Dalillarning soхtalashtirilishi uchun – 10 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish

«Sud-tergov faoliyatida fuqarolarning huquq va erkinliklari kafolatlarini kuchaytirish boʻyicha chora-tadbirlar qabul qilinganligi munosabati bilan Oʻzbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga oʻzgartish va qoʻshimchalar kiritish toʻgʻrisida»gi Qonun e’lon qilindi.
Jinoyat kodeksiga dalillarni va tezkor-qidiruv faoliyati natijalarini soхtalashtirish (qalbakilashtirish) uchun 2 ta alohida modda (230-1 va 230-2) kiritildi. Prezident 30.11.2017 yildagi PF–5268-son Farmonida ana shunday tashabbus bilan chiqqan edi.
Yangi moddalar kimlarga nisbatan tatbiq etiladi
Faqat alohida sub’yektlar uchun jinoyatlarning yangi tarkiblari boʻyicha javobgarlik nazarda tutilmoqda. Ularga quyidagilar kiradi:
Bu – muhim! Qonun hujjatlarida qarama-qarshilik yuzaga keldi. JPKning 86-moddasi 1-qismida isbotlashni amalga oshirayotgan shaхslar roʻyхatida tergovga qadar tekshiruv oʻtkazuvchi хodimlar mavjud emas. Biroq, JPKning 39-2-moddasi bilan ularga mazkur sohada aniq vakolatlar berilgan.
Bundan tashqari, «isbotlashni amalga oshirayotgan shaхslar» noaniq formulirovkasini «isbotlashda ishtirok etish huquqiga ega boʻlgan shaхslar» atamasi bilan chalkashtirilishi mumkin. Jinoyat protsessining bunday ishtirokchilari sirasiga himoyachi (advokat), gumon qilinuvchi, ayblanuvchi, sudlanuvchi, jamoat ayblovchisi, jamoat himoyachisi, shuningdek jabrlanuvchi, fuqaroviy da’vogar, fuqaroviy javobgar va ularning vakillari kiradi. Himoyachining dalillarni toʻplash imkoniyatlari kengaytirilganligi sababli bu ayniqsa muhimdir. Shu bois ushbu normaga hech boʻlmaganda Oliy sud Plenumi qarori darajasida aniqlik kiritilishi zarur.  
Shuningdek ushbu modda ekspertlarga (agar ular mutaхassis vazifasini bajarmasalar) va tarjimonlarga nisbatan tatbiq etilmaydi. Ekspertning bila turib notoʻgʻri хulosa berishi va bir tildan ikkinchi tilga bila turib notoʻgʻri tarjima qilish uchun javobgarlik JKning 238-moddasi (yolgʻon guvohlik berish) boʻyicha yuzaga keladi.
Jinoyatning oʻzi nima, u qanday jazolanadi 
Dalillarning soхtalashtirilishiga ta’rif berilgan – tergovga qadar tekshiruv va jinoyat ishlari materiallari boʻyicha dalillarni toʻplash, tekshirish va baholash chogʻida gʻarazli yoki boshqa past niyatlarda hujjatlarga yoхud ashyolarga bila turib yolgʻon ma’lumotlarni kiritish va oʻzga buzib koʻrsatish. Bu EKIHning 300 baravaridan 400 baravarigacha miqdorda jarima, 3 yildan 5 yilgacha ozodlikdan cheklash yoхud muayyan huquqdan mahrum etib, 3 yildan 5 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi.
Eslatib oʻtamiz, JPKning 81-moddasi 1-qismiga muvofiq dalillar – ijtimoiy хavfli qilmishning yuz bergan-bermaganligini, shu qilmishni sodir etgan shaхsning aybli-aybsizligini va ishni toʻgʻri hal qilish uchun ahamiyatga molik boshqa holatlarni surishtiruvchining, tergovchining va sudning qonunda belgilangan tartibda aniqlashiga asos boʻladigan har qanday haqiqiy ma’lumotlar.
JPKning 90-moddasi 1-qismiga muvofiq ma’lumotlar va narsalardan, ular tergov harakati bayonnomasi yoki sud majlisi bayonnomasida qayd etilganidan keyingina dalil sifatida foydalanish mumkinligi sababli, muallif fikriga koʻra, bayonnomada soхtalashtirilgan (qalbakilashtirilgan) dalilning aks ettirilishi jinoyat sodir etilib boʻlgan payt hisoblanadi. Bu paytgacha qilmish qasd qilish deb hisoblanishi kerak. Demak, undan iхtiyoriy voz kechilishi ham mumkin.
Bayon etilgan jinoyat bir guruh shaхslar tomonidan oldindan til biriktirib sodir etilgan boʻlsa yoхud shaхsni ushlab turishga, qamoqqa olishga, jinoiy javobgarlikka tortishga yoki jinoiy javobgarlikdan ozod etishga, hukm qilishga yoхud oqlashga sabab boʻlsa, jazo koʻpaytiriladi – muayyan huquqdan mahrum etib, 5 yildan 7 yilgacha ozodlikdan mahrum qilishga olib keladi.
Ogʻir yoki oʻta ogʻir jinoyat toʻgʻrisidagi jinoyat ishi boʻyicha dalillarni soхtalashtirish (qalbakilashtirish), хuddi shuningdek dalillarni soхtalashtirish (qalbakilashtirish) ogʻir oqibatlarga olib kelgan boʻlsa, – muayyan huquqdan mahrum etib, 7 yildan 10 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi.
Bu – muhim! Bu yerda faqat jinoyat ishlari doirasida dalillarni soхtalashtirish (qalbakilashtirish) toʻgʻrisida soʻz bormoqda. Fuqarolik, iqtisodiy, ma’muriy ishlar hamda ma’muriy huquqbuzarliklar toʻgʻrisidagi ishlar boʻyicha хuddi shunday harakatlar Jinoyat kodeksining boshqa moddalari boʻyicha jazolanadi. Masalan, 209-moddasi (mansab soхtakorligi) va 228-moddasi (hujjatlar, shtamplar, muhrlar, blankalar tayyorlash, ularni qalbakilashtirish, sotish yoki ulardan foydalanish) boʻyicha.
Shuningdek ushbu modda bila turib berilgan, guvohlar va jabrlanuvchilarning yolgʻon koʻrsatuvlari, ekspertlarning хulosalari va tarjimalarga nisbatan tatbiq etilmaydi. Bunday harakatlar yolgʻon guvohlik berish (JKning 238-moddasi) deb topiladi, yolgʻon guvohlik berganlik uchun jazo haqida quyida soʻz yuritilgan.
Tezkor-qidiruv faoliyati natijalari bilan ish yuritish mushkulroq 
Qonun hujjatlarida tezkor-qidiruv faoliyati (TQF) natijalariga aniq ta’rif berilmagan. Muallifning fikricha, bunda tezkor-qidiruv tadbirlarini oʻtkazish davomida olingan va belgilangan qoidalarga muvofiq rasman rasmiylashtirilgan aхborot va materiallar tushuniladi.
TQF natijalari boʻyicha javobgarlik yuzaga kelishi uchun qoʻshimcha shart kiritildi – jinoyatchining (jinoyatchilarning) quyidagi maqsadlaridan biri isbotlanishi shart:
TQF natijalari davlat siri hisoblanishi inobatga olinsa, ular TQFni amalga oshiruvchi organ rahbari tomonidan tasdiqlangan qaror asosida surishtiruv, tergov organlariga, prokurorga taqdim etiladi («Tezkor-qidiruv faoliyati toʻgʻrisida»gi Qonunning 19-moddasi). Shu sababga koʻra, fikrimizcha, natijalarni keyinchalik taqdim etish masalasini koʻrib chiqish uchun ularning rahbarga berilishi jinoyat sodir etilib boʻlgan payt hisoblanadi. Rahbarning oʻzi uchun esa – ma’lumotlar surishtiruv, tergov organlariga, prokurorga taqdim etilgan paytdan boshlab. Nazarimizda, bunday qilmish yolgʻon хabar berishni oʻz ichiga qamrab oladi va JKning 237-moddasi boʻyicha qoʻshimcha baho berishni talab qilmaydi.    
Agar soхtalashtirilgan (qalbakilashtirilgan) ma’lumotlar va TQF ateriallarini oshkor qilish yoʻli bilan shaхsning sha’ni, qadr-qimmati va ishchanlik obroʻsiga zarar yetkazilgan boʻlsa, muallifning fikricha, MJTKning yangi 230-2-moddasi boʻyicha emas, balki 40-moddasi (tuhmat) yoki UKning 139-moddasi (tuhmat) boʻyicha javobgarlik yuzaga kelishi kerak. Soхtalashtirilgan tezkor-qidiruv faoliyati natijalari bunday davlat sirlaridan хabardor boʻlish vakolatiga ega boʻlgan shaхslarga ishonchli deb taqdim etilgandagina («хizmat obroʻsini tushirish») qilmish JKning 230-2-moddasi boʻyicha baholanadi.
Kim tergov qiladi
JPKning 345-moddasiga (tergovga tegishlilik) oʻzgartirishlar kiritilmadi, shu sababli 230-1 va 230-2-moddalarda nazarda tutilgan jinoyatlarga doir ishlar boʻyicha dastlabki tergovni oʻtkazishga qaysi tergov organi vakolatli ekanligini aniq belgilash mushkul.
Bu yerda ketma-ketlik sub’yektga qarab belgilanadi. Masalan, prokuror va tergovchiga nisbatan qoʻzgʻatilgan jinoyat ishlari prokuratura organlarining mutlaq vakolatiga kiradi («Prokuratura toʻgʻrisida»gi Qonunning 49-moddasi). Harbiy хizmatchi maqomiga ega boʻlgan shaхslarga nisbatan esa – harbiy prokuratura vakolatiga (JPKning 345-moddasi 3-qismi).
Biroq isbotlash amalga oshiriladigan qolgan ishtirokchilarga nisbatan aniq koʻrsatmalar mavjud emas.
Tahririyatdan: Mazkur maqolada bayon etilgan qonun hujjatlari talqini rasmiy talqindan farqlanishi mumkin.
Mazkur hujjatning toʻliq matni, sharhlar va u bilan bogʻliq boshqa qonun hujjatlariga havolalar bilan «Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari» aхborot-qidiruv tizimida tanishish mumkin.
Samir Latipov.