Aniq tanlangan kasb, chetda mehnat qilish, oila qurish. O'zbekistonda maktab bitiruvchilari nimani reja qilgan? — so'rovnoma

Abdulla Avloniy nomidagi milliy-tadqiqot instituti maktab bitiruvchilarining kelgusi rejalari yuzasidan so'rovnoma tashkil qildi. Unda turli hududlardan 17 mingdan ortiq respondent ovoz berdi.

Ta'kidlanishicha, bitiruvchilarga maktab davridan keyin qanday rejalarni tuzgani, OTMlarga kirish imtihonlariga ko'rayotgan tayyorgarligi yoki qaysi kasbni tanlaganliklari haqidagi savollar bilan murojaat qilingan. Natijalar esa quyidagicha.
Bitiruvchilarning rejalari aniqmi?
Bu savol bo'yicha 2021–2022 o'quv yilini tamomlayotgan 11-sinf bitiruvchilarining 67 foizi allaqachon kasb (soha)larini tanlab qo'yganini bildirgan. Eng quyi ko'rsatkich esa 6 foizni tashkil etib, bunda bitiruvchilar kelgusi rejalarini hozirdan rejalashtirishga hali erta deb hisoblashini hamda shaxsiy hayot, oila qurishni rejalashtirayotganini ta'kidlagan.

So'rovnomaning navbatdagi savoli yuzasidan tahlil qilinganda, bitiruvchilarning 44 foizi kirish imtihonlariga repetitorga bormasdan o'zlari mustaqil tayyorgarlik ko'rganligini, aksincha 7 foizi esa o'qish niyati yo'qligini ma'lum qilgan.
Shuningdek, xorijda mehnat qilishga ketishni rejalashtirayotgan bitiruvchilarning nima sababdan ketmoqchiligi so'ralganda, ularning 37 foizi o'qishga qiziqishi borligi, ammo moddiy imkoniyati yo'qligi sababli ketmoqchiligini aytgan. Eng past ko'rsatkich 9 foiz bo'lib, bunda bitiruvchilar o'qishga qiziqishi yo'qligi sababli ketmoqchiligini bildirib o'tgan. Respondentlarning 33 foizi esa bu savolga aniq javob bera olmasligini ta'kidlagan.

So'rovnomaning navbatdagi savolida eng yuqori ko'rsatkich 57 foiz bo'lib, unda bitiruvchilar o'z istagiga ko'ra kasb tanlayotgani aniqlangan. Aksincha, eng quyi ko'rsatkich esa 6 foizni tashkil etib, bitiruvchilar o'zlarini to'g'ri kelgan kasb (soha)da sinab ko'rmoqchiligini ma'lum qilgan.

So'rovnomaning so'nggi savoli yuzasidan tahlillar shuni ko'rsatadiki, respondentlarning asosiy qismi pedagogika va psixologiya sohasida faoliyat yuritish maqsadi borligini aytgan bo'lib, ular 20,9 foizni tashkil etadi. Eng quyi ko'rsatkich ijodiy sohalarda ekani qayd etilgan, ya'ni 1,4 foiz. Hunarlar ichida eng baland ko'rsatkich ijtimoiy xizmat sohalari (sartarosh, tikuvchi, kosmetolog va boshqalar)da (3,7 foiz), eng quyi natija esa fermerlik, dehqonchilik, hunarmandchilik va ustachilikda (0,9 foiz) ekani keltirib o'tilgan.
***
Statistik ma'lumotlarga ko'ra, aholisi 35 milliondan ortiq bo'lgan O'zbekistonning 1,6 millionga yaqin aholisi respublikadan tashqarida ishlaydi. Mehnat muhojirlarining katta qismi Rossiyada ish faoliyatini olib boradi.
Bundan tashqari, 2021 yilning ikkinchi yarmida O'zbekistondan 3354 nafar fuqaro Qozog'istonga, 1123 nafari Turkiyaga, 826 nafari Janubiy Koreyaga, yana 1574 nafari boshqa mamlakatlarga ish uchun chiqib ketgan.
Bugungi kunda umumiy o'rta ta'lim maktab bitiruvchilari soni 390 mingga yaqinni va 1-sinf o'quvchilari esa 585 000 nafarni tashkil etadi. Bu esa, o'z navbatida, 10 yildan so'ng bitiruvchilar soni 1,5 barobarga ortishini bildiradi.
Ma'lumot uchun, 2020–2021 o'quv yilida umumta'lim maktablarining 437,3 ming nafar 11-sinf bitiruvchilaridan 109,3 ming (25 foiz) nafari OTMga kirgan bo'lsa, OTM kirmagan bitiruvchilar soni 328 mingni (75 foiz) tashkil etgan.
Olib borilgan tadqiqotdan ma'lum bo'ldiki, mamlakatda 100 dan ortiq kasb mavjud bo'lsa-da, bitiruvchilar bor-yo'g'i 20 ga yaqin kasb haqida tasavvurga ega. 18 ta fan o'qituvchilari bilan suhbatlashilganda, ularning o'z sohasi bo'yicha bitiruvchilarga beradigan tavsiyasi eng ko'pi bilan 5–6 ta kasbni tashkil etmoqda.
Ma'lumot uchun, Manpower Group bandlik so'roviga ko'ra, dunyo bo'ylab eng ko'p talab qilinadigan 5 ta kasb aniqlandi:
Tadqiqot natijasida 20,9 foiz bitiruvchilar pedagogika va psixologiya kasbini tanlashini aytgan, bu jami bitiruvchilarga nisbatan 81 500 nafar bo'lmoqda. Hozirgi vaqtda respublika maktablarida fanlar (23 ta) bo'yicha pedagog kadrlarga bo'lgan jami ehtiyoj 6200 nafarga yaqinni tashkil etmoqda. Natijada 75 300 nafar bitiruvchining taqdiri noma'lumligicha qolmoqda.
Tahlillar shuni ko'rsatadiki, kelajagi haqida aniq tasavvurga ega deb hisoblangan 67 foiz bitiruvchilarning ko'pchiligi kasb-hunarlar haqida yetarlicha ma'lumotlarga ega emas. Hatto juda ko'p kasblarni bilmaydi, ya'ni mehnat bozorida qaysi kasbga talab yuqori, qaysi kasbdan qancha daromad olish mumkinligi xususida qiziqmagan.