Yaylovlarda chorva mollarini o‘tlatishda eng ko‘p yo‘l qo‘yiladigan foydalanish normalarini belgilash, yaylovlar almashinishini ta’minlash va yuritish tartibi to‘g‘risidagi nizomni tasdiqlash haqida

“Yaylovlar to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasining Qonuni ijrosini ta’minlash, shuningdek, yaylovlardan yanada samarali foydalanishni tashkil etish maqsadida Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi:
 1. Yaylovlarda chorva mollarini o‘tlatishda eng ko‘p yo‘l qo‘yiladigan foydalanish normalarini belgilash, yaylovlar almashinishini ta’minlash va yuritish tartibi to‘g‘risida nizom 1-ilovaga muvofiq tasdiqlansin.
 2. Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 23-apreldagi 299-son qarori (O‘zbekiston Respublikasi QT, 2018-y., 4-son, 92-modda) bilan tasdiqlangan Yaylov va pichanzorlarda geobotanik tadqiqot ishlarini o‘tkazish tartibi to‘g‘risidagi nizomga 2-ilovaga muvofiq o‘zgartirishlar kiritilsin.
 3. O‘zbekiston Respublikasi Yer resurslari, geodeziya, kartografiya va davlat kadastri davlat qo‘mitasi manfaatdor vazirliklar va idoralar bilan birgalikda o‘zlari qabul qilgan normativ-huquqiy hujjatlarni bir oy muddatda ushbu qarorga muvofiqlashtirsin.
 4. Mazkur qarorning bajarilishini nazorat qilish O‘zbekiston Respublikasi Bosh vazirining agrar va oziq-ovqat sohalarini rivojlantirish masalalari bo‘yicha maslahatchisi A.D. Vaxabov va O‘zbekiston Respublikasi Yer resurslari, geodeziya, kartografiya va davlat kadastri davlat qo‘mitasi raisi A.X. Abdullayev zimmasiga yuklansin.
 1. Ushbu Nizom yaylovlarda chorva mollarini o‘tlatishda eng ko‘p yo‘l qo‘yiladigan foydalanish normalarini belgilash, yaylovlar almashinishini ta’minlash va yuritish tartibini belgilaydi.
 2. Ushbu Nizomda quyidagi asosiy tushunchalardan foydalaniladi:
 yaylovlar almashinishi — yaylovlarni saqlash va takror ko‘paytirishga qaratilgan tadbir, yaylov uchastkalaridan davriy ravishda va navbati bilan foydalanish;
 yaylovlar almashinishi rotatsiyasi — yaylovlardan foydalanishning bir necha yillar davomida ishlab chiqilgan tizimi;
 yaylov degressiyasi — ozuqa qiymatiga ega, chorva mollari o‘tlatilmagan o‘simliklar, tartibsiz va ortiqcha chorva mollarini o‘tlatish natijasida tuproq degradatsiyasiga uchragan yaylovlarda tabiiy yaylov o‘simliklarining yo‘qolishi va o‘zgarishi;
 yaylov infratuzilmasi — yaylov chorvachiligida foydalaniladigan sug‘orish inshootlari (chorva mollarini va yaylovlarni sug‘orish uchun jihozlangan va ishlatiladigan chashmalar, quduqlar, boshqa sug‘orish punktlari, nasos stansiyalari, kanallar), suv o‘tkazgichlar, chorva mollari o‘tadigan joylar, yo‘llar, qo‘ralar, sun’iy urug‘lantirish punktlari, chorva mollarini o‘tlatish uchun o‘rab olingan hududlar, sug‘orish va dam olish joylari, cho‘ponlar vaqtincha yashaydigan joylar, shuningdek, boshqa ko‘chmas mulk obyektlari;
 yaylovlarni takror ko‘paytirish — yaylovlardagi tuproq unumdorligini, o‘simlik qoplamining miqdor va sifat holatini saqlab turishning tabiiy jarayonlariga ko‘maklashish;
 yaylovlarni tiklash — yaylov o‘simliklarining muayyan turlarini ekish chora-tadbirlari;
 yaylovlardan foydalanuvchilar — yaylovlarda chorva mollarini boqadigan va qonunda taqiqlanmagan boshqa maqsadlarda foydalanadigan yuridik va jismoniy shaxslar;
 yaylovlarda chorva mollarini o‘tlatishda eng ko‘p yo‘l qo‘yiladigan foydalanish normalari — ma’lum joyning o‘simlik qoplamasini unga zarar yetkazmasdan o‘tlatiladigan yaylovlar birligiga tegishli shartli chorva mollari soni.
 3. Yaylovlar almashinishini ta’minlashga oid hujjatlar yaylovlardan oqilona foydalanish va muhofaza qilish, ularni saqlash va takror ko‘paytirish maqsadida ishlab chiqiladi.
 Chorva mollarini o‘tlatish va pichan o‘rish belgilangan norma va muddatlarga muvofiq amalga oshiriladi.
 4. Yaylovlar almashinishini tashkil qilish uchun asoslangan ma’lumotlar geobotanik tadqiqotlar va yaylovlarni xatlovdan o‘tkazish ishlari natijasida olinadi.
 5. Yaylovlarda geobotanik tadqiqotlar olib borish va xatlovdan o‘tkazish, yaylovlar almashinishini tashkil etish va unda chorva mollarini o‘tlatishning eng ko‘p yo‘l qo‘yiladigan foydalanish normalarini belgilash “O‘zdaverloyiha” davlat ilmiy loyihalash instituti (keyingi o‘rinlarda “O‘zdaverloyiha” DILI deb ataladi) tomonidan rejaga muvofiq har besh yilda bir marta O‘zbekiston Respublikasi Davlat budjeti va qonunchilik hujjatlari bilan taqiqlanmagan boshqa manbalar hisobidan amalga oshiriladi.
 Yaylovlardan foydalanuvchilar:
 “O‘zdaverloyiha” DILIdan o‘zlariga tegishli yaylov uchastkalari to‘g‘risidagi mavjud geobotanik tadqiqotlar va xatlov ma’lumotlarini tekin olishlari;
 yaylovlarda o‘tkaziladigan geobotanik tadqiqotlar va xatlov ishlarini belgilangan rejada ko‘rsatilgan muddatni kutmasdan o‘z hisobidan shartnoma asosida “O‘zdaverloyiha” DILIga buyurtma berishlari;
 ushbu Nizomda qonunchilik hujjatlariga muvofiq belgilangan tartibda o‘zlariga ajratilgan yer uchastkalarida yaylovlarda chorva mollarini o‘tlatishda eng ko‘p yo‘l qo‘yiladigan foydalanish normalarini belgilashlari va yaylovlar almashinishini mustaqil ta’minlashlari;
 yaylovlar almashinishini tashkil etish va unda chorva mollarini o‘tlatishning eng ko‘p yo‘l qo‘yiladigan foydalanish normalarini belgilash bo‘yicha tuman (shahar) hokimiga takliflar kiritishi mumkin.
 6. Yaylovlar almashinishi quyidagi ma’lumotlar asosida ta’minlanadi:
 yaylovlar maydoni;
 yaylov o‘simliklarining tur tarkibi, holati va ozuqa birligi;
 yaylovlar infratuzilmasi;
 yaylovlardan foydalanish mumkin bo‘lgan yaylov mavsumi va uning davomiyligi.
 7. Yaylov o‘simliklarining tarkibi va holatiga oid ma’lumotlar geobotanik tadqiqotlar vaqtida olinadi va muayyan yaylov uchastkalarining tiplari, yaylov turlarining tarkibi hamda hosildorligi to‘g‘risidagi axborotlardan iborat bo‘lib, ushbu Nizomga 1-ilovada ko‘rsatilgan shaklga muvofiq tayyorlanadi.
 8. Yaylovlarning maydoni va infratuzilmasiga oid ma’lumotlar yaylovlarni xatlovdan o‘tkazish vaqtida olinadi hamda ular ushbu Nizomga 2-ilovada ko‘rsatilgan shaklga muvofiq qishloq xo‘jaligi ekin maydonlari to‘g‘risidagi axborotlardan, shuningdek, reja-kartografik materiallarda tasvirlangan yaylovlar infratuzilmasi axborotlaridan iborat bo‘ladi.
 9. Yaylovlar almashinishi bilan yaylovlarning unumdorligini oshirishga, ularning ayrim joylarini yilning muayyan fasllarida foydalanishdan to‘liq yoki qisman chiqarib tashlash yo‘li bilan o‘tlarni yaxshilash va yangilashga erishiladi.
 Yaylovlar almashinishini ta’minlashda yaylovlar almashlab o‘tlatish maydonlariga va maydonlar navbatdagi o‘tlatish uchastkalariga bo‘linadi hamda ushbu Nizomga 3-ilovada ko‘rsatilgan shaklga muvofiq yaylovlar almashinishining kalendar-rejasi tuziladi.
 10. Yaylovlar almashinishining kalendar-rejasi bir necha yil uchun tuziladi. Unga yaylovlarni parvarish qilish va undan foydalanish tadbirlari kiritiladi.
 11. Yaylovlar almashinishida bir turdagi chorva mollarini o‘tlatishda foydalaniladigan uchastkalar birlashtiriladi. Yaylovlar almashinishidagi yillar davriyligi yaylovlar maydonining sonini belgilaydi. Yaylovlar almashinishi rotatsiyasi yaylovning turi, tuproqlariga va iqlim sharoitiga bog‘liq bo‘ladi.
 12. Yil davomida chorvani o‘tlatishda foydalaniladigan cho‘l, yarim cho‘l va tog‘oldi yaylovlari uchun yil fasllari bo‘yicha ketma-ket o‘tlardan foydalanish orqali to‘rtta to‘liq yaylov almashinishi tavsiya qilinadi (1-maydon — bahor, 2 — yoz, 3 — kuz, 4 — qish). Bunda:
 Har bir maydonda bir martalik o‘tlatish navbatdagi o‘tlatish uchastkasiga bo‘lish orqali amalga oshiriladi.
 13. Yoz mavsumida foydalaniladigan tog‘li yaylovlar uchun 3 yillik rotatsiya bilan yaylovlar almashinishini uchta uchastkada almashlab o‘tlatish tavsiya etiladi.
 14. Bir nechta turdagi yaylovni o‘z ichiga oluvchi katta yaylov maydoniga ega yaylov xo‘jaliklari uchun turli fasllarda yaylovlardan foydalanish orqali yaylovlar almashinishini tatbiq etish mumkin.
 15. Dam olishga va o‘t o‘sishga qoldirilgan yaylov uchastkalari bir vaqtning o‘zida sug‘urta jamg‘armasi bo‘lib xizmat qiladi, ya’ni o‘t o‘sish noqulay bo‘lgan yillarda chorva mollarini o‘tlatish uchun foydalaniladi.
 16. Yaylovlar almashinishini tashkil etishda navbatdagi o‘tlatish uchastkalarini va maydonlarini loyihalash uchun quyidagi talablar hisobga olinadi:
 navbatdagi o‘tlatish uchastka va maydonlarning tuproq va geobotanik nuqtai nazardan bir xilligi;
 navbatdagi o‘tlatish uchastka va maydonlarining shakli va o‘lchamlarining qulayligi;
 almashlab o‘tlatish maydonlarining relyefi, shamol yo‘nalishi va qutbiy tomonlari;
 yaylovlar infratuzilmasi;
 chorva mollarini o‘tlatish joylaridan 5 kilometrdan uzoq bo‘lmagan radiusda jihozlangan sug‘orish punktining mavjudligi.
 17. Sug‘orish punktlari va yaylov almashinishi maydonlari o‘rtasidagi aloqani amalga oshirish uchun 20 — 30 metr kenglikdagi chorva mollarini haydab o‘tish yo‘llari loyihalanadi va sim to‘r bilan chegaralanadi.
 18. Yaylovlarda yaylovlar almashinishini tashkil etishning o‘lchami mavjud yaylov maydonlarining soni va 15 foizlik sug‘urta jamg‘armasini hisobga olgan holda o‘rtacha yillik yem zaxirasi talabidan kelib chiqib o‘rnatiladi.
 19. Yaylovlarning ma’lum bir uchastkasida chorva mollarini o‘tlatishning eng ko‘p yo‘l qo‘yiladigan foydalanish normalari yaylov o‘simliklarining hosildorligi va chorva mollarini oziqlantirish imkoniyatlariga qarab quyidagi formula bilan hisoblab chiqiladi:
 Ren — ma’lum bir yaylov uchastkasida shartli chorva mol boshiga nisbatan chorva mollarini o‘tlatishning eng ko‘p yo‘l qo‘yiladigan normasi;
 Oz — yaylovlarni taqsimlash muddatlarini hisobga olgan holda ma’lum bir yaylov uchastkasining sentner hisobidagi ozuqa zaxirasi yaylovlardan foydalanish davomiyligining kalendar muddatidan kelib chiqib, mazkur uchastkadagi yaylov o‘simliklarining hosildorligini uning maydoniga ko‘paytirish orqali olinadi;
 Yo‘m — bitta shartli bosh molni o‘tlatish uchun ketadigan yaylov ozuqasining o‘rtacha yillik me’yori 3,74 sentner ozuqa birligini tashkil qiladi;
 85 — yaylov ozuqasi zaxirasini hisobga olish foizi, 15 foiz ob-havo sharoitlari yomonlashgan taqdirda sug‘urta jamg‘armasi sifatida qoldiriladi.
 20. Yaylovlarda chorva mollarini o‘tlatishning eng ko‘p yo‘l qo‘yiladigan foydalanish normalarini hisoblash ushbu Nizomga 4-ilovada keltirilgan shaklga muvofiq amalga oshiriladi.
 21. Bitta shartli bosh uchun qorako‘l yoki Romanov qo‘ylari qabul qilingan. Bir bosh chorva moli va parrandani shartli boshga o‘girish koeffitsiyenti ushbu Nizomga 5-ilovaga muvofiq amalga oshiriladi.
 22. Yaylovlar almashinishining kalendar-rejasi “O‘zdaverloyiha” DILI va yaylovdan foydalanuvchilar tomonidan ishlab chiqiladi, bunda yaylovni xatlovdan o‘tkazish va geobotanik tadqiqot natijalari olingandan keyin uch oy davomida yaylovlarda chorva mollarini o‘tlatishning eng ko‘p yo‘l qo‘yiladigan foydalanish normalari hisoblanadi hamda tuman (shahar) hokimiga, o‘rmon fondi yaylovlarida esa O‘zbekiston Respublikasi O‘rmon xo‘jaligi davlat qo‘mitasi raisiga tasdiqlash uchun kiritiladi.
 23. Yaylovlar almashinishining kalendar-rejasi va yaylovlarda chorva mollarini o‘tlatishning eng ko‘p yo‘l qo‘yiladigan foydalanish normalari bir hafta davomida tuman (shahar) hokimliklari tomonidan, o‘rmon fondi yaylovlarida esa O‘zbekiston Respublikasi O‘rmon xo‘jaligi davlat qo‘mitasi tomonidan ko‘rib chiqiladi, tasdiqlanadi va “O‘zdaverloyiha” DILIga qaytariladi.
 Agar, yaylovlar almashinishining kalendar-rejasi va yaylovlarda chorva mollarini o‘tlatishning eng ko‘p yo‘l qo‘yiladigan foydalanish normalari yaylovlardan oqilona foydalanish, saqlash, ta’minlash va tiklashni ta’minlamagan taqdirda, muddati ko‘rsatilgan holda qayta ishlash uchun “O‘zdaverloyiha” DILIga qaytariladi.
 Yaylovlar almashinishining kalendar-rejasi va yaylovlarda chorva mollarini o‘tlatishning eng ko‘p yo‘l qo‘yilgan foydalanish normalari tasdiqlanmagan hududlarda chorva mollarini boqishga yo‘l qo‘yilmaydi.
 Yaylovlardan foydalanishga zarur ehtiyoji bo‘lgan, chorva mollarini saqlash uchun yem-xashak sotib olishga imkoniyati bo‘lmagan fuqarolarning chorva mollarini boqishi mahalliy davlat hokimiyati organlari tomonidan tartibga solinadi.
 24. “O‘zdaverloyiha” DILI yaylovlar almashinishining kalendar-rejasi va yaylovlarda chorva mollarini o‘tlatishning eng ko‘p yo‘l qo‘yiladigan foydalanish normalari tuman (shahar) hokimi tasdiqlagandan keyin bir hafta davomida reja-kartografik materiallarni ilova qilgan holda tegishli yaylovdan foydalanuvchiga taqdim qiladi.
 25. O‘rmon fondi yaylovlarida pichan o‘rish va chorva mollarini o‘tlatish normalari hamda muddatlari O‘zbekiston Respublikasi O‘rmon xo‘jaligi davlat qo‘mitasining hududiy bo‘limlari tomonidan ishlab chiqiladi va ushbu Nizomning 22 va 23-bandlariga muvofiq belgilangan muddatlarda O‘zbekiston Respublikasi O‘rmon xo‘jaligi davlat qo‘mitasi raisiga tasdiqlash uchun kiritiladi.
 26. Yaylovlar almashinishiga doir hujjatlarni ishlab chiqish va tasdiqlash ushbu Nizomga 6-ilovada keltirilgan shaklga muvofiq amalga oshiriladi.
 27. Yaylovlar belgilangan maqsadlar uchun mahalliy davlat hokimiyati organlarining qarori bilan doimiy egalik qilishga, ijaraga va vaqtinchalik foydalanishga berilishi mumkin.
 28. Yaylovlardan quyidagi maqsadlarda foydalanish mumkin:
 chorva mollarini o‘tlatish;
 pichan o‘rish;
 dorivor o‘simliklarni yig‘ish;
 yaylovlarni qayta tiklash maqsadida urug‘ yig‘ish;
 yaylov o‘simliklarini ekish;
 yaylov infratuzilmasini yaratish.
 29. Yaylovlardan foydalanuvchilar tasdiqlangan yaylov almashinishi kalendar-rejasiga va mazkur Nizomga 7-ilovaga muvofiq chorva mollarini o‘tlatish muddatlari va mavsum davomiyligiga muvofiq yaylovlardan foydalanadi, saqlaydi va tiklaydi.
 30. Yaylovdan foydalanish huquqi yaylov degressiyasini ifodalovchi yaylovlardan oqilona foydalanmagan taqdirda tugatiladi.
 31. Ushbu Nizom talablarini buzgan shaxslar belgilangan tartibda javob beradilar.
 1. 3-band quyidagi tahrirda bayon qilinsin:
 “Yaylovlarda olib borilgan geobotanik tadqiqotlar materiallaridan qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallangan yer maydonlarining normativ qiymatini aniqlashda, farmatsevtika sanoatida tabiiy shifobaxsh o‘simliklarning tarqalishini aniqlashda, davlat kadastrlari yagona tizimini yuritishda, yer tuzish loyihalarini ishlab chiqishda, yaylov o‘simliklarining ozuqaboplik xususiyatlarini kadastr jihatdan baholashda, yaylovlarda chorva mollarini almashlab boqishni tashkil etishda, yaylovlardan oqilona foydalanish va ularni muhofaza qilishga doir chora-tadbirlarni ishlab chiqishda foydalaniladi”.
 2. 7-band quyidagi tahrirda bayon qilinsin:
 ““Davyergeodezkadastr” qo‘mitasining “O‘zdaverloyiha” davlat ilmiy loyihalash instituti tomonidan rejaga muvofiq, yaylov va pichanzorlarda geobotanik tadqiqot ishlari har besh yilda bir marotaba (yillar bo‘yicha hududlar bo‘yicha) o‘tkaziladi.
 Yaylovlar monitoringini olib borish ishlari muntazam ravishda (mavsumiy) olib boriladi”.
 3. 12-band quyidagi tahrirda bayon qilinsin:
 “Geobotanik tadqiqot ishlarining yakunlari “O‘zdaverloyiha” instituti tomonidan yer uchastkalarini berish (realizatsiya qilish) masalalarini ko‘rib chiquvchi tuman komissiyasiga taqdim etiladi”.
 4. 17-band quyidagi tahrirda bayon qilinsin:
 “Dala kuzatuv natijalari asosida quyidagi tartibda kameral ishlar amalga oshiriladi:
 yaylov va pichanzorlarda uchraydigan o‘simliklar turi, nomi, hosildorligining ozuqa birligi va o‘simliklar bilan qoplanishi o‘simliklar turlarining degradatsiya darajasi aniqlanadi (3-ilova);
 yaylov o‘simliklari turlari (konturlar) bo‘yicha maydonlar hisoblanadi va qaydnomada qayd qilinadi (planshetlar bo‘yichaGauss-Kryuger jadvali);
 dala kuzatuv ishlari ma’lumotlari asosida planshetlar bo‘yicha o‘simliklar turlari geobotanik elektron raqamlangan masshtabli xaritalar yaratiladi (1:10 000, 1:25 000, 1:50 000, 1:100 000) (4-ilova).
 Dala deshifrovka ma’lumotlari asosida quyidagi elektron raqamli xaritalar yaratiladi:
 geobotanik xarita (tiplari bo‘yicha);
 yaylovlarning suv bilan ta’minlanganlik holati aks ettirilgan yaylov va pichanzorlar xaritasi.
 Geobotanik xaritada zararli va zaharli o‘simliklar joyi, nomlari ko‘rsatiladi.
 Yaylov va pichanzorlar xaritasida yaylovlar hosildorligi, maqomi, degradatsiyasi, eroziyasi va madaniy holati, shuningdek, suv inshootlarining ishlash yoki ishlamasligi ko‘rsatiladi.
 O‘rmon xo‘jaligi yerlari uchun alohida geobotanik yaylov xaritasi yaratiladi.
 Geobotanik tadqiqotlar bo‘yicha hisobotlar tuziladi. Hisobotda o‘simlik tiplari va maydonlarining o‘zgarganligi, yangi tiplarning paydo bo‘lishi, degradatsiyaga uchragan maydonlar, hosildorlikning o‘zgarishi to‘g‘risida qisqacha ma’lumot beriladi”.