O‘zbekiston Respublikasi adliya vazirining 2008-yilda davlat boshqaruvi organlari, huquqni muhofaza qiluvchi va nazorat tuzilmalari tomonidan qonunlarning ijro etilishi holati to‘g‘risidagi axboroti haqida

O‘zbekiston Respublikasi adliya vaziri R. Muhitdinovning 2008-yilda davlat boshqaruvi organlari, huquqni muhofaza qiluvchi va nazorat tuzilmalari tomonidan qonunlarning ijro etilishi holati to‘g‘risidagi ma’ruzasini tinglab va muhokama qilib, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senati shuni qayd etadiki, o‘tgan yil mobaynida O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan bu yo‘nalishda muayyan ishlar olib borilgan. O‘tkazilgan monitoringlar yakunlari asosida aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etish yuzasidan davlat tuzilmalari tomonidan kompleks va aniq maqsadga yo‘naltirilgan chora-tadbirlar ko‘rilgan bo‘lib, bu chora-tadbirlar natijasida ushbu tuzilmalarning norma ijodkorligi hamda huquqni qo‘llanish faoliyati sezilarli darajada yaxshilangan. 
 Shu bilan birga bu sohadagi mavjud salohiyat va zaxiralardan hamon talab darajasida foydalanilmoqda deb bo‘lmaydi. Davlat boshqaruvi organlarining, huquqni muhofaza qiluvchi va nazorat tuzilmalarining bir qanchasi faoliyatida ijobiy o‘zgarishlar bilan bir qatorda muayyan kamchiliklar hamda salbiy tamoyillar ham bor.
 Ayrim vazirliklar, davlat qo‘mitalari va idoralar tomonidan huquqiy ekspertizaga taqdim etilayotgan normativ-huquqiy hujjatlarning loyihalari sifati hali ham yuqori darajada emasligi kuzatilmoqda, ular ba’zan amaldagi qonun hujjatlariga va qonunchilik texnikasi qoidalariga zid kelmoqda. Idoraviy hujjatlarni huquqiy ekspertizadan va O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat ro‘yxatidan o‘tkazishning belgilangan tartibini buzgan holda qabul qilish va ijro uchun joylarga yuborish amaliyoti barham topmagan. Masalan, o‘tgan yil mobaynida 34 ta g‘ayriqonuniy idoraviy hujjat aniqlangan hamda bu hujjatlar yuzasidan ularni bekor qilish va ijrodan chaqirib olish haqida tegishli davlat organlariga taqdimnomalar kiritilgan.
 Ko‘rilayotgan amaliy choralarga qaramay, mahalliy davlat hokimiyati organlarining qonunchilik yo‘nalishidagi ijodkorlik faoliyatida jiddiy muammolar saqlanib qolmoqda. “Normativ-huquqiy hujjatlar to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonunining huquqiy ekspertizaning majburiyligi haqidagi talablariga qaramay, adliya organlariga ekspertizaga yuborilayotgan normativ-huquqiy hujjatlarning loyihalari soni hamon ozligicha qolmoqda. Yangi qabul qilingan hujjatlar yuridik kuchga kirishining majburiy sharti ularning rasmiy nashrlarda e’lon qilinishi ekanligiga qaramay, bunday hujjatlarni e’lon qilish haqidagi qonun talabini mahalliy davlat hokimiyati organlari amalda bee’tibor qoldirmoqdalar. Mahalliy davlat hokimiyati organlari tomonidan qonun hujjatlariga zid yoxud o‘z kuchini yo‘qotgan hujjatlarga asoslangan yoki o‘z vakolatlaridan chetga chiqqan holda qarorlar qabul qilinayotganligi hollari saqlanib turgan muammolarning teranligini ko‘rsatmoqda.
 Qonunlarda amalga oshirishning huquqiy mexanizmlari bilan ta’min etilmagan havolaki normalarning ko‘pligi huquqiy tartibga solishning yaxlitligi va izchilligini, normativ-huquqiy hujjatlarning o‘zaro to‘ldiruvchanligini ta’minlashda jiddiy muammo bo‘lib qolmoqda.
 Prokuratura organlarining qishloq xo‘jaligiga doir qonun hujjatlarining ijrosi ustidan nazorat yo‘nalishidagi faoliyatida nazorat tuzilmalarining huquqni qo‘llanish amaliyoti ustidan prokuror nazorati sifatini oshirishga ehtiyoj bor. Qonun hujjatlaridagi mavjud ayrim kemtiklik va kamchiliklar huquqni qo‘llanishning xilma-xil amaliyoti shakllanishiga olib kelganligiga qaramay, prokurorlarda qonun ijodkorligiga nisbatan kuzatilayotgan pozitsiya yetarli darajada faol emas. Qonun hujjatlarini tizimlashtirish va uslubiy ta’minot sohasidagi muayyan kamchiliklar prokurorlik faoliyati samaradorligini pasaytirmoqda. Ma’muriy huquqbuzarliklar to‘g‘risidagi ishlarni yuritishdagi nuqsonlar, asoslantirilmagan da’vo arizalarini kiritish hollari bu yo‘nalishdagi ishlarga prokurorlar e’tiborini kuchaytirish zarurligidan dalolat beradi.
 O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligining huquqbuzarliklarning oldini olishga qaratilgan faoliyatini yanada takomillashtirishga ehtiyoj sezilmoqda. Huquqbuzarliklar profilaktikasi ayrim jihatlarining qonunchilik asoslari yaxshi ishlanmaganligicha qolmoqda. Inspektorlar profilaktika ishlarini rejalashtirishga yuzakiroq qaramoqdalar, huquqbuzarliklarga qarshi kurashning holatiga baho berish, amalga oshirilayotgan chora-tadbirlarni umumlashtirish hamda samaradorligini tahlil qilish sohasida ular deyarli ish olib bormayotirlar. Ma’muriy huquqbuzarliklarning statistika hisobi yuritilmasligi va huquqni qo‘llanish amaliyotini umumlashtirishning soz tizimi yo‘qligi profilaktika faoliyatining samaradorligini aniqlashni juda qiyinlashtirmoqda. Ichki ishlar vazirining 1998-yil 4-sentabrdagi 173-sonli buyrug‘i bilan joriy etilgan tartib, mazkur tartibga muvofiq ma’muriy huquqbuzarlik to‘g‘risidagi bayonnomalar rasmiylashtirilgan paytdan e’tiboran bir yil o‘tgach yo‘q qilib yuborilishi kerak, bayonnomalar ustidan shikoyat berish yoki protest keltirish yo‘li bilan ularning qonuniyligiga baho berish, shuningdek ma’muriy preyuditsiyali jinoyatlarga doir jinoyat ishlarini ko‘rishda ulardan foydalanish imkoniyatini istisno etib, inson huquqlari kamsitilishiga olib kelmoqda.
 Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi qonun hujjatlarining normalarini qo‘llanish amaliyotini tubdan yaxshilash talab qilinadi. Idoraviy hujjatlarni ularni qabul qilishning va huquqiy ekspertizadan o‘tkazishning belgilangan tartibiga rioya etmagan tarzda qabul qilish hollari huquqbuzarliklarning oldini olish samaradorligiga salbiy ta’sir etmoqda. Bunday hujjatlarning ayrimlarida bir-biriga zid qoidalar bo‘lishidan tashqari ular inspektorlarning o‘zlari huquqbuzarliklar sodir etishi uchun sharoit yaratib bermoqda ham. Sodir etilgan huquqbuzarlikni aniq ko‘rsatmasdan turib, huquqbuzarlik hodisasi yuz bermagan alfozda va o‘rni-tegi yo‘q shaxslar nomiga noto‘g‘ri rasmiylashtirilgan talaygina miqdordagi ma’muriy bayonnomalar borligi, statistika ko‘rsatkichlariga qo‘shib yozish va shu singari boshqa holatlar inspektorlarning o‘z ishlarining miqdor ko‘rsatkichlarini turli usullar bilan sun’iy ravishda yaxshilashga urinishi ifodasi bo‘lib, ular faoliyatini baholash mezonlarini qayta ko‘rib chiqishni, bunda aniqlangan huquqbuzarliklar soni emas, balki huquqbuzarliklarga qarshi kurash hal qiluvchi omil bo‘lishini taqozo etadi.
 Tegishli ixtisosdagi pedagoglar bilan ta’minlanmaganlik, zarur yuridik adabiyotlarning yetishmasligi, elektron kutubxonalardan foydalanish uchun yetarli sharoit yo‘qligi Xalq ta’limi, Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirliklari tizimi muassasalarida huquqiy ta’lim berish sohasidagi jiddiy muammo bo‘lib turibdi. Normativ-huquqiy hujjatlarni joylarga, ijrochilarga yetkazib berish, ularni tizimlashtirish hamda ulardan foydalanish lozim darajada tashkil etilmaganligi sababli ba’zan kiritilgan o‘zgartish va qo‘shimchalar mujassam topmagan, shuningdek o‘z kuchini yo‘qotgan normativ-huquqiy hujjatlardan ham ta’lim jarayonida foydalanmoqdalar. Ta’lim muassasalari talabalarning huquqiy mavzulardagi tadbirlarga qiziqishini rag‘batlantirishga yetarlicha e’tibor bermayotir. O‘quv dasturlari va o‘quv-uslubiy qo‘llanmalardagi ko‘plab xatoliklar, shuningdek Jamiyatda huquqiy madaniyatni yuksaltirish milliy dasturini bajarish doirasida qabul qilinishi nazarda tutilgan ayrim qonun hujjatlarining yo‘qligi huquqiy ta’lim sifatiga va huquqiy madaniyat darajasiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
 Yuridik shaxslarni ro‘yxatdan o‘tkazishning tashkiliy-huquqiy mexanizmini tubdan qayta ko‘rib chiqish talab qilinadi. Xodimlarga qo‘yiladigan malaka talablari yo‘qligi bois Qoraqalpog‘iston Respublikasi va viloyatlarning tuman (shahar) hamda Toshkent shahri tuman hokimliklari huzuridagi tadbirkorlik subyektlarini ro‘yxatga olish inspeksiyalarida zimmadagi vazifani bajarish uchun zarur malakaga ega bo‘lmagan kadrlar tarkibi shakllangan. Chunonchi, 2007-yilda o‘tkazilgan attestatsiya yakunlari inspeksiyalar xodimlarining 55 foizida yetarlicha malaka yo‘qligini ko‘rsatdi.
 Bunday holatlar inspeksiyalar faoliyati samaradorligini ta’minlashda g‘ov-to‘siq bo‘lmoqda va ko‘plab jiddiy kamchiliklar kelib chiqishiga sabab bo‘lmoqda. Xususan, huquqni g‘oyat xilma-xil tarzda qo‘llanish amaliyoti kuzatilmoqda, inspeksiyalarning xodimlari tomonidan ko‘plab huquqbuzarliklarga yo‘l qo‘yilmoqdaki, bu hol ularning harakatlari va qarorlari ustidan fuqarolar berayotgan shikoyat hamda arizalar soni ortib borishiga sabab bo‘lmoqda. Masalan, adliya organlarida ro‘yxatdan o‘tkazilishi joiz bo‘lgan nodavlat notijorat tashkilotlari bir qator hollarda inspeksiyalar tomonidan davlat ro‘yxatiga olingan, binobarin ular taqdim etgan hujjatlarga huquqiy baho berilmagan. Ariza beruvchilardan g‘ayriqonuniy yig‘imlar undirish, turli imtiyozlarni qo‘llamaslik amaliyoti keng tarqalgan.
 Inspeksiyalarning pog‘onalar bo‘yicha tarqoqligi huquqni qo‘llanish faoliyatida jiddiy qiyinchiliklar tug‘dirmoqda hamda ular ishini muvofiqlashtirish, nazorat qilish va uslubiy ta’minlash imkoniyatini istisno etayotir. Inspeksiyalar va boshqa organlarning statistikaga taalluqli ko‘rsatkichlari bir qator parametrlar bo‘yicha bir-biridan anchagina farq qilishi, inspeksiyalar ichki tizimida statistika ishi bir xilda olib borilmasligi bu sohadagi ijobiy va (yoki) salbiy tamoyillarni aniqlash imkonini bermayotir.
 Turli mintaqalardagi inspeksiyalar xodimlari daromadidagi (ish haqi, mukofotlar va boshqalar) katta farqlar inspeksiyalarning o‘zini o‘zi moliyalashtirish mexanizmi mukammal emasligini ko‘rsatmoqda. Inspeksiyalar tuman (shahar) hokimliklari tarkibida bo‘lganligi tufayli ularning pul, moddiy-texnika va kadrlar resurslari hokimlar tomonidan o‘zboshimchalik bilan, belgilanmagan maqsadlarga jalb etilmoqdaki, bunday hollarga qat’iy barham berish talab qilinadi.
 Barcha kelishuvlarni faqat bitta instansiya doirasida amalga oshirish imkonini beradigan huquqiy mexanizmlar joriy etilgan bo‘lishiga qaramay, inspeksiyalar ruxsat berish uchun kerakli hujjatlarni “bitta darcha” prinsipi asosida rasmiylashtirish amaliyoti ishlashini ta’minlamayotirlar. Turli instansiyalar bilan kelishuvlar ko‘pchilik hollarda tadbirkorlik subyektlarining o‘zlari tomonidan mustaqil tarzda amalga oshirilmoqda. 
 Inspeksiyalar faoliyatida tashkiliy-huquqiy muammolar taqozosi bilan yuzaga kelgan yuqoridagi kamchiliklar tadbirkorlik subyektlarini davlat ro‘yxatidan o‘tkazish tizimini xorij tajribasini inobatga olgan holda qayta tashkil etishni zarur qilib qo‘ymoqda.
 Davlat boshqaruvi organlarining, huquqni muhofaza qiluvchi va nazorat tuzilmalarining norma ijodkorligi hamda huquqni qo‘llanish faoliyatini takomillashtirish maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senati qaror qiladi:
 1. O‘zbekiston Respublikasi adliya vazirining 2008-yilda davlat boshqaruvi organlari, huquqni muhofaza qiluvchi va nazorat tuzilmalari tomonidan qonunlarning ijro etilishi holati to‘g‘risidagi ma’ruzasi ma’lumot uchun qabul qilinsin.
 2. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasiga quyidagilar tavsiya etilsin:
 aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etish hamda monitoringlar yakunlari bo‘yicha ishlab chiqilgan taklif va tavsiyalarni amalga oshirish yuzasidan amaliy choralar ko‘rish;
 davlat va xo‘jalik boshqaruvi organlarining, mahalliy davlat hokimiyati organlarining norma ijodkorligi hamda huquqni qo‘llanish faoliyati ustidan nazoratni kuchaytirish;
 qonun hujjatlarining talablariga rioya etilishini ta’minlamayotgan mansabdor shaxslarning faoliyatiga ularning javobgarligi masalasini ko‘rib chiqishga qadar prinsipial baho berish.
 3. Davlat boshqaruvi organlari, huquqni muhofaza qiluvchi va nazorat tuzilmalari:
 ko‘rsatib o‘tilgan kamchiliklardan kelib chiqqan holda norma ijodkorligi va huquqni qo‘llanish borasidagi o‘z faoliyatlari holatini tanqidiy nuqtai nazardan ko‘rib chiqsin;
 normativ-huquqiy hujjatlar loyihalarini tayyorlash, kelishib olish va ekspertizadan o‘tkazish tartibi yuzasidan belgilangan talablarga rioya etilishi holatini muntazam ravishda tahlil qilib borsin;
 norma ijodkorligi borasidagi o‘z faoliyatini tahlil qilish natijalarini yilning har choragida ko‘rib chiqishni amaliyotga joriy etsin hamda mavjud kamchiliklarni bartaraf etish yuzasidan tezkor choralar ko‘rsin;
 norma ijodkorligi jarayonidagi ishtirokni faollashtirsin;
 idoraviy normativ-huquqiy hujjatlarni huquqiy ekspertizadan hamda davlat ro‘yxatidan o‘tkazishning belgilangan tartibiga qattiq rioya etilishini ta’minlasin;
 yuridik xizmat samarali faoliyat yuritishini ta’minlash yuzasidan amaliy choralar ko‘rsin;
 monitoringlarning materiallarida nazarda tutilgan normativ-huquqiy hujjatlar loyihalari belgilangan tartibda tayyorlanishini, kelishib olinishini hamda tegishli davlat organlariga kiritilishini ta’minlasin;
 o‘z faoliyatining monitoring asnosida aniqlangan muammoli jihatlarini bartaraf etish yuzasidan kompleks va ta’sirchan choralar ko‘rsin;
 huquqni qo‘llanish amaliyotini tizimli asosda tahlil qilib va umumlashtirib borsin, xodimlarning kasbiy tayyorgarligini oshirsin;
 qonun hujjatlarini ijrochilarga va aholi e’tiboriga yetkazish, bu hujjatlarning tizimlashtirilgan asosda hisobini yuritish ustidan idoraviy nazoratni kuchaytirsin;
 tarkibiy bo‘linmalar faoliyatini uslubiy ta’minlash sohasidagi ishlarni yo‘lga qo‘ysin.
 4. Qoraqalpog‘iston Respublikasi Vazirlar Kengashining Raisi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimlari: 
 qonunchilik yo‘nalishidagi ijodkorlik faoliyatini saqlanib turgan muammolardan kelib chiqqan holda tanqidiy ravishda ko‘rib chiqsin, natijalari bo‘yicha esa aniq maqsadga qaratilgan, aniqlangan kamchiliklarga bundan buyon yo‘l qo‘ymaslikka doir choralar ko‘rsin;
 normativ-huquqiy hujjatlar loyihalarini adliya organlarida huquqiy ekspertizadan o‘tkazish yuzasidan belgilangan tartibga so‘zsiz amal qilinishini, shuningdek bu hujjatlar rasmiy nashrlarda e’lon etilishini ta’minlasin;
 qabul qilingan hamda belgilangan tartibda huquqiy ekspertizadan o‘tkazilgan normativ-huquqiy hujjatlarning umumiy sonini adliya organlari bilan birgalikda yilning har choragi bo‘yicha solishtirib borsin;
 mahalliy davlat hokimiyati organlarining qonunchilik yo‘nalishidagi ijodkorligi va huquqni qo‘llanish faoliyatida adliya xizmatining o‘rni hamda ahamiyatini kuchaytirsin;
 qonunchilik yo‘nalishidagi ijodkorlik faoliyati va huquqni qo‘llanish amaliyotining eng muhim jihatlari bo‘yicha adliya organlari bilan o‘zaro hamkorlikni takomillashtirsin. 
 5. Ushbu Qarorning ijrosini nazorat qilish O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining Qonunchilik va sud-huquq masalalari qo‘mitasi raisi zimmasiga yuklatilsin.