Hamma SCOPUS`da maqola chiqarsin!

Misli ko‘rilmagan axborotlar davrida yashayapmiz. Axborot miqdori, ba’zi hisob-kitoblarga ko‘ra har 10 yilda, boshqalarga ko‘ra har 5−7 yilda ikki baravarga ortib bormoqda. Ilmiy jurnallar soni shunchalik ko‘paymoqdaki, hatto ularni sanash ham ma’lum bir metodologiyani talab qiladi va murakkab ilmiy muammoga aylanmoqda.
Hozirgi vaqtda o‘n minglab ilmiy jurnallar mavjud (internetda 100 ming raqamni uchratishingiz mumkin). 2018 yilda dunyo bo‘yicha 1,6 mlndan ziyod ilmiy maqola Web of Science ilmiy ma’lumotlar bazasida e’lon qilindi. Ushbu ko‘rsatkich fan tarixidagi rekord natija bo‘ldi. Va bu tendensiya davom etmoqda.
Ushbu bazaga kiritilmagan qancha maqolalar e’lon qilindi? Millionlab. Olimlar o‘zlarining tor mutaxassisliklariga oid ma’lumotlarni ham kuzatishga vaqti yetmayapti. Tadqiqotchilar ma’lumotlar bilan ko‘milib qolmoqda.

Bundan tashqari, soxta olimlar soni ham ortdi. Rossiya Fanlar akademiyasi prezidenti Vladimir Fortovning so‘zlariga ko‘ra, bugungi kunda dunyoda olimlar soni taxminan 6−7 mln nafarni tashkil etsa, soxta olimlar soni ham xuddi shuncha. Bu soxta olimlarning har biri o‘z maqolalarini yozib, internetga joylashtiradi, kitoblar va risolalar chop etadi (pul bo‘lsa bo‘ldi).
«Bular beozor narsalar emas, — degan Fortov bu mahsulotlar haqida, — ular xalqni esi past qiladi». Nature jurnalidagi maqolada ta’kidlanishicha, hatto nufuzli ilmiy jurnallar ham soxta taqrizlarga asoslangan soxta maqolalarni o‘tkazib yuborishadi.
Science ilmiy jurnali xodimi Jon Boannon turli jurnallarda retsenziyalash sifatini tekshirish maqsadida lishayniklar haqida tashqaridan qaraganda jiddiy, ammo tagi puch bo‘lgan yolg‘on maqola yozdi va turli ilmiy jurnallarga yubordi.
Yakunda 304 ta jurnaldan 157 tasi (50 foizdan ortig‘i) maqolani e’lon qilish uchun qabul qilishga rozilik bildirdi, ulardan 80 ga yaqini hech qanday tekshiruv o‘tkazmadi, faqat 98 tasi (40 foiz) rad etdi. Tekshirilgan nashrlarning taxminan uchdan bir qismi Hindistonda ro‘yxatga olingan, ulardan 64 tasi soxta maqolani qabul qilgan va faqat 15 tasi e’lon qilishga rad javobini bergan.
Shuniningdek, maxsus dastur — ilmiy matnlar generatori yordamida tayyorlangan maqolalar paydo bo‘ldi. Fransuz olimi Siril Labbe 2010 yilda SCIgen dasturi yordamida 102 ta soxta maqolani generatsiya qildi va ularni o‘ylab topilgan Ayka Antkare nomidan chop etdi. Maqolalar Google Scholar bazasiga tushdi, h-index iqtibos olish indeksi esa Antkare uchun 94 balgacha o‘sib, virtual qahramonni o‘sha vaqtda dunyoda iqtibos olinadigan olimlar ro‘yxatida 21-o‘ringa olib chiqdi.
Bunday sharoitda chinakam ilmiy, innovatsion va dolzarb ma’lumotlarni ajratib olish zaruratga aylandi. Lekin buni qanday qilish mumkin? Avvalo, bilimning turli sohalariga oid eng sifatli ilmiy jurnallar, kitoblar va boshqa shakllardagi ilmiy nashrlarning ma’lumotlar bazalarini yaratish kerak edi. Va bunday bazalar yaratila boshlandi.
Ulardan eng kattasi — Scopus bibliografik va referativ ma’lumotlar bazasi bo‘lib, Elsiever matbaa korporatsiyasi tomonidan yaratilgan va retsenziya qilinadigan ilmiy adabiyotlardan iqtibos olinishini kuzatib boradi. Hozirgi vaqtda Scopus ma’lumotlar bazasi quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
Maqolalalarning o‘zaro iqtiboslarini hisobga oladigan yana bir referativ va qidiruv platformasi — Web of Science (WoS). U Thomson Reuters tomonidan ishlab chiqilgan va 2016 yilgacha unga tegishli bo‘lgan, hozirda esa Clarivate Analytics korporatsiyasi platformaga egalik qiladi. WoS platformasida turli ixtisoslashgan bazalar (Core Sollection, Data Citation Index va boshqalar) ma’lumotlari to‘plangan bo‘lib, 33 ming jurnal, 5 ming sayt, 7,4 mln konferensiyalar materiallaridan iborat 100 mlndan ortiq yozuvlar, 250 dan ziyod fanlar bo‘yicha 1 mlrddan ko‘proq havolalarni o‘z ichiga oladi.
Biroq ular 2 ta ilmiy-axborot va referativ platforma (eng kuchlilari bo‘lsa-da), xolos, dunyoda boshqa o‘nlab, jumladan ixtisoslashtirilgan bibliografik ma’lumotlar bazalari va ilmiy-axborot mahsulotlari mavjud.
Oxirgi paytlarda O‘zbekiston, shuningdek, MDHning boshqa davlatlaridagi ilmiy muassasalar doktorantlari, universitet professorlari va tadqiqotchilardan aynan SCOPUS va WoS (ko‘pincha SCOPUS) da referlanadigan jurnallarda maqola chop etish talab qilinmoqda.
Nima uchun faqat ularda? Ilmiy hamjamiyat orasida yuqori obro‘ga ega bo‘lgan boshqa juda nufuzli ma’lumotlar bazalari ham mavjud bo‘lib, ilm-fan mutasaddilarimiz negadir ularni tilga olmaydilar.
EBSCO (ilmiy manbalar va ma’lumotlar bazalari EBSCO Publishing, EBSCO Host, EBSCO Information Services, EBSCO Knowledge Services, EBSCO Ultimate, EBSCO Search Ultimates, EBSCO Search Complete, EBSCO Source Complete, EBSCO eBook Academic Collection va boshqalar).
EBSCO 21 mamlakatda 32 ta filialga ega. EBSCO ma’lumotlar bazalari AQSh akademik va jamoat kutubxonalari o‘rtasida o‘tkazilgan so‘rovda eng yaxshi o‘rinni egalladi (Library Journal ma’lumotlariga ko‘ra).
EBSCO Academic Search Complete ilmiy maqolalarning eng to‘liq ko‘p fanli ma’lumotlar bazasi bo‘lib, 8500 dan ortiq jurnallarning, qariyb 7,3 mingtasi retsenziya qilingan, to‘liq matnlarini o‘z ichiga oladi. Unda 12,5 mingdan ortiq jurnalning ko‘rsatkich va referatlari, shuningdek, 13,2 mingdan ortiq nashrlar, jumladan, monografiyalar, ma’ruzalar, konferensiya materiallari va boshqa ma’lumotlar mavjud. Ma’lumotlar bazasida 1887 yildan hozirgi kungacha bo‘lgan davrdagi PDF-materiallar mavjud. 1,4 mingdan ortiq jurnallar uchun iqtibos keltiriladigan manbalarni qidirish ta’minlangan.
EBSCO Publishing`ning INSPEC`iga elektronika, mashinasozlik, fizika va boshqa aniq fanlar bo‘yicha 2,5 mingdan ziyod anjumalarning 17 mlndan ziyod maqola va ma’lumotlari e’lon qilingan.
EBSCO eBook Academic Collection`ga Oxford University Press, Cambridge University Press, University of California Press, Harvard University Press va boshqa yetakchi nashriyotlarning 120 mingdan ziyod elektron kitoblari joylashtirilgan.
ProQuest — kutubxonalar uchun ilovalar va mahsulotlarni taqdim etuvchi global axborot va texnologiya kompaniyasi. Uning resurslari va vositalari tadqiqot va o‘qitish, nashr etish va tarqatish, shuningdek, kutubxona fondlarini sotib olish, boshqarish va ochishni qo‘llab-quvvatlaydi. Dissertatsiya va tezislar, elektron kitoblar, gazetalar, davriy nashrlar, tarixiy to‘plamlar, davlat va madaniy arxivlar va boshqa jamlangan ma’lumotlar bazalarini o‘z ichiga olgan kontentning umumiy hajmi 125 mlrddan ortiq raqamli sahifani tashkil etadi.
Science Direct jahon ilmiy nashrlarining 25 foizini o‘z ichiga oladi. Bazada Elsevier nashriyoti kolleksiyasiga kiritilgan 2500 dan ortiq jurnal va 1100 dan ortiq kitoblar, shuningdek, boshqa ilmiy tashkilotlar tomonidan nashr etilgan ko‘plab jurnallar indekslanadi.
Shuningdek, tematik tamoyil bo‘yicha yaratilgan ixtisoslashgan ma’lumotlar bazalari ham mavjud:
NASA/ADS — astronomiya va fizika bo‘yicha 15 mlndan ziyod hujjatlardan iborat ma’lumotlar bazasi.
AGRIS (International System for Agricultural Science and Technology) qishloq xo‘jaligi va unga yaqin fanlar bo‘yicha 7,5 mlndan ortiq bibliografik ma’lumotlarga ega xalqaro bibliografik ma’lumotlar bazasi.
EconLit — iqtisodiyotga oid 1,6 mlndan ortiq hujjatlar va 500 ga yaqin jurnallardagi maqolalarni o‘z ichiga olgan bibliografik referativ ma’lumotlar bazasi.
GeoRef — geologiya fanlari uchun ekspertlar tomonidan retsenziya qilingan bibliografik ma’lumotlar bazasi. Bu geologiya fanlari sohasidagi eng to‘liq ma’lumotlar bazasi (maqolalar, kitoblar, xaritalar, konferensiya ma’ruzalari, ma’ruza va ilmiy maqolalarning tezislariga 3,8 mln havola) va yiliga 100 mingdan ortiq havolaga oshib bormoqda.
MLA International Bibliography (Directory of Periodicals via EBSCO, Gale Cengage, ProQuest bilan birgalikda) — 2,3 mlndan ortiq bibliografik ma’lumotlar, 74 mingdan ziyod onlayn dissertatsiyalar, 6 ming jurnal va kitoblarga havolalar, 789 ta indekslangan ma’lumotlarga kirish ma’lumotlarini o‘z ichiga oladi. 50 dan ortiq mamlakatlarda nashr etilgan to‘liq matnli jurnallar, filologiya va pedagogika, teatrshunoslik va matbaa tarixi bo‘yicha XX asr boshidan keyingi ilmiy yozuvlarga 5,7 mln bibliografik havolalar.
PubMed — 3,8 mingga yaqin nashrlar va 32 mlndan ortiq iqtiboslarni o‘z ichiga olgan tibbiy va biologik nashrlarning ma’lumotlar bazasi. PubMed ma’lumotlar bazasi har yili 500 mingta hujjatga ko‘payadi.
Sociological Abstracts (ProQuest bazasida) — iqtisodiyot va sotsiologiyaga oid 1850 dan ortiq jurnallarning bibliografik ma’lumotlar bazasi.
APA PsycInfo — psixologiya bo‘yicha bibliografik ma’lumotlar bazasi bo‘lib, 3,5 ming jurnalning 5 mlndan ortiq yozuvlarini o‘z ichiga oladi.
Bundan tashqari, mintaqaviy-lingvistik prinsip bo‘yicha ma’lumotlar bazalari ham mavjud:
Sairn Info — ijtimoiy va gumanitar fanlar bo‘yicha fransuz tilidagi adabiyotlarning referativ ma’lumotlar bazasi. Fransiya, Belgiya va Shveysariyadan 500 dan ortiq jurnallar va 10 ming elektron kitoblar mavjud.
RINS — ilmiy iqtiboslarning bibliografik ma’lumotlar bazasi bo‘lib, unda rossiyalik mualliflarning 12 mlndan ortiq maqolalari, shuningdek, ushbu maqolalarda 6 mingdan ortiq rus jurnallari va 1,5 mln jilddan ortiq ilmiy kitob nashrlaridan iqtibos olingani haqidagi ma’lumotlar to‘plangan.
RSCI (Russian Science Citation Index) — Clarivate Analytics va eLIBRARY.RU ilmiy elektron kutubxonasining qo‘shma loyihasi — Web of Science platformasidagi 1000 ta eng yaxshi rus jurnallari.
Chinese Science Citation Database — Clarivate Analytics va Xitoy Fanlar akademiyasining qo‘shma loyihasi bo‘lib, Web of Science platformasidagi 1200 ta jurnal va 5,2 mln yozuvni o‘z ichiga oladi.
Va shu kabi o‘nlab ma’lumotlar bazalari mavjud bo‘lib, ularning aksariyati xalqaro ilmiy hamjamiyat tomonidan tan olingan va munosib obro‘ga ega, faqatgina Scopus va Web of Sciences haqida gapiradigan Markaziy Osiyo mamlakatlari bundan mustasno.
Ikki yil muqaddam O‘zbekiston Oliy attestatsiya komissiyasi tomonidan maqolalari dissertatsiyalar uchun hisobga olinadigan jurnallarni o‘z ichiga olgan 43 nomdagi ma’lumotlar bazalari ro‘yxatini e’lon qilgan edi. Unda Scopus, Web of Sciences, Agris, Springer, GeoRef, PubMed va boshqalar kiritilgan. Biroq bu ro‘yxat hozirda OAK saytida mavjud emas.
Amaliyotda esa olimlar, o‘qituvchilar va doktorantlardan haligacha Scopus va Web of Sciences, birinchi navbatda Scopus talab qilinmoqda.
Nazarimda, ro‘yxat ustida olib borilayotgan ishlar rasmiyatchiliklar bilan emas, amalda qayta tiklanishi kerak. Ushbu ro‘yxatga har bir ma’lumotlar bazasi asoslangan holda kiritilishi lozim. Bundan tashqari, Rossiya Ilmiy iqtibos olish indeksiga (RINS) o‘xshash o‘zimizning milliy ma’lumotlar bazamiz ham yaratilishi zarur.
Qolaversa, ma’lumotlar bazasining boshqalaridan farqi bo‘lgani sababli ro‘yxatni tuzishga jiddiy yondashish kerak va shu yerda O‘zbekiston MDH davlatlarining referlanadigan ma’lumotlar bazasini yaratish tashabbusi bilan chiqishi mumkin.
Yakunda dissertatsiyalar va attestatsiyalar uchun maqolalarni hisobga olishga mo‘ljallangan jurnallar bazasi kengayib, yanada xilma-xil bo‘ladi hamda faqat Scopus jurnallariga tayanib qolinmaydi, ustiga-ustak oxirgi vaqtlarda Scopus niqobi ostida unga aloqasi bo‘lmagan jurnallar paydo bo‘lib, unda o‘zbekistonlik olimlar ham ommaviy ravishda maqolalarini e’lon qilgan holda milliy ilm-fanning ilmiy obro‘sini dunyo reytingining eng quyi pog‘onalariga tushirib yubormoqdalar.
Ilmiy jurnalda maqola chop etishdan maqsad nima? Eng avvalo, ular ilmiy jamoatchilikning mulkiga aylansin, fanning u yoki bu sohasi rivojiga xizmat qilsin. Shu munosabat bilan u yoki bu jurnaldagi maqolalarning roli va ahamiyati bir tomonlama bo‘lmaydi.
Ijtimoiy va gumanitar fanlar bo‘yicha fransuz adabiyoti ma’lumotlar bazasi hisoblangan Cairn Info`ni olaylik. Fransuz tili davlat, rasmiy yoki fan va ta’limda de-fakto dominant til hisoblangan Fransiya, Belgiya, Shveysariya, Lyuksemburg, Kanada Kvebeki, Afrika va Karib dengizining bir qator mamlakatlari, Polineziya (jami 30 dan ortiq davlat) olimlari uchun Cairn Info jurnallarida maqola e’lon qilish boshqa ma’lumotlar bazalariga qaraganda dolzarbroq turadi.
Shunga o‘xshab, Xitoyda «O‘zgarishlar kitobi» yoki Yaponiyada xokku she’riyati haqidagi maqolaning milliy retsenziya qilinadigan jurnalda e’lon qilinishi ingliz tilidagi jurnalga qaraganda obro‘si balandroq. Xuddi shu tarzda, qadimgi rus qo‘lyozmalari bo‘yicha g‘arb mutaxassislari yoki Pushkinshunos olimlar o‘zlarining rus jurnallarida nashr etishadi.
Scopus va Web of Sciences jurnallaridagi maqolalarning maqomi ushbu maqolalarni o‘qiydigan mutaxassislardan ko‘ra maqola mualliflari ishlayotgan universitetlar va ularning tashqi reytinglari uchun muhimroqdir. Mutaxassislar uchun asosiysi maqolaning qaysi jurnalda chop etilgani emas, balki uning matni va uning originalligida.
Buni o‘zimga juda tanish bo‘lgan ilmiy yo‘nalish misolida tushuntiraman. Koreyashunoslikda koreyashunoslik diasporologiyasi ilmiy yo‘nalishi mavjud. Uning ichida esa Yevroosiyo koreyslari — Chor Rossiyasi/SSSR/MDH koreyslarining tarixi va madaniyatini o‘rganish bilan bog‘liq bo‘lgan kichik yo‘nalish mavjud.
Mazkur diasporaga ixtisoslashgan jurnallar (Qozog‘istondagi ikkita jurnal) Scopus i Web of Sciences va yoki boshqa har qanday ma’lumotlar bazalariga kiritilmagan. Bundan tashqari, bir qator parametrlarda ular standart yaxshi jurnal darajasiga ham chiqa olmaydi; xususan, diasporologiyada koreyashunoslik sohasidagi deyarli har qanday maqola retsenziyasiz ham qabul qilinadi.
Biroq ushbu sohadagi barcha mutaxassislar (Kanada, Koreya, Yevropa va MDH mamlakatlari, AQSh, Yaponiyadan) bu jurnallarni o‘qiydilar va ularga murojaat qiladilar, chunki ushbu jurnallar Yevrosiyo koreyslarini o‘rganish uchun eng mukammal manba hisoblanadi. Va shu ma’noda, bu jurnallar koreys mavzulari bilan bog‘liq barcha Scopus va Web of Sciences jurnallaridan ko‘ra ko‘proq koreyashunoslik diasporologiyasini rivojlantiradi.
Yoki boshqa misol. Markaziy Osiyo tarixi va madaniyatini o‘rganish biz uchun ustuvor vazifadir. Xo‘sh, mintaqamizni o‘rganishga bag‘ishlangan qanday jurnallar bor? Central Asian Survey (Buyuk Britaniya), International Journal of Central Asian Studies (Janubiy Koreya), Journal of Central Asian Studies (Hindiston), Voices on Central Asia (AQSh), Central Asian Affaires (AQSh), Central Asian Analytical Network (AQSh), Central Asia and Caucasus (Shvetsiya), Central Asiatic Journal (Germaniya), Central Asia’s Affaires (Qozog‘iston), Journal of Central Asian and Eurasian Studies (Rossiya) va boshqa ayrimlari.
Ularning hammasi ham Scopus va Web of Sciences ro‘yxatida bormi? Albatta yo‘q. Ushbu jurnallar orasida eng ommaboplaridan bo‘lgan Central Asian Survey (Buyuk Britaniya) Scopus ro‘yxatidan 2021 yildagina joy oldi. Central Asia and Caucasus (Shvetsiya) va Central Asiatic Journal (Germaniya) jurnallari Scopus, Journal of Central Asian Studies (Hindiston) — EBSCO, International Journal of Central Asian Studies (Janubiy Koreya) — BLA International Bibliography, Journal of Central Asian and Eurasian Studies (Rossiya) — eLIBRARY.RU, Central Asia’s Affaires (Qozog‘iston) — Rossiyaning Science Index ilmiy iqtibos olish indeksida indeksatsiya qilingan. Amerikaning Voices on Central Asia va Central Asian Analytical Network jurnal-platformalari birorta ham bazada mavjud emas, biroq yetakchi mutaxassislar ularda maqolalarini e’lon qiladilar.
Uшbu jurnallarning barchasi qaysi bazada indeksatsiya qilinganidan qat’i nazar, biz uchun muhim va ulardagi barcha maqolalar ahamiyatga ega.
Maqolalarni Scopus va Web of Sciences jurnallarida chop etish talabiga alohida munosabat bildirishni istar edim. Xo‘sh, nima uchun aynan jurnallar? Monografiyalar, broshyuralar, maqolalar to‘plamlari, konferensiya hisobotlari-chi? Axir ular nafaqat Scopus va Web of Sciences, balki boshqa xalqaro ma’lumotlar bazalarida ham e’lon qilinadi. Jumladan, SCOPUS ma’lumotlar bazasida jurnallardan tashqari, 166 mingdan ziyod kitob (har yili 20 mingtadan qo‘shilib boradi) va 560 kitob seriyalari hamda 8,3 mln konferensiya hisobotlari joy olgan.
EBSCO eBook Academic Collection ma’lumotlar bazasiga esa Oxford University Press, Cambridge University Press, University of California Press, Harvard University Press va boshqa yetakchi nashriyotlarning elektron kitoblari joylashtirilgan. Rossiya, O‘zbekiston, Qozog‘iston, Koreya, Yaponiya, Xitoy va boshqa davlatlar milliy nashriyotlarida chop etilgan monografiyalar-chi?
Bularning barchasi to‘g‘ri kelmaydimi? Bunday tor yondashuv tufayli gumanitar fanlar olimining maqolalar chop etishdagi faolligining eng muhim tarkibiy qismi e’tiborsiz qoldirilmoqda.
Rossiya Fanlar akademiyasining Tarix-filologiya fanlari bo‘limi akademik-kotibi, Etnologiya va antropologiya instituti ilmiy direktori Valeriy Tishkov shunday yozadi: «2021yildan boshlab Ta’lim va fan vazirligi hisobot ma’lumotlarini hisobga olishning kitob nashrlarini ham hisobga olish mumkin bo‘lgan yangi tizimini ishga tushirdi. <...> Tarixchilar, filologlar, sotsiologlar, faylasuflar, siyosatshunoslar va ular kabilar uchun aynan ilmiy kitoblar ularning mehnatini yuzaga chiqarishning asosiy ko‘rinishi hisoblanadi. Bu esa jahon me’yorlarida ham shunday: aynan ilmiy monografiyalar asosida talabalar tahsil oladi, olimlar baholanadi. WoS va Scopus jurnallarida maqolalar e’lon qilish poygasi, uning ustiga ingliz tilidagi badhazm (MDH mualliflari tomonidan taqdim etilgan inglizcha matnlarning past darajasi nazarda tutilmoqda — Valeriy Xan) maqolalarning chop etilishi ilmiy maqolalar sifatini yaqqol tushirib yubordi, yirtqich-jurnallar sanoatini vujudga keltirib, pulli maqolalar, soxta maqolalar tayyorlash, hammualliflikni sotish hamda ilmiy muhitni zaharlaydigan va Rossiya ilm-fani obro‘sini tushirib yuboradigan boshqa holatlarning urchishiga olib keldi».
Maqola hech qaysi jurnalda e’lon qilinmasdan, ilmiy maqolalar va preprintlar depozitariylari, masalan, arXiv.org, bioRxiv, ChemRxiv, SocArXive, engrXiv, PsyArXive, milliy arxivlarga (Fransiya, Hindiston, Indoneziya va boshqa davlatlarning) joylashtirilgan va buning ustiga ulardan katta talab bilan foydalanilayotgan, ularga havola qilinayotgan, g‘oyalari tatbiq etilayotgan bo‘lsa-chi? U hisobga olinadimi?
Shunday qilib, yetti ming yillik muammolaridan biri — Puankare muammosini yechgan rus matematigi Grigoriy Perelman Puankare gipotezasini isbotlashga doir uchta maqolasini ham arXiv.org`da e’lon qilgan. Arxiv ushbu maqolalar retsenziya qilinishi va jurnallarda chop etilishidan oldinroq xuddi nashr qilingandek talabgir bo‘lishiga erishdi.
2015 yilgi tadqiqotga ko‘ra, fiziklarning kondensatsiyalangan holatlar mavzusidagi ishlarining taxminan 75 foizi arXiv`da saqlanadi. Oklaxoma universiteti professor-o‘qituvchilari o‘rtasida o‘tkazilgan so‘rov natijalariga ko‘ra, matematika o‘qituvchilarining 92 foizi va fizika o‘qituvchilarining 67 foizi o‘z tadqiqotlarini qo‘llab-quvvatlash va tarqatish uchun arXiv preprintlaridan foydalanganlar. Va bu jiddiy holat. Ayni paytda arXiv.org saytida 2 007 279 ta maqola borligi, ularning yillik budjeti 2021 yilda 2,5 mln dollarga yaqinni tashkil etgani va omborini 30 mamlakatdan 243 tashkilot (universitetlar, tadqiqot institutlari va boshqalar) qo‘llab-quvvatlashini aytish kifoya.
Scopus ishlab chiquvchisi va egasi Gollandiyaning Elsiever nashriyot korporatsiyasi hisoblanadi. Undan tashqari, Springer, Wiley ham eng yirik nashriyotlardan hisoblanadi. Ushbu uch monopolistning ilmiy nashrlar bozoridagi ulushi 42 foizni tashkil etadi.
Elsiever korporatsiyasi haqiqatan ham benuqsonmi? Nashriyot jurnallariga obuna narxi shunchalik balandki, Kongress kutubxonasi, Garvard universiteti, Massachusets texnologiya instituti, Shimoliy Karolina shtat universiteti va boshqalar turli vaqtlarda Elsiever mahsulotlariga obuna bo‘lishdan bosh tortgan. 2012 yilda 10 mingdan ziyod olimlar Elsiever jurnallarini (demak Scopus jurnallarini) boykot qildilar, ularda nashr etmadilar, ular uchun ishlarni retsenziyalash va tahrir qilishdan bosh tortdilar.
Nashriyotning Merck farmatsevtika kompaniyasi loyihalarini to‘liq reklama qiluvchi soxta jurnalni nashr etayotgani ham aniqlangan. Nashr mustaqil ilmiy jurnalga o‘xshardi. Aslida esa u yerda avval boshqa nashrlarda chop etilgan maqolalargina qayta nashr qilingan; ularning deyarli barchasi Merck kompaniyasining dori-darmonlariga bag‘ishlangan.
Va yana bir narsa. Bexabar o‘quvchi uchun fan — haqiqatni izlashdek yuksak maqsadli o‘ziga xos ma’baddir. Haqiqat va faqat haqiqat, mana shu — ilmning shiori.
Biroq ilmiy izlanishlar, ayniqsa, ijtimoiy-gumanitar tadqiqotlar doimo ko‘plab fandan tashqari omillar — iqtisodiy, siyosiy va mafkuraviy omillarga qaram bo‘lib kelgan. Zamonaviy ilm-fan shiddatli geosiyosiy kurash maydonidir.
Scopus va Web of Sciences, bular — eng avvalo ingliz tilidagi jurnallarga yo‘naltirilgan ma’lumotlar bazalaridir. 2016 yilda Web of Sciences jurnallarida ingliz tilidagi maqolalar 96,19 foizni tashkil etganini aytish kifoya. Boshqacha aytganda, ingliz tilidagi jurnallarning monopollashuvi mavjud; uning ustiga maqolalar yuqori sifatli ingliz tilida bo‘lishi kerak. Va ko‘p hollarda sifatli tarjima, bu — qimmat to‘lovni anglatadi.
Shunday qilib, maoshlari g‘arblik hamkasblarinikidan ancha past bo‘lgan rivojlanayotgan mamlakatlardagi ko‘plab olimlar uchun sifatli maqola tayyorlash juda qimmatga tushadi. Lekin ilm-fan manfaati, uni demokratlashtirish va insonparvarlashtirish nuqtai nazaridan bunday davlatlar uchun chegirmalar joriy qilinishi kerak edi. Ammo bu nufuzli ilmiy jurnallar ortidagi gigant-nashriyotlarning moliyaviy manfaatlariga mos kelmaydi.
Bundan tashqari, siyosiy va mafkuraviy omillar ham mavjud. Shunday qilib, Rossiya va Xitoy olimlari uchun, xususan, ijtimoiy-gumanitar fanlar sohasida g‘arb jurnallari va nashriyotlarida chop etish unchalik oson emas. Bu yerda birgina sifatli tarjimaning o‘zi yetarli emas. G‘arbning konseptual apparati, G‘arb uslubi, G‘arb g‘oyalari, G‘arb uslubiy yondashuvlari va G‘arb baholaridan foydalanish kerak bo‘ladi. Bu esa Xitoy tarixi va rus-sovet tarixini G‘arbda qanday qabul qilingan bo‘lsa, xuddi o‘shanday ko‘rinishda taqdim etish kerakligini anglatadi.
Va ma’lum bo‘lishicha, Rossiyaning jamiyatshunoslikka oid ko‘plab jurnallari Scopus va Web of Sciences ro‘yxatiga kirmagan, Boltiqbo‘yi davlatlari va Sharqiy Yevropa — AQShning hozirgi ittifoqchilari va Yevropa Ittifoqi a’zolari jurnallari esa to‘satdan eng zamonaviy bo‘lib qoldi. Xuddi shunday holat Xitoy va Tayvan jurnallari bilan ham sodir bo‘lmoqda. Anglo-sakson monopoliyasi Scopus AQSh, Buyuk Britaniya va boshqa ingliz tilli davlatlarda tarqalgan tahliliy falsafaga yo‘naltirilgan falsafiy jurnallarining 1-kvartiliga (eng ommabop) tushishiga, boshqa falsafiy qadriyatlarga ega eng yaxshi Yevropa jurnallarining esa to‘rtinchi, oxirgi kvartilga tushishi yoki butunlay Scopus ro‘yxatidan o‘rin olmasligiga olib keldi.
So‘nggi paytlarda ko‘plab mamlakatlarda gigant nashriyotlarning monopoliyasini tanqid qilish va ilmiy maqolalardan ochiq foydalanishni ta’minlash harakati tobora keng tarqalmoqda. Nashriyotlarning korporativ manfaatlari fanning o‘zi, olimlar va butun insoniyat manfaatlari bilan to‘qnash kelmoqda.
Agar faqat Scopus va Web of Sciences jurnallari tan olinadigan bo‘lsa, mahalliy jurnallar ustiga chiziq tortish kerak.
O‘zbekistonda ilmiy jurnallarning ilmiy qiymati o‘z davlati tomonidan tan olinmay tursa, ular qanday rivojlanadi? Nufuzli xalqaro jurnallarda maqola chmqarish haqida o‘ylayotganda milliy jurnallar obro‘sini ham oshirish kerak.
Nima qilish kerak?
Sifatsiz va vijdonsiz jurnallar ro‘yxatini tuzgan va «yirtqich jurnallar» atamasini kiritgan amerikalik professor Jeffri Bill nashriyot yoki jurnalni «sifatsiz» deb tasniflash mezonlarini shakllantirdi. Ushbu va boshqa mezonlarga ko‘ra, sifatli jurnalga qo‘yiladigan talablarni tavsiflash mumkin.
Yoki Scopus ma’lumotlar bazasiga jurnalni kiritish uchun Scopus`ning o‘z nashrlariga qo‘yadigan tayanch talablarni olaylik:
Sifatni baholash quyidagi mezonlarga muvofiq amalga oshiriladi:
Nashr siyosati maqolalar sifati ustidan nazoratni o‘z ichiga olishi kerak (masalan, ilmiy retsenziyalash):
Ekspertlar kengashi deyarli har doim quyidagilarga ega bo‘lmagan nashrlarni bazaga kiritish to‘g‘risidagi so‘rovlarni rad etadi:
Ushbu talablar ilmiy jurnallarni yaratish va rivojlantirish uchun amalga oshiriladimi? O‘ylaymanki, ha.
Sifatli jurnallarni yaratish va chop etish OTMlar va ilmiy-tadqiqot institutlari faoliyatining muhim yo‘nalishi bo‘lishi va bunga alohida mablag‘lar ajratilishi lozim.
Bosh muharrir, bo‘lim mudirlari, mas’ul kotib, texnik muharrir va musahhih jamoatchilik asosida ishlashlari hamda Nashr etikasi qo‘mitasi (Committee on Publication Ethics) kodeksiga muvofiq, oliy o‘quv yurtlari rektorlari, ilmiy-tadqiqot institutlari direktorlari, Fanlar akademiyasi, Oliy ta’lim vazirligi va boshqa davlat organlari rahbarlarining bosimidan xoli bo‘lishlari kerak. Va fanni amaldorlardan avtonom qilish — eng qiyin masala.
O‘zbek ilm-fanida maqolalar e’lon qilish strategiyasini butunlay o‘zgartirish kerak — jurnallarning avtonom veb-saytlarini yaratish, ularni retsenziyadan o‘tkazish (jumladan, anonim retsenziya formati), sharhlar chegarasini oshirish, taqdim etiladigan maqolalar sifatiga talablarni oshirish, tahrir hay’ati tarkibiga xorijlik olimlarni kiritish, dunyo tillarida maqolalar qabul qilish, xorijiy mualliflarning maqolalarini nashr etish, mualliflar va taqrizchilar bilan yozishmalarni hujjatlashtirish va h.k.
Chop etilayotgan maqolalar yuqori sifatga ega bo‘lishi va aynan ularning sifati chop etishga asos bo‘lishi kerak, tanish-bilishchilik emas. Va o‘shanda bizning mahalliy jurnallarimiz ham Scopus va Web of Sciences singari orzudagi xalqaro ma’lumotlar bazalariga kirishlari mumkin bo‘ladi va firibgar jurnallarda nashr qilishga hojat qolmaydi.
Muallifning fikri tahririyat nuqtai nazarini ifodalamasligi mumkin.