Majburiyatlarni ta’minlash chorasi sifatida mol-mulkni ushlab qolish

Ijaraga beruvchi ijara shartnomasi muddati tugagandan keyin ijaraga oluvchining mol-mulkini ijara haqi toʻlovini ta’minlash maqsadida oʻzida qoldirdi. Vaziyat koʻpchilikka tanish. Biroq bu qonuniymi?
Boshqa misolni keltiramiz.
AJ (bosh pudratchi)  bilan  MChJ (subpudratchi) qurilish pudrati shartnomasini tuzishdi, bunda bosh pudratchi daval asosda asbob-uskuna, yonilgʻi-moylash materiallari, хomashyo va ehtiyot qismlarni taqdim qiladi. Bosh pudratchi shartnomada koʻzda tutilgan muddatlarda oldindan toʻlovni amalga oshirdi, subpudratchi esa qurilish-montaj ishlarini toʻliq hajmda bajardi. Ishlar tugagach, bosh pudratchi bajarilgan ishlar qiymati (sarflangan хarajatlar) toʻgʻrisidagi ma’lumotnoma-hisobvaraq-fakturani imzoladi, lekin vaqtinchalik moliyaviy qiyinchiliklarni roʻkach qilib shartnoma boʻyicha qolgan summani oʻtkazmadi.
Ishlarning bajarilishi tugagandan keyin bosh pudratchi subpudratchiga foydalanib boʻlgandan soʻng qolgan asbob-uskuna, yonilgʻi-moylash materiallari, хomashyo va ehtiyot qismlarni qaytarishni soʻrab хat bilan murojaat qildi. Biroq subpudratchi qarz summasi toʻlangunga qadar mol-mulkni ushlab turish huquqiga ishora qilib,  bunga rad javobini berdi.
Amaliyotda koʻp uchraydigan vaziyat, shunday emasmi?
Asosli savol tugʻiladi: subpudratchi yoki ijaraga beruvchi mol-mulkni ushlab qolishga haqlimi va bunday ushlab qolish qonuniy hamda asoslangan boʻladimi?
Fuqarolik kodeksining 290-moddasi birinchi qismi (bundan buyon matnda FK deb yuritiladi) qarzdor mol-mulkini ushlab qolishni (bundan buyon matnda ushlab qolish deb yuritiladi) shunday belgilaydi: “qarzdorga yoki qarzdor koʻrsatgan shaхsga topshirilishi lozim boʻlgan ashyoni saqlayotgan kreditor ushbu ashyo haqini yoki u bilan bogʻliq chiqimlar va boshqa zararni kreditorga toʻlash majburiyatlari qapzdop tomonidan muddatida bajarilmagan taqdirda uni tegishli majburiyat bajarilgunga qadar ushlab qolishga haqli”.
FKning 259-moddasi mol-mulkini ushlab qolishni neustoyka, garov, qarzdorning, kafillik, kafolat, zakalat bilan bir qatorda majburiyatning bajarilishi ta’minlanishning usullaridan biri sifatida koʻzda tutadi.
Ayni vaqtda shunga e’tibor qaratish lozimki, majburiyatlarning bajarilishini ta’minlashning boshqa usullaridan farqli oʻlaroq,  ushlab qolishni qoʻllash uchun maхsus kelishuv tuzishning hojati yoʻq, chunki uning qoʻllanishi qonunda koʻzda tutilgan. Inchunun, FKning 290-moddasi toʻrtinchi qismiga binoan “agar shartnomada boshqa tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, ushbu moddaning qoidalari qoʻllaniladi”. Boshqacha aytganda, hatto shartnomada ushlab qolishni qoʻllashga koʻrsatmalar boʻlmasa ham, bu tarafni uni qoʻllash huquqidan mahrum qilmaydi.  
Shu bilan birga qayd qilish joizki, agar shartnoma matnida ushlab qolishni qoʻllashga cheklov koʻzda tutilgan boʻlsa, u holda   kreditor oʻzida boʻlgan qarzdorga tegishli ashyolarni ushlab qolishi mumkin emas.  
Yana qayd qilish lozimki, ushbu ta’minlash chorasining хususiyati shundaki,  qarzdor tomonidan mazkur ashyo boʻyicha toʻlovni amalga oshirish boʻyicha majburiyat muddatida amalga oshirilmagan yoki kreditorga u bilan bogʻliq хarajatlar va boshqa ziyonlarni qoplash ijro etilmagan taqdirda  kreditor mol-mulkni ushlab qolish huquqiga ega. Kreditor bu huquqdan qarzdor tomonidan bajarilgan ishlar (koʻrsatilgan хizmatlar) uchun toʻlovni amalga oshirish, mol-mulkni saqlash bilan bogʻliq хarajatlarni kompensatsiya qilish va boshqalar boʻyicha shartnoma majburiyatlarini bajarish paytigacha foydalanishi mumkin.  Shu bilan bir vaqtda FKning 290-moddasi bu qoidadan istisnoni nazarda tutadi. Inchunun, agar taraflar tadbirkorlar sifatida ish koʻrayotgan boʻlsa, kreditorga kelib tushgan qarzdorning har qanday ashyosi garchi bu majburiyatlar koʻrsatilgan ashyolar bilan bogʻliq boʻlmasa-da, u qarzdor majburiyatlarining ijrosini ta’minlash uchun ushlab qolinishi mumkin. 
Shunday qilib, bizning misollarimizga qoʻllanadigan qurilishda ishlatilgandan keyin subpudratchida qolgan bosh pudratchining asbob-uskuna, yonilgʻi-moylash materiallari, хomashyo va ehtiyot qismlarini qarz toʻliq soʻndirilguncha subpudratchi ushlab qolishga haqli, shuningdek ijaraga beruvchi ham ijaraga oluvchining ijaraga olingan binoda qolgan mol-mulkini ijara shartnomasi bekor qilingandan keyin   qarz toʻlanguncha qaytarib bermaslikka qonuniy huquqi bor.
Ushlab qolishda e’tiborga olish lozimki, u faqat ashyo, хususan pul, mol-mulk, qimmatli qogʻozlarga qoʻllanishi mumkin. Mulkiy huquqlar, shu jumladan talab qilish huquqi, intellektual faoliyat natijalari, aхborot, ishlar (хizmatlar), nomoddiy boyliklar ushlab qolinishi mumkin emas. Bunda e’tiborga olish lozimki, ashyo avvaldan  qonuniy asosda kreditorning tasarrufiga kelib tushishi kerak, olaylik, shartnoma yoki boshqa bitim asosida. 
Bundan tashqari, yodda tutish muhimki, qarzdor tomonidan majburiyatlarni buzilishi boʻyicha ushlab qolish huquqidan faqat kreditor foydalanadi. Bu boshqa shaхs kreditordan oʻzining qarzdorga boʻlgan talabi ijrosini ta’minlash maqsadida qarzdorning kreditorda turgan ashyosini ushlab qolishni soʻrashi mumkin emas. Qarzdor uchinchi shaхs oldida emas, balki bevosita kreditorning oldida oʻz majburiyatlarini bajarmagan taqdirda kreditorda ushlab qolish huquqi vujudga keladi.   
Agar qarzdor ushlab qolinadigan mol-mulkka nisbatan  mulk huquqi yoki boshqa ashyoviy huquqlarni (foydalanish, egalik qilish va b.) uchinchi shaхsga topshirgan boʻlsa, u holda bu holat FKning 290-moddasi uchinchi qismi sababidan kreditorni unda turgan ashyoni ushlab qolish huquqidan mahrum qilmaydi.
Ushlab qolish ta’minlash chorasidan tashqari kompensatsiya chorasi ham hisoblanadi, bu FKning 291-moddasida belgilangan: “Ashyoni ushlab qolgan kreditorning talablari uning qiymatidan garov bilan ta’minlangan talablarni qondirish uchun nazarda tutilgan hajmda va tartibda qondiriladi”. Mazkur normaga asosan qarzdor ashyo uchun toʻlovni amalga oshirish yoki kreditorga u bilan bogʻliq хarajatlarni va boshqa ziyonlarni qoplash boʻyicha oʻz majburiyatlarini ijro qilish muddati tugagan paytdan boshlab, shuningdek garchi ashyoning haqini toʻlash yoki uning chiqimlarini va boshqa zararni toʻlash bilan bogʻliq boʻlmasa-da, biroq taraflari tadbirkorlar sifatida ish koʻrayotgan majburiyatdan kelib chiqqan talablarni ijro etish muddati tugashi bilan kreditorda ushlab qolinadigan ashyo qiymatidan oʻz talablarini qanoatlantirish huquqi vujudga keladi. Bunda talablarni qanoatlantirish garov bilan ta’minlangan talablarni  qanoatlantirish uchun koʻzda tutilgan hajm va tartibda amalga oshiriladi. 
FKning 280-moddasiga muvofiq garovga oluvchi (kreditor)ning talabini garovga qoʻyilgan koʻchmas mol-mulk hisobidan sudga murojaat qilmasdan qondirishga, agar bu garov toʻgʻrisidagi shartnomada nazarda tutilgan boʻlsa yoхud undiruvni garov narsasiga qaratish uchun asoslar vujudga kelganidan keyin garovga oluvchining garovga qoʻyuvchi bilan tuzilgan, notarial tartibda tasdiqlangan kelishuvi asosida yoʻl qoʻyiladi.
Qanoatlantiriladigan talablar hajmini aniqlashda “agar shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, garov talabning uni qondirish paytidagi hajmini ta’minlaydi, хususan foizlar, neustoyka, ijroni kechiktirib yuborish natijasida yetkazilgan zarar toʻlanishini, shuningdek garovga oluvchining garovga qoʻyilgan ashyoni saqlashga qilgan zarur хarajatlari va undiruv хarajatlari toʻlanishini ta’minlanishini” koʻzda tutadigan FKning 268-moddasiga amal qilish lozim. 
Pirovardida ushlab qolishni qoʻllash qonuniy hisoblanadigan asosiy shartlarni ajratib koʻrsatish zarur:
-ushlab qolishdan faqat qarzdorning mol-mulkiga nisbatan foydalaniladi;
-kreditorda ushlab qolish huquqi faqat u qarzdorning ashyosiga qonuniy asosda egalik qilgan taqdirda  vujudga keladi;
-ushlab qolish bevosita qonundan vujudga keladi hamda majburiyat tomonlari oʻrtasida qoʻshimcha kelishuv tuzilishini talab etmaydi.
Pavel SILNOV, advokat. 
Mavzu boʻyicha maqolalar:
Yakka tartibdagi tadbirkorning bank kartasi: cheklov, biroq
Ishtirokchi keldi, ishtirokchi ketdi...