Birinchi guruh moddiy boyliklarini mas’ul saqlovchi tashkilotlarda maqbul harorat-namlik darajasini saqlab turish, laboratoriya va sanitariya nazoratini o‘tkazish tartibi to‘g‘risidagi yo‘riqnomani tasdiqlash haqida

O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2004-yil 9-martdagi 113-son qarori (O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2004-yil, 10-son, 118-modda) bilan tasdiqlangan O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Davlat zaxiralarini boshqarish qo‘mitasi to‘g‘risidagi nizomga muvofiq O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Davlat zaxiralarini boshqarish qo‘mitasi qaror qiladi:
 1. Birinchi guruh moddiy boyliklarini mas’ul saqlovchi tashkilotlarda maqbul harorat–namlik darajasini saqlab turish, laboratoriya va sanitariya nazoratini o‘tkazish tartibi to‘g‘risidagi yo‘riqnoma ilovaga muvofiq tasdiqlansin.
 2. Mazkur qaror O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat ro‘yxatidan o‘tkazilishi lozim hamda u rasmiy e’lon qilingan kundan e’tiboran kuchga kiradi.
 1. Mazkur Yo‘riqnoma birinchi guruh moddiy boyliklarini mas’ul saqlovchi tashkilotlarda maqbul harorat-namlik darajasini saqlab turish, laboratoriya va sanitariya nazoratini o‘tkazish tartibini belgilaydi.
 Mazkur Yo‘riqnoma talablari O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Davlat zaxiralarini boshqarish Qo‘mitasi (bundan buyon matnda Qo‘mita deb yuritiladi) tizimiga kiruvchi tashkilotlar va Qo‘mita bilan shartnoma asosida birinchi guruh moddiy boyliklarini mas’ul saqlovchi tashkilotlar uchun majburiydir.
 2. Moddiy boyliklarni uzoq muddat saqlashda ularning sifatini asrash va tabiiy yo‘qotishlarni kamaytirish uchun harorat-namlik darajasini muntazam ta’minlash, omborxonalarda sanitariya talablariga rioya qilish va belgilangan muddatda mahsulotlar sifatini nazorat qilib turish lozim.
 3. Moddiy boyliklar kelguniga qadar omborxonalar, muzlatgichlar va rezervuarlar mahsulotni qabul qilishga texnik jihatdan tayyor turishi shart. Ularning sanitariya talablariga mos kelishi, germetikligi, tabiiy hodisalar ro‘y berganda chidamliligi, yong‘inga qarshi himoyalanganligi, uskuna va jihozlar bilan ta’minlanganligi komissiya tomonidan tekshiriladi va dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi.
 4. Qabul qilib olishda har bir turdagi moddiy boylik uchun belgilangan sifat ko‘rsatkichlarini aniqlash qoidalariga qat’iy rioya qilinadi. Birinchi guruh moddiy boyliklariga uzoq muddat saqlashga yaroqsiz bo‘lgan mahsulotlarni aralashtirmaslik, shuningdek ularning asossiz tarzda yaroqsiz holga kelishiga yo‘l qo‘ymaslik zarur. Moddiy boyliklarni saqlash bo‘yicha yagona texnologik xaritalarda va ularni joylashtirish chizmalarida saqlash obyektlaridan maksimal tarzda foydalanish va saqlash jarayonini kuzatish imkoniyatlari nazarda tutiladi.
 5. Saqlash jarayonida moddiy boyliklar va ular saqlanayotgan idishlarning sifati doimiy ravishda kuzatib boriladi, organoleptik baholash va laboratoriya tekshiruvlari o‘tkazilganda moddiy boyliklar xarji belgilangan me’yorlarga asosan o‘tkaziladi.
 6. Saqlash muddati davomida shamollatib turish lozim bo‘lgan va saqlanishga kam moyil bo‘lgan moddiy boyliklarning birinchi navbatda berib yuborilishini ta’minlash lozim.
 7. Laboratoriya mudiri omborlarda sanitariya talablariga rioya etilishiga to‘liq mas’ul hisoblanadi.
 O‘z vaqtida tahlillar o‘tkazish va moddiy boyliklar sifatiga to‘g‘ri baho berish vazifasi laboratoriya xodimlari zimmasiga yuklatiladi.
 Saqlash uchastkasi xodimlari moddiy boyliklar va idishlarning tashqi holati sifatining organoleptik ko‘rsatkichlarini tekshirishda ishtirok etadi.
 8. Omborxonalarda texnologik uskunalardan (isitish va sovutish jihozlari, shamollatish va boshqalar) oqilona foydalanish orqali harorat va havo namligi me’yorda ushlab turiladi.
 Moddiy boyliklarni isitilmaydigan omborxonalarda harorat-namlik darajasida saqlashda umumiy shamollatish va omborxonalarni germetizatsiyalash, sovuq o‘tmaydigan qilish bo‘yicha kompleks choralar qo‘llaniladi. Omborxonalarni shamollatishda havodagi namlikni bir xilda saqlash jarayoni buzilmasligini ta’minlash, havoning tabiiy va issiqlik almashuv xususiyatlarini e’tiborga olish lozim.
 9. Qo‘mita tomonidan belgilangan nomenklaturadagi, normativ hujjatlar talablariga mos keluvchi va uzoq muddat saqlashga yaroqli oziq-ovqat mahsulotlari saqlash uchun qabul qilishga yaroqli deb hisoblanadi.
 Mahsulotni qabul qilish, saqlash, chiqarib yuborishda namuna olish va tekshirish usullari normativ hujjatlar talablariga asosan o‘tkaziladi.
 Boshqa sifat ko‘rsatkichlari (tabiiy-kimyoviy, bakteriologik va shu kabi) bo‘yicha tahlillar mahsulot va idishlar tashqi ko‘rik va tekshiruv ko‘rsatkichlari bo‘yicha normativ hujjatlar talablariga mos kelmaydigan holatlardagina o‘tkaziladi.
 10. Qabul qilishda mahsulotlar va idishlarning sifat ko‘rsatkichlari normativ hujjatlarga va yetkazib beruvchi taqdim etgan hujjatlarga mos kelishi tekshiriladi. 
 Mahsulotlarning sifati haqida yetkazib beruvchilar taqdim etgan hujjatlar laboratoriya ishida mahsulot turlari bo‘yicha alohida-alohida saqlanadi.
 11. Moddiy boyliklarni saqlashda va berib yuborishda tashkilot laboratoriyasi tomonidan mazkur Yo‘riqnomaning 1-ilovasida keltirilgan Mahsulotni saqlash va berib yuborishda laboratoriya tahlillari turlari hamda xarj me’yorlari ko‘rsatkichlari bo‘yicha sifatni aniqlash ishlari amalga oshiriladi.
 12. Tashkilotlarda saqlash sharoitlari va mahsulotlarning bus-butunligi quyidagicha nazorat qilinadi:
 moddiy-javobgar shaxslar tomonidan — har kuni;
 laboratoriya xodimlari tomonidan — tashkilot rahbari tasdiqlagan tekshirish jadvali bo‘yicha;
 tashkilot rahbari yoki uning o‘rinbosari, tashkilot bosh muhandisi boshchiligidagi komissiya tomonidan laboratoriya va saqlash uchastkasi xodimlari ishtirokida — har oyda.
 13. Tekshiruvlar o‘tkazilganda omborxonalarning tomiga, isitish tizimlarining texnik holatiga, mahsulotlar va idishlarning namlanish alomatlariga, yashik va qoplarga shikast yetmaganligiga, mahsulotlarning qotib qolishiga, shtabellarning qiyshayishiga, belgilangan harorat-namlik rejimi va sanitariya qoidalariga rioya etilishiga e’tibor qaratiladi. 
 14. Muzlatkichlarni tekshirishda komissiya tarkibiga veterinar vrach va muhandis-texnolog ham kiritiladi.
 Muzxonalarda muzlatkich ekranlari, muzning erish darajasi, shtabel bostirmalarining butunligi va tashqi holati, sovutish batareyalarining holati, eshiklarning zich bekilishi tekshiriladi. 
 15. Rezervuarli parklarda mahsulotlarni saqlash jarayonida rezervuarlarning germetikligi, nasos, o‘lchagich bo‘limlarining texnik holati, tubi, payvandlangan joylari, qopqog‘i, isitish tizimi, quvurlari va boshqa texnologik uskunalari tekshiriladi.
 16. Tekshirish natijalari, aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etish bo‘yicha ularni bajarish muddati ko‘rsatilgan takliflar hamda mas’ul ijrochilar ro‘yxati omborxona (bo‘limlar), muzlatkichlar, rezervuar parklarda yuritiladigan jurnalga kiritiladi. Jurnal ip o‘tkazib tikilgan hamda rahbar imzosi va tashkilot muhri bilan muhrlangan bo‘lishi kerak.
 17. Qand-shakar mahsulotlari sifati, idishi, organoleptik ko‘rsatkichlari (ta’mi, rangi), sochiluvchanligi, eruvchanligi va namlikning massa ulushi bo‘yicha tekshiriladi.
 Shakarning sifatini tekshirish yilda bir marta amalga oshiriladi. Isitiladigan omborxonalarda saqlanganda organoleptik ko‘rsatkichlar isitish to‘xtatilgach, isitilmaydigan omborxonalarda esa organoleptik ko‘rsatkichlar va namlikning massa ulushi yozgi saqlashga o‘tish davrida aniqlanadi. Namlanish alomatlari paydo bo‘ladigan bo‘lsa, shakardagi namlikning massa ulushi aniqlanadi va zarurat bo‘lsa, shtabellar qayta taxlanadi.
 Shakar sifatini tekshirish va namuna olish uchun laboratoriya xodimlari tomonidan saqlash uchastkasi xodimlari bilan birgalikda isitilmaydigan omborxonalar (bo‘lmalar)da umumiy shtabellar sonining 10 foizi doirasida va isitiladigan omborxonalar (bo‘lmalar)da bitta nazorat shtabeli aniqlab olinadi.
 Shakardan namuna nazorat shtabellarining pastki qatorida turgan 8 ta qopning har biridan maxsus uskuna yordamida 15–20 grammdan olinadi. Olinadigan namunaning umumiy massasi — 150 gramm.
 18. Choy mahsulotining va idishlarning tashqi holati, organoleptik ko‘rsatkichlari (ta’mi, hidi, damlamasi, yoyilgan bargining rangiga) bo‘yicha tekshiriladi, namlikning massa ulushi aniqlanadi.
 Isitiladigan omborxonalarda saqlanayotgan choyning sifatini tekshirish tashqi ko‘rik davomida sifati yomonlashgani aniqlangan hollardagina amalga oshiriladi.
 Isitilmaydigan omborxonalarda saqlanayotgan choyning sifatini tekshirish yozgi mavsumga o‘tish davrida amalga oshiriladi.
 Ikki yil saqlashda choy sifati omborxonaning qanday turdaligidan qat’i nazar, 12 va 18 oy o‘tgandan keyin tekshiriladi.
 Laboratoriya tahlillari uchun namuna olish qabul qilib olishda shakllantirilgan har bir navga tegishli nazorat paketidan (har bir qutidan bir pachka) amalga oshiriladi.
 19. Sariyog‘ning organoleptik ko‘rsatkichlari (ta’mi, hidi, rangi, tabiiy holati, konsistensiyasi) chorakda kamida bir marta, sifatning pasayish alomatlari aniqlangan holatlarda esa har oyda tekshiriladi.
 20. Yodlangan osh tuzining organoleptik ko‘rsatkichlari (ta’mi, rangi, hidi) va namligining massa ulushi tekshiriladi. Organoleptik tekshirish va namlikning massa ulushini aniqlash har olti oyda, inventarizatsiya o‘tkazish vaqtida amalga oshiriladi.
 21. O‘simlik yog‘i namunasi har bir rezervuardan olinadi. Boshlang‘ich namunani tuzish uchun rezervuardan 5 ta namuna olinadi, jumladan, bittadan yuqori va pastki qatlamdan hamda 3 ta namuna o‘rta qatlamdan olinadi. Boshlang‘ich namunadan laboratoriya tekshiruvlari uchun 500 sm3 o‘rtacha namuna ajratib olinadi.
 Har chorakda har bir rezervuardagi o‘simlik yog‘ining organoleptik ko‘rsatkichlari (ta’mi, hidi, rangi) va tabiiy-kimyoviy ko‘rsatkichlari (rangdorligi tarkibi, kislota miqdori, namlikning massa ulushi va sochiluvchan moddalari tarkibi, yod miqdori, yog‘siz aralashmalarning massa ulushi, sovun, sovun moddalarning massa ulushi, soflik miqdori, eritgichlarning mavjudligi) tekshiriladi. Yog‘ qotib qoladigan manfiy haroratlarda sifat tekshiruvi amalga oshirilmaydi.
 Yuklab yuborishdan oldin o‘rtacha namunadagi organoleptik ko‘rsatkichlar va tabiiy-kimyoviy ko‘rsatkichlar tekshiriladi.
 22. Spirtning har bir rezervuar bo‘yicha organoleptik va tabiiy-kimyoviy ko‘rsatkichlari tekshiriladi. Tekshiruv rezervuarga to‘kish nihoyasiga yetgach va yilda bir marta 1-iyul sanasi holatiga amalga oshiriladi.
 Tahlil uchun namuna har bir rezervuardan 0,5 dm3 (500 ml) miqdorda yuqori, o‘rta va pastki qatlamlardan olinadi.
 23. Sovun bo‘yicha mahsulot va idishlarning sirtqi holati, organoleptik ko‘rsatkichlari (konsistensiyasi, rangi, hidi) tekshiriladi. Tekshiruv qishki mavsumda amalga oshiriladi.
 Omborxonadagi sovun sifatini tekshirish uchun bir chorak davomida kelib tushgan umumiy sovun miqdorining 10 foizi miqdorida nazorat shtabeli belgilab olinadi.
 Sovunni organoleptik tekshirish shtabelning pastki, o‘rta va yuqori qatorlardan belgilab olingan qutilarda amalga oshiriladi. Tekshirish sovunning nazorat shtabellarini qisman qayta taxlagan holda amalga oshiriladi.
 24. Sutli konservalar sifatini aniqlashda bankalarning tashqi ko‘rinishi, organoleptik ko‘rsatkichlari (sutning konsistensiyasi, rangi, hidi, ta’mi) har uch oyda bir marta tekshiriladi. Shtabeldagi qutilarning kamida 0,5 foizi tashqi ko‘rikdan o‘tkaziladi.
 Saqlash davomida sutli mahsulotlarning kislotaliligini aniqlash qabul qilib olishda kislotalilik 45 T dan yuqori bo‘lgan hollardagina amalga oshiriladi.
 Organoleptik tekshiruv va laboratoriya tahlillari uchun namuna nazorat paketidagi har bir shtabeldan olinadi.
 25. Muzlatilgan go‘shtning tashqi ko‘rinishini tekshirish saqlash muddati davomida amalga oshiriladi.
 Saqlash harorati me’yorining buzilishi yoki qisman erish bilan bog‘liq sifat holati bo‘yicha shubhalar paydo bo‘lganda muzlatilgan go‘shtning normativ hujjatlar talablariga mos keluvchi sofligini aniqlash uchun organoleptik tahlil amalga oshiriladi.
 26. Go‘sht va baliq konservalarining sirtqi holati har olti oyda tekshiriladi. Tanlab olingan shtabellarning yuqori va pastki qatorlarida turgan yashiklarning kamida 0,2 foizi tekshiriladi.
 Muzlatilgan va sovutilgan holda qabul qilib olingan konserva bankalariga alohida e’tibor qaratiladi.
 O‘rab bog‘langan konservalarning sifati ustidan tashqi nazorat o‘ramlar bo‘yicha amalga oshiriladi.
 Qabul qilish va saqlash davomida qalay miqdorini aniqlash qalay qatlami yoki lak qoplamasining ko‘chishi alomatlari topilgan hollarda, shuningdek berib yuborishdan oldin amalga oshiriladi.
 Sifatiga organoleptik baho berishda ta’mi, hidi, rangi, go‘sht yoki baliqning konsistensiyasi, bulon yoki quymalar sifati, bankalar ichki yuzasining holati tekshiriladi.
 27. Go‘sht va baliq konservalari sifatiga organoleptik baho berish va laboratoriya tahlillari uchun har bir shtabeldan 2 ta banka (1 partiyaga 2 ta bankadan ko‘p emas) tanlab olinadi. Namuna qabul qilib olishda ochilgan yashiklardan olinadi.
 Go‘sht va baliq konservalari sifatiga organoleptik baho berish quyidagi muddatlarda amalga oshiriladi:
 go‘sht konservalari saqlash muddati 4 yil bo‘lganda, saqlashga 2 yil to‘lganda va shundan so‘ng har olti oyda;
 baliq konservalari saqlash muddati 2 yil bo‘lganda, saqlashga bir yil to‘lganda va shundan so‘ng har olti oyda.
 28. Qishgi-bahorgi mavsumdan bahor-yoz mavsumiga o‘tish davri oziq-ovqat mahsulotlarini saqlash uchun, ayniqsa ular isitilmaydigan omborxonalarda saqlanganda, birmuncha noqulay hisoblanishi sababli mahsulotlar sifatini nazorat qilish kuchaytirilishi lozim.
 29. Qabul qilib olishda va saqlashda sifat bo‘yicha standart talablariga bir oz mos kelmaydigan alohida mahsulotlar partiyasi bo‘lgan holatlar aniqlanganda laboratoriya mudiri rahbarligi va nazoratida komissiya tashkil etgan holda ularni qayta ishlash, saralash va zarur bo‘lsa, almashtirish yoki birinchi navbatda berib yuborish amalga oshiriladi.
 30. Go‘sht va baliq konservalarini qabul qilib olish va yaroqsizga chiqarish natijalari bo‘yicha yetkazib beruvchi tashkilot vakillari ishtirokida olingan mahsulotning faktik (aniq) sifati haqida dalolatnoma tuziladi. Dalolatnomada nuqsonli konservalar miqdori, shuningdek birinchi guruhga qabul qilishga yaroqsiz bo‘lgan va yetkazib beruvchiga qaytarilishi zarur bo‘lgan konservalar miqdori ko‘rsatiladi.
 Nuqsonli (faol sizuvchan bombajli, perforatsiyali bankalardagi) go‘sht va baliq konservalari ishlab chiqaruvchi (yetkazib beruvchi) tashkilot, qabul qiluvchi tashkilot laboratoriyasi va buxgalteriyasi xodimlari ham kiradigan komissiya ishtirokida yo‘q qilinadi.
 Yo‘q qilish jarayonida bankalar ochiladi, xlorli ohak yoki karbol kislota bilan ishlanadi va yerga ko‘miladi.
 31. Nuqsonli konserva bankalarini yo‘q qilish to‘g‘risida dalolatnoma tuziladi va unda quyidagilar ko‘rsatiladi:
 dalolatnoma tuzilgan sana va joy;
 qabul qilib oluvchi tashkilot nomi;
 ishlab chiqaruvchi (yetkazib beruvchi) tashkilot nomi;
 komissiya a’zolarining familiyasi, ismi va lavozimi;
 yaroqsizga chiqarish sabablari;
 yo‘q qilingan konservalarning nomi va miqdori;
 yo‘q qilish usuli.
 Nuqsonli konserva bankalarining yo‘q qilinishi haqidagi dalolatnoma yaroqsizga chiqarish haqidagi dalolatnomaga tikiladi.
 32. Berib yuborilishi kerak bo‘lgan oziq-ovqat mahsulotlari mahsulotning va idishlar sifatini belgilash uchun tashqi ko‘rik va laboratoriya tekshiruvlaridan o‘tkaziladi hamda ular to‘liq berib yuborilgunga qadar laboratoriya xodimlarining doimiy nazoratida bo‘ladi. 
 33. Tashkilotning laboratoriya xodimlari mahsulotni qabul qilishda, saqlashda va berib yuborishda mahsulot sifati bo‘yicha to‘g‘ri va o‘z vaqtida tahlillar o‘tkazishga, sifat bo‘yicha hujjatlarni rasmiylashtirishga, mahsulotni chiqarib yuborish ustidan nazorat olib borishga mas’ul hisoblanadi.
 34. Laboratoriyalarda sifat bo‘yicha hisobot yuritish hujjatlariga quyidagilar kiradi:
 mazkur Yo‘riqnomaning 2-ilovasiga muvofiq Laboratoriya jurnali (Z-27-sonli shakl); 
 veterinariya guvohnomasi.
 Bundan tashqari, laboratoriyada mahsulotlar degustatsiyasi va o‘tkazilgan tahlillarning boshlang‘ich natijalari yozib boriladigan daftar yuritiladi.
 35. Laboratoriya jurnali (Z-27-sonli shakl) har bir partiya mahsulotning kelib tushishidan tortib, to chiqarib yuborilguncha bo‘lgan davr davomida sifat darajasi bo‘yicha nazorat olib borishga mo‘ljallangan.
 36. Laboratoriya jurnali har bir omborxona (bo‘linma), rezervuar guruhlari bo‘yicha yuritiladi yoki jurnalda har bir omborxona (bo‘linma), rezervuar uchun yetarlicha varaq ajratiladi.
 Bitta omborxonada (bo‘linmada) ruxsat etilgan guruh doirasidagi turli xil mahsulotlar saqlanganda, jurnalda har bir mahsulot uchun yetarlicha varaq ajratiladi.
 37. Turli partiyadagi mahsulotlarni shtabelga taxlaganda qabul qilib olish jarayonida Laboratoriya jurnaliga har bir partiyaning sifati yetkazib beruvchi hujjatlari va laboratoriya tahlili natijalari bo‘yicha yoziladi.
 Mahsulot sifatining organoleptik baholari va laboratoriya tahlillari faqat nazorat shtabellari bo‘yicha kiritiladi.
 38. Laboratoriya jurnaliga o‘tkazilgan barcha tahlil va tekshirishlar natijalari, jumladan ushbu mahsulot sifatini belgilovchi mustaqil laboratoriyalarda o‘tkazilgan tahlil ma’lumotlari ham xronologik tartibda kiritiladi.
 39. Shtabelda normativ hujjatlar talablaridan sifati og‘ishgan (namlikdagi massa ulushining ortishi, bankalarda zang paydo bo‘lishi va boshqalar) mahsulot aniqlanganda, tekshirilayotgan partiyaga (shakar — shtabel bo‘yicha, konservalar — aniq tekshirilgan bankalar soniga) nisbatan standart talablaridan sifat og‘ishgan mahsulot foizi laboratoriya jurnalida qayd etiladi.
 40. Tanlab olingan tekshirish ma’lumotlari omborxonada, bo‘linmalarda, seksiyalarda saqlanayotgan barcha miqdordagi mahsulotlarga tatbiq etilishiga yo‘l qo‘yilmaydi.
 41. Laboratoriya jurnali laboratoriya xodimlari tomonidan to‘ldiriladi. Uni to‘ldirishning to‘g‘riligi laboratoriya mudiri tomonidan muntazam nazorat qilinadi.
 42. Laboratoriya jurnali tashkilotning maxsus bo‘limi tomonidan ro‘yxatga olinishi, varaqlari raqamlanishi, ip o‘tkazib tikilishi va muhri bilan tasdiqlanishi lozim.
 43. Omborxonalarda mahsulotni saqlashning harorat-namlik darajasini ta’minlash tashkilot rahbari va birinchi guruh moddiy boyliklarni saqlash bo‘limining moddiy-javobgar xodimlari zimmasiga yuklatiladi.
 44. Tashqaridagi havo va omborxona ichidagi havo harorati Selsiy (°S) graduslarida o‘lchanadi.
 45. Moddiy boyliklarni saqlashda harorat-namlik darajasini nazorat qilish uchun omborxonalar va muzxonalar haroratni va havoning nisbiy namligini o‘lchovchi asboblar bilan ta’minlanadi.
 46. Tashqaridagi havoning harorati va nisbiy havo namligi ma’lumotlarni boshqaruv pultiga distansion yetkazib beruvchi avtomatik meteostansiya yoki meteorologik asboblar yordamida o‘lchanadi.
 47. Omborxonalarda havo haroratini o‘lchash uchun shkalasi minus 50 °S dan plyus 50 °S gacha bo‘lgan termometrlar va haftalik termograflardan (harorat o‘zgarishini avtomatik ravishda uzluksiz yozib boradigan asboblar) foydalanish tavsiya etiladi. Muzlatish xonalari haroratini o‘lchashda shkala uchun maxsus yog‘och yoki metalldan iborat bo‘lgan himoya g‘ilofiga ega spirtli termometrlardan foydalaniladi.
 48. Tashqaridagi va omborxonalar ichidagi havoning nisbiy namligini o‘lchash gigrometrlar va psixrometrlar yordamida amalga oshiriladi. 
 49. O‘lchash asboblaridan foydalanganda oldindan tuzatishlarni kiritish zarur. Tuzatish deganda, o‘lchash ko‘rsatkichining haqiqiy kattaligini olish uchun asbob ko‘rsatkichlariga kiritiladigan kattalik tushuniladi. Meteoasboblar ko‘rsatkichlarining to‘g‘riligi ularni namuna asboblariga solishtirib ko‘rish orqali aniqlaniladi. Tekshirilayotgan asbobning namunaviysi bilan solishtirishda bir xil kattalik ham namunaviy, ham tekshirilayotgan asbobda o‘lchab ko‘riladi.
 50. Omborxonalarda o‘lchov asboblari shtabellarning pastki qatori bilan teng darajada, omborxonalarning va bo‘linmalarning o‘rtasida eshik hamda tuynuklardan uzoqroqda ko‘chma tagliklarga o‘rnatilgan bo‘lishi kerak. Muzlatish va saqlash kameralarida o‘lchov asboblari yer sathidan 1,5 metr balandlikda tagliklarga o‘rnatiladi. Yozgi mavsumda omborxonalardagi havo harorati shtabellarning eng yuqori qatorlari darajasida ham o‘lchanadi.
 51. Laboratoriyaga ega bo‘lmagan tashkilotlarda saqlashda talab etiladigan harorat-namlik me’yorlarini nazorat etish bo‘yicha barcha ishlar saqlash uchastkalari xodimlari tomonidan amalga oshiriladi.
 52. Harorat-namlik darajasini nazorat qiluvchi asboblarning ko‘rsatkichlari to‘g‘riligini tekshirish laboratoriya xodimlari tomonidan Metrologik xizmat ko‘rsatish markazi tomonidan tasdiqlangan Meteorologik asboblardan foydalanish va tekshirish bo‘yicha metodik ko‘rsatmalarga muvofiq amalga oshiriladi. 
 53. Mahsulotlarni uzoq muddatli saqlashni ta’minlashga sharoit yaratish uchun omborxonalarni shamollatish amalga oshiriladi.
 Mahsulotlarning yaxshi holatda saqlanishi uchun kondensatlar tushishiga imkon qoldirilmaslik, omborxonalarda havoning eng ma’qul namligi va haroratini ta’minlash lozim.
 Omborxonalarda talab etiluvchi harorat-namlik darajasini ta’minlash isitish (sovutish) va binolarni shamollatish yordamida, shuningdek havo namligini bir xilda saqlashni texnik yo‘sinda bajarish orqali amalga oshirilishi zarur. 
 54. Omborxonalarda shamollatish havoning nisbiy namligini tushirish yoki ko‘tarish maqsadida, shuningdek havo va mahsulotlar haroratini tushirish yoki ko‘tarish uchun amalga oshiriladi.
 55. Gigroskopik mahsulotlarning namlanishini oldini olish va kondensat tushishiga yo‘l qo‘ymaslik maqsadida omborxonalardagi havoning nisbiy namligi tushiriladi.
 Havoning nisbiy namligini pasaytirish maqsadida omborxonani shamollatish tashqaridagi havoning mutlaq namligi omborxona ichidagi havoning mutlaq namligidan past bo‘lganda amalga oshirilishi lozim.
 Kondensat tushishining oldini olish maqsadida shamollatganda omborxonadagi havoning o‘sish nuqtasidan kelib chiqish zarur.
 Agar konserva bankalar ustidagi harorat (bu amalda idishdagi bor mahsulotning umumiy haroratiga teng) omborxonadagi havoning o‘sish nuqtasidan baland bo‘ladigan bo‘lsa, unda bankalar ustiga kondensat tushmasligi ta’minlanadi.
 Tashqaridagi havoning mutlaq namligi omborxonadagi havoning nisbiy namligiga teng bo‘lgan, tashqaridagi havo harorati esa omborxonadagi havo haroratidan baland bo‘lgan sharoitda omborxona havosining nisbiy namligi pasayishi uchun omborxona shamollatiladi. Bunday sharoitda, omborxonadagi havo haroratining ko‘tarilish jarayoni katta miqdordagi mahsulotlarning ilishi bilan bog‘liqligi sababli shamollatish uzoq davom etishi zarur. 
 56. Omborxonadagi havoning quruqlanishi uchun konditsionyerlar, havo sovutgichlari va sorbentlardan (misol uchun, silikagel, xlorli kalsiy va boshqalardan) foydalanish mumkin.
 57. Omborxonalarda havoning nisbiy namligini oshirish ayrim mahsulotlarning (qand-shakar, qog‘oz) o‘ta quruqlanishining oldini olish maqsadida amalga oshiriladi.
 Havoning nisbiy namligini oshirish uchun shamollatish tashqaridagi havoning mutlaq namligi omborxonadagi havoning mutlaq namligidan baland bo‘lgan paytda amalga oshiriladi. 
 Binolardagi havo namligini oshirish uchun sun’iy iqlim hosil qilish tizimlaridan foydalanilganda suv sochish, bug‘ berish yoki haroratni pasaytirish qo‘llaniladi.
 58. Isitilmaydigan omborxonalardagi havoning, mahsulotlarning haroratini ko‘tarish qishgi saqlashdan bahorgi-yozgi saqlashga o‘tishda mahsulotlar haroratining ko‘tarilishi orqada qolib ketishining oldini olish, kondensat tushishining va shtabel doirasida namlikning nozarur qayta taqsimlanishi oqibatida mahsulotning keyinchalik notekis ilishiga yo‘l qo‘ymaslik maqsadida amalga oshiriladi.
 Mahsulotlar haroratini ko‘tarish uchun shamollatish tashqaridagi havo harorati omborxonadagi havo haroratidan baland, shu bilan birga tashqaridagi havoning o‘sish harorati omborxonadagi minimal haroratdan past bo‘lgan davrda amalga oshiriladi.
 Kuzgi-qishki mavsumda omborxonalarni isitish, eshiklar, deflektorlar, shamollatish tuynuklarini zich bekilishini ta’minlash orqali mahsulotlarning haddan ortiq sovushining oldini olishga qaratilgan choralar ko‘riladi. Eshik oldlari brezent shtoralar bilan yaxshilab yopilishi, omborxonaga kirib-chiqish bitta eshik orqali amalga oshirilishi kerak.
 59. Yozgi mavsumda omborxonalarda havo va mahsulotlarning haroratini pasaytirish ayrim turdagi mahsulotlarning saqlanishiga birmuncha yaxshi sharoit yaratish uchun amalga oshiriladi.
 Mahsulotlar haroratini pasaytirish uchun shamollatish tashqaridagi havo harorati omborxonadagi havo haroratidan past bo‘lgan, tashqaridagi havoning mutlaq namligi esa omborxonadagi havoning mutlaq namligiga teng yoki undan past bo‘lgan davrda, odatda kunning tungi va ertalabki vaqtida amalga oshiriladi.
 “Oqib kiruvchi-tortuvchi” shamollatishdan foydalanilganda havo olish omborxonaning yuqori qismidan, tashqariga chiqarish esa pastki qismidan amalga oshirilishi kerak.
 60. Ombor shamollatilmaydigan holatlarga quyidagilar kiradi:
 tuman, yomg‘ir va qor yog‘ingarchiligi paytlari;
 tashqi havo parametrlari 95 — 100 foiz nisbiy namlikka yaqin hollar (omborda havo namligini oshirish maqsadida shamollatish hollaridan tashqari). 
 61. Omborlarni shamollatish imkonsiz holatlarda tovar yoki idishlarning namlanish, qurish, sovish, harorati ko‘tarilishini oldini oluvchi chora-tadbirlar ko‘rilishi shart. Ombor ichida ishlar bajarilganda eshiklar yopiq bo‘lishi kerak.
 Tovarlarni tushirish va yuklashda tovarlar saqlanishining optimal sharoitlarini yaratish talablariga amal qilish zarur.
 62. Shamol yo‘nalishi tez-tez o‘zgarib turishi sababli samarali shamollatishga erishish uchun har safar ombor eshiklari ochilganda havo omborga aynan qaysi eshiklar orqali kirishi va chiqishini nazorat qilish kerak.
 63. Bahor-yoz mavsumlarida issiq havo oqimi yer bo‘ylab esishini va yerni hamda shtabel qatorlarida joylashgan mahsulotlarni isitishini inobatga olib, omborning shamolga ro‘para tomonida haroratni ko‘tarish uchun barcha eshik va tuynuklar ochilishi, shamolga teskari tomonida esa faqat tuynuklar ochilishi tavsiya etiladi.
 64. Namlangan yoki issiq havoni chiqarib yuborishda omborning yuqori qismida shamol va issiqlik bosimi ta’sirida ishlovchi deflektorlar yoki havo tortuvchi tuynuklardan foydalaniladi. Bunda eshik yoki tuynuklar albatta ochib qo‘yilishi kerak. Deflektorlar surma klapanlar va suv chiqaruvchi trubkali qabul qiluvchi lotoklar bilan jihozlangan bo‘lishi kerak.
 65. Ko‘chma va statsionar shamollatish qurilmalardan foydalanish orqali tabiiy havo almashinishining samaradorligini yanada oshirish mumkin.
 Bahor-yoz mavsumlarida omborxona pollari va shtabellarning pastki qatoridagi tovarlar haroratini ko‘tarishda tashqi havo shamollatish qurilmalari yordamida omborga haydaladi va quvurlar tizimi orqali tovarlar shtabeliga beriladi, bunda ishlatilgan havoni tashqariga chiqarish uchun ombor tuynuklari ochiladi.
 Havo namligi va haroratini pasaytirishda oqim tortuvchi uskunalar bir vaqtda ishga tushiriladi, bu omborga optimal parametrli tashqi havoni kiritish hamda omborning yuqori qismidagi issiq yoki nam havoni chiqarish imkonini beradi.
 66. Isitiladigan omborlarning harorat-namlik rejimi qish mavsumda isitish orqali boshqariladi, yoz oylarida isitish tizimi o‘chirilganda bu omborlardagi me’yor ularni shamollatish va sovitish orqali zaruratga qarab amalga oshiriladi.
 67. Omborlarning kuz faslida isitilishi har bir tovar yo‘riqnomasida ko‘rsatilgan haroratlarda boshlanishi kerak.
 68. Kuz-qish mavsumlarida mahsulotlar saqlanadigan omborlar harorati mazkur Yo‘riqnomada belgilangan chegarada tutib turiladi.
 69. Bahor mavsumi kelishi bilan tashqi havo haroratining oshib borishi tufayli shakar va gigroskopik mahsulotlar namlanishini hamda konservalangan bankalar sirtiga kondensat tushishining oldini olish uchun isitish mavsumi tugashidan 3-4 hafta oldin omborxona harorati asta-sekin oshirilishi kerak.
 70. Omborning har bir bo‘limi va sovitgich kameralarida mazkur Yo‘riqnomaning 3-ilovasiga muvofiq Omborxonada (sovutish xonasida) va omborxonadan tashqarida havo harorati va namligini ro‘yxatga olish kitobi (Z-28-son shakl) yuritiladi. 
 71. Har bir ombor (bo‘lim) bo‘yicha isitishning boshlanishi va yakunlanishi Omborxonada (sovutish xonasida) va omborxonadan tashqarida havo harorati va namligini ro‘yxatga olish kitobiga (Z-28-son shakl) qayd qilinadi.
 72. Kaloriferli isitish samaradorligini oshirish uchun issiq havo quvur tizimi orqali omborning pastki qismiga mahsulotlar shtabelining pastki qatorlari darajasida berilishi kerak.
 73. Konservalangan mahsulotlar saqlanadigan omborlarda mahsulotlarni saqlashning talab qilingan rejimi konditsionyerlar yordamida boshqariladi. 
 74. Suv va batareya bilan isitish tizimlarida yashik, qopning tasodifan tushib ketishi va shtabellarning qulashi sabab yuzaga keladigan ehtimoliy avariyalarning oldini olish uchun isitish tizimlari radiatorlari statsionar to‘siq bilan yoki shtabellar qurilishi paytida vaqtinchalik devorlar bilan jihozlanishi kerak.
 75. Issiqlik tarmoqlaridagi issiq suv tomchilarini, isitish radiatorlardagi ehtimoliy avariyalarni o‘z vaqtida aniqlash hamda saqlanayotgan tovarlar buzilishini oldini olish maqsadida saqlash uchastkasi xodimlari omborni kunlik nazoratdan o‘tkazishlari kerak.
 76. Issiqlikni tejash uchun moddiy boyliklarni isitiladigan omborlarda saqlashda kuyidagi tadbirlar amalga oshiriladi:
 isitish mavsumi boshlanishidan avval omborni puxtalik bilan germetizatsiya qilish, devorlar va ventilatsion tuynuklarni isitish, tirqishlar va yupqa devorlar bilan to‘sish;
 omborlardagi harorat rejimini saqlanadigan mahsulot turiga qarab belgilangan me’yorlardan oshirmaslik.
 77. Sovutish xonalarida belgilangan harorat me’yori sovutish uskunalari yordamida ta’minlanadi.
 78. Sovuqlikni oshirish maqsadida saqlash xonalarida devorga o‘rnatilgan sovutuvchi batareyalar qor qoplamidan muntazam tozalab turiladi.
 79. Muzlatilgan go‘sht ko‘p qavatli muzlatgichlarning kam issiqlik oqimi va havoning yuqori nisbiy namligini ta’minlovchi sharoitlari mavjud bo‘lgan o‘rta qavat xonalarda saqlanadi.
 80. Muzlatilgan go‘shtni go‘shtning qurishini oldini olish, havo namligini oshirish va saqlash kameralarida harorat me’yorini muvozanatlashtirish uchun muz ekranlari o‘rnatiladi.
 81. Ekranlar devordan 600 mm masofada o‘rnatilgan sovutuvchi batareyalarda yoki yerdan 1800 mm pastlikda sovutuvchi batareyalarda ishlovchi kamera devorlari perimetrlari bo‘ylab o‘rnatiladi. Ekranlar yerga va kamera shiftiga mahkam o‘rnatilgan bo‘lishi kerak. Ekrandagi sovutuvchi batareyalarga o‘tish uchun ekranni tayyorlashda qo‘llanilgan materialdan maxsus eshik tayyorlanadi.
 82. Ekran yuzasiga devor tarafdan 20 mm qalinlikda, kamera tomondan esa kamida 60 mm qalinlikdagi muz qatlami muzlatiladi. Muz qatlami ekranga bir tekis holda bir xil qalinlikda va ekranga mustahkam holda muzlatiladi. Ekrandagi barcha notekisliklar puxta tekislanishi va muz qatlami bilan qoplanishi kerak.
 83. Muzlatilgan go‘sht shtabel va ekranlar orasida hech qanday o‘tish yo‘li qoldirmay ekranga zich qilib joylanadi. Ekranlarga ziyon bermaslik uchun muzlatilgan go‘sht ekranga ehtiyotkorlik bilan joylanishi kerak.
 84. Kameralar ishga tushgach va kerakli haroratga erishilgach, kameralarning o‘rta qavatidagi shiftdagi sovutuvchi batareyalar o‘chirilishi kerak. Kameradagi haroratni pasaytirish zarurati tug‘ilganda esa shiftdagi sovutuvchi batareyalar qayta yoqilishi kerak.
 85. Muzlatilgan go‘shtni kameralarning birinchi qavatida saqlashda shtabel tagiga qor sepish kerak. Qor 60 — 80 mm qalinlikda reykalar orasiga sepiladi, bunda maxsus qor ishlab chiqaradigan moslamada chiqarilgan qordan foydalaniladi. Havoni mikrobiologik zaharlanishdan dezinfeksiya qilish dalolatnomasi bor bo‘lsa, shtabellarni yaxshi taxlash va ko‘proq sig‘imga ega bo‘lish uchun muzlatilgan go‘shtni oldindan 8 — 10 sm lik qor bilan qoplangan toza yerga joylashga ruxsat beriladi. 
 86. Muzlatilgan go‘shtni saqlash kameralarining yuqori qavatida saqlashda shtabellar o‘rab bog‘lash uchun ishlatiladigan mato bilan yopiladi va mazkur matoda 10 — 12 mm qalinlikda qor qatlami muzlatilib qo‘yiladi. Muzlatilgan go‘sht shtabellari mustahkam, tuynuk va bo‘shliqlarsiz yopilishi kerak.
 87. Muzlatilgan go‘shtni sovutish jarayonida ekran va matodagi muz qatlamini nazorat qilib turish kerak, muz qatlami zararlangan holatda va uning sublimatsiya darajasiga qarab muzlatilgan go‘sht sifatini saqlab qolish uchun qor qatlami harorat maksimal pasaytirilgan qo‘shimcha muzlatish orqali qayta tiklanadi. Sovitgichning saqlash kameralarida go‘sht saqlashning tabiiy kamayish me’yorlariga amal qilish uchun 97 foizdan kam bo‘lmagan nisbiy namlik ta’minlanishi darkor. Nisbiy namlik me’yoriy ko‘rsatgichdan (97 foiz) pasaygan hollarda mazkur ko‘rsatgichni tiklash bo‘yicha chora-tadbirlar ko‘riladi, jumladan, kameralarda harorat maksimal darajaga pasaytiriladi. Me’yoriy nisbiy namlikni (97 foiz) o‘z vaqtida ta’minlab turish mahsulotlarning sifatli va miqdoriy saqlanishini kafolatlaydi.
 88. Muzlatish uchun ishlatiladigan suv sifati ichimlik suvi talablariga muvofiq bo‘lishi kerak.
 89. Sovutgichlarning yerto‘la kameralarida mahsulotni saqlashning kerakli rejimi konditsionyerlar yordamida boshqariladi.
 90. Bir xil tovarlarni bir xil (ayni sharoitlarga ega bo‘lgan) isitilmaydigan omborlarda saqlashda havo harorati va nisbiy namligi mazkur guruh omborlaridan birida nazorat qilinadi.
 91. Havo harorati va namligi nazorat qilinadigan omborlar ro‘yxati laboratoriya mudiri va saqlash uchastkasi boshlig‘i tavsiyasi bilan tashkilot rahbari tomonidan tasdiqlanadi.
 Isitiladigan va isitilmaydigan omborxonalarda havo harorati va namligi har kuni soat 9:00 da, shuningdek omborxona shamollatilgandan so‘ng o‘lchanadi va ro‘yxatga olinadi.
 92. Tashkilot laboratoriyasi (laboratoriya yo‘q bo‘lsa, maxsus tayinlangan xodim) tomonidan Omborxonada (sovutish xonasida) va omborxonadan tashqarida havo harorati va namligini ro‘yxatga olish kitobiga (Z-28-sonli shakl) tegishli qaydlar yoziladi.
 93. Omborxonalarni shamollatish haqida ko‘rsatma laboratoriya xodimlari yoki maxsus ajratilgan xodimlar (laboratoriya bo‘lmagan tashkilotlarda) tomonidan tashqaridagi havoning harorati, namligi, shabnam nuqtasi, mahsulot holati, omborxona ichidagi havoning harorati va namligi bo‘yicha ma’lumotlar asosida beriladi.
 94. Omborxonalarni shamollatish vaqtida laboratoriya xodimlari yoki belgilangan xodimlar har ikki soatda tashqaridagi havoning harorati va nisbiy namligini o‘lchab turadi. Meteorologik sharoitlar yomonlashganda omborxonani shamollatish to‘xtatiladi.
 95. Omborxona shamollatilganda Omborxonada (saqlash kamerasida) va omborxonadan tashqarida havo harorati va namligini ro‘yxatga olish kitobiga (Z-28-sonli shakl) saqlash uchastkasi boshlig‘i yoki uning o‘rinbosari tomonidan shamollatishning boshlanishi va oxirida omborxonadagi va omborxona tashqarisidagi havo harorati va namligi to‘g‘risidagi ma’lumotlari kiritiladi, shuningdek kitobning 10-grafasida ham tegishli izoh beriladi. Kitobning 4, 6, va 8-grafalari laboratoriyadan olingan ma’lumotlarga asosan to‘ldiriladi.
 96. Havoning harorati va nisbiy namligini aniqlash uchun avtomatik tizimlar, termograflar va gigrograflar bo‘lgan taqdirda ularning ko‘rsatkichlari ham Omborxonada (sovutish xonasida) va omborxonadan tashqarida havo harorati va namligini ro‘yxatga olish kitobiga (Z-28-sonli shakl) har kuni belgilangan vaqtda yozib qo‘yiladi. Termograflar va gigrograflarning barcha lentalari mahsulotlar saqlanishining belgilangan muddati davomida saqlanadi va qo‘shimcha tarzda iste’molchida nizoli vaziyatlar kelib chiqishi mumkinligini hisobga olgan holda mahsulot berib yuborilgandan so‘ng kamida 12 oy saqlanadi. 
 97. Sovitgichlar uchun Omborxonada (sovutish xonasida) va omborxonadan tashqarida havo harorati va namligini ro‘yxatga olish kitobining (Z-28-sonli shakl) 10-grafasida sovutuvchi batareyalardan qor po‘stinini echish, ekranga muz tushirish belgilab qo‘yiladi va kameralarda harorat ko‘tarilishi sabablari to‘g‘risida belgilar qo‘yiladi va shift batareyalarining yoqilish va o‘chirilish kunlari qo‘yiladi. 
 98. Tashkilotda yil oxirida Qo‘mitaga jo‘natiladigan, omborxonalarda harorat-namlik darajasini tartibga solish va mahsulotlarni saqlashning eng maqbul sharoitlarini yaratish bo‘yicha yil davomida o‘tkazilgan tadbirlar haqida ma’lumotnoma tuziladi va mahsulotlarni saqlash sharoitlarini yaxshilash bo‘yicha yangi vazifalar ishlab chiqiladi.
 99. Tashkilot hududi o‘ralgan, transport va odamlarning harakati uchun maxsus yo‘lakchalar va o‘tish yo‘llari o‘tkazilgan, shuningdek shoxobcha yo‘llar (temir yo‘l, avtomobil yo‘llari) to‘liq ravishda texnik soz va tegishli sanitar holatda bo‘lishi kerak.
 100. Omborxona, sovutgich va rezervuarlar atrofidagi yo‘laklar va tarnovlar sozlangan holda saqlanishi va suvning oqib ketishini ta’minlashi kerak. Omborxona va sovitgich atrofidagi rezervuar park hududi ozoda saqlanishi, o‘tlar o‘rib olinishi va darhol omborxona xo‘jaligi hududidan olib tashlanishi kerak.
 101. Hududda qurilish materiallari, uskunalar, inventarlar, idishlarning saqlanishiga faqat tegishlicha tartibda, maxsus tayyorlangan joylarda ruxsat etiladi.
 102. Chiqindi va axlat uchun idishlar metalldan tayyorlangan bo‘lishi va jips yopiladigan qopqoqli, tubi yoki devorlaridan kemiruvchilar kira olmaydigan bo‘lishi kerak. Ular asfaltlangan (betonlangan) maydonchalarda omborxona va ishlab chiqarish binolaridan 25 m yaqin bo‘lmagan joylarga qo‘yiladi. 
 Axlat qutilari o‘z vaqtida tozalanishi kerak, ularning 2/3 qismidan ortiq to‘lib ketishiga yo‘l qo‘yilmaydi, yilning issiq faslida tizimli tarzda, haftada bir martadan kam bo‘lmagan tarzda dezinfeksiya qilinadi.
 103. Yilda ikki marta — bahorda (qor erigandan so‘ng) va kuzda tashkilotlarning butun hududi ko‘rib chiqiladi, to‘liq tozalanadi. Hududga muntazam qarab turish natijalari dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi. Hudud muntazam tozalab turilishi kerak, yilning issiq davrida sovitgich hududi, albatta, suv qo‘yib tozalanishi lozim.
 104. Tashkilot hududiga axlat va chiqindilarni ko‘mish taqiqlanadi.
 105. Tashkilot hududi idish va oziq-ovqat mahsulotlarida dezaktivatsiya, degazatsiya va dezinfeksiya o‘tkazish uchun maydon bilan jihozlangan bo‘lishi kerak.
 106. Ishlab chiqarish va xo‘jalik ehtiyojlari uchun tashkilot normativ hujjatlar talablariga javob beradigan suv bilan ta’minlangan bo‘lishi zarur. 
 107. Tashkilotni suv bilan ta’minlash, imkon qadar mahalliy vodoprovod tarmog‘iga ulash yo‘li bilan, u bo‘lmagan taqdirda artezian quduqlari uskunalari yordamida amalga oshirilishi kerak. Suv ta’minoti manbai sifatida ochiq suv havzalari, daryo, soy, ko‘llardan foydalanilgan taqdirda suv nasos bo‘linmalarida suv tozalagich uskunalar o‘rnatiladi.
 108. Tashkilot ichimlik suvi va suv ta’minoti manbalari sifati yuzasidan tizimli nazorat o‘rnatishi va nazorat natijalari maxsus jurnalda belgilanishi kerak.
 109. Tashkilotlardagi ichimlik suvi inshootlarining sanitar holati xo‘jalik-ichimlik suvini loyihalash, qurish va ulardan foydalanishning sanitar qoidalarida ko‘zda tutilgan talablarga javob berishi kerak.
 110. Oziq-ovqat mahsulotlarini saqlash uchun mo‘ljallangan omborxonalar texnik jihatdan soz, quruq, ozoda, yaxshi shamollatiladigan, mog‘or, po‘panak bilan qoplanmagan va saqlash jarayonida mahsulotlarga o‘tishi mumkin bo‘lgan begona hidlarsiz bo‘lishi zarur.
 111. Saqlash joylari va ishlab chiqarish binolarini tozalovchi shaxslar soz uskunalar (chelak, cho‘tka, kurak, xokandoz, yoki kichikroq brandspoyt, suv quygich) shuningdek yuvish va dezinfeksiya qilish vositalari (sovun, suv, ishqor, xlorli ohak, soda va boshqalar) bilan ta’minlanishi kerak. 
 112. Saqlash joylarini o‘rab turuvchi inshootlar (tom, devorlar) binoni atmosfera yog‘inlari (yomg‘ir, qor), shuningdek changdan ishonchli himoya qilishi kerak. Inshoot yoriqlari suv o‘tkazmaydigan vositalar (profil yoki g‘alvirak rezina, paraizol, penoplast va hokazodan yasalgan tiqinlar) bilan to‘ldirilishi kerak. Kommunikatsiyalarning (suv, issiq suv va boshqalar) o‘tkazish joylari maxsus devorlar bilan yaxshilab o‘ralgan bo‘lishi kerak. Binodagi pollar suv o‘tmaydigan, teshiklar va yoriqlardan xoli bo‘lishi kerak. Omborxona binolarining eshik o‘rinlari unda saqlanayotgan mahsulotlarni ifloslanishdan himoya qilishi kerak.
 Eshik o‘rinlarining yopilish zichligi maxsus qisqich va zulfinlar bilan ta’minlangan bo‘lishi kerak. Oziq-ovqat mahsulotlari saqlanadigan omborxonalardagi eshik o‘rinlari brezent pardalar va mahkamlovchi uskunalar bilan jihozlanishi kerak. Yoz vaqtida ochiladigan eshik o‘rinlari va tuynuklari qush va hasharotlarning kirishidan metall setkalar bilan himoyalanishi shart.
 113. Isitish-shamollatish uskunalari to‘liq soz holatda saqlanishi va hamisha foydalanishga yaroqli bo‘lishi kerak.
 Deflektorlar va boshqa shamollatish uskunalari tashqi muhitdan germetik zulfinlar bilan ajratilishi zarur. Zulfinlar havo chiqaruvchi uskunaning kirish-chiqish joyiga imkon qadar yaqin o‘rnatilishi kerak.
 114. Rezervuar devorlarini ichki tomondan yuvayotgan xodimlar brezentdan tikilgan maxsus kiyim va rezina etiklarni kiyishlari darkor. Maxsus kiyim va poyafzal kirish lyuki oldidagi to‘shalgan brezentda yoki toza faner list ustida kiyilishi kerak.
 Rezervuarlarning ichki devorlarini tozalash ishlarida kiyiladigan maxsus kiyimlar, ular uchun maxsus ajratilgan shkaflarda saqlanishi kerak.
 115. Bahor va kuz faslida mahsulot o‘tkazgich va zulfinlar joylashgan joylarga suv o‘tib ketmasligi uchun quduqlar va kanallardan boxabar bo‘lib turish kerak. Suv kirib qoladigan bo‘lsa, uni darhol yo‘qotish, sovuq paytda paydo bo‘ladigan muzlarni esa ehtiyotkorlik bilan sindirib, olib tashlash zarur.
 116. Binoni ta’mirlash, oqlash va dezinfeksiya qilish zaruriy hollarda amalga oshiriladi. Ta’mirlashdan oldin saqlash joyi mahsulot qoldiqlaridan tozalanishi kerak. Ta’mirlashdan keyin esa omborxona binolari qurilish materiallari qoldiqlari va chiqindilardan yaxshilab tozalanishi zarur.
 117. Idishli hamda idishsiz barcha yuklar omborxona va kameralarga joylashtirilganda yog‘och taglik va reykalarga qo‘yilishi lozim.
 118. Metalldan yasalgan inventar va ichki omborxona transportlari (osma moslamalar, elektr yuklagichlar va boshqalar), korroziyaga qarshi qoplamaga (metallizatsiyalash, bo‘yash) ega bo‘lishi kerak.
 119. Yog‘och uskunalar (mahsulot tagliklari, reykalar, brus va hokazo) eskirishi bilan yangisiga almashtiriladi.
 120. Sovitgichlarga ishlatiladigan metall va yog‘och moslamalar ishlatilgandan so‘ng tozalanishi, yuvilishi, dezinfeksiyalanishi, qaytadan suvda yuvilishi va quritilishi shart.
 121. Ishlatishga mo‘ljallangan qop va brezentlar uchun maxsus joy ajratilishi lozim.
 122. Mexanizmlar va uskunalar, shuningdek inventarlar yopiq binolarda saqlanishi kerak.
 123. Binolarda mexanizmlar, uskunalar, inventarlarni hid tarqatadigan materiallar, ximikatlar, sement, ohak yoki boshqa kimyoviy moddalar bilan birga saqlash qat’iyan man etiladi.
 124. Mexanizmlar, uskunalar, inventarlar saqlanadigan binolar doim ozoda saqlanishi zarur.
 125. Har bir omborxonaning kirish joyida poyabzalni loy hamda changdan tozalash uchun qirg‘ichlar va oyoqartgich o‘rnatilishi, kiyimni tozalash uchun cho‘tkalar bo‘lishi kerak.
 126. Mahsulotlarni omborxonalarga joylash va ularni taxlash normativ hujjat va texnologik xaritalarga muvofiq, oziq-ovqat mahsulotlarni yonma-yon taxlashda ruxsat etiladigan tartibni buzmagan tarzda amalga oshiriladi.
 127. Oziq-ovqat mahsulotlarini saqlash jarayonida davriy tarzda, lekin oyda bir martadan kam bo‘lmagan holda barcha omborxona binolarini to‘liq yig‘ishtirish amalga oshiriladi.
 Ayniqsa, burchaklar, isitish uskunalari, radiator ortidagi bo‘shliqlar, balkalar, isitish kanallari, tor yo‘laklar va shtabellar tagidagi bo‘sh joylar diqqat bilan tozalanishi kerak.
 Yilning issiq vaqtida omborxona ichidagi konstruksiyalar kuchsiz kaustik soda eritmasida namlangan latta bilan artib chiqiladi. Pollar nam latta o‘ralgan cho‘tka yoki changyutgich yordamida supuriladi. Nam tozalashni amalga oshirayotgan kishilar rezina qo‘lqoplarda ishlashlari kerak. Gigroskopik mahsulotlar joylashtirilgan omborxonalarda pollarni yuvish qat’iyan man etiladi.
 Saqlash joylarida yuklash-tushirish ishlarini o‘tkazishda yig‘ishtirish (pollarni supurish va kirlarni yo‘qotish) kuniga kamida bir marta o‘tkaziladi.
 128. Saqlash joylari va ishlab chiqarish binolari begona buyumlar bilan to‘ldirilmagan bo‘lishi kerak, yo‘laklar va o‘tish joylari doimo ochiq saqlanishi kerak. 
 129. Mahsulotlar bilan bo‘ladigan har bir operatsiyadan (qabul qilish, berib yuborish va ishlov berish) so‘ng nosoz qutilar, barabanlar va mahsulot solingan yirtiq qoplar ta’mirlanishi va shtabellarga qo‘yib qo‘yilishi kerak.
 130. Mahsulot tagliklari, qistirmalarni mahsulot almashtirilishidan so‘ng diqqat bilan tozalash, ishqorli qaynoq suv bilan yuvish, dezinfeksiya qilish va quritish kerak.
 131. Ifloslanishdan ogohlantirish, shuningdek saqlanayotgan mahsulotlarni ko‘zdan kechirish va tekshirish qulay bo‘lishi uchun har bir omborxonaga texnologik xaritaga muvofiq zaruriy miqdordagi inventar va maxsus kiyim biriktirilishi kerak.
 Saqlash joyiga biriktirilgan inventarlar (belkuraklar, xokandozlar va boshqalar) maxsus javonlarda saqlanishi kerak.
 132. Omborxona binolarida ishga va saqlanayotgan mahsulotlarga aloqasi yo‘q uskunalar, materiallar, inventarlar va boshqa buyumlarning saqlanishiga yo‘l qo‘yilmaydi, shuningdek ishlovchilarning shaxsiy buyumlarini saqlashga ham ruxsat etilmaydi.
 133. Oziq-ovqat mahsulotlari bilan bo‘ladigan barcha ishlar belgilangan me’yorlar asosida beriladigan sanitariya kiyimlarida bajarilishi zarur. Shtabellarni taxlash va qismlarga ajratish, mahsulotlarni ko‘zdan kechirish va sanash yumshoq maxsus poyabzalda amalga oshiriladi, bu poyabzal maxsus kiyimlar sarasiga kiritilib, u bilan boshqa joylarda yurishga ruxsat etilmaydi. 
 134. Oziq-ovqat mahsulotlarini bevosita polga taxlash, uni pol bo‘ylab urish va sudrash taqiqlanadi.
 135. Saqlash jarayonida mahsulotlar yaxshi sifatda emasligiga shubha tug‘ilgan vaziyatda ular alohida kameraga joylashtiriladi, ularni realizatsiya qilish ehtimoli va shartlari veterinariya organlari va sanitariya-epidemiologiya xizmati bilan birgalikda hal qilinadi.
 136. Qor po‘stin bilan o‘ralgan sovutuvchi batareyali kameralarni tozalashda qaynoq ammiak yordamida yoki mexanik yo‘l bilan eritish orqali tozalash kuraklar, shuningdek dag‘al supurgilar bilan supurish yordamida, kameralar yukdan to‘liq tozalangandan so‘ng amalga oshiriladi. Mahsulot yuklangan kameralarda batareyalarni qor po‘stindan tozalashga faqat mexanik yo‘l bilan ruxsat etiladi, bunda qor po‘stinni echish joylarida yuklar toza brezent yoki parusina bilan o‘ralishi zarur.
 137. Yuk platformalari, zina panjaralari, koridorlar va sovutgichning boshqa joylari suvalgan va yangi ohak bilan oqlangan yoki bo‘yalgan bo‘lishi lozim. Kamera devorlari tekis yuzaga ega bo‘lishi ko‘zda tutiladi.
 138. Binolarni joriy ta’mirlash zarurat tug‘ilganda amalga oshiriladi. Saqlash kameralarini ta’mirlash kameralar yuklardan bo‘shatilgandan so‘ng bajariladi.
 139. Musbat haroratli sovitgichli binolarda yog‘ bosgan va ifloslangan pollar va eshiklar, zina panjaralaridagi koridorlar sovun-ishqor eritmasida muntazam tarzda yuvib turiladi. Supurish yoki yuvishdan so‘ng poldagi nam yerlarni quritish kerak.
 140. Saqlash kameralari bosh muhandis, veterinar vrach, saqlash uchastkasi boshlig‘i, laboratoriya mudiridan iborat komissiya tomonidan sanitariya epidemologiya xizmati ko‘rsatmasi asosida dezinfeksiyadan o‘tkaziladi.
 141. Dezinfeksiya o‘tkazish uchun tashkilot rahbari yoki bosh muhandis maxsus brigada ajratadi. Brigada buyumlar, uskunalar va shaxsiy himoya vositalari (ko‘zoynaklar, doka tutqichlar, respiratorlar yoki protivogazlar va boshqalar) bilan ta’minlanadi.
 Brigadaga deznifeksiyani o‘tkazish tartibi va shaxsiy profilaktika chora-tadbirlari to‘g‘risida ko‘rsatmalarni tashkilot laboratoriyasi mudiri yoki veterinar vrachi beradi.
 142. Dezinfeksiya qilinishi kerak bo‘lgan kamera unda mavjud barcha yuklardan, qistirilgan materiallardan va boshqa buyumlardan to‘la bo‘shatiladi.
 143. Dezinfeksiya o‘tkazilgandan so‘ng mazkur Yo‘riqnomaning 4-ilovasiga muvofiq Kameralarda dezinfeksiya o‘tkazilgani to‘g‘risida dalolatnoma tuziladi.
 144. Sovutgichning sanitariya holati ustidan nazorat veterinar vrach zimmasiga yuklatiladi. 
 145. Oziq-ovqat mahsulotlarini kemiruvchilardan himoya qilish uchun quyidagi tadbirlar o‘tkaziladi:
 devorlarda, pollarda, quvur o‘tkazmalari atroflarida va ombordagi (kameralardagi) boshqa yerlardagi teshiklar metall qirindisi va sement aralashmasi bilan yaxshilab berkitiladi;
 shamollatish teshiklari mustahkam metall to‘rlari (0,5 sm. yacheykali) bilan yopiladi;
 omborxona va sovitgich binolari doim yaxshi sanitar holatda saqlanadi;
 kelib tushgan yuklarda kemiruvchilar bor-yo‘qligi yaxshilab tekshiriladi.
 146. Omborxona, saqlash kameralaridagi kemiruvchilarni yo‘qotish uchun kimyoviy vositalardan foydalaniladi. Kemiruvchilarni yo‘qotishda kimyoviy vositalardan foydalanish ishlarini deratizator mutaxassislari o‘tkazadi. Zarurat tug‘ilganda omborxona va saqlash kameralarida kemiruvchilarni tutish uchun qopqonlar o‘rnatiladi.
 147. Oziq-ovqat mahsulotlarini yuklash uchun beriladigan transport vositalar toza, soz holatida bo‘lishi shart. Mahsulotlarni yuklashdan oldin veterinar vrachi (sovutgichda), laboratoriya mudiri (saqlashning boshqa uchastkalarida) transportni ko‘zdan kechiradi. Muzlatilgan go‘sht va mol yog‘i maxsus (sovutgichli) transportda tashiladi.
 148. Sanitariya-epidemologiya holatiga xavf tug‘diruvchi yuklarni tashishda (o‘g‘it, axlat, ko‘mir, ximikat va boshqa shu kabi yuklarni) foydalaniladigan transportda oziq-ovqat tashishga yo‘l qo‘yilmaydi.
 149. Tashkilot ichida mahsulotlarni tashishga mo‘ljallangan platformalar, ochiq avtomobillar va boshqa vositalar (asosan avariya holatlari bilan bog‘liq vaziyatlarda) tashiladigan mahsulot idishi qanday bo‘lishidan qat’i nazar, brezent va boshqa materiallar bilan (parusina, qop-qanor va hokazo) ta’minlangan bo‘lishi kerak.
 150. Tashkilotning barcha turdagi transport vositalari (avtomobillar, osma moslamali elektr yuklagichlar va boshqalar) toza joyda saqlanishi lozim. Zarur bo‘lgan hollarda transport vositalari tozalanishi hamda issiq suv va kuchli bug‘ va ikki foizli xlor ohak eritmasida yuvilishi mumkin.
 Oziq-ovqat mahsulotlarini ifloslangan transportga yuklash, ularni ifloslangan transportda qabul qilish, shuningdek mahsulotlarni kir va nosoz idishlarga o‘rash, bog‘lash va taxlash qat’iyan man etiladi.
 151. Tashkilotning shaxsiy transport vositalariga sanitar ishlov berish va ularni dezinfeksiya qilish uchun hududga maxsus (oqova suvlar uchun nishabli) maydoncha (betonlangan, asfaltlangan yoki to‘ldirilgan) qurish zarur.
 152. Tashkilotda quyidagilar bo‘lishi kerak:
 maxsus kiyimlarni alohida saqlash uchun erkaklar va ayollar uchun yetarli javonga ega bo‘lgan garderob. Yopiq javonlarda ularni shamollatish uchun uskunalar (panjara, pardalar va boshqalar) ko‘zda tutilgan bo‘lishi lozim;
 maishiy xonalarda qo‘l yuvish uchun rakovinalar, issiq va sovuq suv bilan ta’minlangan, aralashtirgichi bo‘lgan, sovun, dezinfeksiyalovchi aralashma ( l suvga 100 mg. faol xlor qo‘shiladi, 0,1 — 0,2 foizli xloramin eritmasi), toza sochiq yoki qo‘l uchun elektr quritgich;
 dushxonalar (erkaklar va ayollar uchun) garderob bilan qo‘shilgan binoga qoidaga ko‘ra, xizmat va uy kiyimi garderoblari orasida joylashtirilishi kerak. Dush setkalari va dushxonalar soni 7 kishiga 1 ta dush setkasi hisobi bo‘yicha aniqlanadi (eng ko‘p smenadagilar soniga nisbatan). Smenada 6 yoki undan kam xodimlar ishlaydigan tashkilotlarda bir dush setkali individual dush kabinasiga ruxsat etiladi;
 dushxonalar kiyinish xonalari, o‘rindiq, ilgichlar (bitta dush setkasi uchun uchta o‘rinli ilgich hisobidan) bilan ta’minlangan bo‘lishi kerak. O‘rindiqlar orasidagi masofa 1 metr dan kam bo‘lmasligi kerak;
 isitilmaydigan binolarda va ochiq havoda ishlovchilar uchun xodimlar isinishi uchun xonalar. Ular stol, stul, kursi, issiq suv va qaynatilgan suvni saqlovchi maxsus idishlar, sovun va sochiqli bet-qo‘l yuvgichlar bilan jihozlangan bo‘lishi kerak; 
 kiyimlarni quritish uchun xonalar;
 suv va kanalizatsiyaga ulangan tibbiy ko‘rik xonasi (tibbiy punkt yo‘q bo‘lgan sharoitda).
 153. Maishiy xonalar doim toza saqlanishi kerak. Maishiy xonalarni yig‘ishtirish va shamollatish har bir smenadan keyin amalga oshiriladi.
 154. Oziq-ovqat mahsulotlari bilan ishlaydigan tashkilot xodimlari shaxsiy gigiyena qoidalariga qat’iy rioya qilishlari zarur, xususan:
 ishga toza kiyim va poyabzalda kelish;
 omborxona bo‘lmasiga, sovutgich xonasiga kirishdan oldin poyabzalni loydan, qordan, changdan yaxshilab tozalash va maxsus kiyimini kiyish;
 omborxona va muzlatish xonalarida ovqatlanmaslik;
 ish tugagandan so‘ng ish o‘rnini toza va saranjom tarzda topshirish;
 ketishda kiyimini echish va uni garderobga ilib qo‘yish yoki maxsus kiyimlarni qabul qilish va berish uchun mas’ul bo‘lgan kishilarga topshirish;
 kuchli infeksion kasallikka chalinganda (xodim va uning oila a’zolari) rahbariyatga yoki tashkilot tibbiy xonasiga darhol xabar berish.
 155. Har bir xodim o‘z ishlash joyi garderobining (individual javonning) tozaligiga va undan to‘g‘ri foydalanishga javobgar.
 156. Tashkilot ma’muriyati quyidagilarga majbur:
 har bir xodimni sanitariya kiyimlari, maxsus kiyimlar va maxsus poyabzal bilan ta’minlash;
 sanitariya kiyimlari, maxsus kiyimlar va maxsus poyabzalning doimiy yuvilishi va ta’mirlanishini ta’minlash; 
 xodimga sanitariya kiyimlari, maxsus kiyimlar va maxsus poyabzallarni faqat ish vaqtida kiyish uchun berish;
 maxsus kiyimni quritish uchun xonalarning bo‘lishi;
 oziq-ovqat mahsulotlari va suv ta’minoti bilan ishlovchi ishda band bo‘lgan har bir xodim uchun sanitar minimumi bo‘yicha mashg‘ulotlar tashkil qilish.
 157. Sanitariya qoidalari bajarilishi ustidan javobgarlik tashkilot rahbarlariga yuklatiladi. Oziq-ovqat mahsulotlari tarkibi, suv ta’minoti manbalari, saqlash joylari va hududlari, yuk ko‘taruvchi mexanizmlar va transport vositalari ustidan tizimli sanitariya nazoratini tashkilotning laboratoriya xodimlari amalga oshiradilar. 
 Omborxona, sovutgichlar, rezervuar guruhlari va boshqa sexlarning sanitariya holati ustidan javobgarlik saqlash uchastkalari va sexlari boshliqlariga yuklatiladi.
 Ish joylarining sanitariya holatiga brigadirlar va xodimlar, shaxsiy gigiyena qoidalariga rioya qilishga esa tashkilotning barcha xodimlari javobgardir.
 158. Sovitgichning sanitariya ko‘rigi laboratoriya xodimlari tomonidan, veterenar vrach, moddiy javobgar shaxslar ishtirokida haftada bir marta, mahsulotni qabul qilish va berib yuborishda esa har kuni o‘tkaziladi.
 159. Mazkur Yo‘riqnoma O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi, Ichki ishlar vazirligi, O‘zbekiston standartlashtirish, metrologiya va sertifikatlashtirish agentligi, “O‘zbekiston temir yo‘llari” Davlat-aksiyadorlik temir yo‘l kompaniyasi, O‘zbekiston avtomobil va daryo transporti agentligi bilan kelishilgan.