O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining 2021-yildagi faoliyati to‘g‘risidagi hisoboti haqida

O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senati O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining 2021-yildagi faoliyati to‘g‘risidagi hisobotini eshitib, muayyan ishlar amalga oshirilganligini qayd etadi.
 O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining 2021-yildagi faoliyati “O‘zbekiston Respublikasining Markaziy banki to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuni, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining 2021-yil 23-apreldagi SQ-273-IV-sonli Qarori hamda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining bank tizimini isloh qilish bo‘yicha qaror va farmonlarida narxlar, bank va to‘lov tizimi barqarorligini ta’minlash borasida belgilab berilgan ustuvor vazifalarning ijrosiga qaratilgan.
 Markaziy bankning pul-kredit siyosati monetar omillar ta’sirini pasaytirish, bank tizimi likvidligini samarali tartibga solish orqali inflatsiyaning maqsadli ko‘rsatkichlariga erishish uchun yo‘naltirilgan.
 Ichki va tashqi makroiqtisodiy sharoitlardan hamda aholi va tadbirkorlik subyektlarining inflatsion kutilmalaridan kelib chiqib, Markaziy bankning asosiy stavkasi 2021-yilda yillik 14 foiz darajada o‘zgarishsiz saqlab qolingan.
 Bank tizimi likvidligini samarali tartibga solish hamda unga hukumat operatsiyalarining ta’sirini kamaytirish maqsadida pul-kredit siyosati vositalariga tegishli o‘zgartirishlar kiritib borilgan.
 Xususan, Markaziy bank obligatsiyalari qoldig‘i limiti 5 trln so‘mdan 15 trln so‘mgacha, depozit auksionlari hajmi bo‘yicha limit 400 mlrd so‘mdan 4 trln so‘mgacha oshirilgan.
 Banklararo pul bozori foiz stavkasini kengaytirish orqali banklarning pul bozoridagi ishtirokini faollashtirib, pul bozorida jami 100,4 trln so‘mlik yoki 2020-yilga nisbatan qariyb 2 barobarga ko‘p operatsiyalar bajarilgan.
 Inflatsiyaga ta’sir etuvchi nomonetar omillarning oldini olish va ta’sirini kamaytirish maqsadida iste’mol bozoridagi narxlar muntazam ravishda o‘rganilib, hukumatga takliflar kiritib borilgan.
 Shuningdek, amalga oshirilgan chora-tadbirlar natijasida 2021-yil yakunlari bo‘yicha inflatsiya darajasining 2020-yildagi 11,1 foizdan 10 foizgacha pasayishiga erishilgan.
 Banklarning resurs bazasi 2020-yilga nisbatan 66 trln so‘mga yoki 22 foizga o‘sib, bank tizimi resurs bazasi tarkibida milliy valyutadagi uzoq muddatli depozitlar hajmi 1,8 barobarga ortgan.
 Natijada 2021-yil yakunlari bo‘yicha bank tizimida kapital yetarliligi ko‘rsatkichi 17,5 foizni tashkil etib, minimal talabdan (13 foiz) yuqori bo‘lishi ta’minlangan.
 Hisobot yilida mijozlarga bank va to‘lov xizmatlaridan bank filiallariga tashrif buyurmasdan, masofaviy tarzda foydalanish imkoniyatini beruvchi mijozlarni masofaviy biometrik identifikatsiya qilish tizimi joriy etilgan.
 Shu bilan birga, o‘rganishlar Markaziy bank tomonidan tijorat banklari faoliyatini nazorat qilish va tartibga solish ishlari yetarli emasligini ko‘rsatmoqda.
 Tahlillar oxirgi ikki yilda banklar tomonidan kredit ajratish jarayonlaridagi korrupsiyaviy holatlarning ko‘payganligi iqtisodiy, ijtimoiy islohotlarga salbiy ta’sir qilganligini ko‘rsatmoqda.
 Tijorat banklari hamda ularning hududiy tuzilmalari tomonidan ochiq va shaffof faoliyat yuritish, korrupsion xavf-xatarlarning oldini olish bo‘yicha ta’sirchan chora-tadbirlarni amalga oshirishda sustkashlikka yo‘l qo‘yilib, aholini qo‘llab-quvvatlash maqsadida turli ijtimoiy loyihalarni kreditlash uchun mo‘ljallangan jami 354,2 mlrd so‘mlik budjet mablag‘lari talon-toroj qilingan.
 Xususan, “Har bir oila — tadbirkor” dasturi doirasida “Agrobank” ATB tomonidan 12,3 mlrd so‘m, AT “Xalq banki” tomonidan 3 mlrd so‘m, “Mikrokreditbank” ATB tomonidan 2,4 mlrd so‘m, “Milliy bank” AJ tomonidan 1,3 mlrd so‘m, ya’ni jami 20 mlrd so‘mlik pul mablag‘lari bank xodimlari tomonidan talon-toroj qilingan.
 “Yoshlar — kelajagimiz” dasturi doirasida 3,5 mlrd so‘m miqdoridagi pul mablag‘lari yoshlar bandligini ta’minlashga yo‘naltirilmasdan, noqonuniy o‘zlashtirib yuborilgan.
 Banklar tomonidan xizmatlar sohasini rivojlantirish uchun ajratilgan 1,5 trln so‘mlik kreditlarning 107,6 mlrd so‘mi maqsadsiz va samarasiz ishlatilgan, shu bilan birga 14 mlrd so‘mlik kreditlar qarorda ko‘zda tutilmagan loyihalarga ajratilgan.
 Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 27-martdagi PQ-5041-sonli qarori bilan tasdiqlangan maqsadli parametrlarda ko‘zda tutilgan pul mablag‘larining 14 mlrd 229 mln so‘mlik qismi “Mikrokreditbank” ATBning Xorazm viloyati filiali tomonidan hamda 3 mlrd 607 mln so‘mlik qismi esa AT “Xalq banki” viloyat filiali tomonidan bajarilmagan.
 Shu bilan birga ajratilgan mablag‘lar ham maqsadsiz ishlatilgan.
 Jumladan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 7-iyundagi PQ-3777-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Har bir oila-tadbirkor” dasturi doirasida Xorazm viloyatidagi oxirgi ikki yilda faoliyat ko‘rsatmayotgan 37 ta yuridik shaxs shaklidagi tadbirkorlik subyektlariga faoliyatini tiklashi uchun 3 mlrd 746 mln so‘mlik kreditlar ajratilgan bo‘lib, tijorat banklari tomonidan mazkur kreditlarning maqsadli ishlatilishi yuzasidan monitoring ishlari yetarli darajada olib borilmagan.
 Kredit ajratishda yangi ish o‘rinlarini yaratish va keng ijtimoiy manfaatlar hisobga olinmagan.
 Xususan, “Ipoteka-bank” ATIB, “Milliy bank” AJ va “Turonbank” ATB tomonidan Bo‘stonlik tumanida 6 ta holatda mehmon uylar tashkil etish uchun 6,9 mlrd so‘mlik kredit ajratilgan bo‘lsa-da, ularda faqatgina 1 tadan ish o‘rni yaratilgan va savdo tushumi mavjud emas.
 Aholi va tadbirkorlardan Markaziy bankka kelib tushgan murojaatlarning aksariyatida imtiyozli kreditlar ajratilishi bilan bog‘liq muammolar bayon qilingan.
 Davlat ulushiga ega bo‘lgan tijorat banklarida korrupsiyaga qarshi ichki nazorat tizimining (“komplaens-nazorat”) ish samaradorligi yetarli darajada emasligi oqibatida korrupsiya hamda tamagirlik holatlari, shuningdek, bank xodimlari tomonidan mansab vakolatlarini suiiste’mol qilish va boshqa salbiy holatlar uchramoqda.
 Xususan, “Asakabank” AJ va “Turonbank” ATB hududiy tuzilmalarida ichki nazorat faoliyati samarali yo‘lga qo‘yilmagan.
 Bank xizmatlarini ko‘rsatish to‘liq raqamlashtirilmagan, imtiyozli kredit ajratish tizimi sodda va shaffof emas, inson omili yuqori darajada saqlanib qolmoqda.
 Banklarda muammoli kreditlar bilan ishlash, xususan potensial muammoli qarzdorlarni oldindan aniqlash mexanizmi joriy etilmagan.
 Muammoli kreditlar ulushi 2021-yil yakunida 5,2 foizgacha oshgan (2020-yil yakunida 2,1 foiz bo‘lgan), 21,4 trln so‘mlik (bank tizimi kredit portfelining 15 foizi) potensial muammoli kreditlarni qaytarish muddatlari takroran 3-6 oyga uzaytirilgan.
 Muammoli kreditlarning 72 foizi (12 trln so‘m) tadbirkorlik subyektlari, 28 foizi (5 trln so‘m) jismoniy shaxslar hissasiga to‘g‘ri kelib, tadbirkorlikni rivojlantirish uchun ajratilgan kreditlar hissasi 2020-yilga nisbatan 2021-yilda 27 foizga oshgan (51 foiz).
 Shuningdek, “Har bir oila-tadbirkor” dasturi koordinatorlari tomonidan hududiy Oilaviy tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash markazlarining qarorlari asosida kredit ajratilgan investitsiya loyihalarining amalga oshirilishi holatini alohida nazorat qilib borishi belgilangan bo‘lsa-da, koordinatorlar tomonidan ishlar tizimli tashkil qilinmaganligi sababli muammoli kreditlar salmog‘i ortgan.
 Xususan, Xorazm viloyatida 2022-yilning 1-yanvar holatiga ko‘ra oilaviy tadbirkorlik dasturlari doirasida 1 960 ta subyektga ajratilgan imtiyozli kreditlar bo‘yicha 49 mlrd 146 mln so‘mlik muammoli kreditlar mavjud bo‘lib, 2021-yilning 1-iyuliga nisbatan 7 mlrd 347 mln so‘mga yoki 17,5 foizga o‘sgan.
 Muammoli kreditlarning asosiy qismi AT “Xalq banki” (23 mlrd 320 mln so‘m), “Agrobank” ATB (12 mlrd 885 mln so‘m) hamda “Mirkrokreditbank” ATB (10 mlrd 969 mln so‘m) hissasiga to‘g‘ri kelgan.
 Markaziy bank Xorazm viloyati bosh boshqarmasi tomonidan “Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida”gi Qonun talablari asosida nazorat olib borilmaganligi oqibatida viloyatda muammoli kreditlarning asosiy qismi zamonaviy issiqxonalarni tashkil etish uchun ajratilgan kreditlar hissasiga to‘g‘ri kelib, joriy yilning 1-yanvar holatida muddati o‘tgan (10 mln 200 ming AQSh dollari) kredit qarzdorlik 4 mln 500 ming AQSh dollariga, ya’ni 2 barobarga o‘sgan.
 Pandemiyadan keyin ham faoliyati to‘liq tiklanmagan xo‘jalik yurituvchi subyektlar tomonidan qaytariladigan muammoli kreditlar muddatlari uzaytirilgan bo‘lishiga qaramasdan, muammoli kreditlarning ulushi yuqoriligicha saqlanib qolmoqda.
 Bundan tashqari, Markaziy bank oldida 2022-yilda yuzaga kelgan murakkab tashqi iqtisodiy vaziyat va xatarlar sharoitida o‘z yechimini kutayotgan va alohida e’tibor qaratilishi zarur bo‘lgan vazifalar mavjud.
 Yuqorida qayd etilganlardan kelib chiqib, “O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senati to‘g‘risida”gi Respublikasi Konstitutsiyaviy Qonunining 9-moddasiga muvofiq Respublikasi Oliy Majlisining Senati qaror qiladi:
 1. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining 2021-yildagi faoliyati to‘g‘risidagi hisoboti ma’lumot uchun qabul qilinsin.
 2. Oilaviy tadbirkorlikni rivojlantirish dasturlari doirasida ajratilayotgan mablag‘larni maqsadli ishlatish, aholini tadbirkorlikka jalb etish yuzasidan ishlar yetarli darajada tashkil etilmaganligi Markaziy bankka ko‘rsatib o‘tilsin.
 3. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki:
 bir oy muddatda o‘z faoliyatida kamchiliklarga yo‘l qo‘yganligi uchun Markaziy bankning Xorazm viloyati bosh boshqarmasi boshlig‘ini egallab turgan lavozimiga loyiqligi masalasini ko‘rib chiqsin va natijasi bo‘yicha Oliy Majlis Senatiga axborot kiritsin;
 bir oy muddatda AT “Xalq banki”, “Mikrokreditbank” ATB Xorazm viloyati filiallari va boshqa tijorat banklarining rahbar hamda mas’ul xodimlari ishtirokida aniqlangan kamchiliklarni muhokama qilgan holda ularning mas’uliyatini yanada oshirish choralarini ko‘rsin va natijasi bo‘yicha Oliy Majlis Senatiga axborot kiritsin;
 makroiqtisodiy barqarorlikni hamda ichki bozorlardagi narx-navo, shu jumladan, asosiy oziq-ovqat mahsulotlari narxlari barqarorligini ta’minlash maqsadida quyidagi chora-tadbirlarni amalga oshirsin:
 narxlar darajasiga monetar omillar ta’sirini pasaytirishda pul-kredit siyosati vositalaridan faol foydalanish va ularni takomillashtirish;
 tashqi iqtisodiy sharoitlarda kuzatilayotgan o‘zgarishlarning ichki valyuta bozoriga salbiy ta’sirining oldini olish, valyuta bozorida talab va taklif mutanosibligini ta’minlash va almashuv kursi keskin tebranishlarining oldini olish uchun intervensiyalarni amalga oshirib borish;
 pul-bozoridagi operatsiyalar bo‘yicha 2-3 foizlik real ijobiy foiz stavkalari shakllanishini hamda iqtisodiyotga kredit qo‘yilmalari o‘sish sur’atining yalpi ichki mahsulot nominal hajmi o‘sish sur’atlari bilan mutanosib bo‘lishini ta’minlash;
 pul-kredit vositalarining inflatsiyaga ta’sirini kuchaytirishga hamda aholi va tadbirkorlarning inflatsion kutilmalarini pasaytirishga, sohada qabul qilinayotgan qarorlarni batafsil tushuntirishga qaratilgan samarali kommunikatsiya siyosatini yuritish;
 ichki bozorda asosiy oziq-ovqat mahsulotlari takliflari hajmini oshirish maqsadida oziq-ovqat mahsulotlari importi uchun tadbirkorlik subyektlariga oldin berilgan imtiyozli kreditlarni qaytarish muddatini uzaytirish;
 tadbirkorlik subyektlari faoliyati uzluksizligini ta’minlash va ularni moliyaviy qo‘llab-quvvatlash maqsadida ularga aylanma mablag‘larni to‘ldirish uchun zarur revolver kreditlar ajratilishini ta’minlash;
 tijorat banklari faoliyatini tartibga solish va banklar tomonidan amalga oshiriladigan moliyaviy operatsiyalar ustidan prudensial nazoratni kuchaytirish;
 tijorat banklarining moliyaviy barqarorligini ta’minlash borasida:
 joriy yil yakuniga qadar asosiy savdo hamkori Rossiya va Ukraina bo‘lgan eksportchi korxonalarga o‘z vaqtida so‘ndirilmagan kreditlar bo‘yicha penya va jarimalar hisoblashda yengilliklar yaratish hamda kreditlarni qaytarish muddatlarini tushumlar kelib tushish vaqtiga muvofiqlashtirish;
 tijorat banklari faoliyatini turli ssenariylarda stress-testlardan o‘tkazish orqali yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan xatarlarning banklar kapitali va likvidligiga bo‘lgan salbiy ta’sirlarini yumshatish;
 banklarda kreditlash va muammoli kreditlar bilan ishlash tizimini tubdan takomillashtirish, xususan potensial muammoli qarzdorlarni oldindan aniqlash mexanizmini joriy etish;
 banklar mijozlar oldidagi majburiyatlarini to‘liq bajarishi uchun hamda xatarlarga banklar bardoshliligini oshirish maqsadida ularda barqaror resurslarni shakllantirish;
 xalqaro moliya institutlari bilan hamkorlikda banklar faoliyatini tartibga solish va nazorat qilish mexanizmlarini xalqaro standartlar asosida takomillashtirish va “Banklarni sanatsiyalash to‘g‘risida”gi qonun loyihasini ishlab chiqish;
 aholining bank kreditlari bo‘yicha qarz yuki ortib ketmasligi va banklar moliyaviy barqarorligini ta’minlashga qaratilgan makroprudensial bank nazoratini joriy etish;
 to‘lov tizimining barqarorligini ta’minlash va rivojlantirish, raqamli texnologiyalarni tijorat banklarida keng tatbiq etish maqsadida:
 bank kartalari va boshqa to‘lov vositalaridan foydalangan holda ko‘rsatilayotgan to‘lov xizmatlarini rivojlantirib borish, respublika hududlarida to‘lov infratuzilmasini, xususan, o‘z-o‘ziga xizmat ko‘rsatish qurilmalari tarmog‘ini kengaytirish orqali qulay shart-sharoit yaratish;
 to‘lov xizmatlari bozori subyektlarini nazorat qilishni takomillashtirish bo‘yicha xalqaro tajribani inobatga olgan holda tegishli normativ-huquqiy hujjatlar loyihasini ishlab chiqish;
 aholining naqd pulsiz hisob-kitoblardan foydalanishi bo‘yicha savodxonligi va madaniyatini oshirish;
 to‘lov tizimi operatorlari, kredit va to‘lov tashkilotlari faoliyatida kiberxavfsizlik tahdidlarini aniqlash, ularning oldini olish hamda ularga qarshi ta’sirchan choralarni belgilash bo‘yicha amaldagi qonunchilik hujjatlariga tegishli o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish yuzasidan takliflar ishlab chiqib, Vazirlar Mahkamasiga kiritish;
 yangi joriy etilgan kontaktsiz to‘lov vositalari ommabopligini kengaytirish maqsadida “QR-online” tizimidan foydalanuvchi tadbirkorlik subyektlari sonini yil yakunigacha 1,3 barobarga oshirish;
 innovatsion va raqamli to‘lov vositalarini rivojlantirish doirasida elektron pullar tizimlari ommabopligini qo‘llab- quvvatlash orqali elektron hamyonlar sonini 1,4 barobarga oshirish;
 tijorat banklarida zamonaviy axborot texnologiyalarini joriy qilish, inson omilini kamaytirishga qaratilgan masofaviy bank xizmatlarini, shu jumladan avtomatlashtirilgan skoring tizimini, raqamli identifikatsiyalashni keng joriy etish;
 budjet mablag‘lari hisobidan aholini qo‘llab-quvvatlash uchun turli ijtimoiy loyihalar bo‘yicha ajratilayotgan kredit mablag‘larini raqamlashtirish orqali monitoring yuritishni yo‘lga qo‘yish;
 tijorat banklari barcha tizimlarida komplaens nazorat faoliyatini yo‘lga qo‘yish va takomillashtirish;
 tijorat banklari faoliyatini monitoring qilish samaradorligini oshirish va ular tomonidan tartibga solish talablari (SubTech va RegTech) bajarilishini soddalashtirish dasturiy ta’minotini joriy qilish;
 Qoraqalpog‘iston Respublikasi Vazirlar Kengashi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimliklari hamda tijorat banklari bilan birgalikda muammoli kreditlarni “mijozbay” o‘rganish, muammoga aylanish sabablarini aniqlash, pul tushumi, biznes reja ko‘rsatkichlari bajarilishi va maqsadli ishlatilishini monitoring qilish.
 4. Respublikasi Vazirlar Mahkamasi:
 ichki bozorda narxlar barqarorligini saqlab qolish maqsadida oziq-ovqat xavfsizligini va uzluksiz yetkazib berilishini ta’minlash, shuningdek, logistika-transport masalalarini hal etsin;
 investitsiya muhitini yanada yaxshilash, raqobatni rivojlantirish va tarkibiy islohotlarni jadallashtirish orqali to‘g‘ridan to‘g‘ri investitsiyalar hajmini oshirish bo‘yicha ta’sirchan choralar ko‘rsin va amalga oshirilgan ishlar yuzasidan Oliy Majlis Senatiga 2023-yil 1-yanvarga qadar har chorakda axborot kiritsin.
 5. Respublikasi Bosh prokuraturasi (N. Io‘ldoshev) Xorazm viloyatidagi tijorat banklari tomonidan O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi resurslari hamda Hukumat kafolati ostida jalb qilingan Xalqaro moliya institutlari mablag‘lari hisobidan moliyalashtirilgan kreditlarning ajratilishi, ularning o‘z vaqtida qaytarilishi hamda muammoli kreditlarni qisqartirish borasidagi faoliyatini o‘rganib, tegishli huquqiy baho bersin, natijasi bo‘yicha 2022-yil 1-sentabrga qadar Oliy Majlis Senatiga axborot bersin.
 O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Tadbirkorlik subyektlarining huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish bo‘yicha vakil (D. Kasimov)ga tijorat banklarida o‘tkaziladigan o‘rganishlarda talab etiladigan tegishli ruxsatnomalarni rasmiylashtirishda Bosh prokuraturaga belgilangan tartibda ko‘maklashish tavsiya etilsin.
 6. Qoraqalpog‘iston Respublikasi Jo‘qorg‘i Kengesi, xalq deputatlari viloyatlar va Toshkent shahar Kengashlariga:
 hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish dasturlari hamda investitsiya loyihalari doirasida kreditlarning ajratilishi, ularning maqsadli ishlatilishi yuzasidan doimiy nazorat o‘rnatish;
 kreditlarni ajratishda yo‘l qo‘yilayotgan qonun buzilishi holatlari yuzasidan deputatlik nazoratini kuchaytirish, zarur bo‘lganda, deputatlik so‘rovlari kiritish;
 ajratilgan kredit mablag‘larining maqsadli ishlatilishi ustidan doimiy nazorat olib borilganligi bilan bog‘liq amalga oshirilgan ishlar bo‘yicha Markaziy bankning viloyat bosh boshqarmalari rahbarlari axborotini eshitib borish tavsiya qilinsin.
 7. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (M. Nurmuratov) mazkur Qarorning 3-bandi ijrosi bo‘yicha 2023-yil 1-fevralga qadar har chorakda O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatiga axborot kiritib borsin.
 8. Ushbu Qarorning ijro etilishini nazorat qilish O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining Budjet va iqtisodiy islohotlar masalalari qo‘mitasi (E. Gadoyev) zimmasiga yuklansin.