Tojikistonda qurilayotgan “Rog'un” GESining O'zbekistonga foydali tomonlari bormi?

Tojikistonning Vaxsh daryosida qurilayotgan “Rog'un” gidroelektrostantsiyasining O'zbekiston uchun xavfli bo'lishi mumkinligi ko'p ta'kidlanadi. Lekin bu inshootning O'zbekiston uchun foydali tomonlari ham bormi? “Bugun.uz” meteorologi gidroelektrostantsiyaning O'zbekistonga qanday foydasi bo'lishi mumkinligi haqida ma'lumot berdi.
Qayd etilishicha, Poytaxt Dushanbe infrastrukturasini rivojlantirish, barqaror energiya bilan ta'minlash maqsadida Dushanbedan 100 kilometr sharqda “Rog'un” GESini qurish fikri sobiq sovet davri, ya'ni 1974 yillarga borib taqaladi. Bu yirik loyiha Gosstroy SSSR tomonidan tasdiqlangan. 1976 yilga kelib to'g'on qurilishi boshlangan.
Ta'kidlanishicha, Vaxsh daryosining tor tog' darasidan o'tgan qismini “bo'g'ish” orqali baland to'g'onli suv ombori qurish, pirovardida GES agregatlarini joylashtirish va ulardan ko'p elektr quvvat olish loyihasi allaqachon mavjud bo'lgan. Ya'ni bu kecha yoki o'ttiz yil oldin paydo bo'lgan g'oya emas.
Ammo bu yirik to'g'on qurilishi turli sabablar bilan doim ortga surilgan. Bahaybat to'g'on salkam 335 metr balandlikka ega va bu to'g'on to'liq loyihasini ishlab chiqish ham katta mas'uliyat talab etgan.
Uning loyihasini kim ishlab chiqdi?
Yillar o'tib, 2018 yildan to'g'on qurilishi qayta jadallashdi, 2018 yilda dastlabki agregat, 2019 yilda keyingisi ishchi holatga tayyor bo'ldi va hozirda elektr energiyasini ishlab chiqmoqda.
“Ko'pchilik o'zbekistonliklar uchun ‘Rog'un’ GES qurilishi go'yoki xatarli bo'lib, to'g'on yorilib ketsa, suv toshqini bilan bog'liq halokatli hodisa yuz beradi va bu Amudaryo havzasida yashaydigan mintaqa aholisi uchun potentsial xavf tug'diradi. Yana bir xavotir Vaxshning ‘bo'g'ilishi’ Amudaryoda suv oqimini mavsumlar kesimida o'zgartirib yuboradi. Qishda ko'p, yozda esa kam suv oqib o'tishiga olib keladi. Bu esa yomon holat.
Ammo Amudaryoda suv oqimini mavsumlar kesimida barqaror ushlab turish, deyarli bir xil oqimni ta'minlash mumkin, bu O'zbekiston mas'ullariga bog'liq”, — deb yozgan meteorolog.
Aytilishicha, birinchidan, “Rog'un” GESi ortidan mintaqada O'zbekiston arzon elektr energiyasiga ega bo'ladi. Tojikiston tomon bilan yoz oylarida ham muntazam katta quvvatda energiya yetkazib berish yo'lga qo'yilsa, “Rog'un” GESining yuqori quvvatda ishlashi hisobiga O'zbekiston ko'mir va gaz bilan ishlaydigan yirik IESlariga “dam” berish imkoniyatiga ega bo'ladi. Bu gaz va ko'mirni tejashga, uni boshqa sektorga yo'naltirishga imkon beradi.
Ta'kidlanishicha, “Rog'un” GESi yillik quvvati mintaqadagi qudratli Sirdaryo GRES quvvatini beradi.
Ikkinchidan, IESlarda gaz va ko'mir yoqishni iqtisod qilish, iqlim o'zgarishi yo'nalishidagi Parij iqlim bitimi shartlari va “yashil iqtisodiyot” tamoyillariga to'liq amal qilinishga olib keladi. IESlar ming-minglab tonna iflos moddalarni havoga chiqaradi. Shu sababli IESlarga “dam berish” havoni iflos moddalar bilan zaharlantirishni cheklaydi.
Uchinchidan, Vaxsh daryosida yozda ham suv oqimi biroz barqarorlashishiga erishiladi. Bu Amudaryoda yozda suv kamayib ketishining oldini oladi. “Rog'un” GESining katta quvvatda ishlashi har bir agregatni ishchi holatda ushlab turishni taqozo etadi. Bu suv omboridan ko'p miqdorda suv tashlash hisobiga amalga oshadi. Bu harakatlar Amudaryoda oylar kesimida suv oqimining biroz barqaror bo'lishini ta'minlaydi. Aks xolda yozda “Rog'un” agregatlari dam olib, suv omborda suv to'plashga kuch berish kuzatiladi. Bunda Amudaryo asosiy tomiri bo'lgan Vaxshda vegetatsiyada kam suvlilik hosil bo'ladi. Mazkur xodisa, o'z navbatida, Amudaryo oqimiga sezilarli ta'sir ko'rsatadi.
Qayd etilishicha, iqlim isishi kelajakda yoz fasllarida Vaxsh daryosi havzasidagi muzliklar erishini tezlashtiradi. Erishlar esa suv omboriga qishda suv zaxira qilish uchun ham, undan yozda “yaxshigina” suv oqimini qo'yib yuborish uchun ham yetarli bo'ladi.
Ta'kidlanishicha, odamlarda “Rog'un” GES to'g'onining yorilib ketishidan hadiksirash, qo'rquv bor, ammo bunday to'g'onga ega bir nechta suv omborlar Tojikistonda 40-60 yildan beri ishlab yotibdi.
Mutaxassis xulosa o'rnida mas'ullar tojik mas'ullari bilan puxta kelushuvga erishishi, yoz oylarida yuqori quvvatda elektr energiyasi yetkazib berishni yo'lga qo'yishi vaziyatni yumshatishini ta'kidlagan. Aytilishicha, Tojikiston tomon hozirgi holatda yana 20–30 yil GESlardan olinadigan elektr energiyani qo'shnilarga sotish salohiyatiga ega bo'laveradi. Demak, ular elektr energiyasi esporti uchun tayyor.
Eslatib o'tamiz, avvalroq Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi direktori Obid Hakimov O'zbekiston Tojikiston bilan birgalikda ikkita GES qurmoqchi ekani haqida aytib o'tgandi.