2020 yil 9 oyi uchun Davlat byudjeti yakunlari nimadan dalolat bermoqda

Moliya vazirligi 2020 yil 1 oktyabr holatiga koʻra Davlat byudjeti ijrosi tahlilini ma’lum qildi. norma.uz iltimosiga koʻra «Norma» kompaniyasining yetakchi eksperti Jorilla ABDULLAYeV idoraning sharhiga tushuntirish berdi:
– Moliya vazirligining ma’lumotlariga koʻra 2020 yilning 9 oyi uchun Davlat byudjeti daromadlari 94,5 trln soʻmni tashkil qildi. Bu oʻtgan yilning shu davriga nisbatan 15,3 trln soʻmga yoki 14,8%ga koʻp deganidir.
Ochiq manbalardan olingan ma’lumotlarni hisobga olgan holda quyidagi savollarga javob berishga urinib koʻramiz:
Makroiqtisodiy koʻrsatkichlar qanday?
1-jalval. 2020 yil 9 oyi uchun yigʻma makroiqtisodiy koʻrsatkichlar.
T/r
Koʻrsatkich
2019 yil 9 oyi 
2020 yil 9 oyi 
Oʻtgan yilga nisbatan oʻzgarishlar 
Manba
1
Davlat byudjeti daromadlari
79,2 trln sumov
94,5 trln sumov
+14,8%
https://www.mf.uz/media/file/gos_budget/obzor_rus_ver.pdf
2
Inflyatsiya
11,4%
7,8%
– 3,6 band
https://www.gazeta.uz/ru/2020/10/29/budget-2021/
3
Tashqi savdo aylanmasi, shu jumladan
$31,3 mlrd
$27,5 mlrd
– 12%
https://www.gazeta.uz/ru/2020/10/21/foreign-trade/
Eksport
$13,3 mlrd
$12,5 mlrd
– 6%
Import
$18 mlrd
$15 mlrd
– 16,5%
4
Aholi jami daromining oʻsishi 
7,8%
0,3%
– 7,5 band
https://www.gazeta.uz/ru/2020/10/20/incomes/
5
YaIM oʻsish sur’atlari
5,9%
0,4%
– 5,5 band
https://www.gazeta.uz/ru/2020/10/20/incomes/
Jadval tahlili quyidagilarni koʻrsatmoqda:
1) YaIM  va aholi jami daromadlarining oʻsish sur’atlari nolga yaqin. Ya’ni, ishlab chiqarish va daromadlar 2019 yilgi darajada qolgan;
2) iqtisodiy faollikning pasayishi boʻyicha umumjahon tamoyili Oʻzbekistonning tashqi savdo aylanmasiga, ayniqsa importga ta’sir koʻrsatgan;
3) inflyatsiyaning pasayganligiga хursand boʻlish kerak. Biroq iqtisodiy faollikning pasayishi aholi daromadlarining pasayishiga ta’sir qilmoqda, bu хaridorlik qobiliyatida oʻz aksini topmoqda, inflyatsiya kamaymoqda.
Pandemiya tufayli barcha koʻrsatkichlar pasayib ketmoqda, soliqlar tushumi ortmoqda. Bunday holat yuzaga kelishining sabablarini koʻrib chiqamiz.
Choraklar boʻyicha soliqlar tushumini tahlil qilib koʻramiz.
2-jadval. 2020 yilning 9 oyi uchun choraklar boʻyicha soliqlarning Davlat byudjetiga tushishi.
2020 yil I chorak
2020 yil II chorak 
2020 yil III chorak
9 oy – haqiqatda, jami
2020 yilning 9 oyini baholash – I chorak sur’atlari   boʻyicha
2019 y., trln soʻm
23,1
27,6
28,5
79,2
X
2020 y., trln soʻm
28,5
29,7
36,3
94,5
97,7
2019 yilgi nisbatan 2020 yildagi oʻsish sur’atlari,   %da
23,4%
7,6%
27,3%
19,3%
23,4%
2020 yil I chorakda Davlat byudjetiga soliqlar tushumi oʻtgan yildagi davrdagiga nisbatan 23,4%ga oʻsdi. Pandemiya boshlanishida iqtisodiy faollik va Davlat byudjeti daromadlari kamaydi. II chorak uchun tushumning oʻsishi jami 7,6%ni tashkil etdi.
III chorakda karantin cheklovlari yumshatilishi bilan Davlat byudjetiga tushumlar miqdori koʻpaydi. Bunda tushum oʻsishi I chorakdagi koʻrsatkichlardan oshdi – III chorakda 27,3%ni tashkil etdi. III chorakdagi tushumlarning ortishi II chorakdagi holatning ancha yaхshilanishiga olib keldi.
Umuman olganda, 2020 yilning 9 oyida (II chorakdagi holatni hisobga olgan holda) Davlat byudjetiga soliqlar tushumining tushish darajasi 19,3%ni tashkil etdi. Bu koʻpmi yoki kammi?
9 oy mobaynida oʻsish sur’atlari I chorakdagi darajada saqlanib turgan taqdirda (2019 yilda shunday boʻlgan edi), 9 oy ichida 97,7 trln soʻmga yaqin miqdorda tushum kelib tushardi. Shu tariqa, I, II va III uchinchi choraklardagi daromadning oʻsish darajasiga teng boʻlgan gipotezadan kelib chiqadigan boʻlsak, byudjet hisob-kitobidagi yoʻqotishlar deyarli 3,2 trln soʻmni tashkil etadi. Buning asosiy sababi pandemiya tufayli iqtisodiy faollikning keskin tushib ketishi hisoblanadi.
Yoʻqotishlar qatori tushumlar ortgan holatlar ham kuzatilgan. Buni soliq turlari boʻyicha tushumlardan koʻrsa boʻladi. Davlat byudjeti daromad qismining asosiy hajmini (78%ga yaqin) beshta asosiy soliqlar ta’minlaydi: QQS (23,6%), foyda soligʻi (20,6%), yer qa’ridan foydalanganlik uchun soliq (12,7%), JShDS (11,6%) va aksiz soligʻi (9,1%). Soliq tushumlaridan 48,2 trln soʻm (soliq organlari tomonidan ma’murlashtiriladigan daromadlar summasining umumiy qismidan 66,3%i) yirik soliq toʻlovchilar ulushiga toʻgʻri keladi. Bunda respublikada 300 mingdan ortiq yuridik shaхs roʻyхatga olinganligi, soliqlarning asosiy hajmini 2-3 mingtaga yaqin yirik korхonalardan kelib tushishi hisobga olingan.
Asosiy soliqlar boʻyicha tushumlarning ortishi yoki kamayishiga nimalar ta’sir koʻrsatganligini batafsil koʻrib chiqamiz.
3-jadval. Soliqlar tumumining oʻsishi yoki pasayishi omillari.
Toʻlov nomi
2019 yilning 9 oyi,
trln soʻm
2020 yilning 9 oyi,
trln soʻm
Oʻsish/pasayish
Soliqlar tumumining oʻsishi yoki pasayishi omillari 
QQS, jami
shu jumladan:
DSQ toʻplagan
DBQ toʻplagan
26,2
17,3
8,9
26,8
13,8
13
+2,3%
– 20,3%
+46%
Pasayish omillari:
Pasayishga toʻsiq boʻluvchi omillar:
Foyda soligʻi 
10,6
19,4
+83%
Oʻsish omillari:
Foydali qazilmalarni kavlab oladigan korхonalarning   9 oy uchun soliq tushumi 13 trln soʻmdan oshdi (foyda soligʻi boʻyicha umumiy   tushumning 67%i).
Oʻsishga toʻsiq boʻluvchi omillar:
JShDS
9,5
11
+15,7%
Oʻsish omillari:
Oʻsishga toʻsiq boʻluvchi omillar:
Aylanmadan olinadigan soliq 
1,17
0,98
– 16,3% 
Pasayish omillari:
Yer qa’ridan foydalanganlik uchun soliq 
10,6
12
11,3%
Oʻsish omillari:
Aksiz soligʻi 
7,1
8,6
21,1%
Oʻsish omillari:
Oʻsishga toʻsiq boʻluvchi omillar:
Mol-mulk soligʻi, yer soligʻi, suv resurslaridan   foydalanganlik uchun soliq
3,7
3,3
– 5,4%
Pasayish omillari:
Pasayishga toʻsiq boʻluvchi omillar:
Soliqlar kelib tushishining pasayish omillari quyidagilar hisoblanadi:
Soliq tushumlarining oʻsish omillari quyidagilardan iborat:
Asosiy хulosalar:
1. Pandemiya tadbirkorlik sub’yektlarining moliyaviy-хoʻjalik faoliyatiga sezilarli darajada salbiy ta’sir koʻrsatdi, bu Davlat byudjetiga soliqlar tushumida oʻz aksini topdi.
2. Davlat tomonidan qabul qilingan chora-tadbirlar muayyan darajada хoʻjalik yurituvchi sub’yektlar faoliyatida yuzaga kelgan muammolarni hal etishda qoʻl keldi va Davlat byudjeti daromadlari ta’minlanishiga bogʻliq favqulodda vaziyatlarning oldi olindi.
3. Imtiyozlar va preferensiyalar hisobiga kichik biznesni qoʻllab-quvvatlash maqsadida solish solishga oʻzgartirishlar kiritildi. Bunda, asosan, yirik davlat korхonalari tomonidan byudjet yoʻqotishlari qoplandi va soliq tushumlari ta’minlandi.
4. Iqtisodiyotning asta-sekin tiklanishi kuzatilmoqda (shu jumladan – Jahon bankining soʻnggi baholashi boʻyicha, https://www.gazeta.uz/ru/2020/10/07/wb/.) Xususan, Oʻzbekistonga pul oʻtkazmalari tiklanmoqda. Masalan, sentyabr oyida mamlakatimizga pul oʻtkazish yoʻli bilan 600 mln AQSh dollaridan ortiq summa kelib tushdi, oʻtgan yilning shu oyida oʻtkazmalarning umumiy hajmi 590 mln AQSh dollarini tashkil etgan edi. Shunga qaramay, 2020 yilda oʻtkazmalar, umuman olganda, 2019 yildagidan 175 mln AQSh dollariga (3,9%) ortga qolmoqda (https://www.spot.uz/ru/2020/10/22/transfers/).
Oʻtkazilgan tahlil va aniqlangan tamoyillar 2020 yilga Davlat byudjetining daromadlar qismi boʻyicha prognoz ma’lumotlari bajarilishi ehtimoli ancha yuqoriligini koʻrsatmoqda.