O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining hisob-kitoblar kliring tizimi to‘g‘risidagi nizomni tasdiqlash haqida

O‘zbekiston Respublikasining “O‘zbekiston Respublikasining Markaziy banki to‘g‘risida”gi (O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1995-y., 12-son, 247-modda), “Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida”gi (O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1996-y., 5-6-son, 54-modda), “Elektron to‘lovlar to‘g‘risida”gi (O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2005-y., 51-son, 373-modda) va “Elektron raqamli imzo to‘g‘risida”gi (O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2004-y., 4-son, 41-modda) qonunlari hamda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2013-yil 27-iyundagi PQ-1989-sonli “O‘zbekiston Respublikasining Milliy axborot-kommunikatsiya tizimlarini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qaroriga muvofiq O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki Boshqaruvi qaror qiladi:
 1. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining hisob-kitoblar kliring tizimi to‘g‘risidagi nizom ilovaga muvofiq tasdiqlansin.
 2. Mazkur qaror rasmiy e’lon qilingan kundan e’tiboran kuchga kiradi.
 Mazkur Nizom “O‘zbekiston Respublikasining Markaziy banki to‘g‘risida”gi, “Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida”gi, “To‘lovlar va to‘lov tizimlari to‘g‘risida”gi, “Elektron raqamli imzo to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasining qonunlariga va O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2013-yil 27-iyundagi PQ-1989-sonli “O‘zbekiston Respublikasining milliy axborot-kommunikatsiya tizimlarini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qaroriga muvofiq, O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining hisob-kitoblar kliring tizimi (bundan buyon matnda Kliring tizimi deb yuritiladi) faoliyatini tartibga soladi.
 1. Ushbu Nizomda quyidagi asosiy tushunchalardan foydalaniladi: 
 kliring — elektron to‘lovlarni yig‘ish, ishlov berish, tasdiqlash va yuritish hamda Kliring tizimi ishtirokchilarining sof pozitsiyalarini amalga oshirish jarayoni; 
 kliring sessiyasi — Kliring tizimida kliring amalga oshirilishi uchun o‘rnatilgan vaqt; 
 yakuniy hisob-kitob — tijorat banklarining O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining Hisob-kitoblar markazida ochilgan vakillik hisobvaraqlari orqali Kliring tizimida amalga oshirilgan hisob-kitob; 
 Kliring tizimi foydalanuvchilari — mablag‘larni to‘lovchi va mablag‘larni oluvchilar; 
 elektron to‘lov — Kliring tizimi orqali naqd pulsiz shaklda amalga oshiriladigan to‘lov; 
 elektron to‘lov bo‘yicha xabar — Kliring tizimidagi hisob-kitoblarga oid elektron axborot; 
 sof pozitsiya — Kliring tizimi ishtirokchisining kliring sessiyasi davrida to‘lovlar bo‘yicha majburiyatlar va talablarning farqi (ishtirokchining boshqa barcha ishtirokchilardan olgan to‘lovlari yig‘indisidan ushbu ishtirokchining boshqa barcha ishtirokchilarga yuborgan to‘lovlari yig‘indisining ayirmasi); 
 billing tizimi — iste’molchilarning rekvizitlari va yetkazib berilgan tovar va ko‘rsatilgan xizmatlar bo‘yicha tarifikatsiyalashning hisobini yurituvchi axborot tizimi.
 2. Mazkur Nizom talablari jismoniy va yuridik shaxslar tomonidan Kliring tizimi orqali naqd pulsiz to‘lovlarni amalga oshirishga nisbatan tatbiq etiladi.
 3. Kliring tizimining maqsadi — elektron to‘lov hujjatlari (bundan buyon matnda ETH deb yuritiladi) va elektron to‘lov bo‘yicha xabarlarni ishonchli, xavfsiz, samarali ravishda real vaqt rejimida almashish va to‘lovlarni amalga oshirish jarayonida moliyaviy xavf-xatarlarni bartaraf etilishini ta’minlashdan iborat.
 4. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankida (bundan buyon matnda Markaziy bank deb yuritiladi) vakillik hisobvarag‘iga ega bo‘lgan va O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining Axborotlashtirish Bosh markazi (bundan buyon matnda ABM deb yuritiladi) bilan Kliring tizimida ishtirok etish to‘g‘risida shartnoma tuzgan tijorat banklari Kliring tizimi ishtirokchilari hisoblanadi. 
 To‘lov tizimlari operatorlari hamda to‘lov tashkilotlari ham ABM bilan tuzilgan shartnoma asosida Kliring tizimi ishtirokchisi bo‘lishlari mumkin.
 5. Kliring tizimi ishtirokchilari Kliring tizimida ishtirok etish to‘g‘risidagi shartnomani qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda bekor qilish orqali tizim ishtirokchiligidan chiqishlari mumkin.
 6. Kliring tizimi ishtirokchilari elektron to‘lovlarni amalga oshirganlik uchun haq olishga va qonunchilikda belgilangan hollarda to‘lov tizimidan foydalanuvchilarning hisobvaraqlari bo‘yicha operatsiyalarni to‘xtatib turishga haqlidir.
 7. Kliring tizimi ishtirokchisi: 
 to‘lov tizimidan foydalanuvchining hisobvarag‘iga tushadigan pul mablag‘larini qabul qilishi va hisobga kiritishi, uning tegishli summalarni o‘tkazish to‘g‘risidagi topshiriqlarini bajarishi; 
 to‘lov xizmatlarini yetkazib beruvchi to‘lov xizmatlarini faqat to‘lov xizmatlaridan foydalanuvchining farmoyishida nazarda tutilgan shartlarga muvofiq ko‘rsatishi; 
 to‘lov xizmatlaridan foydalanuvchining farmoyishi shartlari va u taqdim etgan rekvizitlarga o‘zgartirish kiritmasligi; 
 to‘lovchi tomonidan taqdim etilgan farmoyishga muvofiq holda to‘lovlarni amalga oshirishi; 
 o‘zining aybi bilan noto‘g‘ri amalga oshirilgan operatsiyalarni tiklashi yoki tuzatishi; 
 to‘lov tizimidan foydalanuvchiga uning hisobvarag‘iga oid axborotni shartnomada belgilangan muddatlarda qog‘ozdagi yoki elektron shaklda taqdim etishi; 
 to‘lov xizmatlarini yetkazib beruvchi to‘lov xizmati ko‘rsatilganidan so‘ng to‘lov xizmatlaridan foydalanuvchiga to‘lov xizmati ko‘rsatilganligi faktini tasdiqlovchi hujjatni qog‘ozda yoki elektron shaklda taqdim etishi; 
 yakuniy hisob-kitob qilish uchun vakillik hisobvarag‘ining likvidligini ta’minlashi; 
 ETH va elektron to‘lov bo‘yicha xabarlarni shakllantirishi hamda Kliring markaziga uzatishi shart.
 8. Kliring tizimidan foydalanuvchilar o‘z hisobvaraqlarida turgan pul mablag‘larini mustaqil tasarruf etishga va o‘z hisobvaraqlari bo‘yicha pul mablag‘larining harakati to‘g‘risida axborot olishga haqlidir.
 81. Billing tizimiga ega bo‘lgan Kliring tizimi foydalanuvchilari — mablag‘larni oluvchilar ABM tomonidan belgilanadigan talablarni bajargan holda Kliring tizimiga ulanishlari va o‘zlarining foydalariga o‘tkaziladigan to‘lovlar bo‘yicha elektron ma’lumot almashinuvi jarayonida ishtirok etishlari mumkin. 
 Ular o‘rtasidagi munosabatlar shartnomalar asosida hamda ma’lumot almashinuvi texnologik yo‘riqnomalarga muvofiq amalga oshiriladi.
 9. Kliring tizimi foydalanuvchisi:
 Kliring tizimining qoidalari bilan belgilangan axborotni muhofaza qilish tartibiga rioya etishi;
 elektron to‘lov vositalarining va identifikatsiya ma’lumotlarining saqlanishini ta’minlashi;
 Kliring tizimining ishtirokchisiga elektron to‘lov vositalari yoki identifikatsiya ma’lumotlari yo‘qolganligi to‘g‘risida shartnomada belgilangan muddatlarda xabar qilishi shart.
 10. ABM Markaziy bank bilan shartnoma asosida Kliring tizimi faoliyat yuritishi bo‘yicha texnik, dasturiy va ekspluatatsiya xizmatlarini ko‘rsatadi. 
 Kliring tizimining uzluksiz ishlashi, ETH va xabarlariga o‘z vaqtida ishlov berilishi, axborotning to‘liqligi, xavfsizligi va maxfiyligini ta’minlash ABM zimmasiga yuklatiladi. ABM ko‘rsatilgan xizmatlar uchun Kliring tizimi ishtirokchilaridan shartnomada belgilangan miqdorda haq olish huquqiga ega. 
 11. ABM, Kliring tizimi ishtirokchilari va foydalanuvchilari o‘rtasidagi munosabatlar tegishli qonunchilik hujjatlari va shartnomalar bilan tartibga solinadi. 
 Kliring tizimi qoidalari Markaziy bank tomonidan ABM bilan kelishilgan holda belgilanadi.
 111. Kliring tizimiga ulangan bankning vakillik hisobvarag‘ida yetarli mablag‘ mavjud bo‘lmasa yoki likvidlilik ko‘rsatkichining keskin tushib ketishi kuzatilsa, ABM Markaziy bankning ko‘rsatmasiga asosan mazkur bank va ushbu bank orqali yakuniy hisob-kitobni amalga oshiradigan to‘lov xizmatlarini yetkazib beruvchilar tomonidan Kliring tizimi orqali to‘lovlar amalga oshirilishini kamchiliklar bartaraf etilgunga qadar cheklashi mumkin. 
 112. Kliring tizimi orqali to‘lovlarni qabul qilishga taalluqli texnik hujjat yoki dasturiy ta’minotga o‘zgartirish kiritilsa, Kliring tizimi foydalanuvchilari bu haqda uch ish kunidan kechiktirmay xabardor qilinadi. 
 12. Kliring tizimi ABM Kliring markazi hamda ishtirokchilarning axborot tizimlari va telekommunikatsiya tarmoqlaridan tashkil topgan. 
 13. Kliring tizimi ishtirokchilarining axborot tizimlari avtomatlashtirilgan ish joyi shaklida bo‘lib, ETH va xabarlarini olish, tayyorlash va Kliring tizimiga uzatish hamda monitoring olib borish uchun mo‘ljallangan.
 14. ABM Kliring markazi va Kliring tizimi ishtirokchilarining axborot tizimlari o‘rtasidagi aloqa O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining Bank telekommunikatsiya tarmog‘i orqali ta’minlanadi.
 15. Kliring tizimi ishtirokchilari va foydalanuvchilari Kliring tizimi orqali ma’lumot almashinuvini amalga oshirishda axborot xavfsizligini ta’minlashga doir qonunchilik talablarini bajarishlari shart.
 16. ABM Kliring markazi Kliring tizimi foydalanuvchilarini identifikatsiya qilish, ETH va elektron to‘lov bo‘yicha xabarlarni markazlashgan tarzda yig‘ish va ishlov berish, sof pozitsiyalarni hisoblash va yakuniy hisob-kitob qilish maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining Hisob-kitob markaziga uzatish bo‘yicha funksiyalarni amalga oshiradi.
 17. Kliring tizimida texnik, dasturiy va ekspluatatsiya xizmatlari ishtirokchilar bilan tuzilgan shartnomalar asosida ABM tomonidan ta’minlanadi.
 18. Kliring tizimida elektron to‘lovlar uzluksiz (dam olish kunlarisiz) tunu kun (24/7) rejimida onlayn tarzda amalga oshiriladi. 
 19. Kliring sessiyasi boshlanishidan oldin Kliring tizimi ishtirokchisining Markaziy bankdagi vakillik hisobvarag‘i ijobiy qoldiqqa ega bo‘lishi shart. Banklar Kliring tizimida to‘lovlar uzluksizligini ta’minlash maqsadida o‘z vakillik hisobvaraqlaridagi likvidlikka javobgar hisoblanadi. 
 20. Kliring tizimida to‘lov xizmatlaridan foydalanuvchining rekvizitlariga aniqlik kiritish uchun ABM Kliring markazi tomonidan billing tizimlariga so‘rovnoma yuborilishi va olingan ma’lumotlar asosida ETHga o‘zgartirish kiritish uchun tizim ishtirokchilari va to‘lov xizmatlaridan foydalanuvchilarga taqdim qilinishi mumkin.
 201. O‘zbekiston Respublikasining “To‘lovlar va to‘lov tizimlari to‘g‘risida”gi Qonunining 13-moddasida keltirilgan to‘lov xizmatlarini yetkazib beruvchilar to‘lov xizmatlaridan foydalanuvchining rekvizitlari to‘g‘risidagi Kliring tizimi orqali olingan ma’lumotlarning ETHda to‘liq aks ettirilishi uchun javobgardir. 
 202. Kliring tizimi ishtirokchilari tomonidan to‘lovlarni amalga oshirish maqsadida uzatiladigan ETH Markaziy bankdan olingan elektron raqamli imzo bilan tasdiqlangan bo‘lishi kerak. 
 203. Kliring tizimi orqali to‘lovlarni amalga oshirish uchun shakllantirilgan ETHning majburiy rekvizitlari quyidagilardan iborat: 
 1) to‘lov amalga oshirilgan sana va vaqt (soat, daqiqa, soniya); 
 2) ETH raqami; 
 3) to‘lovchining nomi; 
 4) to‘lovchining bank hisobvarag‘iga oid ma’lumotlar; 
 5) elektron to‘lov blankasining tartib raqami; 
 6) to‘lovning Kliring tizimidagi tartib raqami; 
 7) ETHga Kliring tizimi a’zosining (to‘lov xizmatlarini ko‘rsatuvchining) axborot tizimida biriktirilgan ro‘yxat raqami; 
 8) to‘lov summasi; 
 9) oluvchining nomi; 
 10) oluvchining hisobvarag‘iga oid ma’lumotlar; 
 11) to‘lov maqsadi; 
 12) xizmatlar yetkazib beruvchining (mablag‘ oluvchining) Kliring tizimidagi kodi; 
 13) xizmatlar yetkazib beruvchi foydasiga qabul qilinadigan to‘lov turi kodi. 
 204. Kliring tizimi foydalanuvchilari – mablag‘larni oluvchilar foydasiga shakllantiriladigan ETH rekvizitlari tarkibiga tegishli mablag‘ oluvchi bilan kelishilgan holda qo‘shimcha rekvizitlar kiritilishi mumkin. 
 205. Kliring tizimi orqali to‘lovni amalga oshirish istagida bo‘lgan jismoniy shaxslar Kliring tizimi ishtirokchilariga to‘lovni amalga oshirish uchun kerak bo‘ladigan, mablag‘larni oluvchi tomonidan berilgan rekvizitlarni bevosita murojaat qilganda qog‘oz shaklida yoki masofaviy xizmat ko‘rsatish tizimlari orqali elektron shaklda taqdim qiladilar. 
 206. To‘lov amalga oshirilganligini tasdiqlash maqsadida, ETHning qog‘oz yoki elektron shakldagi nusxasi to‘lovchiga taqdim etilishi yohud ETHning rekvizitlariga oid ma’lumotlar mijoz taqdim etgan hujjatga chop etib berilishi shart.
 21. Bank amaliyot kuni davomida kliring tizimida bir necha marta kliring sessiyalari amalga oshirilishi mumkin. Bank amaliyot kunidagi so‘nggi kliring sessiyasidan keyin ETH bo‘yicha yakuniy hisob-kitoblar keyingi bank amaliyot kunining dastlabki kliring sessiyasida amalga oshiriladi.
 22. ABM Kliring markazi tomonidan ETH va xabarlari bo‘yicha tasdiqnoma yuboriladi. Tasdiqnoma olingan vaqtdan boshlab, to‘lov yakuniy va chaqirilmas hisoblanadi.
 23. Kliring tizimida belgilangan texnik talablarga mos kelmagan elektron to‘lovlar rad etiladi va ishlovga qabul qilinmaydi. Bunda to‘lovlarni rad etish sabablari kod orqali Kliring tizimi ishtirokchilariga yuboriladi.
 24. Sof pozitsiya ma’lumotlari ABM Kliring markazi tomonidan O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining Hisob-kitob markaziga uzatiladi.
 25. Bank amaliyot kuni davomida amalga oshirilgan kliring sessiyalari yakunlari bo‘yicha shakllantirilgan hisobotlar Kliring tizimi ishtirokchilariga yuboriladi.
 26. To‘lovlar bo‘yicha mablag‘larni bank hisobvarag‘iga o‘tkazish tartibi hamda vositachilik haqlari miqdori Kliring tizimi ishtirokchilari va pul mablag‘larini oluvchilar o‘rtasida tuziladigan shartnomaga asosan belgilanadi. 
 Kliring tizimi orqali to‘lovlar amalga oshirilganligi uchun undiriladigan xizmat haqini o‘zgartirish haqida qaror qabul qilinganda, Markaziy bank o‘zining rasmiy veb-saytida uch ish kunidan kechikmay e’lon joylashtiradi va bu o‘zgartirish Markaziy bankning rasmiy veb-saytida e’lon qilinganidan o‘n besh kun o‘tgach to‘lov tizimi operatori va ishtirokchilari tomonidan qo‘llaniladi.
 27. Mazkur Nizom talablarining buzilishida aybdor bo‘lgan shaxslar qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda javobgarlikka tortiladi.