“Tahliliy tartib-taomillar”

1. Mazkur standart O‘zbekiston Respublikasining “Auditorlik faoliyati to‘g‘risida”gi Qonuni, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999-yil 10-iyundagi 296-son “O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Oliy Majlis XIV sessiyasida qilgan ma’ruzasida bayon etilgan asosiy qoidalarni amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori asosida ishlab chiqilgan va O‘zbekiston Respublikasida auditorlik faoliyatini normativ tartibga solish elementi hisoblanadi. 
 2. Standartning maqsadi auditorlik tashkiloti tahliliy tartib-taomillarni bajarayotganda qo‘llaydigan normalarni belgilashdir.
 3. Standartning vazifalari quyidagilar hisoblanadi:
 3.1. Tahliliy tartib-taomillarni o‘tkazish maqsadlarini belgilash.
 3.2. Tahliliy tartib-taomil turlarning tavsifi.
 3.3. Tahliliy tartib-taomillarni bajarish tartibi va usullarini belgilash.
 3.4. Tahliliy tartib-taomillarni bajarish natijalari olingandan keyingi auditorlik tashkilotining harakatlarini tartibga solish.
 4. Mazkur standartning talablari barcha auditorlik tashkilotlari uchun rasmiy auditorlik xulosasini tayyorlashni ko‘zda tutuvchi auditni amalga oshirishda majburiy hisoblanadi, bundan tavsiyaviy tusga ega ekanligi to‘g‘ridan to‘g‘ri ko‘rsatilgan qoidalar mustasno.
 5. Mazkur standart talablari, tekshiruv natijalari asosida rasmiy auditorlik xulosasi tayyorlashni ko‘zda tutmaydigan auditning amalga oshirilishida, shuningdek, auditga turdosh xizmatlar (konsalting xizmatlari) ko‘rsatilishida tavsiyaviy tusga ega bo‘ladi. Aniq topshiriqni bajarish chog‘ida mazkur standartning majburiy talablaridan chetga chiqilgan hollarda auditorlik tashkiloti buni o‘zining ish hujjatlarida hamda audit va (yoki) unga turdosh xizmatlarga buyurtma bergan xo‘jalik yurituvchi subyekt rahbariyatiga beriladigan yozma hisobotda majburiy tartibda ko‘rsatib o‘tishi lozim.
 6. Tahliliy tartib-taomillar quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
 6.1. Xo‘jalik yurituvchi subyekt moliyaviy hisobotining haqiqiy ko‘rsatkichlarini rejadagi ko‘rsatkichlari bilan solishtirish.
 6.2. Moliyaviy hisobotning haqiqiy ko‘rsatkichlarini auditorlik tashkiloti tomonidan aniqlangan prognoz ko‘rsatkichlari bilan solishtirish.
 6.3. Moliyaviy hisobot ko‘rsatkichlarini amaldagi qonunchilik va normativ hujjatlarda yoki xo‘jalik yurituvchi subyekt tomonidan belgilangan normativ ko‘rsatkichlar bilan solishtirish.
 6.4. Moliyaviy hisobot ko‘rsatkichlarini moliyaviy hisobot tarkibiga kirmaydigan ko‘rsatkichlar bilan solishtirish.
 6.5. Moliyaviy hisobot ko‘rsatkichlarini tarmoqning o‘rtacha ma’lumotlari bilan solishtirish.
 6.6. Moliyaviy hisobot ko‘rsatkichlarining vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishini va ular bilan bog‘liq bo‘lgan nisbiy koeffitsiyentlar tahlili.
 7. Tahliliy tartib-taomillarning turi ularni o‘tkazish maqsadiga, ularni o‘tkazish uchun zarur bo‘lgan axborotni ochiqligi va adekvatligi, xo‘jalik yurituvchi subyektning faoliyat turiga bog‘liq bo‘ladi.
 8. Xo‘jalik yurituvchi subyekt moliyaviy hisobotining haqiqiy ko‘rsatkichlarini u tomonidan belgilangan reja bilan solishtirishda auditorlik tashkiloti:
 8.1. Xo‘jalik yurituvchi subyekt tomonidan qo‘llaniladigan rejalashtirish uslubini baholashi;
 8.2. Hisobot davri moliyaviy ko‘rsatkichlari mijoz tomonidan reja ko‘rsatkichlariga binoan o‘zgartirilmaganligiga ishonch hosil qilishi kerak.
 9. Moliyaviy hisobotning haqiqiy ko‘rsatkichlarini mustaqil belgilangan prognoz ko‘rsatkichlar bilan solishtirishda auditorlik tashkiloti o‘z taxminlarini shakllangan tendensiyalar asosida belgilaydi.
 10. Hisobot va me’yoriy ko‘rsatkichlar negizida har xil turdagi koeffitsiyentlar va foizli nisbatlar hisob-kitobi samarali hisoblanadi. Koeffitsiyentlarni tanlash, ularning hisob-kitob usullarini va hisob-kitob vaqti davrlarini tanlash normativ hujjatlarga muvofiq ravishda amalga oshiriladi. Mumkin bo‘lgan risk sohalarini aniqlash usullari quyidagilardir:
 10.1. Joriy davrning nisbiy ko‘rsatkichlarini tahlili;
 10.2. Turli davrlarda xo‘jalik yurituvchi subyekt uchun hisoblangan nisbiy ko‘rsatkichlarni o‘zgarishining tahlili;
 10.3. Nisbiy ko‘rsatkichlarning bir nechta turining o‘zgarishini o‘zaro solishtirish.
 11. Xo‘jalik yurituvchi subyektni moliyaviy hisobotining haqiqiy ko‘rsatkichlarini tarmoqning o‘rtacha ko‘rsatkichlari bilan solishtirgan holda, auditor ushbu xo‘jalik yurituvchi subyekt faoliyatini tahlil qiladi. Bunda auditor shularni hisobga olishi kerakki, tarmoq ko‘rsatkichlari mazkur xo‘jalik yurituvchi subyekt ko‘rsatkichlari bilan mos kelmasligi mumkin, shuningdek xo‘jalik yurituvchi subyektlar turli hisob siyosatidan foydalanishi ham mumkin.
 12. Auditor tomonidan xo‘jalik yurituvchi subyektning moliyaviy hisoboti ma’lumotlarini moliyaviy hisobot tarkibiga kirmaydigan ma’lumotlar (buxgalteriyaga oid bo‘lmagan ma’lumotlar) bilan solishtirish usuli qo‘llangan taqdirda, auditor foydalanilayotgan buxgalteriyaga oid bo‘lmagan ma’lumotlarining aniqligiga ishonch hosil qilishi lozim.
 13. Hisobotning haqiqiy ko‘rsatkichlarini avvalgi davrlar ma’lumotlari bilan solishtirish jarayonida auditorlik tashkiloti auditni rejalashtirish bosqichidayoq mumkin bo‘lgan risk sohalarini belgilab oladi. Mumkin bo‘lgan risklar sohalarini aniqlashning keng tarqalgan usullari quyidagilardir:
 13.1. Buxgalteriya balansi moddalarini solishtirish va ulardagi keskin o‘zgarishlar tahlili;
 13.2. Moddalardagi o‘zgarishlarni boshqa moddalardagi o‘zgarishlar bilan solishtirish tahlili. Mazkur holda mumkin bo‘lgan risk sohasi, bir ko‘rsatkichdagi o‘zgarish boshqa ko‘rsatkichdagi o‘zgarishga iqtisodiy tabiatiga ko‘ra muvofiq kelmaganida aniqlanadi.
 14. Tahliliy tartib-taomillarni qo‘llanishi tahlil etilayotgan ko‘rsatkichlar o‘rtasidagi sababiy-oqibat aloqaning mavjudligiga asoslanadi.
 15. Tahliliy tartib-taomillarning maqsadlari bo‘lib quyidagilar hisoblanadi:
 15.1. Xo‘jalik faoliyatida mumkin bo‘lgan risklar sohasini belgilovchi g‘ayrioddiy yoki noto‘g‘ri aks ettirilgan faktlar va natijalarning mavjudligi yoki mavjud emasligini aniqlash;
 15.2. Xo‘jalik yurituvchi subyekt faoliyatini o‘rganish;
 15.3. Moliyaviy hisobotni buzilishi faktlarini aniqlash;
 15.4. Batafsil auditorlik tartib-taomillar sonini qisqartirish;
 15.5. Yuzaga kelgan savollarga javob olish maqsadida testdan o‘tkazishni ta’minlash.
 16. Tahliliy tartib-taomillarni qo‘llash:
 16.1. Auditorga auditni rejalashtirishda mijozni yaxshiroq tushunish va buxgalteriya balanslarini tekshirish orqali audit riski darajasini belgilash imkoniyatini beradi.
 16.2. Boshqa auditorlik tartib-taomillar soni va hajmini qisqartirishga imkon beradi.
 16.3. Auditorga audit vaqtida uning asoslangan malakali fikrini shakllantirishga yordam beradi.
 16.4. Qo‘shimcha auditorlik tartib-taomillarini talab etuvchi tekshiruv sohalarini aniqlab berishi mumkin bo‘lgan moliyaviy muammolarning hisobotda mavjudligini so‘nggi tekshirish vazifasini bajaradi.
 17. Tahliliy tartib-taomillar auditning butun jarayoni davomida bajariladi.
 18. Tahliliy tartib-taomilning bajarilishi quyidagilardan iborat:
 18.1. Tartib-taomillar maqsadini belgilash;
 18.2. Tartib-taomillar turini tanlash;
 18.3. Tartib-taomillarni bajarish;
 18.4. Bajarilgan tartib-taomillarni tahlil etish.
 19. Tahliliy tartib-taomillarni bajarish bosqichida auditor tanlov asosida quyidagilardan foydalanadi:
 19.1. Oddiy solishtirish;
 19.2. Hisobot davrida biror-bir ko‘rsatkichning o‘zgarish tendensiyasini va ularning kelgusi yoki o‘tgan davrlarga tatbiq qilinishini aniqlash;
 19.3. Biror-bir ko‘rsatkichlar orasidagi miqdoriy o‘zaro aloqadorliklarni ularning kelgusi yoki o‘tgan davrlardagi hajmini hisoblash maqsadida aniqlash.
 20. Tahliliy tartib-taomillar jamlanma moliyaviy hisobotga ham, alohida balansga ajratilgan tarkibiy bo‘linmalarga ham qo‘llanishi mumkin.
 21. Tahliliy tartib-taomillar natijalarining ishonchliligi auditor tomonidan topilmaslik riski, ichki xo‘jalik riski va nazorat vositalari riski darajasining to‘g‘ri baholanishiga bog‘liqdir.
 Tahliliy tartib-taomillarning ishonchliligiga ta’sir etuvchi omillar bo‘lib quyidagilar hisoblanadi:
 21.1. Ko‘rib chiqilayotgan schyotlar bo‘yicha qoldiqlarning muhimlilik darajasi;
 21.2. Ayni bir tekshiruv obyektiga nisbatan qo‘llanilgan boshqa tahliliy tartib-taomillarning natijalari;
 21.3. Tahliliy tartib-taomillarni bajarishda qo‘llanadigan ko‘rsatkichlarning chetga og‘ish miqdorlari;
 21.4. Tahliliy tartib-taomillarni bajarishda buxgalteriyaga oid bo‘lmagan ma’lumotlardan foydalanish.
 22. Bajarilgan tahliliy tartib-taomillarning natijasi bo‘lib auditor tomonidan xo‘jalik yurituvchi subyekt moliyaviy hisoboti ko‘rsatkichlaridagi g‘ayrioddiy chetlanishlarning aniqlash hisoblanadi.
 23. Auditor tomonidan, boshqa manbalardan olingan dalillar bilan tasdiqlanmaydigan g‘ayrioddiy chetlanishlar aniqlangan holatlarda, u o‘tkazilgan tahliliy tartib-taomillarning obyektivligi va ishonchliligiga shaxsan ishonch hosil qilish uchun ularni sinchiklab tadqiq etishi kerak.
 24. Tadqiqot jarayoni xo‘jalik yurituvchi subyekt rahbariyatini fikrini so‘rashdan boshlanishi kerak. Javoblar auditorlik dalillari bilan yoki auditorning xo‘jalik yurituvchi subyekt faoliyati to‘g‘risidagi bilimlari bilan tasdiqlanishi lozim. Auditor, rahbariyat fikrini so‘rash natijalariga asoslangan boshqa auditorlik tartib-taomillarini o‘tkazish imkoniyatlarini ham ko‘rib chiqishi kerak.
 25. G‘ayrioddiy chetlanishlar miqdorini tahlil etishda, auditor, normativ hujjatlarga asoslangan mezoniy qiymatlardan foydalanadi. Agar g‘ayrioddiy tafovutlar auditor tomonidan maqbul deb topilgan darajadan oshib ketsa, bu holda chetlanish miqdori tadqiq etilishi lozim. Bu miqdorni mutlaq qiymatlarda aks ettirish qiyin bo‘lgan hollarda auditor foizlarda aks ettirilgan miqdorlardan foydalanadi.
 26. G‘ayrioddiy chetlanishlar tahlili natijalarini, shuningdek, rejalashtirish va tahliliy tartib-taomillarning bajarilishi natijalarini auditor tekshiruv o‘tkazish bo‘yicha ish hujjatlarida aks ettirishi kerak.
 27. Tahliliy tartib-taomillarning natijalarini quyidagi hollarda qo‘llash kerak:
 27.1. Auditorlik xulosasini tuzishda zarur bo‘lgan auditorlik dalillarini olish uchun;
 27.2. Auditorning iqtisodiy subyekt rahbariyatiga auditni o‘tkazish natijalari bo‘yicha yozma axborotini tayyorlash uchun.
 28. Mazkur Auditning milliy standarti 2000-yilning 1-yanvaridan kuchga kiradi.