DETALLARNI GIDROQUMPURKASh VA MAYDALAB PURKASh VA KIMYoVIY IShLOV BERISh USULLARI BILAN TOZALAShDA MEHNATNI MUHOFAZA QILISh QOIDALARINI TASDIQLASh HAQIDA

O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2000-yil 12-iyuldagi “Mehnatni muhofaza qilishga doir me’yoriy hujjatlarni qayta ko‘rib chiqish va ishlab chiqish to‘g‘risida”gi 267-son qarori (O‘zbekiston Respublikasi Hukumatining qarorlari to‘plami, 2000-y., 7-son, 39-modda) ijrosini ta’minlash maqsadida buyuraman:
 1. Detallarni gidroqumpurkash va maydalab purkash va kimyoviy ishlov berish usullari bilan tozalashda mehnatni muhofaza qilish qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin. 
 2. Mazkur buyruq O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan kundan boshlab o‘n kun o‘tgandan keyin kuchga kiradi.
 Mazkur Qoidalar O‘zbekiston Respublikasining “Mehnatni muhofaza qilish to‘g‘risida”gi Qonuniga (O‘zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining Axborotnomasi, 1993-y., 5-son, 223-modda) muvofiq detallarni gidroqumpurkash va maydalab purkash va kimyoviy ishlov berish usullari bilan tozalashda mehnatni muhofaza qilish tartibini belgilaydi.
 1. Mazkur Qoidalar detallarni gidroqumpurkash va maydalab purkash va kimyoviy ishlov berish usullari bilan tozalash ishlarini amalga oshiruvchi tashkilotlarga (bundan keyingi o‘rinlarda tashkilotlar deb yuritiladi) taalluqlidir.
 2. Ushbu Qoidalar ishlab chiqarish binolarini va inshootlarini loyihalash, qurish va qayta qurishda, sexlarni texnik jihozlash va qayta jihozlashda, texnologik jarayonlar hamda uskunalardan foydalanishda hisobga olinishi lozim.
 3. Mazkur Qoidalar texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar talablari bajarilishi shart ekanligini istisno etmaydi.
 4. Tashkilotlarda mehnatni muhofaza qilishga doir qonunlar va boshqa me’yoriy hujjatlarga rioya etilishi ustidan davlat nazorati bunga maxsus vakolat berilgan davlat organlari tomonidan, jamoatchilik nazorati esa mehnat jamoalari va kasaba uyushmasi tashkilotlari tomonidan saylanadigan mehnatni muhofaza qilish bo‘yicha vakillar tomonidan amalga oshiriladi.
 5. Detallarni gidroqumpurkash va maydalab purkash hamda kimyoviy ishlov berish usullari bilan tozalashda band bo‘lgan xodimlar o‘z kasblari va ish turlari bo‘yicha belgilangan tartibda o‘qishlari, ularning bilimlarini sinovdan o‘tkazilishi va ularga yo‘l-yo‘riq berilishi kerak.
 6. Xodimlarning mehnatni muhofaza qilish bo‘yicha bilimlarini sinovdan o‘tkazish Mehnat muhofazasi bo‘yicha o‘qishlarni tashkil qilish va bilimlarni sinash to‘g‘risidagi namunaviy nizomga (ro‘yxat raqami 272, 1996-yil 14-avgust) muvofiq amalga oshirilishi lozim.
 7. Ishlarni texnologik reglament bo‘yicha xavfsiz yuritish yo‘riqnomalari Mehnatni muhofaza qilish bo‘yicha yo‘riqnomalarni ishlab chiqish to‘g‘risidagi nizomga (ro‘yxat raqami 870, 2000-yil 7-yanvar) (O‘zbekiston Respublikasi vazirliklari, davlat qo‘mitalari va idoralarining me’yoriy hujjatlari axborotnomasi 2000-y., 1-son) muvofiq ishlab chiqiladi hamda tashkilot xodimlarini va ish joylarini ushbu yo‘riqnomalar bilan ta’minlash tashkilot rahbariyati zimmasiga yuklatiladi.
 8. Tashkilotlar GOST 17.2.3.02-78 bo‘yicha xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari, ularning tavsifi, yuzaga kelish manbalari, xodimlarga ta’sir qilish xususiyatlari va salomatlik uchun xavflilik darajasi va kelgusidagi oqibatlari to‘g‘risida to‘liq va xolisona ma’lumotga ega bo‘lishi lozim.
 9. Ish joylaridagi ishlab chiqarish muhiti hamda mehnat jarayonining xavfli va zararli omillari to‘g‘risidagi ma’lumotlar ishlab chiqarish muhitining fizik, kimyoviy, radiologik, mikrobiologik va mikroiqlim o‘lchovi natijalari, shuningdek mehnatning og‘ir sharoitlari attestatsiya qilish orqali belgilanishi lozim.
 10. Yangi zararli moddalar paydo bo‘lishiga yoki xavfli va zararli omillar yo‘qolishiga olib keladigan texnologik jarayonlar o‘zgarishlarida yoki yangi ishlab chiqarish uskunalarini joriy qilishda xavfli va zararli omillar to‘g‘risidagi ma’lumotlarga tegishli o‘zgartirishlar kiritilishi lozim.
 11. Xodimlarni xavfli va zararli ishlab chiqarish muhiti omillaridan himoya qilish belgilangan standartlar va me’yorlar talablariga mos jamoaviy va shaxsiy himoya vositalaridan foydalanish orqali ta’minlanishi lozim.
 12. Jamoaviy himoya qilish vositalariga quyidagilar kiradi:
 ishlab chiqarish xonalari va ish joylarining havo muhitini me’yorlashtirish vositalari (shamollatish va havo tozalash, isitish, havo haroratini, namligini bir xil me’yorda saqlash va boshqalar);
 ishlab chiqarish xonalari va ish joylarining yorug‘ligini normallashtirish vositalari (yoritish asboblari, yorug‘likdan himoya qilish moslamalari va boshqalar);
 shovqindan, tebranishdan, elektr va statik toklar urishidan hamda uskunalar yuzasining yuqori darajadagi haroratdan himoya qilish vositalari;
 mexanik va kimyoviy omillarning ta’siridan himoya qilish vositalari.
 13. Jamoaviy himoya vositalari xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari xonadagi barcha xodimlarga ta’sir qilganda qo‘llanishi shart va tashkilotni qurish yoki rekonstruksiya qilish loyihalariga kiritilishi lozim.
 14. Jamoaviy himoya vositalari xavfli va zararli ishlab chiqarish omillarini ruxsat etilgan miqdorgacha kamaytirish imkonini bermagan hollarda shaxsiy himoya vositalari qo‘llanishi lozim. Bunday hollarda shaxsiy himoya vositalarisiz xodimlarning ishga jalb qilinishi taqiqlanadi.
 15. Shaxsiy himoya vositalaridan foydalanadigan xodimlar ularni qo‘llashi, himoya xususiyatlari va amal qilish muddati to‘g‘risida ma’lumotlarga ega bo‘lishi lozim.
 16. Tashkilotda quyidagilar ta’minlanishi shart:
 shaxsiy himoya vositalarining zarur miqdori va nomenklaturasi;
 himoya vositalarini qo‘llash va to‘g‘ri foydalanish ustidan doimiy nazorat amalga oshirilishi;
 himoya vositalarining samaradorligi va sozligi tekshirilishi;
 shaxsiy himoya vositalaridan xavfli va zaharli moddalar muhitida foydalanilganda ularni degazatsiya va dezinfeksiya qilinishi (bir marta qo‘llaniladigan himoya vositalari bundan mustasno).
 17. Xodim ochiq turdagi kameralarda detallarni tozalashda harorati 20°C va bosimi 0,2-0,3 atm bo‘lgan toza havo beruvchi himoya skafandrida bo‘lishi lozim.
 18. Skafandrda kompressordan havo berishda havoni tozalovchi filtrlar bo‘lishi kerak. Kompressor ishlashi va havoni tozalovchi filtrlarning holatini nazorat qilish lozim.
 19. Skafandrlar chang o‘tkazmaydigan shkaf yoki qutilarda saqlanishi lozim.
 20. Skafandr va siqilgan havo beruvchi shlanglarning sozligi har kuni tekshirilishi va aniqlangan kamchiliklar darhol bartaraf etilishi kerak.
 21. Skafandrdagi himoya shishasi shikastlanganda va ular xiralashganda o‘zgartirilishi lozim.
 22. Detalga kimyoviy usulda ishlov berish aralashmasini tayyorlash vaqtida himoya ko‘zoynagidan foydalanish kerak.
 23. Kislota, ishqorlar va ularning aralashmalari kiyimga tekkan zahoti suv bilan yuvib tashlanishi lozim. 
 24. Maxsus kiyimning sirtiga kislota va ishqor quyilib ketganda uni o‘sha zahoti almashtirish kerak. Maxsus kiyimni yechish ehtiyotkorlik bilan rezina yoki xlorvinil qo‘lqop yordamida iliq suv bilan yuvib tashlangandan so‘ng amalga oshiriladi.
 25. Kislota, ishqorlar to‘kilgan maxsus kiyim yog‘sizlantiruvchi aralashmada bo‘ktiriladi, suvda yuviladi va yuvishga beriladi.
 26. Aralashmalarni tayyorlovchi xodimlar maxsus kiyimlarini tozaligini kuzatib borishlari va haftada bir marta yuvishga berishlari lozim.
 27. Maxsus kiyimni tashkilotdan tashqariga olib chiqish taqiqlanadi.
 28. Protivogazni xodimga berishdan oldin, uni tutatish kamerasida sinovdan o‘tkazish lozim. Protivogaz nosoz holatda bo‘lganda uning qutisi o‘sha zahotiyoq yangisi bilan almashtirilishi lozim.
 29. Protivogazning himoya xususiyatlari doimo tekshirilishi lozim.
 30. Protivogazni toza havoli xonada kiyish kerak. Protivogazni ishlatib bo‘lgandan so‘ng xloramin aralashmasida artish, quritish, sumkaga tartib bilan solish va individual shkafga qo‘yish lozim. Protivogazlar quruq, toza, 18°C — 20°C haroratli joyda saqlanadi.
 31. Elektr vannani ta’mirlovchi xodimlar izolatsiya qo‘lqopi, kalish, ko‘zoynak kiyishi va izolatsiya gilamchasidan foydalanishi lozim.
 32. Barcha himoya vositalari belgilangan muddatlarda sinovlardan o‘tkazib borilishi lozim.
 33. Himoyalanmagan qo‘l bilan kislota, ishqor, tuz va detalga kimyoviy usulda ishlov berish aralashmalariga tegish taqiqlanadi.
 34. Tashkilotlarda tanlov o‘tkazilishi lozim bo‘lgan kasblar va mutaxassisliklar ro‘yxati bo‘lishi lozim.
 35. Xodimlar, ishlab chiqarish uchastkalarining rahbarlari tegishli ma’lumotga va ish tajribasiga ega bo‘lishi kerak.
 36. Bosim ostida ishlovchi uskunalar va xavfi yuqori bo‘lgan ishlarda xizmat ko‘rsatuvchi xodimlar maxsus kurslarda tayyorgarlikdan o‘tgan va tegishli guvohnomaga ega bo‘lishi shart.
 37. “O‘n sakkiz yoshga to‘lmagan shaxslar mehnatidan foydalanish taqiqlangan mehnat sharoiti noqulay ishlar ro‘yxati”ga (ro‘yxat raqami 1990, 2009-yil 29-iyul) (O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2009-y., 30-31-son, 355-modda) muvofiq o‘n sakkiz yoshga to‘lmagan shaxslar zararli va noqulay mehnat sharoiti mavjud ishlarga qabul qilinmasligi lozim.
 38. Tashkilotlarda xodimlarning salomatligini nazorat qilish “Xodimlarni ishga kirishdan oldin dastlabki va davriy tibbiy ko‘riklardan o‘tkazish tizimini takomillashtirish to‘g‘risida”gi buyruq (ro‘yxat raqami 937, 2000-yil 23-iyun) (O‘zbekiston Respublikasi vazirliklari, davlat qo‘mitalari va idoralarining me’yoriy hujjatlari axborotnomasi, 2000-y., 12-son) asosida amalga oshirilishi lozim.
 39. Tashkilot rahbariyati kasaba uyushmasi qo‘mitasi va sog‘liqni saqlash organlari bilan birgalikda har yili davriy tibbiy ko‘rikdan o‘tishi lozim bo‘lgan xodimlarning ro‘yxatini tuzishi hamda xodimlarning tibbiy ko‘rikdan o‘tishini ta’minlashi lozim.
 40. Tibbiy ko‘riklar tashkilotning tibbiy muassasalarida, ular mavjud bo‘lmagan hollarda davolash-profilaktika muassasalarida o‘tkazilishi lozim.
 41. Xodim tibbiy ko‘rikdan o‘tishdan bo‘yin tovlagan yoki tibbiy ko‘rik natijalariga ko‘ra berilgan tavsiyalarni bajarmagan taqdirda ushbu xodim ishga qo‘yilishi mumkin emas.
 42. Xodim holsizlanib, zaharlanganligiga gumon bo‘lganda tashkilotning tibbiy muassasasiga, u mavjud bo‘lmagan hollarda davolash-profilaktika muassasalariga murojaat qilishi lozim.
 43. Detalga kimyoviy usulda ishlov beruvchi xodimlar o‘z-o‘ziga va o‘zgalarga yordam ko‘rsatish dasturi bo‘yicha o‘qitilgan bo‘lishi lozim.
 44. Detalga kimyoviy usulda ishlov beruvchi ish joylarida ko‘rinib turadigan joyda zaharlanganda va kuyganda birinchi yordam ko‘rsatish qo‘llanmasi bo‘lishi lozim.
 45. Kislota, ishqor yoki uning aralashmasi bilan zararlangan joyni toza suv bilan yuvib, zararsizlantiruvchi vosita bilan ishlov berish kerak.
 46. Xodim kislota, ishqor yoki uning aralashmasi bilan zararlanganda uni darhol yechintirish, iliq suvda yuvintirish va tibbiyot muassasasiga yetkazish lozim.
 47. Ko‘zga kislota, ishqor yoki uning aralashmasi tushganda o‘sha zahoti maxsus suv quvuridagi favvorachada yoki rezina naychali butilkada 10 — 15 minut davomida yuvish hamda toza bog‘ich qo‘yib bog‘lash va tibbiy muassasaga murojaat etish lozim.
 48. Kislota bug‘i bilan zaharlangan xodimni darhol zararlangan atmosferadan toza havoga olib chiqish va erkin nafas olishi uchun xalaqit berayotgan kiyimini yechish, osoyishta dam olishiga imkon berish, nam kislorod bilan uzoq vaqt nafas oldirish kerak. 
 49. Ishlab chiqarish xonalarini tabiiy va sun’iy yoritish QMQ 2.01.05-98 “Tabiiy va sun’iy yoritish” talablariga mos bo‘lishi lozim.
 50. Portlash va yong‘in xavfi bor sexlarda o‘rnatiladigan elektr jihozlari, elektr asboblari, telefonlar va yoritgichlar, ko‘chma yoritgichlar va elektr asboblar ushbu sexlarning ixtisosiga mos kelishi kerak.
 51. Gidroqumpurkash va maydalab purkash usullari bilan tozalash kameralari bunkerlari va yerto‘lalaridagi yoritish vositalari chang, suv o‘tkazmaydigan va parchalanishga chidamli bo‘lishi lozim.
 52. Ochiq joyda joylashgan gidroqumpurkash va maydalab purkash usullari bilan tozalash kameralarida ko‘chma yoritish vositalaridan foydalaniladi.
 53. Yoritish vositalarida ko‘zni qamashtirishdan saqlovchi choralar ko‘rilgan bo‘lishi kerak.
 54. Yoritish vositalari uchun 220 V dan yuqori bo‘lmagan kuchlanish qo‘llanishi lozim.
 55. Ishlov berilayotgan detallarni nazorat qilish uchun kuchlanishi 12 V dan yuqori bo‘lmagan qo‘l yoritgichlaridan foydalanish kerak.
 56. Ko‘chma yoritish vositalarini ishlatishda rezina shlangli egiluvchan o‘tkazgichdan foydalanilishi lozim.
 Gidroqumpurkash va maydalab purkash usullari bilan tozalash kameralari bunkerlari va yerto‘lalarining yoritish vositalari har smena tugaganda tozalanishi zarur. Ushbu yoritish vositalarining izolatsiya holati va erga ulanganligi tekshirilishi kerak.
 57. Yoritish vositalarini ta’mirlash va uning ichki elementlarini ko‘zdan kechirish, kuygan lampa va himoya shishalarini almashtirish ishlari elektr tarmog‘idan o‘chirilgan holda bajarilishi lozim.
 58. Yoritish vositalari toza va soz holatda bo‘lishi kerak.
 59. Yoritish vositalarini nazorat qilish va ta’mirlash ishlari shu ishlarni amalga oshirishga mas’ul bo‘lgan xodimlar tomonidan amalga oshirilishi lozim.
 60. Elektr yoritish o‘tkazgichlari poldan 2,5 metrdan past bo‘lmagan balandlikda bo‘lishi kerak.
 61. Detallarni gidroqumpurkash va maydalab purkash hamda kimyoviy ishlov berish usullari bilan tozalashda foydalaniladigan binolar qurilish me’yorlari va qoidalari, sanitariya va yong‘in xavfsizligi talablariga muvofiq bo‘lishi kerak.
 62. Ishlab chiqarish xonalarining devorlari tekis suvalgan va yorqin rangli moy-bo‘yoq bilan bo‘yalgan bo‘lishi lozim. 
 63. Gidroqumpurkash va maydalab purkash usullari bilan tozalash ishlari amalga oshiriladigan ish joylarining devor va jihozlarini chang so‘rg‘ichlar yordamida, pollari nam uslubda tozalanishi kerak.
 64. Ishlab chiqarish xonalari polidagi barcha cho‘nqir (o‘yiqlar, transheya va boshqa)lar mustahkam to‘siqlar bilan berkitilgan bo‘lishi lozim.
 65. Detalga kimyoviy usulda ishlov berish ish joylari bir qavatli binolarda yoki ko‘p qavatli binolarning quyi qavatida joylashgan bo‘lishi kerak.
 66. Detalga kimyoviy usulda ishlov berish xonalarining deraza oynalari artish uchun qulay bo‘lishi lozim. Framugalar bo‘lgan taqdirda, ular poldan yoki ish maydonlaridan ochilishini ta’minlovchi mexanizmlar bilan jihozlangan bo‘lishi lozim.
 67. Detalga kimyoviy usulda ishlov berish xonalarining devorlari, derazalari, shiplari, quvur o‘tkazgichlari va ichki konstruksiyalari bo‘yalgan, bundan tashqari devorlari keramik yoki shisha plitalar bilan 2 metr balandlikkacha qoplangan bo‘lishi kerak. 
 68. Ishlab chiqarish xonalarining poli suv o‘tkazmaydigan, ishqor moddalar ta’siriga chidamli va suyuqliklar trapga oqib ketishi uchun 0,01% qiyalikka ega bo‘lishi kerak. Pol yuzasi tozalash uchun qulay, tekis va sirpanchiq bo‘lmasligi lozim. 
 69. Ishlab chiqarish xonalarini tozalash ishlari smena vaqtida bir marta nam usulda amalga oshirilishi kerak.
 70. Polga sachragan va to‘kilgan kislota, ishqorlar va boshqa eritgichlar o‘sha zahoti kanalizatsiyaga suv bilan yuvib tashlanishi zarur.
 71. O‘tish joylari va yo‘laklarni begona jismlar, qo‘shimcha detallar, xomashyo va tayyor mahsulotlar bilan to‘sib qo‘yish mumkin emas.
 72. Elektr vanna va apparatlarning tashqi tomonlari kimyoviy chidamli yorqin rangli bo‘yoqlarda bo‘yalishi lozim.
 73. Detalga kimyoviy usulda ishlov berish xonalaridagi qurilish konstruksiyalari bir yilda ikki marta tekshiruvdan o‘tkazilishi va natijalari maxsus daftarga qayd etilishi kerak.
 74. Organik eritgichlar bilan yuvish xonalarining ko‘chma narvonlari uchqun chiqarmaydigan materiallar (yog‘och, rangli metall)dan tayyorlanishi kerak. Narvonning pastki uchi rezina tovoncha, yuqori uchida rangli metaldan ishlangan ilmog‘i bo‘lishi lozim.
 75. Shamollatish va isitish QMQ 2.04.05-97 “Isitish, shamollatish va konditsionerlash” talabiga muvofiq bo‘lishi lozim.
 76. Oqimli shamollatishlarni tashqi havo tizimidan olish erdan kamida 2 metr balandlikda bajarilishi kerak.
 77. O‘tish joylarida joylashgan isitish jihozlari ruxsat etilgan o‘tish yo‘laklarining enini kamaytirmasligi kerak.
 78. Ish joylarida havo harorati yengil jismoniy ishda 21°C, o‘rtacha og‘ir ishda 17°C, og‘ir ishda 16°C dan past bo‘lmasligi lozim.
 79. Xodimlarning isinishi uchun xonalarda havo harorati 22°C dan kam bo‘lmasligi kerak.
 80. Isinish xonalarigacha bo‘lgan masofa binolarda joylashgan ish joylaridan 75 metrdan, bino tashqarisidagi ish joylaridan esa 150 metrdan ko‘p bo‘lmasligi lozim.
 81. Suv bilan ta’minlash va kanalizatsiya tizimi QMQ 2.04.01-98 “Binolarni ichki suv quvuri va kanalizatsiyasi” talabiga mos kelishi kerak.
 82. Ishlab chiqarish oqova suvlari, tashqi kanalizatsiyaga yetib kelguncha zararli moddalardan tozalanishi lozim.
 83. Tozalangandan so‘ng suvdagi zararli moddalarning tarkibi ruxsat etilgan konsentratsiyadan oshib ketishi mumkin emas.
 84. Ichimlik suvidan foydalanish uchun suv quvuriga ulangan favvorachalar bo‘lishi kerak. Suv quvurlari yo‘q bo‘lganda baklarda qaynatilgan suv bo‘lishi lozim.
 85. Ish joyidan suv ichish qurilmasigacha bo‘lgan masofa 75 metrdan oshmasligi kerak.
 86. Ichimlik suvining harorati 8°C dan 20°C gacha bo‘lishi kerak.
 87. Detalga kimyoviy usulda ishlov berish xonalariga oson va ko‘rinadigan joylarga yuz va qo‘lga ishqor va kislota tushganda yuvish uchun suvi ravon oqadigan maxsus jo‘mraklar o‘rnatilishi lozim.
 88. Ishlatilgan pulpani kameradan to‘g‘ridan to‘g‘ri kanalizatsiyaga oqizish mumkin emas. Buning uchun pulpani kameradan nasoslar yordamida chiqariladigan maxsus tindirgichlar bo‘lishi kerak.
 89. Kanalizatsiya unga parallel bo‘lgan quvurlarni ta’mirlashga xalaqit bermaydigan masofada o‘tkazilishi lozim.
 90. Ishlab chiqarish xonalari va omborxonalarda xo‘jalik-fekal kanalizatsiya quvurlariga lyuklar qo‘yish taqiqlanadi.
 91. Detalga kimyoviy usulda ishlov berish xonasi kislotalar bilan ifloslangan suvni oqizuvchi hamda xo‘jalik-fekal oqovalar uchun tizim bilan ta’minlanishi kerak.
 92. Elektr vannalardan zararli chiqindilar bilan oqadigan oqova suvlarining kanalizatsiyasi yopiq turda bo‘lishi lozim.
 93. Oqova suvlari kanalizatsiyasining tashqi kollektorlari maxsus shaxtalar orqali shamollatib turilishi kerak.
 94. Kanalizatsiyani ko‘rish quduqlari cho‘yan yoki beton qopqoqlar bilan yopilishi shart.
 95. Tashkilotlarda xodimlarning ish vaqti, dam olish vaqti, shuningdek qisqartirilgan ish vaqti O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1997-yil 11-martdagi 133-son qarori (O‘zbekiston Respublikasi Hukumatining qarorlari to‘plami, 1997-y., 3-son, 11-modda) bilan tasdiqlangan Mehnat sharoiti o‘ta zararli va o‘ta og‘ir ishlarda band bo‘lgan xodimlar uchun ish vaqtining cheklangan muddati talablari inobatga olingan holda, tashkilotlarning ichki mehnat qoidalari asosida belgilanadi.
 96. Ishlab chiqarish jarayonlari yong‘in va portlash xavfsizligi, ularni rejalashtirishda, tashkillashtirishda va olib borishda GOST 12.1.004-91 “Yong‘in xavfsizligi. Umumiy talablari” va GOST 12.1.010-90 “Portlash xavfi. Umumiy talablari”ga va ushbu Qoidalarga muvofiq ta’minlanishi lozim.
 97. Ishlab chiqarishda o‘rganilmagan yong‘in va portlash xavfi mavjud hamda toksik xususiyatlarga ega bo‘lgan moddalar va materiallarni ishlab chiqarish jarayonida qo‘llash taqiqlanadi. 
 98. Ishlab chiqarish binolari va xonalarining portlash jihatidan xavflilik toifalari loyiha tashkiloti tomonidan TLTM 24-86 “Texnologik loyihalashtirish tarmoq me’yorlari”ga muvofiq har bir holat uchun alohida aniqlanishi kerak.
 99. Ishlab chiqarish jarayonlarini amalga oshirishda yong‘inlar, portlashlar, avariyalar, zaharlanishlar sodir bo‘lishi hamda atrof muhit uning chiqindilari (oqova suvlari, ventilatsiya chiqindilari va boshqalar) bilan ifloslanishi ehtimolini istisno etadigan sharoitlar ta’minlanishi lozim.
 100. Ishlab chiqarish binolari va xonalari dastlabki yong‘inni o‘chirish vositalari bilan ta’minlangan bo‘lishi shart. 
 101. Ventilatsiya tizimi yong‘indan darak beruvchi signalizatsiya bilan birlashtirilgan bo‘lishi kerak.
 102. Ishlab chiqarish binolari va xonalari uchun hududiy yong‘in xavfsizligi xizmati bilan kelishilgan yong‘in xavfsizligi bo‘yicha yo‘riqnoma ishlab chiqilishi va ko‘rinadigan joyga osib qo‘yilishi lozim.
 103. Xodimlar bilan yong‘in xavfsizligi bo‘yicha mashg‘ulotlar o‘tkazilishi va yong‘inni oldini olish bo‘yicha yo‘l-yo‘riqlar berilishi kerak.
 104. Uskunalardan otilib chiquvchi mayda parchalarni yig‘ish jarayoni mexanizatsiyalashgan bo‘lishi shart. 
 105. Detallarni gidroqumpurkash va maydalab purkash usullari bilan tozalash kameralari xonaga bug‘ va chang chiqarmasligi lozim. Bu kameralar tozalanayotgan detallarni kamera ichida mexanik aylantirish uchun maxsus moslamalar bilan jihozlangan bo‘lishi hamda ular kamera tashqarisidan boshqarilishi lozim. Tozalash jarayonini nazorat qilish uchun mustahkam oynali ko‘rish derazalari o‘rnatilgan bo‘lishi kerak.
 106. Gidroqumpurkash va maydalab purkash usullari bilan tozalash kameralari eshiklari ochilganda maxsus signal beradigan moslama bilan jihozlangan bo‘lishi lozim.
 107. Gidroqumpurkash va maydalab purkash usullari bilan tozalash kameralarining ko‘tariluvchi eshiklari hamda uning barcha harakati davomida, shuningdek tros uzilgan vaqtda (ilgich) bir maromda ushlovchi qarshi yuk bilan ta’minlangan bo‘lishi kerak.
 108. Gidromonitor (brandspoyt) bilan ishlash uchun statsionar maydoncha ko‘zda tutilishi kerak. Gidromonitor bilan vaqtinchalik ko‘prikchalarda ishlash taqiqlanadi. 
 109. Detallarni tozalashga jo‘natish va qaytarish, shuningdek tozalash kamerasiga ularni ortish va tushirish ishlari transport va ko‘targich-transport vositalari yordamida bajariladi.
 110. Detallarni kimyoviy ishlov berish usulida tozalash uchun ishni xatarsiz olib borishni ko‘zda tutuvchi maxsus texnologik reglament ishlab chiqilishi kerak.
 111. Detalni kimyoviy ishlov berish usuli bilan tozalashda ishlov berish va yuvish vannalari yonma-yon joylashtirilishi kerak. Bunda yuvish vannalari o‘rtasidagi oraliq polga eritma tushishini bartaraf etish uchun rezina to‘siq bilan chegaralanishi kerak. 
 112. Detalga kimyoviy ishlov berish usulida yuvish vannalari kanalizatsiyaga berk quvurlar orqali bevosita ulanishi lozim. Eritgichlarni ochiq tarnovlar va ariqchalar orqali oqizish taqiqlanadi.
 113. Yuvish vannalari joylashgan joydagi pol yog‘ochli katak-katak panjaralar bilan qoplanishi kerak.
 114. Detalga kimyoviy ishlov beruvchi ish joylariga ishga aloqasi bo‘lmagan shaxslarning kirishi taqiqlanadi.
 115. To‘kilgan va ishlatilgan aralashmalar (kislota) zararsizlantirilgandan so‘ng kanalizatsiyaga oqizilishi kerak. 
 116. Yuvish vannalarini kislota va ishqorlar bilan to‘ldirish ishlari zich kranli sifonlar yordamida mexanizatsiyalangan usulda bajariladi. 
 117. Detallarni isitilgan kislotalar bilan ishlov berishda uning harorati 35°C dan va oltingugurt kislotasida 65°C dan oshmasligi lozim.
 118. Detalga kimyoviy ishlov berish usulida tozalanadigan detallar quritilgan bo‘lishi lozim.
 119. Har bir yuvish vannasida undan foydalanish, aralashma tarkibi va harorat rejimi ko‘rsatilgan jadval bo‘lishi kerak.
 120. Yuqori haroratgacha qizdiriladigan aralashmali, agressiv aralashmali, shuningdek yon tomonlama so‘rg‘ichlarsiz uzoq texnologik jarayonda bo‘ladigan yuvish vannalari qopqoqlar bilan jihozlanishi lozim.
 121. Kislotalarni, ishqorlarni, tuzlarni eritish va eritmalarni zararsizlantiruvchi baklar, to‘plagichlar, o‘lchagichlar qopqoqlar bilan jihozlanishi lozim. 
 122. Kislota, ishqor va boshqa agressiv suyuqliklarni quyish nasoslari sig‘im to‘lgan zahoti o‘chishini ta’minlovchi vositalar bilan jihozlanishi lozim.
 123. Yuvish vannalarini ko‘chirish va o‘rnatish, xonalardan chiqindilarni chiqarish ishlari maxsus mexanizatsiya yordamida bajarilishi lozim.
 124. Baraban va boshqa idishlardan tuz va ishqorlarni tushirish mexanik va gidravlik qurilmalar yordamida amalga oshirilishi lozim.
 125. Yuvish vannalariga katta miqdordagi xavfli suyuqliklarni berish ishlari nasoslar yoki vakuum-nasoslar bilan, shuningdek kombinatsiyalashgan usulda amalga oshirilishi lozim.
 126. Yuvish vannasini isitish, haroratni nazorat qilish, detallarni yuvish vannasiga botirishdan oldin isitish, gidrid natriy generatoriga gaz berish, kaustik erishiga qarab generator holatini to‘g‘rilash ishlari maxsus avtomatlashtirilgan uskunalarda bajarilishi lozim.
 127. Detalga kimyoviy ishlov berish usullari bilan tozalashda eritmalar uning tarkibiy qismlari kimyoviy tekshiruvdan o‘tkazilganidan so‘ng tayyorlanishi kerak.
 128. Aralashma kimyo muhandisi yoki usta boshchiligida, xodimga aralashma tarkibi, tarkibiy qismlari miqdori, solish ketma-ketligi va tayyorlanishini nazorat qilish ishlari haqida berilgan yozma ko‘rsatmasi asosida tayyorlanishi lozim.
 129. Kislotalarni, ishqorlarni va tuzlarni ko‘tarish va joyini o‘zgartirish maxsus aravalar yoki moslamalar yordamida amalga oshirilishi kerak.
 130. Kimyoviy modda idishlarining qopqog‘i maxsus moslamalar bilan ochilishi lozim. Qadoqlash, tortish, kimyoviy moddalarni eritish va aralashmani yuvish vannasida aralashtirish ishlari ham maxsus moslamalar yordamida amalga oshirilishi lozim.
 131. Aralashmalarni yuvish vannasining chetidan quyish taqiqlanadi.
 132. Butilga suyuqlik quyishdan oldin havo chiqaradigan naychali yopiq voronka qo‘yish lozim.
 133. Aralashmalarni tayyorlashda yuvish vannasini suv bilan to‘ldirish, keyin azot yoki fosfor kislotasini quyish va shundan so‘ng oltingugurt kislotasini quyish kerak.
 134. Yuqori konsentratsiyali azot kislotasi bilan ish olib boriladigan joylarda quruq buyumlar bo‘lmasligi lozim, ular olib qo‘yilishi yoki suv bilan ho‘l qilinishi lozim.
 135. Detallar ilish moslamalariga ilinganda, ular yuvish vannasiga tushib ketishining oldini olish kerak. 
 136. Ilish moslamalari (ilgaklar, savatlar va boshqalar) mustahkam va qulay bo‘lishi hamda kislota va ishqorlar ta’siriga chidamli materiallardan tayyorlanishi kerak.
 137. Moslamalarga detallarni mahkamlash ishonchli bo‘lishi lozim. Moslamalarga mahkamlangan detallarning ishonchliligi yuvish vannasidan tashqarida silkitib ko‘rib tekshiriladi. Yuvish vannasi ustida detallar ilgakka mahkam osilganligini tekshirish uchun ularni silkitib ko‘rish taqiqlanadi.
 138. Detal yuvish vannasiga tushib ketgan hollarda detal tok va qizdirgich o‘chirilgandan so‘ng maxsus moslamalar yordamida olinishi kerak.
 139. Yuvish vannasiga detallarni solish va olish ishlari siltanishsiz amalga oshirilishi kerak. Yuvish vannasiga detallar joylashtirilganidan so‘ng xodim uning yonidan mumkin qadar uzoq joyga o‘tishi kerak.
 140. Uskunalarning konstruksiyasi “Ishlab chiqarish jihozlari. Xavfsizlikning umumiy talablari” GOST 12.2.003-91 talablariga muvofiq bo‘lishi lozim. Ishlab chiqarish jarayonlarida foydalaniladigan uskunalar soz holatda bo‘lishi shart.
 141. Uskunalarning konstruksiyasida uning tarkibiy qismi bo‘lgan bug‘ o‘tkazgichlar va elektr simlarining bexosdan zararlanish xavfi bartaraf etilgan bo‘lishi kerak.
 142. Uskunalarning konstruksiya qismlari xodimlarning jarohat olishiga sabab bo‘ladigan o‘tkir bo‘g‘inli, hoshiyali, tikanli bo‘lmasligi lozim.
 143. Uskunalarning barcha harakatlanuvchi qismlari, keltiruvchi, uzatuvchi mexanizmlari uning korpusida joylashgan bo‘lishi kerak.
 144. Muhofazalash konstruksiyasi qo‘shimcha shovqin, vibratsiya, xavfli vaziyat yuzaga keltirmasligi va xizmat ko‘rsatishni qiyinlashtirmasligi lozim.
 145. Uskunalarning ish jarayoni kuzatiladigan joylarning panjaralari tez yechiladigan (qopqoq, lyuk, shit, to‘r) yoki tez ochiladigan bo‘lishi kerak. Panjaralar, eshiklar, shitlar ochilganida avtomatik ravishda uskunalar ishini to‘xtatish vositalari bilan ta’minlangan bo‘lishi shart.
 146. Boshqaruv tizimi joylashuvi va konstruksiyasi ishlab chiqarish jihozlarining bevosita va bilvosita harakatga kelishining oldini olishi lozim.
 147. Uskunalarni kuzatish va holatini tekshirish ishlari tashkilotning texnik rahbari tomonidan tasdiqlangan jadval asosida olib borilishi kerak.
 148. Uskunalarni texnik jihatdan ta’mirlash ishlari ishlab chiqaruvchi tashkilotning foydalanish bo‘yicha qo‘llanmasiga asosan bajariladi.
 149. Xavfli joylarda muhofazalash qurilmalari va himoya vositalari bo‘lmagan jihozlarda ishlash taqiqlanadi.
 150. Buzilgan jihoz ustiga unda ishlash mumkin emasligini ko‘rsatuvchi ogohlantiruvchi belgi qo‘yilishi lozim. Bundan tashqari qurilmada uni ta’mirlash ishlari tugatilmaguniga qadar ishga tushib ketishiga yo‘l qo‘ymaydigan choralar ko‘rilishi lozim.
 151. Gidroqumpurkash va maydalab purkash uskunalarini o‘rnatish va ulardan foydalanish ushbu uskunalarga qo‘yilgan texnik reglament talablariga muvofiq amalga oshirilishi lozim.
 152. Uskuna poldan yoki ish maydonidan 2 metr va undan kam balandlikdagi barcha qayishli va zanjirli uzatkichlari to‘liq yopiq yoki teshiklari 10 mm dan keng bo‘lmagan to‘rli panjaralar bilan har tomonidan to‘silishi kerak.
 153. Kameralarning detallar kiritilishi va chiqarilishi uchun mo‘ljallangan darchalari yo‘l-yo‘l parda (diafragma) bilan jihozlanishi lozim.
 154. Kameralar blokirovka qurilmalari bilan jihozlanishi kerak. 
 155. Kameralarning karkasi va to‘shamasi yetarli darajada chidamli bo‘lishi lozim. Ularning vibratsiyalanishining oldi olinishi kerak.
 156. Detallarni tozalash bo‘limidagi jihozlarni ta’mirlash, moylash va tozalash ishlari barcha harakatlanuvchi mexanizmlari to‘xtatilgandan so‘ng bajarilishi lozim. Bunda ularning tasodifan ishlab ketmasligi ta’minlanishi kerak.
 157. Yuvish vannasiga xizmat ko‘rsatish maydonchalarining eni kamida 1,5 metr bo‘lishi lozim.
 158. Kislotalar bilan ishlash uchun mo‘ljallangan barcha uskunalar zangga chidamli bo‘lishi kerak.
 159. Kislota va kaustikaga mo‘ljallangan barcha uskunalar ularning diametriga ko‘ra ko‘zdan kechirish va tozalash uchun tushish teshiklari va lyuklar bilan ta’minlanishi lozim. 
 160. Tuzlar, ishqorlar va kislotalarni eritish va zararsizlantirish idishlari, to‘plagichlari va o‘lchagichlari qopqoq va bino tomidan yuqoriga chiqarilishi lozim bo‘lgan naychalar (zararli chiqindilarni so‘rish uchun) bilan ta’minlanishi shart.
 161. Uskunalarning ko‘rish oynalari 2-3 mm qalinlikdagi metall to‘r bilan himoyalangan bo‘lishi lozim.
 162. Bosim ostida ishlovchi barcha uskunalarning ko‘rsatkichlari monometrlar bilan ta’minlanishi kerak.
 163. Yuqorida joylashgan kislota o‘lchagichlar sath o‘lchagichi va quyish qurilmalari bilan ta’minlanishi lozim.
 164. Uskunaning nazorat-o‘lchov asboblari xodimning ish joyiga o‘rnatilishi kerak.
 165. Har bir uskuna pasport, kommunikatsiyalarga ulanishining bajarilish chizmasi, tuzilishiga kiritilgan o‘zgarishlar haqidagi ma’lumotlar, foydalanishga qabul qilinganligi to‘g‘risidagi hujjatlar, shuningdek xavfsiz foydalanish qo‘llanmasiga ega bo‘lishi shart.
 166. Yaroqlilik muddatini o‘tab bo‘lgan uskunadan foydalanishga uning ishga yaroqliligini bildiruvchi texnik xulosa olingandan so‘ng yo‘l qo‘yilishi mumkin.
 167. Uskuna (mashina, mexanizm)lar olinganda ularning mehnatni muhofaza qilish qoidalari va me’yorlariga, mehnat xavfsizligi standartlariga mos kelishi, shuningdek barcha himoya va saqlanish moslama va qurilmalari o‘rnatilganligi hamda sozligi tekshirilishi kerak. Zarur hollarda uskunalarga qo‘shimcha panjaralar, himoya qurilmalari va moslamalarini tayyorlatish va o‘rnatish choralari ko‘rilishi mumkin.
 168. Tashkilot bosh muhandisi tomonidan tasdiqlangan ta’mirlash rejasiga muvofiq uskunalarning ta’mirlash ishlari tashkil etilishi va bajarilishi lozim.
 169. Toksik va portlash xavfi bo‘lgan gazlar chiqaradigan xonalarda, ta’mirlash ishlari boshlanishidan oldin va ta’mirlash vaqtida, shuningdek apparat va kommunikatsiyalarni tozalash bilan bog‘liq ishlarda xonadagi barcha turdagi ventilatsiyalar ishga tushirilishi lozim.
 170. Quvur o‘tkazgichlarni ta’mirlashdan oldin energiya tashuvchilarni (bug‘, havo, suv) o‘chirish va bosimni yo‘qotish lozim. Issiq kondensat, kislota va elektrolitni ta’mirlanayotgan tizimdan quyib olish va yuqini zararsizlantirish lozim.
 171. Tez o‘t oluvchi va toksik moddalar bo‘lgan sig‘imlar, nasoslar va quvur o‘tkazgichlarni ta’mirlash ishlari ularni ishlab turgan jihozlardan o‘chirilganligi va mahsulotning qoldiqlari olib tashlanganligi, havo muhitini toksik va zararli moddalar borligi tekshirilgandan so‘ng amalga oshiriladi.
 172. Ta’mirlash ishlari vaqtida portlash xavfi bo‘lgan gaz va bug‘lar chiqaruvchi ishlarni amalga oshirish taqiqlanadi. 
 173. Ta’mirlash ishlari boshlanishidan oldin va ularni bajarish davrida xonadagi havo muhitida portlash xavfi bo‘lgan gaz va bug‘lar borligini aniqlovchi tahlillar o‘tkazilishi lozim.
 174. Yo‘l qo‘yilishi mumkin bo‘lgan miqdordan ko‘p toksik va portlash xavfi bo‘lgan gaz paydo bo‘lganligi aniqlangan zahoti ta’mirlash ishlari darhol to‘xtatilishi va xodimlar xavfsiz maydonga chiqarilishi lozim.
 175. Ta’mirlash ishlarini amalga oshirishda panjara, armatura, quvur o‘tkazgich, mufta qobig‘i va konstruksiyalarda turish taqiqlanadi. Ta’mirlashdan so‘ng uskunalar va ularning qismlari qabul qilish bildirgilari asosida qabul qilib olinadi.
 176. Ta’mirlangan uskunalarni himoyalash va saqlash qurilmalarisiz foydalanishga qabul qilish taqiqlanadi.
 177. Tashkilotlarni (sexlarni) loyihalashtirishda va qurish (montaj qilishda)da mazkur Qoidalarga amal qilish uchun javobgarlik tegishli ishlarni bajaruvchi tashkilotlar zimmasiga yuklatiladi.
 178. Mansabdor shaxslar va xodimlar mehnatni muhofaza qilish qoidalariga rioya qilmaganliklari uchun qonunchilik hujjatlariga muvofiq belgilangan tartibda javobgarlikka tortiladilar.
 179. Mazkur Qoidalar O‘zbekiston Respublikasi Davlat arxitektura va qurilish qo‘mitasi, Ichki ishlar vazirligi, Sog‘liqni saqlash vazirligi, O‘zbekiston Kasaba uyushmalari Federatsiyasi Kengashi, “O‘zbekiston temir yo‘llari” davlat-aksiyadorlik kompaniyasi, “O‘zdavenergonazorat” davlat inspeksiyasi, “Toshkent traktor zavodi” ochiq aksiyadorlik jamiyati va “Sanoatkontexnazorat” davlat inspeksiyasi bilan kelishilgan.