Karim Bahriyev: Siyosiy islohotlar ham birga o‘tkazilmas ekan, ijtimoiy-iqtisodiy islohotlar hech qanday natija bermaydi

Islom Karimovning keyingi davrdagi boshqaruviga nisbatan to‘qsoninchi yillarning o‘rtalarigacha O‘zbekiston birmuncha ochiq, so‘z erkinligi esa yuqori edi. Qaysi fursatda bunga putur yetdi, nima uchun so‘z erkinligiga bog‘liq vaziyat yomonlashib bordi? Shoir va jurnalist Karim Bahriyev bu haqda shunday fikr bildirdi.

— Mustaqillikning ilk yillarida quyidagi masalalar muhim edi: “Davlat mustaqilligidan shaxs mustaqilligiga o‘tish” ta’minlanadimi? Ma’muriy-buyruqbozlik tizimi isloh qilinadimi? Haqiqiy bozor iqtisodiyoti o‘rnatiladimi? Fuqarolarning huquq va ozodliklari ta’minlanishi amalga oshadimi yoki bundan keyin ham amaldor ishchining gardaniga o‘tirib olib poraxo‘rlik va ta’magirlikni davom ettiraveradimi?
Afsuski, chorak asrdan ko‘p vaqt o‘tgan bo‘lsa-da, biz hali-hanuz sobiq tuzum muammolaridan qutula olganimiz yo‘q. Bugun biz hamma joyda amaliy islohotlar haqida gapiryapmiz va gapdan ishga o‘tishni kutyapmiz. Bir necha bor tarixan isbotlangan haqiqatni anglab yetish zarur — siyosiy islohotlar ham birga o‘tkazilmas ekan, ijtimoiy-iqtisodiy islohotlar hech qanday natija bermaydi.
Qayta qurish (1985—1990) va mustaqillikning ilk yillari (1991—1996)da zaiflashib qolgan ma’muriy-buyruqbozlik tizimi 1996-yildan yana o‘ziga kela boshladi, tez kuchga kirib hayotning barcha jabhalaridan erkin fikrlashni siqib chiqardi. Hokimiyatning barcha boshqaruvi: parlament, sudlar va OAV ijro hokimiyatiga mamlakat birinchi shaxsining mutlaq nazoratida bo‘ysundirildi. Shunday qilib, so‘z erkinligi ham yo‘qqa chiqarildi.
Buning natijasida insoniyatning ko‘p asrlik tajribasi asosida tasdiqlangan inkor etib bo‘lmas haqiqat yuzaga qalqib chiqdi. Bu haqda hattoki hazrat Navoiy ham yozganlar: “Farovonlik adolat bor yerda bo‘ladi”. So‘z erkinligi adolatning ajralmas qismi va asosi hisoblanadi. Amir Temur qilichida “Rosti rusti”, ya’ni “Kuch – haqiqatda” deb yozilgan, xato taxmin qilishlaricha “Kuch – adolatda” deb emas.
E’tibor bering: so‘z erkinligi va demokratiya o‘rnatilgan davlatlar — Yaponiya, AQSh, Koreya, Yevropa davlatlari boy va farovondir. Vaholanki, ularning hammasi ham mislsiz yerosti va yerusti boyliklariga ega emas. Neft, bitmas-tuganmas yerosti boyliklari bor, boshqa mintaqalarga nisbatan yaxshi bo‘lgan iqlimga, mehnatkash xalqqa ega, biroq so‘z erkinligi va demokratiya bo‘lmagan davlatlar esa, kambag‘al. Bu kabi davlatlarga misol qilib Iroq, Suriya, Afg‘oniston, Turkmaniston, Tojikiston, O‘zbekiston va boshqalarni ko‘rsatgan bo‘lardim.
Bugun eng yuqori darajada so‘z erkinligini ta’minlashga va qonuniylashtirishga kirishilgan. Prezidentning o‘zi hamda uning Axborot va ommaviy kommunikatsiyalar agentligi “to‘rtinchi hokimiyat”ni so‘zsiz qaror toptirish haqidagi rejalarini ma’lum qilishmoqda, “yuqori”ni maqtamay, tanqidiy maqolalar yozishga chorlashmoqda.
Shunday bo‘lsa-da, bugun hali jiddiy tanqid yo‘q, faqat qalamlar ilk sinovdan o‘tkazilib, mayda tortishuvlar boshlanmoqda. Agar so‘z erkinligini qaror toptirishga siyosiy iroda yetsa, unda biz izchil takomillashishimiz mumkin. Senzura mavjud, tashqi va o‘zimizning ichimizda ham.