Vodiyning 3 viloyatida 3 xil narx. Metangaz «zapravka»laridagi narxni kim nazorat qiladi?

Hozirgi paytda harakatlanish uchun eng qulay vosita bu – avtomobil. Bugungi jamiyatni avtomobillarsiz tasavvur qilib bo‘lmasa kerak. Xoh shaxsiy, xoh jamoat transporti bo‘lsin, yo‘limizni yaqin qilib turibdi.
Tabiiyki, mashina degani yoqilg‘isiz joyidan jilmaydi. Ko‘chalarimizda xuddi chumolidek harakatlanayotgan yuz minglab transport vositalari kuniga juda katta hajmdagi metan gaz, benzin, dizel yoqilg‘isi va propan gaz ishlatadi.
Qish mavsumida yoqilg‘i tanqisligi, ayniqsa gaz quyish shoxobchalaridagi turnaqator navbatlar haqida ko‘p bora bong urdik. Maqolalarimiz ba'zida samara keltirib, insonlarga nafi tekkani ham bor gap. Mazkur maqolada esa, metan gaz yoqilg‘isi bilan bog‘liq boshqa muammoga to‘xtalamiz.
«Vodiylarni ulovda kezganda...»
Yoshi ulug‘larimiz bejiz «Yurgan daryo...» demaydilar. Vodiyning Andijon, Farg‘ona va Namangan viloyatini aylanib, ko‘rinishidan oddiy, lekin haydovchilarni taajjubga soladigan hodisaga guvoh bo‘ldik. Mashinada borar ekansiz, har o‘n-o‘n besh kilometrda bir yoqilg‘i quyish shoxobchasiga duch kelasiz.

Hozirgi paytda yo‘llarimizda harakatlanayotgan avtomashinalarning katta qismi metan gaz bilan yuradi. Katta yo‘l bo‘ylaridagi yoqilg‘i quyish shoxobchalarida esa turli narxlarni ko‘rasiz. Quyidagi tahlil faqat metan gaz narxi bilan bog‘liq.  Benzin va propan gaz yoqilg‘isi narxi alohida mavzu.   

Xususan, Namangan shahri va shaharga yaqin joylardagi, xalq tili bilan aytganda «bir litr», ya'ni 1m³ metan gaz  narxi 1390-1400 so‘m narxda quyilmoqda. Viloyat markazidan uzoqlashganingiz sari narx qimmatlashib boradi. Chekkaroq tumanlarda 1500 so‘mgacha ekan.

Farg‘ona viloyatida metan gaz narxi  qimmatroq. Qo‘qon va Marg‘ilonda bir xil 1700 so‘m. Deyarli barcha shoxobchalarda mana shu narx.

Metan gaz narxi bo‘yicha «uloq» Andijonda. Viloyat gaz «zapravka»larida baloningizni  1700-1800 so‘mdan to‘ldirasiz.
Uch viloyatda 1 m³  metan gazning narxi quyidagicha:
Namangan – 1400 so‘m (xizmat bepul)
Farg‘ona   - 1700 so‘m (xizmat 500 so‘m)
Andijon – 1800 so‘m (xizmat 500 so‘m)
 

Chapani tahlil
Sizda: «Nega bir-biriga yaqin bo‘lgan viloyatlarda metan gaz yoqilg‘isi narxi har-xil?» degan haqli savol tug‘ilgani aniq. Balki, «O‘ztransgaz» AK tomonidan viloyatlarning gaz yetkazib beriladigan hududdan uzoq va yaqinligi hisobga olinib, shoxobchalarga xom ashyo turli narxda sotilsa kerak? Afsuski, unday emas ekan!
Dunyoda birovning cho‘ntagidagi daromadni hisoblashdan ko‘ra yomon ish yo‘q. Shunday bo‘lsada, gaz bahosidagi «o‘ynab yotgan» narxlarni biroz tahlil qilishga urindik.
Men bir oddiy jurnalist bo‘lsam ham har bir tadbirkorlik yo‘nalishidagi sohani yo‘lga qo‘yishning o‘ziga xos, ko‘p va xo‘p qiyinchiliklari borligidan xabardorman.

Ma'lumotlarga ko‘ra yoqilg‘i quyish shoxobchalariga ta'minotchi tomonidan 1m³ metan gaz 263 so‘m 40 tiyin narxda sotiladi. «Voy-bu, muncha arzon», demang! Yetkazib berilgan gazning 1m³ (metr kub)i uchun 500 so‘m investitsiya solig‘i va yana 305 so‘m iste'mol solig‘i solinadi. Bundan tashqari, amaldagi yana bir qator to‘lovlar bilan 1m³ (metr kub) uchun 1168 so‘m atrofidagi summa kelib chiqyapti.
Bu hali hammasi emasligi aniq. Kompressorlar juda katta hajmdagi elektr energiyasiga ishlaydi. Ishchilar maoshi ham bor. Tadbirkor gaz quyish shoxobchasi qurish uchun katta summa sarflagani ham aniq. Buni qo‘ying, tadbirkor o‘z loyihasini foyda olish uchun boshlagan.
«Chapani» tahlilni davom ettiramiz. Bizdagi ma'lumotlarga ko‘ra, bitta «zapravka» bir kunda o‘rtacha 15000 m³ gaz sotadi. Demak bir oyda 450000 m³. Uning bir kunlik savdo tushumi agar 1 m³ gaz 1800 so‘mdan bo‘lsa o‘rtacha 27 mln, bir oyligi esa o‘rtacha 810 mln  so‘mni tashkil etadi. Elektr energiyasi uchun kuniga 1 mln. 300 ming so‘mda haq to‘lashi haqida yetkazib beruvchilardan ma'lumotlar oldik. O‘sha bir zapravkaning bir oylik daromadi taxminan 770 mln so‘m atrofida. Sotib olingan gaz uchun xarajatlar 450000x1168.4 so‘m = 525.78 mln.
Mana shu joyda «zapravka»chilar «Uskunalarni AQSh dollariga chet eldan falon pulgan olib kelganmiz?!», «Kreditimiz borligini o‘ylamaysizlarmi?» va hokazo mazmundagi e'tirozlarni bildirishlari aniq. Balki, sohaning yetuk mutaxassislari bor muammoni  rosmana tahlil qilib berar... Bu ularning ta'biga bog‘liq.
Bizni qiziqtirayotgan asl muammo - uch viloyatdagi metan gazning narxi turli ekanligida. 
Bizda ularga qarshi «Nega yonimizda joylashgan Namanganda gaz narxi arzon-u, boshqa viloyatlarda qimmat?», «Ular nega arzon sotishyapti, buning sababini ayting!», «Foyda ko‘rmasa, tadbirkor narxni arzonlashtiradimi?» degan qarama-qarshi savollarni berishimiz mumkin.
O‘zi aslida metan gaz quyish shoxobchalaridagi narxni nazorat qiladigan tashkilot bor-yo‘qligi bizni qiziqtiradi. «Nima, Namangan viloyatida sog‘lom raqobat mavjud. Farg‘ona va Andijonda «zapravka» egalari o‘zaro kelishib narxni ushlab turishibdimi?»

Gapning indallosini aytadigan bo‘lsak, bu mavzu ochiq qoladi. Chunki, yonma-yon hududdagi viloyatlarda metan gaz narxi bu darajada farq qilishi hayron qoladigan holat.
Oddiygina xulosa
Biz yuqoridagi tahlilimiz orqali qaysidir viloyat «zapravka» egalarini insofsizga chiqarishni o‘ylamadik. Maqsadimiz, holatga oydinlik kiritish.
Kuni-kecha Samarqand, Buxoro, Jizzax, Sirdaryo tomonlarda safarga chiqqan do‘stimiz: «O‘zimizda mashinamni ballonini 30 ming so‘mga to‘ldirar edim. Gulistonda 22 ming so‘mga to‘ldi. So‘rasam, ularda metan gaz 1400 so‘m ekan», deydi.
Bugungi kunda ichki turizmni rivojlantirish bo‘yicha katta ishlar boshlangan. Barchamizga ma'lum, kishilar ziyoratgohlar, muzeylardan tashqari ko‘chalari ravon, narx-navosi arzon joyga oshiqadi. Vodiyda ichki turizmni rivojlantirishdan oldin, ziyoratchilar soni oshishi uchun kerakli oziq-ovqat va nooziq ovqat mahsulotlaridan tashqari, yoqilg‘i va mehmonxonlar narxini ham ko‘rib chiqish lozim.
Vodiyni ulovda kezib, metan gaz narxi bo‘yicha aniq muammoli holat guvohi bo‘ldik. Narxlarni o‘z joyiga keltirish, nazorat qilish esa viloyat hokimlari va mutasaddilarning vazifasi.
Qani, kutamiz...
KUN.UZ muxbiri Elmurod Ermatov,

Andijon-Farg‘ona- Namangan