Og‘zingga qarab gapir

1938-yilning 4-oktabri — nafaqat o‘zbek adabiyoti yo madaniyati, balki butun O‘zbekiston tarixidagi eng mash’um sanalardan biri. Shu kuni Toshkentda millat daholari — Abdurauf Fitrat, Abdulla Qodiriy va Abdulhamid Cho‘lpon otib tashlangan edi. “Daryo” ushbu uch ulug‘ mutafakkir xotirasiga hurmat ramzi sifatida ularning yillar o‘tsa-da o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan jurnalistik materiallarini qayta e’lon qilib boradi.

 Illyustratsiya: “Daryo” / Dilzoda Hamidjonova
Hangama
“Turkiston”ning 36-sonida “Muxbirlarimizdan” bittasi bir narsani yozibdirkim, o‘qub ko‘rib nax muxbirning og‘zini yorib yuborg‘um keldi.
Axir, uying kuygur, sag‘al og‘zingga qarab gapir-da:
— “Isroflik to‘y…” “Samarqandda o‘rtoq Qurbi o‘g‘ullarini kestirdi, uch-to‘rt kun to‘y berdi, bir-ikki milliard pul ketdi… To‘yg‘a isrof qilg‘an aqchasi-yu! “Ko‘mak” uyushmasiga berganda falon bo‘lardi…”
Zab kurakda turmag‘an vahmalarni qilibsan-da, inim! Sening “Ko‘mak” uyushmang bizning mulla Qurbining kori xayriga qancha ko‘mak berdi? Og‘zing bo‘lsa gapir-chi, betiyiq! Va yo bu vag‘ir-vug‘uring mulla Qurbining to‘yig‘a qilg‘an to‘yonangmi? Hayf senga-e!
Samarqandlik mulla Qurbi bilan kamina toshkandlik mulla Julqunboyning onalari nima uchun tug‘ub tashladi? Doyachimiz nima deb tang‘layimizni ko‘tardi?
— Yaxshi boylarg‘a kuyov bo‘l, uvalik-juvalik bo‘l, o‘g‘ullaringning to‘y-tomoshasini ko‘r!..
Ammo “To‘y qilaturg‘an pulingni ‘Ko‘mak’ga ber!” deyilmabdi-ku? Bas, shunday bo‘lg‘andan keyin biz ham besh kunlik dunyoda bola-chaqamizning orzu-havasini ko‘raylik. Chiq eshikka-e, tuf betingga-e… Muxbir degan har bir maza-bemazani xabar deb gazetaga yozavermaydir. Andisha kerak, rioya kerak. Agar men shundaqangi beandishalik qilib yozabersam-chi, nax butun Toshkandni kiyib yuboraman. Tag‘in menim yozg‘anlarimning eng kichkinasi tuyadek bo‘lur. Yo‘q, men senlarga o‘xshash beandisha emasman. Agar men beandisha bo‘lsam:
— Falon dahaning boshlig‘i, pismadonchi o‘rtoqning o‘zining yoshg‘ina xotunining ustiga yana bir xotun olmoq harakatida bo‘lub yurganini yaxshi bilaman, shuni yozsam bo‘lmasmi edi?
Agar men rioyasiz bo‘lsam:
— Tuppa-tuzuk ishboshi, yaxshig‘ina ongi bor bir taviya o‘rtog‘im qaydandir pul topib, imorat soldi, uning ketidan guvaladek pul isrof qilib, hovli to‘yi ham qilib berdi. O‘rtog‘imning qilgan ishi qip-qizil jinnilik, deb gazetaga yozsam qo‘limdan kelmasmi edi?
Agar men andisha qilmasam;
— Eski shahardagi solinaturg‘an teatru binosining muboshirlari kam xarju bolonishin1 deb “Jangoh”ga solib bergan teatrularida qurbaqalar teatr-u boshladilar deb xabar yozmasmi edim.2
Agar Eski shahardagi puli ko‘paygan xunasai notantilarning bir oz andishalari bo‘lsa:
—Besh kunlab ayqirtirib qilg‘an to‘yimizni, o‘n milliardlab to‘yga qilgan isrofimizni mahallamizdagi ko‘ksini zaxga berib yotkan och-og‘riqqa berib, olqishlarini olsaq bo‘lmasmu? — deb andisha aylamasmi edilar?
Har holda og‘izg‘a qarab gapirish kerak. Buning ustiga bir chimdim andisha ham kerak.
So‘z uzoq erdi, muxtasar qildiq. Yomon ko‘b erdi, muttaham qildiq.
Hozircha xayr.
Abdulla Qodiriy
Ushbu maqola “Julqunboy” taxallusi bilan “Turkiston” gazetasining 1922-yil 26-dekabr 41-sonida bosilgan.
Izohlar
1 Kam xarju bolonishin — xarajati oz, ko‘rinishi hashamatli.
2Bu kichkinagina teatr Eski Jo‘vadagi bolalar teatrining janubiy yon boshida bo‘lgan, 1940-yillar arafasida buzib yuborilgan.