SSVning Daniyadan kelgan o‘rinbosari – O‘zbekistondagi byurokratiya, kam maosh va bosh vrachlarni hokimlar tayinlashi haqida

Xo‘sh, Sog‘liqni saqlash tizimiga raqamlashtirishni olib kirishi aytilgan Azizov o‘tgan 11 oy davomida qanday natijalarga erishdi? Tibbiyotimizda nimani o‘zgartira oldi?
Bugungi o‘zbek jamiyatida chetda o‘qib, ishlab kelgan kadrlarga ko‘proq ishonilmoqda. U bu ishonchni oqlay olyaptimi?
O‘zining aytishicha, Daniyada oyiga 30 ming dollarlab pul topgan kishini O‘zbekistonda bugun nima ushlab turibdi?
Shavkat Mirziyoyev Abdulla Azizovga «intervyu berayotganingni ko‘rdim, ko‘zingda nur qolmabdi», deganda nimani nazarda tutgandi?
Kun.uz shu kabi savollar yuzasidan O‘zbekiston sog‘liqni saqlash vaziri o‘rinbosari Abdulla Azizov bilan intervyu uyushtirdi.
 — Sizni O‘zbekiston Davlat xavfsizlik xizmati rahbari Abdusalom Azizovning o‘g‘li, degan gaplar yuradi. Bu bo‘yicha internetda ham qator ma'lumotlarni uchratish mumkin. Bu rostmi?
— Yo‘q, bunday emas. O‘xshashliklar esa, shunchaki tasodif. Otamning ism familiyasi ham Abdusalom Azizov. Lekin u kishi xavfsizlik xizmatida ishlamaydi. 
Xavfsizlik xizmati raisining oilasi bilan ham shaxsan tanishman – ajoyib oila. Lekin bizning bu jihatdan bog‘liqlik tomonimiz yo‘q.
— 2019 yilga qadar Daniyadagi qator yetakchi kompaniyalarda faoliyat yuritgansiz. Boshqacha muhit, boshqa jarayonlarni boshdan kechirgansiz. O‘zbekistonga qaytib kelib ish boshlash sizga qanday ta'sir qildi? Qaytganda ilk bor nimalarni his qildingiz?
— O‘zbekistonda ish faoliyatim soliq tizimidan boshlangan va kelgan kunlarimda biroz o‘zgarishlar sezilgan. Men Daniyada xususiy sektorda ishlaganman. Xususiy sektorda ish boshqacharoq yuritiladi, qaror qabul qilinadi va imkoni boricha tezkor amalga oshiriladi.
O‘zbekistonda duch kelgan ilk muammom byurokratiya bo‘ldi. O‘sha paytda ish jarayonidagi ko‘plab qog‘ozlarni, “fishka” nimaligini tushunmasdan, qiynalib ketardim. Bu jarayonda meni har bitta ishni nima sababdan, albatta, qog‘ozga qarab qilinishi, har bir qilingan ishga hisobot talab qilinishi shok holatiga solgan. 

— Vaqt o‘tib, bunga ko‘nikdim demang...
— Yo‘q, bunga o‘rganolmadim, o‘rganmayman. Xodimlardan ham doim byurokratiyaga berilmaslikni talab qilaman. Topshiriq bersam, nomimdan chiqarilgan “fishka” so‘rashadi. Hech qanday “fishka”siz, shaxsan o‘zlariga yoki e-mail orqali topshiriq beraman. 
— Sizningcha, bizdagi byurokratiyaning eng katta sababi odamlardagi o‘zaro ishonchsizlikmi?
— Ishonchsizlik deb ham bo‘lmaydi. Bilishimcha, xodimlarga topshiriq rasmiy berilmasa, unga nisbatan yuzakiroq qaraladi, reaksiya kam kuzatiladi. Chunki topshiriq nihoyatda ko‘p va rasman qayd etilmagan bo‘lsa, unga jiddiy qaralmaydi. 
Byurokratiya hamma joyda, hattoki, Daniyada ham uchraydi. Bundan voz kechishning bir usuli – tashkilotlarda elektron topshiriq tizimini joriy qilish va o‘shani hujjat kabi qabul qilish. Shart emas, albatta, gerbli pechatlar bilan rasmiy shaklda yozilgan, devonxonada ro‘yxatdan o‘tgan xat chiqarish. Bu judayam ko‘p boshog‘riq chiqaradigan holatdan haligacha odamlar voz kecholmayapti. Dunyoqarashimizni biroz o‘zgartirsak, ishlarimiz yanada osonlashadi.
— Shifokorlar orasida izlanuvchan, yangiliklardan boxabar xodimlar ko‘p. Shunday shifokorlardan biri O‘zbekiston tibbiyot tizimida kasalliklarni davolash standartlari hamon dunyo standartlaridan ancha orqada qolganini aytdi. Bu borada qanday fikr bildirasiz?
— Davolash standartlari – protokollar yaratiladi. Bu protokollar o‘zgarib, yangilanib turishi kerak. Buning uchun o‘sha soha mutaxassislari bu yangi protokollar bilan tanishib, yangi paydo bo‘lgan davolash usullarini amaliyotga joriy etishi kerak. Bizda esa ba'zida protokollarning o‘zini ham topish qiyin. Bu borada ham bizda elektron baza yaratilishi lozim – kasallikni kiritganda davolash protokolini o‘zi taqdim etadigan. Bunday mutaxassislarni rag‘batlantirib turish kerak, kerak bo‘lsa, shifokorlarning xorijda malaka oshirishini yo‘lga qo‘yish, kerak bo‘lsa, o‘sha yerda bir muddat ishlashsin. Davlat bunga pul ajratsin, chunki o‘sha mutaxassis olib keladigan tajriba juda katta natija keltiradi.
— Ko‘p bo‘lmadi, viloyat, tuman sog‘liqni saqlash muassasalari rahbarlari o‘sha hudud hokimlari tomonidan lavozimga tayinlanishi yo‘lga qo‘yildi. Nima deb o‘ylaysiz, bu qanchalik to‘g‘ri amaliyot, ya'ni hokim bosh vrachning bilimiga baho bera oladimi?
— Bu yerda yana bir savol o‘rtaga chiqadi: viloyatlardagi boshqarma boshliqlari, albatta, shifokor bo‘lishlari shartmi? Menimcha, shart emas. Rivojlangan davlatlar tajribasida ko‘rganman, hatto Janubiy Koreyada ham Sog‘liqni saqlash vaziri mutaxassisligi bo‘yicha shifokor emas. Bu tizimda rahbar eng avvalo yaxshi lider bo‘lishi kerak, uning vazifasi to‘g‘ri strategiya tanlash va jamoani jipslashtirish. Ular mablag‘ yo‘naltirish masalasida ham ishning ko‘zini bilishlari kerak, ba'zida noto‘g‘ri yo‘naltirilgan mablag‘lar yo‘nalishini o‘zgartirish ham sohaga katta foyda keltiradi. Ayniqsa, O‘zbekiston uchun bu juda muhim, chunki hozir budjetimiz cheksiz darajadagi mablag‘ga ega emas. Bu rahbarlar tashabbuskor bo‘lishi, o‘zi to‘g‘ri deb bilgan yo‘lida kurashishi, faqat “aytgandim, yozgandim” degan gaplar bilan cheklanmasligi kerak. Juda ko‘p uchraydi rahbar xodimlar orasida bu gap: “Man xat chiqardim, aytib qo‘yganman” kabi. Bo‘ldi, shu bilan tugaydi – keyingi natija yo‘q. Odam oldiga qo‘ygan maqsad uchun kurashsagina natija bo‘ladi.

— Tibbiyot xodimlarining maoshini oshirish – tibbiyotda sifat darajasini oshirishdagi muhim omil hisoblanadi. Tibbiyotning kelajagi tibbiy sug‘urta hisoblanadi. Bu haqida ko‘p gapirilyapti, jumladan, siz ham ko‘p gapirasiz. Umuman olganda, biz hozir bu borada qaysi bosqichdamiz, qachon tibbiy sug‘urtaga o‘tamiz?
— Davlat tibbiy sug‘urtasini joriy etishda ko‘p ishlar qilinyapti, masalan, shu yil 1 iyuldan Sirdaryo viloyatida bu tajriba yo‘lga qo‘yiladi. Bunda biz eng avvalo, davlat tibbiy sug‘urtasi va majburiy sug‘urta orasidagi farqni bilishimiz kerak: davlat tibbiy sug‘urtasi hech qanday to‘lovlarsiz, tibbiy xizmatdan avval qanday muolajalar qilingan bo‘lsa, shunday davom etiladi. Majburiy sug‘urtada esa, har oyda to‘lov qilinadi va bu orqali barcha tibbiy xizmatlar kafolatlanadi. Tibbiy sug‘urta joriy qilinishi bilan asosan, moliyalashtirish usuli o‘zgaradi. O‘zbekistonda hozir davlat tibbiy sug‘urtasi joriy qilinyapti. Hozirda poliklinikaga kelgan bemorlar va davolash o‘rinlari (koykalar) soniga qarab Moliya vazirligi tomonidan pul ajratiladi. Lekin tibbiy sug‘urta yo‘lga qo‘yilgach, poliklinikalarda qancha ko‘p odam kelsa, shunga qarab pul ajratiladi. Shifoxonalarda esa qancha odam davolansa, shunga qaraladi. Bu o‘sha muassasada tibbiy xizmatning yaxshilanishiga olib keladi, chunki bemorlar yaxshi shifokorlar bo‘lgan, davo topa oladigan joyga borishni istashadi. Qancha ko‘p bemor borsa, shuncha ko‘p mablag‘ ajratiladi, degani bu. Muassasa yaxshi xizmat ko‘rsatmasa, o‘z-o‘zidan bemorlar murojaati kamayadi va pul ham kelmaydi. Bu davlat va nodavlat muassasalarida yo‘lga qo‘yiladi. Yaxshi tomoni shundaki, ular o‘rtasidagi sog‘lom raqobat sifatni oshiradi.
— Bir muddat avval bemorga 4tadan ko‘p dori yozish uchun mas'ul shifokor bilan maslahat qilinishi aytilgandi, bu haqda tegishli qaror ham chiqdi. Lekin amalda buni ko‘rmayapmiz. Nega bu tizim amalda ishlamayapti?
— Ko‘pchilik nega haligacha elektron retsept tizimi joriy etilmayotgani haqida so‘raydi. Bu tizimni joriy qilish uchun respublikadagi barcha poliklinikalar kompyuter va internet bilan ta'minlangan bo‘lishi kerak, chunki barcha ma'lumotlar unga joylanadi. Shifokorlar ham bu tizimni boshqarish haqida bilimga ega bo‘lishlari va barcha dorixonalar o‘sha tizimga bog‘langan bo‘lishi kerak. Bizda barcha shifoxonalarda va dorixonalarda bunday imkoniyat yo‘q, bunga birdaniga o‘tish ularda yuklama paydo qiladi. Eng avvalo, platforma yaratilib, baza shakllantirilgach ishga tushirilsa, birmuncha oson bo‘ladi. 
Tizimga kelganimga 11 oy bo‘ldi, shu vaqt oralig‘ida bir nechta jarayonlar elektron shaklga o‘tkazildi. Ko‘p ma'lumotlarni onlayn olish imkoniyati yaratildi. Shu davrgacha 15tacha loyiha ustida ishlagan bo‘lsam, ularning barchasi tugatilgan. Men uchun eng muhimi – 2025 yilga qadar joriy qilinadigan raqamlashtirish jarayoni bo‘ldi. Ishlagan loyihalarimizni shu raqamlashtirish platformasiga chambarchas qilishni maqsad qildik.
Biz hozir standartlarni yaratyapmiz, chunki shu paytgacha standartlar bo‘lmagan. Tibbiyotda raqamlashtirishda qo‘llaniladigan barcha standartlarni boshqa davlatlar tajribasida o‘rganib chiqyapmiz: qaysi davlatga foyda bo‘lgan-u, qaysi davlat zarar ko‘rgan.
Shuningdek, elektron retsept loyihasini 2023 yilda amalga oshirish mo‘ljallangan. Lekin undan avval platformani yaratib olish kerak. Platforma nima o‘zi? Tizimdagi mavjud ma'lumotlarning hammasini bitta joyga – bazaga kelib tushishi. Bemor davlat kasalxonasiga borganda ham, xususiy klinikaga borganda ham uning sog‘lig‘i bilan bog‘liq barcha ma'lumotlar bazada ko‘rinishi kerak. Bu ularning qayta-qayta tahlil topshirish, tekshiruvlardan o‘tishlarining oldini oladi. Elektron shifoxona tizimi ishga tushirilgandan keyin elektron retsept tizimi yo‘lga qo‘yiladi.

— Bizda odat bo‘lib qolgan: har yili Sog‘liqni saqlash vaziri yoki uning o‘rinbosarlaridan biri chiqib, “Tez tibbiy yordam” tizimida “Damas”lardan voz kechilishini aytadi. Lekin haliyam bu tizimda “Damas”larni ko‘p ko‘ramiz. Qachon voz kechiladi bundan? O‘rniga qanday avtomobillar xarid qilinadi?
— 2021 yilning noyabr oyiga qadar imtiyozli kredit asosida “Tez tibbiy yordam” uchun 1000ta Volkswagen avtomobillari olinadi. Bundan tashqari Toshkent shahri uchun 203ta yangi avtomobillar olindi. Poytaxtda hozirgi kunda “Damas” bemorlarga xizmat ko‘rsatish uchun ishlatilmayapti. Boshqa maqsadlarda foydalanilyapti. Respublika bo‘yicha 1500dan ortiq “Damas”larimiz bor, ularning barchasidan bir vaqtda voz kechish katta mablag‘ talab qiladi. Bosqichma-bosqich hammasini almashtirib boramiz.
— Sizningcha, shifoxonalarda ishlayotgan hamshira va oliy ma'lumotli shifokor qancha maosh olishi kerak? 
— Albatta, shifokorlarga qancha ko‘p maosh bersak, shuncha kam. Lekin imkoniyatlar ham hisobga olinadi, chunki hammasi budjetga borib taqaladi. Masalan, shifokorlarning maoshi taxminan 2-3 yil ichida 1000 dollarga chiqarilsa yaxshi bo‘lardi.
—  Xo‘sh, ular hozir qancha olyapti?
— Hamshiralarning maoshlari hozirda 800 ming-1mln atrofida, ularning maoshini ham 400-500 dollar etib belgilansa yaxshi bo‘lardi. Lekin bunday maoshga yetish uchun ular ham o‘z ustida tinimsiz izlanishi kerak, ko‘pchilik holatda hamshiralar faoliyati juda cheklanib qolgan.
Chet el tibbiyotida hamshiralar faoliyatiga katta urg‘u beriladi. Shifoxonani yurituvchi shaxslar sifatida qaraladi. Unday hamshiralar bilan bizdagi hamshiralarning bir-biridan katta farqi bor. Bizda ular faqat qog‘oz to‘ldirish yoki shunga o‘xshash ishlarga jalb qilinadi. Hamshiralarning darajasini ko‘tarish uchun shifokorlardagi ayrim yuklamalarni ularga o‘tkazishni rejalashtiryapmiz – shunda xizmatlarning ham sifati oshishi mumkin. Bizda hamshiralar armiyasi mavjud. Ba'zi hududlarda bitta shtatda 4tadan hamshira ishlaydi. Lekin shifokorlarimiz borasida buning teskarisi – mutaxassislarimiz yetishmaydi. Shuning uchun hamshiralarni qayta tayyorlash orqali bilimi, ko‘nikmalarini oshirsak, juda ko‘p vazifalarni ularga yuklatishimiz mumkin va bu bilan tibbiy xizmat ko‘rsatish sifati ham oshiriladi. Bu tajriba Sirdaryo viloyatida sinovdan o‘tkazilyapti, bir qancha vazifalar oilaviy shifokordan olib hamshiralarga berilyapti.
— Toshkent viloyatilik shifokor Guljahon Yo‘ldoshevaga nisbatan qo‘llangan hukm haqida qanday fikr bildirasiz? Umuman, nega vazirlik biror marta bu borada o‘z munosabatini bildirmadi?

— Bu voqeadan batafsil xabardor emasman, ochig‘i. Shuning uchun bu masalada biror fikr bildirishim qiyin. O‘zimgayam Toshkent viloyatidan ayrim murojaatlar kelib tushadi to‘g‘ridan to‘g‘ri. Har bir murojaatni ichiga kirib o‘rganish, kimningdir fikri bilan bir tomonlama qaror chiqarish noto‘g‘ri, deb bilaman. Shunaqa murojaatlardan birini o‘rganish uchun o‘sha yerdagi mutasaddilardan, boshqarma boshliqlaridan surishtirsam, bizda 5-6ta shunaqa xodimlar bor, ularni hech qachon ishdan haydab bo‘lmaydi. Haydasang, hammayoqqa yozadi, hammani yomonlaydi, xalqni yig‘ib, yo‘lga chiqadi, deyishdi. Buni tan olish kerak. O‘zining ishi bilan boshqalarga o‘rnak bo‘lmay turib, birovlarni ayblash eng noto‘g‘ri narsa. Afsuski, shunday holatlarga ham duch kelyapmiz. Bunday holatda avvalo, vaziyatni yaxshi o‘rganish kerak. Shunday xodimlarga ham duch kelamizki, boshliqlar bilan tortishib qolishgach, payt poylashadi u haqida yomon fikr uyg‘otishga. Ba'zi butun jamoani orqaga tortadigan xodimlar bor, lekin ularni hech kim ishdan bo‘shatolmaydi. Yevropada bunaqa emas. O‘z vazifasini to‘lig‘icha ado etmagan xodim bilan xayrlashishadi.
— Menga bir hamshira yozdiki, hozir shifoxonada kuniga 8 soat ishlasam, shundan 5 soatim hujjat to‘ldirish bilan o‘tadi. Bor-yo‘g‘i 2-3 soatni bemor bilan yoki o‘z ustimda ishlashga ajratishim mumkin, deb. Uning qo‘shimcha qilishicha, hozir O‘zbekistondagi deyarli barcha hamshiralar shunday ahvolda ishlaydi. Ularni hujjatbozlikdan qutqarish uchun joylarda nima qilinyapti? Vazir yoki vazir o‘rinbosarlari bilishadimi joylardagi haqiqiy ahvol haqida?
— Vazir, vazir o‘rinbosarlari haqiqiy ahvolni bilishadi. Kerak bo‘lsa, pastga tushib, hududlarga borib, poliklinikalarga borib ularning muammolarini o‘rganish majburiyatimiz bor. Ba'zi hollarda rahbarning oldida kamchiliklarni yashirishadi. Byurokratiyaga o‘rganib qolishgan. Darhaqiqat, bizda to‘ldiriladigan formalar turi juda ko‘p edi. 300dan ortiq edi ularning soni. Shundan yarmi kamaytirildi 1 yanvardan. Hozir nechta forma to‘ldirishi poliklinika yoki shifoxonada ishlashiga qarab belgilanadi. Bu mavzuni davlat rahbariga ham taqdim qilgan edim. Butun tizimni qaytadan ko‘rib chiqish kerak, chunki juda ko‘p sobiq ittifoq davridan qolgan amaliyotlar hamon qo‘llaniladi. Buning uchun rivojlangan davlatlardan ekspertlarni jalb qilish orqali jarayonlarni qayta ko‘rib chiqib, optimizatsiya qilish kerak. Bu jarayonda katta ish olib borish lozim. Masalan soliq tizimida reinjyenering qilganman: ya'ni 50 tadan ortiq hujjatlarni qisqartirish kerak bo‘lgan. Ba'zida 2-3ta hujjat lozim bo‘ladigan hollarda shuncha ko‘p qog‘oz to‘ldirish kimga kerak, degan savol bilan qaralsa, to‘g‘ri bo‘ladi. Xorijdan deganimga sabab, o‘zimizning xodimlar bu xususda ish olib borishsa, yana shu ahvol bo‘ladi. Chunki ular o‘rganishgan shunga.
Hujjat to‘ldirish Yevropada yoki boshqa davlatlarda ham ko‘p, baribir ba'zi ma'lumotlar qog‘ozda kiritilishi kerak. Masalan, akam Daniyada shifokor bo‘lib ishlaydi. Ba'zan bemor haqidagi ma'lumotlarni diktofonga yozib olib, kechasi uyda o‘tirib ma'lumotlarni to‘ldirib qo‘yishiga guvoh bo‘lganman. Bizdayam shunday qilsak, osonroq bo‘lar balki.
Bundan tashqari tez yordamda yangi bir mobil ilova ishlab chiqqanmiz. Gapirganda ovozni matn ko‘rinishida yozadigan ilova bo‘lib, bunda o‘zbekchaniyam matnlashtirish mumkin. Hozir ba'zi shifokorlarimiz shundan foydalanyapti.

—Bizning shifoxonalarda, poliklinikalarda bemorning sog‘lig‘iga, ahvoliga emas – propiskasiga qarab xizmat ko‘rsatiladi. Siz bo‘lgan davlatlarda bu qanday yo‘lga qo‘yilgan?
— Poliklinika shunday joyki, bemor hududiga qarab o‘zining poliklinikasiga bog‘lanadi. Lekin bu tizimni qayta-qayta o‘rganib, o‘zgartirishimiz kerak. Masalan, Daniya, Yaponiya kabi juda ko‘pchilik mamlakatlarda propiska degan tushuncha yo‘q. U yerda faqat registratsiya qilinadi. Bir joydan ikkinchi joyga ko‘chgan odam pochta orqali xabar berib qo‘yadi, shundan keyin uning turar joyi o‘zgargani uchun bog‘lanadigan poliklinikasi ham o‘zgaradi va o‘sha shaxsdan poliklinikadagi qaysi shifokorga bog‘lanishi haqida ma'lumot beriladi.
Biz ham odamlarning qayerda yashayotganini bilishimiz kerak, misol uchun Xorazmdan Toshkentga kelib ishlasa yoki yashasa avtomatik registratsiya qilishni joriy etishimiz kerak. Shu bilan bu shaxs o‘sha manzildagi poliklinikaga bog‘lanadi. Shuni amaliyotga tatbiq etishni o‘ylab turibmiz. O‘zi sog‘liqni saqlash tizimida propiska degan tushuncha umuman kerak emas. Biz uchun u shaxs faqat bemor, propiskasi bormi-yo‘qmi – ahamiyatsiz. Lekin hisob-kitob qilish uchun, shifokordagi yuklamani rejalashtirish uchun bemorlarni ro‘yxatga olish kerak bo‘ladi.
— Bilimsiz shifokorlar... Ularning noto‘g‘ri tashxislari oqibatida minglab bemorlar vafot etadi. Ulardan voz kechish haqida ham o‘ylab ko‘riladimi?
— Mening eng og‘riqli nuqtam bo‘lgan savol bu. Sog‘liqni saqlash sohasiga kirib kelishimga ham shu sabab bo‘lgan aslida. Rahmatli bobomni judayam yaxshi ko‘rardim. 38 harorat bilan shifoxonaga tushib, shifokorlarning e'tiborsizligi, bilimsizligi sabab bir kunda olamdan o‘tganlar. Shundan keyin buvijonim o‘lim to‘shagida yotganlarida eng oxirgi aytgan gaplari “Meni kasalxonaga olib bormanglar. Ular meni o‘ldirib yuborishadi” degan jumla bo‘ldi. Shifo beradigan maskanga nisbatan bunday gap aytilishi, shifokorga ishonchsizlik juda og‘ir va achinarli. Bu sohaga o‘tishda keskin o‘zgarishlar bo‘lishini istaganim uchun ham ushbu sohaga o‘tganman. Hududlardagi shifokorlarning bilimini, tajribasini oshirish uchun harakat qilmasak, bilib-bilmay qo‘yiladigan tashxislar oqibatida odamlar o‘lib ketaveradi. Buning uchun birlamchi tizimni o‘zgartirish kerak. Shu maqsadda men bu tizimdagi mutaxassislar uchun o‘qitish platformasi ishlab chiqyapman. Hamma yo‘nalishdagi mutaxassis-shifokorlar shu onlayn platformada o‘qib chiqadi. Hamma tomonlari hisobga olindiki, onlayn o‘qiganda o‘rniga boshqa birovni o‘tirg‘izib qo‘ymasdan, yuzini kamerada tanib olish imkoniyati yaratiladi. Bu kurslarni tugatishi xodimlarni rag‘batlantirish uchun ham xizmat qiladi. Shu yil oxirigacha kadrlar tizimini kiritib, baza yaratilsa, 2022 yil oxiri yoki 2023 yil boshida bu platforma to‘liq ishga tushiriladi.
Intervyuni to‘liq holda yuqoridagi video orqali tomosha qilishingiz mumkin.
Ilyos Safarov va Gulmira Toshniyozova suhbatlashdi.

Tasvirchi va montaj ustasi Nuriddin Nursaidov.