O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI IChKI KEMA YO‘LLARIDA SUZISh

1.1. O‘zbekiston Respublikasining Ichki suv transporti Ustavi asosida ishlab chiqilayotgan mazkur Qoidalar mulkchilik shakli va bo‘ysunuvidan qat’iy nazar O‘rta Osiyo havzasi ichki suv yo‘llarida joylashgan barcha kemalar, tarkiblar, sollar, suzish vositalari, qirg‘oq va gidrotexnik inshootlar, ponton ko‘priklar, daryo portlari va pristanlariga tatbiq etiladi. 
 1.2. O‘rta Osiyo havzasi yo‘llaridan foydalanayotgan, mulkchilik shaklidan qat’iy nazar barcha yuridik shaxslar, hamda flot va boshqa suzish vositalari yoki gidrotexnik inshootlarga ega bo‘lgan jismoniy shaxslar mazkur Qoidalarning barcha talablarini aniq bajarishga majburdirlar.
 1.3. Alohida havzalarning yoki yo‘l uchastkalarining yoki inshootlarning xususiyatlari aks ettirilgan Mahalliy suzish qoidalari, shuningdek vazirliklar, idoralar va tashkilotlarning xavfsizlikni ta’minlash bo‘yicha ishlab chiqarilayotgan hujjatlari mazkur Qoidalarga zid kelmasligi shart.
 2.1. Kemalarning egalari, kapitanlari, shkipyerlari va boshqa ekipaj a’zolari, flot, sollar, boshqa suzish vositalari yoki gidrotexnik inshootlaridan foydalanayotgan tashkilot, korxona va muassasalarning mansabdor shaxslari hamda alohida fuqarolar ulardan to‘g‘ri foydalanish, suzish xavfsizligi va langarda, shvartovka va reydlarda xavfsiz to‘xtab turish davrida barcha talablarning bajarilishi uchun javobgar hisoblanadilar.
 Yuqorida ko‘rsatilgan shaxslarni mazkur Qoidalarning bajarilmaganligi yoki kemani odatdagi boshqarish amaliyoti yoki mazkur holatning alohida vaziyatlariga rioya etish talablariga befarqlik, biror-bir ehtiyotsizlik tufayli yuz beradigan oqibatlar uchun javobgarlikdan hech narsa ozod etmaydi.
 2.2. Kemalarning va tarkiblarning gabaritlari yo‘l gabaritlariga mos bo‘lishi shart.
 Bu talablarni bajarmaganlik uchun quyidagilar javobgar hisoblanadilar:
 2.2.1. Dispetchyerlar — gabariti mos bo‘lmagan kema va tarkibni jo‘natish uchun berilgan buyruq uchun;
 2.2.2. Reyd kapitanlari — tarkibga kemalarni noto‘g‘ri joylashtirgani va gabariti mos bo‘lmagan tarkibni shakllantirgani uchun;
 2.2.3. Kema kapitani — gabariti mos bo‘lmagan tarkibni shatakka qabul qilgani va qatnovga chiqqani uchun. 
 3.1. O‘zbekiston Respublikasi yoki MDH respublikalarining ichki suv yo‘llarida suzadigan, Registrning texnik nazorati ostidagi yuk ko‘tarish quvvati 5 tonnadan ortiq bo‘lgan barcha kemalar, zemsnaryadlar o‘z davlatlarining kemachilik inspeksiyalarida kema reyestriga kiritilishi shart. Harbiy-dengiz floti va boshqa harbiy tashkilotlar, chegara qo‘riqchilari kemalari va yuk ko‘tarish quvvati 5 tonnadan kam bo‘lgan kemalar kema reyestriga kirtilmaydi.
 3.2. Mulkchilik shaklidan qat’iy nazar Registrning texnik nazorati ostida bo‘lgan barcha kemalar, o‘zlarining jihozlari, ta’minoti, texnik holati va ekipaj bilan butlanganligi Registr Qoidalari, Texnik ishlatish qoidalari va mazkur Qoidalar talablariga javob berishi shart.
 3.3. Kema kema reyestriga kiritilgandan so‘ng, uning egasiga, o‘z davlati bayrog‘i ostida suzish huquqini tasdiqlovchi, hamda kemaga mulk yoki undan foydalanish huquqini beruvchi Kema guvohnomasi beriladi (3-ilova).
 3.4. Registr inspeksiyasi ostida bo‘lgan kemalar Registr tomonidan beriladigan Suzishga yaroqli ekanligi to‘g‘risidagi guvohnoma (4-ilova), Klassifikatsiya guvohnomasi (5-ilova) yoki kema hujjatlari kitobi yoki boshqa hujjatlarga ega bo‘lishlari shart. Kemada shtatlar jadvali, kema ekipajining ro‘yxati (kema ro‘yxati), kemani ko‘rikdan o‘tkazish kitobi, vaxta jurnali, tekshiruvchi shaxslarning fikrlari jurnali, yong‘in-nazorat formulyari yoki formulyarni almashtiruvchi boshqa hujjat, radiojurnal — agar kemada radiostansiya o‘rnatilgan bo‘lsa, mazkur Qoidalar, xavfsiz kema boshqarish bo‘yicha qo‘llanma hujjatlar yig‘masi, trevogalar jadvali (yong‘in, suv, bortdan tashqarida odam) va boshqa zarur hujjatlarga ega bo‘lishi shart. 
 3.5. Ro‘yxatga olingan kemaga liter, nom va kema reyestri bo‘yicha raqam beriladi. Kema guvohnomasi raqami liter va kema reyestri bo‘yicha raqamlarga muvofiq bo‘lishi shart.
 3.5.1. Lityerlar quyidagi tartibda beriladi:
 a) daryo flotining (paroxodchiligi) ishlab chiqarish birlashmalari “Qoraqalpoqdaryoflot”, “Xorazmdaryoflot”, Termizdaryoflot”ga qarashli kemalar “UZ” literi ostida ro‘yxatga olinadi; 
 b) davlat tashkilotlari — “S”;
 v) kolxozlar — “K”;
 g) xususiy, sport va jamoat korxonalari — “SO”;
 d) qutqaruv stansiyalari — “SPS”.
 3.5.2. Registr inspeksiyasi nazorati ostida bo‘lmagan, quvvati 50 ot kuchigacha bo‘lgan motorli qayiqlar, osma motorli eshkakli qayiqlar, yelkanli-motorli qayiqlar suzish vositalarini nazorat qilish uchun tuman va shahar hokimiyatlari, kolxozlar, korxonalar, qutqarish stansiyalari tomonidan tuzilgan komissiyalar tomonidan ro‘yxatga olinadi. Komissiya kemalarni suzishga yaroqli ekanligini belgilaydi, tasdiqlovchi hujjat beradi, kema boshqaruvchilarining kemachilikni tartibga keltiruvchi Qoidalar bo‘yicha bilimlarini tekshiradi.
 3.5.3. Mulkchilik shaklidan qat’iy nazar kemalarning boshqaruv tarkibi va katyerlarni, motorli qayiqlarni boshqarishga ruxsat etiladigan alohida fuqarolar o‘rnatilgan tartibda beriladigan diplomlar, guvohnomalar va o‘ziyurar va o‘ziyurmas kemalarni va katyerlarni, motorli qayiqlarni va ularning mexanizmlarini boshqarish huquqini beruvchi guvohnomalarga ega bo‘lishlari shart. 
 Mazkur Qoidalarda matn bo‘yicha boshqa talqin talab etilmasa quyidagi tushunchalar qo‘llaniladi:
 4.1. “Kema” — odamlarni, yuklarni tashishga yoki suvda boshqa ishlarni bajarishga mo‘ljallangan maxsus suzish vositasi.
 4.2. “O‘ziyurar kema” (mexanik dvigatelli kema) — mexanik qurilma yordamida harakatga keltiriluvchi har qanday kema.
 4.3. “O‘ziyurmas kema” — mustaqil harakatlanish uchun mexanik qurilmaga ega bo‘lmagan kema.
 4.4. “Tez yurar kema” — soatiga 30 km va undan ortiq tezlikka erisha oladigan, suvga botishga ega bo‘lgan kemalardan tashqari, har qanday kema.
 4.5. “Kichik hajmli kema” — uzunligi 7 metrdan kam bo‘lgan kema, eshkakli kema esa — o‘lchamlaridan qat’iy nazar. 
 4.6. “Elkanli kema” — yelkan ostida bo‘lgan, shuningdek mexanik dvigatelga ega bo‘lgan, agar oxirgisi ishlatilmagan taqdirda, har qanday kema.
 4.7. “Sol” — yog‘ochlardan, trubalardan yoki ularni suv bo‘yicha tashish uchun mo‘ljallangan boshqa bir-biri bilan o‘zaro bog‘langan buyumlardan tashkil etilgan suzish vositasi.
 4.8. “Shataklanuvchi tarkib” — arqon yordamida shatakka olinuvchi, shatakka olish uchun band bo‘lgan shataklovchi kema (kemalar) qo‘shilgan holda bir yoki bir nechta bir-biri bilan o‘zaro bog‘langan kemalar, sollar va boshqa suzish vositalari.
 4.9. “Itaruvchi tarkib” — itarish uchun band bo‘lgan itaruvchi kema (kemalar) qo‘shilgan holda bir yoki bir nechta bir-biri bilan o‘zaro bog‘langan kemalar.
 4.10. “Kema uzunligi”, “Kema eni”, “Kemaning suvga botishi” va “Kema balandligi” — uning tegishli eng katta uzunligi, eni, suvga botishi va balandligi. 
 4.11. “Harakatdagi kema” — har qanday, agar u shvartovka qilinmagan, langarda turmagan, qirg‘oqqa, prichalga shvartovka qilinmagan va sayozlikka o‘tirib qolmagan kema.
 4.12. “Xavfsiz tezlik” — xavfsiz harakatlanish, kemani manyovr qilish va kelib chiqqan vaziyat talablaridan kelib chiqib belgilangan masofa chegarasida to‘xtatish imkonini berish uchun tanlangan tezlik.
 4.13. “Eng kichik tezlik” — kemaning ushbu sharoitlarda va vaziyatlarda boshqarishni saqlaydigan eng kichik tezligi.
 4.14. “Ayrilish” — qarama-qarshi harakatlanish davrida kemaning boshqa kemaga nisbatan manyovr qilib o‘tishi.
 4.15. “O‘tkazib yuborish” — qachon kemalardan birortasi ayrilish uchun, ko‘p uchraydigan holat, to‘xtashi yoki tezlikni eng kichik tezlikkacha kamaytirishi.
 4.16. “Aylanish” — kemaning teskari kursga burilishi.
 4.17. “Kema yuradigan yo‘l” — kemalarning harakatlanishi uchun mo‘ljallangan va joylarda hamda (yoki) kartada belgilab qo‘yilgan ichki suv yo‘llaridagi suvli joy. 
 4.18. “Kema yuradigan yo‘l cheti” — kema yuradigan yo‘lni eni bo‘yicha chegaralovchi shartli chiziq.
 4.19. “Kema yuradigan yo‘l o‘qi” — kema yuradigan yo‘lning o‘rta qismidan o‘tadigan yoki navigatsiya belgilari bilan belgilab qo‘yilgan shartli chiziq.
 4.20. “Harakatlanish chizig‘i” — kema yuradigan yo‘lning o‘qi va o‘ng yoki chap tomon chekkasi orasidagi qismi.
 4.21. “Kema yuradigan asosiy yo‘l” — ushbu hududning kema yuradigan yo‘llariga nisbatan asosiy hisoblangan kema yuradigan yo‘l.
 4.22. “Kema yuradigan qo‘shimcha yo‘l” — qirg‘oq, reyd, prichal, zatonlarga va h.k. borish uchun mo‘ljallangan kema yuradigan asosiy yo‘ldan uzoqlashtirilgan kema yuradigan yo‘l. Irmoqning kema yuradigan asosiy yo‘li quyilayotgan daryoning asosiy yo‘liga nisbatan qo‘shimcha hisoblanadi; asosiy yo‘ldan uzoqlashib va keyin yana unga qo‘shilgan yo‘l ham qo‘shimcha yo‘l hisoblanadi.
 4.23. “Yuqoriga harakatlanayotgan kema” — harakatni amalga oshirayotgan kema:
 4.23.1. Daryolarda — etagidan boshiga qarab;
 4.23.2. Suv omborlarida kema yuradigan asosiy yo‘lda va qo‘shimcha yo‘lda — to‘g‘ondan tirkovuchning nurash zonasini asosiy yo‘l bilan bog‘lash joyi, boshqa qo‘shimcha yo‘llarda — kema yuradigan asosiy yo‘ldan qirg‘oqqa qarab;
 4.23.3. Kanal va ko‘llarda — mahalliy suzish qoidalari bo‘yicha qabul qilingan shartli oqimga qarshi.
 4.24. “Quyiga yurayotgan kema” — yuqoriga yurayotgan kemaga qarama-qarshi harakatni amalga oshirayotgan kema. 
 5.1. Kanallar bo‘yicha o‘tuvchi kemalar va tarkiblar eni bo‘yicha umumiy zaxiraga rioya etishi shart (kemalarning yoki tarkiblarning bortlari orasidagi masofa, hamda kemalar va kanallarning qiyasi orasidagi masofa). 
 5.1.1. Ikki yo‘l bo‘ylab harakatlanish davrida — barcha ayrilayotgan kemalar va tarkiblarning 0.3 eni; 
 5.1.2. Bir yo‘l bo‘ylab harakatlanish davrida — kema yoki tarkibning 0.5 eni (tub bo‘yicha).
 5.2. Ikki tomon yo‘nalishi bo‘ylab harakatlanayotgan yakka kemalarning uzunligi ularning belgilangan qayrilish radiusidan 3 barobar kichik bo‘lishi shart. Quyi tomon harakatlanayotgan, qattiq bog‘langan tarkibning uzunligi belgilangan qayrilish radiusidan 3.5 barobar, yuqori tomon harakatlanayotganda — 2 barobar kichik bo‘lishi shart.
 5.3. Suv yo‘llari va kemachilik jihozlarini saqlab turish, “Daryo transportini texnik ishlatish qoidalari” va “Ichki suv yo‘llarida kemachilik jihozlarini saqlab turish bo‘yicha texnik yo‘riqnoma”ga muvofiq flotning xavfsiz va uzluksiz harakati uchun sharoitlar yaratish maqsadida zarur yo‘l ishlarini bajarib turuvchi suv yo‘llari texnika uchastkalariga yuklatiladi, hamda ular suv yo‘llarining haqiqiy va kutilayotgan holati to‘g‘risida axborot beradilar.
 5.4. Suv yo‘llari texnika uchastkalari, kanallar va hududlar suv inshootlari boshqarmalari quyidagi ishlarni bajarishga majbur:
 5.4.1. Masofadan turib daryo jihozlari suzuvchan belgilar chiroqlarining uzoqdan ko‘rinishini ta’minlash: oq chiroqlar — kamida 2.5.km, rangli chiroqlar — kamida 1.5 km.
 Suv omborlarida qirg‘oq jihozlari belgilari chiroqlarining ko‘rinish uzunligi ularning belgilangan ishlash chegarasi doirasida ta’minlanadi.
 5.4.2. Kema egalari va kema kapitanlarini belgilangan tartibda xabardor qilgan holda havo o‘tish joylari, ko‘priklarning kema yuradigan ustunlari orasi, qiyin uchastkalardan o‘tish sharoitlarini, ularni talablarga va kemachilik xavfsizligi qoidalariga muvofiqligini ta’minlagan holda har kuni nazorat qilish;
 5.4.3. Ichki suv yo‘llarida joylashgan inshootlar (ko‘priklar, kechuvlar, havo va suv osti o‘tish yo‘llari, gavanlar, prichallar, reydlar, suv qabul qiluvchi va h.k.) egalaridan mazkur Qoidalarning talablariga muvofiq ularning soz holatda saqlab turilishi va kemachilik jihozlari belgilari bilan to‘silishini talab qiladi. 
 6.1. Havzaning kema yuradigan yo‘llarida inshootlar (ko‘priklar, dambalar, havo va suv osti o‘tish joylari, reydlar, prichallar, suv qabul qiluvchilar) barpo etishga faqat tegishli Daryo floti ishlab chiqarish birlashmasining ruxsati bilan Suv yo‘llari texnika uchastkasi bilan kelishgan holda yo‘l qo‘yiladi. 
 6.2. Bu inshootlarning egalari quyidagilarni bajarishga majburdir:
 6.2.1. Ularning doimiy nazoratini amalga oshirish, flot ishining va bu inshootlarning xavfsizligini ta’minlagan holda ularni soz holatda saqlab turish; 
 6.2.2. Kemachilik jihozlarining barcha belgilarini o‘rnatish va ishlash holatida saqlab turish;
 6.2.3. Vaqti-vaqti bilan va navigatsiya davrida, hamda ish tugagandan so‘ng akvatoriyani, reydlarni, zatonlarni, prichallarni chiqindilardan, takelaj va boshqa to‘siqlardan tozalash;
 6.2.4. Texnika uchastkasi tomonidan belgilangan ilgak balandligi gabariti va o‘tish joylarining chuqurligi, hamda ko‘tarma va suzuvchan ko‘priklarning kema yuradigan ustunlari oraliq belgilangan gabaritlarini saqlab turish.
 Yuklash-tushirish ishlarini bajarish uchun vaqtincha prichallarni tashkil etishga yo‘l qo‘yiladi, qaysikim ish tugagandan so‘ng prichal egasi akvatoriyani kemachilikka xalaqit beradigan buyumlardan tozalaydi va tegishli suv yo‘llari texnika uchastkasiga dalolatnoma asosida topshiradi.
 7.1. Mulkchilik shakli va idoraviy bo‘ysunuvidan qat’iy nazar barcha kemalar quyosh chiqqandan botgunga qadar O‘zbekiston Respublikasining davlat bayrog‘ini olib yurishi shart.
 7.2. Prichalda, reydda va pana joyda saqlanayotgan barcha kemalarda suv sathining holati bo‘yicha doimiy nazorat olib borilishi shart. Kemalar sayozlikka o‘tirib qolishning oldini olish uchun tirgak qoziqoyoqqa va langarda turishga shay bo‘lishlari shart. Kemalarni otboyka bruslari, qoziqoyoq, kran tagi yo‘llari, yoritish ustunlari va bu maqsad uchun mo‘ljallanmagan boshqa buyumlarga shvartovka qilish taqiqlanadi.
 7.3. Kemalarning va boshqa suzish vositalarining reydlarda va portlarning (pristanlar) prichal oldilarida xavfsiz harakatlanishini nazorat qilish port (pristan) boshliqlari va bunga vakolat berilgan boshqa shaxslarga yuklatiladi.
 7.4. Portga (pristanga) kelgan kemalar port dispetcheri yoki reyd kapitani ko‘rsatgan joyga joylashtiriladi. Kema kapitanlari xavfsiz harakatlanish sharoitlari, to‘xtab turish, suv chuqurligi va boshqa zarur ma’lumotlarni olishi shart.
 7.5. Harakatlanish va to‘xtab turish davrida quyidagilar taqiqlanadi:
 7.5.1. Kran qulochi, shlyup-balka, trap va h.k. bortdan tashqari ag‘darilgan bo‘lishi;
 7.5.2. Shlak, chiqindi, neft mahsulotlarining qoldig‘i, moylangan lattalarni va h.k. bortdan tashqariga tashlash. 
 8.1. Daryo flotining ishlab chiqarish birlashmalari kemachilik inspektorlariga avariya, mazkur Qoidalarning, Ustavlarning va kemani boshqarish xavfsizligiga tegishli boshqa qo‘llanma hujjatlarning buzilish holatlarini taqriz qilish huquqi beriladi. Inspektor me’yoriy hujjatlar talablarini buzgan holda yuklangan yoki belgilangan suvga botishi ortiq bo‘lgan kemalarni qatnovga chiqarmasligi shart. Aniqlangan barcha holatlar bo‘yicha u qoida buzish holatlarini bartaraf etishga yo‘naltirilgan talablar o‘rnatilgan dalolatnoma tuzishi va bajarilish muddatini belgilashi shart.
 Inspektor qoida buzardan nazorat taloni bilan birga diplomni (guvohnomani) olib qo‘yishga, navbatdan tashqari bilimini tekshirgunga qadar kema boshqaruvchisi lavozimini egallashdan ozod qilish huquqiga ega.
 8.2. O‘rta Osiyo daryo havzasi bo‘yicha xavfsiz suzishni nazorat qilishni O‘zbekiston avtomobil va daryo transporti agentligining kemachilik inspeksiyasi va joylardagi kemachilik inspektorlari amalga oshiradi.
 9.1. Mazkur bobning qoidalari barcha kemalarga tatbiq etiladi (kichik hajmli va yelkanli kemalardan tashqari). 
 9.2. Mazkur bobda “kema” tushunchasi ostida yakka kemalar kabi tarkiblarni va sollarni (agar boshqa talqin qilinmagan bo‘lsa) shatakka oluvchi va itaruvchi kemalar tushuniladi. 
 10.1. UKV-radiostansiyalari bilan jihozlangan barcha kemalar o‘zaro harakatlarni oldindan kelishib olish uchun ishlatishlari shart: buning uchun UKV-radiostansiyalari harakatlanish, manyovr qilish yoki langarda to‘xtab turish davrida tegishli kanalga doimo ishlab turgan bo‘lishi shart.
 10.2. Xavfli yuklar yuklangan kemalar boshqa kemalar bilan UKV-radiostansiyasi orqali o‘zaro harakatlarni kelishish davrida bunday yuklar mavjud ekanligi to‘g‘risida xabardor qilishlari shart.
 Kemalar bilan mazkur Qoidalarga muvofiq tovush yoki chiroq signallari bilan almashish talab etilsa bu signallarni berishdan oldin harakatlarni UKV-radiostansiyasi orqali o‘zaro kelishgandan so‘ng amalga oshirilishi shart.
 Kema tartibga keltirilmaydigan yaxshi ko‘rinmaydigan va qiyin uchastkalarga yaqin kelganda va ular bo‘yicha harakatlanayotgan davrda, ko‘rish chekalangan sharoitlarda ko‘rinishning va suzishning og‘irlashishi UKV-radio aloqa bo‘yicha boshqa kemalarni o‘zining joylashgan joyi va o‘zining harakati to‘g‘risida vaqti-vaqti bilan xabardor qilib turishi shart: bunda u ham bunday holatlar uchun belgilangan tovush va chiroq signallarini berishi shart.
 UKV-radio aloqa bo‘yicha amalga oshirilgan chaqiriqqa javob olmagan kema, boshqa kemaga UKV-radio aloqa yo‘q deb hisoblashi va shu vaziyatdan kelib chiqib harakat qilishi shart.
 Har bir kema doimiy ravishda yetarli darajada ko‘rib va eshitib borish nazoratini, hamda vaziyat va sharoitlarga qarab o‘zi bo‘lib turgan vaziyatni to‘liq baholash uchun o‘zida mavjud bo‘lgan vositalar yordamida nazoratni olib borishi shart (to‘qnashish xavfi, urilib ketish, ustiga chiqib ketish, sayozlikka o‘tirib qolish va h k .).
 15.1. Har bir kema mavjud holat va sharoitlarda xavfsiz suzishni ta’minlash uchun yetarli va samarali harakatni qabul qilish imkonini beradigan xavfsiz tezlik bilan harkatlanishi shart.
 15.2. Barcha kemalar xavfsiz tezlikni tanlash davrida boshqa omillar ichida quyidagilarga e’tibor berishlari shart:
 a) suv yo‘li va kema gabaritining nisbiyligi;
 b) ushbu hududda kemalar harakatining mavjudligi va intensivligi;
 v) o‘z kemasining manyovrlash qobiliyati, asosan kemaning to‘liq to‘xtashi uchun yetarli bo‘lgan masofa va bu sharoitlarda burilish qobiliyati;
 g) oqim, shamol yo‘nalishi va tezligi va to‘lqinlanishi;
 d) qirg‘oqdagi hamda o‘zida mavjud chiroqlarining ko‘rinish holati va yoritish yorqinligi, navigatsiya belgilarining mavjudligi.
 Kemalar kema yuradigan yo‘l chegarasida harakatlanishi va kemaning harakatlanishi bo‘yicha farvaterning o‘ng tomonidan borishi shart. Kemani boshqarishda uning xavfsiz suzishi ta’minlanishi shart. Barcha kemalar xavfsiz ayrilish uchun barcha choralarni ko‘rishga majburdir. Belgilangan kema yuradigan yo‘l chegarasidan tashqarida kemalar faqat kemachilikni tartibga keltiruvchi organlar bilan kelishib yoki maxsus kemalar suzishi mumkin.
 17.1. Kemalar va tarkiblar qarama-qarshi harakatlanish davrida chap bortlari bilan ayrilishlari shart.
 17.2. Quyidan harakatlanayotgan kema barcha holatlarda ko‘rish masofasida yuqoridan kelayotgan kemadan (kechasi — uning farqlovchi chiroqlari bilan) chap bortlari bilan xavfsiz ayrilish choralarini ko‘rishi shart. Agar yo‘lning sharoiti bo‘yicha kemalarning ayrilishi qiyinchilik tug‘dirsa, kemalarning uchrashishi va ayrilishi eng qulay joyda amalga oshirilishi shart.
 17.3. Quyidan harakatlanayotgan kema birinchi bo‘lib, qarama-qarshi kelayotgan kemaga 1.5 km qolganda davomli tovushli signal beradi va chap bortdan bayroqchani siltaydi.
 Yuqoridan kelayotgan kema ayrilish uchun zudlik bilan ko‘rsatilgan tomonga o‘tishi, bitta davomli tovushli signal berishi va chap tomondan bayroqchani siltashi shart. Bu holatda har bir kema zarur hollarda tezlikni kamaytirishi va qarama-qarshi kema orqaga qolgunga qadar ehtiyotkorlik bilan harakatlanishi shart.
 17.4. Suv yo‘llarining mahalliy sharoiti tufayli qarama-qarshi kelayotgan kemani chap bortlar bilan o‘tkazib yuborishning imkoni bo‘lmasa, quyidan harakatlanayotgan kema istisno tariqasida oldindan harakat bo‘ylab chap tomondan yurishi va yurishni eng past tezlikka kamaytirishi, harakatni to‘xtatishi va yuqoridan harakatlanayotgan kemani to‘siqlarsiz o‘zining o‘ng bortidan o‘tkazish uchun kamida 1.5 km masofada ikkita qisqa tovushli signal berishi va o‘ng tomondan bayroqchani siltashi shart.
 17.5. Yuqoridan harakatlanayotgan kema zudlik bilan ikkita qisqa tovushli signal berishi va o‘ng tomondan bayroqchani siltash bilan signalni qabul qilganligini tasdiqlashi, o‘tkazib yuborayotgan kemaga yaqinlashganda oldindan tezlikni pasaytirishi (eng kichik tezlikkacha), tegishli tomonga burilishi va qancha bu zarur va xavfsiz hisoblansa o‘tkazib yuborayotgan kema ortga qolgunga qadar shunday harakatlanishi shart.
 17.6. Orqaga yurayotgan kema bort tomonidan uning o‘qiga yo‘naltirilgan, kema yuradigan yo‘ldan harakatlanayotgan kemani o‘tkazib yuborishi, buning uchun u birinchi bo‘lib uch marotaba qisqa tovushli signal va tegishli bort tomonidan bayroqchani siltashi shart.
 17.7. Agar suv omborining boshqa-boshqa trassalaridan harakatlanayotgan ikkita kema yoki tarkib to‘qnashish xavfisiz bir-biridan yetarli masofada erkin o‘tishi mumkin bo‘lsa, ular qirg‘oq bo‘yicha o‘zlarini tutishi va kurs bo‘yicha yo‘nalishlarini signallar almashtirmasdan davom ettirishlari mumkin.
 17.8. Agar quyi tomondan harakatlanayotgan kemaga birining orqasidan boshqa kemalar yoki tarkiblar qarama-qarshi harkatlanayotgan bo‘lsa, ayrilish uchun signallar ularning har biriga beriladi.
 17.9. Ayrilish davrida, kemalar va tarkiblarning qarama-qarshi harakatlanishi yoki o‘zib ketishi davrida bortlari oralaridagi interval imkon qadar katta bo‘lishi shart.
 O‘zib ketish qoidalarga muvofiq o‘zib ketilayotgan kemaning(tarkibning) chap borti bo‘yicha amalga oshirilishi shart. O‘ng bort bo‘yicha o‘zib ketish istisno tariqasida, qachonki yo‘l, meteorologik va boshqa sharoitlar tufayli chap bort bo‘y icha o‘zib ketish murakkab bo‘lgan hollarda yo‘l qo‘yiladi.
 19.1. Boshqa kemani (tarkibni) o‘zib ketishni ko‘zlagan kema, o‘zilib ketiladigan kemaning yoki oxirgi bog‘langan tarkibning ort qismiga kamida 500 metr qolganda o‘zib ketilayotgan kemadan (tarkibdan) ikkita qisqa tovushli va bitta davomli tovushli signal berish yo‘li bilan ruxsat so‘rashi shart.
 19.2. O‘zib ketilayotgan kema, so‘rovni olgandan so‘ng zudlik bilan ikkita qisqa tovushli va bitta davomli tovushli signal berishi va qaysi bort tomondan o‘tishga ruxsat berayotganligini bayroqchani siltashi, tezlikni pasaytirishi, qarama-qarshi tomonga o‘tishi va bu qancha zarur va xavfsiz bo‘lsa, o‘zib ketish tugagunga qadar shunday harakatlanishi shart. O‘zib ketishning imkoni bo‘lmaganda, o‘zib ketilayotgan kema “Ogohlantirish” (kamida besh marta qisqa tovushli) signali berishi shart. Bunday holatda o‘zib ketish, so‘rov takrorlanmasdan berilishi shart bo‘lgan ruxsatni olgunga qadar taqiqlanadi.
 19.3. O‘zib ketishga ruxsat olgan o‘zib ketayotgan kema bayroqchani tegishli bort tomonidan siltashi va to‘liq o‘tib ketgunga va kema orqaga qolgunga qadar o‘zib ketilayotgan kemadan o‘zini xavfsiz masofada tutishi shart.
 20.1. Tezyurar kemalar qarama-qarshi harakatlanayotganda faqat chap bortlari tomonidan ayrilishlari shart, bu holda bayroqchani birinchi bo‘lib yuqoridan kelayotgan kema siltaydi.
 20.2. Bitta tezyurar kemani boshqasi tomonidan o‘zib ketishi faqat chap bort tomonidan amalga oshirilishi shart. Bu holda o‘zib ketilayotgan kema so‘rovni olgandan va o‘zib ketishga ruxsat bergandan so‘ng zudlik bilan tezlikni pasaytirishi va o‘zib ketish tugagunga qadar suvga botgan holda harakatlanishi shart. 
 20.3. Boshqa kemalar bilan qaysi tomondan o‘zib ketish va ayrilishni tezyurar kema ko‘rsatadi. Qarama-qarshi harakatlanayotgan va o‘zib ketilayotgan kemalar ko‘rsatilgan tomondan ayrilish yoki o‘zib ketishni tasdiqlashi va ayrilish yoki o‘zib ketish tugagunga qadar o‘z yo‘lidan burilmasligi shart.
 20.4. Quyidagilar qat’iyan taqiqlanadi:
 20.4.1. Bir vaqtning o‘zida uch yoki undan ortiq kema yon tomondan perpendikulyar joylashganda o‘zib ketish va ayrilish. Kemalarning ayrilishi davrida bir vaqtning o‘zida o‘zib ketish uchun ruxsat uchun o‘zib ketilayotgan kemaning vaxta boshlig‘i javobgar hisoblanadi.
 20.4.2. Avariya-ta’mirlash to‘siqlari, kechuv paromlari, ko‘prik oraliq ustunlarida va bir tomonlama harakat uchastkalarida ayrilish va kemalarni o‘zib ketish.
 21.1. Kemalarning ko‘prik ostidan o‘tishlariga faqat bu maqsad uchun mo‘ljallangan, tegishli navigatsiya belgilari va chiroqlari (2-ilova) bilan jihozlangan ustunlar orasidan o‘tishiga ruxsat beriladi.
 21.2. Bitta kema yuradigan ustunli ko‘prikka bir vaqtning o‘zida yuqoridan va quyidan kemalar yaqinlashganda, undan birinchi bo‘lib yuqoridan kelayotgan kema yoki harakat yo‘nalishidan qat’iy nazar tezyurar kema o‘tadi. 
 Kemalar to‘planib qolganda va yo‘l uchastkasi vaqtincha yopilganda quyidagicha o‘tkazish navbati belgilanadi: yo‘lovchi, tankyerlar va 1-klass yuk mavjud neft quyuluvchi tarkiblar, jadval bo‘yicha va konteyner tashishlarda ishlatiladigan kemalar, o‘ziyurar quruq yuk kemalari, 2,3,4 klass yuk mavjud tankyerlar va neft quyuluvchi kemalar, quruq yuk tashiydigan tarkiblar, idoraviy tashkilotlarning floti. Avariyalarni bartaraf etish uchun borayotgan va yong‘inga qarshi kemalar navbatsiz o‘tkaziladi.
 21.3. Suzuvchan ko‘priklar kema egalari va ko‘prik egalari bilan kelishilgan holda faqat jadval bo‘yicha o‘rnatilgan kunlar va soatlarda kunning yorug‘ vaqtlarida ajratiladi.
 21.4. Temir yo‘l ko‘priklarining ustunlari bitta yashil chiroq bilan yoritiladi, biroq egri oqim bo‘lganda ustundagi birinchi qirg‘oqdan bir metr pastda egri oqim yo‘nalishi bo‘yicha ikkinchi yashil chiroq o‘rnatiladi.
 21.5. Kema yuradigan yo‘lning holati, ko‘priklardagi, ko‘prik oldi uchastkalaridagi turg‘un yoki suzuvchan belgilarga qarab turish, hamda chuqurliklar, balandik gabaritlari va oqim xarakteri to‘g‘risidagi axborotlarni berib turish, har kuni ertalab va kechqurun ko‘prik tagi farvaterini tekshirib turishga, zarur hollarda keyingi o‘zgarishlarga qarab belgilarni o‘zgartirib turishi va barchasi haqida suv yo‘llari texnika uchastkasini xabardor qilib turishi shart bo‘lgan suv yo‘llari texnika uchastkasining brigadiriga yuklatiladi. 
 Ko‘prik oldi uchastkalarida chuqurlik yetarli bo‘lmasa, tor joy va ustun oralarida egri va ustunlarga uriladigan oqim yoki uriladigan shamol bo‘lsa, ko‘rinish yomon bo‘lsa (tuman, chang havo) brigadir ko‘prik tagidan harakatni to‘xtatadi va zudlik bilan bu to‘g‘risida pristan va suv yo‘llari texnika uchastkasi dispetchyerlarini xabardor qiladi. 
 21.6. Kema yoki shatakka olingan tarkib o‘zining gabaritlari bilan kema yuradigan ustunlar oralig‘i gabaritlariga va shatakka oluvchining quvvatiga mos bo‘lishi shart. Ko‘prik fermasining eng past qismi va kemaning eng baland nuqtasi orasidagi erkin zaxira 0.5 metrdan kam bo‘lmasligi shart. Oqim bo‘yicha ko‘prik tagidan tarkiblarni shatakka olish yuk ko‘tarish qobiliyati 500 tonnagacha bo‘lgan ikkita barja bilan old qismi quyi tomon qilinib kilvaterdan uzoqlashtirib, orqa tomondan suvga botgan bo‘lsa bog‘lanadigan zanjirlar bilan amalga oshiriladi.
 21.7. Chorjov temir yo‘l ko‘prigi tagidan kemalarning harkatlanishi ko‘prik qo‘riqlovchilari va Turkmaniston paroxodchiligining kemachilik xizmati bilan kelishuvi bo‘yicha ruxsat beriladi. Harakat shartlari va tartibi kema aloqalari bo‘yicha oldindan belgilanadi.
 21.8. Beruniy, Qipchoq va To‘rtko‘l ponton ko‘priklarining ajratilgan seksiyalari orqali tarkiblarni o‘tkazish faqat “Qoraqalpoqdaryoflot” IChB va ko‘prik egasi bilan kelishilgan, jadval bo‘yicha belgilangan kunlar va soatlarda, kunduzi amalga oshiriladi.
 21.9. Qipchoq ponton ko‘prigining ajratilgan qismidan kemalarni va tarkiblarni o‘tkazish, unga yaqin joylarda va kema yuradigan ustunlar oralig‘ida kema tubidagi suv zaxirasi 10 sm.dan kam bo‘lsa taqiqlanadi. Sayoz bo‘lib qolgan kema yuradigan yo‘lni kemani harakatlanuvchilari bilan yuvish va portlatish ishlari aloqa kabelining yaqin joydan o‘tishi sababli taqiqlanadi.
 21.10. Ponton ko‘prigining ajratiladigan qismining eni 76 metrdan kam bo‘lmasligi shart. Ponton ko‘prikning ajratilgan seksiyasi shunday o‘rnatilishi zarurki, kema yuradigan oraliq enini ko‘rinishi qisqarmasligi, langarli pontonlar esa kema yo‘lining chetiga olib qo‘yilishi shart. 
 21.11. Barcha turdagi ko‘priklarni, kechuvlarni o‘tish davrida kemani shaxsan kapitan boshqarishi shart. Lotsmanning xizmatidan foydalangan davrda kapitandan javobgarlik olib qo‘yilmaydi. Ponton ko‘prikning kema yuradigan qismidan kemalarning o‘tishi va tarkiblarning o‘tkazilishi uchun kapitanlar daryo floti ishlab chiqarish birlashmalarining flot harakati bo‘yicha dispetchyerlarining yoki kema egalarining yozma buyruqlariga ega bo‘lishlari shart. Ko‘prikning teploxodlar to‘xtash punktlari (5-band) va ko‘prik stvori orqali o‘tkazish uchun tarkiblarni shakllantirish uchun aloqalari ko‘prik ma’muriyati tomonidan o‘rnatilgan telefon orqali ta’minlanadi. 
 21.12. Quyidagi hollarda kemalarning o‘tishi va tarkiblarni o‘tkazishga ruxsat etiladi:
 21.12.1. O‘ziyurar kemalarning dvigateli, harakatlantiruvchilari, rullari, langar qurilmalari va MAB soz holda bo‘lsa. Kema texnik soz va boshqaruvchan bo‘lishi shart.
 21.12.2. O‘ziyurmas kemalar soz langar va shatakka olish qurilmalariga ega bo‘lishlari shart;
 21.12.3. Izma-iz yoki yonma-yon bog‘langan va qisqa 15 metrdan kam bo‘lmagan shatakka olingan 500 va 300 tonna bo‘lgan ikki barja yoki 500 tonnadan bo‘lgan ikki barjadan iborat bo‘lgan tarkibni quyi bo‘ylab shatakka olganda xalqasining diametri 17 mm.dan kam bo‘lmagan har bir 300-500 tonna barjalardan 75 metr zanjir tashlanish sharti bilan harakat qilish;
 21.12.4. Orqa tomoni bilan quyi bo‘ylab bitta barjadan zanjir bog‘lamasdan tushirish;
 21.12.5. Yuqori tomon, teploxodning quvvatiga yoki tarkibning vazniga qarab 15 — 20 metrgacha qisqa shatak arqoni bilan uchtagacha barjani, lekin me’yorga muvofiq oxirgi barjadan uzunligi 50 — 75 metr bog‘langan zanjir tashlanadi; 
 21.12.6. Bog‘lash, shatakka olish, langar va rul qurilmalari nosoz kemalarni ponton ko‘priklarning ajratilgan qismidan o‘tkazish, agar bu kemalar ta’mirlash uchun borayotgan, biroq yo‘l-yo‘lakay yuklangan bo‘lsa, faqat kapitan murabbiy yoki reyd kapitani rahbarligi ostida ruxsat beriladi, qaysikim uning o‘zi muayyan vaziyat va sharoitlarga qarab avariya holatlarining oldini olish choralarini ko‘radi va xavfsiz o‘tkazib yuborish uchun to‘liq javobgar hisoblanadi. Uning ixtiyoriga quvvati mas’ul shaxsning o‘zi belgilab oladigan teploxod ajratilishi shart.
 21.12.7. Quyi tomon harkatlanayotgan tarkiblarning oraliq masofasi 1 km.dan kam bo‘lmasligi, yuqori harakatlanayotganlarning — 600 metrdan kam bo‘lmasligi shart.
 21.13. Ko‘prikka yaqin joylarda kema yuradigan yo‘l egri va ponton ko‘prigiga suv oqimi yon tomondan bo‘lsa kapitan barjani shatakka oluvchining iziga yo‘naltirish uchun yordamchi teploxod talab qilishi shart.
 21.14. Agar ko‘prikka yaqin joylarda va ko‘prikning kema yuradigan ustunlari orasidagi suv zaxirasi kema tubida 10 sm.dan kam bo‘lsa kemalarning o‘tishi va tarkiblarni o‘tkazish taqiqlanadi. 
 21.15. Mazkur Qoidalar bilan ko‘zda tutilmagan barcha holatlarda, kema kapitanlari mazkur Qoidalar bu choralarni ko‘rmaganligi sababli ro‘y bergan oqibatlar bo‘yicha javobgarlikdan ozod etmasligini hisobga olib ko‘prik stvorlaridan xavfsiz o‘tishni ta’minlaydigan, kema boshqarish amaliyotida yoki alohida vaziyatlarda qo‘llaniladigan barcha choralarni ko‘rishlari shart.
 21.16. Arqonli kechuv paromlari kelayotgan kemalarga o‘z vaqtida kema yuradigan yo‘lni bo‘shatishi va ular yaqinlashganda qirg‘oqdan harakatni boshlamasligi shart.
 21.17. Semaforlar yuqori tomondan ko‘prik stvorigacha kamida 2.5 km. masofada, quyidan — ko‘prikdan kamida 500 m. oldin o‘rnatiladi. “Signal” belgilari ayrilish va o‘zish murakkab bo‘lgan yo‘l uchastkalariga yaqin joylarga o‘rnatiladi. Qipchoq ko‘prigiga va Qipchoq buruniga kirish joyida kema yuradigan yo‘lning gabaritlarini ko‘rsatish uchun signal machtalari o‘rnatiladi. 
 Ko‘prikdagi signallarga qarab turish, semafor va “Signal” belgilariga xizmat ko‘rsatish suv yo‘llari texnika uchastkasi tomonidan amalga oshiriladi.
 22.1. Kemalar qayerda qarama-qarshi kelayotgan kemalarni oldindan ko‘rib bo‘lmaydigan, tartibga keltirilmaydigan yaqqol ko‘rinmaydigan, yoyilib oqadigan, egri va tor joyga kirish davrida tezlikni pasaytirishi va bitta davomli tovushli signal berishi shart. Kechki vaqt bu signal yuqoriga yo‘naltirilgan projektor chiroqlari nuri bilan takrorlanishi shart. Bu uchastkaga kirgandan so‘ng — ikkita davomli tovushli signal beriladi. Agar bu uchastka katta masofada bo‘lsa ikkita davomli tovushli signal har 2-3 minutda takrorlanishi shart. 
 22.2. Qarama-qarshi kelayotgan kema uchastkaning bandligiga ishonch hosil qilgandan so‘ng xavfsiz ayrilish (o‘tkazib yuborish) choralarini ta’minlash uchun choralar ko‘rishi, agar uchastka bir tomonlama bo‘lsa qarama-qarshi kemani o‘tkazib yuborish uchun to‘xtashi shart.
 22.3. Bir vaqtning o‘zida bir tomonlama harakat uchastkasiga kirishga yuqoriga harakatlanayotgan kema xavfsiz joyga to‘xtashi va quyiga harakatlanayotgan kemani o‘tkazib yuborishi shart.
 23.1. Kema kema yuradigan yo‘lga ishlayotgan zemsnaryadga yaqinlashganda kamida 1 km. masofadan bitta davomli tovushli signal berishi shart. 
 23.2. Zemsnaryad kemani o‘tkazib yuborish uchun yetarli bo‘lgan kema yo‘li qismini bo‘shatishi, bitta davomli tovushli signal berishi va o‘tish tomonini bayroqcha siltab ko‘rsatishi shart: kech vaqtlari tent chiroqlarini yoqib-o‘chirib; agar zemsnaryad chap qirg‘oqqa o‘tgan bo‘lsa — oq bilan, agar zemsnaryad o‘ng qirg‘oqqa o‘tgan bo‘lsa — qizil chiroqlar bilan. Kunduz kunlari bu signal bayroqchani siltab yoki impulsli chiroqni siltab beriladi.
 23.3. Suv tubini chuqurlashtiruvchi snaryad kechasi bitta aylanma chiroqni yoqib-o‘chirib signal berishi shart: kema yuradigan yo‘lning chap tomoni chekkasida ishlaganda oq, o‘ng tomon chekkasida — qizil. 
 23.4. Zemsnaryad yonidan o‘tib ketishga ruxsat beradigan signalni olgan kema tovushli signal bermasdan bayroqchani siltab javob qaytaradi va barcha ehtiyot choralarini ko‘rib o‘tadi.
 23.5. Bir vaqtning o‘zida zemsnaryadning oldiga yuqoridan va quyidan kemalar yaqinlashganda, quyiga harakatlanayotgan yoki yo‘nalishidan qat’iy nazar tezyurar kema birinchi navbatda o‘tib ketadi.
 23.6. O‘tkazib yuborishning imkoni bo‘lmaganda suv tubini chuqurlashtiruvchi yoki suv tubini tozalovchi snaryadlar yaqinlashib kelayotgan kemaga kamida 1 km. qolganda “Ogohlantirish” signalini berishi shart:
 zemsnaryad kamida 5 marotaba qisqa tovushli signal, suv tubini chuqurlashtiruvchi snaryad — tez-tez qo‘ng‘iroq urib.
 Bunday signalni olgan kema zudlik bilan takroran so‘rov bermasdan ruxsat olganga qadar harakatni to‘xtatishi shart.
 23.7. Kema yuradigan yo‘llarda suv osti va g‘avvoslik ishlari bilan band bo‘lgan kemalar yonidan suv tubini chuqurlashtiruvchi snaryadlardan o‘tish kabi signal almashish va o‘tish tartibida amalga oshiriladi. 
 24.1. Amudaryo daryosida suv yo‘llarining gabaritlarini tez o‘zgarib turishiga olib keladigan kema yuradigan suv yo‘llarining tez-tez qaytadan shakllanishini hisobga olib: chuqurligi, eni, kema yuradigan yo‘lning qayrilish radiusi, kemalarning tubiga o‘rnatilgan eng kam suv zaxirasiga va suv yo‘llari gabaritlari va shatakka olingan tarkiblar orasidagi muvofiqlikka rioya etmasdan quyidagi shart-sharoitlarga ruxsat beriladi.
 24.2. Barcha kemalar suvga botish bo‘yicha kema yoki tarkibni ko‘p suvli uchastkaga o‘tish imkonini bermaydigan chuqurlikni ko‘rsatuvchi signal machtasiga yoki qirg‘oq belgisiga yaqinlashganda to‘xtashlari shart va vaxta boshliqlari suv yo‘llari texnika uchastkasi xodimlarini chaqirishi va undan suv yo‘lining holati to‘g‘risida bilib olishlari shart. Agar suv yo‘llari xizmatining vakillari bo‘lmasa, yo‘lning sayoz uchastkasini tekshirishni kema boshqaruvchisi amalga oshiradi.
 24.3. Kema boshqaruvchisi agar yoyiq joy boshqa kema bilan band bo‘lmasa, agar yer yumshoq, yuvilishi oson bo‘lsa va kema qobig‘ining texnik holati cheklanishlarga ega bo‘lmasa, agar suv yo‘llari xodimlari tomonidan o‘tishga qarshilik bo‘lmasa kema va tarkibni Qoidalarda belgilangan tub tagi zaxira suv bo‘lmasa ham sayoz uchastkaga kirishi mumkin. Bunday e’tirozlar bo‘lmaganda kapitan sayoz uchastka orqali harakat qilish tartibi to‘g‘risidagi qarorni mustaqil qabul qiladi. 
 24.4. Tub tagida zaxira suvi bo‘lmagan sayoz uchastkaga kirishdan oldin shatakka olingan kemalarning komandasini oldindan sayozlik orqali harakatlanish to‘g‘risida ogohlantiriladi. Bunday holatda kema boshqaruvchining ixtiyori bo‘yicha tarkib echiladi, bog‘langan zanjirlar yig‘ib olinadi, langarlar olinadi hamda xavfsiz suzishni ta’minlovchi boshqa choralar ko‘riladi.
 24.5. Yoyiq joyda bir necha tarkib yig‘ilib qolganda, ularni yoyiq joydan o‘tkazish tartibini, farmoyishi barcha kapitanlar uchun majbur bo‘lgan suv yo‘llari xizmati xodimi boshqaradi.
 24.6. Tub tagida zaxira suvi bo‘lmagan “tosh” belgisi bilan belgilangan va suv yo‘llari texnika uchastkasining radio byulletenlarida e’lon qilingan qattiq yerli uchastkada (tosh, shag‘al, gil) harakatlanish taqiqlanadi.
 Bu holatlarda tub tagidagi suv zaxirasi jadvalda ko‘rsatilganidan kam bo‘lmasligi shart:
 25.1. Amudaryoda tarkiblar va suv yo‘llarining gabaritlari orasidagi eng kam yetarli nomuvofiqlikka tegishli ishlab chiqarish birlashmalarining ekspluatatsiya bo‘limi tomonidan daryoning to‘lqinlanishi, navigatsiyaning davri, shatakka oluvchilarning tortish xarakteristikasi va harakat yo‘nalishiga qarab belgilanish yo‘li bilan erishiladi.
 Suv yo‘llarining sharoitlari va daryoning harakat yo‘nalishiga qarab navigatsiyaning turli davrlari tarkiblarning kattaligi va barjaning suvga botishi qisqarishi mumkin.
 Tarkiblarning cheklangan kattaliklariga rioya etilmaganda, ularning oqibatlari uchun quyidagi shaxslar javobgar hisoblanadilar:
 dispetchyerlar — gabariti mos bo‘lmagan kema, tarkibni qatnovga jo‘natishga buyruq berganligi uchun;
 reyd kapitanlari — tarkiblarga kemalarni noto‘g‘ri joylashtirgani va gabaritlari mos bo‘lmagan tarkibni shakllantirgani uchun;
 kema kapitani gabariti mos bo‘lmagan tarkibni shatakka olgani va qatnovga chiqqani uchun. 
 25.2. Suv yo‘llari xizmatining xodimlari Amudaryoda postda chuqurlikni 100 sm.dan ortiq pasayganligini bilib qolsalar bu uchastkani murakkab joyining yuqori yoki quyi qismida haqiqiy chuqurlik ko‘rsatilgan signal machtasi yoki qirg‘oq belgisi o‘rnatib erkin harakatlanish uchun yopib qo‘yishlari shart. Erkin harakatlanish uchun ogohlantiruvchi choralarni ko‘rmasdan kemalarning xavfsiz harakatlanishiga tahdid soluvchi, yetarli chuqurlikka ega bo‘lgan, biroq tor yoki aylanma yo‘lli, suv usti yoki suv osti to‘siqlari bo‘lgan uchastkalar ham yopiladi.
 25.3. Agar kemalarning erkin xarakatlanishi cheklangan bo‘lsa suv yullarining katta ishchisi, usta kapitani cheklangan xarakat uchastkasida o‘zan shaklining o‘zgarishi va flot harakati uchun doimiy nazorat o‘rnatadilar, buning uchun ular chuqurlikni tez-tez o‘lchab turish ishlarini o‘tkazadilar, eng chuqur joylarni ishorat qozig‘i va bakenlar bilan o‘rab qo‘yadilar, o‘tib ketayotgan kemalarni kutib oladilar va kema boshqaruvchilarini suv yo‘llari holati to‘g‘risida xabardor qiladilar.
 25.4. U yoki bu uchastkada kemalarning harakatlanishi uchun cheklanish joriy etilganligi to‘g‘risida suv yo‘llari texnika uchastkasining boshlig‘i xabardor qilinadi, oxirgisi esa tegishli daryo floti birlashmasiga xabar beradi.
 25.5. Kemachilik jihozlarining o‘rnatilishi Amudaryo daryosi bo‘yicha kemachilik jihozlarini joylashtirish va kemalarni boshqarish bo‘yicha yo‘riqnoma bilan belgilanadi, kapitanlar bu Yo‘riqnomaga muvofiq belgilarning to‘g‘ri o‘rnatilganligini kuzatib borishi va amaliyot va maxsus lotsiya bo‘yicha bilimini qo‘llagan holda kema harakatini vaziyat bo‘yicha to‘g‘irlab borishlari shart.
 25.6. Farvaterni belgilashda nomutanosiblik yoki kemachilik jihozlari belgilarini standart va turidan chetga og‘ishganligi aniqlanganda kapitan radio aloqa bo‘yicha to‘g‘ridan to‘g‘ri suv yo‘llari texnika uchastkasi ishchilariga fikrini bildirishi va bu to‘lqinlarda suzadigan barcha kemalar uchun efirga (navbatdagi seansda) shoshilinch va muhim ogohlantirish yuborish yo‘li bilan zudlik bilan ularni bartaraf etishni ta’minlaydigan choralar ko‘rishi shart. Bundan tashqari kemachilik xizmati inspektori va flot ishlab chiqarish birlashmasi boshlig‘i xabardor qilinadi. Suv yo‘llarida kuzatilgan nosozliklar va ko‘rilgan choralar bo‘yicha kapitan vaxta jurnaliga yozishlar kiritishi shart. Kema yuradigan suv yo‘lining sayoz, yoyiq va ayniqsa yoyiq to‘lqin uchastkasiga kirishda kema boshqaruvchilari katta tezlik bilan harakatlanganda botiqroq (suvga botishi ortishini) hisobga olishlari shart. Kema tubini yerga urib olishning oldini olish uchun tezlik pasaytirilishi shart. 
 Vaxtani olib borish vaqtidan qat’iy nazar kemani boshqarishni kapitan o‘ziga olishi kerak bo‘lgan Amudaryoning murakkab joylari ro‘yxati.
 Ayvadj quyidagi buralar, Kachiguzar, Oltin oroli, Xatmirobod irmog‘i, Xayraton temir yo‘l ko‘prigi, Ayritom, Gaz quvuri (Kelifdan yuqori), Oq tog‘, G‘ishtepa, Eski Termiz, Kelif, Taxta, Kuvat, Chorjov temir yo‘l ko‘prigi, Dul-Dul, Tuyamo‘yin, Taxiatosh, Muqri, To‘rtko‘l ko‘prigi, Beruniy ko‘prigi, Qipchoq ko‘prigi, Qipchoq buruni, 152-post (suv osti toshlari yo‘lagi), Taxiatosh shlyuzining yuqori byef yo‘li, Xo‘jayli — Nukus avtomobil yo‘li, Begab, Qizil jar.
 26.1. Tarkiblarni shakllantirish suv yo‘llarining gabaritlari, kemalarning texnik holati, ularning yuk ko‘tarish qobiliyati va suvga botishi, har bir kemaning alohida ishlatish sifatlari va tashilayotgan yukning turini inobatga olib amalga oshiriladi. Birinchi bo‘lib bog‘lanadigan (boshida) eng yaxshi mustahkamlash, eng uzun, enli va suvga botishga ega bo‘lgan kema qo‘yiladi. Bo‘sh kemalar yuklanganlar bilan tarkibning oxiriga qo‘yiladi.
 26.2. Kemalarni tarkibga sirtmoq yoki boshqa uzun bog‘lamlar bilan bog‘lash, hamda sahnadan ochilgan teshik, komings, karlings, shpil, klyuz va kemalarning bu maqsadga mo‘ljallanmagan boshqa qismlariga bog‘lash qat’iyan taqiqlanadi. Har bir bog‘laydigan arqon xohlagan vaqtda alohida zo‘riqmaslik bilan echilish yoki bo‘shatish imkonini berishi shart. Bog‘lash uchun barja shkiperi javobgar bo‘ladi.
 27.1. Shatakka oluvchi teploxodlarning kapitanlari shatakka oluvchining quvvatidan yuqori darajada foydalanish, shatakka olishning eng foydali uslublarini, tarkibga kemalarni qulay joylashtirish, shatak, bog‘lash zanjirlarining uzunligini tanlash bilan reja-qatnov buyrug‘ida belgilangan harakat tezligiga rioya etishlari, oqimga qarshi harakatlanganda tinch suvdan foydalanishlari shart.
 27.2. Tarkiblarni boshqarilishini yaxshilash va oqim bo‘yicha quyiga harakatlanish davrida shatakka oluvchining to‘satdan sayozlikka o‘tirib qolgan vaqtda shatakka olingan kemalarning inersiyasini kamaytirish maqsadida (qaysikim farvaterning birdaniga o‘zgarishi holatlarida bu hollar tez-tez uchrab turadi) tarkibning barcha kemalaridan bog‘lash zanjirlari yoki maxsus tayyorlangan lot tashlanadi. Bu maqsadda quvvati 300 — 400 ot kuchi bo‘lgan har bir shatakka oluvchi teploxodlarda 200 metrdan kam bo‘lmagan, quvvati 100 — 180 ot kuchi bo‘lgan teploxodlarda 75 metrdan kam bo‘lmagan bog‘lash zanjirlari bo‘lishi shart. 
 27.3. Kemalarni lotsiz boshqarishga qisqa uchastkalarga, qachonki shatakka oluvchi shatakka olinuvchi kemalarga nisbatan kamroq suvga botishga ega bo‘lsa suzishga ruxsat etiladi.
 28.1. Chegara zonalarida chegara tumanlari hududidan o‘tuvchi Pyandj va Amudaryo daryolari uchastkalari kiradi. Bu yerlarda suzish Xalqaro bitimlar va Chegara zonalari rejimi to‘g‘risidagi qarorlar, hamda mazkur Qoidalar bilan tartibga keltiriladi.
 28.2. Yoritish kemachilik jihozlari mavjud bo‘lmagan uchastkalarida kemalarning suzishiga kecha-kunduz ruxsat etiladi. Qayerda yoritish jihozlari mavjud bo‘lmasa va kunduz kuni havoning o‘zgarishi tufayli boshqa harakatni murakkablashtirsa kema langarda yoki bu uchun belgilangan qirg‘oqqa turadi. 
 To‘xtab turish joyi chegara qo‘shinlari tomonidan daryo floti ishlab chiqarish birlashmasi vakillari bilan kelishilgan holda belgilanadi.
 Farvaterda to‘xtab turgan vaqtda ov, cho‘milish, hamda odamlarni olish va tushirish, yuklarni yuklash va tushirish, bular uchun belgilanmagan joylarda taqiqlanadi.
 Kemalarni chegaradosh davlat qirg‘og‘iga yaqin bog‘lash va langarga qo‘yish qat’iyan taqiqlanadi.
 Izoh:
 1. Chet elga suzish kemalariga, chegarani kesib o‘tish huquqini beruvchi hujjatlar mavjud bo‘lganda afg‘on portlariga turishga ruxsat beriladi:
 General Mo‘min nomli, Kelif, Sherxon va alohida e’lon qilingan boshqa joylar;
 2. Kemada avariya yoki tabiiy ofat sababli to‘xtash joyida to‘xtashning imkoni bo‘lmasa o‘ng qirg‘oqning xohlagan punktida langarga turish va bog‘lashga yo‘l qo‘yiladi, bunda kemalar chegara qo‘shinlari vakillariga chaqiruv signali beradilar.
 28.3. O‘ng qirg‘oqqa bog‘lash davrida kema komandasiga bog‘lash arqoni uzunligidan ortiq uzoqlikka borish taqiqlanadi. Qirg‘oqda olov yoqish, o‘tin, xashak, qamish tayyorlash, har xil buyumlarni qoldirish, hamda zarurat bo‘lmasdan qirg‘oqqa, sayozlikka chiqish taqiqlanadi.
 To‘xtab turish joyidan jo‘nab ketganda vaxta boshlig‘i va barja shkipyerlari kemada komandaning mavjudligi va qirg‘oqning holatini tekshirishlari shart.
 28.4. Kema qayiqlarini suvga tushirishga “Bort ortida odam” trevogasi bo‘yicha, yoyiq joylarni o‘lchash, belgilarga xizmat ko‘rsatish va ko‘chirish va avariya holatlarida ruxsat beriladi. Qayiqda kamida ikki kishi bo‘lishi shart. Kema qayiqlari tanish belgilariga ega bo‘lishlari shart: kema nomi, kema egasining nomi. Yozilgan harflarning balandligi 10 sm.dan kam bo‘lmasligi shart. Tunda qayiqlar oq chiroqqa ega bo‘lishlari shart. 
 28.5. Kemalarning chegara qo‘shinlari bilan aloqalari quyidagi signallar bilan o‘rnatiladi:
 a) “to‘xtashni talab etaman” — tunda bitta qizil raketa, kunduzi — oq bayroq;
 b) “chegara qo‘shinlari vakillarini chaqirish” — ikkita davomli tovushli signal, bitta qisqa va bitta davomli gudok;
 ko‘rinish signali — kunduzi — machtada qizil bayroqni tushirish va ko‘tarish, tunda — machta chiroqlarining yonib-o‘chishi.
 28.6. Kemachilik jihozlari belgilarini o‘rnatish va ularga xizmat ko‘rsatish tartibi Amudaryo daryosining chegara zonasida kemachilik jihozlari belgilarini o‘rnatish va kemalarni boshqarish bo‘yicha yo‘riqnoma bilan belgilanadi.
 28.7. Kemalarni va ularning komanda a’zolarini chegara zonalarida suzishga ruxsat berish daryo floti ishlab chiqarish birlashmasi tomonidan kapitanlar, shkipyerlar va ekipajning boshqa a’zolarida va kemalarda chegara zonalarida bo‘lish huquqini beruvchi hujjatlar mavjud bo‘lganda yo‘l qo‘yiladi, qaysikim kema kapitanlari chegara katyerlari va chegara naryadlarining birinchi talablari bo‘yicha taqdim etishlari shart. 
 28.8. O‘zbekiston Respublikasi davlat chegarasini himoya qilish maqsadida kema mavjud korxonalarning dispetchyerlari va chegara zonasida suzayotgan barcha kema kapitanlari kema egasi manziliga yoki bevosita chegara qo‘shinlariga quyidagi ma’lumotlarni yetkazishlari shart:
 chegaradosh davlat hududi tomonidan kemalarni yoki obyektlarni egallab olishga urinishlar to‘g‘risida;
 bizning qirg‘oqqa chegarani buzuvchilarni tushirish yoki tushirish alomatlari aniqlansa yoki chegara buzuvchilarning bizning qirg‘oqdan ketishi to‘g‘risida;
 suzish vositalari yoki ularsiz daryoda suzuvchilarni aniqlaganligi to‘g‘risida;
 kema bortidan odamlarni yoki suzish vositalari yo‘qolishining barcha holatlari to‘g‘risida;
 qirg‘oqdan kemani olib qochish yoki o‘g‘irlash, shuningdek belgilangan vaqtda prichalga qaytmaganligi yoki hujjatlarni rasmiylashtirmasdan jo‘nab ketganligi to‘g‘risida;
 daryoda suzish vositasida yoki ularsiz suzayotgan odamlarni bortga olishning barcha holatlari to‘g‘risida.
 Ko‘rsatilgan ma’lumotlar amaldagi aloqa kanallari bo‘yicha “Chegara” paroli bo‘yicha uzatiladi.
 28.9. Kema mavjud korxonalarning ma’muriyati va dispetcherlik xizmatlari “Chegara” bo‘yicha xabarnomani olishlari bilan zudlik bilan harbiy qismlarning tezkor xizmatlariga, hamda “Termiz” O‘PNBni xabardor qiladilar.
 28.10. Kema kapitanlari daryoda qo‘lbola vositalarida yoki ularsiz, kichik suzish vositalarida suzuvchilarni aniqlasa — suzuvchilarni bortga oladilar, suzish vositalarini esa ushlab qoladilar va zudlik bilan o‘z korxonalari (chegara qo‘shinlari) ma’muriyatiga “Chegara” paroli bilan xabar beradilar va keyin ularning ko‘rsatmalari bo‘yicha harakat qiladilar.
 28.11. Kema egalarining dispetcherlik xizmatlari kema chiqqandan bir soat ichida harbiy qism va “Termiz” O‘PBN tezkor xizmatini xabardor qiladilar, hamda har kuni soat 08:00 va 20:00 da AID portlarida turgan kemalarni qo‘shgan holda o‘tish joylarida turgan kemalarning joylashganligi to‘g‘risida tezkor xizmatga ma’lumot beradilar. Barcha ma’lumotlar lotsman kartasi (kilometr bilan) yoki manzil (aholi punkti, tog‘lar va h.k.) bo‘yicha beriladi.
 28.12. Kema kapitanlari “General Mo‘min” va Ayvadj portlari ko‘priklaridan o‘tish davrida chegara qo‘shinlari talablariga qat’iy amal qilishlari shart.
 29.1. Tushunchalar.
 Xavfli yuklarga neft mahsulotlari, portlovchi va tez alanga oladigan vositalar (paxta, qamish, xashak va h.k.), hamda suv bilan qo‘shilganda yuqori temperatura ajratib chiqaradigan yoki alanga oladigan reaksiya beradigan ximiyaviy yuklar kiradi. Zararli gaz ajratib chiqaradigan ximiyaviy yuklarga suv yoki havo bilan qo‘shilganda zararli gaz yoki ximiyaviy yukning o‘zi changlanib ketadigan yuklar kiradi.
 Bu yuklarning ro‘yxati Xavfli yuklarni tashish qoidalarida keltirilgan.
 29.2. 29.1-bandda ko‘rsatilgan yuklar bilan yuklangan yoki tushirgandan so‘ng ularning qoldig‘i bo‘lgan kemalar portda yoki reydlarda boshqa kemalardan alohida qo‘yilishi shart. Bunday kemalarni reydda ikki yoki undan ortig‘ini yonma-yon bog‘lash yoki qo‘yish qat’iyan taqiqlanadi.
 29.3. Bu kemalar to‘xtab turganda machtasida: kunduzi — qizil to‘rtburchak bayroq, tunda — akkumulyator batareyasi manbasidan yoritiladigan, butun gorizont bo‘yicha ko‘rinadigan bitta qizil chiroq. Shatakka olingan, 29.1-bandda ko‘rsatilgan yuklar bilan yuklangan kemalar yurish davrida butun gorizont bo‘yicha ko‘rinadigan bitta oq chiroq bilan yuradilar.
 30.1. Qoidalarning mazkur qismi ko‘rinish 1.0 kmdan kam bo‘lgan ko‘rinadigan vaqtda kichik hajmli va yelkanli kemalardan tashqari barcha kemalar va tarkiblarga tatbiq etiladi.
 30.2. Cheklangan ko‘rinish 1.0 kmdan kam bo‘lganda umumiy hollarda harakatlanish taqiqlanadi.
 30.3. Cheklangan ko‘rinish bo‘lganda kema yoki tarkib faqat langarda to‘xtab turish uchun joyni tanlash uchun o‘zining harakatini davom ettirishi mumkin. Bu holatda kema muntazam ko‘rib turish va eshitib turish bilan nazoratni olib borishi, tegishli tovushli signallarni berishi, hamda UKV-radio aloqa bo‘yicha efirga ko‘rinish holati va o‘zining aniq turgan joyi to‘g‘risida xabar qilishi shart.
 30.4. Keyingi harakat to‘g‘risida qaror qabul qilishda, haqiqiy ko‘rish uzoqligi, harakat intensivligiga, kemalar (tarkiblar) gabaritlarining suv yo‘llari gabaritlariga nisbiyligiga alohida e’tibor qaratilishi shart.
 30.5. UKV-radio aloqasi bo‘yicha muloqot olib borish davrida, o‘zaro harakatlarni aynan shu kema bilan kelishib olayotganligini aniq belgilab olishi zarur. 
 31.1. Harakatdagi va to‘xtab turgan kemalar cheklangan ko‘rinish davrida quyidagi signallarni berishlari shart:
 31.1.1. Harakatdagi kemalar har 2 minutdan ko‘p bo‘lmagan oraliqda — bitta davomli tovushli signal.
 31.1.2. Kemalarni yoki sollarni itarayotgan va shatakka olgan kema cheklangan ko‘rinish davrida har 2 minutdan ko‘p bo‘lmagan oraliqda — bitta davomli va ikkita qisqa tovushli signal.
 31.2. Cheklangan ko‘rinish davrida kema yuradigan yo‘l chegarasida langarda yoki sayozlikda turgan o‘ziyurar kema yaqinlashayotgan kemalarni ogohlantirish uchun bitta qisqa, bitta davomli va bitta qisqa tovushli signal berishi shart. Ekipaj mavjud bo‘lgan o‘ziyurmas kema bunday holda qo‘ng‘iroqqa yoki metall predmetga tez-tez urish bilan signal berishi shart. 
 32.1. Cheklangan ko‘rinish 1.0 kmdan kam bo‘lganda kemalarning ayrilishi zarurati paydo bo‘lganda oldindan UKV-radio aloqasi bo‘yicha qulayroq joyni kelishib olishlari va faqat chap bortlari bilan amalga oshirishlari shart.
 32.2. Yuqoriga harakat qilayotgan kema kelishilgan joyga yetib kelganda qancha zarur va xavfsiz bo‘lsa o‘ng tomonga o‘tishi, to‘xtashi yoki tezlikni eng kam tezlikkacha pasaytirishi va qarama-qarshi kelayotgan kemani (tarkibni) chap borti tomonidan o‘tkazib yuborishi shart.
 32.3. Quyiga harakat qilayotgan kema kelishilgan joyga yetib kelganda oldindan tezlikni eng kam tezlikkacha pasaytirishi, qancha zarur va xavfsiz bo‘lsa o‘ng tomonga o‘tishi va qarama-qarshi kema orqaga qolgunga qadar shunday tezlikda yurishi shart.
 32.4. Cheklangan ko‘rinish davrida kemalardan o‘zib ketish taqiqlanadi.
 33.1. Kemalar, tarkiblar va sollar maxsus ajratilgan reydlarda, joylashish va to‘xtab turish tartibiga rioya etgan holda, langarda turishlari shart. 
 33.2. Reydlar uchun joylar, ularga kemalarni, tarkiblarni va sollarni joylashtirilishi va to‘xtab turishi o‘rnatilgan tartibda belgilanadi va mahalliy qoidalar va navigatsiya kartalarida ko‘rsatiladi.
 33.3. Kemalar, tarkiblar va sollar harakatlanish yo‘lida, hamda maxsus reydlar bo‘lmagan punktlarda langarda turish zarurati bo‘lganda kema yuradigan yo‘lga yaqinroqda, boshqa kemalarning harakatlanishiga va manyovr qilishiga to‘sqinlik bermaydigan chekkasida — qayerda bu mumkin va xavfsiz bo‘lsa, langarda to‘xtab turish joyini tanlashi shart.
 33.4. Kemalar, sollar, debarkader, zemsnaryad, suzuvchan ko‘prik va boshqa suzuvchi vositalardan tashlangan langarlar o‘tayotgan kemalarga xavf tug‘dirmasliklari shart. Kemalardan tashlangan to‘rt shoxli va admiralteets langarlari oq va qizil hoshiya bilan bo‘yalgan buylar bilan ta’minlangan bo‘lishi shart. Buyning (qalqovich) uzunligi shunday bo‘lishi lozimki, langarni tashlagandan so‘ng buy ortiqcha zaxirasiz suvning yuzida bo‘lishi shart. Langar va bog‘lanish zanjirlarni buysiz tashlash taqiqlanadi. Har bir langarda, uning vazni va mansubligi ko‘rsatilgan chekma bo‘lishi shart.
 33.5. Barcha kemalar zarur bo‘lganda farvaterdan tashqarida, stvor va kema yo‘li o‘zgarishini ko‘rsatib turadigan belgilardan 100 mdan kam bo‘lmagan masofaga va boshqa kemalarning harakatlanishiga to‘sqinlik qilmaydigan joyga to‘xtashlari shart.
 Ko‘prik, suv inshootlari oldidagi sayoz, burilish va tor joylari, debarkader hududi, yo‘lovchi va yuk prichallariga kirish joylari, kechuv joylari, navigatsiya belgilari, suv osti kabellari yotqizilgan joylar, suv osti o‘tish joylari, suv olinadigan joylar, suv qisilib oqadigan qirg‘oqlar va boshqa suv yo‘llari boshqarmasi tomonidan alohida e’lon qilingan boshqa joylarga to‘xtab turish taqiqlanadi. Kemachilikni siqib qo‘yayotgan kemalar va boshqa suzuvchi inshootlar kemachilik inspeksiyasi inspektorining farmoyishi bo‘yicha kema egasining hisobidan boshqa joyga o‘tkazilishi shart. Xuddi shunday prichal yonida turgan, yuklash operatsiyalari bilan band bo‘lmagan yoki yuklash operatsiyalarini bajarishga yoki boshqa kemalarning harakatlanishiga xalaqit berayotgan kemalar ham boshqa joyga o‘tkazilishi mumkin.
 Kemalar yo‘lovchi debarkadyerlari va doklardan 200 metrdan kam bo‘lmagan masofada langarda to‘xtab turishi yoki qirg‘oqqa bog‘lanishi shart.
 33.6. Neft yuklari (yoki ularning qoldig‘i bo‘lgan), portlovchi, zaharlaydigan vositalar va tez alanga oladigan yuklar bilan yuklangan kemalar portlar va reydlarda, kemalarga ishlov berish bo‘yicha mahalliy qoidalar bilan belgilangan maxsus joylarda alohida turadi. Boshqa kemalar bu kemalardan 300 metrdan kam bo‘lmagan masofada turishlari shart.
 33.7. Kemalar farvaterda yoki unga yaqin joyda to‘xtab turganda, qirg‘oqqa bog‘langan yoki langarda to‘xtab turganda doimo nazorat ostida va qo‘riqchilari bo‘lishi va Qoidalar bilan belgilangan signallarni berib borishlari shart.
 33.8. Shatakka oluvchi kema shatakka olingan kemani bog‘lash yoki uni langarga qo‘yish davrida, u kema yuradigan yo‘lni ozod etmagunga qadar qoldirishi mumkin emas va shatakka oluvchining vaxta boshlig‘i shatakka olingan kemaning ishonchli va xavfsiz to‘xtab turishiga ishonch hosil qilishi shart.
 34.1. Komandasi bo‘lmagan barjalar va boshqa kemalar, ularda signal chiroqlari bo‘lmaganda to‘xtab turishiga, kema yuradigan suv yo‘llaridan tashqarida, ro‘yxat bo‘yicha ishonchli bog‘lash qurilmalari bilan jihozlangan to‘xtab turish uchun maxsus ajratilgan joylarda ruxsat etiladi.
 34.2. Komandasi bo‘lmagan barjalar va boshqa kemalar, ularda signal chiroqlari bo‘lmaganda, kema yuradigan suv yo‘llari chegarasida to‘xtab turishiga faqat shatakka oluvchi bilan quyidagilar mavjud bo‘lganda ruxsat etiladi:
 34.2.1. uzunligi 50 metrdan kam bo‘lgan kemalar bilan to‘xtab turganda — signal chiroqlari Ichki suv yo‘llarida suzish qoidalariga muvofiq;
 34.2.2. uzunligi 50 metrdan ortiq bo‘lgan kemalar bilan to‘xtab turganda — signal chiroqlari Ichki suv yo‘llarida suzish qoidalariga muvofiq va unga qo‘shimcha shatakka olgan kema yaqinlashayotgan va o‘tib ketayotgan kemalarga to‘xtab turgan kemalar yoki tarkibning joylashganligini ko‘rsatuvchi kema projektori yoki boshqa nur taratuvchi qurilmalar.
 Komandasi bo‘lmagan barjalar va boshqa kemalarni nazoratsiz qoldirish qat’iyan taqiqlanadi.
 35.1. Chiroqlarga tegishli Qoidalarga quyosh botishidan chiqqunga qadar (tunda), hamda cheklangan ko‘rinish vaqtida rioya etilishi shart. Bunda adashib Qoidalarda belgilangan chiroqlardek qabul qilish yoki ularning ko‘rinishini qiyinlashtirishga yoki nazorat qilishga xalaqit beradigan boshqa signallar qo‘yilmasligi shart.
 35.2. Belgilarga tegishli Qoidalarga quyosh chiqqandan botgunga qadar (kunduz kuni) rioya etilishi shart.
 35.3. Ta’mirlash korxonalarining suvlarida yoki to‘xtab turish joylarida kema yuradigan suv yo‘llari chegarasidan tashqarida, ta’mirga yoki uzoq muddatga to‘xtab turgan kemalar, agar ular boshqa kemalarning harakatlanishiga to‘sqinlik qilmasalar, belgilangan chiroqlar va belgilarni olib yurmasligi mumkin.
 35.4. Kichik hajmli va yelkanli kemalar ular uchun tegishli bo‘lgan qoidalarga muvofiq chiroqlar va belgilarni olib yuradilar. 
 36.1. “Top chirog‘i” — kemaning diametral tekisligi bo‘yicha joylashgan, to‘g‘ri old tomonidan har qaysi bortdagi traverzini 22.5 gradusgacha orqasiga kamida 8 km masofani uzluksiz nur bilan gorizontni 225 gradus yoritadigan oq chiroq.
 Top signali quyidagicha o‘rnatiladi:
 36.1.1. Uzunligi 30 metrdan ortiq bo‘lgan kemalarga — yuqori sahnadan kamida 6 metr balandlikda yoki sahna yuklaridan 4 metr balandlikda;
 36.1.2. Uzunligi 30 metrdan kam bo‘lgan kemalarga — ustki qurilmadan kamida 2 metr balandlikda;
 36.1.3. Agar machtada bir nechta chiroqli signal ko‘tarilsa, unda vertikal bo‘yicha ularning orasi 1 metrdan kam bo‘lmasligi shart.
 36.2. “Bort chiroqlari” — o‘ng bortdagi yashil va chap bortdagi qizil chiroqlar; to‘g‘ri old tomonidan har qaysi orqa bortdagi traverzini 22.5 gradusgacha orqasiga kamida 4 km masofani uzluksiz nur bilan gorizontni 112.5 gradus uzluksiz yoritadi. 
 36.3. “Orqa chiroq” (gak chirog‘i) — kemaning orqa qismiga joylashtrilgan, uzluksiz aylanma nur bilan 135 gradusga yoritadigan, to‘g‘ri yo‘naltirilgan va orqani har qaysi bort bo‘ylab kamida 4 km masofani uzluksiz nur bilan gorizontni yoritadigan oq chiroq.
 36.4. “Gakabort chiroqlari” (ko‘ndalang qismi), shunday o‘natilishi lozimki, kamida 4 km masofada gorizontni 180 gradus uzluksiz aylanma nur bilan yoritishi shart. Bu chiroqlar traverzning oldidan ko‘rinmasligi va gak chiroqlaridan kamida 0.5 metr pastda, imkon darajada bortlarga yaqin o‘rnatilishi shart. 
 36.5. “Top chirog‘i” (agar ular bir nechta bo‘lsa ulardan pastdagisi), har qanday holatda ham bort chiroqlaridan kamida 1 m balandlikda va qoidalarga muvofiq ulardan oldin o‘rnatilgan bo‘lishi shart.
 36.6. Agar kema ko‘priklar, havo o‘tkazgichlari va h.k. tagidan o‘tish uchun top chiroqlari bo‘lgan machtani yotqizishga majbur bo‘lsa, u kema old qismiga zaxira top chirog‘ini olib yurishi mumkin.
 36.7. “Aylanma (klotik) chirog‘i” — gorizontni 360 gradusga kamida 4 km masofada aylanma nur bilan yoritadigan chiroq.
 36.8. “Siltanadigan yog‘duli (impulsli yog‘du)” — kema traverzidan uning oldiga tomon kechasi 4 kmdan kam bo‘lmagan, kunduzi 2 kmdan kam bo‘lmagan masofani 112.5 gradusga (diametral tekislikni 22.5 gradus yopib) aylanma nur bilan yoritadigan oq chaqnaydigan chiroq. Siltanadigan impulsli yog‘du kechasi ham kunduzi ham qo‘llaniladi. Siltanadigan yog‘du kunduzi kattaligi 0.6 m x 0.6 m bo‘lgan to‘rtburchak oq bayroq bilan almashtiriladi.
 36.9. O‘ziyurmas kemalar va yer qaziydigan snaryadlar, debarkadyerlardagi machtali signal chiroqlari aylanma nur bilan kamida 4 km masofani 360 gradus yoritib turishi shart.
 36.10. Signal chiroqlari va tovushli signallar qurilmalarining konstruksiyasi, ularning texnik xarakteristikasi va ularni kemalarga o‘rnatish talablari O‘zbekiston daryo kemachiligi Registri Qoidalariga muvofiq bo‘lishi shart.
 37.1. Yakka o‘ziyurar kema (mexanik dvigatelga ega bo‘lgan kema) harakatda bo‘lganda quyidagi chiroqlarni olib yurishi shart:
 37.1.1. Oldingi machtaga ko‘tariladigan oq top chirog‘i;
 37.1.2. Bort chiroqlari –maxsus qalqonlar bilan oldinga 1 metr chiqarib va kemaning boshqa bortidan bu chiroqlarning birortasini ko‘rish mumkin bo‘lmaydigan qilib o‘rnatilgan o‘ng bortida yashil, chap bortida qizil chiroqlar. Uzunligi 30 metrdan kam bo‘lgan kemalar uchun qalqonlar 0.5 metrga qisqartirilishi mumkin.
 37.1.3. Kemaning diametral tekisligida trubaning orqasiga yoki ustki qurilmasiga orqa tomondan o‘rnatiladigan gak oq chirog‘i. Bundan tashqari gabarit eni 5 metrdan ortiq bo‘lgan kemalarda orqa ustki qurilmalarning ko‘ndalang devorlariga ikkita oq gakabort chirog‘i o‘rnatiladi.
 37.2. 1-klass neft yuklari, portlashga xavfli yoki zaharlovchi vositalar, yong‘inga xavfli yuklar bilan yuklangan o‘zi yurar kema (quruq yuk tashiydigan yoki tanker) harakat davrida bort, gak, gakabort va undan tashqari machtada vertikal bo‘yicha bir-birining tagida joylashgan uchta top chirog‘i olib yuradi. Bulardan yuqoridagi oq, ikkita pastdagisi esa qizil bo‘lishi shart. Kunduzi bunday kema vertikal joylashgan, har birining kattaligi 1 kv. metr bo‘lgan ikkita to‘rtburchak qizil bayroq ko‘taradi.
 37.3. 2,3,4-klass neft yuklari yuklangan (yoki ularning qoldig‘i bo‘lgan) yuk kemasi harakatda bort, gak va gakabort chiroqlarini olib yuradi. Bundan tashqari machtada bir-biriga vertikal o‘rnatilgan ikkita top chiroqlarini olib yuradi. Bu chiroqlarning balanddagisi oq — pastdagisi qizil bo‘lishi shart. Kunduzi bunday kema machtasida kattaligi 1 kv. metr bo‘lgan to‘rtburchak bayroq ko‘tarib yuradi.
 37.4. Yong‘in-qutqaruvchi kema, yong‘inni o‘chirish yoki halokatga uchragan kemaga yordam berish uchun borayotgan vaqtda bort, gak va gakabort chiroqlarini, undan tashqari machtada 1 qizil top chirog‘i olib yuradi. Kunduzi bunday kema oldingi machtada kattaligi 1 kv. metr bo‘lgan 1 ta to‘rtburchak qizil bayroq ko‘taradi. 
 Barcha kemalar yong‘in-qutqaruvchi kemaga zudlik bilan erkin va to‘siqsiz o‘tib ketish uchun imkoniyat berishlari shart.
 37.5. Kechuvlarda:
 37.5.1. Bir qirg‘oqdan boshqa