Tijorat banklarida aktivlar sifatini tasniflash va aktivlar bo‘yicha ehtimoliy yo‘qotishlarni qoplash uchun zaxiralar shakllantirish hamda ulardan foydalanish tartibi to‘g‘risidagi nizomga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish haqida

O‘zbekiston Respublikasining “O‘zbekiston Respublikasining Markaziy banki to‘g‘risida”gi va “Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida”gi qonunlariga muvofiq O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvi qaror qiladi:
 1. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvining 2015-yil 13-iyundagi 14/5-son qarori (ro‘yxat raqami 2696, 2015-yil 14-iyul) (O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2015-y., 28-son, 374-modda) bilan tasdiqlangan Tijorat banklarida aktivlar sifatini tasniflash va aktivlar bo‘yicha ehtimoliy yo‘qotishlarni qoplash uchun zaxiralar shakllantirish hamda ulardan foydalanish tartibi to‘g‘risidagi nizomga ilovaga muvofiq o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritilsin.
 2. Mazkur qaror rasmiy e’lon qilingan kundan e’tiboran bir oydan keyin kuchga kiradi.
 1. Muqaddima quyidagi tahrirda bayon etilsin:
 “Mazkur Nizom O‘zbekiston Respublikasining “O‘zbekiston Respublikasining Markaziy banki to‘g‘risida”gi, “Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida”gi va “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi qonunlariga muvofiq tijorat banklarida aktivlar sifatini tasniflash va aktivlar bo‘yicha ehtimoliy yo‘qotishlarni qoplash uchun zaxiralar (bundan buyon matnda zaxiralar deb yuritiladi) shakllantirish hamda ulardan foydalanish tartibini belgilaydi.”.
 2. 1-bandda:
 ikkinchi xatboshi quyidagi tahrirda bayon etilsin:
 “aktivlar — kredit, mikroqarz, overdraft, lizing, faktoring, qimmatli qog‘ozlar, investitsiyalar, boshqa banklardagi mablag‘lar, olinishi lozim bo‘lgan hisoblangan va (yoki) undirilmagan foizli va foizsiz daromadlar, bankning boshqa xususiy mulklari, bo‘lib-bo‘lib to‘lash shaklida sotilgan mulklar, balansdan tashqari moddalar (chaqirib olinmaydigan kredit majburiyatlari, foydalanilmagan kredit liniyalari, akkreditivlar, kafolatlar) hamda kredit tavakkalchiligi mavjud bo‘lgan boshqa aktivlar va balansdan tashqari moddalar”;
 quyidagi mazmundagi xatboshilar bilan to‘ldirilsin:
 “kredit tavakkalchiligi — qarzdor tomonidan bank oldidagi majburiyatlarini shartnoma yoki qonunchilik hujjatlarida ko‘rsatilgan muddat va shartlarda bajarilmasligi (lozim darajada bajarilmasligi) oqibatida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan yo‘qotish (zarar) va/yoki rejalashtirilgan daromadni olmaslik tavakkalchiligi;
 muddati o‘tgan qarzdorlik — qarzdor tomonidan shartnoma yoki qonunchilik hujjatlarida ko‘rsatilgan muddat va shartlarda bajarilmagan (lozim darajada bajarilmagan) bank oldidagi majburiyatlar;
 aktivning jami qiymati — aktivning bank balansida va balansdan tashqari moddalarda aks ettirilgan asosiy qarzi va unga hisoblangan foizlari, penya, komission va boshqa foizsiz to‘lovlari qoldig‘ining ular bo‘yicha yaratilgan zaxira ayrilmagan miqdori.”.
 3. Quyidagi mazmundagi 12 — 14-bandlar bilan to‘ldirilsin:
 “12. Mazkur Nizom talablariga muvofiq quyidagi aktivlar sifati bo‘yicha tasniflanadi:
 banklararo depozitlar va kreditlar, vakillik hisobvaraqlaridagi pul mablag‘lari;
 banklararo hisob-kitoblarda foydalaniladigan mablag‘lar va banklarga joylashtirilgan boshqa mablag‘lar;
 bankning kredit bo‘yicha talablari, shu jumladan qarz, kredit, mikroqarz, overdraft (mijozlarning depozit hisobvaraqlaridagi debet qoldig‘i), lizing, faktoring;
 yuridik shaxsning ustav fondiga (ustav kapitaliga) va qimmatli qog‘ozlariga qilingan investitsiyalar, shuningdek repo kelishuvlari doirasida sotilgan qimmatli qog‘ozlar;
 olinishi lozim bo‘lgan hisoblangan va (yoki) undirilmagan foizli va foizsiz daromadlar, jarima va penyalar;
 bo‘lib-bo‘lib to‘lash sharti bilan sotilgan aktivlar bo‘yicha talablar;
 aktivlar bo‘yicha garov hisobidan undirilgan mol-mulklar;
 to‘lab berilgan bo‘naklar va debitorlik qarzdorliklari;
 balansdan tashqari moddalardagi majburiyatlarning, shu jumladan bank kafolati va akkreditivning bank tomonidan bajarilishi natijasida vujudga kelgan aktivlar;
 kredit tavakkalchiligi mavjud bo‘lgan balansdan tashqari moddalar, shu jumladan foydalanilmagan kredit liniyalari, kafolatlar, chaqirib olinmaydigan majburiyatlar, savdoga oid moliyalashtirishlar (akkreditiv va boshqalar);
 kredit tavakkalchiligi mavjud bo‘lgan boshqa aktivlar va balansdan tashqari moddalar.
 Balansdan tashqari moddalarning qiymatini hisoblashda kapital monandligi hisob-kitoblaridagi kreditning qayta hisoblash omili qo‘llanilgandan so‘ng chiqqan natijalar olinadi.
 13. Mazkur Nizom talablari banklarning O‘zbekiston Respublikasining Markaziy bankiga (bundan buyon matnda Markaziy bank deb yuritiladi) va O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligiga nisbatan to‘g‘ridan to‘g‘ri talablariga, shu jumladan sotib olingan davlat qimmatli qog‘ozlariga nisbatan qo‘llanilmaydi.
 14. Aktivlar bo‘yicha qarzdorning muddati o‘tgan qarzdorliklari yoki 2-son kartotekasidagi to‘lov hujjatlari miqdori kichik miqdorga teng yoki undan kam bo‘lganda, ushbu aktiv sifatining tasnifi pasaytirilishi talab etilmaydi.
 Kichik miqdor deganda jismoniy shaxsga ajratilgan aktiv bo‘yicha 100 000 so‘mdan, yuridik shaxs va yakka tartibdagi tadbirkorga ajratilgan aktiv bo‘yicha 1 000 000 so‘mdan ko‘p bo‘lmagan hamda aktivning jami qiymatining bir foizidan oshmagan miqdor tushuniladi.”.
 4. 9-bandning beshinchi xatboshisidagi “asosiy qarzi va” degan so‘zlardan keyin “(yoki)” degan so‘z bilan to‘ldirilsin.
 5. 11, 13, 15, 18, 21, 23, 31, 44, 50, 54 va 55-bandlar o‘z kuchini yo‘qotgan deb topilsin.
 6. 12-bandda:
 beshinchi xatboshi quyidagi tahrirda bayon etilsin:
 “qarzdorning 2-son kartotekasi mavjud bo‘lib, undagi to‘lov hujjatlarining muddati 90 kundan oshmagan bo‘lsa (2-son kartotekasida ushbu aktivni so‘ndirish bo‘yicha to‘lov talabnomasi mavjud bo‘lgan yoki faoliyati mavsumiy xususiyatga ega qarzdorlar bundan mustasno);”;
 yettinchi va sakkizinchi xatboshilar quyidagi tahrirda bayon etilsin:
 “ishonchli (e’timodli) aktivlarning asosiy qarzi va (yoki) foizlari bo‘yicha 90 kundan oshmagan muddati o‘tgan qarzdorlik mavjud bo‘lsa;
 ta’minlangan aktivlar bo‘yicha asosiy qarz va (yoki) foizlar bo‘yicha 31 kun va undan ortiq, lekin 90 kundan oshmagan muddati o‘tgan qarzdorlik mavjud bo‘lsa.”.
 7. 14-bandda:
 beshinchi xatboshi quyidagi tahrirda bayon etilsin:
 “qarzdorning 2-son kartotekasida 91 kun va undan ortiq, lekin 180 kundan oshmagan muddatga kechiktirilgan to‘lov hujjatlari mavjud bo‘lsa (2-son kartotekasida ushbu aktivni so‘ndirish bo‘yicha to‘lov talabnomasi mavjud bo‘lgan yoki faoliyati mavsumiy xususiyatga ega qarzdorlar bundan mustasno);”;
 yettinchi xatboshi quyidagi tahrirda bayon etilsin:
 “bank aktivining ta’minot qiymatiga nisbati bankning ichki hujjatlarida ko‘rsatilgan chegaradan ko‘p bo‘lsa (ishonchli (e’timodli) aktivlar bundan mustasno);”;
 sakkizinchi xatboshi chiqarib tashlansin;
 to‘qqizinchi xatboshi sakkizinchi xatboshi deb hisoblansin;
 sakkizinchi xatboshi quyidagi tahrirda bayon etilsin:
 “asosiy qarz va (yoki) foizlar bo‘yicha 91 kun va undan ortiq, lekin 180 kundan oshmagan muddati o‘tgan qarzdorlik mavjud bo‘lsa.”.
 8. 17-bandda:
 to‘rtinchi xatboshi quyidagi tahrirda bayon etilsin:
 “qarzdorning 2-son kartotekasida 181 kun va undan ortiq, lekin 365 kundan oshmagan muddatga kechiktirilgan to‘lov hujjatlari mavjud bo‘lsa (2-son kartotekasida ushbu aktivni so‘ndirish bo‘yicha to‘lov talabnomasi mavjud bo‘lgan yoki faoliyati mavsumiy xususiyatga ega qarzdorlar bundan mustasno);”;
 beshinchi xatboshi chiqarib tashlansin;
 oltinchi xatboshi beshinchi xatboshi deb hisoblansin;
 beshinchi xatboshi quyidagi tahrirda bayon etilsin:
 “asosiy qarz va (yoki) foizlar bo‘yicha 181 kun va undan ortiq, lekin 365 kundan oshmagan muddati o‘tgan qarzdorlik mavjud bo‘lsa.”.
 9. 20-band quyidagi tahrirda bayon etilsin:
 “20. Quyida keltirilgan omillardan hech bo‘lmaganda bittasi mavjud bo‘lsa, aktivlarning sifati “umidsiz” deb tasniflanadi:
 qarzdor va lizing oluvchidan undirilgan, garovga qo‘yilgan mol-mulkka bo‘lgan huquqlardan foydalanish yo‘li bilan tijorat banki tomonidan balansga qabul qilingan kundan boshlab uch oy muddatda sotilmagan va bank faoliyatini kengaytirish uchun sotib olingan binodan ikki yil mobaynida foydalanilmagan hamda bank faoliyati uchun ortiq foydalanilmay qo‘yilgan paytdan boshlab bir yil mobaynida sotilmagan bo‘lsa;
 qarzdorning 2-son kartotekasida muddati 366 kun va undan ortiq kunga kechiktirilgan to‘lov hujjatlari mavjud bo‘lsa;
 asosiy qarz va (yoki) foizlar bo‘yicha 366 kun va undan ortiq kunga muddati o‘tgan qarzdorlik mavjud bo‘lsa.”.
 10. 22-band quyidagi tahrirda bayon etilsin:
 “22. Bitta qarzdorga berilgan bir nechta aktivlar mavjud bo‘lsa, bank o‘zi taqdim etgan aktivni qarzdorga berilgan barcha aktivlar ichida eng past toifada tasniflangan aktiv sifatidek tasniflashi lozim.”.
 11. 26-band quyidagi tahrirda bayon etilsin:
 “26. Aktivlarning yuqori likvidli ta’minotiga:
 davlat qimmatli qog‘ozlari garovi;
 bank kapitali monandligi hisob-kitoblarida tavakkalchilik darajasi 0 foiz bo‘lgan xorijiy davlatlarning hukumatlari va Markaziy banklarining kafolati yoki ular tomonidan emissiya qilingan qimmatli qog‘ozlar garovi;
 Jahon banki guruhi (Xalqaro tiklanish va taraqqiyot banki, Xalqaro moliya korporatsiyasi, Xalqaro investitsiyalarni kafolatlash agentligi, Xalqaro taraqqiyot assotsiatsiyasi) hamda Osiyo taraqqiyot banki, Osiyo infrastruktura investitsiya banki, Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki, Yevropa investitsiya banki, Yevropa investitsiya jamg‘armasi, Islom taraqqiyot banki va Yevropa Kengashining taraqqiyot banklari kafolati;
 kreditor bankdagi depozitlar yoki depozit sertifikatlari garovi kiradi.”.
 12. Quyidagi mazmundagi 261-band bilan to‘ldirilsin:
 “261. Aktivlar yuqori likvidli ta’minot bilan ta’minlanganda ular bo‘yicha ehtimoliy yo‘qotishlarni qoplashga mo‘ljallangan zaxira miqdori quyidagi formulaga muvofiq aniqlanadi:
 bunda:
 Z — shakllantirilishi lozim bo‘lgan zaxira miqdori;
 AJM — aktivning jami qiymati summasi;
 TQ — yuqori likvidli ta’minot qiymati;
 Ch — valyutadagi tafovutni hisobga olish omili. Mazkur omil aktiv ifodalangan valyuta u bo‘yicha qabul qilingan ta’minot valyutasidan farq qilmasa 0 ga, farq qilsa 0,1 ga teng bo‘ladi;
 m — aktiv tasnifi bo‘yicha shakllantirilishi lozim bo‘lgan zaxira yaratish me’yori.
 Bunda, aktivlar bo‘yicha ehtimoliy yo‘qotishlarni qoplashga mo‘ljallangan zaxira miqdori 0 yoki undan kichik (manfiy) bo‘lsa, aktiv bo‘yicha ehtimoliy yo‘qotishlarni qoplashga mo‘ljallangan zaxira shakllantirilmaydi.”.
 13. 27-band quyidagi tahrirda bayon etilsin:
 “27. Bank tomonidan qabul qilinuvchi mazkur Nizomning 26-bandida nazarda tutilgan garov turlari quyidagi talablarga javob berishi lozim:
 qimmatli qog‘ozlar, bankdagi depozitlar, depozit sertifikatlar garov sifatida qabul qilingan bo‘lsa, ularning muddati tegishli aktivni so‘ndirish muddatidan kam bo‘lmasligi;
 kreditor bankdagi depozit garov predmeti bo‘lsa, garov shartnomasi shartlariga binoan qarz oluvchi o‘z majburiyatlarini bajarmagan holatda bankning ushbu mablag‘larni so‘zsiz nazorat qilish va ularni tasarruf eta olish huquqi bo‘lishi;
 bank aktivi bankdagi depozitlar bilan ta’minlangan bo‘lsa, depozit aktivni ta’minlash uchun tegishli hisobvaraqda yuritilishi hamda kredit shartnomasi yoki boshqa shartnomada qarz oluvchi tomonidan aktiv qaytarilmagan yoki majburiyatlari bajarilmagan holda bank akseptsiz tartibda depozitni tasarruf etishi, shuningdek qarz oluvchi ixtiyoriy ravishda ushbu depozitni u bilan ta’minlangan aktivni so‘ndirish uchun yo‘naltirishi mumkin ekanligi shart qilib qo‘yilishi lozim.
 Bunda, bank aktivni qaytarish muddati yetib kelgunga qadar depozitdan mablag‘larni olishga yo‘l qo‘ymaslik maqsadida zarur choralarni ko‘rishi va nazorat o‘rnatishi kerak.”.
 14. Quyidagi mazmundagi 271-band bilan to‘ldirilsin:
 “271. Kafolat yuqori likvidli ta’minot hisoblanishi uchun bir vaqtning o‘zida quyidagi talablarga javob berishi lozim:
 kafolat muddati va asosiy majburiyat muddatlari mos bo‘lishi;
 qarz oluvchi o‘z majburiyatlarini bajarmagan hollarda, shartnoma va (yoki) o‘zaro kelishuvda kafolat shartlarini bajarish muddatlariga doir hech qanday cheklovlar bo‘lmasligi;
 kafil tomonidan taqdim etilgan kafolat hujjatlashtirilgan majburiyat hisoblanishi;
 bankning majburiyatni kafildan to‘g‘ridan to‘g‘ri talab qilish huquqi bo‘lishi;
 qarz oluvchining bank oldidagi majburiyati bo‘yicha taqdim etilgan kafolat miqdori aniq belgilangan bo‘lishi;
 kafolat chaqirib olinmaydigan va so‘zsiz bo‘lishi, ya’ni bir tomonlama tartibda kafil kafolatni bekor qilishi, kafolat qiymatini oshirishi, kafolat muddatini qisqartirishi, shuningdek kafolat bo‘yicha mablag‘larni to‘liq yoki qisman to‘lamasligiga imkon yaratuvchi shartlarning mavjud emasligi;
 qarz oluvchi kafolat bilan ta’minlangan majburiyatlarini bajarmagan hollarda, bank kafildan kafolat bo‘yicha to‘lovni amalga oshirishini talab qilish huquqi bo‘lishi.”.
 15. 28-band quyidagi tahrirda bayon etilsin:
 “28. Aktivlarning quyida keltirilgan asosiy shartlaridan hech bo‘lmaganda bittasi o‘zgartirilgan bo‘lsa, ular shartlari qayta ko‘rib chiqilgan aktivlar deb hisoblanadi:
 foiz stavkasining pasaytirilishi, shartnomada belgilangan o‘zgaruvchan foiz stavkasi pasayishi munosabati bilan foiz stavkasining pasaytirilishi holatlari bundan mustasno;
 asosiy qarzning kamaytirilishi yoki undan qisman voz kechilishi, aktivning foydalanilmagan qismi kamaytirilishi bundan mustasno;
 foizlar va (yoki) asosiy qarzga doir to‘lovlarning bir qismi yoki barchasidan voz kechilishi;
 aktivning asosiy qismi va (yoki) foizlarining to‘lash muddati kechiktirilishi yoki uzaytirilishi, mijozni moliyalashtirishni boshlash muddati o‘zgarishi hisobiga to‘lov grafigining yoki to‘lovlar to‘lanadigan oy ichida to‘lov sanasining o‘zgartirilishi bundan mustasno;
 ta’minot turining o‘zgartirilishi, kreditning bir qismi qaytarilganligi munosabati bilan ta’minotdan chiqarilgan hamda aktiv summasini garov summasiga nisbati bankning ichki hujjatlarida ko‘rsatilgan chegaradan ko‘p bo‘lmagan holatlar bundan mustasno;
 foizlarning kapitalizatsiya qilinishi;
 mazkur bandning ikkinchi — yettinchi xatboshilarida ko‘rsatilgan shartlardan birini yoki bir nechtasini qo‘llagan holda qarz oluvchining o‘zgartirilishi.”.
 16. Quyidagi mazmundagi 281-band bilan to‘ldirilsin:
 “281. Kredit shartnomasi shartlari quyidagicha o‘zgartirilganda kredit tasnifi o‘zgartirilmaydi va shartlari qayta ko‘rib chiqilgan aktivlar deb tasniflanmaydi:
 foiz stavkasi pasaytirilganda, bunda o‘zgartirishdan so‘ng milliy valyutadagi kreditlar bo‘yicha foiz stavkasi Markaziy bank asosiy stavkasi + 2 foiz banddan kam bo‘lmasligi lozim;
 kredit valyutasi o‘zgartirilganda, bunda kredit xorijiy valyutadan milliy valyutaga o‘zgartirilganda kreditlar bo‘yicha foiz stavkasi Markaziy bank asosiy stavkasi + 2 foiz banddan kam bo‘lmasligi lozim;
 kreditning imtiyozli davri 6 oygacha uzaytirilganda, bunda dastlabki grafik bo‘yicha foizlar to‘liq to‘langan va yangi grafikda foiz to‘lovlari nazarda tutilgan hamda kreditning imtiyozli davri tugamagan va birinchi marta uzaytirilayotgan bo‘lishi, shuningdek shartnomaning oxirgi muddatini uzaytirish uzaytirilayotgan imtiyozli muddatdan ko‘p bo‘lmasligi shart.
 Bunda, kredit shartnomasi shartlari qayta ko‘rib chiqilayotgan vaqtda qarzdorning barcha banklardan olingan kreditlari bo‘yicha muddati o‘tgan qarzdorligi mavjud bo‘lmasligi va uning krediti sifati “standart” yoki “substandart” toifasida bo‘lishi hamda qayta ko‘rib chiqilayotgan shartnoma bo‘yicha to‘lovlarni to‘lashda so‘nggi 6 oy ichida muddati kechiktirilgan kunlarning jami miqdori 60 kundan oshmagan bo‘lishi lozim.”.
 17. 30-bandning ikkinchi xatboshisi chiqarib tashlansin.
 18. 36-band quyidagi tahrirda bayon etilsin:
 “36. Tijorat banki aktivining jami qiymatiga nisbatan aktivlar:
 “standart” deb tasniflanganda bir foiz;
 “substandart” deb tasniflanganda o‘n foiz;
 “qoniqarsiz” deb tasniflanganda yigirma besh foiz;
 “shubhali” deb tasniflanganda ellik foiz;
 “umidsiz” deb tasniflanganda yuz foiz miqdorda bank xarajati hisobidan zaxira shakllantirishi lozim.
 Bunda, tijorat banki maxsus zaxiralarni aktivlarni tasniflash uchun mazkur Nizomda nazarda tutilgan asoslar vujudga kelgan sanadan boshlab shakllantirishi va ular bo‘yicha buxgalteriya o‘tkazmalarini dasturlashgan holda amalga oshirishi lozim.”.
 19. 361-band quyidagi tahrirda bayon etilsin:
 “361. Aktiv qaysi valyutada vujudga kelgan bo‘lsa, maxsus zaxira ham ushbu aktiv valyutasida har bir aktiv uchun alohida shakllantirilishi lozim.
 Standart aktivlarga yaratiladigan zaxiralar sifati standart deb tasniflangan jami aktivlar qoldig‘iga nisbatan har oyning yakuniga qadar milliy valyutada shakllantirilishi lozim.”.
 20. 42-band quyidagi tahrirda bayon etilsin:
 “Aktivlar bo‘yicha ehtimoliy yo‘qotishlarga doir zaxirani shakllantirish va undan foydalanishga oid buxgalteriya o‘tkazmalari Tijorat banklarida buxgalteriya hisobining hisobvaraqlar rejasiga (ro‘yxat raqami 3336, 2021-yil 26-noyabr) muvofiq amalga oshiriladi.”.