Qorli qish va mavsumiy ob-havo bizni butunlay tark etdimi? Yoxud nega O`zbekiston chang bo`ronli hududga aylanib borayotgani sabablari xususida

Bugun ona Er global harorat ko`tarilishi bilan keskin iqlim o`zgarishini boshdan kechirmoqda. Masalan, Afrikada, Sahroi Kabirda qor yoqqani yoki asriy muzliklarning juda qisqa muddatda erib ketayotgani haqida, yoki qaysidir davlatlarda me`yoridan ortiq issiq va aksincha, keskin sovuq kuzatilayotgani haqida eshitayapmiz. Mazkur global holat insonlar yashash tarziga, mamlakatlar iqtisodiy inqirozlariga va kattadan-katta ekologik muammolarga sabab bo`lmoqda. Jumladan, O`zbekistonda o`tgan bahor yomg`irsiz o`tdi, joriy qish esa deyarli qorsiz kuzatilmoqda. Ertaga qanday ob-havo bo`lishi, nega iqlim o`zgarib borayotgani esa har bir insonni qiziqtiradi. Xo`sh, iqlim nega o`zgaryapti? Ayni kunlardagi ob-havo qanchalik mavsumga xos? Bizni kelajakda qanday iqlim o`zgarishlari kutmoqda? Shu kabi barchani qiziqtirgan savollarga mutaxassisdan javob oldik. 
"DUNYo TARIXIDAGI ENG ISSIQ SAKKIZ YIL BU"
Erkin ABDULAHATOV, "O`zgidromet" etakchi mutaxassisi:
— Iqlim o`zgarishi natijasida dunyoda oxirgi sakkiz yil dunyo kuzatuvlari tarixidagi eng issiq bo`ldi. Shu oxirgi sakkiz yillik haroratlar muqaddam kuzatilmagan iqlimiy davrni yuzaga keltirdi. Aynan 2014 yildan boshlab dunyoda harorat 1 darajaga ko`tarildi. Bu bir daraja ko`tarilish ayrim hududlarda haroratning yuqori kuzatilgani bilan ajralib tursa, boshqa mintaqalarda sovuq yillar kuzatilishi ham ro`y bermoqda. Masalan, oxirgi yillar shimoliy qutb atrofida issiq haroratlar kuzatilayotgan bo`lsa, Janubiy Amerika va Tinch okeanida sovuq yillar tez-tez takrorlanmoqda. Ammo dunyoning ko`plab hududlarida isish jarayoni kuzatilmoqda. Hususan, O`zbekistonda ham 2016 yildan so`ng yillik havo harorati yuqori bo`ldi. Joylarda haroratning turlicha farqi, havoda issiq va sovuq haroratlarni vujudga keltiruvchi havo oqimlari harakatini ham o`zgartirib yubordi. Natijada, biz mavsumlarga xos bo`lmagan turli iqlim hodisalariga guvoh bo`lyapmiz.
"O`ZBEKISTON ChANG BO`RON XAVFLARINI YuZAGA KELTIRADIGAN IQLIM MINTAQASIGA AYLANIB QOLDI"
– Ayni paytda O`zbekistonda kuzatilayotgan ob-havo mavsum uchun qanchalik mutanosib? 
— Iqlim o`zgarishi O`zbekiston iqlimida yillik havo haroratning 1.5-2 daraja yuqori bo`lishiga olib keldi. Yoz oylarida davomli issiq kunlar ortishi, qish oylarida iliq kunlarning ortishini vujudga keltirdi. Maydalab yog`adigan yog`inlar o`rnini keskin yog`ib o`tuvchi jadal yog`inlar “tortib oldi”. Bu esa, tuproq namligining kamayishi va cho`llashishni kuchaytirib yubordi. Suv etishmovchiligi natijasida qurg`oqchilik omili kuchayib, chang bo`ron xavflarini yuzaga keltiradigan iqlim mintaqasiga aylanib qoldi.
“2016 YILDAN BOShLAB QORLI KUNLAR KESKIN KAMAYGAN”
— Iqlim o`zgarishi atmosferada siklon va antisiklon, boshqacha ayt­­­ganda, sovuq va iliq, nam va quruq havo massalari harakatidagi ma`lum bir muvozanatni o`zgartirib yubordi. O`zbekistonda qish mavsumida qor yog`ishi uchun shimol va shimoli g`arbdan kirib keluvchi sovuq havo oqimlari tez-tez respub­­lika hududlariga kirib kelishi kerak bo`ladi. Boshqacha aytganda, bizning mintaqada ayni shu havo oqimlaridan qor yog`adi. Tahlillarga ko`ra, hozirda yil davomida yuqoridagi sovuq havo oqimlarining respublika hududlariga kirib kelishi o`tgan asr oxirlariga nisbatan naqd ikki barobarga kamaygan. Buning natijasida, 2016 yildan boshlab, qishda yog`ib o`tgan qorlar davomiyligi va erda hosil bo`lgan qor qoplamining sutkalab erimasdan turish holatlari kes­kin kamayib ketdi. Biz oxirgi paytlarda tarnovlarda osilib turuvchi sumalak hodisalariga deyarli ko`zimiz tushmayapti. Bir so`z bilan aytganda, qish mavsumida iliq qish kunlari sonining ortishi kuzatilmoqda.
O`ZBEKISTON TARIXIDAGI ENG ISSIQ YIL...
— Ushbu mavsumda kuzatilayotgan ob-havo va harorat respublikada avval qaysi yillarda qayd etilgan?
— Yuqorida aytib o`tganimizdek, har yili issiq yillarning kuzatilish rekordlari yangilanayotgani bois, oxirgi yillardagi iqlim sharoitlarini o`tmish yoki o`tgan asrdagi qaysidir yillardagi iqlim sharoitiga moslash noto`g`ri bo`ladi. Masalan, 2021 yil harorati O`zbekiston tarixida eng issiq yil bo`ldi. Muqaddam bu kabi issiq yil kuzatilmagan.
BU YILGI BAHOR VA YoZ HAVOSI QANDAYBO`LIShI KUTILMOQDA?
— Qishning yog`ingarchiliksiz bo`lishi bahor va yoz oylaridagi ob-havoga qay darajada ta`sir qiladi? Bu yil bahor va yoz oylari Qanday bo`lishi kutilmoqda?
— Qishning kam yog`inli o`tishi, tog`larda ham kam qor yog`ishini ang­latadi. Tog`larda qor kam yog`dimi bahor, yoz va kuz oylarida kam suv bo`ladi degani, kam suv degani issiq yoz oylarida qurg`oqchilikni keltirib chiqaradi. Daryo va soylarda suv oqimi keskin kamayadi. Bu kabi kamsuvlilik qishloq xo`jalik mahsulotlari va hattoki iqitisodiyot tarmoqlariga ta`sir ko`rsatadi. 
Bu yil bahor-yozning qanday kelishi to`g`risida avvaldan bir narsa deyish qiyin, chunki meteorologiyada uzoq muddatli oylarni aniq prognoz qilish uchun ishonchli usullarning o`zi mavjud emas. Ammo Butun jahon meteorologik tashkiloti tavsiyalari asosida, O`zgidrometning uzoq muddatli ob-havo prognoz bo`limi mutaxasislari ushbu yildagi o`rtacha yillik havo harorati iqlimiy me`yordan 1-1.2 daraja yuqori bo`lishini prognoz qilishmoqda. Bu harorat qiymati oxirgi olti yildagi 2018 yilda kuzatilgan iqlimiy yilga mos tushishi mumkin.
O`ZBEKISTONDAALLAQAChON BODOM GULLAB, BOYChEChAK OChILDI.BU NIMA DEGANI?
— Hozirda va hatto dekabr oyidan boshlab respublikaning janubiy viloyatlarida daraxtlar gullashi, boychechaklar ochilishi kuzatildi. Bu holatni qanday izohlash mumkin?
— Yuqorida aytib o`tganimdek, oxirgi yillarda qish oylari iliq, qorsiz kelmoqda. Ammo kuzning ­so`nggi oylari to`g`risida bunday, deb bo`lmaydi. Oxirgi to`rt yillikning barchasida noyabr oylari juda sovuq bo`lgan. Natijada, respublikaning barcha hududlaridagi daraxt va o`t-o`lanlar har qachongidan erta “qishki uyqu”ga ketmoqda. Aksincha, qish oylaridagi iliq kunlar afsuski, daraxtlarning erta uyg`onib qolishiga olib keladi. Ayniqsa, janub viloyatlarda yuqoriroq kuzatiladigan haroratli davomli kunlarda fitomassa ancha erta vegetasiyaga kiradi. Bu holatga kirib qolgan daraxt yoki o`t o`simliklar “aldamchi bahor”ga ishonib, sovuq urish hodisalariga uchrashi tabiiy.
"ENDI INSONIYaT ShU ISSIQ IQLIMGAMOSLAShIB BORADI"
— Respublikada ob-havoning o`z mavsumida me`yoriy kechishini inson omili asosida yo`lga qo`yish mumkinmi? Yoki insonlar shu zaylda iºlimga moslashib boradimi? 
— Yildan yilga isib borayotgan iqlimga insoniyat asta-sekin moslashib boraveradi. Xuddi hozirgi kabi. Agar hozirgi issiq yillar bundan 40-50 yil oldin atigi bir yil bo`lsa-da kuzatilganida edi, o`shanda insoniyat o`ta qiyin yilni boshidan o`tkazgan bo`lardi. Chunki insoniyat issiq yillarga moslashmagan bo`lardi, nafaqat insoniyat, balki jamiyatning barcha tarmoqlarida ham muammolar kuzatilardi. Iqlim isishini sekinlashtirish yoki to`xtatish endi oson bo`lmaydi. Atmosferada jarayon tezlashib ketdi. 
BIZ YaNA AVVALGIDEKQORLI QIShLARNI KO`RAMIZMI?
— O`zbekistonliklar kelgusi yillarda yana bir necha yillar avvalgidek qalin qorli qishlarni kutishlari mumkinmi?
— Uzoq muddatli ob-havo prog­nozlarini taqdim etadigan ishonch­li iqlim o`zgarish ssenariyasi ma`lumotlariga ko`ra, kelgusida mintaqaning tekislik ya`ni asosiy aholi yashash hududlarida qish mavsumlarida iliq kunlarning ortib borishi hisobiga, qish faslida kamdan kam hollarda qor yog`ish hodisalari kuzatilishi prognoz qilingan. Ammo shu bilan birga avvaliga 2-3 yilda bir keyinroq 4-5 yilda bir qish mavsumining ayrim kunlarida shimoldan kuchli sovuq havolar kirishi hisobiga kuchli qor yog`ish holatlari kuzatilish ehtimoli saqlanib qoladi. 
 
Farida EGAMBERDIEVA suhbatlashdi