Jinoyat ishlari bo‘yicha ashyoviy dalillarga oid qonunchilikni qo‘llashning ayrim masalalari to‘g‘risida

Sud amaliyotida jinoyat ishlari bo‘yicha ashyoviy dalillarga oid qonunchilikni qo‘llash bilan bog‘liq masalalar kelib chiqqanligi munosabati bilan hamda sudlar tomonidan yo‘l qo‘yilayotgan xatolarni bartaraf etish maqsadida, “Sudlar to‘g‘risida”gi Qonunning 17-moddasiga asoslanib, O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qaror qiladi: 
 1. Surishtiruv, dastlabki tergov organlari va sudlarning e’tibori har bir jinoyat ishi bo‘yicha ashyoviy dalillarga oid jinoyat-protsessual qonuni normalariga qat’iy rioya etilishi zarurligiga qaratilsin. 
 2. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksining 203 va 211-moddalari mazmuniga ko‘ra, jinoyat ishi bo‘yicha haqiqatni aniqlash uchun ahamiyatli holatlarni aniqlashga xizmat qilishi mumkin bo‘lgan hamda fizikaviy alomatlar yoki belgilarga ega har qanday narsa ashyoviy dalil deb e’tirof etiladi. 
 Ashyoviy dalil sifatida, jumladan, quyidagilar e’tirof etiladi:
 a) jinoyat quroli — ashyoviy dalil deb e’tirof etilgan, jinoyatga tayyorgarlik ko‘rish yoki jinoyat sodir etish uchun maxsus mo‘ljallangan, tayyorlangan yoki moslashtirilgan narsalar (masalan, odam o‘ldirish qurollari, qimmatliklarni talon-toroj qilish yoki egallashda vosita bo‘lgan narsalar, o‘qotar qurol, brakonyerlik qurollari — qopqonlar, to‘rlar, soxta hujjat va h.k.), shuningdek jinoiy maqsadga erishish uchun jinoyat sodir etish jarayonida bevosita foydalanilgan mol-mulk (masalan, transport vositalari);
 b) o‘zida jinoyat izlarini saqlab qolgan narsalar (masalan, qon izlari mavjud yoki jinoyat sodir etilishi jarayonida shikastlangan kiyim, narsalar, shu jumladan, o‘q otilishi yoki portlash natijasida shikastlangan narsalar, barmoq, qo‘l, oyoq, poyafzal, transport, buzish qurollarining izlari va h.k.);
 v) jinoiy harakatlar obyekti bo‘lgan narsalar (masalan, olib qochilgan avtomobil, talon-toroj qilingan pullar, qimmatli qog‘ozlar, qurol, giyohvandlik vositalari, boshqa moddiy qimmatliklar, buyumlar va h. k.);
 g) jinoiy harakatlar sodir etilgandan keyin jinoiy yo‘l bilan topilgan mablag‘lar evaziga topilgan mol-mulk, pullar va boshqa qimmatliklar (masalan, o‘g‘irlangan pullarga sotib olingan qimmatbaho buyumlar, jinoiy faoliyat natijasida, jumladan, qonunga xilof ravishda tadbirkorlik bilan shug‘ullanishdan topilgan naqd pullar, nodir metallar va toshlardan iborat xomashyo va buyumlar, boshqa qimmatliklar).
 3. Shuni nazarda tutish lozimki, ashyoviy dalillarni olish usullari qonunda qat’iy belgilangan. JPK 205-moddasiga ko‘ra, ashyoviy dalillar surishtiruvchi, tergovchi, prokuror yoki sud tomonidan (hodisa sodir bo‘lgan yoki boshqa joylarni, binolarni ko‘zdan kechirish, tanib olish uchun ko‘rsatish, guvohlantirish, murdani eksgumatsiya qilish, ekspert tekshiruvi uchun namunalar olish, ko‘rsatuvni hodisa sodir bo‘lgan joyda tekshirish, olib qo‘yish, tintuv yoki eksperiment o‘tkazish paytida) olinishi yoinki surishtiruvchi, tergovchi, prokuror yoki sudga JPK 198 — 202-moddalarida nazarda tutilgan tartibda himoyachi yoxud boshqa shaxslar (fuqarolar, korxona, muassasa, tashkilotlar mansabdor shaxslari) tomonidan taqdim etilishi mumkin. 
 4. Sudlarga tushuntirilsinki, surishtiruv, tergov harakatlarini yuritish paytida topilgan, olingan yoki boshqa shaxslardan qabul qilingan narsalar faqat quyidagi protsessual harakatlar amalga oshirilganidan keyin ashyoviy dalil ma’nosini kasb etadi:
 ish uchun ahamiyatli bo‘lgan narsani topish, olish yoki qabul qilish fakti rasmiylashtirilganidan (bayonnoma tuzilganidan yoki sud bayonnomasida aks ettirilganidan);
 narsaning ishga daxldorligi to‘g‘risida xulosaga kelish va uni individuallashtirish uchun zarur belgilarni aniqlash maqsadida uni JPK 135 — 137, 139 va 140-moddalarida nazarda tutilgan qoidalarga binoan darhol ko‘zdan kechirilganidan;
 narsani ashyoviy dalil deb e’tirof etish to‘g‘risida qaror (ajrim) chiqarilganidan va u ashyoviy dalil sifatida ishga qo‘shib qo‘yilganidan. 
 Surishtiruv yoki dastlabki tergov organlari tomonidan belgilangan tartibda olib qo‘yilgan hamda ish bo‘yicha haqiqatni aniqlash uchun ahamiyatli bo‘lgan, biroq ashyoviy dalil deb topilmagan narsalar sud tomonidan JPK 207-moddasiga muvofiq ashyoviy dalil deb e’tirof etilishi va jinoyat ishiga qo‘shib qo‘yilishi kerak.
 5. Ashyoviy dalillarning jinoyat ishini to‘g‘ri hal etish uchun muhim ahamiyatga ega ekanligini inobatga olib, surishtiruv, dastlabki tergov organlari, prokuror, sud ashyoviy dalillarning yo‘qotilishi, shikastlanishi, buzilishi, bir-biriga qo‘shilib yoki aralashib ketishining oldini olish yuzasidan JPK 208, 209-moddalarida nazarda tutilgan choralarni ko‘rishga majburdirlar. 
 Bunda, shuningdek O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan 2009-yil 15-iyulda 200-son bilan tasdiqlangan “Davlat daromadiga o‘tkaziladigan mol-mulkni olib qo‘yish, sotish yoki yo‘q qilib tashlash tartibi to‘g‘risida”gi nizom hamda O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligida 2010-yil 29-dekabrda 2174-son bilan ro‘yxatga olingan “Surishtiruv, dastlabki tergov va sud muhokamasi davomida ashyoviy dalillar, moddiy qimmatliklar va boshqa mol-mulkni olib qo‘yish (qabul qilish), hisobga olish, saqlash, berish, sotish, qaytarish, yo‘q qilib tashlash tartibi to‘g‘risida”gi yo‘riqnomaga ham qat’iy rioya etilishi lozim. 
 6. Ashyoviy dalillar hukm qonuniy kuchga kirgunga qadar yoki jinoyat ishini tugatish to‘g‘risidagi ajrim yoki qaror ustidan shikoyat berish muddati o‘tgunga qadar saqlanadi. Shu bilan birga, JPK 210-moddasi birinchi qismi talabiga ko‘ra, surishtiruvchi, tergovchi, prokuror, sud zarur protsessual harakatlar amalga oshirilgandan so‘ng ayrim ashyoviy dalillarni, jumladan, tez buziluvchi narsalar, kundalik ro‘zg‘orda zarur bo‘ladigan narsalar, uy hayvonlari, parrandalar va boqish lozim bo‘lgan boshqa hayvonlarni tegishliligi bo‘yicha darhol qaytarib berish to‘g‘risida qaror qabul qilishi shart (mazkur moddaning ikkinchi qismida nazarda tutilgan hollar bundan mustasno).
 7. Sudlarning e’tibori ashyoviy dalillarni sinchkovlik bilan tekshirish ish bo‘yicha haqiqiy holatlarni aniqlash uchun o‘ta muhim ahamiyatga ega ekanligiga qaratilsin.
 Ashyoviy dalillar sud majlisida ish bo‘yicha boshqa dalillar bilan bir qatorda ko‘zdan kechirish yo‘li bilan tekshirilishi lozim. Ashyoviy dalillar protsess ishtirokchilariga ko‘rsatilganda, ular ashyoviy dalillarni tekshirish bilan bog‘liq u yoki bu holatlarga sudning e’tiborini jalb etishlari mumkin. Ashyoviy dalillarni ko‘zdan kechirish bo‘yicha sud amalga oshirgan barcha harakatlar sud majlisi bayonnomasida aks ettirilishi kerak.
 8. Ashyoviy dalillar ish bo‘yicha boshqa dalillar bilan birgalikda, eng avvalo, ularni olish holatlari va tekshirish natijalari qayd etilgan hujjatlar bilan birga baholanishi lozim. Masalan, o‘g‘irlangan buyum uni ayblanuvchidan yoki boshqa shaxsdan olib qo‘yish qayd etilgan bayonnoma, buyumning jabrlanuvchiga tegishliligini tasdiqlagan shaxslarni so‘roq qilish bayonnomasi yoxud mazkur buyum jabrlanuvchi tomonidan tanib olinganligi to‘g‘risidagi bayonnoma bilan birgalikda dalil hisoblanadi. Shu kabi, barmoq yoki oyoq kiyimi izi faqat uni tekshirish natijalari qayd etilgan ekspert xulosasi bilan birgalikda dalil kuchiga ega va h. k.
 Ashyoviy dalillarni baholashda sudlar JPK 95-moddasida nazarda tutilgan talablarga, shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2018-yil 24-avgustdagi “Dalillar maqbulligiga oid jinoyat protsessual qonuni normalarini qo‘llashning ayrim masalalari to‘g‘risida”gi qarorida bayon etilgan tushuntirishlarga rioya etishlari lozim. 
 9. Jinoyat-protsessual kodeksi 211-moddasiga muvofiq jinoyat ishini yuritish tamom bo‘lganda (ishni tugatish yoki ish bo‘yicha hukm chiqarishda) surishtiruvchi, tergovchi, prokuror, sud ashyoviy dalil sifatida ishga qo‘shib qo‘yilgan narsalar va hujjatlarning taqdirini belgilashi shart. 
 Qonunga ko‘ra, ashyoviy dalillarga oid masala quyidagi qoidalarga rioya etilgan holda hal etiladi:
 jinoyat qurollari — gumon qilinuvchiga, ayblanuvchiga, sudlanuvchiga, mahkumga tegishli bo‘lganda musodara qilinishi kerak va ular tegishli muassasalarga topshiriladi yoki yo‘q qilib yuboriladi. Gumon qilinuvchiga, ayblanuvchiga, sudlanuvchiga, mahkumga tegishli bo‘lmagan mol-mulk qonuniy egalariga, mulkdorlariga yoki ularning huquqiy vorislariga, shuningdek merosxo‘rlariga qaytarib beriladi. Gumon qilinuvchiga, ayblanuvchiga, sudlanuvchiga, mahkumga tegishli bo‘lmagan mol-mulkning qonuniy egalari, mulkdorlari yoki ularning huquqiy vorislari, xuddi shuningdek merosxo‘rlari aniqlanmagan taqdirda, ushbu mol-mulk davlat daromadiga o‘tkaziladi;
 muomaladan chiqarilgan ashyolar (masalan, giyohvandlik vositalari, ularning analoglari, qurol, portlovchi yoki psixotrop moddalar) tegishli muassasalarga berilishi lozim yoki yo‘q qilib yuboriladi;
 hech qanday qimmatga ega bo‘lmagan ashyolar yo‘q qilib yuboriladi, manfaatdor shaxslar yoki muassasalar iltimos qilgan hollarda esa, ularga berilishi mumkin;
 jinoyat yoki boshqa g‘ayrihuquqiy harakatlar sodir qilinishi natijasida qonuniy egasi va mulkdoridan mahrum bo‘lib qolgan pullar yoki boshqa qimmatliklar qonuniy egalariga, mulkdorlariga yoki ularning huquqiy vorislariga, shuningdek, merosxo‘rlariga qaytarib berilishi lozim;
 jinoiy harakatlar sodir etilgandan keyin jinoyat yo‘li bilan topilgan mablag‘lar hisobidan orttirilgan pullar va boshqa qimmatliklar sudning hukmiga binoan jinoyat natijasida yetkazilgan mulkiy zararni qoplashga o‘tkaziladi, mulkiy zarar mavjud bo‘lmagan yoki to‘liq qoplangan hollarda, davlat foydasiga o‘tkaziladi;
 axborot saqlash vositalari (telefon apparatlari, xotira kartalari va h.k.), ulardagi qonun bilan taqiqlanmagan ma’lumotlardan nusxa ko‘chirilib, mazkur ma’lumotlar egasi yoki uning vakiliga berilgandan keyin yo‘q qilinishi lozim;
 ashyoviy dalil deb e’tirof etilgan hujjatlar, audio-video yozuvlar ishni saqlash butkul muddati davomida asrab turiladi yoki manfaatdor shaxslarga yoxud muassasalarga beriladi.
 Jinoyat ishi bo‘yicha dastlabki tergov yuritilishi davrida olib qo‘yilgan yoki xatlangan, biroq ashyoviy dalil deb e’tirof etilmagan va ishga aloqador bo‘lmagan narsalar surishtiruv, dastlabki tergov organi yoki sud tomonidan tegishliligi bo‘yicha qaytarilishi kerak. 
 10. Sudlarning e’tibori shunga qaratilsinki, ba’zi hollarda ayrim qilmishlar, masalan, kontrabanda, tovar yoki boshqa qimmatliklarni O‘zbekiston Respublikasining bojxona chegarasidan o‘tkazish, giyohvandlik vositalari, ularning analoglari yoki psixotrop moddalarni qonunga xilof ravishda tashish, odam o‘g‘irlash va h.k. uchun jinoiy javobgarlikka tortilgan shaxslar jinoyat sodir etishda foydalangan avtomashinalar, mototsikllar va boshqa transport vositalari (konteynerlar) jinoyat quroli deb e’tirof etilishi mumkin. Bunda shuni nazarda tutish lozimki, ushbu transport vositalarini jinoyat quroli deb e’tirof etish uchun transport vositasidan, faqat ulov sifatida emas (masalan, aybdor tomonidan qonunga xilof ravishda baliqchilik jinoyati qarmoqlar va to‘rlardan foydalanilgan holda sodir etilgan bo‘lib, avtomobildan faqat ulov sifatida foydalanilgan bo‘lsa), balki, qasddan jinoyat sodir etishda aynan qurol sifatida foydalanilganligi so‘zsiz aniqlangan bo‘lishi zarur (masalan, talon-toroj jinoyatini sodir etishda o‘g‘irlangan katta hajmdagi tovarlar avtomobilda olib chiqib ketilgan, tovar yoki boshqa qimmatliklar bojxona nazoratini chetlab yoxud bojxona nazoratidan yashirib olib o‘tilgan bo‘lsa).
 11. Jinoyat ishlarini ko‘rish vaqtida sudlar surishtiruv va dastlabki tergov organlari tomonidan ashyoviy dalillarga oid qonunchilikka rioya etilganligini aniqlashlari lozim. Protsessual qonunchilik normalari buzilishi aniqlangan hollarda, sudlar unga jinoyat ishini yuritishga mas’ul davlat organlari mansabdor shaxslariga nisbatan xususiy ajrim chiqarish orqali munosabat bildirishlari kerak.
 12. Qoraqalpog‘iston Respublikasi sudi, viloyatlar va Toshkent shahar sudlari, O‘zbekiston Respublikasi Harbiy sudi ashyoviy dalillarga oid qonunchilikni qo‘llash bo‘yicha sud amaliyotini muntazam ravishda umumlashtirishlari va yo‘l qo‘yilgan qonun buzilishlarini o‘z vaqtida bartaraf etishlari lozim.