AYIRBOShLANADIGAN QIMMATLI QOG‘OZLARNI JOYLAShTIRISh VA MUOMALADA BO‘LISh TARTIBI TO‘G‘RISIDA

1.1. Mazkur Nizom O‘zbekiston Respublikasining “Qimmatli qog‘ozlar bozori to‘g‘risida”gi, “Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida”gi Qonunlariga va boshqa normativ-huquqiy hujjatlarga muvofiq ayirboshlanadigan qimmatli qog‘ozlarni joylashtirish va muomalasi tartibini tartibga soladi. 
 1.2. Mazkur Nizomda quyidagi asosiy tushunchalar qo‘llaniladi:
 ayirboshlanadigan qimmatli qog‘ozlar (bundan buyon matnda — AQQ deb yuritiladi) — ayni bir emitentning oddiy aksiyalariga ayirboshlanishi mumkin bo‘lgan imtiyozli aksiyalari, korporativ obligatsiyalari;
 AQQ egasi — AQQni sotib olgan va uni boshqaruvchisi hisoblanadigan yuridik yoki jismoniy shaxs (egasi bo‘lishi shart emas);
 ayirboshlanadigan obligatsiyalarni muomaladan chiqarish — obligatsiyalarni to‘liq nominal qiymati bo‘yicha emitent tomonidan obligatsiyalarini o‘z egalarining qaytarib sotib olishi; 
 Agentlik — O‘zbekiston Respublikasi Davlat raqobat qo‘mitasi huzuridagi Qimmatli qog‘ozlar bozorini muvofiqlashtirish va rivojlantirish markazi;
 emitent — emissiyaviy qimmatli qog‘ozlar chiqaruvchi va ular yuzasidan qimmatli qog‘ozlarning egalari oldida majburiyatlari bo‘lgan yuridik shaxs.
 2.1. AQQni chiqarish va joylashtirish:
 oddiy, ayirboshlanmaydigan qimmatli qog‘ozlar, bank kreditlari, qarzlar va boshqalarni chiqarish bilan bir qatorda moliyaviy mablag‘larni jalb qilishning muqobil manbai bo‘lib xizmat qiladi;
 ko‘proq daromad olish imkonini beradi (AQQning bozor narxi oddiy aksiyalar narxiga qaraganda barqarordir, aksiyalar bahosi oshganda AQQni narxi oshadi);
 AQQ emitentining faoliyatiga oid masalalarni hal qilishda ovoz berish huquqini amalga oshirish imkonini beradi;
 kreditorlarga qarzdorlik bo‘yicha sarf-xarajatlarni kamaytirib past foiz belgilash imkonini beradi;
 boshqa qimmatli qog‘ozlarga (oxirgisining daromadligini oshirishda) ayirboshlash imkoniyati tufayli AQQni yanada jozibador qiladi.
 2.2. AQQni chiqarish to‘g‘risidagi qaror, ularni ayirboshlash darajasi va shartlari, shuningdek ularni chiqarish bilan bog‘liq tadbirlarni amalga oshirish tartibi va muddatlari aksiyadorlar umumiy yig‘ilishi yoki emitentning kuzatuv kengashi tomonidan, agar emitentning ustaviga yoki aksiyadorlar umumiy yig‘ilishining qaroriga muvofiq emitentning kuzatuv kengashi bunday qaror qabul qilish huquqiga ega bo‘lsa, tasdiqlanadi. 
 AQQni ayirboshlash shartlari ayirboshlashni:
 AQQ egalarining talabi bo‘yicha;
 AQQni chiqarish to‘g‘risidagi qarorda ko‘rsatilgan muddatda (belgilash tartibi);
 AQQni chiqarish to‘g‘risidagi qarorda ko‘rsatilgan holatlar yuz berganda amalga oshirishni nazarda tutishi kerak.
 Mazkur Nizomning 1-ilovasida ayirboshlanadigan qimmatli qog‘ozlarni ayirboshlashni hisob-kitob qilish tartibini aniqlash bo‘yicha tavsiyalar berilgan.
 2.3. AQQni chiqarish to‘g‘risida qaror qabul qilingandan so‘ng emitent qimmatli qog‘ozlar bozorining professional ishtirokchisi (bundan buyon matnda — professional ishtirokchi) bilan AQQni joylashtirish, ularni ta’minotida chiqariladigan qimmatli qog‘ozlarni sotib olish va ayirboshlash xizmatlarini ko‘rsatish bo‘yicha shartnoma tuzishi mumkin.
 2.4. Oddiy aksiyalarga ayirboshlanadigan imtiyozli aksiyalarning va ayirboshlanmaydigan imtiyozli aksiyalarning umumiy nominal qiymati aksiyadorlik jamiyati ustav fondining (ustav kapitalining) 20 foizidan oshmasligi kerak.
 2.5. Aksiyadorlik jamiyatlari ayirboshlanadigan obligatsiyalar chiqarishi mumkin. Agar obligatsiyalar hisobidan ustav fondini shakllantirish nazarda tutilgan bo‘lsa, ayirboshlanadigan obligatsiyalarning umumiy qiymati ustav fondi miqdorining 20 foizidan oshmasligi kerak.
 2.6. AQQning har bir chiqariluvi mazkur Nizomga muvofiq AQQni muomalada bo‘lish shartlari ko‘rsatilgan qaror bilan rasmiylashtiriladi.
 2.7. AQQ hujjatsiz shaklda chiqariladi.
 2.8. AQQga bo‘lgan huquq sotib oluvchining depo hisobiga tegishli kiruvchi yozuv kiritilgan paytdan boshlab sotib oluvchiga o‘tadi va depo hisob varag‘idan olingan ko‘chirma bilan tasdiqlanadi.
 2.11. AQQning ayirboshlanilishini ta’minlash uchun aksiyadorlik jamiyati tomonidan qo‘shimcha (yangi) aksiyalar chiqarilishi mumkin.
 2.12. AQQni bevosita almashtirish AQQni chiqarish to‘g‘risidagi qarorda belgilangan ayirboshlash muddati tugagandan so‘ng amalga oshiriladi.
 Agar AQQ o‘z egalarining talabiga binoan amalga oshirilsa, ayirboshlash tartibi va shartlari AQQ egalari tomonidan tegishli ariza berilishi mumkin bo‘lgan muddatni (muddatni belgilash tartibini), shuningdek bunday arizalar asosida ayirboshlanishi kerak bo‘lgan muddatni (muddatni belgilash tartibini) belgilashi lozim.
 2.13. Ayirboshlashni amalga oshirish uchun AQQ egasi emitent yoki emitentga xizmat ko‘rsatuvchi professional ishtirokchi bilan ayirboshlash to‘g‘risida shartnoma tuzishi kerak.
 3.1. O‘zbekiston Respublikasi hududida muomalaga faqat belgilangan tartibda davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan AQQni chiqarishga yo‘l qo‘yiladi. Davlat ro‘yxatidan o‘tkazilmagan AQQning chiqarilishi noqonuniy hisoblanadi, bu AQQ egasidan sotishdan tushgan daromadlarni olib qo‘yish va boy berilgan foydani qoplashni hisobga olgan holda investorlarga qaytarilishiga sabab bo‘ladi.
 3.2. AQQ chiqarilishini davlat ro‘yxatidan o‘tkazish uchun emitent Qimmatli qog‘ozlar emissiyasi va emissiyaviy qimmatli qog‘ozlar chiqarilishini davlat ro‘yxatidan o‘tkazish qoidalarida (ro‘yxat raqami 2000, 2009-yil 30-avgust) belgilangan tartibda hujjatlarni Agentlikka taqdim etadi.
 3.4. Agentlik quyidagi hollarda AQQ chiqarilishini davlat ro‘yxatidan o‘tkazishni rad etishga haqli:
 AQQni davlat ro‘yxatidan o‘tkazish uchun taqdim etilgan hujjatlar va ulardagi ma’lumotlar qimmatli qog‘ozlar bozori to‘g‘risidagi qonunchilik hujjatlari talablariga mos kelmasligi;
 emitent tomonidan AQQni chiqarish to‘g‘risidagi qaror qabul qilish tartibiga rioya qilmaslik;
 qimmatli qog‘ozlar bozori to‘g‘risidagi qonunchilik hujjatlarida nazarda tutilgan yig‘imlarni to‘lamaslik; 
 AQQni chiqarishni amalga oshiruvchi yuridik shaxsda ularni chiqarish huquqining yo‘qligi.
 3.5. AQQni chiqarilishini davlat ro‘yxatidan o‘tkazish yoxud ro‘yxatga oluvchi organ tomonidan AQQ chiqarish davlat ro‘yxatidan o‘tkazishni rad etish to‘g‘risidagi asoslantirilgan qarorni qabul qilish, ro‘yxatdan o‘tkazish uchun taqdim etilgan hujjatlar olingan kundan boshlab o‘ttiz kun ichida amalga oshiriladi.
 3.6. Emitentning mansabdor shaxslari AQQ chiqarilishini davlat ro‘yxatidan o‘tkazish uchun taqdim etilgan hujjatlardagi ma’lumotlarning ishonchliligi uchun qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda javobgar bo‘ladi.
 3.7. Agentlik faqat AQQ chiqarilishini davlat ro‘yxatidan o‘tkazish uchun taqdim etilgan hujjatlardagi ma’lumotlarning to‘liqligi uchun javobgar bo‘ladi, shuningdek qonunchilik hujjatlarida va mazkur Nizomda belgilangan AQQni chiqarish qoidalariga rioya etilishi ustidan nazoratni amalga oshiradi.
 3.8. Agentlik AQQni chiqarish to‘g‘risidagi qarorda va emissiya risolasida keltirilgan ma’lumotlarning to‘g‘riligi uchun javobgar bo‘lmaydi.
 3.9. Taqdim etilgan hujjatlarga e’tiroz mavjud bo‘lmagan taqdirda AQQni chiqarish to‘g‘risidagi qarorning har bir nusxasiga qimmatli qog‘ozlar chiqarilishini davlat ro‘yxatidan o‘tkazilganligi to‘g‘risida belgi qo‘yiladi va AQQning chiqarilishiga berilgan davlat ro‘yxatidan o‘tkazilganlik raqami ko‘rsatiladi.
 Davlat ro‘yxatidan o‘tkazilganlik raqamini, shuningdek emissiyaviy qimmatli qog‘ozlar chiqarilishining Yagona davlat reyestriga yozuvlarni kiritish qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda amalga oshiriladi.
 3.10. AQQ chiqarilishini davlat ro‘yxatidan o‘tkazgandan so‘ng, AQQni chiqarish to‘g‘risidagi qarorning bir nusxasi ro‘yxatga o‘tkazuvchi organda qoladi, bir nusxasi emitentga beriladi va AQQ chiqarilishini tasdiqlovchi hujjatlar ilova qilingan bir nusxasi Qimmatli qog‘ozlar markaziy depozitariysiga taqdim etiladi. Agar AQQ bo‘yicha qarorning nusxalari matnida nomuvofiqlik mavjud bo‘lsa, ro‘yxatga oluvchi organda saqlanadigan hujjat matni ustunlikka ega bo‘ladi. 
 4.1. Aksiyadorlik jamiyati tomonidan aksiyalarga ayirboshlanadigan qimmatli qog‘ozlarni joylashtirishda e’lon qilingan aksiyalar soni ushbu qimmatli qog‘ozlarning muomala muddati davomida ayirboshlash uchun zarur bo‘lgan miqdordan kam bo‘lmasligi kerak.
 4.2. Aksiyadorlik jamiyati qimmatli qog‘ozlar egalarining roziligisiz jamiyat tomonidan joylashtirilgan AQQga ayirboshlanishi mumkin bo‘lgan aksiyalar bilan berilgan huquqlarni cheklash to‘g‘risida qaror qabul qilishga haqli emas.
 4.3. Aksiyadorlik jamiyati AQQni joylashtirishni ochiq va yopiq obuna orqali amalga oshirish huquqiga ega.
 4.5. Qonunchilik hujjatlarida aksiyadorlik jamiyati tomonidan AQQni majburiy joylashtirish holatlari ochiq obuna orqali belgilanishi mumkin.
 4.6. Aksiyadorlik jamiyatining oddiy ovoz beruvchi aksiyalarini AQQga ayirboshlash orqali joylashtirish bunday qimmatli qog‘ozlarni joylashtirish to‘g‘risidagi qarorda belgilangan tartibda amalga oshiriladi.
 4.7. Aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishi qarorida yoki jamiyat ustavida AQQni joylashtirish usullari to‘g‘risidagi masalalar bo‘yicha (ochiq yoki yopiq obuna) ko‘rsatmalar mavjud bo‘lmasa, joylashtirish faqatgina ochiq obuna orqali amalga oshiriladi. Jamiyat ustavida yoki aksiyadorlar umumiy yig‘ilishi qarorida AQQni joylashtirish tartibi to‘g‘risidagi yo‘riqnoma bo‘lmasa, faqat ochiq obuna orqali amalga oshiriladi.
 4.8. Aksiyadorlik jamiyatlari AQQni joylashtirishni chiqarish to‘g‘risidagi qarorda ko‘rsatilganidan kam bo‘lmagan narxda amalga oshirishi shart.
 4.9. Jamiyat ustavida, jamiyat tomonidan naqd pul mablag‘lari bilan to‘lanadigan AQQni joylashtirishda, ovoz beruvchi aksiya egalari-aksiyadorlar ularni olishda imtiyozli huquqqa ega bo‘ladilar. Aksiyador, shu jumladan aksiyadorlar umumiy yig‘ilishida qarshi ovoz bergan yoxud unda ishtirok etmagan aksiyador AQQni sotib olishda o‘ziga tegishli shu turdagi aksiyalarning soniga mutanosib bo‘lgan miqdorda imtiyozli sotib olish huquqiga ega.
 4.9.1. AQQlarni imtiyozli sotib olish huquqidan foydalanmaslik to‘g‘risidagi, shuningdek ushbu qarorning amal qilish muddati to‘g‘risidagi qaror aksiyadorlar umumiy yig‘ilishida qatnashayotgan ovoz beruvchi aksiya egalarining ko‘pchilik ovozi bilan aksiyadorlar umumiy yig‘ilishi tomonidan qabul qilinishi mumkin. Bunda, bunday qarorning amal qilish muddati ushbu qaror qabul qilingan vaqtdan boshlab bir yildan ortiq bo‘lishi mumkin emas.
 4.10. Aksiyadorlik jamiyati AQQlar chiqarilishi davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan kundan boshlab o‘n kun ichida ommaviy axborot vositalari orqali AQQlarni imtiyozli sotib olish huquqiga ega bo‘lgan o‘z aksiyadorlariga (agar ushbu jamiyat ustavida nazarda tutilgan bo‘lsa) AQQni chiqarish to‘g‘risida qaror qabul qilgan jamiyat boshqaruv organi tomonidan belgilagan joylashtirish bahosi bo‘yicha ularda mavjud bo‘lgan aksiyalarning soniga mutanosib ravishda teng shartlarda taklif qilishi shart.
 4.10.1. Xabarnoma matnida joylashtirilayotgan AQQlar miqdori, ularni joylashtirish narxi, har bir aksiyador sotib olish huquqiga ega bo‘lgan AQQ sonini aniqlash tartibi, aksiyadorlarning ushbu huquqini amalga oshirish muddati va tartibi to‘g‘risidagi ma’lumotlar ko‘rsatilishi kerak.
 Imtiyozli huquqning amal qilish muddati xabarnoma e’lon qilingan kundan boshlab o‘n kundan kam va o‘ttiz kundan ortiq bo‘lmasligi kerak.
 4.10.2. Imtiyozli huquqqa ega bo‘lgan aksiyador aksiyadorlik jamiyatiga aksiyadorning ismi (nomi) va yashash joyi (joylashgan joyi)ni o‘z ichiga olgan AQQni sotib olish to‘g‘risida yozma ariza yuborish orqali o‘zining imtiyozli huquqini to‘liq yoki qisman amalga oshirish huquqiga ega. Bunday ariza ushbu imtiyozli huquqning amal qilish muddati davomida jamiyatga topshirilgan bo‘lishi kerak.
 5.1. Imtiyozli aksiyalarni oddiy aksiyalarga ayirboshlash muddati chiqarish to‘g‘risidagi qarorda belgilanadi va ayirboshlanadigan imtiyozli aksiyalar chiqarilganidan paytdan boshlab 2 yildan kam bo‘lishi mumkin emas.
 5.2. Agar jamiyatning ustavida ushbu turdagi aksiyalarni oddiy aksiyalarga ayirboshlash imkoniyati nazarda tutilgan bo‘lsa, jamiyatning ustavi bilan muayyan turdagi imtiyozli aksiyalar bo‘yicha ovoz berish huquqi nazarda tutilishi mumkin. Shu bilan birga bunday imtiyozli aksiyalarning egasi tegishli imtiyozli aksiyalarini ayirboshlashi mumkin bo‘lgan oddiy aksiyalar bo‘yicha ovozlar sonidan oshmaydigan ovozlar soniga egalik qiladi.
 5.3. Ayirboshlanadigan imtiyozli aksiyaning egasi oddiy imtiyozli aksiya egasi uchun amaldagi qonunchilikda nazarda tutilgan barcha huquqlarga ega.
 5.4. Obligatsiyalarni oddiy aksiyalarga ayirboshlash muddati chiqarilish to‘g‘risidagi qarorda belgilanadi va ayirboshlanadigan imtiyozli aksiyalar chiqarilgan paytdan boshlab 1 yildan kam bo‘lishi mumkin emas.
 5.5. Ayirboshlanadigan obligatsiyalarni so‘ndirish uchun professional ishtirokchi ularni AQQ egasidan olgan kundan boshlab 2 kun ichida emitentga topshirishi shart.
 5.6. Ayirboshlanadigan obligatsiyaning egasi oddiy obligatsiya egasi uchun amaldagi qonunchilikda nazarda tutilgan barcha huquqlarga ega.
 6.1. AQQni birinchi egalariga sotuvni amalga oshiruvchi professional ishtirokchi har bir xaridorga mazkur qimmatli qog‘ozlarni sotib olish va muomalasi shartlari bilan ushbu qimmatli qog‘ozlarni sotib olish paytiga qadar tanishish imkoniyatini ta’minlashi shart. 
 6.2. Agentlik qimmatli qog‘ozlar muomalasi to‘g‘risidagi amaldagi qonunchilik hujjatlari va mazkur Nizomning buzilishiga yo‘l qo‘ymaslik maqsadida ro‘yxatga olingan AQQ emissiyasi ustidan joriy nazoratini ta’minlaydi. Agentlik emitentlar yoxud emitentlar bilan shartnoma asosida harakat qiluvchi professional ishtirokchilar tomonidan qonunchilik hujjatlari yoki o‘rnatilgan chiqarish tartiblari buzilganda AQQ xaridorlarining shikoyat va noroziliklarini qabul qiladi.
 6.3. Emitent va AQQ egasi Agentlikka belgilangan muddatda AQQning chiqarilishi (muomalasi) holati yuzasidan so‘ralgan ma’lumotni taqdim etishlari shart.
 6.5. Ayirboshlash huquqi AQQni chiqarish to‘g‘risidagi qarorda ko‘rsatilgan muddat mobaynida foydalanilmagan taqdirda AQQ turiga muvofiq oddiy qimmatli qog‘ozlarga aylantiriladi.
 6.6. Mazkur Nizom talablarini bajarmaganlik, to‘liq va/yoki o‘z vaqtida bajarmaganlik uchun, shu bilan birga amaldagi qonunchilik hujjatlari buzilgan taqdirda AQQ emitenti yoki emitent bilan shartnoma asosida harakat qiluvchi professional ishtirokchi qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda javobgar bo‘ladi.
 1.1 Mazkur tavsiyalar ayirboshlanadigan qimmatli qog‘ozlarni joylashtirish va ayirboshlanadigan qimmatli qog‘ozlar emitentlari uchun ayirboshlash qiymatini hisoblash tartibini aniqlashtirish maqsadida hamda ularni muomala tartibi to‘g‘risidagi nizomga muvofiq ishlab chiqilgan. 
 1.2. Mazkur tavsiyalar uchun quyidagi tushunchalar qo‘llaniladi:
 ayirboshlash qiymati — ayirboshlash darajasi va aksiyalarning bozor qiymatiga teng bo‘lgan ko‘rsatkich;
 ayirboshlash darajasi — ayirboshlash predmeti bo‘lgan qimmatli qog‘oz (aksiya) ning muomaladagi narxiga 1 AQQ nominal qiymatiga bo‘lish yo‘li bilan hisoblangan koeffitsiyent;
 muomaladagi narx — ayirboshlash vaqtida AQQni ta’minlash uchun chiqarilgan bitta qimmatli qog‘ozi sotib olinishi mumkin bo‘lgan narx;
 ayirboshlash davri — bu AQQni oddiy aksiyalarga ayirboshlash mumkin bo‘lgan davr.
 2.1. AQQning nominal qiymati emitent AQQ chiqarish to‘g‘risidagi qarorida belgilanadi.
 2.2. Birinchi AQQni ayirboshlash qiymati 1 aksiyaning ayirboshlash darajasiga bozor qiymati mahsulotiga teng.
 SK = RSA x UK, bu yerda:
 SK — ayirboshlash qiymati;
 RSA — aksiyaning bozor qiymati;
 UK — ayirboshlash darajasi;
 2.3. Ayirboshlash darajasi nominal qiymati 1 AQQni ayirboshlash predmeti bo‘lgan qimmatli qog‘ozlar (aksiyalar) muomalasiga bo‘lish yo‘li bilan aniqlanadi.
 UK = N/SO, bu yerda:
 N — 1 AQQning nominal qiymati;
 SO — muomaladagi narx. 
 2.4. Ayirboshlash predmeti bo‘lgan qimmatli qog‘ozlar (aksiyalar) muomalasining dastlabki narxi chiqarish to‘g‘risidagi qarorda ko‘rsatiladi va u aksiyadorlik jamiyatining qarori yoki ustavida belgilangan tartibda o‘zgarishi mumkin.
 2.5. Professional ishtirokchi ayirboshlashni amalga oshirishi zarur ya’ni oddiy aksiyalarni AQQga o‘tkazish va AQQ egasining DEPO hisob varag‘iga AQQni chiqarish to‘g‘risidagi qarorda belgilangan muddatda o‘tkazish.