘lchash qaydnomasi (Z-3-son shakl) to‘ldiriladi. O‘lchash qaydnomasi (Z-3-son shakl) mas’ul saqlovchi tashkilotning saqlash uchastkasi boshlig‘i tomonidan tashkilotning moddiy-javobgar shaxsi va yuk jo‘natuvchi tashkilotning vakili ishtirokida 2 nusxada to‘ldiriladi (nazorat qilish maqsadida ish daftariga ham tegishli qaydlar kiritilishi mumkin).
 O‘lchash qaydnomasi (Z-3-son shakl) qabul qilish dalolatnomasini tuzish uchun asos bo‘ladi va unga ilova qilinadi (ikkinchi nusxasi talabnomalarni rasmiylashtirish uchun ishlatiladi). O‘lchash qaydnomalari moddiy boylikni topshiruvchi va qabul qilib oluvchi tashkilotning mas’ul shaxslari tomonidan imzolanadi. Mahsulotlarni tortishda va o‘lchashda ishlatiladigan o‘lchov vositalari, jumladan tarozilar, konduktorlar, shtirli asboblar, aravalar va boshqa tegishli vositalar belgilangan muddatlarda “O‘zstandart” agentligi tomonidan tasdiqlangan nomenklatura ro‘yxatiga muvofiq metrologiya tekshiruvidan o‘tkazilishi shart.
 22. Birinchi guruhga moddiy boyliklarni qabul qilishda mazkur Yo‘riqnomaning 5-ilovasiga muvofiq Birinchi guruh moddiy boyliklarini qabul qilish dalolatnomasi (Z-4-son shakl) rasmiylashtiriladi. Qabul qilish dalolatnomasida moddiy boyliklar omborxona, bo‘linma, muzlatish xonasi va sig‘imli idishlarga qabul qilinganligi to‘g‘risidagi ma’lumotlar to‘liq aks ettiriladi. Qabul qilish dalolatnomasini tuzishda quyidagi hujjatlar bo‘lishi lozim:
 shartnomada ko‘zda tutilgan ilova hujjatlari, yukni jo‘natish, transportda tashish va alohida turdagi mahsulotlarni qabul qilish bo‘yicha hujjatlar; 
 yukni qabul qilib oluvchi tashkilotning laboratoriya xodimlari (muhandis-texnologlar) yoki veterinar vrachining kelib tushgan moddiy boyliklar sifati to‘g‘risidagi xulosasi.
 23. Kelib tushgan moddiy boyliklarning miqdori tarozilarda tortish orqali aniqlanadi va mazkur Yo‘riqnomaning 21-bandiga muvofiq rasmiylashtiriladi. 
 24. Birinchi guruh moddiy boyliklarini qabul qilish dalolatnomasi (Z-4-son shakl) uch nusxada tuziladi va yetkazib beruvchi tashkilot vakili, qabul qilib olayotgan tashkilotning moddiy javobgar shaxslari, bosh hisobchisi tomonidan imzolanadi hamda tashkilot rahbari tomonidan tasdiqlanadi. 
 Qabul qilish dalolatnomasining bir nusxasi yetkazib beruvchi (yuk jo‘natuvchi) tashkilot vakiliga topshiriladi, bir nusxasi yuk qabul qiluvchi tashkilotda saqlanadi, bir nusxasi uch kunlik muddat ichida Qo‘mitaga yuboriladi.
 25. Bir sutka mobaynida tushirilgan, bir yuk jo‘natuvchi tomonidan jo‘natilgan va bir qabul qiluvchi manziliga yuborilgan bir turdagi, bitta yetkazib berish shartnomasida ko‘zda tutilgan hajm doirasidagi yukni qabul qilishda har bir vagon, konteyner, avtotransport va boshqalar to‘g‘risidagi tegishli ma’lumotlarni alohida ko‘rsatgan holda bitta qabul qilish dalolatnomasi tuziladi.
 26. Mas’ul saqlovchi tashkilotlar tomonidan moddiy boyliklar yangilanganda, mazkur Yo‘riqnomaning 6-ilovasiga muvofiq Moddiy boyliklarni yangilash to‘g‘risidagi dalolatnoma (Z-5-son shakl) tuziladi. Ushbu dalolatnomada moddiy boyliklarning omborxona, bo‘linma, muzlatish xonasi va sig‘imli idishga qabul qilinganligi to‘g‘risidagi ma’lumotlar to‘liq aks ettiriladi.
 27. Spirtni qabul qilish va berib yuborishda mazkur Yo‘riqnomaning 7-ilovasiga muvofiq Spirtni yuklab jo‘natish va qabul qilish to‘g‘risidagi dalolatnoma (Z-6-son shakl) va mazkur Yo‘riqnomaning 8-ilovasiga muvofiq yuk xati (Z-7-son shakl) rasmiylashtiriladi. 
 28. Birinchi guruh moddiy boyliklarini qabul qilish dalolatnomasida (Z-4-son shakl) idish va qadoqlardagi barcha moddiy boyliklar bo‘yicha, shuningdek idishsiz yuklarning ba’zi turlari — metall quymalarining alohida turlari, butun tana, nimtana va chorak tana go‘shtlar va boshqalar og‘irligi bilan bir qatorda, o‘rinlar soni ham ko‘rsatiladi. 
 Birinchi guruh moddiy boyliklarini qabul qilish dalolatnomasining (Z-4-son shakl) orqa tomonida moddiy boyliklarning sifati, idishning haqiqiy holati va uning standartlarga muvofiqligi bo‘yicha xulosa beriladi. 
 29. Birinchi guruh moddiy boyliklarini qabul qilish dalolatnomasiga (Z-4-son shakl) ushbu dalolatnoma bilan rasmiylashtirilgan moddiy boyliklarga tegishli barcha hujjatlar ilova qilinadi.
 30. Ishlab chiqaruvchi tashkilot moddiy boyliklarni birinchi guruhga mas’ul saqlashga bevosita qabul qilganda, moddiy boyliklarning qiymati tashkilotning balansdan tashqari hisobida ko‘rsatiladi. Mahsulotlarni asosiy ishlab chiqarishdan mas’ul saqlashga o‘tkazishda moddiy boyliklarni qabul qilishga ishonchnoma rasmiylashtirilmaydi. Bunda ishlab chiqaruvchi tomonidan beriladigan hisob-fakturaning “Ishonchnoma asosida qabul qilingan” satriga “20___yil “___” ________ dagi ___-son shartnoma bo‘yicha hisobga olindi” degan yozuv kiritiladi. 
 31. Tashkilotga kelib tushgan va shartnoma talablariga javob bermaydigan moddiy boyliklar yaroqsizga chiqariladi va mazkur Yo‘riqnomaning 9-ilovasiga muvofiq Moddiy boyliklarni qabul qilishda aniqlangan miqdoriy va sifat tafovuti to‘g‘risidagi dalolatnoma (Z-8-son shakl) tuziladi.
 Dalolatnoma uch nusxada tuzilib, uning birinchi nusxasi yetkazib beruvchi (ishlab chiqaruvchi) tashkilotga, ikkinchi nusxasi Qo‘mitaga yuboriladi, uchinchi nusxasi tashkilotning buxgalteriyasiga taqdim etiladi.
 32. Moddiy boyliklarni qabul qiluvchi tashkilot ularning har qanday yaroqsizligi to‘g‘risida bir sutka ichida yetkazib beruvchi tashkilotga va Qo‘mitaga yozma ravishda xabar berishi lozim.
 33. Sifat tahlili bo‘yicha yuk oluvchi tashkilotga kelib tushgan go‘sht, sut mahsulotlari partiyasi birinchi guruhga qabul qilish uchun yaroqsiz deb topilgan taqdirda, ya’ni ularning miqdori va sifati bo‘yicha aniqlangan kamchiliklar oqibatida butun partiyani qayta navga ajratish talab qilingan hollarda (alohida joylarni mog‘or bosganligi, idishdagi markirovkaning, go‘shtdagi tamg‘aning yetkazib beruvchi tashkilotning sifat hujjatlarida ko‘rsatilgan ma’lumotlarga muvofiq emasligi, saryog‘ monoliti og‘irligining nomuvofiqligi, sifat hujjatlarining mavjud emasligi va hokazolar) mazkur Yo‘riqnomaning 10-ilovasiga muvofiq Muzlatish xonasida moddiy boylikni qabul qilishda aniqlangan miqdoriy va sifat tafovuti to‘g‘risidagi dalolatnoma (Z-9-son shakl) tuziladi. 
 Muzlatish xonasida moddiy boylikni qabul qilishda aniqlangan miqdoriy va sifat tafovuti to‘g‘risidagi dalolatnoma (Z-9-son shakl) uch nusxada tuzilib, birinchi nusxasi yetkazib beruvchiga (ishlab chiqaruvchiga), ikkinchi nusxasi Qo‘mitaga yuboriladi, uchinchi nusxasi esa Moddiy boylikni qabul qilishda aniqlangan miqdoriy va sifat tafovuti to‘g‘risidagi dalolatnomaga (Z-8-son shakl) ilova qilinadi va yukni qabul qiluvchi tashkilot buxgalteriyasida saqlanadi.
 Moddiy boylikni qabul qilishda aniqlangan miqdoriy va sifat tafovuti to‘g‘risidagi dalolatnomaning (Z-8-son shakl) va Muzlatish xonasida moddiy boyliklarni qabul qilishda aniqlangan miqdoriy va sifat tafovuti to‘g‘risidagi dalolatnomaning (Z-9-son shakl) barcha bandlari to‘ldirilishi kerak. Z-8-son shaklning “Sifat va boshqa defektlarining izohi” va Z-9-son shaklning “sifat va boshqa kamchiliklar (defekt)ning batafsil izohi” qismida kelib tushgan moddiy boyliklarning qaysi turlarga (100 foiz yoki qisman) taqsimlanishi, ularning vaqtincha saqlash uchun qabul qilinganligi ko‘rsatilishi kerak. 
 34. Birinchi guruhga qabul qilishga yaroqli deb topilgan moddiy boyliklar Birinchi guruh moddiy boyliklarini qabul qilish dalolatnomasi (Z-4-son shakl) bilan rasmiylashtiriladi hamda uning asosida omborxona va buxgalteriya hisobiga kirim qilinadi.
 Moddiy boyliklarning idishlari ta’mirlanishi, almashtirilishi zarur bo‘lgan hollarda, ularning vaqtincha saqlashga qabul qilinganligi to‘g‘risida Birinchi guruh moddiy boyliklarini qabul qilish dalolatnomasiga (Z-4-son shakl) tegishli qayd kiritiladi. 
 35. Yukni qabul qiluvchi tashkilot Moddiy boylikni qabul qilishda aniqlangan miqdoriy va sifat tafovuti to‘g‘risidagi dalolatnomaga (Z-8-son shakl) asosan kamchiliklarni bartaraf etish bilan bog‘liq bo‘lgan barcha xarajatlarni yetkazib beruvchi (ishlab chiqaruvchi) tomonidan to‘liq qoplanishi bo‘yicha zarur choralarni ko‘radi.
 36. Birinchi guruhga qabul qilishga yaroqsiz deb topilgan moddiy boyliklar vaqtincha saqlash uchun qabul qilingan moddiy boylik sifatida yetkazib beruvchi bahosida tashkilotning balansdan tashqari hisobida hisobga olinadi va alohida saqlanadi.
 Yaroqsiz deb topilgan o‘simlik yog‘i va etil spirtini vaqtincha saqlashga qabul qilish qat’iyan man etiladi.
 37. Vaqtincha saqlashga qabul qilingan moddiy boyliklarni saqlash bo‘yicha javobgarlik Moddiy boylikni qabul qilishda aniqlangan miqdoriy va sifat tafovuti to‘g‘risidagi dalolatnomani (Z-8-son shakl) imzolagan shaxslar zimmasida bo‘ladi. Yaroqsiz deb topilgan moddiy boyliklar to‘g‘risida Qo‘mitaga yozma xabar beriladi.
 38. Etkazib beruvchi tashkilot yaroqsiz deb topilgan moddiy boyliklar bo‘yicha tuzilgan dalolatnomani olgandan so‘ng yaroqsiz deb topilgan moddiy boyliklarni shartnomaga muvofiq olib chiqib ketadi va ularning o‘rniga uzoq muddat saqlashga yaroqli moddiy boyliklar yetkazib beradi. 
 39. Tashkilotga ko‘chirish tartibida kelib tushgan va uzoq muddat saqlash uchun yaroqsiz deb topilgan moddiy boyliklar vaqtincha saqlashga Birinchi guruh moddiy boyliklarini qabul qilish dalolatnomasini (Z-4-son shakl) rasmiylashtirish orqali qabul qilinadi va alohida omborga joylashtiriladi. Ushbu moddiy boyliklar yetkazib beruvchi (ishlab chiqaruvchi) tashkilot tomonidan shartnomaga muvofiq sifatli va yaroqlisi bilan almashtiriladi. 
 40. Tashkilotga sifatni tasdiqlovchi hujjatlari bo‘lmagan moddiy boyliklar kelib tushganda ular vaqtincha saqlashga (alohida saqlash imkoniyati bo‘lgan taqdirda) qabul qilinadi.
 Ishlab chiqaruvchi (yetkazib beruvchi) tashkilotdan moddiy boyliklar sifatini tasdiqlovchi hujjatlar olingandan so‘ng ular mazkur Yo‘riqnomada belgilangan tartibda birinchi guruhga qabul qilinadi yoki yaroqsizga chiqariladi.
 41. Agar birinchi guruh moddiy boyliklarni saqlash jarayonida ishlab chiqarishga oid yashirin nuqsonlar aniqlansa, mas’ul saqlovchi tashkilot tomonidan yaroqsizga chiqarish dalolatnomasi tuziladi va bu haqda yetkazib beruvchi (ishlab chiqaruvchi) tashkilotga va Qo‘mitaga xabar qilinadi.
 42. Birinchi guruh moddiy boyliklarini mas’ul saqlash Qo‘mita bilan mas’ul saqlovchi tashkilotlar o‘rtasida tuzilgan shartnomalar asosida mazkur Yo‘riqnomaga muvofiq amalga oshiriladi.
 43. Shtabellarni taxlash va omborlarni to‘ldirishda moddiy boyliklar va ular harakati yuzasidan qo‘shimcha nazoratni ta’minlash uchun quyidagi shtabel yorliqlari tuziladi:
 sanoat mahsulotlari uchun mazkur Yo‘riqnomaning 11-ilovasiga muvofiq (Z-10-son shakl); 
 oziq-ovqat mahsulotlari uchun (rezervuarlarga quyiladigan spirt va o‘simlik yog‘idan tashqari) mazkur Yo‘riqnomaning 12-ilovasiga muvofiq (Z-11-son shakl). 
 Shtabel yorliqlari moddiy-javobgar shaxslar tomonidan ishlar amalga oshirilgan kunda Birinchi guruh moddiy boyliklarini qabul qilish dalolatnomasi (Z-4-son shakl), mazkur Yo‘riqnomaning 13-ilovasiga muvofiq Yuk xati (Z-12-son shakl), shuningdek qabul qilingan va berib yuborilgan moddiy boyliklar miqdori to‘g‘risidagi hujjatlar asosida to‘ldiriladi. Moddiy javobgar shaxslar tomonidan oyiga bir marta omborxona kitobi ma’lumotlari bilan shtabel yorliqlaridagi ma’lumotlar o‘zaro solishtirilishi lozim. O‘zaro solishtirish natijalari dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi. 
 Shtabel yorliqlariga (mahsulotning har bir partiyasiga) moddiy boyliklarining amaldagi joylashuv chizmasi qo‘shib qo‘yiladi. 
 44. Z-10-son va Z-11-son shtabel yorliqlari saqlash joylarida bo‘ladi, shtabel tugatilganidan so‘ng kitob shaklida tikilib, buxgalteriyaga topshiriladi hamda alohida va maxfiy saqlanadi. 
 45. Mazkur Yo‘riqnomaning 14-ilovasiga muvofiq Birinchi guruh moddiy boyliklarini buxgalteriya hisobiga olish kitobi (Z-13-son shakl) yuritiladi.
 46. Birinchi guruh moddiy boyliklarini qayta ishlash (qaytadan taxlash, saralash, turlarga ajratish, qayta joylash va boshqalar) mazkur Yo‘riqnomaning 15-ilovasiga muvofiq Birinchi guruh moddiy boyliklarni qayta ishlashga naryad (Z-14-son shakl) asosida amalga oshiriladi. 
 Moddiy boyliklarni qayta ishlashga naryad laboratoriya boshlig‘i tomonidan saqlash uchastkasi boshlig‘i nomiga ikki nusxada yoziladi. Ushbu naryadda moddiy boyliklarni qaysi omborxonada, bo‘linmada, muzlatish xonasida qayta ishlash kerakligi ko‘rsatiladi.
 Qayta ishlashga naryad tashkilot rahbari tomonidan imzolanadi. Naryadning birinchi nusxasi saqlash uchastkasi boshlig‘iga ijro uchun beriladi, ikkinchi nusxasiga naryadni olganligi to‘g‘risida imzo qo‘yadi. Naryadning ikkinchi nusxasi qayta ishlashning o‘z vaqtida tugatilishi va ijro etilgan naryadni rasmiylashtirishni nazorat qilish uchun laboratoriyada (laboratoriya yo‘q bo‘lgan sharoitda qayta ishlashga topshirish naryadini yozgan shaxsda) qoldiriladi.
 Moddiy boyliklarga ishlov berish tugatilishi bilan naryadning “Naryadning bajarilishi” qismi saqlash uchastkasi boshlig‘i va laboratoriya mudiri tomonidan to‘ldiriladi hamda naryad ular tomonidan imzolanadi. 
 Ko‘rsatilgan tartibda rasmiylashtirilgan naryad buxgalteriya hisobida hisobga olinishi uchun tashkilot buxgalteriyasiga topshiriladi.
 Moddiy boyliklarga ishlov berish natijalari ikki kun muddat ichida tashkilot rahbari tomonidan ko‘rib chiqiladi, shtabel yorliqlari va omborxona hisobi kitobiga tegishli qaydlar kiritiladi.
 47. Birinchi guruh moddiy boyliklarini mas’ul saqlovchi bir tashkilotdan boshqa tashkilotga ko‘chirish uchun Qo‘mita tomonidan mazkur Yo‘riqnomaning 16-ilovasiga muvofiq Naryad (Z-15-son shakl) rasmiylashtiriladi. 
 Ko‘chirish uchun naryad to‘rt nusxada tuzilib, uning uch nusxasi yuk jo‘natuvchi tashkilotga jo‘natiladi, bir nusxasi qabul qiluvchi tashkilotga beriladi. Moddiy boyliklar ko‘chirilgandan so‘ng yuk jo‘natuvchi naryadning orqa tomonini (naryadni bajarilishi yuzasidan dalolatnoma) to‘ldiradi va ikki nusxasini Qo‘mitaga yuboradi, bir nusxasini o‘zida saqlash uchun tikib qo‘yadi. 
 48. Olingan naryad (Z-15-son shakl) asosida yukni qabul qilib oluvchi tashkilot Birinchi guruh moddiy boyliklarini qabul qilish dalolatnomasini (Z-4-son shakl) va mazkur Yo‘riqnomaning 17-ilovasiga muvofiq Qabul qilish dalolatnomasini (saqlash majburiyati)ni (Z-16-son shakl) to‘ldiradi. 
 49. Birinchi guruhga tegishli bo‘lgan moddiy boyliklarni bir mas’ul saqlovchi tashkilot ichida bir saqlash uchastkasidan boshqasiga ko‘chirishda moddiy boyliklar qayta o‘lchanishi (sanalishi) lozim.
 50. Miqdori va sifati bo‘yicha hisobi yuritilayotgan oziq-ovqat mahsulotlari ko‘chirilganda tashkilot laboratoriyasi mazkur mahsulotlarning tegishli tahlilini amalga oshiradi. 
 51. Qo‘mita tizimidagi tashkilotlar va mas’ul saqlovchi tashkilotlar tomonidan birinchi guruh moddiy boyliklarini berib yuborish uchun Qo‘mita tomonidan mazkur Yo‘riqnomaning 18-ilovasiga muvofiq naryad (Z-17-son shakl) beriladi. Ushbu naryad Qo‘mitaning rahbari, birinchi guruh moddiy boyliklari bilan ishlash bo‘limi boshlig‘i va bosh hisobchisi yoki ularning o‘rinbosarlari tomonidan imzolanadi va gerbli muhr bilan tasdiqlanadi. Mazkur shaxslardan birortasining imzosi bo‘lmasa, naryad haqiqiy hisoblanmaydi va moddiy javobgar shaxslar tomonidan ijroga qabul qilinmaydi. 
 Qo‘mita naryadining amal qilish muddati naryadda belgilanadi. 
 52. Qo‘mitaning naryadi uch nusxada tuziladi, birinchi nusxasi mas’ul saqlovchi tashkilot (yuk jo‘natuvchi)ga yuboriladi, ikkinchi nusxasi Qo‘mita buxgalteriyasiga, uchinchi nusxasi esa Qo‘mitaning tegishli boshqarmasiga beriladi. 
 53. Naryadda (Z-17-son shakl) ko‘rsatilgan muddat tugagandan keyin uning bajarilmagan qismi bo‘yicha moddiy boyliklarni saqlab turish shartnomaga muvofiq moddiy boyliklarni qabul qilib oluvchi tashkilot hisobidan amalga oshiriladi.
 Moddiy boyliklarni olib ketish naryad (Z-17-son shakl) muddati tugagunga qadar bajarilmagan yoki qisman bajarilgan bo‘lsa, moddiy boyliklarni qabul qiluvchi tashkilotning Qo‘mita va mas’ul saqlovchi tashkilot oldidagi shartnoma majburiyatlarini bajarishi sharti bilan Qo‘mita tomonidan naryad muddati uzaytirilishi yoki yangi naryad berilishi mumkin. 
 54. Mas’ul saqlovchi tashkilotga (yuk jo‘natuvchiga) Qo‘mita tomonidan berilgan naryad (Z-17-son shakl) Qo‘mitaning operativ va buxgalteriya hisobini yurituvchi bo‘linmalarida birinchi guruh moddiy boyliklarni hisobdan chiqarishga asos bo‘ladi.
 Qo‘mita tizimidagi tashkilotlarda va mas’ul saqlovchi tashkilotlarda moddiy boyliklarni buxgalteriya hisobidan chiqarish haqiqatda berib yuborilgan moddiy boyliklar uchun rasmiylashtirilgan hujjatlar asosida amalga oshiriladi. 
 55. Naryadning amal qilish muddati mobaynida saqlash va tabiiy yo‘qotishlar bilan bog‘liq barcha xarajatlar mas’ul saqlovchi tashkilot hisobidan (mol go‘shti bundan mustasno), mol go‘shtini saqlash va tabiiy yo‘qotishlar bilan bog‘liq barcha xarajatlar Qo‘mita hisobidan amalga oshiriladi.
 56. Naryadining (Z-17-son shakl) ijrosi ustidan nazorat Qo‘mitaning mahsulotni berib yuborishni rasmiylashtirgan bo‘linmasi, resurslar mavjudligini nazorat qiluvchi bo‘linmasi va buxgalteriyasi, shuningdek ushbu naryadni ijroga qabul qilgan tashkilot rahbari, buxgalteriyasi va moddiy javobgar shaxslari zimmasiga yuklatiladi. 
 57. Mas’ul saqlovchi tashkilot (yuk jo‘natuvchi) moddiy boyliklarni berib yuborish bo‘yicha naryadlarning amalda bajarilishi to‘g‘risida har oyning 5-kunigacha oylik ma’lumotni, haqiqatda jo‘natilgan mahsulot uchun rasmiylashtirilgan yuk xatining nusxasini mahsulot berib yuborilgan kunning keyingi kunidan kechiktirmasdan (elektron, faks va boshqa tartibda) Qo‘mitaga yuboradi, uning asosida Qo‘mitaning birinchi guruh moddiy boyliklari bilan ishlash bo‘linmasi va buxgalteriyasi tomonidan hisob ma’lumotlari va naryadning amalda bajarilishi bo‘yicha ma’lumotlar to‘g‘rilab boriladi.
 58. Qo‘mita naryadini ijroga qabul qilgan tashkilotlar rahbarlari, bosh hisobchilari va moddiy javobgar shaxslari uning ijrosi va taqdim etilgan ma’lumotning to‘g‘riligi bo‘yicha shaxsan javobgardir. Moddiy boyliklar berib yuborilgandan (yuklagandan) so‘ng, moddiy boyliklar shtabeldan to‘g‘ri berib yuborilganligini tekshirish orqali joylashish chizmasiga aniqlik kiritiladi, shtabel yorlig‘iga tegishli belgi qo‘yiladi. 
 59. Birinchi guruh moddiy boyliklarini berib yuborish naryadi bilan bir vaqtda Qo‘mita buxgalteriyasi tomonidan ikki nusxada hisob-faktura to‘ldiriladi.
 Hisob-fakturaning bir nusxasi Qo‘mitaning hisob-fakturasi va naryadini olish uchun berilgan ishonchnoma asosida moddiy boyliklarni qabul qiluvchi tashkilotning vakiliga beriladi. Hisob-fakturaning ikkinchi nusxasi esa Qo‘mitaning tegishli naryadi bilan birga buxgalteriyada saqlanadi. 
 60. Birinchi guruh moddiy boyliklarini Qo‘mita naryadi asosida berib yuborish (yuklash) uchun Qo‘mita tizimidagi tashkilotlar va mas’ul saqlovchi tashkilotlar buxgalteriyasi tomonidan mazkur Yo‘riqnomaning 19-ilovasiga muvofiq Ichki naryad (Z-18-son shakl) tuziladi hamda birinchi guruh moddiy boyliklarini saqlash uchastkasiga ijro uchun beriladi.
 Moddiy boyliklarni berib yuborish uchun moddiy javobgar shaxs tomonidan mazkur Yo‘riqnomaning 13-ilovasiga muvofiq uch nusxada Yuk xati (Z-12-son shakl) to‘ldiriladi. Yuk xatida uni to‘ldirish uchun asos bo‘lgan naryadlarning sanasi va raqami ko‘rsatiladi. 
 Yuk xati tashkilotning moddiy-javobgar shaxsi, saqlash uchastkasi boshlig‘i, bosh hisobchisi va tashkilot rahbari tomonidan imzolanadi, moddiy boyliklar ularni qabul qiluvchi tashkilot tomonidan olib chiqib ketilganda esa yuk oluvchining vakili tomonidan ham imzolanadi.
 Moddiy boyliklar berib yuborilgandan va Ichki naryadning (Z-18-son shakl) orqa tomoniga qaydlar kiritilgandan so‘ng yuk xatining birinchi nusxasi saqlash uchastkasi boshlig‘i tomonidan shu kunning o‘zida tashkilot buxgalteriyasiga topshiriladi. 
 Moddiy boyliklar qabul qiluvchi tashkilot tomonidan olib chiqilganda yuk xatining ikki nusxasi qabul qiluvchi tashkilot vakiliga topshiriladi, ularning bir nusxasi moddiy boylikni tashkilot hududidan transport vositasida olib chiqish uchun asos (moddiy ruxsatnoma) bo‘lib xizmat qiladi va yuk jo‘natuvchi tashkilotning qo‘riqlash xizmati xodimida qoldiriladi. 
 Yuk xatining orqa tomoniga tashkilotning qo‘riqlash xizmati xodimi tomonidan transport vositasi chiqarilgan vaqt, sana, tashkilot qo‘riqlash xizmati xodimining familiyasi, ismi yoziladi va imzosi qo‘yiladi. 
 Ish kuni tugashi bilan yuk xatlari qo‘riqlash xizmati tomonidan yuk jo‘natuvchi tashkilot buxgalteriyasiga ro‘yxat bo‘yicha taqdim etiladi. 
 61. Moddiy boyliklar temir yo‘l transporti (vagonlar, sisternalar) bilan olib chiqib ketilganda yuk xatining ikki nusxasi (yuk xatining orqa tomonidagi imzolar bilan) harbiy qo‘riqlash operativ guruh boshlig‘iga (qorovulga) temir yo‘l vagonlarini tashkilot hududidan olib chiqish uchun beriladi.
 62. Berib yuborilayotgan (yuklanayotgan) moddiy boyliklarni tarozida tortishning natijalari va o‘rinlar soni mazkur Yo‘riqnomaning 4-ilovasiga muvofiq O‘lchash qaydnomasida (Z-3-son shakl) qayd qilinadi. O‘lchash qaydnomasi yuk xatini (Z-12-son shakl) tuzish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi va unga ilova qilinadi. 
 63. Moddiy boyliklarni avtotransport vositasida olib chiqishda nazorat-o‘tkazish punktida yuk miqdorini aniqlash qiyin holatlarda ularni sanash va tortib ko‘rish qabul qiluvchi tashkilotning vakili, moddiy-javobgar shaxslari va qo‘riqlash xizmati xodimlari ishtirokida amalga oshiriladi. Moddiy boyliklarni berib yuborishda yopiq avtotransport vositasidan foydalanilganda yuk ortilgandan so‘ng avtotransport qo‘riqlash xizmati ishtirokida plombalanadi va plomba buzilmagan taqdirda yuk o‘tkazib yuboriladi. 
 64. Yukni avtotarozida tortish natijalari mazkur Yo‘riqnomaning 20-ilovasiga muvofiq Avtotransport vositalarini avtotarozilardan o‘tkazish jurnaliga (Z-19-son shakl) qayd etiladi. 
 65. Merniklardan o‘tkazish orqali sisternaga quyishda aniqlangan spirtning hajmiy miqdori yuk jo‘natuvchi tashkilot tomonidan mazkur Yo‘riqnomaning 7-ilovasiga muvofiq Spirtni yuklab jo‘natish va qabul qilish to‘g‘risidagi dalolatnoma (Z-6-son shakl) bilan rasmiylashtirilib, uning ikki nusxasi temir yo‘l yuk xatiga ilova qilinadi (dalolatnomaning bir nusxasi qabul qiluvchi tomonidan old tomonining o‘ng qismi va orqa tomoni to‘ldirilgandan so‘ng tashkilotga qaytariladi). Temir yo‘l yuk xatida spirtning quvvati va sisternaning kam quyilgan balandligi ko‘rsatiladi. 
 66. Birinchi guruh moddiy boyliklarini bevosita oluvchi tashkilot vakiliga berib yuborish (yuklash) Tovar-moddiy boyliklarni olishga ishonchnomalar berish va ularni ishonchnomalar bo‘yicha berish tartibi to‘g‘risidagi nizomga (ro‘yxat raqami 1245, 2003-yil 27-may) (O‘zbekiston Respublikasi vazirliklari, davlat qo‘mitalari va idoralari axborotnomasi, 2003-yil, 9-10-son) muvofiq rasmiylashtirilgan ishonchnoma asosida amalga oshiriladi.
 67. Yuk xatlari asosida saqlash uchastkasi boshlig‘i ichki naryadning (Z-18-son shakl) orqa tomoniga tegishli qaydlarni kiritadi. 
 Saqlash uchastkasining moddiy-javobgar shaxsi tomonidan shtabeldan moddiy boyliklar to‘g‘ri berib yuborilganligi tekshiriladi va joylashish chizmasiga zarur o‘zgartirishlar kiritiladi, shtabel yorlig‘iga tegishli belgi qo‘yiladi.
 Ichki naryad muddati tugashi bilan saqlash uchastkasi boshlig‘i tomonidan uning orqa tomoniga amalda chiqarilgan moddiy boyliklarning miqdori to‘g‘risida qayd kiritiladi va tashkilot buxgalteriyasiga beriladi.
 68. Naryad belgilangan muddatda to‘liq yoki qisman ijro etilgandan so‘ng, shuningdek hisobot oyi tugashi bilan (naryad bajarilishi darajasidan qat’i nazar) saqlash uchastkasi boshlig‘i berib yuborilgan moddiy boyliklar miqdorini hisoblab chiqishi, naryadning old tomonidagi “Haqiqatda berib yuborildi” grafasiga tegishli qayd kiritishi, ularni o‘z imzosi bilan tasdiqlab, tashkilot buxgalteriyasiga topshirishi lozim.
 69. Tashkilot tomonidan berib yuborilgan moddiy boyliklar bo‘yicha yuklangan barcha vagon va konteynyerlar mazkur Yo‘riqnomaning 3-ilovasiga muvofiq Kelib tushgan va yuklangan vagon va konteynyerlarni hisobga olish jurnalida (Z-2-son shakl) alohida hisobga olinishi kerak. 
 70. Alohida omborlarda (rezervuarlarda, saqlash xonalarida) saqlangan birinchi guruh moddiy boyliklari to‘liq berib yuborilgandan so‘ng, omborxonalarni tozalash va amaldagi kamomadlarni, jumladan saqlash jarayonida yuz bergan me’yoriy yo‘qotishlarni aniqlash maqsadida tashkilotda uning rahbari, bosh hisobchisi, laboratoriya mudiri, veterinar vrachi, saqlash uchastkasi boshlig‘idan iborat tarkibda komissiya tuziladi. Omborxona va muzlatkichlarni tozalashga Qo‘mita vakillari jalb qilinadi. 
 Moddiy boyliklarni berib yuborish ishlari tugagandan so‘ng Komissiya tomonidan mazkur Yo‘riqnomaning 21, 22, 23-ilovalariga muvofiq tozalash dalolatnomalari (Z-20, Z-21, Z-22-son shakllar) tuziladi.
 71. Tozalash dalolatnomasini tuzishdan avval komissiya omborxonani (bo‘linmalar, saqlash xonalari, idishlar) ko‘rib chiqish orqali moddiy boyliklar haqiqatdan ham to‘liq berib yuborilganligiga ishonch hosil qilishi zarur. Saqlash xonalarida (omborxonada) moddiy boyliklarning qoldig‘i mavjud bo‘lgan holatlarda ular sanalishi yoki og‘irligi o‘lchanishi, spirt mernikdan o‘tkazilishi, o‘simlik yog‘i o‘lchash sisternalariga quyilishi lozim. Barcha idishlar (bo‘sh idishlar ham) va mahsulot quvurlari tekshirilishi shart.
 72. Komissiya buxgalteriya hisobi kitoblarida moddiy boyliklarning harakati bo‘yicha yozuvlarning to‘g‘riligini tekshirishi, buxgalteriya va omborxona hisobi ma’lumotlarini taqqoslashi, berib yuborish naryadi va yuk xatlari, shtabel yorliqlari to‘g‘ri rasmiylashtirilganligini tekshirishi lozim.
 73. Z-20-son va Z-22-son shakldagi dalolatnomalar tozalash yakunlangan kuni uch nusxada tuziladi va uch kun muddat ichida tashkilot rahbari tomonidan ko‘rib chiqiladi. Dalolatnomalarning ikki nusxasi tashkilot rahbarining xulosasi bilan birgalikda Qo‘mitaga tegishli qaror qabul qilinishi uchun yuboriladi.
 Qo‘mita 10 kun muddat ichida tozalash natijalarini ko‘rib chiqadi va ko‘rib chiqish natijalarini tozalash dalolatnomasining bir nusxasi bilan tashkilotga qaytaradi.
 74. Saqlashdagi tabiiy yo‘qotishlarning belgilangan normalari chegaraviy (nazorat) hisoblanadi. Omborxonani tozalash natijasida moddiy boyliklarning o‘rinlari bo‘yicha kamomadlar aniqlanmagan hollarda, moddiy boyliklarning tabiiy yo‘qotishlar normalari chegarasidagi kamomadi tabiiy kamayish deb qaraladi. O‘rinlar soni bo‘yicha kamomad aniqlangan taqdirda tashkilot rahbari ushbu kamomad sababini aniqlash uchun qo‘shimcha tekshiruv o‘tkazadi va natijasini Qo‘mitaga ma’lum qiladi.
 75. Og‘irlik yoki o‘rinlar soni bo‘yicha asossiz kamomad (yo‘qotish) chiqishi yoki moddiy boyliklarning ortiqchaligi sabablari haqida saqlash uchastkasi boshlig‘i tomonidan tozalash dalolatnomasining orqa tomoniga tushuntirish yoziladi, komissiya esa tegishli xulosa chiqaradi. Aniqlangan ortiqcha mahsulot bo‘yicha qabul qilish dalolatnomasi tuzilib, buxgalteriyaga taqdim etiladi va Qo‘mitaga xabar beriladi.
 76. Spirt va o‘simlik yog‘i bo‘yicha tozalash dalolatnomasi har bir rezervuar uchun alohida tuziladi, saqlash vaqtidagi tabiiy yo‘qotishlar faqat kamomad aniqlangan holatdagina hisobga olinadi.
 77. Spirt va o‘simlik yog‘ining saqlash davomida yuz bergan kamomadi tabiiy yo‘qotishlar normalari chegarasida bo‘lsa, tashkilot rahbari topshirig‘i bilan qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda hisobdan chiqariladi. Saqlash davomida yuz bergan tabiiy yo‘qotishlar normalari chegarasidagi kamomad Qo‘mita tizimidagi tashkilotlar bo‘yicha Qo‘mita tomonidan, boshqa hollarda esa mas’ul saqlovchi tashkilotlar tomonidan qoplanadi (mol go‘shti bundan mustasno).
 78. Yuzaga kelgan kamomad va zarar bo‘yicha tashkilot rahbari materiallarni huquqni muhofaza qiluvchi organlarga yuboradi va bir vaqtning o‘zida kamomad va zarar aniqlangan kundan boshlab besh kun ichida qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda zararni undirib olish choralarini ko‘rishi lozim.
 79. Mas’ul saqlashni amalga oshiruvchi tashkilotlarning rahbarlari tomonidan imzolangan hisobdan chiqarish dalolatnomalari Qo‘mitaga yuboriladi.
 80. Muzlatgichni tozalash ishlari amalga oshirilganda mazkur Yo‘riqnomaning 22-ilovasiga muvofiq Muzlatgichni tozalash natijalari to‘g‘risida dalolatnoma (Z-21-son shakl) rasmiylashtiriladi. 
 81. Muzlatgichni tozalashda muzlatilgan va muzlatilmagan go‘sht mahsulotlari bo‘yicha ekranli va ekransiz saqlash xonalari alohida-alohida tozalab chiqiladi.
 82. Go‘shtni saqlashdagi tabiiy yo‘qotish normalari uning amalda saqlangan tonna-kunlaridan kelib chiqqan holda hisoblanadi. 
 83. Go‘shtning tabiiy yo‘qotish miqdorini hisoblashda mazkur Yo‘riqnomaning 24 va 25-ilovalariga muvofiq, har bir saqlash xonasi bo‘yicha Go‘shtni buxgalteriya hisobiga olish (miqdoriy) va tabiiy yo‘qotishni hisoblash kitobi (Z-23-son shakl) hamda Go‘shtni buxgalteriya hisobiga olish (miqdoriy-summaviy) kitobi (Z-23/1-son shakl) yuritiladi. 
 Muzlatgichga go‘sht mahsulotlari qisman erigan holda keltirilsa, tabiiy yo‘qotish normalari hisobi bilan birga go‘shtni qayta muzlatishdagi tabiiy yo‘qotish me’yorlari hisobi ham tuziladi va muzlatgichni tozalash dalolatnomasiga qo‘shib qo‘yiladi.
 84. Mushaklar qalinligidagi harorati minus 7,9º S dan minus 1,6º S gacha bo‘lgan go‘sht qabul qilinganda, tijorat dalolatnomasi tuziladi. Dalolatnomada go‘shtning og‘irligi va qabul qilishdagi harorati ko‘rsatiladi. Bunday hollarda sovutilgan go‘sht muzlatishga o‘tkazilganda belgilangan tabiiy yo‘qotish normalari qo‘llaniladi va tabiiy yo‘qotish miqdori aniqlanadi. Aniqlangan tabiiy yo‘qotish miqdori yetkazib beruvchining hisobiga o‘tkaziladi.
 Harorati minus 1,5º S dan yuqori bo‘lgan, to‘liq erigan va ikkinchi marta muzlatilgan go‘sht birinchi guruhga qabul qilinmaydi. 
 Harorati minus 1,5º S dan yuqori, to‘liq erigan va ikkinchi marta muzlatilgan go‘sht temir yo‘l transportida yetkazib berilganda, vaqtincha saqlash uchun ajratilgan alohida saqlash xonasiga qabul qilinadi va zudlik bilan yetkazib beruvchiga ushbu mahsulotni qaytarish choralari ko‘riladi.
 85. Tozalash dalolatnomalari tozalash yakunlangan kuni 2 nusxada, mahsulot kamomadi tabiiy yo‘qotish normalaridan ortiq bo‘lganda esa 3 nusxada tuziladi. Dalolatnomalar belgilangan tartibda rasmiylashtirilgandan so‘ng, uch kun muddat ichida tashkilot rahbari tomonidan ko‘rib chiqiladi. Tashkilot rahbari tozalash ishlarining to‘g‘riligini nazorat qilish maqsadida dalolatnomaning ikki nusxasini va o‘z xulosa hamda takliflarini Qo‘mitaga jo‘natadi.
 Tashkilot tomonidan tabiiy yo‘qotish normalaridan ortiq bo‘lgan kamomadni qoplash va kelgusida bunday yo‘qotishlarning oldini olish bo‘yicha choralar ko‘riladi.
 86. Qo‘mitaning birinchi guruh moddiy boyliklari bilan ishlovchi bo‘linmasi va buxgalteriyasi tashkilotlarda birinchi guruh moddiy boyliklari bilan bo‘ladigan barcha jarayonlarni, jumladan hisobdan chiqarishda tabiiy yo‘qotish normalari bo‘yicha hisob-kitoblarni o‘tkazish va rasmiylashtirish ustidan tizimli ravishda nazoratni amalga oshiradi. 
 87. Birinchi guruh moddiy boyliklarini hisobga olish omborxona xo‘jaligini yuritishning asosi hisoblanadi. 
 88. Saqlash uchastkasi boshlig‘i mazkur Yo‘riqnomaning 26-ilovasiga muvofiq Birinchi guruh moddiy boyliklarining omborxona hisobi-kitobi (Z-24-son shakl), 27-ilovasiga muvofiq Mahsulotlar mavjudligi, harakati va o‘lchovlari kitobi (Z-25-son shakl), 28-ilovasiga muvofiq O‘lchash natijalariga ko‘ra rezervuarlardagi mavjud spirtning hisobi (Z-26-son shakl) asosida moddiy boyliklarning omborxona hisobini yuritishi lozim. 
 89. Birinchi guruh moddiy boyliklarining omborxona hisob-kitobi (Z-24-son shakl) raqamlangan, tikilgan, tashkilot rahbari va bosh hisobchisi tomonidan imzo qo‘yilgan, muhrlangan va ro‘yxatga olingan bo‘lishi kerak. 
 90. Birinchi guruh moddiy boyliklarining omborxona hisob-kitobidan bir necha yil mobaynida foydalanish (to‘ldirilishiga ko‘ra) mumkin. Ushbu kitob har bir omborxona bo‘yicha alohida yuritiladi, omborxonada ajratilgan bo‘limlar bo‘lsa, har bir bo‘lim uchun alohida yuritiladi. Rezervuarlarda saqlanadigan moddiy boyliklar hisobi har bir rezervuar bo‘yicha yuritiladi.
 91. Birinchi guruh moddiy boyliklarining omborxona hisob-kitobida moddiy boyliklarning harakatini qayd qilishda va rasmiylashtirishda birlamchi hujjatlar (qabul qilish dalolatnomalari, bajarilgan naryadlar, xarajat yuk xatlari, solishtiruv inventarizatsiya qaydnomalari va h. k.) asos bo‘lib xizmat qiladi, bunda jarayonlar har bir hujjatda alohida rasmiylashtiriladi.
 Birinchi guruh moddiy boyliklarining omborxona hisobi-kitobiga moddiy javobgar shaxslar tomonidan moddiy boyliklar berib yuborilgan yoki qabul qilingan kuni tegishli qaydlar yozib qo‘yiladi. Qaydlar aniq va xatosiz yozilishi lozim. Qaydlar bo‘yab yozilishi mumkin emas. Yo‘l qo‘yilgan xatolarni to‘g‘rilash noto‘g‘ri yozilgan matn yoki sonni ingichka chiziq bilan o‘chirib, ustidan to‘g‘risini yozish orqali amalga oshiriladi, bunda o‘chirilgan va to‘g‘rilangan matnlar ko‘rinarli bo‘lishi kerak. “To‘g‘rilab qo‘yildi” yozuvi saqlash uchastkasi boshlig‘i (o‘rinbosari) imzosi ostida amalga oshiriladi.
 92. Birinchi guruh moddiy boyliklarining omborxona hisob-kitobida qoldiqlar moddiy boyliklar harakati bo‘yicha har bir jarayondan keyin chiqariladi. Qoldiqlar har oy, chorak, yil oxirida ham chiqariladi.
 93. Birinchi guruhga saqlash uchun kelib tushgan, biroq yaroqsiz deb topilgan (vaqtincha saqlash uchun qabul qilingan) moddiy boyliklar Birinchi guruh moddiy boyliklarining omborxona hisob-kitobining alohida qismida hisobga olinadi. 
 Mazkur moddiy boyliklar nomlanishi, navi, o‘lchami, qadog‘i va ularning yetkazib beruvchilari kesimida Birinchi guruh moddiy boyliklarining omborxona hisob-kitobining alohida varaqlarida hisobga olinadi, shuningdek ularga shtabel yorliqlari ham ochiladi.
 Har oy yakuni bo‘yicha buxgalteriya balansi tuzilgunga qadar saqlash uchastkasi xodimlari tomonidan shtabel yorliqlaridagi ma’lumotlarning to‘g‘riligi tekshirilgandan so‘ng, moddiy boyliklar harakati va ularning hisobot davri oxiridagi qoldiqlari to‘g‘risidagi buxgalteriya hisobi ma’lumotlarini omborxona hisobi ma’lumotlari bilan (harakat amalga oshirilgan omborxona, muzlatgich va rezervuarlar bo‘yicha) solishtirish ishlari amalga oshiriladi.
 Solishtirish ishlari buxgalteriya hisobini yurituvchi xodimlar va omborxona hisobini yurituvchi moddiy javobgar shaxslar ishtirokida amalga oshiriladi.
 Solishtirish natijalari dalolatnoma (moddiy boyliklar qoldiqlari borligi ko‘rsatilmaydi) bilan rasmiylashtirilib, hisob ma’lumotlarini tekshirgan shaxslar va tashkilot bosh hisobchisi tomonidan imzolanadi. Omborxona hisob-kitobidagi qoldiqlar buxgalteriya xodimi tomonidan tasdiqlanadi.
 Solishtirish dalolatnomasida hisob ma’lumotlaridagi tafovutlar, ularning kelib chiqish sabablari va ularni to‘g‘rilash tartibi ko‘rsatiladi. Tafovutlar oylik balans tuzilgunga qadar to‘liq bartaraf etilishi lozim.
 94. Rezervuarlardagi o‘simlik yog‘i, spirt va neft mahsulotlarining saqlanishi va amalda mavjudligi ustidan nazorat qilish, shuningdek ularning normadan ortiq yo‘qotishlari va kamomadining oldini olish maqsadida moddiy javobgar shaxslar tomonidan nazorat o‘lchovlari o‘tkaziladi (rezervuarlardagi o‘simlik yog‘i quyuqlashib qolgan holatdan tashqari) hamda o‘lchov natijalari Mahsulotlar mavjudligi, harakati va o‘lchovlari kitobiga (Z-25-son shakl) kiritiladi. O‘lchov natijalari va hisob ma’lumotlari o‘rtasida farqlar aniqlanganda zudlik bilan bu tafovutlarning sabablari aniqlanadi va ularni bartaraf qilish uchun tegishli choralar ko‘riladi.
 95. Birinchi guruh moddiy boyliklarining miqdoriy saqlanishini inventarizatsiya qilish O‘zbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobi milliy standarti “Inventarizatsiyani tashkil etish va o‘tkazish”ga (19-son BHMS) (ro‘yxat raqami 833, 1999-yil 2-noyabr) muvofiq sanash, tarozida tortish va o‘lchash orqali amalga oshiriladi.
 96. Tortish imkoniyati mavjud bo‘lmagan moddiy boyliklarning miqdorini o‘lchashda nazariy hisob-kitobdan foydalanishga ruxsat beriladi. 
 Birinchi guruh moddiy boyliklarini inventarizatsiyadan o‘tkazish natijasida aniqlangan ortiqchalik yoki kamomad qayta navlarga ajratilmaydi.
 97. Birinchi guruh moddiy boyliklarini inventarizatsiya qilish bo‘yicha rasmiylashtirilgan dalolatnoma va unga ilova qilingan hujjatlar uch kun ichida Qo‘mitaga yuboriladi.
 98. Mazkur Yo‘riqnoma O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi, O‘zbekiston standartlashtirish, metrologiya va sertifikatlashtirish agentligi, “O‘zbekiston temir yo‘llari” Davlat-aksiyadorlik temir yo‘l kompaniyasi, O‘zbekiston avtomobil va daryo transporti agentligi bilan kelishilgan.
 Misol: Etkazib beruvchining hujjatlariga ko‘ra keltirilgan o‘simlik yog‘i sisternasining brutto og‘irligi 80 tonna, idish og‘irligi 20 tonna, netto og‘irligi esa 60 tonnani tashkil qiladi.
 Birinchi variant: Sisternani vagon tarozisida tortishda uning brutto og‘irligi 79,988 tonnani, ya’ni yuk hujjatida ko‘rsatilgan og‘irligidan farq qilib kamomad 12 kg ni tashkil qildi. Netto og‘irligiga nisbatan mahsulotning yo‘ldagi tabiiy yo‘qotish normasi (0,02 foiz) quyidagidan iborat:
 Og‘irlikdagi amalda aniqlangan tafovut yetkazib beruvchining tabiiy yo‘qotish normasi chegarasida bo‘lganligi sababli kamomad sifatida qaralmaydi va tortib olingan 59,988 tonna mahsulot birinchi guruhga kirim qilinadi. Aniqlangan 12 kg lik tafovut yetkazib beruvchining hisobidan ro‘yxatdan chiqariladi.
 Ikkinchi variant: Sisternani vagon tarozilarida o‘lchashda uning brutto og‘irligi 79,950 tonnani, ya’ni tortishda aniqlangan og‘irlik yetkazib beruvchi hujjatlarida ko‘rsatilgan ma’lumotdan 50 kg kam miqdorni (kamomad) tashkil qildi. 
 Mahsulotni tashishdagi aniqlangan tabiiy yo‘qotish normasi — 12 kg, brutto og‘irligiga nisbatan tarozi ko‘rsatkichlaridagi tafovutlar me’yori (± 0,1 foiz) esa quyidagini tashkil qiladi:
 Yo‘ldagi tabiiy yo‘qotish normasi va tarozi tafovutlari yig‘indisi esa (12 kg + 80 kg) = 92 kg ga teng.
 Mahsulotning og‘irligini o‘lchashdagi og‘irlik kamomadi 50 kg ni tashkil etganini va tarozi ko‘rsatkichidagi haqiqiy tafovut 38 kg tashkil ekanligini inobatga olsak (50 — 12), ya’ni og‘irlik tafovutlari chegarasida — mahsulot yetkazib beruvchining ma’lumotlariga ko‘ra tabiiy yo‘qotish normasi ayirilgan holda qabul qilinadi (59,988 tonna), qabul qilish dalolatnomasida esa mahsulotning haqiqiy og‘irligiga 38 kg og‘irlik tafovuti qo‘shilganligi to‘g‘risida qayd qilinadi.
 Uchinchi variant: Sisternani vagon tarozisida o‘lchashda uning brutto og‘irligi 79,750 tonnani tashkil etdi, ya’ni aniqlangan og‘irlik yetkazib beruvchining hujjatlarida ko‘rsatilgan miqdordan 250 kg ga kam ekanini ko‘rsatdi.
 Hisoblashlarga ko‘ra yo‘ldagi tabiiy yo‘qotish normasi — 12 kg tarozi tafovutlari me’yori — 80 kg, bu me’yorlarning yig‘indisi esa — 92 kg Dyemak, qabul qiluvchi tomonidan aniqlangan og‘irlik tafovuti (250 kg) yo‘ldagi tabiiy yo‘qotish normasi va tarozi tafovutlari me’yorlarining yig‘indisidan (92 kg) oshiq. Mahsulotni qabul qiluvchi o‘lchaganda aniqlangan amaldagi og‘irlik bo‘yicha kirim qilish kerak (59,750 tonna), kamomad esa yetkazib beruvchi hisobiga hisobdan chiqariladi.
 Bir vaqtning o‘zida moddiy boyliklarning tabiiy yo‘qotish normasidan oshib ketgan qismiga (250 kg – 12 kg = 238 kg) tijorat dalolatnomasi tuziladi. 
 To‘rtinchi variant: Sisternani vagon tarozisida o‘lchash jarayonida: brutto — 80,02 tonnani tashkil etdi, ya’ni tarozida tortilgandagi og‘irlik yetkazib beruvchining hujjatlarida ko‘rsatilgan og‘irligidan 20 kg ga ko‘p chiqdi. Bunda ko‘rsatilgan farq og‘irlik tafovutlari (80 kg) doirasidan chiqib ketmaganligi uchun mahsulot yetkazib beruvchi ma’lumotlari bo‘yicha 60 tonna qilib kirim qilinadi.
 Beshinchi variant: Moddiy boyliklarni vagon tarozisida tortilganda uning brutto og‘irligi 80,5 tonnani tashkil qildi. Bundagi tafovut belgilangan og‘irlik tafovutlaridan oshib ketganligi sababli mahsulotni tortishda aniqlangan og‘irligi (60,5 tonna) bo‘yicha kirim qilinishi kerak.