16 YoShGAChA BO‘LGAN BOLALARGA NOGIRONLIKNI TAYINLASh TARTIBI TO‘G‘RISIDAGI NIZOMNI TASDIQLASh HAQIDA

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Ijtimoiy himoya yili” Davlat dasturi to‘g‘risida” 2007-yil 23-yanvardagi PQ-573-son qaroriga muvofiq qaror qilamiz:
 1. 16 yoshgacha bo‘lgan bolalarga nogironlikni tayinlash tartibi to‘g‘risidagi nizom ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 
 2. Ushbu qaror O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat ro‘yxatidan o‘tkazilganidan keyin o‘n kundan so‘ng kuchga kiradi.
 3. Ushbu qaror kuchga kirgan kundan boshlab O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirining 1993-yil 31-dekabrdagi 678-son buyrug‘i o‘z kuchini yo‘qotgan deb hisoblansin.
 4. Mazkur qarorning ijrosini nazorat qilish O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirining o‘rinbosari A.Kamilov hamda Mehnat va aholini ijtimoiy himoya qilish vaziri o‘rinbosari K.Kamilov zimmasiga yuklatilsin.
 Mazkur Nizom O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Ijtimoiy himoya yili” Davlat dasturi to‘g‘risida” 2007-yil 23-yanvardagi PQ-573-son qaroriga muvofiq 16 yoshgacha bo‘lgan bolalarga (keyingi o‘rinlarda matnda bolalar deb yuritiladi) nogironlikni tayinlash tartibini belgilaydi. 
 1. Jismoniy yoki aqliy nuqsonlari borligi tufayli turmush faoliyati cheklanganligi munosabati bilan ijtimoiy yordam va himoyaga muhtoj bo‘lgan bolalar nogiron deb hisoblanadi.
 Bolalarning turmush faoliyati cheklanganligi ularning o‘z-o‘ziga xizmat qilish, yurish, yo‘lni topa olish, muloqot qilish, o‘z xatti-harakatini nazorat qilish, shuningdek ta’lim olish va mehnat faoliyati bilan shug‘ullanish qobiliyati yoki imkoniyatini to‘la yoxud qisman yo‘qotganligida ifodalanadi.
 2. Bolalarni nogiron deb topish ularning qonuniy vakillari — ota-onalari, farzandlikka oluvchilari yoki vasiylari (homiylari)ning doimiy yashash joyidagi tuman (shahar) davolash-profilaktika muassasalarida faoliyat ko‘rsatayotgan vrachlik maslahat komissiyasi (keyingi o‘rinlarda matnda VMK deb yuritiladi) tomonidan mazkur Nizomda belgilangan tartibda amalga oshiriladi. 
 3. VMKga tuman (shahar) davolash-profilaktika muassasasi bosh shifokori raislik qiladi.
 VMK tarkibi bosh shifokor o‘rinbosari, bo‘lim boshlig‘i va davolovchi shifokorlar (pediatr, terapevt, psixiatr, ftiziatr va boshqa mutaxassislar)dan iborat tarkibda tuman (shahar) davolash-profilaktika muassasasi bosh shifokori tomonidan tasdiqlanadi. 
 4. VMK tomonidan beriladigan bolalarni nogiron deb topish to‘g‘risida tibbiy xulosa (keyingi o‘rinlarda matnda tibbiy xulosa) nogiron bolalarga ijtimoiy nafaqa tayinlashga asos bo‘lib hisoblanadi. 
 5. Bolalarni tibbiy tekshiruvlardan o‘tkazish jarayonida shifokorlar (pediatr, terapevt, psixiatr, ftiziatr va boshqalar) tomonidan ularda ushbu Nizomning 1-ilovasida berilgan “Tibbiy ko‘rsatmalar ro‘yxati”da ko‘rsatilgan kasalliklar va nogironlik belgilarini aniqlagan holatlarda, bolalarning tibbiy hujjatlari (kasallik tarixidan ko‘chirma, zaruriyat bo‘lgan hollarda rentgen UZI, EEG, kompyuter tomografiyasi, laboratoriya-bioximik sinamalari o‘tkazilgan tekshiruvlar) ularning qonuniy vakillari — ota-onalari yoki vasiylarining (homiylarining) doimiy yashash joyidagi VMKga taqdim etiladi. 
 6. Bolalar VMK tomonidan beriladigan tibbiy xulosa asosida nogiron deb topiladi. 
 7. VMK tibbiy xulosani berishda quyidagilarni e’tiborga oladi:
 bolalarning tibbiy hujjatlaridagi ma’lumotlar (kasallik tarixidan ko‘chirma, ayrim hollarda rentgen UZI, EEG, kompyuter tomografiyasi, laboratoriya-bioximik sinamalari o‘tkazilgan tekshiruvlar);
 nogironlikka sabab bo‘lgan holatlar (tug‘ma, nasldan-naslga o‘tadigan kasalliklar yoki jarohat va surunkali kasalliklar, orttirilgan patologik holatlar natijasida yuzaga kelgan nogironlik);
 nogironlikning hajmi va tarkibi; 
 kasallikning xususiyati, bolalarning yoshi, uning a’zolari funksiyasining buzilish darajasi, kompensator mexanizmlar holati, kasalliklarning kechishi, ijtimoiy moslashuv imkoniyatlari; 
 bolalarning tibbiy, shaxsiy-psixologik, ijtimoiy-pedagogik omillar komplekslarini qamrab olgan yakka tartibdagi reabilitatsiya dasturi tarzida belgilanadigan ijtimoiy himoya muhtojligi va boshqalar. 
 8. Tibbiy xulosa bolalarni belgilangan tartibda ambulatoriya va shifoxonalar sharoitida to‘liq tekshiruvlardan o‘tkazilgandan so‘ng VMK qaroriga muvofiq beriladi.
 9. VMK tibbiy xulosani berishda ushbu Nizomning 1-ilovasida berilgan “Tibbiy ko‘rsatmalar ro‘yxati”ga asoslanadi. 
 10. Kasalliklar va ularning patologik holatlariga muvofiq tibbiy xulosalar 1 yil muddatga, 2 yil muddatga va undan ko‘p bo‘lgan muddatga beriladi. 
 11. “Tibbiy ko‘rsatmalar ro‘yxati”ning I-bo‘limida ko‘rsatilgan holatlar, ya’ni kasalliklar jarohat yoki amalga oshirilgan tibbiy amaliyotlar natijasida bolalarning a’zosi va a’zolar tizimlarining funksiyasi buzilishi sababli, garchi davolash natijasida ko‘rsatilgan holatlar tiklanishi mumkin bo‘lsada, bolalarning yashash faoliyatini cheklanishiga va ijtimoiy hayotga moslasha olmaslikka olib kelgan holatlarda tibbiy xulosalar 1 yil muddatga beriladi. Bunda tibbiy xulosa berish bolalarning shifoxonalarda (shu jumladan ixtisoslashtirilgan shifoxonalarda) hamda ambulatoriya-poliklinika sharoitida 6 oy davomida davom etgan patologik o‘zgarishlarni inobatga olgan holda VMK tomonidan amalga oshiriladi. 
 12. “Tibbiy ko‘rsatmalar ro‘yxati”ning II-bo‘limida ko‘rsatilgan holatlar, ya’ni bolalar organizmi funksiyalarining kuchli ravishda buzilgan, ularning o‘zgalar yordamiga muhtojligi sezilgan va o‘z-o‘ziga xizmat qilish chegaralangan, lekin bolalarda tuzalish ehtimoli bo‘lgan holatlarda tibbiy xulosa 2 yil muddatga beriladi. Bunda tibbiy xulosalar VMK tomonidan har 2 yilda qayta rasmiylashtiriladi. Tibbiy xulosalarni qayta rasmiylashtirishda bolalarning fiziologik, anatomik, a’zo va uning tizimlarining kompensator holatlari, ularning tez o‘suvchanligi va tiklanishi hisobga olinadi. 
 13. “Tibbiy ko‘rsatmalar ro‘yxati”ning III-bo‘limida ko‘rsatilgan holatlar, ya’ni o‘z-o‘ziga xizmat qilishning to‘liq yo‘qolishiga olib keluvchi organizm faoliyatining keskin, turg‘un va orqaga qaytmas buzilishi natijasida bolalarning yashash faoliyatining kuchli darajada chegaralanishiga va ijtimoiy hayotga moslasha olmaslikka olib boradigan a’zo va uning tizimlarining patologik holatlarida tibbiy xulosa bolalarning 16 yoshga to‘lgungacha bo‘lgan muddatga beriladi. Bunda bolalarning ahvolini dinamik kuzatish, ularni reabilitatsiya texnik vositalari bilan ta’minlash va hayotga moslashuvchanligini belgilash maqsadida tibbiy xulosa dastlab 2 yil muddatga beriladi. Mazkur muddat tugagach VMK tomonidan tibbiy xulosa bolalarning 16 yoshga to‘lgungacha bo‘lgan muddatga beriladi.
 14. Nogiron bolalarga tibbiy xulosa berilishi bilan birga VMK tomonidan nogiron bolalarning ota-onalariga farzandlariga tibbiy-ijtimoiy yordam ko‘rsatishlari lozimligi, shu bilan birga, bolalarga protez-ortopediya mahsulotlari hamda reabilitatsiya texnik vositalari ajratilishi zarurligi tushuntiriladi. 
 15. VMK kasallik tavsifiga ko‘ra har bir nogiron bolaga yakka tartibdagi reabilitatsiya dasturini tuzadi va uning ijrosini ta’minlaydi.
 16. Tibbiy xulosaga bolaning kasallik tarixidan olingan ma’lumotlar hamda uning tug‘ilganligi to‘g‘risidagi guvohnomasi, ota-onasi yoki vasiysining (homiysining) pasportidagi ma’lumotlar, shuningdek, hududiy davolash-profilaktika muassasasining bosh shifokori hamda VMK a’zolarining ismi, familiyasi va lavozimi to‘g‘risidagi ma’lumotlar kiritiladi. 
 17. Tibbiy xulosa 1 yoki 2 yillik muddatga berilgan holatlarda tibbiy xulosada 16-bandda ko‘rsatilgan ma’lumotlardan tashqari, shuningdek bolaning navbatdagi tibbiy ko‘rikdan o‘tish sanasi ham ko‘rsatiladi.
 Bolani qayta ko‘rikdan o‘tkazish muddatlari kasallikning og‘irlik darajasi, uning kechishi, funksional yetishmovchilikning turg‘unligi, o‘z-o‘ziga xizmat qila olish holati, harakatlanish, chamalash, muloqot, o‘qish, o‘z yurish-turishini nazorat qilish qobiliyatining bashorat qilinadigan dinamikasiga qarab belgilanadi.
 18. Nizomning 2-ilovasida ko‘rsatilgan kasalliklar va ularning patalogik holatlari nogiron bolalarda mavjud bo‘lgan taqdirda tibbiy xulosada mazkur bolalar uchun lozim bo‘lgan yordamchi vositalar (maxsus asbob-uskuna, moslamalar va harakat uchun vositalar) ko‘rsatilishi lozim.
 19. Tibbiy xulosalar VMK tomonidan bolalarga taalluqli tibbiy hujjatlar qabul qilib olingan kundan boshlab 1 oylik muddatda beriladi. 
 20. Tibbiy xulosa VMK tomonidan ushbu Nizomning 3-ilovasida belgilangan shaklda rasmiylashtiriladi va hududiy davolash-profilaktika muassasasining bosh shifokori va VMK a’zolari tomonidan imzolanadi hamda mazkur davolash-profilaktika muassasasining yumaloq muhri bilan tasdiqlanadi.
 21. Tibbiy xulosa berilgach bu haqda bolalarning ambulator kartasiga (112 shakl) qayd kiritiladi. 
 22. Bolalarning ota-onalari yoki vasiylari (homiylari) VMK tomonidan tibbiy xulosalar berilgan kundan boshlab 10 kun muddat ichida tibbiy xulosani o‘zlari doimiy yashash joyidagi tuman (shahar) ijtimoiy ta’minot bo‘limlariga topshirishlari lozim. 
 23. Tibbiy xulosa berish bilan bog‘liq barcha hujjatlarning saqlanishi VMK raisi tomonidan ta’minlanadi. 
 24. Nogiron bolalarga tibbiy xulosa berish mas’uliyati VMK raisi zimmasiga, uning nazorati esa Qoraqalpog‘iston Respublikasi va viloyatlar markaziy shifoxonalari bosh shifokorlari hamda Toshkent shahrining tuman (hududiy) tibbiy birlashmalari boshliqlari zimmasiga yuklatiladi.
 25. Qoraqalpog‘iston Respublikasi va viloyatlar markaziy shifoxonalari hamda Toshkent shahrining tuman (hududiy) tibbiy birlashmalari qoshida bolalarga nogironlikni belgilashda yuzaga keladigan nizolarni ko‘rib chiqish uchun Apellyatsiya komissiyasi tashkil etiladi. 
 26. Apellyatsiya komissiyasi tarkibi Qoraqalpog‘iston Respublikasi va viloyatlar markaziy shifoxonalari bosh shifokori hamda Toshkent shahrining tuman (hududiy) tibbiy birlashmalari boshliqlari tomonidan tasdiqlanadi. 
 27. Tibbiy xulosa natijalaridan norozi bo‘lgan nogiron bolalarning ota-onalari yoki vasiy (homiy)lari tibbiy xulosa berilgan kundan boshlab bir oy muddat davomida bu to‘g‘risida Apellyatsiya komissiyasiga yoki sudga murojaat qilishlari mumkin.
 28. Apellyatsiya komissiyasining xulosasi yakuniy deb hisoblanadi va tibbiy xulosa mazkur komissiya xulosasi asosida bolalarning qonuniy vakillari — ota-onalari, farzandlikka oluvchilari yoki vasiylari (homiylari)ning doimiy yashash joyidagi tuman (shahar) davolash-profilaktika muassasalarida faoliyat ko‘rsatayotgan VMK tomonidan beriladi.
 29. Tibbiy xulosa berish tartibini buzgan aybdor shaxslar belgilangan tartibda javobgar bo‘ladi.
 1. Serebral falaj va boshqa falajli sindromlar (qo‘l-oyoqlarning uzoq vaqt falajligi yoki chuqur parezlari, turg‘un ikkilamchi tarqoq atetoz tipidagi giperkinezlar, xoreoatetoz, koordinatsiyaning yaqqol buzilishi).
 2. 2 yil va undan ortiq doimiy ravishda davolashga qaramay davom etayotgan tez-tez qaytalanuvchi epilepsiya (oyiga 4 va undan ortiq katta yoki kunda tez-tez kichik yoki tutqanoqsiz kechuvchi).
 3. Tashxisi tasdiqlangan nasl-genetik va degenerativ kasalliklar (stabil va zo‘rayuvchi turlari).
 4. Kelib chiqishi har xil bo‘lgan aqliy zaiflikning chuqur va og‘ir turi. 
 5. 6 oy davom etadigan (surunkali) og‘ir shizofreniya va boshqa ruhiy buzilishlar va xulq-atvor buzilishlari.
 Ko‘rish o‘tkirligining yaxshi ko‘radigan ko‘zda 0.04 — 0,08 (korreksiya bilan)ga pasayishi yoki ko‘rish maydonining bog‘lanish nuqtasidan hamma yo‘nalish bo‘yicha 15 gradusgacha torayishiga olib keladigan ikki tomonlama orqaga qaytmaydigan turg‘un va davolab bo‘lmaydigan tug‘ma va orttirilgan ko‘rish a’zosi shikastlanishlari.
 1. Bronx — o‘pka tizimining tug‘ma va irsiy kasalliklari (aniqlanmagan kistozli fibroz — mukovissidoz, alveolit surunkali kechishi bilan va o‘pka tug‘ma anomaliyalari).
 2. Tug‘ma va orttirilgan xarakterdagi bronx — o‘pka kasalliklarida II-III darajali turg‘un nafas yetishmovchiligi, shu bilan birgalikda yaqqol intoksikatsiya bilan kechuvchi surunkali sil kasalligi. Bronxial astmaning gormonga bog‘liq turi.
 3. Yurakning inoperabel fonida II-III darajali qon aylanishining turg‘un yetishmovchiligi.
 4. Jigarning tug‘ma, irsiy, orttirilgan kasalliklarida kuchli turg‘un qayta tiklanmaydigan funksional buzilishlari.
 5. Surunkali buyrak yetishmovchiligining III-bosqichi.
 6. Birlamchi arterial gipertoniya (gipertoniya kasalligi), buyraklar shikastlanishi ustunligi bilan.
 7. Diabetik nefroskleroz.
 Inkurabel yomon sifatli o‘smalarning og‘ir shakli. A’zolar funksiyasining kuchli buzilishi kuzatilganda xirurgik muolajalar mumkin bo‘lmagan holatdagi xavfsiz sifatli o‘smalar.
 1. Tuzatib bo‘lmaydigan doimiy najas va siydikni tutaolmaslik, yo‘g‘on, to‘g‘ri ichak va orqa chiqaruv teshigining tug‘ma va orttirilgan oqmalari, siydik, tanosil a’zolari oqmalari.
 2. Muhim a’zolar: o‘pka, jigar, ichaklar va anorektal sohasining, o‘t yo‘llarining atreziyasi, buyrak, siydik pufagining yo‘qligi, yaqqol rivojlanmaganligi tufayli patologik asoratlarda muhim a’zolarning turg‘un funksional buzilishlari.
 3. Suyak-mushak sistema va biriktiruvchi to‘qima kasalliklarida yaqqol qayta tiklanmaydigan funksional buzilishlari:
 a) bir yoki undan ortiq oyoq va qo‘llarda orttirilgan deformatsiyalar; 
 b) ankiloz, kontraktura, patologik sinish, skelet deformatsiyasiga olib keladigan umurtqa pog‘onasining tizimli zararlanishi;
 v) tayanch-harakat apparatining rivojlanish nuqsonlari tufayli mustaqil harakat va o‘z-o‘ziga xizmat qilish imkoniyati yo‘qligi.
 Ichki sekretsiya bezlari funksiyasining yetishmovchiligi:
 qandli diabet (insulinga bog‘liq qandli diabet);
 qandsiz diabet (pitiutrin-rezistent shakli); 
 Itsengo-Kushinga sindromi, surunkali buyrak usti bezlarining boshqa buzilishlari (Adisson krizi), total adrenoektomiyadan keyingi holati, buyrak usti bezi po‘stlog‘ining og‘ir tug‘ma disfunksiyasi, og‘ir tug‘ma yod yetishmovchiligi sindromi, gipofizar nanizm, tug‘ma va orttirilgan gipotireozning og‘ir shakli, gipoparatireoz, tireotoksikoz.
 1. Leykozlar Xodjkin kasalligi (limfogranulomatoz), xavfli gistiotsitoz.
 2. Qon ishlab chiqarishning tug‘ma va orttirilgan gipo-aplastik holatlari. Gemoglobin 60g/l, ko‘ruv maydonida leykotsitlar 3000 mm/kubdan kam, anizotsitoz, poykilotsitoz, mikrotsitoz.
 3. Purpura va boshqa gemorragik holatlar, koagulopatiya va trombotsitopatiyaning og‘ir shakllari. Og‘ir gemorragik kriz bilan kechuvchi doimo qaytalanib turuvchi surunkali trombotsitopenik purpura (trombotsitlarning qonda 50 ming va undan kamroq bo‘lishi).
 1. Tug‘ma immun tizim tanqislik holatlari:
 a) og‘ir mujassamlashtirilgan antitelalar (antitanachalar) yetishmovchiligi ustun bo‘lgan immunodefitsit holatlar, polimorfyadroli neytrofillar funksional buzilishlari, septik granulamatoz — jigar, o‘pka, limfa tugunlari va boshqa a’zolarning qaytalanib turuvchi bakterial shikastlanishi bilan kechishi;
 b) qon zardobida immunoglobulin E ning konsentratsiyasi 1000 KED/l.dan yuqori bo‘lishi bilan jigarda, o‘pkada, teri ostida “sovuq” abssesslarning qaytalanishi bilan kechuvchi giperimmunoglobulin E sindromi.
 2. Orttirilgan immuntanqislik holatlari:
 a) OIV infeksiyasining yoyiq tasviri;
 b) OITS — odam immun tanqisligi sindromi
 1. Konduktiv va neyrosensor karlik yoki eshitish qobiliyatining to‘la yo‘qotilishi.
 2. Eshitishning buzilishiga olib keluvchi quloq tug‘ma anomaliyalari (rivojlanish nuqsonlari). Ikki tomonlama quloqning tug‘ma rivojlanmasligi yoki tuzatib bo‘lmas anomaliyasi (quloq suprasi va tashqi eshituv yo‘lining bo‘lmasligi).
 3. Xiqildoq tug‘ma anomaliyalari (rivojlanish nuqsonlari).
 4. Xiqildoq va kekirdak yuqori qismining orttirilgan chandiqli torayishi, 2-3-darajali nafas yetishmovchiligi bilan.
 5. LOR organlari moxovi (leprasi).
 6. Og‘iz bo‘shlig‘i shilliq qavatining granulyoma va granulamasimon shikastlanishlari.
 7. Surunkali rinit — Ozena (sassiq tumov).
 Yordamchi vositalar — bu quyidagi funksional buzilishlar yoki anatomik defektlarda buzilgan funksiyalarni kompensatsiya qilish va ijtimoiy maishiy moslashuvni yengillashtirish uchun qo‘llaniladigan moslashtirish asboblari, maxsus asbob-uskunalar: 
 1. Kuchli namoyon bo‘lgan mono-gemi “paraparez”, “tetraparez”.
 2. Kuchli namoyon bo‘lgan ataksiya.
 3. Kuchli namoyon bo‘lgan giperkinetik sindrom.
 4. Doimiy ravishdagi siydik va najas tuta olmaslik, shu bilan birgalikda siydik va najas oqmalari.
 5. Yaxshi eshitmaslik (tugouxost), karlik.
 6. 4 barmoqsiz kaft cho‘ltog‘i.
 7. Qo‘l-oyoq bo‘g‘imlarining kuchli namoyon bo‘lgan kontrakturalari.
 8. Elka, tirsak yoki tizza bo‘g‘imlarining doimiy ravishda osilib turishi.
 9. Shopar bo‘yicha tovon cho‘ltoqligi va undan balandroq amputatsion defektlar.
 10. To‘liq ko‘rlik: ikkala yoki yaxshiroq ko‘rayotgan ko‘zning xira ko‘rishi. (ko‘rish o‘tkirligi 0,08o korreksiya bilan, ko‘rish maydonini hamma yo‘nalishlar bo‘yicha 15o torayishi).
 11. Mukovissidoz.
 12. Yurak ritmining buzilishi.
 13. Gemofiliya.
 14. Qandli diabet.
 Alohida harakat vositalariga kreslo-aravacha kiradi va yo‘qotilgan harakat funksiyasini yoki bo‘sh joyda chamalashni kompensatsiya qilish maqsadida beriladi.
 Kreslo-aravacha, sayr qildiradigan kreslo-aravacha 3 yoshdan oshgan nogiron bolalari bor oilalarga beriladi.
 1. Yurak yetishmovchiligining II B - III darajasi 
 2. Koordinatsiyaning kuchli buzilishi.
 3. Bir nechta qo‘l yoki oyoqlarning falaji yoki kuchli parezi.
 4. Ikkala boldir cho‘ltog‘i va undan yuqoriroq satxdagi amputatsiyalar. 
 1. Ikki qo‘l yoki ikkala oyoqlarning falaji, kuchli parezlari.
 2. Ikkala boldirning cho‘ltog‘i yoki undan yuqoriroq satxdagi amputatsiyalar.