Iste'mol savatchasi va tirikchilik uchun zarur eng kam miqdor: tuzish chog‘ida nimalar hisobga olinadi

Norma.uz iste'mol savatchasi tushunchasi va tarkibi, uni ishlab chiqish zarurati, MDHning qator mamlakatlarida iste'mol savatchasidan foydalanish tajribasi va tirikchilik uchun zarur eng kam miqdorlar haqida sharh taqdim etdi.
Iste'mol savatchasining o‘zi nima va u nima uchun kerak?
Sodda qilib aytganda, iste'mol savatchasi – muayyan vaqt davomida inson hayoti va uning salomatligini saqlash uchun zarur mahsulotlar, tovarlar va xizmatlarning eng kam to‘plami. Hamma ovqatlanishi, kiyinishi, kommunal va boshqa xizmatlar haqini to‘lashi, zarur dori-darmonlarni xarid qilishi lozim va h.k. Bularning bari mahsulotlar savatchasini butlash uchun asos hisoblanadi. Uning ma'lumotlaridan, o‘z navbatida, tirikchilik uchun zarur eng kam miqdorni (iste'mol savatchasining qiymat bahosini) belgilash uchun foydalaniladi.
Respublikamizda «tirikchilik uchun zarur eng kam miqdor» va «iste'mol savatchasi» tushunchalarini 2018 yilning 1 iyuligacha huquqiy jihatdan tartibga solish rejalashtirilmoqda. Bu 2018 yilgi Davlat dasturida (Prezidentning 22.01.2018 yildagi PF-5308-son Farmoni bilan tasdiqlangan) mamlakat aholisi daromadlarining zarur darajasini aniqlash uchun nazarda tutilgan. Iqtisodiyot vazirligi, Moliya vazirligi, Mehnat vazirligi, Innovatsion rivojlanish vazirligi, Qoraqalpog‘iston Respublikasi Vazirlar Kengashi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimliklari mas'ul ijrochilar etib tayinlangan.

 

Fikrimizcha, iste'mol savatchasini ishlab chiqishda – aholining barcha jins va yoshdagi guruhlari uchun oziq-ovqat mahsulotlarini iste'mol qilish normalarini belgilashda Sog‘liqni saqlash vazirligi ham jalb etilishi kerak.     
Iste'mol savatchasi quyidagilarning miqdorlarini belgilash uchun hisob-kitobga asos bo‘lmog‘i lozim:
• eng kam ish haqi va pensiyalar;

• bazaviy ijtimoiy to‘lovlar: ishsizlik, bolani parvarishlash, boquvchisini yo‘qotganlik nafaqalari, stipendiyalar va b. 
Savatcha tarkibi: oziq-ovqat mahsulotlari, nooziq-ovqat tovarlari va xizmatlar
Iste'mol savatchasiga kiruvchi tovarlar va xizmatlar to‘plami har bir mamlakatda turlicha. Uning tarkibi davlat darajasida belgilanadi va ko‘plab omillar: tabiiy-iqlim sharoitlari, mamlakatning iqtisodiy rivojlanishi, oziq-ovqat tovarlarini ishlab chiqarish xususiyatlari, tovarlar va xizmatlarning haqiqatda iste'mol qilinishi va boshqa omillarga bog‘liq bo‘ladi.

 
An'anaga ko‘ra iste'mol savatchasi 3 qismdan iborat bo‘ladi:
1 – oziq-ovqat mahsulotlari;

2 – nooziq-ovqat tovarlari: kiyim-kechak, poyabzal, birinchi navbatda zarur bo‘lgan buyumlar, dori-darmonlar, madaniy-maishiy va xo‘jalik uchun mo‘ljallangan tovarlar va h.k.;

3 – xizmatlar: kommunal, transport, madaniy-ma'rifiy va h.k.
Odatda iste'mol savatchasi aholining 3 ta asosiy ijtimoiy-demografik guruhi: mehnatga layoqatli aholi, pensionerlar va bolalar uchun ishlab chiqiladi. Ya'ni aholining turli qatlamlari tirikchiligi uchun zarur eng kam miqdorni belgilashda muayyan davrda iste'mol savatchasidagi barcha ne'matlarni iste'mol qilish normalarini aniqlash zarur. Masalan, oddiy fuqaro normal hayot kechirishi uchun har kuni iste'mol qilishi kerak bo‘lgan oziq-ovqat mahsulotlari to‘plami va miqdorini hisoblash. Yoki barcha kommunal xarajatlarni qoplashi uchun oyiga qancha summa zarurligini.
Bunda odatda iste'mol savatchasi tarkibiga kishi ularsiz bamaylixotir, sog‘lom yashashi mumkin bo‘lgan tovarlar: tamaki mahsulotlari, alkogolli ichimliklar, delikates (tansiq) mahsulotlar, zeb-ziynat buyumlari kiritilmaydi.
Iste'mol savatchasiga qanday xizmatlar kiritiladi
Xizmatlar ham inson uchun muhimlik darajasi va hayotiy zarurligiga qarab farqlanishi mumkin. Biroq oziq-ovqat tovarlari yuzasidan bir qarorga kelish masalasi ozmi-ko‘pmi tushunarli bo‘lsa, xizmatlarning zarur to‘plamini belgilashda savollar yuzaga kelishi mumkin. Aholi tirikchiligi uchun zarur eng kam miqdorni belgilashda qanday xizmatlar to‘lovi hisob-kitobga kiritilishi kerak? To‘g‘ri, birinchi navbatda, bular kommunal va transport xarajatlaridir.
Ayni vaqtda, inson o‘z hayotiy faoliyatida boshqa, dolzarbligi jihatidan muhim servis turlaridan ham faol foydalanadi: uyali aloqa va internetdan foydalanadi, tibbiy yordam, turli mutaxassislar maslahatlarini oladi. Madaniy-ma'rifiy tadbirlar: teatr, muzeylarga borish xarajatlari ham alohida e'tiborga loyiq. Zero kishi nafaqat jismoniy ehtiyojlarini qondirishi, balki aqliy va ma'naviy-axloqiy jihatdan yetarli darajada rivojlanishi lozim.
Shu sababli yuqorida sanab o‘tilganlarning bari ichki iste'mol savatchasini ishlab chiqishda inobatga olinishi lozim degan fikrdamiz.
MDH mamlakatlaridagi iste'mol savatchasi va tirikchilik uchun zarur eng kam miqdor
Rossiyada 1997 yildagi «Rossiya Federatsiyasidagi tirikchilik uchun zarur eng kam miqdor to‘g‘risida» va 2012 yildagi «Umuman Rossiya Federatsiyasi bo‘yicha iste'mol savatchasi to‘g‘risida»gi qonunlar amal qiladi. RFda iste'mol savatchasi har 5 yilda belgilanadi. Oziq-ovqat mahsulotlari uning yarmini (50%), nooziq-ovqat tovarlari va xizmatlar esa – har biri chorak qismini (25% + 25%) tashkil etadi. Ushbu mamlakat iste'mol savatchasi to‘plami hamda tovarlar va xizmatlar iste'moli normalarining aniq raqamlari bilan havola orqali o‘tib tanishish mumkin.
Qozog‘istonda oziq-ovqat savatchasi ilmiy asoslangan oziq-ovqat mahsulotlari iste'molining fiziologik normalari bo‘yicha hisoblab chiqariladi. Nooziq-ovqat tovarlari va xizmatlarga xarajatlarning qat'iy belgilangan ulushi minimal iste'mol savatchasi qiymatining 45%i miqdorida belgilanadi. Ya'ni qozog‘istonliklarning iste'mol savatchasidagi oziq-ovqat mahsulotlari ulushi 55%ni tashkil etadi.
Quyidagi jadvalda MDHning ayrim mamlakatlaridagi tirikchilik uchun zarur eng kam miqdor sharh e'lon qilingan kunda ushbu mamlakatlar valyutalarining rasmiy kursi bo‘yicha AQSh dollari ekvivalentida ko‘rsatilgan.

Jadvaldan ko‘ringanidek, mamlakatlar bo‘yicha raqamlar keskin farqlanadi. Bu nimadan dalolat beradi? Iste'mol savatchasi insonning iste'mol tovarlari va xizmatlarga minimal xarajatlaridan tashkil topishi sababli ularning narxlari alohida olingan mamlakat aholisining turmush kechirish qiymatiga bevosita ta'sir ko‘rsatadi. Shu tariqa, tirikchilik uchun zarur eng kam miqdorning yuqoriligi – dori-darmonlar, oziq-ovqat mahsulotlari, kommunal xizmatlar va boshqalarning qimmatligidan dalolat.
Bundan tashqari, turli ijtimoiy va yosh guruhlarining ehtiyojlari har xil bo‘ladi. Keltirilgan jadval pensionerlarning tirikchiligi uchun zarur eng kam miqdor, masalan, mehnatga layoqatli aholinikiga qaraganda kamligini yaqqol namoyish etmoqda. 
Iste'mol savatchasi tarkibiga ta'sir ko‘rsatuvchi omillar
Xullas, ichki iste'mol savatchasini ishlab chiqishda quyidagilarni inobatga olish zarur:
demografik omillar: oilalar katta-kichikligi va tuzilishi, aholining tarkibi va jins-yosh tuzilmasi va b.;

ijtimoiy-iqtisodiy omillar: oilalarda oziq-ovqat mahsulotlari, nooziq-ovqat tovarlari va xizmatlarning haqiqatda iste'mol qilinishi; barcha guruhdagi aholining ehtiyojlari, ularning daromadi darajasi va b.;

inson salomatligini saqlash va hayotiy faoliyatini ta'minlash uchun zarur bo‘lgan eng kam iste'mol hajmlari hamda tovarlar va xizmatlar ro‘yxati bo‘yicha ilmiy tavsiyalar;

aholining ijtimoiy himoyalanishini ta'minlashga doir davlatning moliyaviy imkoniyatlari;

tovarlar va xizmatlarning real bozor narxlari;

boshqa mamlakatlarning tajribasi va b.
Fikrimizcha, yuqorida sanab o‘tilgan barcha omillar, xorij tajribasining tahlil natijalari bilan birga, O‘zbekistonda iste'mol savatchasi va tirikchilik uchun zarur eng kam miqdor loyihalarining ishlab chiquvchilari tomonidan e'tiborga qabul qilinmog‘i lozim.