Ikkinchi jahon urushining uchinchi yirik to‘qnashuvi. Gitlerni kuchsizlantirgan Kursk jangi haqida

23-avgust kuni Voronej va dasht fronti qo‘shinlari Belgorod—Xarkov ko‘prigini nemislardan tozalab, Sumi—Krasnokutsk—Xarkov chizig‘iga yetib bordi va Kursk jangi shu bilan yakunlandi. Bu Ikkinchi jahon urushining uchinchi yirik jangi edi. “Daryo” fashist Germaniyasi qo‘shinlariga katta talafot yetkazgan jang tarixi haqida hikoya qiladi.
1943-yil mart oyining oxirida to‘qqiz oydan ortiq davom etgan shiddatli janglardan so‘ng Sovet—Germaniya frontida nisbatan yumshash davri boshlandi. Faqat Taman yarimorolida Shimoliy Kavkaz fronti qo‘shinlari faol operatsiyalarni amalga oshirdi va sovet aviatsiyasi asta-sekin havo ustunligiga erishdi. Front chizig‘i Barents dengizi qirg‘og‘idan Oryolga qarab siljidi, Xarkovdan burilib, Taganrogga qadar cho‘zildi. Mavjud armiyaning zarba beruvchi tanklari va motorli kuchlarining qariyb 40 foizi janubiy va janubi-g‘arbiy yo‘nalishlarda joylashgan bo‘lib, ular jami Sovet—Germaniya frontidagi harbiy kuchlar hajmining atigi 27 foizini tashkil etadi. Kelgusi janglarga faol tayyorgarlik ko‘rish uchun kutilayotgan strategik pauzadan ikkala tomon ham foydalandi.

Sovet qo‘shinlari oldida nafaqat mustahkamlanish, balki erishilgan yutuqlarni davom ettirish vazifasi turardi. Shu bilan birga, asosiy e’tibor qurolli kuchlarni kuchaytirish va mamlakatning moddiy resurslarini sovet askarlarining yuqori kayfiyatini saqlab qolish uchun safarbar qilishga qaratilgan edi.
Qisqa vaqt ichida, 1943-yil aprel oyidan iyul oyining boshigacha partiya tomonidan boshqarilgan ishchilar, muhandislar, olimlar, harbiy mutaxassislar, qishloq xo‘jaligi ishchilarining chinakam harakatlari o‘z samarasini berdi. Uch oy ichida faol armiya shaxsiy tarkibi soni 782 ming kishiga, avtomat qurollar soni qariyb ikki baravarga, tankka qarshi artilleriya — 1,5, piyodalarga qarshi samolyotlar soni — 1,2, tanklar — 2 dan ortiq, samolyotlar soni — 1,7 baravarga ko‘paydi.
1943-yilning yoziga kelib bir xil tarkibdagi to‘rtta tank qo‘shinlari yaratildi. Artilleriyaning jangovar kuchi oshdi. O‘qchi korpuslar soni deyarli ikki baravarga ko‘paydi. Tank qo‘shinlari quruqlikdagi qo‘shinlarning asosiy zarba berish kuchiga aylandi. Partiya va hukumat armiyaning qo‘mondonlik va siyosiy kadrlarini tayyorlash, ularning harbiy nazariy tayyorgarligini oshirish va harbiy tajribani umumlashtirishga katta e’tibor qaratdi. Armiyada ofitserlar soni 1943-yil 1-apreldan 1-iyulgacha 94 ming kishiga ko‘paydi.
Albatta, Gitler ham beparvo qarab o‘tirmadi. U voqealar oqimini o‘z foydasiga o‘zgartirishga shiddat bilan tayyorlanayotgan edi. Fashistlar Germaniyasining iqtisodiyot sohasidagi bir qator umumiy safarbarliklar va favqulodda usullari orqali yilning o‘rtalariga kelib nafaqat armiya tarkibini tiklash, balki askarlar sonini oshirish va qo‘shinni harbiy texnikaning eng yangi modellari bilan ta’minlash imkoniyati paydo bo‘ldi. Tanklarning tobora ko‘proq yangi turlari – “Yo‘lbars” va “Panterra”, “Ferdinand” avtomatlari, “Fokke-Vulf 190-A”, “Heynkel-129” samolyotlari va boshqa jang qurollari frontga kiritildi.
Sovet—Germaniya frontida ikkala tomondan juda ko‘p sonli qo‘shin va harbiy texnika to‘plangan edi: deyarli 12 million askar va zobit, 159 ming qurol va minomyot, reaktiv artilleriyalarni hisobga olmaganda, 16 mingdan ortiq tank, minglab o‘ziyurar hujum qurollari va 13 mingdan ortiq jangovar samolyotlar. Butun insoniyat tarixida biron-bir harbiy operatsiya fonida bunday hodisa sodir bo‘lmagan.
G‘arbiy Yevropada ikkinchi frontning yo‘qligidan foydalangan Gitler qo‘mondonligi asosiy kuchlarini Sovet Ittifoqiga qarshi yo‘naltirdi. Sovet—Germaniya frontida 5,3 milliondan ortiq odam harakat qildi. Sovet qo‘shinlari oldida Smolenskdan Qora dengizgacha bo‘lgan ulkan hududda dushmanning mudofaa chizig‘ini yo‘q qilish, Ukrainaning chap chegarasidagi eng muhim iqtisodiy hududlarni, shu jumladan, Donbassni ozod qilish, Shimoliy Kavkazni ozod qilishni yakuniga yetkazish va harbiy harakatlarni Moskvadan uzoqlashtirish vazifasi turardi.

24-may kuni Butunittifoq kommunistik partiyasi Markaziy qo‘mitasi “Qizil Armiyada partiya va komsomol tashkilotlari tuzilishini qayta tashkil etish va front, armiya va divizion gazetalarining rolini kuchaytirish to‘g‘risida” qaror qabul qildi. 1943-yil iyul oyiga kelib partiya va komsomol tashkilotlarining soni 1,5 baravar ko‘paydi. Qishki hujumlar paytida Oryol, Kursk va Xarkov mintaqalarida qiyin vaziyat yuzaga keldi, front chizig‘i keskin g‘arb tomonga siljidi. 1943-yil bahoridan boshlab fashist qo‘mondonligi o‘z rejalarini frontning shu qismi bilan bog‘ladi.
“Qabriston” nomi bilan kodlangan operatsiyani amalga oshirish 15-apreldan boshlandi. Amaliyotning maqsadi Kursk hududida sovet qo‘shinlarini o‘rab olish va yo‘q qilish edi. Ammo nemis rahbariyatining uzoq rejalari nafaqat markaziy va Voronej frontlari qo‘shinlarini mag‘lub etishni, balki janubi-g‘arbiy frontga navbatdagi zarbalarini ham ko‘zda tutardi. Buning uchun tank bo‘linmalarining qariyb 70 foizi va Sovet—Germaniya frontidagi mavjud aviatsiyaning 65 foizdan ortig‘i operatsiya hududiga o‘tkazildi (Gruppa avtorov. Bitva pod Kurskom: Ot oboroni k nastupleniyu / Voenno-istoricheskiy otdel GSh (s prilojeniyami, statistikoy). — M.: AST, 2006).
Sovet qo‘mondonligi turli ma’lumotlarni taqqoslash asosida dushmanning rejasini aniqladi. Bunda sovet razvedkachilari, Ukrainada faoliyat olib borgan “G‘alaba” maxsus bo‘linmasining razvedkachisi N.I.Kuznetsov, Shveysariyadagi venger kommunisti Sandor Rado boshchiligidagi sovet razvedkachilari guruhi va boshqa sovet vatanparvarlari va xorijiy antifashistlar yordam berdi.
Uch oy davomida, 1943-yil apreldan iyulgacha sovet qo‘mondonligi asosan Voronej va Markaziy front qo‘shinlari bilan bo‘lajak jangga tayyorlandi. Natijada, Kursk viloyatida sovet qo‘shinlarining ustunligi shaxsiy tarkibda 1,4 marta, qurol va minomyotlarda 1,9 baravar va tanklar va o‘ziyurar qurollarda 1,2 baravar oshdi. Bu yerda butun urushning eng katta zaxiralari to‘plandi — ular beshta birlashgan harbiy, tank va havo qo‘shinlari, to‘qqiz tank, mexanizatsiyalashgan va otliq korpuslaridan iborat edi. Mudofaadan tezda hujumga o‘tish rejasi shunday katta hajmdagi harbiy kuchlarning bir yerga to‘planishini taqozo qilardi.
Iyul oyiga kelib Kurskda chuqurligi 250-300 kilometr bo‘lgan sakkizta mudofaa zonasi qurildi. Markaziy front general K.K.Rokossovskiy qo‘mondonligi ostida janubiy Oryol hududlari, Voronej fronti general N.F.Vatutin qo‘mondonligi ostida Belgorod viloyati mudofaasini o‘z zimmasiga oldi. Kursk havo qo‘shinlari Oliy Bosh qo‘mondonlik zaxirasidagi havo qo‘shinlari bilan mustahkamlandi.
1943-yil 5-iyulda Ikkinchi jahon urushining eng yirik janglaridan biri boshlandi. Erta tongdan fashist tanklari va piyodalari aviatsiya va artilleriya qo‘shinlari hamrohligida markaziy va Voronej frontlariga tashlandi. Front tarmoqlarida Gitler qo‘mondonligidagi 1200 dan 1500 tagacha tank to‘plangan edi (Glantz, David M,. The Battle of Kursk. — Lawrence, KS. — xiii, 472 pages с. — ISBN 0-7006-0978-4. — ISBN 978-0-7006-0978-9. — ISBN 978-0-7006-1335-9. — ISBN 0-7006-1335-8.).

Shimolda dushman sovet chegaralarini kesib o‘tishga harakat qildi va bu yerga bir vaqtning o‘zida 500 tacha tank olib kelindi. Bu yerdagi asosiy zarbalar N.P.Puxov, P.L.Romenenko va I.V.Galanin qo‘mondonligi ostida 13, 48-chap qanot va 70-o‘ng qanotlar armiyalari tomonidan amalga oshirildi. Janubdan eng yaxshi bo‘linmalarning 700 tacha tanklari I.M.Chistyakov, M.S.Shumilyov va M.E.Katukov qo‘mondonligi ostida 6 va 7-gvardiya va 1-tank armiyalariga hujum qildi. Sovet artilleriyasi bir necha soat oldin hujum qilganlarga jiddiy zarar yetkazgan edi. Ko‘p tanklar minalashtirilgan maydonlarda portlatib yuborildi. Fashistlarning tank bo‘linmalari shu qadar katta yo‘qotishlarga duch kelgan ediki, endi ularning tezligi ancha sekinlashib qolgandi. Ertasi kuni ham fashistlarning omadi kelmadi.
Kursk shimolida 9-iyul kuni kun oxirida nemis hujumining inqirozi yuz berdi. Fashist bo‘linmalari ko‘p qon to‘kkan, ammo hujumlarni to‘xtatmagan edi. Markaziy front qo‘shinlari dushmanni to‘xtata oldi. Nemislar Oboyan yo‘nalishi bo‘yicha Kurskdan o‘tishga harakat qildi. 10-iyulga qadar ular katta yo‘qotishlar evaziga 30 kilometr yurishga muvaffaq bo‘ldi. Muvaffaqiyatga erishish umidida nemislar zirhli qo‘shinlar yordamida Proxorovka hududidagi sovet qo‘shinlariga samarasiz zarba berdi.
12-iyul kuni bu yerda tarixdagi eng yirik tank janglaridan biri bo‘lib o‘tdi, unda har ikkala tomondan 1200 ta tank, o‘ziyurar qurollar va hujum avtomatlari qatnashdi. Fashistlarning Proxorovkaga bostirib kirishga urinishi ertasi kuni ham muvaffaqiyatsiz yakunlandi. Askar va harbiy aslahalar jihatidan katta yo‘qotishlarga duch kelgan Gitler qo‘mondonligi keyingi hujumning foydasizligini angladi (Mellentin F.V. Tankoviye srajeniya 1939—1945 gg.: Boyevoye primeneniye tankov vo Vtoroy mirovoy voyne. — M.: Izdatelstvo inostrannoy literaturi, 1957).
12-iyul kuni Proxorovka yaqinidagi misli ko‘rilmagan tanklar jangidan so‘ng Kursk jangining yangi bosqichi boshlandi. Sovet qo‘shinlari Oryol va Belgorod—Xarkov yo‘nalishlarida qarshi hujumga o‘tdi, bu yerda harbiy tarkibning qariyb 28 foizi, qurol-yarog‘larning 24 foiziga, tank kuchlarining qariyb 40 foizi va faol armiya samolyotlarining 33 foizdan ortig‘i to‘plangan edi. Hujum paytida urushda qatnashayotgan qo‘shinlar soni asta-sekinlik bilan o‘sib bordi. Unda beshta sovet fronti va o‘sha paytda Sovet qo‘mondonligi tarkibida bo‘lgan barcha tank qo‘shinlari qatnashgan.
Shaxsiy tarkibda ikki karra, qurol va minomyotlarda uch karra, tanklardan ikki martadan ko‘proq va samolyotlarda deyarli uch marta ustunlikdan foydalanib general V.D.Sokolovskiy qo‘mondonligi ostidagi g‘arbiy frontning chap qanot qo‘shinlari va general M.M.Popov qo‘mondonligi ostidagi Bryansk fronti qo‘shinlari 12-iyul kuni Oryol yo‘nalishida hujumga o‘tdi va ikki kunlik janglar davomida 8-25 kilometr masofani bosib o‘tdi.

15-iyul kuni markaziy frontning o‘ng qanot qo‘shinlari hujumga kirdi va 18-iyulga qadar nemislarning Kursk yo‘nalishiga kirib borishi butunlay to‘xtatildi. 23-iyulga kelib fashist qo‘shinlari dastlabki hujum nuqtasiga — Belgorod—Xarkov yo‘nalishiga surib chiqarildi. 17-iyul kuni janubi-g‘arbiy va janubiy front qo‘shinlari hujumga kirishdi. 5-avgustda Belgorod va Oryol ozod etildi. 18-avgustga kelib sovet qo‘shinlari g‘arbga tomon 150 kilometrgacha siljidi. Nemislarning Oryoldagi harbiy qismlari butunlay yo‘q qilindi.
Normand eskadronining fransuz uchuvchilari sovet qo‘shinlarining hujum operatsiyalarida faol ishtirok etdi. Qo‘mondon Lui Tulane va uning to‘rt safdoshi jangda qahramonlarcha halok bo‘ldi.
Voronej va dasht fronti qo‘shinlarini Ukrainaning markaziy hududlariga olib boradigan eng qisqa strategik yo‘nalish bu Xarkov edi. Nemis qo‘mondonligi bu yo‘nalishda mudofaasini mustahkamlashga harakat qildi. Belgorod—Xarkov yo‘nalishida yettita kuchli mudofaa chizig‘ini yaratdi. Sovet qo‘shinlarining oldinga siljishini to‘xtatishga urinib, nemislar Tomarovka va Borisovka qishloqlari hududiga tanklar bilan birga yangi kuchlarni jalb qildi. Biroq Qizil Armiya askarlari bu qarshilikni sindirishga muvaffaq bo‘ldi.
Tomarovka, Belgorod va Borisovka hududidagi g‘alabalar Xarkovni ozod qilish uchun kurashning muhim bosqichini boshlab berdi. Besh kun ichida 100 kilometr masofani bosib o‘tib, 7-gvardiya qo‘shinlari va 1-tank bo‘linmasi 7-avgust kuni dushmanning muhim istehkomi — Bogoduxov shahrini egallab oldi. 5-gvardiya tank armiyasi esa Kazachya Lopan va Zolochev hududida janubi-g‘arbdan Xarkovni qurshab olgan dushman harbiy kuchlarini yo‘q qildi.
Nemis qo‘shinlari ikki guruhga bo‘lindi. 11-avgustga qadar Voronej frontining o‘ng qanot qo‘shinlari Boromlya—Aktirka—Kotelva liniyasiga yetib keldi va Xarkov—Poltava temiryo‘lini kesib tashladi. Xuddi shu kuni dasht frontining 53, 69 va 7-gvardiya qo‘shinlari Xarkovning tashqi mudofaa chizig‘iga yetib bordi. 57-armiya Severskiy Donetsidan o‘tib, sharqdan va janubi-sharqdan Xarkovga yaqinlashdi.
1943-yil 9-avgustda KPU Markaziy Komiteti, Oliy Sovet prezidiumi va Respublika xalq komissarlari kengashi Ukraina xalqiga murojaat bilan chiqdi: “Jiddiy harbiy harakatlar vaqti keldi! Ukrainani ozod qilish vaqti keldi. Biz o‘z ona Ukrainamizning ozodligi va davlat mustaqilligini qadrlaydigan, o‘z ona yurtini sevadigan, o‘zi va farzandlari uchun baxt va erkin hayotni istagan barchani chin dildan kurashga chorlaymiz...”

Ukraina xalqi ushbu chaqiriqqa qurolli partizanlik harakatlarini kuchaytirish bilan javob berdi. Partizanlarning faol harakatlari Kiyev—Baxmach, Kiyev—Poltava, Baxmax—Gomel temiryo‘l magistrallarining o‘tkazuvchanligini pasaytirdi. Sovet askarlari Ukraina aholisining birodarlik yordamini kutib oldi (Yejakov V.I. [Red.] Bitvapod Kurskom. — M.: Voyenizdat, 1963. — 148 s.).
8-avgustdan 11-avgustgacha Xarkov yo‘nalishida 30-aholi punkti ozod qilindi, 10-avgust kuni dasht fronti harbiy kengashi o‘z qo‘shinlariga ko‘rsatma yubordi, unda belgilangan vazifa Xarkov viloyatidagi dushman guruhini yo‘q qilish edi. 13-avgust kuni ular tashqi mudofaa chizig‘ini kesib o‘tdi va 17-avgustda shaharning shimoliy chegaralarida jang qila boshladi. Og‘ir janglardan so‘ng faqat 22-avgustga kelibgina 5-gvardiya va 53-armiya qo‘shinlari tomonidan nemislarning g‘arbiy va shimoli-g‘arbiy Xarkov guruhini, 7-gvardiya va 57-armiya qo‘shinlari tomonidan sharqiy va janubi-sharqiy guruhini qurshab olishga muvaffaq bo‘lindi.
Nemis qo‘mondonligi Xarkovdan qo‘shinlarini olib chiqishni boshladi. Shaharni vayronagarchilikdan qutqarish uchun dasht fronti qo‘mondoni I.S.Konev 69 va 7-gvardiya qo‘shinlariga tunda hujum qilishni buyurdi. 23-avgust kuni ertalab Xarkov ozod qilindi. Sovet davlatining ushbu muhim siyosiy-iqtisodiy markazi uchun kurash sovet qo‘shinlarining to‘liq g‘alabasi bilan yakunlandi. Xarkov uchun olib borilgan janglarda ko‘rsatilgan jasorat va yuqori harbiy mahorat uchun dasht frontining o‘nta bo‘linmasiga “Xarkovskiye” faxriy nomi berildi.
23-avgust kuni Voronej va dasht fronti qo‘shinlari Belgorod—Xarkov ko‘prigini nemislardan tozalab, Sumi—Krasnokutsk—Xarkov chizig‘iga yetib bordi. Kursk jangi tugadi. Ikkinchi jahon urushining ushbu uchinchi yirik jangida 50 kun ichida sovet qo‘shinlari 30 ta nemis diviziyasini mag‘lubiyatga uchratdi, yarim millionga yaqin dushman askarlari va ofitserlarini yo‘q qildi. Fashistlar Germaniyasining tank kuchlariga katta talafotlar yetkazildi. Havo janglarida va fashistik aerodromlarga qilingan zarbalar natijasida sovet aviatsiyasi o‘zining havodagi ustunligini mustahkamladi.
Kommunistik partiya va sovet hukumati sovet askarlarining janglardagi qahramonliklarini yuqori baholadi. Kursk jangida qatnashgan 26 ta tuzilma va birlik Orol, Belgorod, Xarkov va Karachevning faxriy unvonlariga sazovor bo‘ldi. 100 mingdan ortiq sovet askarlariga orden va medallar topshirildi, ulardan 180 nafari Sovet Ittifoqi Qahramonlari bo‘ldi.
G‘alabaning xalqaro ahamiyati juda katta edi. 1943-yil yozida Oryol—Kursk bo‘sag‘asida sodir bo‘lgan ulkan jang Gitler Germaniyasini ancha zaiflashtirib qo‘ydi. Fashist qo‘shinlarining mag‘lubiyati butun fashistik blokning inqirozini yanada chuqurlashtirdi. Sharqiy frontda o‘z pozitsiyasini saqlab qolish uchun Gitler qo‘mondonligi g‘arbdan yana 14 ta bo‘linmani yubordi, bu esa Sovet Ittifoqining ittifoqchilari bo‘lgan g‘arbiy ittifoqchilarining vazifalarini ancha yengillashtirdi. 24-iyul kuni Italiya antifashistik kuchlari Mussolinini ag‘darib tashladi. 3-sentabr kuni Italiya taslim bo‘ldi.
Dilbar Ismatullayeva tayyorladi.