Birinchi guruhga sholi yetkazib berish, qabul qilish, saqlash va berib yuborish tartibi to‘g‘risidagi yo‘riqnomani tasdiqlash haqida

O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2004-yil 9-martdagi 113-son qarori (O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2004-yil, 10-son, 118-modda) bilan tasdiqlangan O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Davlat zaxiralarini boshqarish qo‘mitasi to‘g‘risidagi nizomga muvofiq O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Davlat zaxiralarini boshqarish qo‘mitasi qaror qiladi:
 1. Birinchi guruhga sholi yetkazib berish, qabul qilish, saqlash va berib yuborish tartibi to‘g‘risidagi yo‘riqnoma ilovaga muvofiq tasdiqlansin.
 2. Mazkur qaror O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat ro‘yxatidan o‘tkazilishi lozim hamda u rasmiy e’lon qilingan kundan e’tiboran kuchga kiradi.
 1. Mazkur Yo‘riqnoma birinchi guruhga sholi yetkazib berish, qabul qilish, saqlash va berib yuborish tartibini belgilaydi. 
 2. Mazkur Yo‘riqnoma talablari O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Davlat zaxiralarini boshqarish qo‘mitasi (bundan buyon matnda Qo‘mita deb yuritiladi) tizimidagi tashkilotlar va birinchi guruh moddiy boyliklarini mas’ul saqlovchi tashkilotlar uchun majburiydir.
 3. Davlat zaxirasiga qo‘yiladigan sholi sifat hamda xavfsizlik ko‘rsatkichlari bo‘yicha normativ hujjatlar talablariga mos kelishi lozim.
 4. Davlat zaxirasiga qo‘yiladigan sholi o‘zining sifati bo‘yicha uzoq vaqt davomida saqlanish uchun yaroqli bo‘lishi lozim. Buzilgan, saqlash davrida qizib ketgan, don zararkunandalaridan zarar ko‘rgan sholini yetkazib berish va qo‘yish taqiqlanadi. 
 5. Davlat zaxirasiga qabul qilish uchun mo‘ljallangan sholi saqlanadigan omborlar quyidagi talablarga javob berishi lozim:
 ombor hududlari to‘sib olingan bo‘lishi, xavfsizlik texnikasi va sanitariya talablariga javob berishi;
 omborlar yer osti suvlarini chiqarib yuborish uchun suv oqib tushadigan tarnovlar va yo‘l chetidagi ariqlar bilan ta’minlangan bo‘lishi;
 transport vositalarining harakatlanish joylari, barcha maydonchalar asfaltlangan bo‘lishi va kunning qorong‘i paytlarida yoritilgan bo‘lishi;
 sholiga xos bo‘lmagan hiddan xoli bo‘lishi, zararkunandalar bilan zararlangan bo‘lmasligi;
 quruq, yer osti suvlarining kirib kelishidan xoli bo‘lishi;
 omborlar ichkaridan suvoq qilingan, elevatorlar yamalmagan vertikal va gorizontal ulanish joylariga ega bo‘lmasligi;
 eshiklar zich yopilishi, pollar va devorlar silliq, yoriqlarsiz bo‘lishi;
 tomlar yaroqli holatda bo‘lishi;
 ombor eshiklarining o‘rnilari taxtalar bilan bekitib tashlangan bo‘lishi;
 oynalar omborning ichkari tomonidan bekitib tashlangan bo‘lishi;
 yoritqichlar to‘rli himoya qiluvchi qalpoqlarga ega bo‘lishi;
 faol ventilatsiyaning kiruvchi teshiklari ularga atomosfera yog‘inlarining tushib qolishini oldini oladigan zich yopiladigan qopqoqlarga ega bo‘lishi.
 6. Omborlarda qo‘shimcha mahsulotlar va barcha toifadagi chiqindilar asosiy mahsulotdan alohida saqlanishi lozim.
 7. Omborlarga faqatgina ishchi personalga va saqlanayotgan mahsulot ustidan nazorat qilish va kuzatishni amalga oshirayotgan shaxslarga kirishga ruxsat etiladi. 
 8. Omborlarning sholini qabul qilib olishga tayyorligi bosh muhandis, bosh energetik, laboratoriya mudiri, saqlash uchastkasi boshlig‘i va yong‘in xavfsizligiga javobgar bo‘lgan shaxs tarkibidagi komissiya tomonidan tekshiriladi va tegishli hujjatlar bilan rasmiylashtiriladi. 
 9. Omborlar quyidagilar bilan ta’minlangan bo‘lishi lozim:
 zarur bo‘lgan inventar va uskunalar bilan;
 haroratli-namlik rejimini nazorat qiluvchi asboblar bilan (termometrlar, termograflar, gigrograflar va psixrometrlar);
 himoya qilish va qo‘riqlash signalizatsiyasi vositalari, yong‘in o‘chirish vositalari, shuningdek avtomatik yong‘inga qarshi signalizatsiya asboblari bilan;
 birinchi tibbiy yordam ko‘rsatish vositalari bilan.
 10. Saqlash paytida sholini ularning kuch darajasi va davom etishi vaqtidan qat’i nazar, yong‘in kelib chiqish manbalaridan ehtiyot qilish zarur.
 11. Ombor xonalari tegishli uskunalar, xavf to‘g‘risida ogohlantirib turuvchi plakatlar, yozuvlar, ko‘rsatkichlar va signalizatsiya bilan ta’minlangan bo‘lishi lozim. 
 12. Yuklarni tashishga mo‘ljallangan barcha moslamalar, ishlarning qulayligi va xavfsizligini ta’minlaydigan qurilmalarga, shuningdek ularning yuk ko‘tarish qobiliyati, ishchi holatining tekshirilgan sanasi va yukni joylashtirish usuli ko‘rsatilgan trafaretlarga ega bo‘lishi kerak. 
 13. Davlat zaxirasiga qabul qilish uchun mo‘ljallangan sholini tashish normativ hujjatlar talablari asosida amalga oshiriladi. 
 14. Sholi yuklarni avtomobil va temir yo‘l transportida tashish qoidalariga rioya qilgan holda tashiladi.
 15. Sholini temir yo‘l transportida tashish “zernovoz”larda yoki usti yopiq, texnik jihatdan soz va toza bo‘lgan vagonlarda amalga oshiriladi. 
 16. Sholini ifloslangan, avval tashilgan yuklar (ko‘mir, ohak, sement, tuz va hokazo), zaharli va hid chiqaradigan alomatlari bo‘lgan bo‘yog‘i qurimagan, ifloslantiruvchi yoki bo‘yoq hidini saqlab qolgan transport vositalarida tashish qat’iyan man etiladi. 
 17. Yangi hosildagi sholini qabul qilish va joylashtirishni to‘g‘ri tashkil etish uchun tashkilotda sholini qabul qilish va joylashtirish rejasi tuziladi. 
 Bunda quyidagilar hisobga olinadi:
 sholini sotib olish rejalari, yetkazib berish bo‘yicha shartnomalar, boshqa tashkilotlardan kutilayotgan yetkazib berishlar (ko‘chirishlar), avvalgi yillar ma’lumotlari asosida sholining prognoz qilinadigan sifati;
 uskunalarning, ombor sig‘imlarining ratsional qo‘llanilishi va sifat hamda miqdorga bog‘liq ravishda partiyalarni shakllantirishni ta’minlash;
 sholi sifatining saqlanishini ta’minlaydigan muddatlarda sholiga yig‘im-terimdan keyingi qayta ishlov berilishini amalga oshirish;
 sholi bilan o‘tkaziladigan operatsiyalarni mexanizatsiyalashtirish darajasi; 
 uning ratsional bo‘lmagan ko‘chirilishiga yo‘l qo‘ymaslik.
 18. Sholining uzluksiz qabul qilinishini, to‘g‘ri joylashtirilishini, o‘z vaqtida ishlov berilishini ta’minlash, omborlarining ratsional qo‘llanilishini, transport hamda texnologik uskunalarning maksimal yuklanishini ta’minlash uchun texnologik xaritalar tuzish tavsiya etiladi. 
 19. Sholining sifat va miqdor bo‘yicha qabul qilinishi qonunchilik hujjatlari va mazkur Yo‘riqnomaga muvofiq shartnoma asosida amalga oshiriladi. 
 20. Sholini qabul qilib olish yuk qabul qiluvchining omborida yetkazib beruvchining vakili ishtirokida amalga oshiriladi. 
 21. Sholi partiyalar bilan qabul qilinadi. Sholi partiyasi — bu bir vaqtda qabul qilib olish, yuklash, saqlash va sifat to‘g‘risidagi tegishli hujjat bilan rasmiylashtirilgan bir xil tur va navdagi sholining muayyan miqdoridir. 
 22. Sholining har bir partiyasiga mahsulot sifati to‘g‘risidagi hujjatlarning tasdiqlangan nusxalari ilova qilinadi.
 23. Sholini qabul qilib olishda uning sifat ko‘rsatkichlari bo‘yicha normativ hujjat talablariga javob berishi mas’ul saqlovchi tashkilotlar tomonidan tekshiriladi.
 24. Sholining belgilangan talablarga javob berishini tekshirish uchun normativ hujjatlar talablariga ko‘ra namunalarning tanlab olinishi amalga oshiriladi. 
 25. Sifat ko‘rsatkichlarining normativ hujjatlar talablariga javob bermasligi holatlari aniqlansa, yetkazib beruvchi ushbu mahsulotni shartnomaga asosan almashtirib beradi.
 26. Tashkilotga kelib tushadigan sholi uning sifatini saqlaydigan muddatlarda qayta ishlanadi (tozalash, quritish, sovutish, zararsizlantirish va hokazo).
 27. Sholini bir yilgacha saqlashda namgarchilik darajasi 14 foizdan oshmasligi lozim. 
 28. Sholi normativ hujjatlar talablariga asosan turlari, namlik darajasi va ifloslanganligi, sarg‘aygan yoki qizil donlarining miqdoriga qarab joylashtiriladi. 
 29. Sholi omborlarda saqlanganda shtabelning balandligi uning namligiga va faol darajada shamollatishni ta’minlaydigan qurilmaning turiga qarab 1,5 — 5 m atrofida belgilanadi. 
 30. Qayta ishlov berilgunga qadar sholini namlik holati va iflos aralashmalarning quyidagi miqdorlaridan kelib chiqib qabul qilishga yo‘l qo‘yiladi:
 namligi bo‘yicha: quruq va o‘rtacha quruq (15,5 foizgacha), nam (15,5 foizdan 17 foizgacha);
 iflos aralashmaning miqdori bo‘yicha: — 5 foizgacha.
 31. Sholi sarg‘aygan donlarining miqdoriga qarab 0,5 foizgacha, 0,5 foizdan 2 foizgacha, 2 foizdan 5 foizgacha qilib alohida-alohida joylashtiriladi.
 Eng yuqori navli va bolalar ovqatini ishlab chiqarish uchun mo‘ljallangan sholi alohida saqlanadi. 
 32. Yangi yig‘ishtirib olingan sholini changsizlantirish va tozalash tavsiya etiladi. Unga xos bo‘lmagan hid beruvchi aralashmalar (shuvoq, sarimsoqpiyoz, kashnich, qashqarbeda, so‘xta va hokazo) bilan ifloslangan sholi qabul qilib olishda tozalanishi va alohida qayta ishlov berilishi lozim. 
 33. Quruq va o‘rta quruqlikdagi sholi omborlarda yoki faol shamollatish qurilmalari bilan jihozlangan elevatorlar siloslarida joylashtiriladi va saqlanadi.
 34. Quritilgan sholini saqlashga qo‘yilishidan oldin ifloslanish darajasidan qat’i nazar, havoli-elakli mashinalardan o‘tkazish tavsiya etiladi. 
 35. Yig‘im-terimdan keyingi qayta ishlov berish vaqtidagi ko‘chirilishlar jarayonida sholining shikastlanish darajasini kamaytirish maqsadida quyidagilar bajarilishi zarur:
 ko‘tarma-transport mexanizmlarida sholining ko‘chirilish sonini kamaytirishni ko‘zda tutish;
 o‘zi yetkazib beruvchi qurilma, qirg‘ichli konveyerlarning qo‘llanilishini cheklash, ular qo‘llanilgan holda metall qirg‘ichlar konveyer lentasidan tayyorlangan qirg‘ichlarga almashtiriladi;
 sholi uzoq uchib tushadigan joylarda tarnovli tushirmalar, surilma qopqoqlar, klapanlar qo‘llash, urilish ehtimoli bo‘lgan joylarda esa yumshatuvchi qistirmalar qo‘llaniladi;
 noriyalarda sholining qaytadan sochilishiga va uni lenta yo‘nalishiga qarama-qarshi yo‘nalishda uzatishga yo‘l qo‘ymaslik;
 sholining to‘g‘ridan to‘g‘ri tushib kelish joylarining balandligini pasaytirish.
 36. Kuzgi sovuq tushishi bilan tashkilotlarda avvaldan ishlab chiqilgan reja asosida tashkilotning barcha texnik vositalarini qo‘llagan holda sholini qishki saqlash sharoitlariga o‘tkazish amalga oshiriladi. Sholi partiyalarini sovutishning navbati ularning namlik holati, harorati va ifloslanishiga qarab belgilanadi. 
 Sholini sovutish quyidagicha amalga oshiriladi:
 statsionar yoki ko‘chma faol shamollatish qurilmalarida;
 sholini sholi tozalovchi mashinalar, sholi quritgichlar orqali o‘tkazish bilan.
 37. Birinchi darajada sovutilgan deb don massasining harorati 100° S gacha bo‘lgan sholi partiyalari, ikkinchi darajada sovutilgan deb harorati 0° S dan kam bo‘lgan sholi partiyalari hisoblanadi. 
 38. Bahorgi ilish boshlanganda iloji boricha uzoqroq vaqt davomida sholida past haroratni saqlab qolish uchun quyidagilar bajarilishi zarur:
 omborlar, elevatorlarning silos osti va silos qavatlarining oyna va eshiklarini yopiq holatda ushlab turish;
 saqlanayotgan sholining holatini ertalabki soatlarda kuzatish;
 don omborlarini shamollatishni faqatgina quruq va salqin havoda amalga oshirish. 
 39. Saqlanayotgan sholining harorati oshib ketgan taqdirda, o‘z-o‘zidan qizib ketishning oldini olish maqsadida, uni shu zahoti sovutish yoki quritish choralari ko‘riladi. Buning uchun tozalash, quritish va faol shamollatish uchun mo‘ljallangan barcha mavjud texnika, shuningdek kechki havoning past harorati qo‘llaniladi. Qizigan sholining sovutilishi meteorologik sharoitlardan qat’i nazar, uning harorati tashqaridagi havo haroratiga yaqin bo‘lmagunga qadar davom ettiriladi.
 40. Ombordagi (maydonchadagi) sholi ko‘tarmasining o‘z-o‘zidan qizib ketishi aniqlanganda qiziyotgan uchastka chegaralari termoshtanga yordamida aniqlanadi. Sholi partiyasidan qiziyotgan qismi to‘laligicha olib tashlanadi va qayta quritishga beriladi.
 41. Saqlanayotgan sholida mog‘or hidi yuzaga kelsa (havo harorati oshmagan holda) u quritish agenti haroratida (100 — 110 °S) quritiladi.
 42. Faol shamollatish qurilmalarida sholi sovutilganda sovutishgacha va sovutishdan keyin uning harorati, namligi va zararkunandalar bilan zararlanganligi aniqlanadi, sholi don tozalash mashinalaridan, quritgichlardan o‘tkazilganda qo‘shimcha ravishda aralashmalar va natura miqdori aniqlanadi. Natijalar shtabel yorliqlariga va saqlanayotgan sholini kuzatish jurnallariga yoziladi. 
 43. Sholi tashkilotga kelib tushishi bilan uning butun saqlanish davri mobaynida har bitta partiyaning sifati va holati ustidan tizimli nazorat o‘rnatiladi. Nazorat sholining harorati, namligi, non zaxiralarining zararkunandalari bilan zararlanganligi, hidi, rangi va sifatning boshqa ko‘rsatkichlari bo‘yicha olib boriladi. 
 44. Sholining elevatorlardagi haroratini o‘lchash uchun haroratni masofadan nazorat qilishning elektrotermometrik qurilmalari qo‘llaniladi. 
 45. Ko‘chirilayotgan va yig‘im-terimdan keyingi qayta ishlov berish vaqtida sholi namligini aniqlash uchun “VP-4”, “VP 4M” rusumidagi namlikni o‘lchash uskunalarini qo‘llash tavsiya etiladi. 
 46. Omborlardagi sholining haroratini kuzatish uchun uning sirti shartli ravishda har birining yuzasi 200 m2 bo‘lgan seksiyalarga bo‘linadi. Har bitta seksiyaga raqam ajratiladi va u ombor devorlarida omborga kiraverishda ko‘rinadigan darajada yirik raqamlar bilan yoziladi. 
 47. Omborlardagi ko‘tarmalarning balandligi 1,5 m dan ortiq bo‘lsa, har bitta seksiyada turli balandliklarda uchta termoshtanga o‘rnatiladi (yuqori, o‘rta va quyi). Ko‘tarma balandligi 1,5 m dan oshmasa, harorat ikkita qatlamda — yuqori va quyi qatlamda o‘lchanadi. 
 Sholi haroratining navbatdagi o‘lchanishidan keyin termoshtangalar seksiya doirasida avvalgi o‘lchash nuqtasidan 2,0 m uzoqlikda shaxmat tartibida qayta ko‘chiriladi va shtanganing botib borish darajasi o‘zgartiriladi. 
 48. Sholini saqlash vaqtida havo haroratini 18° S dan oshib ketmagan holatda ushlab turish lozim (optimal harorat — 5 dan + 5°S gacha, nisbiy havo namligi 60-70 foiz, keskin o‘zgarishlarsiz).
 Sholining saqlanish muddati 18 oy.
 49. Sholini berib yuborish Qo‘mita ajratgan naryadlar bo‘yicha amalga oshiriladi. Sholini yuklash navbati mahsulot sifati, yuklash vaqti va saqlash sharoitlariga qarab belgilanadi. 
 50. Yormaning chiqish normalari mazkur Yo‘riqnomaning ilovasida keltirilgan.
 51. Sholining tabiiy kamayish normalari O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2006-yil 25-maydagi 95-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Don va don mahsulotlarini qabul qilish, saqlash, ichki tashish, qayta ishlash va sotishning dastlabki hisobini yuritish va rasmiylashtirish tartibi to‘g‘risida nizom”ga muvofiq hisoblanadi.
 52. Ushbu Yo‘riqnoma O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi, O‘zbekiston standartlashtirish, metrologiya va sertifikatlashtirish agentligi, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Davlat don inspeksiyasi, “O‘zbekiston temir yo‘llari” davlat aksiyadorlik temir yo‘l kompaniyasi, O‘zbekiston avtomobil va daryo transporti agentligi bilan kelishilgan.