Bauxaus universiteti va Toshkentning 1920−30-yillardagi me’moriy merosi

Bu yil Bauxaus universiteti o‘zining 100 yillik yubileyini
nishonlaydi. 1919-yili Veymar shahrida arxitektor Valter Gropius tomonidan asos
solingan va butun Yevropaning mashhur avangardchilarini birlashtirgan Bauxaus XX
asrning arxitektura, san’at va dizayn sohasidagi eng nufuzli o‘quv
muassasalaridan biriga aylandi.
Mazmun nuqtai
nazaridan, Bauxaus XIX asr boshi uchun odatiy hisoblangan istorizm — o‘tmishning
takrorlanuvchi uslubiy shakllari “me'morchilik namunasi” sifatida e’tirof
etiladigan yo‘nalishga ters o‘laroq yangi shakllarni izlagan.
Buning o‘rniga o‘qituvchi va talabalar universitetda,
e’tiborni kasb ko‘nikmalarini dizayn va arxitekturada gavdalantirishga qaratib, ishlab
chiqarishni sanoatlashtirish jarayoni davrida yangi shakllar tilini yaratish
masalalarini hal qilishar edi. Lionel Feyninger, Yoxannes Itten, Pol Kleye, Vasiliy
Kandinskiy kabi rassomlar va o‘sha davr umumevropa oqimlari, shuningdek, sovet
konstruktivizmi ta’siri ostida Bauxausda o‘qish-o‘qitishning yangi uslublari sinab
ko‘rildi va joriy etildi.
Germaniyada hokimiyat natsional-sotsialistlar
tomonidan egallanib, universitet yopilgach, uning ko‘plab namoyandalari Bauxausning
yondashuvlari va qarashlarini butun dunyo bo‘ylab tarqata boshladi. Xususan,
Gropiusning o‘zi AQSHda Garvard universiteti professoriga aylandi, Chikagoda esa
bugungi kunda IIT Institute of Design nomi bilan mashhur “Yangi Bauxus"ga asos
solindi.

Xannes Mayerning ayrim bitiruvchilari,
Bauxausning o‘qituvchilari, Sovet Ittifoqiga ko‘chib o‘tdi, bu yerda ular shaharlarni
rejalashtirish jarayoniga ayniqsa faol jalb etildi. Sovet hukumati 1920-yillardayoq
industrial shaharlarning makon jihatidan va me’moriy qiyofasini loyihalashtirish hamda
ijtimoiy shaharlarni tezkor loyihalashtirish metodikalarining yangi g‘oyalari bilan
tanishish maqsadida Germaniyaga delegatsiyalarni yuborgan edi. Ushbu g‘oyalarning
asoschisi nemis arxitektori va shaharsozi Ernst May bo‘lib, u 1930-yillarda
Magnitogorsk, Nijniy Tagil va Novokuznetsk kabi yangi sotsialistik shahalarning
loyihalarini ishlab chiqqan va amalga tatbiq etgan edi.
Bauxausdan chiqqan 30 dan ortiq mutaxassislarning
Sovet Ittifoqidagi faoliyatini berlinlik madaniyatshunos Astrid Volpert tadqiq
etgan.
O‘zbekistonda,
masalan, Samarqanddagi qishloq xo‘jaligi instituti binosiga e’tiborni qaratish
mumkin, arxivlarda uning Bauxaus bitiruvchisi Antonin Urban tomonidan
tayyorlangan loyihalarini topsa bo‘ladi.
Antonin Urban chizmalari, Samarqand qishloq
xo‘jaligi instituti: asosiy kirish joyi bo‘lgan markaziy rizalit ko‘rinishi va birinchi qavat rejasi.
Urban Chexiyada tug‘ilgan, Bauxausda o‘qigan,
so‘ng, Moskvaga ko‘chib ketishdan avval, Xannes Mayerning Berlindagi ofisida
ishlagan. Amalda qurib bitkazilgan bino nisbatan an’anaviy fasad va soddalashgan
rejalashtirish (planirovka)ga ega bo‘lsa-da, baribir chizmalar bilan asosiy uyg‘unliklar
ko‘zga tashlanadi. Rejalashtirishlardagi klassik modern uslubi shakllarining nafasi,
masalan, hozirda saqlanib qolmagan O‘zSSRning birinchi hukumat binosidagi
(arxitektor Stefan Polupanov, 1930−32-yillar) kabi, yaqqol seziladi.
Toshkent arxitekturasi nafaqat yillar,
balki uslublar bo‘yicha ham turfa. 1920-yillardagi sanoatlashtirish davrida shahar
arxitekturasi Konstantin Babiyevskiy va Georgiy Svarichevskiy kabi
arxitektorlarning loyihalari ortidan ommaviy turar joy qurilishi g‘oyalari bilan
boyidi. Bunga yorqin misol — 1927-yili Svarichevskiy loyihasi asosida qurilgan
Temiryo‘l ishchilari uyidir.
Binoning
1930-yillardagi ko‘rinishi. Manba:“Pisma
o Tashkente”.
 45-uy fasadining ko‘rinishi, 2018-yil. Foto:
Durdona Kulmatova.
G‘ishtdan qurilgan ikki qavatli 45-uy Amir
Temur ko‘chasida, bosh temiryo‘l vokzali yaqinida joylashgan. Ushbu uyning bunyod
etilishi keyinchalik 1930-yillarda Salor kanali bo‘yida ro‘yobga chiqarilgan
temiryo‘lchilar uchun ko‘p qavatli turar joylar qurish jarayonini boshlab bergan.
Xususan, ushbu bino nisbatan kichik
kvartiralar shahar markazidagi bog‘-hovlili katta imoratlardan kommunal turar joy
tuzilishi shakllariga o‘tishni o‘zida mujassam qilgan O‘zSSRdagi 1920-yillar ko‘p qavatli
turar joy qurilishidagi o‘zgarishlarning namunasi hisoblanadi. Ichki hovli
markazida joylashgan oshxona va umumiy foydalanishdagi hammom kollektivizm g‘oyasini
ifoda etardi. 1920-yillar konstruktivizmi bilan o‘xshashlik filigran balkonlar va zinapoyalarning vertikal yo‘naltirilgan oynalari ko‘rinishida aks etgan, bu esa
Yevropa kolonial arxitekturasidan o‘zlashtirilgan yangi qurilish an’analariga
o‘tishdan dalolatdir.
Temiryo‘l ishchilari uyi o‘n yillikning
boshida faqat shahar imoratlaridagi uy-kommunalardan iborat bo‘lgan O‘zSSRning ilk
yillaridagi ommaviy turar joy qurilishining kamyob dalilidir. 1980-yili ushbu turar
joy arxitektura yodgorligi sifatida tan olingan va yodgorliklarning inventarizatsiya
ro‘yxatiga kiritilgan, buni arxiv ma’lumotlari ham tasdiqlaydi.
Bu uy o‘ziga xos, takrorlanmas. Isitish va ventilyatsiya tizimi yaxshi o‘ylangan, shu bois xonadonlar yozda salqin va qishda issiq.
Binoning hajmiy-makoniy kompozitsiyasi ichki hovli tarafdan Markaziy Osiyo uchun xos
yog‘och qoplamali ochiq peshayvonni o‘z ichiga oladi. Ko‘mir saqlash uchun mo‘ljallangan
pastak yerto‘la ustidan ikki qavat qad rostlagan.
Binoning shimoli-g‘arbiy qanoti ikki tomoni
ochiq oltita pod’ezddan iborat bo‘lib, har bir qavatda ikki va uch xonali
kvartiralar joylashgan, janubi-sharqiy qanotda esa to‘rtta zina o‘rni bo‘lib, har
biri qavatlardagi to‘rttadan xonadonga kirish imkonini beradi. Zinapoya
maydonchalarining pollari oq-qora kvadrat plitalar bilan shaxmat tartibida
bezatilgani ayniqsa e’tiborga molik.
Keng turar joy maydonlariga baland va tor
derazalar o‘rnatilgan, devorlardagi qalinligi 90 santimetrga yetadigan tokcha
(taxmon)lar esa mebelning o‘rnini bosib, joyni tejaydi. Binoni qurish vaqtida
o‘rnatilgan ko‘mir bilan isitiladigan cho‘yan pechlar hozirgacha saqlab qolingan va gazda isitishga moslashtirilgan.
Uy bloklari konstruktiv jihatdan Toshkent
vohasining urbanizatsiyasi uchun muhim ahamiyat kasb etgan milodning I asriga
mansub aholi manzilgohi — Mingo‘rik arxeologik yodgorligining bevosita atrofida
joylashgan katta markaziy hovlini hosil qilgan.
Interer devorlaridagi tokchalar, 2018-yil. Foto: Durdona Kulmatova.
 Original
plitalari shaxmat tartibida terib chiqilgan zinapiya maydonchasi, 2018-yil. Foto: Durdona
Kulmatova.
Iqlim sharoitlariga moslashuv vositasi — yog‘och
qoplamali peshayvonlar. Ular binoning ichki va tashqi qismlari o‘rtasida juda qulay
koridor hosil qilib, shu tarzda turmush sifatini ham yaxshilaydi. 2018-yil. Foto:
Durdona Kulmatova.
Bauxaus va sovet
konstruktivizmi rivojlanishi tarixidagi yana bir o‘zaro aloqadorlikni Babiyevskiy
loyihasi asosida 1931 yili paxta tozalash sanoati xodimlari uchun qurilgan
idoraviy uyda ham ko‘rish mumkin. Uy Toshkentning markaziy qismida, Mustaqillik shoh
ko‘chasi, 2-uy manzilida joylashgan. Bu bino har bir xonadonida o‘z oshxonasi va alohida
vannaxonasi bo‘lgan ilk zamonaviy turar joy ob’ekti edi.
Loyihaning bosh g‘oyasi
“Bizga nima kerak” va “Mening minimumim” shiori bo‘lgan. Ushbu shior Frankfurtda
1929-yili bo‘lib o‘tgan “CIAM” kongressida e’lon qilingan “Kun kechirish minimumi
uchun qurilish” ta’rifiga hamohang edi.
Fotosuratda
uzuq-uzuq metall panjarali aylanma balkonlarning zamonaviy holati aks etgan.
Manba: Shukur Asqarov, Genezis, O‘zbekiston arxitekturasi, Toshkent, 2006.
Qavat rejasi: fasad balkonlar “egilib”
turgan, vannaxona joylashgan va plitkalar bilan to‘ldirilgan chuqur hisobiga yanada
jo‘shqin ko‘rinish olgan.
Bino dizaynida Yevropaning XX asr boshidagi zamonaviy arxitekturasi
tamoyillari yaqqol ko‘zga tashlanadi. Berlinda 1920 yillarda qurilgan va hozirda
YUNESKOning Butunjahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan turar joy majmualari kabi,
Babiyevskiy uyi ham arxitektura va dizayndagi yangicha yondashuvlari sabab, turmush
sharoitlarining yaxshilanishi timsoli edi.
Bezaklardan voz kechish, oddiylik, abstrakt
fasadlar va oddiy geometrik shakllarda binoning makoniy ko‘rsatkichlariga yuqori
talab qo‘yish loyihaning e’tiborga molik jihatlaridir. Shunga qaramay, fasaddagi
baland chuqurlar mahalliy qurilish an’analariga asoslangan. Balkonlarning umumiy ko‘rinishini
shakllantirgan to‘siqlarning chiziqlari zina minoralari bilan uyg‘unlikda me’moriy
inshootga jo‘shqinlik baxsh etgan.
Ushbu ikki bino
1920 yillarda va 1930 yillar boshida Toshkentdagi turar joy qurilishi va konstruktivizmning eng yorqin namunalari hisoblanadi — ular o‘sha davr ko‘p qavatli
turar joy qurilishi evolyutsiyasini namoyon etadi va saqlab qolinishi lozim. Masalan,
Berlindagi modernizm davriga mansub mavzelar Butunjahon merosi maqomini olgan
bir vaqtda Toshkentda muhofaza qilinishi lozim bo‘lgan ob’ektlar ularning qadriga
yetmaslik oqibatida buzib tashlanishi mumkin.
Butunjahon merosi — “Modernizm davridagi Berlin mavzelari"ning bir qismi hisoblangan Berlindagi 1920 yillarda qurilgan turar joy majmualari. Arxitektor: Bruno Taut, Manba: Vikipediya.
Alyuminiyli
kompozit panellar balkonlarning qachonlardir bejirim bo‘lgan ko‘rinishini buzmoqda,
2018 yil. Foto: Durdona Kulmatova.
Konstruktivizm
va bino qurilgan yil — 1931 yilga xos oyna polosasiga ega zinapoya
maydonchasining turtib chiqqan joyi. Foto: Durdona Kulmatova, 2018 yil.
Mustaqillik shoh ko‘chasidagi uyning umumiy ko‘rinishi,
2018 yil. Foto: Durdona Kulmatova.
Toshkent arxitektura-qurilish instituti, Drezden texnika
universiteti, shuningdek, Bauxaus bilan hamkorlikda ishlab chiqilgan “Toshkent
me’moriy yodgorliklari topografiyasi tadqiqoti” loyihasi doirasida yuqorida tilga
olingan turar joylarning ekspertizasi va baholashi o‘tkazildi. Binolarning
tarixiy va badiiy ahamiyati hamda O‘zbekistonning “Madaniy meros ob’ektlarini muhofaza
qilish va ulardan foydalanish to‘g‘risida"gi qonuni 3-moddasida nazarda tutilgan
mezonlarga muvofiqligi aniqlandi. Shu boisdan keng jamoatchilik va kelajak avlod
manfaatlaridan kelib chiqib, bu binolarni saqlab qolish zarur.
Tashkil etilganidan 100 yil o‘tib, Bauxaus bugun nimalar
mashg‘ul? Institutning Veymar, Dessau va Bernaudagi binolari hozirda Butunjahon
merosi ro‘yxatiga kiritilganiga qaramay, Bauxaus davrimizning arxitektura,
dizayn va yodgorliklarni saqlab qolish bo‘yicha jamoaviy chaqiriqlarga yechimlar
izlashda davom etmoqda.
2013 yildan beri Toshkent arxitektura-qurilish instituti
(TAQI) bilan qizg‘in hamkorlik davom etmoqda. Binolarni konservatsiya qilish va yodgorliklar muhofazasi bo‘yicha 2013−2015 yillardagi magistrlik dasturida ishtirok
etish, shuningdek, hozirgi vaqtda amalga oshirilayotgan inventarizatsiyaga
yo‘naltirilgan me’moriy meros topografiyasini tadqiq etish loyihasi va u bilan bog‘liq
Toshkentning saqlab qolishga loyiq me’moriy yodgorliklarini madaniy-tarixiy jihatdan
baholash jonli va muvaffaqiyatli hamkorlikni namoyon etadi, bunga, shuningdek,
yodgorliklarni muhofaza qilish bo‘yicha nemis xizmatlari bilan mutaxassislar
almashinuvini ham kiritish mumkin. Almashinuv teskari yo‘nalishda ham davom etmoqda.
O‘tgan yil yozida TAQI bitiruvchilaridan biri Islom
Karimov nomidagi stipendiya bo‘yicha Veymardagi Bauxausda o‘qidi, qishki semestrdan
boshlab esa Toshkent talabalari universitetda arxitektura va qurilish muhandisligi
bo‘yicha tahsil olishlari uchun o‘qish o‘rinlari muntazam asosda ajratiladi.
Bundan tashqari, yodgorliklarni muhofaza qilish sohasida ham
ijobiy o‘zgarishlar ko‘zga tashlanmoqda. Arxitektura yodgorliklarini muhofaza qilish
bo‘yicha Toshkent shahar inspeksiyasi yuqorida tilga olingan Amir Temur ko‘chasidagi
45-uyni o‘rganib chiqdi, yodgorlikni muhofaza qilish bo‘yicha yo‘qolgan qaydlar esa
arxivlardan topildi. Ilmiy kengash yig‘ilishida binoning o‘ziga xosligi va uning
arxitektura yodgorligi sifatidagi maqomi tasdiqlandi.
Tegishli vakolatli organ va olimlar bino muhofazaga
loyiq, degan fikrda. Madaniyat vazirligi tomonidan ham shunday tasdiqning
berilishi shaharni qayta qurish jarayoni ishonchli huquqiy va jamoaviy asosda yuz berayotganini jamoatchilikka ko‘rsatuvchi zarur va vaqtida berilgan signal bo‘lur
edi. Aynan mana shu huquqiy ishonch mamlakatni investitsiyalar va xalqaro aloqalar ham
uchun jozibali qiladi.
Mualliflarning
fikri tahririyati nuqtai nazariga mos kelmasligi mumkin.
Yens Yordan — me’moriy merosni muhofaza qilish bo‘yicha mutaxassis, Germaniyaning IKOMOS (Yodgorliklar va diqqatga sazovor joylarni muhofaza qilish bo‘yicha xalqaro kengash) Milliy qo‘mitasi a’zosi, Drezden texnika universiteti va Bauxaus universiteti katta ilmiy xodimi. 2006 yildan beri O‘zbekistonning me’moriy merosini o‘rganadi. 2012−2015 yillarda O‘zbekiston me’moriy merosini restavratsiya, muhofaza qilish va menejmenti bo‘yicha o‘zbek-nemis magistrlik dasturini tayyorlash va amalga oshirishda ishtirok etgan. 2017 yildan beri o‘zbekistonlik yosh mutaxassislarning malakasini oshirish maqsadida madaniy meros ob’ektlari holati to‘g‘risidagi bilimlarni berishga yo‘naltirilgan ilmiy-amaliy loyihani olib bormoqda. Ushbu loyihalar Germaniyaning Folksvagen fondi tomonidan O‘zbekiston me’moriy merosini muhofaza qilish sohasida malakali mutaxassislarni tayyorlash uchun ajratilgan grant bilan qo‘llab-quvvatlangan.
Durdona Kulmatova — 2013−2015 yillarda TAQI huzurida Germaniyaning to‘rtta oliy ta’lim muassasasi bilan hamkorlikda tashkil etilgan binolarni konservatsiya qilish va yodgorliklar muhofazasi bo‘yicha o‘zbek-nemis magistrlik dasturi ishtirokchisi. Hozirgi vaqtda Toshkent me’moriy yodgorliklarini inventarizatsiya qilishga yo‘naltirilgan me’moriy merosni tadqiq etish loyihasi ishtirokchisi hisoblanadi, IKOMOS a’zosi.