Haftalik dayjest. Narxi oshgan un va “buxanka”, tanqidlarga uchragan so'm ramzi va Ortiqxo'jaevning maslahati

xayrli kech, ushbu o'qib turganingiz — “Bugun”ning so'nggi yetti kunlikdagi eng muhim va sara xabarlari joy olgan haftalik dayjesti.
Un narxining ko'tarilishi: 1,7 mln tonna bug'doy davlat resursi sifatida, 266,5 ming tonna bug'doy urug'lik uchun xarid qilinadi. Hozirda O'zbekistonda 50 ming tonna un zaxirasi bor.
Ushbu haftaning boshida, 30 may kuni Qishloq xo'jaligi va Moliya vazirliklari mutasaddilari ishtirokida matbuot anjumani o'tkazildi. Unda qatnashgan “Bugun.uz” muxbiri bir nechta yangiliklarni bizga yetkazdi. Ularni ketma-ket quyida keltiramiz.
Moliya vazirligi vakilining so'zlariga ko'ra, hozirda bozorda narxlar o'zining eng yuqori nuqtasiga chiqdi, ammo bu vaqtinchalik holat. U mamlakatda un narxining sezilarli darajada ko'tarilishiga Qozog'istondan import qilinayotgan un va bug'doy narxi oshgani (u yerda bularning eksportiga cheklov o'rnatilgan) va Rossiya–Ukraina ziddiyatini sabab qilib ko'rsatgan.
“Bozorda, asosan, import qilingan un narxlari oshmoqda. Bunga Qozog'istondan import qilinayotgan un va bug'doy narxi oshishi sabab bo'lyapti. Biz erkinlashtirish jarayoniga o'tadigan bo'lsak, 1 iyundan birja savdolariga qo'yiladigan bo'lsa, bugungi kungacha un ma'lum miqdorda taqsimot tartibida belgilangan bo'lsa, bozorga yetarli miqdordagi un mahsulotini chiqaramiz. Bunga qo'shimcha ravishda un zaxiralari ham yaratilgan [u zaxiralar yetarliligini aytib, narxi ko'tarilishiga vahima qilishga hech qanday asos yo'qligini ta'kidlagan].
Hozirgi kunda 1 oyda ichki bozorda 130 ming tonna atrofida un savdoga chiqarilayotgan bo'lsa, biz yana qo'shimcha 50 ming tonna un zaxirasini yaratib qo'ydik”, — dedi To'lqin Mirzaev.
Vakilning ma'lum qilishicha, Rossiya va Ukraina o'rtasidagi munosabatlardan keyin narxlar ko'tarilgan va endi u tushishi kutilmoqda.
“Narxning oshishi Rossiya va Ukraina o'rtasidagi munosabatlar natijasida dunyoda yuzaga kelgan siyosiy tanglikning ta'siridir va bu — vaqtinchalik holat. Har bir mahsulotning o'z qiymati bo'ladi, o'sha qiymatdan o'tgandan keyin iste'molchi uning o'rniga boshqa mahsulotga o'tishni boshlaydi. Hozirgi kunda narxlar o'zining eng yuqori nuqtasiga chiqdi, desak bo'ladi. Biroq bu — vaqtinchalik holat. Shuning uchun narxlarning ortga qaytishini kutyapmiz”, — dedi vazirlik vakili.
Bundan tashqari, Prezident qarori bilan 1 million 783,5 ming tonna tovar bug'doy davlat resursi sifatida hamda 266,5 ming tonna bug'doy urug'lik uchun Moliya vazirligi huzuridagi Qishloq xo'jaligini davlat tomonidan qo'llab-quvvatlash jamg'armasi mablag'lari hisobidan xarid qilinadi. 500 ming tonna bug'doy esa fermer xo'jaliklari hamda boshqa g'alla yetishtiruvchilar tomonidan keyinchalik birja savdolarida sotish uchun Jamg'armaning tijorat vakilida vaqtinchalik saqlashga qabul qilinadi.
Bug'doy yetishtiruvchilardan tijorat vakilida vaqtinchalik saqlash uchun qabul qilingan tovar bug'doy 2022 yilning iyul–avgust oylarida birja savdolari orqali sotiladi.
Moliya vazirligi “O'zdonmahsulot” AK tizimidagi korxonalarga birjadan bug'doy sotib olish uchun revolver kreditlarni moliyalashtirish maqsadida Jamg'arma mablag'lari hisobidan 800 milliard so'mgacha tijorat banklariga Markaziy bankning asosiy stavkasida resurs joylashtirilishini ta'minlaydi.
Muhim yangilik: 1 iyuldan boshlab elektr va gaz narxlari tabaqalashtiriladi. Sodda qilib aytganda, bir oylik limit beriladi, o'sha limit bo'yicha arzonroq narxda to'laysiz, undan oshig'i (2–3 baravar) qimmatroq narxda hisoblanadi.
Vazirlar Mahkamasining “Yoqilg'i-energetika resurslarining narxlarini o'zgartirish to'g'risida”gi qarori loyihasi muhokamaga qo'yildi. Unga ko'ra, 2022 yil 1 iyuldan boshlab,
Elektr energiyasi bo'yicha:
Tabiiy gaz bo'yicha:
Yuqoridagi narxlar aholi uchun, ya'ni jismoniy shaxslar uchun belgilangan. Yuridik shaxslar, byudjet tashkilotlari, kombinatlar va avtomobillarni gaz bilan to'ldirish kompressor stantsiyalari uchun alohida narxlar belgilangan, ular bilan bu yerda tanishib chiqishingiz mumkin.
Yangi narxlar e'lon qilingach, buxgalter Qahramon Aslanov o'z Twitter sahifasida o'rinli savolni qoldirdi: “Gaz yo'q joylarda nima qiladi? Elektr ko'p ketadi-ku ularda?” Savolni sal o'zgartirsa ham bo'ladi: Gaz yo'q joydachi?
“Pedinst”, Milliy va TDTU — 2021 yilda eng ko'p daromad ko'rgan OTMlar.
O'zbekistonda 2021 yil davomida eng ko'p daromad ko'rgan Oliy ta'lim muassasalarining ro'yxati e'lon qilindi. Natijalarga ko'ra, respublika kesimida eng ko'p daromadlar Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universiteti (qariyb 400 milliard so'm, sof daromad — 259 milliard so'm), Namangan davlat universiteti (320 milliard so'm, sof daromad — 78,6 milliard so'm) va Mirzo Ulug'bek nomidagi O'zbekiston Milliy universiteti tomonidan (315 milliard so'm, sof daromad — 22,1 milliard so'm) shakllantirilgan.
Bundan tashqari, “Narxoz” hamda jahon tillari universiteti, mos ravishda, 237 milliard so'm va 210 milliard so'm daromad bilan poytaxtdagi eng ko'p pul topgan OTMlar ro'yxatidan joy olgan. Umumiy ro'yxatning 4 va 5-o'rinlarida Urganch Davlat universiteti (qariyb 309 milliard so'm) hamda Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universiteti (286 milliard so'mdan ziyodroq) joy olgan.
Ma'lumot uchun, yuqorida keltirilgan raqamlar sof daromad emas, quyidagi skrinshotda universitetlarning xarajatlari ham keltirilgan. OTMlarning to'liq hisoboti bilan bu yerda tanishishingiz mumkin.
“So'kma, men oshirganim yo'q”: Toshkentda “buxanka” non narxi keskin oshdi. Endi u 2800 so'mdan sotilmoqda.
Toshkent shahri va boshqa bir qator viloyatlardagi do'konlarda “buxanka” non narxi 2800 so'm bo'lgani haqidagi xabarlar tarqaldi. Tarmoqlarda narxning oshishini tushuntirolmagan sotuvchining qiziqarli surati ham tarqaldi, unda “so'kma, men oshirganim yo'q”, deb yozilgan.
Ushbu xabarlar tarqalishni boshlagandan so'ng Aksilmonopoliya qo'mitasi qolipli non narxi bo'yicha tezkor o'rganishlar o'tkazgan. Uning natijasiga ko'ra, qolipli non narxi Toshkent shahrida eng yuqori — 2800 so'm, Qashqadaryoda viloyatida eng past — 1650 so'm, respublika bo'yicha o'rtacha narx esa 2250 so'm ekani aniqlangan (avvalroq Moliya vazirligi departamenti mudiri To'lqin Mirzaev bug'doyning narxi 3000 so'mdan oshmasa, ‘buxankaʼning narxi 2800 so'mdan oshmasligini aytgandi).
Bizga sherik “Kommers.uz”ning qo'mitaga tayanib qayd etishicha, iyun oyida 170 ming tonna un birjaga qo'yilishi, bunda har bir non ishlab chiqaruvchi uchun teng sharoit yaratish maqsadida kichik lotlarda (3 tonnadan) qo'yilmoqda. 1 iyun holatida 50,5 ming tonnadan ortiq un mahsuloti qoldig'i mavjud bo'lib, avgust oyi uchun ham un ishlab chiqarish uchun korxonalarda zarur don zaxiralari mavjud.
Qo'mita non ishlab chiqaruvchi va sotuvchilar hamda aholidan “ijtimoiy tarmoqlar orqali tarqatilayotgan asoslanmangan ma'lumotlarga ishonib, sun'iy ajiotaj vujudga keltirmaslikni” so'ragan. Ma'lumot uchun, antimonopoliya qo'mitasi nazarda tutayotgan “asoslanmangan ma'lumotlar” “buxanka” va unning taqchilligi yuzaga kelishi haqidagi xabarlar.
O'zbekistonda shakar narxi nega oshgan? Iqtisodiy taraqqiyot va kambag'allikni qisqartirish vazirligi (uzundan-uzun) tushuntirish berdi. Qisqacha mazmunini quyida o'qishingiz mumkin.
Iqtisodiy taraqqiyot va kambag'allikni qisqartirish vazirligi oshgan shakar narxi, buning sabablari, qo'shnilardagi vaziyat va narxlarning ko'tarilib ketmasligi uchun qilinayotgan ishlar bo'yicha “Bugun.uz”ga ma'lumot berdi. Uning qisqacha mazmunini quyida o'qishingiz mumkin.
Statistika qo'mitasi ma'lumotlariga ko'ra, bugungi kunda ichki bozorda 1 kg shakarning o'rtacha narxi 9500–13 000 so'm doirasida shakllanmoqda, ayrim savdo nuqtalarida 14 000 so'mgacha ko'tarilgan.
Vazirlikning qayd etishicha, qo'shni va boshqa MDH mamlakatlarida shakar narxi 52 foizga o'sishi bilan birga, ushbu mahsulot taqchilligi va xatarlar yuzaga kelayotgani kuzatilmoqda (shu omil ham O'zbekistonda shakar narxi oshishiga ma'lum darajada ta'sir o'tkazgan). Ammo, vazirlikka ko'ra, O'zbekistonda shakar tanqisligi mavjud emas va ichki bozorni yil yakuniga qadar shakar bilan to'yintirish bo'yicha barcha zaxiralar yaratilgan.
Shakar narxining o'sishiga, birinchi navbatda, mazkur mahsulot va uning xomashyosini Markaziy Osiyo mintaqasiga yetkazib berish bo'yicha transport va logistika bilan bog'liq muammolar hamda yoqilg'i resurslari narxlarining o'sishi ta'sir ko'rsatmoqda. Misol uchun, London birjasida shakarning narxi 15 foizga (500 dollardan 575 dollargacha), uning O'zbekistonga yetkazib berish xarajatlari 1 tonnasi uchun 173 dollardan 271 dollargacha yoki 57 foizga oshgan.
An'anaviy dengiz portlarining yopilishi hamda alternativ portlar o'tkazuvchanlik sig'imlarining pastligi tovarlarni uzoq muddat qolib ketishi hamda saqlash bilan bog'liq qo'shimcha xarajatlarni yuzaga keltirmoqda. Bundan tashqari, Rossiya, Qozog'iston va Hindiston tomonidan (O'zbekistonga eng ko'p oziq-ovqat aynan Qozog'iston (430,3 million dollar) va Rossiyadan (284 million dollar) import qilinadi) shakar ekportiga qo'yilgan vaqtinchalik taqiq ham O'zbekistondagi shakarning narxi ko'tarilishiga ta'sir o'tkazgan.
Shakar narxining ko'tarilib ketishini oldini olish (aslida, ko'tarilib bo'ldi, endi yana davom etmasligi) uchun O'zbekistonda qator choralar ko'rilayotgani ma'lum qilingan. xususan,
Shakarni qo'yib turing, “buxanka” non narxi qimmatladi. Bunga qanday munosabatdasiz?

O'zbekistonda qator oziq-ovqat mahsulotlari eksportiga vaqtinchalik taqiq qo'yildi. Ular ichki bozorda yetarli bo'lgan taqdirdagina taqiq olinadi.
Prezidentning tegishli farmoni bilan 1 iyundan boshlab qator mahsulotlarning eksportiga taqiq qo'yildi. Farmon quyidagi mahsulotlarni olib chiqishni taqiqlashni nazarda tutadi:
Ushbu mahsulotlarning eksporti ichki bozorda yetarli hajmi mavjud bo'lgan taqdirdagina Vazirlar Mahkamasi tomonidan tiklanadi.
Bundan tashqari, ushbu hujjatga ko'ra, savdo-iqtisodiy munosabatlarda eng ko'p qulaylik berish rejimi nazarda tutilmagan mamlakatlarda (eng ko'p qulaylik berilgan davlatlar ro'yxati) ishlab chiqarilgan tovarlarga nisbatan bojxona bojining ikki baravar stavkasi qo'llanilmaydi. 2022 yil 1 maydan boshlab 2023 yil 1 yanvarga qadar bir qator tovarlarni (ilova) olib kirishda bojxona bojlarining nol stavkalari belgilanadi.
Shuningdek, O'zbekistonga olib kiriladigan oziq-ovqat mahsulotlarini davlat tilida majburiy markirovka qilish tartibi vaqtinchalik to'xtatiladi.
O'zbekistonda yerusti metro yo'nalishlari ostidagi yer maydonlari E–Auksion orqali 5 yil muddatga ijaraga beriladi. U yerdan 4 maqsadda foydalanish mumkin bo'ladi.
Toshkent metropolitenining “Do'stlik”–“Qo'yliq” yerusti metro yo'nalishi 1–5 bekatlari oralig'idagi yer maydonlarida quyidagilarni tashkil etish uchun ijaraga beriladi:
Yerusti metrosi ostidagi yer maydonlari (hozirda ularning ba'zi joylari simlar bilan o'ralgan, ba'zilari esa ochiq) hatlovdan o'tkazilib, metro harakatiga halal bermaydigan qismi Toshkent shahri hokimligi zaxirasiga o'tkaziladi. Ushbu yer maydonlari E–Auksion elektron savdo platformasi orqali 5 yil muddatga ijara huquqi bilan, istisno tariqasida, 12 oyga teng ulushlarda bo'lib to'lash sharti bilan savdoga chiqariladi. Ammo u yerga faqatgina fudtrak hamda yengil turdagi qurilmalarni qurish va joylashtirish mumkin bo'ladi.
Ikkita xabar bor. Biri yaxshi, ikkinchisi yomon. Hammasi yaxshi bo'lishi uchun xabarni yaxshisidan boshlaymiz: O'zbekistonliklar uchun Haj mavsumi 18 iyundan boshlanadi. Ammo uning narxi salkam ikki baravarga oshdi.
O'zbekistonliklar uchun Haj mavsumi 18 iyun kuni boshlanib, 31 iyul kuni yakunlanadi. Ziyoratchilar mamlakatning 7 ta hududi: Toshkent, Namangan, Samarqand, Qarshi, Buxoro, Urganch va Nukus shaharlaridan tashish reja qilingan. Barcha reyslar to'g'ridan-to'g'ri Madina shahriga amalga oshiriladi (odat, an'ana va yana allambalolarga sodiq qolgan holda, albatta, “Uzbekistan Airways” orqali). 14–31 iyul kunlari esa ular ortga qaytadi.
Ammo uning narxi o'tgan yilgiga qaraganda deyarli ikki baravarga oshib, 62 million 900 ming so'm (mana shu yerga yangi tanlangan ramzni qo'ysak bo'lardi, lekin hali uning dijital versiyasi chiqmagan, chiqishi ham juda qiyin — gap kelganida gapda, endi) etib belgilandi.
Din ishlari bo'yicha qo'mita, Musulmonlari idorasi va hamkor tashkilotlar o'tgan oyning boshida Saudiya Arabistoniga borib, shart-sharoit va narx-navoni o'rgangan.  Unda kommunal, transport, elektr-energiya va boshqa xizmatlar uchun to'lovlar miqdori bir necha baravar (30–40 foiz) oshgani ma'lum bo'lgan. Shuningdek, haj amallarini tashkil etuvchi muassasalarning xizmatlariga 2022 yilda yangi majburiy to'lovlar joriy etilgan. O'zgarishlar natijasida dunyo mamlakatlari uchun haj xizmatlari narxi o'rtacha 40–45 foizga ko'tarilgani ma'lum bo'ldi.
Shularni inobatga olib, “Haj–2022” mavsumi uchun 1 nafar ziyoratchiga to'lov miqdori 62 million 900 ming so'm etib belgilangan.
Bundan tashqari, safar davomida Saudiya Arabistoni tomoni bilan olib borilgan muzokaralardan so'ng 2022 yil O'zbekiston fuqarolari uchun umumiy haj kvotasi 10 865 nafar etib belgilangan. Ma'lumot uchun, 2019 yilda bu ko'rsatkich 7 200 nafarni tashkil etib, ziyorat narxi 33,5 million so'mga yetgandi.
“Ilon o'yin”, tuya va plagiat. So'mning rasmiy ramzi tanqidlarga uchradi.
Milliy valyuta — co'm ramzini ishlab chiqish bo'yicha o'tkazilgan tanlov natijalari e'lon qilindi. Markaziy bankning ushbu axborotidan so'ng ijtimoiy tarmoq foydalanuvchilari va ko'p o'quvchili blogerlar tomonidan munosabat bildirildi. “Bugun.uz” ularni bir joyga to'pladi.
Milliy valyuta — so'mning yangi (birinchi) rasmiy ramzini ishlab chiqish bo'yicha o'tkazilgan tanlov nihoyasiga yetdi va kelib tushgan 500 dan ortiq namunalardan (hay'at a'zolarining fikricha) eng kreativi tanlab olindi. Quyidagi suratda ko'rsatilgan belgi endi o'zbek so'mining rasmiy ramzi hisoblanadi. Unda U va S harflari uyg'unlashgan.
“Intellektual mulk huquqlari buzilishiga yo'l qo'yilmagan” — Adliya vazirligi so'm ramzi uchun tanlangan belgi haqida.
Adliya vazirligi ijtimoiy tarmoqlarda O'zbekiston milliy valyutasi — so'mning ramzi Frantsiya “IN-CORE systems” kompaniyasining logotipidan o'g'irlab olingani haqidagi xabarga munosabat bildirdi.
Vazirlikning bayonotini qisqartiramiz: Intellektual mulk ob'ektlarining huquqiy muhofazasi territorial (hududiy) xarakterga ega, u faqatgina rasmiy tartibda ro'yxatdan o'tkazilgan davlatda himoya qilinadi. So'm undan o'g'rilangani aytilgan logotipga ega kompaniya esa O'zbekistonda ro'yxatdan o'tmagan.
Bundan tashqari, O'zbekiston Respublikasi ʼMualliflik huquqi va turdosh huquqlar to'g'risidaʼgi qonunining 8-moddasiga muvofiq rasmiy ramzlar va belgilar (bayroqlar, gerblar, ordenlar, pul belgilari va shu kabilar) mualliflik huquqi ob'ektlari hisoblanmaydi. Yuqoridagilarga asosan ushbu holatlarda intellektual mulk huquqlari buzilishiga yo'l qo'yilmagan, deya xulosa qilingan vazirlik munosabatida.
Jahongir Ortiqxo'jaevdan hafta maslahati: “Naqd pulda ishlanglar (mayli, rasmiy bo'lsin). Plastik kartochka zarar”.
Toshkent shahri hokimi Jahongir Ortiqxo'jaev (reklamalari sizni bezor qilib yuborgan) Megatrening 2022 biznes forumida yoshlarga plastik kartochka emas, naqd pul ishlatish kerakligini aytgan. Biznesmen hokim buning sababini ham tushuntirgan (boshdan o'tkazgan tabib, deydiku, balki shunaqadir). Videoni pastroqda qoldirganmiz.
Hokimning so'zlariga ko'ra, plastik kartochkalar jahon bank sektori vakillari tomonidan o'ylab topilgan bo'lib, puli ko'paygan, uni ko'tara olmaydigan odamlar uchun mo'ljallangan. Ammo, “mayli (!), rasmiy bo'lsin, faqat naqd pulda ishlash kerak”.
“Biror do'konga kirsangiz, qo'lingizda plastik kartochka bo'lsa, qancha pul ishlatayotganingizni bilmaysiz. Lekin naqd pul berayotganda bilasiz, pul jigardan bo'lgan. Yoshlar, iltimos, naqd pul bilan muomala qilinglar. Yoshlarga plastik kartochka bilan ishlash zarar. Hamma vaqt naqd bo'lsin. Pul berayotganinglarda pulingizni sanaysiz. Pul sanayotganinglarda chiqishi qiyin bo'ladi.
Plastik kartochka ichiga qancha pul solsangiz, shuncha ketaveradi. Yoshlarga plastik kartochkani tavsiya qilmayman”, — degan u.
Ushbu video tarmoqlarda aylanishni boshlagandan so'ng ko'pchilik blogerlar fikr bildirishni boshladi. Masalan, jurnalist-bloger Muhrim A'zamxo'jaev ushbu videoni ulashib, “O'zbekona biznes shiori: naqdi asal!”, deya izoh qoldirgan. Bundan tashqari, jurnalist hokim bu gaplarni tajribali milliarder sifatida aytgani (yuqorida yozganimizdek, boshdan o'tkazgan tabib), bu chiqishni “polotno” deb atash mumkinligini ham yozgan. Boshqa blogerlarning (shedevr) munosabatlarini bir kun oldingi dayjestga joylaganmiz.
Bugun bilan yashang. “Bugun”da qoling.