Ma’lumotlarni kompyuterda qayta ishlash (MKI) sharoitida audit

1. Mazkur Standart O‘zbekiston Respublikasining “Auditorlik faoliyati to‘g‘risida”gi Qonuni, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999-yil 10-iyundagi 296-son “O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Oliy Majlis XIV sessiyasida qilgan ma’ruzasida bayon etilgan asosiy qoidalarni amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori asosida ishlab chiqilgan va O‘zbekiston Respublikasida auditorlik faoliyatini normativ tartibga solish elementi hisoblanadi. 
 2. Mazkur Standartning maqsadi tekshirilayotgan xo‘jalik yurituvchi subyektda amal qilayotgan ma’lumotlarni kompyuterda qayta ishlash (matn davomida — MKQI) tizimi sharoitida audit o‘tkazishda auditorlik tashkilotining harakatlarini belgilash hisoblanadi.
 3. Standartning vazifalari bo‘lib quyidagilar hisoblanadi:
 3.1. Auditorlik tashkilotlariga MKQI tizimi sharoitida audit o‘tkazishda qo‘yiladigan asosiy talablarni shakllantirish.
 3.2. Auditorlik tashkiloti tomonidan tekshirilayotgan xo‘jalik yurituvchi subyektda foydalanilayotgan MKQI tizimini baholash uchun jalb etilgan mutaxassislarga nisbatan asosiy talablarni belgilash.
 3.3. MKQI muhitida auditni rejalashtirish xususiyatlarining tavsifi.
 3.4. MKQI sharoitida auditorlik tavakkalchiligini aniqlash.
 3.5. MKQI sharoitida boshqaruv vositalarini aniqlash.
 4. Mazkur Standart talablari rasmiy auditorlik xulosasini tayyorlashni ko‘zda tutadigan auditni amalga oshirish chog‘ida barcha auditorlik tashkilotlari uchun majburiy hisoblanadi, bundan ular tavsiya tusida ekanligi bevosita ko‘rsatilgan qoidalar mustasno.
 5. Mazkur Standart talablari, tekshiruv natijalari asosida rasmiy auditorlik xulosasi tayyorlashni ko‘zda tutmaydigan auditning amalga oshirilishida, shuningdek, auditga turdosh xizmatlar (konsalting xizmatlari) ko‘rsatilishida tavsiyaviy tusga ega bo‘ladi. Aniq topshiriqni bajarish chog‘ida mazkur Standartning majburiy talablaridan chetga chiqilgan hollarda auditorlik tashkiloti buni o‘zining ish hujjatlarida hamda audit va (yoki) unga turdosh xizmatlarga buyurtma bergan xo‘jalik yurituvchi subyekt rahbariyatiga beriladigan yozma hisobotda majburiy tartibda ko‘rsatib o‘tishi lozim.
 6. Iqtisodiy axborotlarni avtomatlashtirish tizimidan foydalanadigan xo‘jalik yurituvchi subyektda bajarilgan ishlar bo‘yicha rejalashtirish, tahlil etish, nazorat qilish, va oqibatda xulosalar chiqarish va sharhlash uchun auditorning MKQI tizimi bo‘yicha yetarli darajadagi bilimlarga ega bo‘lishi maqsadga muvofiqdir.
 Mazkur holatda auditor quyidagilarga majbur:
 6.1. MKQI muhiti ta’sir ko‘rsatadigan hisob va ichki nazorat tizimini, yetarli darajada, barcha ahamiyatli jihatlarini tushunish;
 6.2. MKQI muhitining tavakkalchilikni baholashga ta’siri samarasini aniqlash;
 6.3. Loyihani tayyorlash va boshqaruv testlari va mustaqil tartib-taomillarni bajarish.
 7. Auditorlik tashkiloti MKQIning ko‘proq tarqalgan tizimlari kutubxonasiga ega bo‘lishi va ularning amaliy qo‘llanishi xususiyatlarini o‘rganishga jiddiy kirishishi lozim.
 8. Auditorda ko‘rsatilgan bilimlar mavjud bo‘lmaganda axborot texnologiyalari sohasidagi ekspert ishidan foydalanish lozim.
 9. Qo‘llanilayotgan MKQI tizimini baholash uchun ekspert ishidan foydalanilgan hollarda:
 9.1. Ekspertni tayinlash va ekspert ishidan foydalanish bilan bog‘liq bo‘lgan boshqa jarayonlar “Ekspert ishidan foydalanish” AMS shartlariga to‘liq ravishda muvofiq bo‘lishi shart;
 9.2. Auditor, ustunlik holatini saqlagan holda, ekspert ishini nazorat qilishi uchun xo‘jalik yurituvchi subyektning kompyuter tizimi haqida yetarli bo‘limga ega bo‘lishi shart:
 ekspert faqat axborotlarni qayta ishlash tizimini baholaydi;
 auditor bu tizim yordamida shakllantirilayotgan hisobotning ishonchliligini baholaydi.
 10. Auditorlik tashkiloti tekshirilayotgan xo‘jalik yurituvchi subyektning hisoboti to‘g‘risidagi fikrni ifoda etishi va shu fikr asosida tuzilgan auditorlik xulosasi uchun to‘liq javobgardir.
 11. Tekshiruvni o‘tkazishda ekspert auditorga quyidagilarda yordam beradi:
 a) MKQI tizimi ishonchliligini umumiy baholashda;
 b) tekshirilayotgan xo‘jalik yurituvchi subyektning MKQI tizimida amal qilayotgan buxgalteriya dasturiy ta’minoti xarid qilinishining qonuniyligini va litsenziyalanishining sofligini baholashda;
 v) hisob-kitoblar algoritmini tekshirishda;
 g) auditor uchun zarur bo‘lgan analitik, sintetik hisob registrlarini va hisobotni kompyuterda shakllantirishda.
 12. AMS “Auditni rejalashtirish”ga muvofiq auditning umumiy rejasini tuzishda rejalashtirishning har bir bosqichi xo‘jalik yurituvchi subyekt tomonidan qo‘llanilayotgan axborot texnologiyalari va MKQI tizimlarining audit jarayoniga ta’sirini hisobga olgan holda aniqlashtirilishi lozim.
 13. Hisob axborotlariga ishlov berishning avtomatlashtirilganlik darajasi auditorlik tartib-taomillarining hajmi va xususiyatini aniqlashda hisobga olinishi kerak.
 14. Auditni rejalashtirish bo‘yicha hujjatlarda quyidagi masalalar aks ettirilishi kerak:
 14.1. Auditorlik tartib-taomillarini MKQIdan foydalangan holda bajarish xususiyati (MKQI muhitida tayyorlangan hujjatlarni nashr qilishga chiqarish, xo‘jalik yurituvchi subyektning MKQI muhitidagi ishi);
 14.2. Xo‘jalik yurituvchi subyektning kompyuter tizimini o‘rganish maqsadida mustaqil ekspertni jalb etish, ekspert tomonidan baholash uchun chiqarilgan masalalarni tavsiflash;
 14.3. Auditorlik tekshiruvining boshlanish sanasi, auditorga ma’lumotlarni audit o‘tkazish shartnomasida xo‘jalik yurituvchi subyekt bilan kelishilgan shaklda taqdim etilgan sanaga muvofiq kelishi lozim.
 15. Xo‘jalik yurituvchi subyekt buxgalteriya hisobi ma’lumotlarining MKQI muhitida tashkil etilishi auditorning professional tavakkalchiligiga ta’sir ko‘rsatadi.
 16. Auditorlik tavakkalchiligi quyidagi holatlarda ortadi:
 16.1. Kompyuter muhiti markazlashtirilmaganda;
 16.2. Kompyuter uskunalarining geografik jihatdan tarqoq bo‘lganligi;
 16.3. Buxgalteriya xodimlarining axborot texnologiyalari sohasidagi bilim darajalari yetarli emasligida;
 16.4. MKQI muhitining amal qilishida ichki nazoratning mavjud emasligi;
 16.5. MKQI tizimiga ruxsatsiz kirishni cheklash bo‘yicha zaruriy choralarning mavjud emasligida.
 17. Auditorlik tavakkalchiligi quyidagi holatlarda kamayadi, agarda:
 17.1. Avtomatlashtirish tizimlari litsenziyalangan bo‘lsa;
 17.2. Auditorlar uchun maxsus ishlangan dasturiy ta’minot tufayli nazoratning ayrim turlarini chuqurlashtirish imkoniyati mavjud bo‘lsa;
 17.3. Dasturiy ta’minotning maxsus nazorati mavjud bo‘lsa;
 17.4. Xo‘jalik yurituvchi subyektning axborot siyosati uning rahbariyati tomonidan malakali tarzda belgilansa;
 17.5. Barcha bo‘linmalar, filiallar va boshqa alohida bo‘linmalar, sho‘ba korxonalar MKQIning yagona muhitida ishlasa, yagona zamonaviy dasturiy ta’minotni qo‘llasa;
 17.6. Xo‘jalik yurituvchi subyektning axborot siyosati MKQI tizimining asosiy foydalanuvchilari bilan kelishilgan bo‘lsa;
 17.7. Xo‘jalik yurituvchi subyektning MKQI tizimi rivojlanishining uzoq muddatli rejasi mavjud bo‘lsa.
 18. MKQI boshqaruvining ichki vositalari ichki nazoratning maqsadlariga erishishida yordam beradi, va qo‘lda bajarilgan tartib-taomillarni, hamda mutaxassislar tomonidan ishlangan maxsus dasturlarni o‘z ichiga oladi.
 19. Qo‘lda foydalanadigan va kompyuter vositalari MKQI muhitiga ta’sir etuvchi umumiy boshqaruv vositalari va amaliy dasturlar, xususan, buxgalteriya hisobi dasturlari boshqaruvining maxsus vositalaridan tashkil topadi.
 20. MKQI umumiy boshqaruv vositalarining maqsadi MKQI tizimi ustidan nazorat chegaralarini o‘rnatish va ichki nazorat maqsadlariga erishilganligiga maqbul darajadagi ishonchni ta’minlashdan iboratdir.
 21. Boshqaruvning umumiy vositalari quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
 a) boshqaruv funksiyalariga nisbatan kafolatlar va tartib-taomillar;
 b) amaliy dastur tizimlarini ishlab chiqish va uni to‘g‘ri ishlashini ta’minlash uchun mutaxassis tomonidan kuzatib borilishi;
 v) yangi yoki qayta ko‘rib chiqilgan tizimlarni testdan o‘tkazish, qayta tashkil qilish, realizatsiya qilish va hujjatlashtirish;
 g) amaliy dastur tizimidagi o‘zgarishlar –hujjatlardan foydalanishga ruxsat berish, uchinchi shaxslarning dasturga kirishini cheklash;
 d) MKQI tizimi tomonidan faqat shunday foydalanishga mo‘ljallangan harakatlarni bajarish, shuningdek, ulardagi xatolarni topish va to‘g‘rilash kafolatlari;
 e) faqat maxsus vakil qilingan xodimlarning operatsiyalarga kirishining cheklanganligi.
 22. MKQI boshqaruvi ichki vositalarining maqsadi, faqat ruxsat berilgan harakatlar va ularni ro‘yxatga olish nuqtai-nazaridan amaliy dasturlarni boshqarishning o‘ziga xos tartib-taomillarini, shuningdek ularning o‘z vaqtida va to‘liqligini belgilashdir.
 23. MKQI boshqaruvining ichki vositalari quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
 23.1. Ishga tushirish nazorati:
 a) operatsiyalarning, kompyuter ularni amalga oshirishidan oldin tekshirilganligi;
 b) operatsiyalarning mashina o‘qiydigan shaklga o‘tkazilganligi va kompyuterlarning ma’lumot fayllariga yozilganligi;
 v) operatsiyalarning yo‘qotilmaganligi, qo‘shilmaganligi, nusxasi ko‘chirilmaganligi va o‘zgartirilmaganligi;
 g) noto‘g‘ri operatsiyalar bartaraf etilganligi, o‘z vaqtida to‘g‘rilanganligi, qayta tasdiqlanganligi;
 23.2. Kompyuterning ma’lumot fayllari va kompyuter ishi ustidan nazorat:
 a) operatsiyalar kompyuter tomonidan to‘g‘ri bajarilayotganligi;
 b) operatsiyalar yo‘qotilmaganligi, qo‘shilmaganligi, nusxasi ko‘chirilmaganligi va o‘zgartirilmaganligi;
 v) xatolar o‘z vaqtida to‘g‘rilanganligi va bartaraf etilganligi.
 23.3. Axborotlarning chiqarilishi ustidan nazorat:
 a) bajarish natijalarining aniqligi;
 b) axborotning chiqishida undan begona shaxslarning foydalanishi cheklanganligi;
 v) axborotlar uni olish uchun ruxsatnomaga ega bo‘lgan tegishli shaxsga o‘z vaqtida berilganligi.
 24. Kompyuterga oid asosiy suiiste’molliklar quyidagi sharoitlar mavjud bo‘lganda yuz berishi mumkin:
 a) kompyuterga yoki terminalga bevosita kirishning ochiqligi;
 b) ma’lumot fayllarining ochiqligi;
 v) vositalardan shaxsiy maqsadlarda foydalanish imkoniyatlarining mavjudligi;
 g) tizimdagi axborotlarning ochiqligi;
 d) kompyuter dasturlariga kirishning ochiqligi.
 25. Mazkur Standart 2000-yilning 1-yanvaridan kuchga kiradi.